{"Sadeha 01.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 01.pdf","name":"Sadeha 01.pdf","text":"अनुƅम\nसंपादकीय 1 \nसंदेश 13 \nअंकुर काशीनाथ झा 35 \nअजय सरवैया 26 \nअजीत कुमार झा 26 \nअनलकांत 30 \nअबू सुथार 24 \nअमरेĠƖ यादव 29 \nअिमत कुमार झा 27 \nअयोğयानाथ चौधरी 78 \nअशोक दþ 36 \nआńाचरण झा 25 \nआभाष लाभ 21 \nआशीष अनिचĠहार 36 \nउदय नारायण िसंह ‘निचकेता’ 224 \nउमेश कुमार महतो 223 \nएन. अरुणा 134 \nओमĆकाश झा 146 \nकमलानĠद झा 69 \nकाशीकाĠत िमā \"मधुप\" 113 \nकुमार मनोज कĮयप 76 \nकुमार शुशाĠ त 111 \nकुमुद िसंह 92 \nकृपानĠद झा 74 \nकृįणमोहन झा 75 \nकेदारनाथ चौधरी 71 \nकैलाश कुमार िमā 61 \nगंगेश गुंजन 37 \nगजेĠƖ ठाकुर 103 \nछिव झा 92 \nिजतमोहन झा 51 \nिजतेĠƖ झा 45 \nĔयोित 53 \nĔयोित Ćकाश लाल 60 \nतूिलका 222 \nिदगĦबर झा 'िदनमिण' 102 \nदेवशंकर नवीन 95 \nदेवांशु वĜस 238 \nधमųĠƖ िवƫल 98 \nधीरेĠƖ Ćेमिषर् 99 \nनरेश मोहन झा 137 \nनवीन नाथ झा (नवनीत) 240 \nनवेĠदु कुमार झा 138 \nनागेĠƖ झा 135 \nिनिमष झा 141 \nनीिलमा 140 \nनूतन झा 144 \nपंकज पराशर 152 \nपžा िÿवेदी 153 \nपरमेĂर कापिड़ 154 \nपालन झा 148 \nपीयूष ठĸर 155 \nĆकाश झा 156 \nĆफुĪल कुमार िसंह ‘मौन’ 129 \nĆीित  159 \nĆीित ठाकुर 160 \nĆेमचĠद िमā 161 \nĆेमशंकर िसंह 167 \nबलभƖ िमā 80 \nिबनीत ठाकुर 88 \nबी.के कणर् 89 \nबैकुěठ झा 229 \nभरत माँझी 82 \nभवनाथ दीपक 83 \nभालचĠƖ झा 81 \nमनोज मुिक् त 128 \nमहाĆकाश 113 \nमहेĠƖ मलंिगया 116 \nमहेĠ Ɩ कुमार िमā 114 \nमहेश िमā “िवभूित” 121 \nमायानĠ द िमā 131 \nिमÿनाथ झा 132 \nमुखीलाल चौधरी 133 \nमैिथलीपुÿ Ćदीप 124 \nरėेĂर िमā 181 \nरमानĠद झा ‘रमण‘ 173 \nराजमोहन झा 17 \nराजेĠƖ पटेल 169 \nराजेĠƖ िवमल 170 \nराम दयाल राकेश 22 \nराम नारायण देव 180 \nराम भरोस कापिड़ 'ƚमर' 84 \nरामलोचन ठाकुर 179 \nरामजी चौधरी  240 \nरामाāय झा \"रामरंग\" Ćिसŀ  \nअिभनव भातखěडे 14,177 \nरूपा  धीरू  185 \nरूपेश  कुमार झा \"Ĝयोँथ\" 186 \nरेवती रमण लाल 184 \nरोशन जनकपुरी 184 \nलŞमी ठाकुर 112 \nवासुदेव सुनानी 231 \nिवńानĠद झा 235 \nिवनीत उĜपल 236 \nिवभा रानी 232 \nवृषेश चĠƖ लाल 91 \nशंभु कुमार िसंह 193 \nशिक्त शेखर 191 \nिशवĆसाद यादव 23 \nशीतल झा 199 \nशीला सुभƖा देवी 198 \nशेख मोहĦमद शरीफ 206 \nशैलेĠƖ मोहन झा 189 \nĮयाम सुĠदर \"शिश\" 214 \nĮयामल सुमन 213 \nāीधरम 216 \nसिच्चदानĠद यादव 186 \nसतीश चĠƖ झा 188 \nसĠतोष िमā 187 \nसुभाष चĠƖ यादव  220 \nसुभाष साह 219 \nसुशांत झा 210 \nसूयर्नाथ गोप 221 \nिहमांशु चौधरी 41 \nहृदय नारायण झा 42 \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली 241 \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n1 \nसंपादकीय \n 01.01.2009 \nमाĠयवर, \nिवदेहक नव अंक ( वषर् २ मास १३ \nअंक २५) ई पिĤलश भऽ गेल अिछ। एिह \nहेतु लॉग ऑन करू  \nhttp://www.videha.co.in ई अंक \nिĆंट फॉमर्मे सेहो अहाँक समक्ष अिछ। \nइंटरनेटपर मैिथलीक ĆारĦभ हम कएने रही \n2000 ई. मे अपन भेल एक्सीडेंट केर \nबाद, याहू िजयोिसटीजपर  \n2000-2001 मे ढेर रास साइट  \nमैिथलीमे बनेलहुँ मुदा ओ सभ Ąी साइट \nछल से िकछु िदनमे अपने िडलीट भऽ \nजाइत छल। 5 जुलाई 2004 केँ \nबनाओल “ भालसिरक गाछ” जे \nwww.videha.com पर एखनो उपलĤध \nअिछ, मैिथलीक इंटरनेटपर Ćथम \nउपिİथितक रूपमे  िवńमान अिछ। फेर \nआएल “ िवदेह” Ćथम मैिथली पािक्षक ई-\nपिÿका www.videha.co.in पर। \n“िवदेह” देश-िवदेशमे रहिनहार मैिथली \nभाषीक बीच िविभž कारणसँ लोकिĆय \nभेल। “ िवदेह” मैिथलक लेल मैिथली \nसािहĜयक नवीन आĠदोलनक ĆारĦभ कएने \nअिछ। िĆंट फॉमर्मे, ऑिडयो-िवजुअल आ \nसूचनाक सभटा नवीनतम तकनीक Ņारा \nसािहĜयक आदान-Ćदानक लेखकसँ पाठक \nधिर करबामे हमरा सभ जुटल छी। नीक \nसािहĜयकेँ सेहो सभ फॉरमपर Ćचार चाही, \nलोकसँ आ मािटसँ İनेह चाही। “ िवदेह” \nएिह कुĆचारकेँ तोिड़ देलक, जे मैिथलीमे \nलेखक आ पाठक एके छिथ।कथा, \nमहाकाĭय,नाटक, एकाĹी आ उपĠयासक \nसंग, कला-िचÿकला, संगीत, पाबिन-ितहार, \nिमिथलाक-तीथर्,िमिथला-रė, िमिथलाक-\nखोज आ सामािजक-आिथर्क-राजनैितक \nसमİयापर सारगिभर्त मनन। “ िवदेह” मे \nसंİकृत आ इंिग्लश कॉलम सेहो देल गेल, \nकारण ई ई-पिÿका मैिथलक लेल अिछ, \nमैिथली िशक्षाक ĆारĦभ कएल गेल संİकृत \nिशक्षाक संग। रचना लेखन आ शोध-\nĆबंधक संग पĽी आ मैिथली-इंिग्लश \nकोषक डेटाबेस देिखते-देिखते ठाढ़ भए \nगेल। इंटरनेट पर ई-Ćकािशत करबाक \nउĿेĮय छल एकटा एहन फॉरम केर \nİथापना जािहमे लेखक आ पाठकक बीच \nएकटा एहन माğयम होअए जे कतहुसँ \nचौबीसो घंटा आ सातो िदन उपलĤध होए। \nजािहमे Ćकाशनक िनयिमतता होए आ \nजािहसँ िवतरण केर समİया आ भौगोिलक \nदूरीक अंत भऽ जाय। फेर सूचना-\nĆौńोिगकीक क्षेÿमे ƅांितक फलİवरूप \nएकटा नव पाठक आ लेखक वगर्क हेतु, \nपुरान पाठक आ लेखकक संग, फॉरम \nĆदान कएनाइ सेहो एकर उĿेĮय छ्ल। \nएिह हेतु दू टा काज भेल। नव अंकक \nसंग पुरान अंक सेहो देल जा रहल \nअिछ। पुरान अंक pdf İवरूपमे \nदेवनागरी, ितरहुता वा ƙेलमे  डाउनलोड \nकएल जा सकैत अिछ आ जतए \nइंटरनेटक İपीड कम छैक वा इंटरनेट \nमहग छैक ओतहु Ƈाहक बƂड कम \nसमयमे ‘ िवदेह’ केर पुरान अंकक फाइल \nडाउनलोड कए अपन कंĢयुटरमे सुरिक्षत \nरािख सकैत छिथ आ अपना सुिवधानुसारे \nएकरा पिढ़ सकैत छिथ। िवदेह भाषापाक \nरचनालेखन İ तंभ मे MS-SQL सवर्र \nआधािरत मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेेजी-मैिथली \nसचųबल ऑनलाइन िडक् शनरी सेहो अिछ।  \nएिह अ ंकसँ डॉ शĦभु कुमार िसंहक \nआलेख Ćितयोगी परेक्षाथŰक लेल शुरु \nकएल गेल अिछ। \nरंगकमŰ Ćमीला झा नाƀयवृिþ:  एिह \nमहĜवपूणर् नाƀयवृिþक संचालनक भार \nमैलोरंग केँ देल गेल। Ćमीला झा \nमेमोिरयल Əİट,घॲघौर आ ओकर Ćबंध \nĠयासी āी āीनारायण झा Ņारा।  \nरंगकमŰ Ćमीला झा नाƀयवृिþक \nİथापना Ćथम मिहला बाल नाƀय िनदųशक \nĆमीला झाक İमृितमे भेल अिछ। Ćमीला \nजी जीवन पयर्ंत भंिगमा, पटना संग जूिड़ \nबाल रंगकमर् के बढ़ावा दैत रहलीह। \nĆमीलाजीक İमृित मे İथािपत Ćमीला झा \nमेमोिरयल Əİट, घॲघौर हुनकर बाल \nरंगमंच मे अिवİमरणीय योगदानक लेल \nएिह नाƀयवृिþक İथापना केलक अिछ। \nएकर मूल मे मैिथली रंगमंच पर मिहला \nरंगकमŰक ĆोĜसाहन संग हुनकर सामािजक \nसĦमान अिछ। एिह नाƀयवृिþक संचालनक \nभार Əİट Ņारा लोक कलाक लेल समिपर्त \nसंİथा मैलोरंग के Ćदान कयल गेल \nअिछ। वषर् 2006 सँ िनयिमत रूप  सँ ई \nनाƀयवृिþ Ĕयोित वĜस ( िदĪली), रंजू झा \n(जनकपुर), İवाित िसंह ( पटना), िĆयंका \nझा (पटना), वंदना डे (सहरसा) के Ćदान \nकयल गेल छिन।  \nवषर् 2008 क लेल समूचा िमिथला \n(भारत+नेपाल) मे चालीस गणमाĠय \nरंगकमŰ/संİकृितकमŰ केँ नामक अनुशंसाक \nलेल पÿ पठाओल गेल छलिन। ओही \nअनुशंसाक आधार पर Ćथम: मधुिमता \nāीवाİतव ( मधुबनी), िŅतीय: वंदना ठाकुर \n(कोलकाता), तृतीय: नेहा वमŭ ( िदĪली), \nआ चतूथर् : िवजया लŞमी िशवानी (पटना) \nअयलीह। िकछु पािरवािरक कारण सँ \nवंदना जी एिह बेर िवतरण समारोह मे \nअयबा सँ असमथर् भ’ गेलीह तेँ ई ƅम \nबदिल गेल आ वंदना जीक İथान अिगला \nबेरक लेल सुरिक्षत राखल गेल अिछ। \nतृतीय: िवजया लŞमी िशवानी : पटना \nिशवानीक जĠम दरभंगाक रिसयाड़ी \nगाम मे भेलिन। ई पिछला तीन साल सँ \nलगातार मैिथली रंगमंच सँ जुड़ल छिथ। \nिशवानी अिरपन, भंिगमा सन िचर-पिरिचत \nरंग संİथा सँ जुड़ल छिथ। एिह बीच \nअहाँ नदी गॲिगयायल जाय, िमनाक्षी, घुघ्घू, \nआिग धधिक रहल अिछ, से कोना हेतै ?, \nअलख िनरंजन आिद महĜवपूणर् नाटक मे \nअिभनय करैत अपन नीक छिव बनओलिĠह \nअिछ। मनोज मनुज, कौशल िकशोर दास \nआ अरिवĠद अĸू जीक िनदųशन मे काज \nकरैत िशवानीक इच्छा छिन जे विरơ रंग \nिनदųशक कुणाल जीक िनदųशन मे सेहो  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n2 \nनाटक करी। विरơ रंगकमŰ Ćेमलता िमā \nजी सन रंगकमŰ बनबाक िहनक मोन \nछिन। िवजया लŞमी िशवानीजीक कहब \nछिन जे-समकालीन समİया मैिथली नाटक \nमे अएबाक चाही जकर एखन तक कमी \nअिछ। पािरजात हरण िहनकर िĆय नाटक \nछिन आ िशवानी नब तुिरया केँ कहए \nचाहैत छिथ जे इमानदारी सँ रंगकमर् \nकरबाक चाही। \nिŅतीय: नेहा वमŭ:  \nनई िदĪली \nनेहाक जĠम बेगूसरायक Ġयू चाणक्य \nनगर मे भेलिन। ई बच्चे सँ रंगमंच सँ \nजूड़ल रहलीह अिछ। नवतरंग, इĢटा, \nयाÿीक संग कायर् करैत एखन मैलोरंग \nिदĪली सँ रंगकमर् कए रहल छिथ। नेहा \nअिनल पतंग, परवेज़ यूशुफ, संतोष राणा, \nिवजय िसंह पाल, अिभषेक, मनोज मधुकर \nआ Ćकाश झाक िनदųशन मे नाटक केलीह \nअिछ। िहनका Ņारा कएल गेल Ćमुख \nनाटक अिछ सामा-चकेवा, जट-जिटन, \nडोम कछ, गोरखधंधा, काठक लोक, \nकमल मुखी किनया, एक छल राजा \nआिद। आगू लगातार मैिथली रंगमंच सँ \nजुड़ल रहबाक िहनकर इच्छा छिन। \nिहनकर िĆय नाटककार आ िनदųशक महेĠƖ \nमलंिगया छिथन आ रंजू झा (जनकपुर) क \nअिभनय िहनका Ćभािवत करैत छिन। \nकाठक लोक िĆय नाटक आ Ćगितशील \nसोचक संग बेसी युवा केँ होएबाक कारण \nमैलोरंग नेहाक मनपसंद रंग संİथा छिन। \nअपन आĜमसमपर्ण आ संİकारक संग \nरंगकमर् सँ जुड़बाक िहनकर आƇह छिन \nनबका कलाकारक लेल। नेहा सी. सी. \nआर. टी. Ņारा जूिनयर İकॉलिशर्प ĆाĢत \nकएने छिथ। एखन राįƏीय कथक केĠƖ \nसँ कथक मे पोİट िडĢलोमाक संग \nखैरागढ़ िवĂिवńालय सँ एम. ए. क’ रहल \nछिथ।  \nĆथम:  \nमधुिमता āीवाİतव: मधुबनी \nमधुिमताक जĠम मधुबनीक सूरत गंज \nमुहĪलामे भेलिन। बचपने सँ िहनका नृĜय \nआकिषर्त करैत छलिन। िवगत दस साल \nसँ ई मैिथली रंगमंच पर सिƅय छिथ। \nमधुबनीक इĢटा संग रंगकमर् करैत अहाँ \nइĢटाक राĔय आ राįƏीय İतरक महोĜसव \nमे सेहो िशरकत कएने छी संगिह अहाँ \nसॉंग आ Ƒामा िडभीजन संग सेहो संबŀ \nछी। मुकािभनयक लेल अहाँ इंटर कॉलेज \nयूथ फेİटीवल-03 मे तेसर आ वषर् 06 \nमे लोक नृĜयक लेल पहील İथान ĆाĢत \nकएने छी। अहाँ ओकरा आङनक \nबारहमासा, ओिरजनल काम, टूटल तागक \nएकटा ओर, छुतहा घैल, गोनूक गबाह, \nदुलहा पागल भ’ गेलै, िबजिलया भौजी, \nिबरजू-िबलटू संग कतेको िहĠदीक नाटक \nकएने छी। मंचीय नाटक संग नुĸड़ \nनाटक मे सेहो मधुिमता बिढ़ चिढ़ क’ \nभाग लैत रहलीह अिछ। िझिझया, झड़नी, \nजट जिटन डोम कछ एहन कतेको लोक \nनृĜय, एकल अिभनय, िफĪम िसिरयल \nआिद मे अिभनय क’चुकल मधुिमता नेहरू  \nयुवा केĠƖ, एस.एस.बी संग कतेको संİथा \nसँ सĦमािनत कयल गेल छिथ। \n(आकŭइव- पिछला अंक सभक \nसंपादकीय केर संिक्षĢत अंश) \n01.01.2008 \nएिह Ćथमांक केँ Ćİतुत करैत हम \nहिषर्त छी। एिह मे िमिथला पेंिटंग आ \nसंİकृत िशक्षासँ संबंिधत समƇी \nसमयाभावक कारणे निह देल जा सकल। \nपाठक एिह संबंिधत लेख \nggajendra@yahoo.co.in केँ \nअटैचमेěटक रूपमे  पठा सकैत छिथ। \n15.01.2008 \nएिह दोसर अंकमे 1. िमिथला पेंिटंग,  \n2. रचना िलखबासँ पिहने छĠद,संİकृत-\nमैिथलीक ज्ञान आ’ अĠयाĠय िशक्षा  \n3. संİकृत िशक्षाक आ’ 4. ‘ बालानाम् \nकृते’ नामसँ छोट बच्चा संबंिधत सामƇी \nसिĦमिलत कएल जा’ रहल अिछ। जे मेल \nसभ ĆाĢत भेल तािह मे \noldmani@umainc.com,iipkarna@\nyahoo.com,jyotiprakash.lal@gma\nil.comआ’bibhutithakur2000@yaho\no.com केर मेल उĜसाहवŀर्क छल आ \nएिहमे िकछु महĜĜवपूणर् सुझाव सेहो ĆाĢत \nभेल। ओिह आधार पर उपरोक्त िलिखत \nचािर İतंभक अितिरक्त 5. पंजी-Ćबंध 6. \nसंİकृत आ’ िमिथला संİकृत \nिवĂिवńालयक Ćासंिगकता आ’ 7. \nComputers, softwares, \ninterfacing of the old & new \n(restoring old photographs, \nsongs on disks, tapes, etc) पर \nसामƇीक ĆारĦभ कए देल गेल \nअिछ।अगला अंकसँ संगीत-िशक्षाक आरंभ \nकएल जायत।पाठक एिह सभसँ संबंिधत \nआ अĠयाĠय रचना सभ \nggajendra@yahoo.co.in केँ \nअटैचमेěटक रूपमे  .doc, .txt िकंवा \n.pdf फॉमųटमे पठाए सकैत छिथ। पिछला \nसाल तीन मिहना मीरािĦबका आ मदर \nइंटरनेशनलक िशक्षक-िशिक्षकाकेँ संİकृत \nसंभाषणक िशक्षा देबाक हेतु āी अरिवĠद \nआāम,नव देहली मे हमरा बजाओल गेल \nछल। ओिह ƅममे जे नोट बनओलहुँ \nतकरे संİकृत िशक्षाक अंतगर्त हम दए \nरहल छी।  \n01.02.2008 \nिवदेहक एिह अंककेँ Ćİतुत करैत हम \nहिषर्त छी।।एिह अंकसँ संगीत-िशक्षाक \nआरंभ कएल जा रहल अिछ। \nिवकीपीिडया पर मैिथली पर लेख तँ \nछल मुदा मैिथलीमे लेख निह छल,कारण \nमैिथलीक िवकीपीिडयाक İवीकृित निह \nभेटल छल। हम बहुत िदनसँ एिहमे लागल \nरही,आ’ सूिचत करैत हिषर्त छी जे \n27.01.2008 केँ भाषाकेँ िवकी शुरू  \nकरबाक हेतु İवीकृित भेटल छैक, मुदा \nएिह हेतु कमसँ कम पाँच गोटे,िविभž \nजगहसँ एकर एिडटरक रूपमे  िनयिमत \nरूपेँ  कायर् करिथ तखने योजनाकेँ पूणर् \nİवीकृित भेटतैक। नीचाँ िलखल िलंक पर \nजाय एिडट कए एिह Ćोजेक्टमे अहाँ सभ \nसहयोग करब, से आशा अिछ। पिछला \nअंकमे देवनागरी कोना िलखू, एिह पर हम \nलेख िलखने रही। इंगिलश कीबोडर् पर \nओिह तरहेँ िलखने िवकीमे सेहो मैिथली \nिलिख सकैत छी। एम. गेराडर्क माğयमसँ \nāी अंशुमन पाěडेयक, िजनकर मैिथलीक \nयुनीकोडमे İथानक आवेदन लंिबत अिछ, \nअनुरोध भेटल छल, ओ’ सूचना मँगलिĠह  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n3 \nजािह सँ İपƠ रूपसँ  बंगला िलिप आ’ \nमैिथली िलिपक मğय अंतर ज्ञात भए \nसकए। ई सूचना हम एम. गेराडर्क \nमाğयमसँ हुनका पठा देिलअिĠह। िवकीमे \nपूणर् İवीकृितक हेतु एिह िलंक सभ पर \nराखल Ćोजेक्टकेँ आगॉं बढ़ाऊ। \nhttp://meta.wikimedia.org/wiki\n/Requests_for_new_languages/\nWikipedia_Maithili \nhttp://incubator.wikimedia.org\n/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/M\nediaWiki:Mainpage/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/Sp\necial:Translate?task=untranslate\nd&group=core-\nmostused&limit=2000&language\n=mai  \nअपनेक Ćितिƅया आ’ रचनाक Ćतीक्षा \nअिछ। \n15.02.2008 \nिवĂक कोन-कोनसँ ई-मेल ĆाĢत भेल, \nआ’ हम आƪािदत भए गेल छी। ई पिÿका \nिबना कोनो िवलंबक सालक- साल चलैत \nरहत, से हम अपने लोकिनकेँ िवĂास दैत \nछी, आ’ ओ’ आबए बला काल िसŀ \nकरत। \nिचÿक पौतीकेँ दू भाग कए देल गेल \nअिछ, िमिथलाक खोजमे िचÿकलाक संग \nपुरातĜĜवक वİतु सभक आ’ दशर्नीय \nİथान सभक संकलन अिछ। िमिथला \nरėमे ऐितहािसक आ’ वþर्मान महापुरुषक \nिचÿक Ćदशर्नी अिछ। एिह संकलनकेँ \nएिहना सहयोग दए बढ़ाऊ। मैिथलीमे \nएनीमेशनक घोर अभाव अिछ, आ’ जौँ \nकही जे अिछये निह, तँ झूठ निह होएत। \nसंगीत आ’ संİकृत िशक्षा सेहो ğवĠयाĜमक \nसामƇीक िबना अपूणर् लगैत अिछ। अहू \nदुनू िदश हमर Ćयास शीƈे जायत। हमर \nइच्छा अिछ, जे बालानां कृतेमे देल गेल \nिखİसाकेँ एनीमेट करी। \n āी गंगेश गुंजनक ईमेल आ’ मागर् \nिनदųशन ĆाĢत भेल, ओ’ अपन रचना \nपठएबाक आĂासन सेहो देलिĠह अिछ। \nिवńानंद जी पĽीकार जी अपन िनबंध \nपठओने छिथ, से आब बुझना जाइत अिछ \nजे रचनाक भरमार लागए बला अिछ। \nसभटा रचना उच्चİतरीय रहत आ’ पिÿका \nपािक्षक आधार पर िनयिमत चलैथ रहत से \nआशा करैत छी। \nसाइटक खोज सचर् इंजन पर \nआसानीसँ होअए तािह हेतु िकछु िवशेष \nĆयास कएल गेल अिछ। एिह संबंधमे \nकोनो तकनीकी सुझाव जौँ अपनेक समक्ष \nहोअए, तँ से आमंिÿत अिछ।  \nअपनेक रचनाक आ’ Ćितिƅयाक \nĆतीक्षामे। \n01.03.08 \nपिछला पक्षमे हम दरभंगा गेल छलहुँ, \nअपन भतीजीक िववाहमे। ओतए िमिथला \nिरसचर् इंİटीƀयुट आ’ संİकृत \nिवĂिवńालयक ƚमण कएलहुँ। सवर्āी \nभीमनाथ झा, मैिथलीपुÿ Ćदीप, रघुवीर \nमोची (अğयक्ष, मैिथली अकादमी), िवĂनाथ \nझा(Ćितकुलपित का. िस. दरभंगा संİकृत \nिवĂिवńालय), देवनारायण यादव ( अğयक्ष, \nिमिथला िरसचर् इंİटीƀयुट) लोकिनक \nदशर्नक सुअवसर ĆाĢत भेल। फेर \nिबदेĂरİथानसँ आँगा गौरीशंकर İथान \n(हैंठी बाली) गेलहुँ, आ’ ओतय पालवंशक \nमूिþर् आ’ ओिह पर िमिथलाक्षरमे िलखल \nअिभलेखक िचÿ िखंचलहुँ ( फोटो \nिमिथलाक खोज İतंभमे देखू)। ई मूितर् \nभĭय अिछ, आ’ 1500 वषर् पूवर् \nिमिथलाक्षरक Ćभुता देखबैत अिछ। एिह \nपर शोध लेख आँगाक कोनो अंकमे देल \nजायत। िमिथलाक इितहासमे एिह İथलकेँ \nआइसँ पिहने İथान निह देल जा’ सकल \nछल, आ’ ईहो तĝय अिछ जे इितहासक \nिवŅान āी डी.एन. झा एही गामक छिथ, \nओना हैठी बाली हमर मामा गाम सेहो \nछी। \n15.03.2008 \nिवदेह Ņारा िकछु पुरान अलĥय \nिकताबक िडिजटलाइजेशनक कॉपŸरा सेहो \nशुरू  कएल गेल अिछ। पĽीक İकैिनंग \nआ’ सचर् करबा योग्य िडक् शनरी जािहमे \nपाठक नव-नव शĤद जोिड़ सकताह केर \nआधार िकछु मनोयोगी िवदेह कायर्कþŭ \nसभक Ņार शुरू  भेल अिछ। ई सभटा \nसभ केओ िन:शुĪक कए रहल छिथ आ’ \nअपन मातृभाषाक आ’ मातृभूिमक अनुरागी \nहोयबाक Ćमाण दए रहल छिथ। \n01.04.08 \nरचना िलखबासँ पिहने. İतंभमे \nमैिथली अकादमी Ņारा िनधŭिरत भाषाक \nअंकन कएल गेल अिछ,एिहमे िवशेष वृिŀ \nकएल गेल अिछ। āी उदय नारायण िसंह \nनिचकेता, िनदेशक, केĠƖीय भाषा संİथान, \nमैसूर केर मेल ĆाĢत भेल आ' ओ' \nिलखलिĠह जे ओ' एकरा डॉ. āी बी \nमिĪलकाजुर्नकेँ अƇसािरत कए देलिĠह, जे \nकेĠƖीय भाषा संİथान, मैसूरमे भाषा \nĆौńोिगकी िवभागक अğयक्ष छिथ। āी \nमिĪलकाजुर्नजीक ई-मेल सेहो ĆाĢत भेल \nआ' ओ' िलखलिĠह अिछ, जे एकरा \nकमेटीक समक्ष राखल जायत। बी. \nमिĪलकाजुर्न मैिथली İटाइल मनुअल \nबनएबाक कायर्केँ आगाँ बढ़ा रहल छिथ। \nĆीित Ņारा कला आ' िचÿकला İतंभ \nिचिÿत कएल गेल अिछ।  \nिमिथलाक रėमे सािहĜयकारक \nअितिरक्त खेलकूद आ’ अĠयाĠय िवधासँ \nसंबंिधत ( संगीत, िफĪम, पÿकािरता, \nइितहास, संİकृत आ’ अंƇेजी, अथर्शाİÿी, \nिडĢलोमेट, राजनीितज्ञ आिद) िमिथलाक \nिवभूितक िचÿ Ćदिशर्त अिछ। वेबसाइट \nखोलला अनĠतर िवńापितक ‘बड़ सुखसार \nपाओल तुअ तीरे’क वाराणसीक गंगातट \nपर शहनाइ पर भारत रė िबिİमĪलाह \nखान Ņारा बजाओल, आ’ तबला पर \nिकसन महाराज आ’ वायिलन पर āीमित \nएन. राजम Ņारा बजाओल संगीत बािज \nउठैत अिछ। संपकर्_खोज İतंभ पर \nिमिथला आ’ मैिथलीक साइट सभक \nसंकलन/िलंक देल गेल अिछ।िवदेहक \nअपन सचर् इंिजनसँ िवदेहक नव-पुरान \nअंककेँ ताकल जा’ सकैत अिछ। दोसर \nसचर् इंिजनसँ मैिथलीक िवशेष संदभर्मे \nवेबकेँ तािक सकैत छी। पुरान िकताब \nसभक िडिजटल इमेिजंग िवदेह कॉपŸराक \nअंतगर्त करबाओल जा’ रहल अिछ। वेब \nसचųबल िडक्शनरी जािहमे पाठक नव-नव  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n4 \nशĤद जोिड सकताह केर कायर् सेहो आरंभ \nकएल गेल अिछ। मैिथलीमे बालानांकृतेक \nएनीमेशन सेहो शुरू  कए देल गेल अिछ। \nपजीक िमिथलाक्षरक पÿक सेहो İकैिनग \nशुरू  भ’ गेल अिछ। ई सभ शीƈ \nआकŭइवक अंतगर्त देल जायत। िवदेहक \nपुरान अंक सामाĠय pdf फॉमųटमे \nआकŭइवक अंतगर्त राखल गेल अिछ। \nपाठक पािक्षक पिÿकाक pdf संİकरण \nडाउनलोड सेहो कए सकैत छिथ। Ćथम \nपृơ पर देवनागरी टाइप करबाक हेतु \nिकछु सहयोगी िलंक देल गेल अिछ। एिह \nतरहक िलंक पर ऑनलाइन टाइप क’ \nकॉपी क’ ई-मेल िकंवा वडर् डॉक्युमेंटमे \nपेİट क’ सकैत छी। \n15.04.2008 \nएिह अंकमे निचकेता अपन 25 \nसालक चुĢपी तोिड़ नो एंƏी: मा Ćिवश \nनाटक मैिथलीक पाठकक समक्ष िवदेह ई-\nपिÿकाक माğयमसँ पहुँचा रहल छिथ। \nधारावािहक रूँपे  ई नाटक िवदेहमे ई-\nĆकािशत भ’ रहल अिछ। \nāी गंगेश गुंजन जीक वैचािरक मंथन \nएिह बेर पाठकक समक्ष अिछ। अिगला \nअंकसँ पाठक हुनकर किवताक वैचािरक \nरस ल’ सकताह। बालानां कृतेमे Ĕयोित \nपँिजयारक लोकगाथा Ćİतुत कएल गेल \nअिछ। \n01.05.2008 \n13 मई केँ एिह बेर जानकी नवमी \nअिछ। एिह अवसर पर एिहसँ संबंिधत \nिनबंध देल जा' रहल अिछ। एिह िनबंधक \nलेिखका छिथ āीमित नूतन झा। \nबालानां कृतेमे दानवीर दधीचीक \nवैिदक İवरूप Ćİतुत कएल गेल अिछ, \nअंतमे सूÿधारसँ ईहो कहबएलहुँ जे कोना \nबादमे तथाकिथत पंिडत लोकिन ओिह \nकथाक बंटाधार कए देलिĠह। \nिमिथला रėमे बैकƇाउĠड संगीत सेहो \nअिछ, आ' ई अिछ िवश् वक Ćथम \nराįƏभिक्þ गीत ( शुक्ल यजुवųद अğयाय \n22, मंÿ 22) जकरा िमिथलामे दूवŭक्षत \nआशीश मंÿ सेहो कहल जाइत अिछ। \n'िवदेह' ई पिÿकाक Ćचार सचर् इंिजन \nŅारा, गूगल आ' याहू Ƈुप Ņारा, वडर्Ćेस \nआ' Ĥलॉगİपॉटमे देलगेल Ĥलॉग Ņारा, \nफेसबुक, आउटलूक, माय İपेस, ओरकुट \nआ' िचŇाजगतक माğयमसँ कएल गेल। \nमुदा जखन डाटा देखलहुँ तँ आधसँ बेशी \nपाठक सोझे http://www.videha.co.in \nपता टाइप कए एिह ई-पिÿकाकेँ पढ़लिĠह।  \n15.05.2008 \n३ जूनकेँ एिह बेर वट सािवÿी \nअिछ। एिह अवसर पर एिहसँ संबंिधत \nिनबंध देल जा' रहल अिछ। एिह िनबंधक \nलेिखका छिथ āीमित नूतन झा।  \nबालानां कृतेमे बिगयाक गाछ शीषर्क \nलोककथाकेँ Ĕयोितजीक िचÿसँ सुसिĔजत \nकएल गेल अिछ। \nāी गंगेश गुंजन जीक किवता \nपाठकक समक्ष अिछ। \nिवश् वक Ćथम राįƏभिक्þ गीत (शुक्ल \nयजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) जकरा \nिमिथलामे दूवŭक्षत आशीश मंÿ सेहो कहल \nजाइत अिछ, एकर अथर् िवदेह आकŭइव \nİतंभमे अिभनव रूपमे  देल गेल अिछ, आ' \nिƇिफथक देल अथर्सँ एकर िभžता \nदेखाओल गेल अिछ। बैकƇाउĠड संगीत \nिवńापितक बड़ सुख सार तँ अिछये \nपिहनेसँ। \nनिचकेताजीक नाटक नो एंƏी: मा \nĆिवश दोसर कĪलोलक दोसर खेप ई-\nĆकािशत भ’ रहल अिछ। गं गेश गुंजन \nजीक किवता आ िवİमृत किव रामजी \nचौधरीक अĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत \nभए रहल अिछ। \nएिहमे कोनो संदेह निह जे २०म \nशताĤदीमे जतेक िमिथला िवभूित भेलाह \nओिहमे āी रामाāय झा ’ रामरंग’ सवŸपिर \nछिथ। िवदेह हेतु हुनकर पठाओल संदेशक \nआधार पर हुनक जीवनी आ कृितकेँ \nिवदेहक संगीत िशक्षा İतंभमे पाठकक \nसमक्ष अनबामे हमरा सभ गवर् अनुभव कए \nरहल छी।  \n01.06.2008 \nगं गेश गुंजन जीक कथा आ िवİमृत \nकिव रामजी चौधरीक अĆकािशत पń सेहो \nई-Ćकािशत भए रहल अिछ। \nरवीĠƖनाथ ठाकुर सेहो हैकू \nिलखलिĠह, मुदा मैिथलीमे जापानी पń \nिवधाक आधार पर \" िवदेह\" Ćİतुत कए \nरहल अिछ ई िवधा। \n15.06.2008 \n \n२७ जून २००८ केँ सािहĜय \nअकादमी, नई िदĪलीक सभागारमे मैिथली \nकिव सĦमेलनमे अएबाक नोत िविदतजी \nŅारा भेटल, से ओतए साँझ छह बजे \nपहुँचलहुँ। हॉलक सभटा कुसŰ भरल छल, \nहम आ कैमरामेन दू गोटे छलहुँ।  \n \nनजिर घुमेलहुँ तँ एकटा कुसŰ खाली \nछल, से कैमरामेनकेँ िवदा कए İवयं \nकैमरा लए ओतए बैिस गेलहुँ।  \n \nअमरनाथ माइक पकिड़ घोषणा \nउľोषणा कए रहल छलाह, लागल जेना \nअशोक चƅधर िहĠदी छोिड़ मैिथली बािज \nरहल छिथ। सभसँ पिहने संजीव तमžा \nजीकेँ काĭय-पाठक लेल बजाओल गेल। \nओ “ पीयर पोİटकार्” शीषर्क किवताक \nपाठ कएलिĠह। तािह पर उľोषक टीप \nदेलिखĠह जे एिह मोबाइलक युगमे \nपोİटकाडर्क एतेक चरचा पर डाक िवभाग \nहुनका धĠयवाद देतिĠह। फेर उľोषणा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n5 \nभेल जे पंकज पराशरजी अपन किवताक \nपाठ करताह, मुदा ओ तावत धिर पहुँचल \nनिह छलाह, मुदा वीिडयोमे बादमे देखलहुँ \nजे ओ आयल रहिथ, मुदा Ćायः कतहु \nएĦहर-ओĦहर चिल गेल रहिथ। \n \nसे रमण कुमार िसंहजी केँ बजाओल गेल। \nओĪड होममे वृŀ आ एना िकएक होइत \nछैक लोक शीषर्क पń सुनओलिĠह रमण \nजी। \nफेर āीमित सुनीता झाकेँ ƙजेĠƖ \nिÿपाठी जीक िवशेष अनुरोध पर बजाओल \nगेल। \n \nओ अपन किवता िनवेदन िमिथला आ \nभारत देश महान पर सुनओलिĠह। संगे \nईहो कहलीह जे ई Ćथम अवसर छिĠह \nहुनका लेल मंच पर पń पाठ करबाक। \n \nफेर मंजर सुलेमान पढ़लिĠह, मोन \nपड़ैत अिछ गाम, आ अिवनाशजी पढ़लिĠह \nिवńापित İमृित  \n \nसमारोहक उपलक्षमे दू टा किवता- ई \nहुनकर Ĥलॉग पर सेहो बहुत िदनसँ अिछ। \n \n  \nकािमनी कामायनीकेँ गाम मोन \nपड़लिĠह आ िवİथािपत लोक सेहो।  \n \nिबलट पासवान ’िवहंगम’ जी जौँ पुछू \nतँ सभसँ बेशी Ćभावी रहिथ, कारण ओ \nदेिख कए निह पढ़लिĠह। \n \nतावत प कज पराशर जी आिब गेल \nछलाह, आ ओ “ समयकेँ अकानैत” जे \nहुनकर पिहल पń संƇह छिĠह, सँ ” हम \nपिरनाम िनरासा’ शीषर्क पń पढ़लिĠह। \nहुनका एक बेर फेर आबय पड़लिĠह \nिवहंगमजीक िवशेष अनुरोध पर “महापाÿ” \nशीषर्क रचना पढ़बाक लेल। ’ िवदेह’ केर \nएिह अंकसँ ’ समय केँ अकानैत’ पोथीक \nसमीक्षा/ पिरचय देल जा रहल अिछ। \n \n  \nधीरेĠƖ कुमार िमā महोदय एकटा \nपń पढ़लिĠह, दोसर पńक सİवर पाठ \nकरबाक अनुमित माँिग रहल छलाह, मुदा \nउľोषक जी समयाभावक कारणेँ से \nअनुमित निह देलिखĠह आ Ćभात झा, \nमğय Ćदेशसँ राĔयसभा सांसद, मुख्य \nअितिथकेँ पń पाठक लेल आमंÿण \nदेलिĠह। मुदा ओ तावत धिर पहुँचल निह \nछलाह, बादमे जखन पहुँचलाह तँ \nकहलिखĠह जे ओ किवता निह िलखैत \nछिथ, िहĠदी गń िलखैत छिथ। हुनका \nएतए अएबाक छलिĠह दू टा िकताबक \nलोकापर्ण करबाक हेतु, मैिथलीमे \n“इितहास” दशर्न- लेिखका वीणा ठाकुर \nआ िहĠदीमे के.बी. Ćसादक “ दुयŸधन के \nरहते कहॴ महाभारत रुका है” पń \nसंƇहक। \n \nफेर देवशंकर नवीन जी अएलाह। ओ \nिहĠदी, मैिथली आ अĠय भाषाक किव \nसĦमेलनक चचर् कएलिĠह आ कहलिĠह जे \nएतेक बेशी माÿामे āोता-दशर्कक उपिİथित \nिवलक्षण अिछ, कारण पिहने जे ओ िविभž \nĆदेशमे एिह तरहक आयोजन कएने रहिथ \nओतए संİथा अपन दस टा लोककेँ बैसा \nकए कुरसी भड़ैत छल। Ćभात झा जाधिर \nपहुँिचतिथ तावत रमण कुमार िसंह आ \nअिवनाश जीकेँ दोसर राउĠडक लेल \nबजाओल गेल।  \n \nफेर िविदत जी पń पाठक लेल \nपहुँचलाह, मुदा यावत शुरू  किरतिथ तावत \nĆभात झाजी आिब गेलाह से ओ उतिर \nकए हुनकर İवागत कएलिĠह। िविदत जी \nमैिथलीमे दैिनक ’ मैिथली समाद’ केर \nकोलकातासँ  \n \nताराकाĠत झा Ņारा अगİतसँ शुरू  \nकएल जएबाक शुभ सूचना सेहो देलिĠह \nआ पń पाठ सेहो कएलिĠह।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n6 \n \nफेर Ćभात जी अपन संİमरण \nसुनओलिĠह आ दुनू पुİतकक लोपापर्ण \nभेल। \n \n \n \nिचÿकार सिचĠƖनाथ झा Ņारा āी \nĆभात झा आ āी िविदत जीकेँ िवńापितक \nिचÿ Ćदान कएल गेल, एिह िचÿमे \nबैकƇाउĠडमे िमिथला िचÿकलाक योग सेहो \nदेल गेल छल। िविदत जी Ćसž छलाह \nएिह सफल आयोजनसँ, जखन हम बधाइ \nदेिलयिĠह तँ कहलिĠह जे मैिथली आब \nरोड पर आयत, कोठलीमे निह रहत। \n01.07.2008 \nāी मौन जी, मैिथलीपुÿ Ćदीप, āी \nसुभाषचĠƖ यादव, āी पालन झा आ āी \nआńाचरण झा जीक रचना सेहो ई-\nĆकािशत कएल गेल अिछ। \nāी मायानĠद जीक इĠटरĭयू लेलिĠह \nāी डॉ. िशवĆसाद यादव। तकर पिहल \nभाग सेहो Ćİतुत अिछ। \nशेष İथायी İतंभ यथावत अिछ। \n15.07.2008 \n एिह अंकमे निचकेताजीक नाटक नो \nएंƏी: मा Ćिवश अिĠतम खेप ई-Ćकािशत \nभ’ रहल अिछ। गं गेश गुंजन जीक पń \nआ िवİमृत किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी मौन जी, मैिथलीपुÿ Ćदीप, āी \nपालन झा āी पंकज पराशर आ परम \nāŀेय āी Ćेमशंकर िसंहजीक रचना सेहो \nई-Ćकािशत कएल गेल अिछ। \nāी मायानĠद जीक इĠटरĭयू लेलिĠह \nāी डॉ. िशवĆसाद यादव। तकर दोसर \nभाग सेहो Ćİतुत अिछ। \nनेपाल १ टी.वीक मैिथली कायर्ƅमक \nिवषयमे िववरण दए रहल छिथ िजतेĠƖजी \nआ भिक्त-गीत Ćİतुत कएने छिथ \nिजतमोहनजी। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \n01.08.2008 \nएिह अंकसँ āी ग गेश गुंजन जीक \nगń-पń िमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली \nसािहĜयक एकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत \nशुरू  भए रहल अिछ, \" िवदेह\" मे पिहल \nखेप पढ़ू। िवİमृत किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी मौन जी, āी पंकज पराशर, \nāी सुशाĠत, Ćकाश, ĔयोितĆकाश लाल, \nिजतमोहन, िवनीत उĜपल शैलेĠƖ मोहन झा \nआ परम āŀेय āी Ćेमशंकर िसंहजीक \nरचना सेहो ई-Ćकािशत कएल गेल \nअिछ।एिह अंकमे निचकेताजीक टटका \nिलखल किवता सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ।  \nमैिथली िरपोतŭजक नव िवधाक ĆारĦभ \nकए रहल छिथ पुěयधाम जनकपुरधामक \nयुवा पÿकार āी िजतेĠƖ झा। \nāी हिरमोहन झाजीक सĦपूणर् रचना \nसंसारक अवलोकन सेहो शुरू  भए रहल \nअिछ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \n15.08.2008 \nिमिथलाक धरती बािढ़क िवभीिषकासँ \nआइ कािŎ जूिझ रहल अिछ। \nकुशेĂरİथान िदसुका क्षेÿ तँ िबन बािढ़क \nबरखाक समयमये डूमल रहैत अिछ। मुदा \nई िİथित १९७८-७९ केर बादक छी। \nपिहने ओ क्षेÿ पूणर् रूपसँ  उपजाऊ छल, \nमुदा भारतमे तटबĠधक अिनयिĠÿत \nिनमŭणक संग पािनक जमाव ओतए शुरू  \nभए गेल। मुदा ओिह क्षेÿक बािढ़क कोनो \nसमाचार किहयो निह अबैत अिछ, किहयो \nअिबतो रहए तँ माÿ ई दुįĆचार जे ई \nसभटा पािन नेपालसँ छोड़ल गेल पािनक \nजमाव अिछ। ओतुĸा लोक एिह नव \nसंकटसँ लड़बाक कला सीिख गेलाह। \nहमरा मोन अिछ ओ दृĮय जखन \nकुशेĂरİथानसँ मिहषी उƇताराİथान \nजएबाक लेल हमरा बािढ़क समयमे \nअएबाक लेल कहल गेल छल कारण ओिह \nसमयमे नाओसँ गेनाइ सरल अिछ, ई \nकहल गेल। रुख समयमे खþा, चभच्चामे \nनाओ निह चिल पबैत अिछ आ सड़कक \nहाल तँ पुछू जुिन। फिसलक İवरूपमे \nपिरवतर्न भेल, मĜİय-पालन जेना तेना कए \nई क्षेÿ जबरदİतीक एकटा जीवन-कला \nिसखलक। कौिशकी महारानीक एिह बेरक \nĆकोप ओिह दुįĆचारकेँ खतम कए पाओत \nआिक निह से निह जािन! \nपिहने हमरा सभ ई देखी जे कोशी \nआ गंडकपर जे दू टा बैराज नेपालमे \nअिछ ओकर िनयĠÿण ककरा लग अिछ। \nई िनयĠÿण अिछ िबहार सरकारक जल \nसंसाधन िवभागक लग आ एतए िबहार \nसरकारक अिभयĠतागणक िनयĠÿण छिĠह। \nपािन छोड़बाक िनणर्य िबहार सरकारक \nजल संसाधन िवभागक हाथमे अिछ। \nनेपालक हाथमे पािन छोड़बाक अिधकार \nतखन आएत जखन ओतुĸा आन धार पर \nबाĠह/ छहर बनत, मुदा से ५० सालसँ \nऊपर भेलाक बादो दुनू देशक बीचमे कोनो \nसहमितक अछैत सĦभव निह भए सकल। \nिकएक?  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n7 \nसामियक घटनाƅम- कोशीपर \nभीमनगर बैरेज, कुशहा, नेपालमे अिछ। \n१९५८ मे बनल एिह छहरक जीवन ३० \nबरख िनधŭिरत छल, जे १९८८ मे बीित \nगेल। दुनू देशक बीचमे कोनो सहमित \nिकएक निह बिन पाओल? छहरक बीचमे \nजे रेत जमा भए जाइत अिछ, तकरा सभ \nसाल हटाओल जाइत अिछ। कारण ई \nनिह कएलासँ ओकर बीचमे ऊंचाई बढ़ैत \nजाएत, तखन सभ साल बाĠधक ऊँचाई \nबढ़ाबए पड़त। एिह साल ई कायर् समयसँ \nिकएक निह शुरू  भेल? फेर शुरू  भेल \nबरखा, १८ अगİतकेँ कोशी बाĠधमे २ \nमीटर दरािर आिब गेल। १९८७ ई.क \nबािढ़ हम आँिखसँ देखने छी। झंझारपुर \nबाĠध लग पािन झझा देलक, ओवरģलो \nभए गेल एक ठामसँ, आ आँिखक सोझाँ \nहम देखलहुँ जे कोना तकर बाद १ \nमीटरक कटाव िकलोमीटरमे बदिल जाइत \nअिछ। २७-२८ अगİत २००८ धिर \nभीमनगर बैरेजक ई कटाव २ िकलोमीटर \nभए चुकल अिछ। आ ई करण भेल \nकोशीक अपन मुख्य धारसँ हिट कए \nएकटा नव धार पकड़बाक आ नेपालक \nिमिथलांचलक संग िबहारक िमिथलांचलकेँ \nतहस नहस करबाक। नासाक ८ अगİत \n२००८ आ २४ अगİत २००८ केर िचÿ \nकौिशकीक नव आ पुरान धारक बीच \n२०० िकलोमीटरक दूरी देखा रहल \nअिछ। भीमनगर बैरेज आब एकटा \nकोशीक सहायक धारक ऊपर बनल बैरेज \nबिन गेल। \nराįƏीय आपदा: जािह राĔयमे आपदा \nअबैत अिछ, से केĠƖसँ सहायताक आƇह \nकरैत अिछ। केĠƖीय मंÿीक टीम ओिह \nराĔयक दौरा करैत अिछ आ अपन िरपोटर् \nदैत अिछ जािहपर केĠƖीय मंÿीक एकटा \nदोसर टीम िनणर्य करैत अिछ, आ ओ \nटीम िनणर्य करैत अिछ जे ई आपदा \nराįƏीय आपदा अिछ वा निह। िबहारक \nराजनीितज्ञ अपन पचास सालक िवफलता \nिबसिर जखन एक दोसराक ऊपर आक्षेपमे \nलागल छलाह, मनमोहन िसंह मंÿीक \nĆधानक रूपमे  दौरा कए एकरा राįƏीय \nआपदा घोिषत कएलिĠह। कारण ई लेवल-\n३ केर आपदा अिछ आ ई सĦबिĠधत \nराĔयक लेल असगरे, निह तँ िवþक \nिलहाजसँ आ निहए राहतक ĭयवİथाक \nसक्षमताक िहसाबसँ, एिहसँ पार पाएब \nसंभव अिछ। आब राįƏीय आकिİमक \nआपदा कोषसँ सहायता देल जाऽ रहल \nअिछ, िकसानक ऋण-माफी सेहो सĦभव \nअिछ। \nउपाय की हो? कुशेĂर्र İथानक \nआपदा सभ-साल अबैछ, से सभ ओकरा \nिबसिरए जेकाँ गेलाह। मुदा आब की हो? \nदामोदर घाटीक आ मयूराक्षी पिरयोजना \nजेकाँ कायर् कोशी, कमला, भुतही बलान, \nगंडक, बूढ़ी गंडक आ बागमतीपर िकएक \nसĦभव निह भेल? िवĂेĂरैħयाक वृĠदावन \nडैम िकएक सफल अिछ। नेपाल \nसरकारपर दोषारोपण कए हमरा सभ \nकिहया धिर जनताकेँ ठकैत रहब। एकर \nएकमाÿ उपाए अिछ बड़का यंÿसँ कमला-\nबलान आिदक ऊपर जे मािटक बाĠध \nबाĠहल गेल अिछ तकरा तोिड़ कए हटाएब \nआ कच्चा नहिरक बदला पĸा नहिरक \nिनमŭण। नेपाल सरकारसँ वातŭ आ Ĝविरत \nसमाधान। आ जा धिर ई निह होइत अिछ \nतावत जे अĪपकािलक उपाय अिछ, जेना \nबरखा आबएसँ पिहने बाĠहक बीचक रेतकेँ \nहटाएब, बरखाक अएबाक बाट तकबाक \nबदला िकछु पिहनिह बाĠहक मरĦमितक \nकायर् करब। आ एिह सभमे राजनीितक \nमहĜवाकांक्षाकेँ दूर राखब। कोशीकेँ पुरान \nपथपर अनबाक हेतु कैकटा बाĠह बनाबए \nपड़त आ ओ सभ एकर समाधान किहओ \nनिह बिन सकत। \nकमला धार \nनहिरसँ लाभ हािन- एक तँ कच्ची \nनहिर आ ताहूपर मूलभूत िडजाइनक \nसमİया, एकटा उदाहरण पयŭĢत होएत \nजेना-तेना बनाओल पिरयोजना सभक। \nकमलाक धारसँ िनकालल पछबारी कातक \nमुख्य नहिर जयनगरसँ उमराँव- पूवर्सँ \nपछबारी िदशामे अिछ। मुदा ओतए धरतीक \nढ़लान उþरसँ दिक्षण िदशामे अिछ। \nबरखाक समयमे एकर पिरणाम की होएत \nआिक की होइत अिछ? ई बाĠह बिन \nजाइत अिछ आ एकर उþरमे पािन \nथकमका जाइत अिछ। सभ साल एिह \nनहर रूपी  बाĠहसँ पटौनी होए वा निह \nएकर उतरबिरया कातक फिसल िनिĀत \nरूपेण  डुमबे टा करैत अिछ। फलना \nबाबूक जमीन नहिरमे निञ चिल जाए से \nनहिरक िदशा बदिल देल जाइत अिछ! \nकमला नदीपर १९६० ई. मे \nजयनगरसँ झंझारपुर धिर छहरक िनमŭण \nभेल आ एिहसँ सĦपूणर् क्षेÿक िवनाशलीलाक \nĆारĦभ सेहो भए गेल। झंझारपुरसँ आगाँक \nक्षेÿक की हाल भेल से तँ हम कुशेĂरक \nवणर्न कए दए चुकल छी। मधेपुर, \nघनĮयामपुर, िसंिघया एिह सभक िखİसा \nकुशेĂरसँ िभž निह अिछ। कमला-\nबलानक दुनू छहरक बीच जेना-जेना रेत \nभरैत गेल तािह कारणेँ एिह तटबĠधक \nिनमŭणक बीस सालक भीतर सभ िकछु \nतहस-नहस भए गेल। कमला धार जे \nबलानमे िपपराघाटमे १९५४ मे िमिल \nगेलीह, िहमालयसँ बिह कए कोनो पैघ \nलĸड़क अवरोधक कारण। आब हाल ई \nअिछ जे दस घěटामे पािनक जलİतर एिह \nधारमे २ मीटरसँ बेशी तक बिढ़ जाइत \nअिछ। १९६५ ई.सँ बाĠह/ छहरक बीचमे \nरेत एतेक भिर गेल जे एकर ऊँचाइ \nबढ़ेबाक आवĮयकता भए गेल आ ई माँग \nशुरू  भए गेल जे बाĠह/ छहरकेँ तोिड़ देल \nजाए! \nİकूल कॊलेजमे छुņी गमŰ ताितलक \nबदलामे बािढ़क समय देबामे कोन हजर् \nअिछ, ई िनणर्य कोन तरहेँ किठन अिछ? \nविरơ सािहĜयकार वैकुěठ झाजीक \nपń सेहो अिछ। किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी कैलाश कुमार िमā जीक \n\"यायावरी\", िमÿनाथ झा जीक पń, नूतन \nजीक चौठचĠƖ पूजापर लेख, Įयाम सुĠदर \nशिश आ कुमार मनोज कĮयपक लघु-कथा \nआ āी शĦभू कुमार िस हक आ अनलकाĠत \nजीक कथा सेहो अिछ। āी शĦभू कुमार \nिस ह जीक पń सेहो ई-Ćकािशत भऽ रहल \nअिछ। बी.के कणर्क िमिथलाक िवकासपर \nलेख, āी ओमĆकाश जीक लेख., āी मौन \nजी, āी पंकज पराशर, āी सुशाĠत, \nĆकाश, िजतमोहन, िवनीत उĜपल शैलेĠƖ \nमोहन झा आ परम āŀेय āी Ćेमशंकर  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n8 \nिसंहजीक रचना सेहो ई-Ćकािशत कएल \nगेल अिछ।  \nमैिथली िरपोतŭज िलखने छिथ \nपुěयधाम जनकपुरधामक युवा पÿकार āी \nिजतेĠƖ झा संगमे Ĕयोितजी सेहो लंदनसँ \nिरपोतŭज पठेने छिथ। \nāी हिरमोहन झाजीक सĦपूणर् रचना \nसंसारक अवलोकन सेहो आगाँ बढ़ल \nअिछ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nपोथी समीक्षा:  \nबाँकी अिछ हमर दूधक कजर्- एिह \nनामसँ १० टा गीतक संƇह लए āी \nिबनीत ठाकुर- िशक्षक, Ćगित आदशर् ई. \nİकूल, लगनखेल, लिलतपुर Ćİतुत भेल \nछिथ। ई एिह शताĤदीक पिहल पोथी छी \nजे देवनागरीक संग िमिथलाक्षरमे सेहो \nआयल अिछ, आ एकरा हम अंशुमन \nपाěडेयकेँ पठा देिलयिĠह, यूनीकोडक \nमैिपंगक लेल, कारण िवनीतजी हमरा एिह \nपोथीकेँ ई-मेलसँ पठेबाक अनुमित देने \nछिथ, तािह लेल हुनका धĠयवाद। \n“भरल नोरमे” शीषर्क पńमे की \nसुतलासँ भेटलै अिछ ककरो अिधकार आ \n“गाम नगरमे”- लोकतंÿमे अपन अिधकार \nलऽ कऽ रहत मधेसी, ई घोषणा छिĠह \nकिवक तँ “ कोरो आ पािढ़’मे गरीब \nछोिड़कऽ के बुझतै गरीबीके मािर- ई किह \nकिव अपन आिथर्क िचĠतन सेहो सोझाँ \nरखैत छिथ। चहुँिदश अमĻलमे जĻलक \nिवनाशपर–मुिĮकलेसँ सुनी िचिड़याके िचहुं-\nिचहुं- किह किव अपन पयŭवरण िचĠतन \nसोझाँ रखैत छिथ। “जे करिथ घोटाला” \nमे ƚƠाचारपर आ “ जाइतक टुकड़ी”मे \nजाित Ćथापर किव िनमर्मतासँ चोट करैत \nछिथ तँ “ बेटीक भाग्यिवधान”मे किवक \nभावना उफानपर अिछ। “ कĦĢयुटरक \nदुिनया” आ “ अĻरेिजया” मे किव \nसामियकताकेँ निह िबसरल छिथ तँ \nअिĠतम पń “ ताल िमसरी” मे वरक \nसासुर Ćेम कनेक ĭयंग्याĜमक सुरमे किव \nकिह अपन एिह क्षेÿमे सेहो दक्ष होएबाक \nĆमाण दैत छिथ। ओना तँ किवक ई \nĆथम Ćकािशत कृित छिĠह, मुदा किव \nजािह लय सँ किवता कएने छिथ ओ \nअभूतपूवर् रूपेँ  Ćशंसनीय अिछ। \n01.09.2008 \nकोशी: \nकोशीक पािन माउĠट एवेरेİट, \nकंचनजंघा आ गौरी-शंकर िशखर आ \nमकालू पवर्तāृंखलासँ अबैत अिछ। \nनेपालमे सĢतकोशी, जािहमे इĠƖावती, \nसुनकोसी (भोट कोसी), तांबा कोसी, िलक्षु \nकोसी, दूध कोसी, अरुण कोसी आ तामर \nकोसी सिĦमिलत अिछ। \nएिहमे इĠƖावती, सुनकोसी, तांबा \nकोसी, िलक्षु कोसी आ दूध कोसी िमिल \nकए सुनकोसीक िनमŭण करैत अिछ आ ई \nमोटा-मोटी पिच्छमसँ पूवर् िदशामे बहैत \nअिछ, एकर शाखा सभ मोटा-मोटी उþरसँ \nदिक्षण िदशामे बहैत अिछ। ई पाँचू धार \nगौरी शंकर िशखर आ मकालू \nपवर्तāृंखलाक पािन अनैत अिछ। \nअरुणकोसी माउĠट एवेरेİट \n(सगरमाथा) क्षेÿसँ पािन Ƈहण करैत \nअिछ। ई धार मोटा-मोटी उþर-दिक्षण \nिदशामे बहैत अिछ।  \nतामर कोसी मोटा-मोटी पूबसँ पिच्छम \nिदशामे बहैत अिछ आ अपन पािन \nकंचनजंघा पवर्त āृंखलासँ पबैत अिछ। \nआब ई तीनू शाखा सुनकोसी, \nअरुणकोसी आ तामरकोसी धनकुņा \nिजलाक िÿवेणी İथानपर िमिल सĢतकोसी \nबिन जाइत छिथ। एतएसँ १० िकलोमीटर \nबाद चतरा İथान अबैत अिछ जतए \nमहाकोसी, सĢतकोसी वा कोसी मैदानी \nधरातलपर अबैत छिथ। आब उþर \nदिक्षणमे चलैत Ćायः ५० िकलोमीटर \nनेपालमे रहला उþर कोसी हनुमाननगर- \nभीमनगर लग भारतमे Ćवेश करैत छिथ \nआ कनेक दिक्षण-पिच्छम रुिख केलाक \nबाद दिक्षण-पूवर् आ पिच्छम-पूवर् िदशा लैत \nअिछ आ भारतमे लगभग १३० िकमी. \nचललाक बाद कुरसेला लग गंगामे िमिल \nजाइत छिथ। कोसीमे बागमती आ \nकमलाक धार सेहो सहरसा- दरभंगा- \nपूिणर्या िजलाक संगमपर िमिल जाइत \nअिछ। \nकोसीपर पिहल बाĠह १२म शताĤदीमे \nलŞमण िŅतीय Ņारा बनाओल वीर-बाँध छल \nजकर अवशेष भीमनगरक दिक्षणमे एखनो \nअिछ।  \nभीमनगर लग बैराजक िनमŭणक संगे \nपूवŰ कोसी तटबĠध सेहो बिन गेल आ पूवŰ \nकोसी नहिर सेहो। \nकुँअर सेन आयोग १९६६ ई. मे \nकोसी िनयĠÿणक लेल भीमनगरसँ २३ \nिकमी. नीचाँ डगमारा बैराजक योजनाक \nĆİताव देलक जे वाद-िववाद आ \nराजनीितमे ओझरा गेल। एिह बैराजसँ दू \nफायदा छल। एक तँ भीमनगर बैरेजक \nजीवन-कालाविध समाĢत भेलापर ई बैरेज \nकाज अिबतए, दोसर एिहसँ उþर-Ćदेशसँ \nअसम धिर जल पिरवहन िवकिसत भऽ \nजाइत जािहसँ उþर िबहारकेँ बड़ फायदा \nहोइतए। मुदा एिह बैरेज िनमŭण लेल पाइ \nआवंटन केĠƖीय िसंचाई मंÿी डॉ \nके.एल.राव निह देलिखĠह। पिĀमी कोसी \nनहिर एकर िवकĪप रूपमे  जेना तेना \nमĠथर गित सँ शुरू  भेल मुदा एखनो धिर \nओिहमे काज भइये रहल अिछ। \nमुदा कोसी लेल ई निह भऽ सकल। \nिवचार आएल तँ योजना अİवीकृत भए \nगेल। जतेक िदनमे कायर् पूरा हेबाक छल \nततेक िदन िववाद होइत रहल, डगमारा \nबैराजक योजनाक बदलामे सİता योजनाकेँ \nİवीकृित भेटल मुदा सेहो पूणर् हेबाक बाटे \nतािक रहल अिछ! \nिवĂेĂरैħया पड़ैत छिथ मोन: \nहैदराबादसँ ८२ माइल दूर मूसी आ ईसी \nधारपर बाĠह बनाओल गेल आ नगरसँ \n६.५ माइलक दूरीपर मूसी धारक उपधारा \nबनाओल गेल। संगिह धारक दुनू िदस \nनगरमे तटबĠध बनाओल गेल। कृįणराज \nसागर बाĠहक हुनकर Ćİतािवत १३० फुट \nऊँच बनेबाक योजना मैसूर राĔय Ņारा \nअंƇेजकेँ पठाओल गेल तँ वायसराय \nहािडर्ंज ओकरा घटा कए ८० फीट कए \nदेलिĠह। िवĂेशरैħया िनचुलका भागक \nचौड़ाई बढ़ा कए ई कमी पूरा कए \nलेलिĠह। बीचेमे बािढ़ आिब गेल तँ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n9 \nअितिरक्त मजदूर लगा कए आ \nमलेिरयाƇİत आ आन रोगƇİत मजदूरक \nइलाज लए डॉक्टर बहाली कए, राितमे \nवािशंगटन लैĦप लगा कए आ ĭयिक्तगत \nिनगरानी Ņारा केलिĠह। देशभक्त तेहन \nछलाह जे सीमेĠट आयात निह कएलिĠह \nवरन् वालु, कैिĪसयम पाथर आ पाकल \nईटाक बुकनी िमला कए िनिमर्त सुरखीसँ \nएिह बाĠहक िनमŭण कएलिĠह। बाĠह \nिनमŭणसँ पिहनिह िŅİतरीय नहिरक िनमŭण \nकए लेल गेल। \nिदĪली अिछ दूर एखनो! Ćधानमंÿी \nआपदा कोष आ मुख्यमंÿी आपदा कोषक \nअितिरक्त İवयंसेवी संगठन सभक कोषमे \nसेहो िदĪलीवासी अपन अनुदान दए सकैत \nछिथ। मुदा दीघर् सूÿी काज होएत िनĵ \nिबĠदुपर िदĪलीमे केĠƖ सरकारपर दवाब \nबनाएब। \n१. İकूल कॊलेजमे गमŰ ताितलक \nबदलामे बािढ़क समय छुņी देबामे कोन \nहजर् अिछ, ई िनणर्य कोन तरहेँ किठन \nअिछ? सी.बी एस.ई आ आइ.सी.एस.ई. तँ \nछोड़ू िबहार बोडर् धिर ई निह कए \nसकल। िदĪलीवासी सी.बी एस.ई आ \nआइ.सी.एस.ई.सँ एिह तरहक कायŭĠवयन \nकराबी तँ लाजे िबहार बोडर् ओकरा लागू \nकए देत। \n२. भारतमे डगमारा बैराजक \nयोजनाक ĆारĦभ कएल जाए कारण \nभीमनगर बैरेज अपन जीवन-कालाविध पूणर् \nकए लेने अिछ। एिहमे फĠड रेलवे आ \nसड़क दुनू मंÿालयसँ लेल जाए कारण \nएिहपर रेल आ सड़क सेहो बिन सकैछ/ \nआ बनबाक चाही। \n३. बैरेज बनबाक कालविधयेमे पĸी \nनहिर धरातलक İलोपक अनुसारे बनाओल \nजाए। \n४. कच्ची बाĠह सभकेँ तोिड़ कए \nहटा देल जाए आ पĸी बाĠहकेँ मोटोरेबल \nबनाओल जाए, बाĠहक दुनू कात पयŭĢत \nगाछ-वृक्ष लगाओल जाए।  \n५. िबहारमे सड़क पिरयोजना जेना \nİवĨक सĜय होए जेना देिख पिर रहल \nअिछ, तिहना सभ िवČ-बाधा हटा कए \nयुŀ-İतरपर काज एिह सभपर कायर् शुरू  \nकएल जाए।  \nउपरोक्त िबĠदु सभपर िदĪलीमे लॉबी \nबना कए केĠƖ सरकारपर/ मंÿालयपर \nदवाब बनाएब तखने िबहार अपन नव छिव \nबना सकत। १२म शताĤदीमे शुरू  कएल \nबाĠह तखने पूणर् होएत आ धारसभ \nमनुक्खक सेिवका बिन सकत। \nāी रामभरोस कापिड़ ƚमरजीक कोसी \nबािढ़पर िनबĠध आ कोसीक बािढ़पर İव. \nराजकमल Ņारा िलिखत कथा अपरािजता \nदेल गेल अिच्ह। \nāी गं गेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nदोसर खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-\nिटĢपणी सेहो। किव रामजी चौधरीक \nअĆकािशत पń सेहो ई-Ćकािशत भए रहल \nअिछ। āी कैलाश कुमार िमā जीक \n\"यायावरी\", अंकुर झा जीक पń, Įयाम \nसुĠदर शिशक िरपोतŭज आ कुमार मनोज \nकĮयपक लघु-कथा आ āी शĦभू कुमार \nिस हक कथा-िनबĠध सेहो अिछ। बी.के \nकणर्क िमिथलाक िवकासपर लेख, āी \nपंकज पराशर, िजतमोहन, िवनीत उĜपल, \nनवेĠदु कुमार झा आ परम āŀेय āी \nĆेमशंकर िसंहजीक रचना सेहो ई-Ćकािशत \nकएल गेल अिछ। गुँजन जीक गजल आ' \nिवचार िटĢपणी सेहो अिछ।  \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी। उदाहरण आ नो एěƏी: मा \nĆिवश पर समीक्षा देल गेल अिछ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nगोपेशजी İवगŰय भए गेलाह हुनकर \nसंİमरण हम िलखने छी पń İतंभमे, \nसंगमे देने छी हुनकर एकटा पń सेहो। \n15.09.2008 \nāी गं गेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nदोसर खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-\nिटĢपणी सेहो। सुभाष चĠƖ यादव जीक \nकथा, कुमार मनोज कĮयपक लघु-कथा, \nमहेश िमā \" िवभूित\"-āी पंकज पराशर- \nिवनीत उĜपल- Įयामल जीक पń आ \nĆेमशंकर िसंह, मौनजी, िजतमोहन, \nओमĆकाश, शिक्त-शेखर, नूतन झा जीक \nरचना सेहो ई-Ćकािशत कएल गेल \nअिछ।  \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी।  \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \n01.10.2008 \nजीन मेरी गुİताव ली क्लािजयो \n(1940-)केँ एिह सालक सािहĜयक ८ \nलाख १५ हजार पॱडक सािहĜयक नोबल \nपुरİकारसँ सĦमािनत कएल जएबाक घोषणा \nभेल अिछ। मानवतापर राज कए रहल \nसĥयतासँ नीचाँ आ आगू जाऽ कए \nदेखबाक Ćवृिþ छिĠह क्लािजयोक। Ġयू-\nिडपाचर्सर्, पोएिटक एडवेंचर आ सेंसुअल \nएक्सटेसीक लेखक छिथ क्लािजयो। \nली क्लािजयो मूलतः Ąांसीसी भाषाक \nउपĠयासकार छिथ, ओना िहनकर िपता \nअंƇेज आ माता Ąांसीसी छिथĠह, दुनू गोटे \nमारीशससँ सĦबिĠधत। आ क्लािजयो \nनाइजीिरयाक समुƖी याÿासँ नेनपनिहमे \nसािहिĜयक जीवनक ĆारĦभ कएलिĠह। \n१९६३ ई. मे िहनकर पिहल उपĠयास \nĆकािशत भेल जे आधुिनक समाजक Ćित \nएक तरहक िवƖोह छल। Ąेंच लेखक \nसभमे क्लािजयो İवीकृत निह भऽ सकलाह \nआ एखन ओ Ġयू मेिक्सकोमे रहैत छिथ। \nथडर् वĪडर्क नजिरसँ देखब िहनकर \nरचनाक एकटा िविशƠता छिĠह। \nमारीशसक उपĠयासकार अिभमĠयु उनुथक \nआ तािह ƅममे रामायणक चरचा सेहो \nक्लािजयो करैत छिथ। \nिहनकर पिहल उपĠयास ले-Ćोसेस-\nवबर्ल- द इनटेरोगेशन ( जांचक पूछताछ)  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n10 \n१९६३ ई. मे आयल जे अिİतĜववादक \nबादक समयक उपĠयास छल। िदन-\nĆितिदनक भाषणबाजीक बदला सĜयताकेँ \nदेखबय बला शिक्त ओ शĤद सभकेँ \nदेलिĠह। फेर आयल हुनकर दू टा कथा \nसंƇह ला-फीवर आ ला-देĪयूज, एिह दुनू \nसंƇहमे पाĀाĜय नगरक समİया आ \nओतुĸा डरक यथाथर् िचÿण भेल अिछ। \nटेरा-अमाटामे हुनकर पारिİथितकी-तंÿसँ \nजुड़ाव İपƠ अिछ तँ डेजटर्सँ ओ \nउपĠयासकारक रूपमे  İथािपत होइत छिथ, \nएिहमे ओ उþर अĄीकाक लुĢत होइत \nसंİकृितक िचÿण करैत छिथ। क्लािजयो \nदाशर्िनक लेख सेहो िलखने छिथ आ बच्चा \nलोकिनक लेल लुलाबी सेहो। अमेिरकी \nसािहĜय जािह Ćकारेँ अनुवादसँ दूर आ \nअपनामे मग्न भऽ गेल अिछ सएह कारण \nअिछ िफिलप रॉथक एिह रेसमे हाइपक \nरूपमे  शािमल होएबाक बावजूद पाछू छूिट \nजएबाक। अथर्शाİÿमे अमेिरकाक \nमोनोपोलीक िवपरीतक ई सािहĜयक क्षेÿक \nघटनाƅम अिछ। \nएिह अंकमे: \nāी ग ंगेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nपाँचम खेप पढ़ू संगमे हुनकर िवचार-\nिटĢपणी सेहो। सुभाष चĠƖ यादव आ िवभा \nरानी जीक कथा, महेश िमā \" िवभूित\"-āी \nपंकज पराशर- िवनीत उĜपल- Įयामल \nजीक पń आ Ćेमशंकर िसंह, मौनजी, \nिजतमोहन, Ćकाश झा, ओमĆकाश जीक \nरचना सेहो ई-Ćकािशत कएल गेल \nअिछ।  \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी। सुभाषचĠƖ यादव जी पर āी \nमहाĆकाश िलिख रहल छिथ। िजतेĠƖ झा, \nनवेĠदु आ Ćीितक िरपोतŭज छिĠह तँ युवा \nĆितभा अंशुमालाक िवषयमे िलखने छिथ \nिजतेĠƖ। \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nमधुप जीक \" घसल अठžी\" आ \nतारानĠद िवयोगी जीक \" मूलभूत\" केर \nअ Ƈेजी अनुवाद सेहो Ćİतुत कएल गेल \nअिछ। \n15.10.2008 \nपिहल कीितर्नारायण िमā सĦमान किव \nहरेकृįण झाकेँ ११.११.२००८ केँ िवńापित \nपवर्क अवसरपर देल जएतिĠह। एिह बेरक \nयाÿी चेतना पुरİकार āी मĠÿेĂर झाकेँ \nभेटलिĠह। \nकीितर्नारायण िमāक जĠम १७ जुलाई \n१९३७ ई. केँ Ƈाम शोकहारा ( बरौनी), \nिजला बेगूसरायमे भेलिĠह। हुनकर \nĆकािशत कृित अिछ सीमाĠत, हम İतवन \nनिह िलखब ( किवता संƇह)। आखर \nपिÿकाक लĤधĆितơ सĦपादक। \nमंÿेĂर झा-जĠम ६ जनवरी १९४४ \nई.Ƈाम-लालगंज, िजला-मधुबनीमे। Ćकािशत \nकृित: खािध, अिĠचनहार गाम, बहसल \nराितक इजोत (किवता संƇह); एक बटे दू \n(कथा संƇह), ओझा लेखे गाम बताह \n(लिलत िनबĠध)। मैिथली कथा संƇहक \nिहĠदी अनुवाद “कुंडली” नामसँ Ćकािशत। \nिद फूĪस पैराडाइज ( अंƇेजीमे लिलत \nिनबĠध), कतेक डािर पर। \nहरेकृįण झा, जĠम १० जुलाई \n१९५० ई. गाम- कोइलखमे। अिभयंÿणक \nअğययण छोिड़ माक्सर्वादी राजनीितमे \nसिƅय। अनेक किवता आ आलोचनाĜमक \nिनबĠध Ćकािशत। अनुवाद एवं िवकास \nिवषयक शोध कायर्मे रुिच। İवतंÿ \nलेखन। Ćकृित एवं जीवनक तादाĜĦय \nबोधक अƇणी किव। एना कतेक िदन \n(किवता संƇह)। \nबुकर पुरİकार: आİƏेिलयन िपता आ \nभारतीय माताक सĠतान ३३ वषŰय बैचेलर \nāी अरिवĠद अिडग ऑक्सफोडर्सँ िशक्षा \nĆाĢत कएने छिथ आ सĦĆित मुĦबईमे रहैत \nछिथ। िहनकर पिहल अंƇेजी उपĠयास \nछिĠह द ƫाइट टाइगर जािह पर िƙटेन, \nआयरलैěड आ कॉमनवेĪथ देशक वासी केँ \nदेल जा रहल अंƇेजी भाषाक उपĠयासक \n५०,००० पौĠडक “ मैन बुकर” पुरİकार \nभेटलिĠह अिछ आ बेन ओकेरीक बाद ई \nपुरİकार ĆाĢत केिनहार ई सभसँ कम उƛ \nकेर लेखक छिथ। \nद ƫाइट टाइगर- ई उपĠयास हापर्र \nकॉिलĠस-रैĠडम हाउस Ņारा Ćकािशत भेल \nआ Ćकाश आ अĠहारक दू तरहक भारतक \nई वणर्न करैत अिछ। एकटा फमर्क \nमािलक बलराम जे शुरूमे  गयासँ आयल \nबलराम हलवाई छलाह चीनी Ćधानमंÿी वेन \nिजआबाओक भारत आगमनपर अपन \nअनुþिरत सात पÿ ( हिरमोहन झाक पाँच \nपÿ आ Ĥयासजीक दू पÿ जकाँ) केर \nमाğयमसँ अपन िखİसा कहैत छिथ। ओ \nएकटा िरक्शा चालकक बेटा छिथ जे \nचाहक दोकानपर िकछु िदन काज केलाक \nबाद िदĪलीमे एकटा धिनकक Ƒाइवर बनैत \nछिथ। फेर ओकरा मािर कए उńोगपित \nबिन जाइत छिथ। \nƑाइवर सभ गप मािलकक सुनैत \nरहैत अिछ, कलकþाक िरक्शाबला सभक \nिखİसा सेहो अिडग सुनलिĠह आ िदĪलीक \nƑाइवर लोकिनक सेहो आ िखİसाक Ģलॊट \nबना लेलिĠह। \nसमालोचनाक िİथित: िहĠदीक \nअखबार सभ ई पुरİकार ĆाĢत भेलाक \nबादो एिह पुİतकक समीक्षा एकटा चीप \nटी.वी. सीिरयलक पटकथाक रूपमे  \nकएलिĠह। मैिथलीक समालोचनाक तँ गपे \nछोड़ू, अंƇेजीक अखबार सभ मुदा नीक \nसमीक्षा कएलक। \nिदĪलीक िचिड़याघरमे एकटा ƫाइट \nटाइगर छैक गेनेिटक Ħयुटेशनक पिरणाम \nजे एक पीढ़ीमे एक बेर अबैत छैक निहयो \nअबैत छैक। बलराम हलवाईक िखİसा \nसेहो ƫाइट टाइगर जकाँ िवरल भेटत बेशी \nतँ कमाइ-खाइमे िजनगी िबता दैत छिथ। \nएकर हाडर्बाउĠड िकताब २०,००० कॉपी \nिबका चुकल अिछ। पेĠगुइन इिěडया जे ई \nिकताब छपबासँ इĠकार कएने छल \nकहलक जे ƅॉसवडर् पुरİकारसँ िकताबक \nिबƅीमे १००० कॉपीक वृिŀ होइत छैक, \nबुकर भेटलापर १०,००० कॉपी बेशी \nिबकाइत छैक आ सािहĜय अकादमी  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n11 \nभेटलापर अंƇेजी िकताब १० कॉपी बेशी \nिबकाइत अिछ! \nāी गं गेश गुंजन जीक गń-पń \nिमिāत \" राधा\" जे िक मैिथली सािहĜयक \nएकटा नव कीितर्मान िसŀ होएत, केर \nछठम खेप पढ़ू। सुभाष चĠƖ यादव आ \nƚमर जीक कथा, महेश िमā \"िवभूित\"-āी \nपंकज पराशर- िवनीत उĜपल- Įयामल \nजीक पń आ Ćेमशंकर िसंह जीक शोध \nलेख अिछ।, िजतमोहन, रामलोचन ठाकुर, \nिनिमष झा, राजेĠƖ िवमल, रेवतीरमण \nलाल, िदगĦबर झा \"िदनमिण\", रूपा  धीरू , \nĔयोित, िवńानĠद झा, नवीननाथ झा, \nिवनीत उĜपल, वृषेश चĠƖ लाल, धीरेĠƖ \nĆेमिषर्, िवभूित, महेĠƖ मलंिगया, कुमार \nमनोज कĮयप, कृपानĠद झा. रामभरोस \nकापिड़ रोशन जनकपुरी, पंकज पराशर, \nवैकुěठ झा, Ćकाश झा आ िहमांशु चौधरी \nजीक रचनासँ सुशोिभत ई अंक अिछ। \nāी राजकमल चौधरीक रचनाक \nिववेचन कए रहल छिथ āी देवशंकर \nनवीन जी।  \nĔयोितजी पń, बालानांकृते केर \nदेवीजी शृंखला, बालानांकृते लेल िचÿकला \nआ सहćबाढ़िनक अंƇेजी अनुवाद Ćİतुत \nकएने छिथ। \nिशवशंकर āीिनवास केर मैिथली \nकथाक अ Ƈेजी अनुवाद सेहो Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। \nभारतक िवĂनाथन आनĠद वĪडर् चेस \nĆितयोिगता िजतलिĠह तँ भारत अपन \nचĠƖयान-१ याÿा सेहो शुरु कएलक। मुदा \nसंगमे असमक बम िवİफोट, उड़ीसाक नन \nबलाĜकार आ मालेगाँव िवİफोट मोरक \nपएर िसŀ भेल। \n \n01.11.2008 \n४०म ज्ञानपीठ पुरİकार समारोह ६ \nनवĦबर २००८: संसदक लाइƙेरीक \nबालयोगी ऑिडटोिरयममे कĮमीरी किव āी \nरहमान राहीकेँ Ćधानमंÿी āी मनमोहन िसंह \nŅारा Ćदान कएल जाएबला ४०म ज्ञानपीठ \nपुरİकार समारोहक आमंÿण पािब ओतए \nिनयत समयसँ सायं छह बजे हम \nपहुँचलहुँ। अपन Ćितơाक अनुरूप  \nĆधानमंÿी िनधŭिरत समय ६.३० सायं \nपदापर्ण कएलिĠह। İटेजपर āी रवीĠƖ \nकािलया, िनदेशक भारतीय ज्ञानपीठ, \nरहमान राही, डॉ. मनमोहन िसंह, \nसीताकाĠत महापाÿ, पुरİकार चयन \nसिमितक अğयक्ष आ अिखलेश जैन, ĆबĠध \nƏİटी रहिथ। दशर्कमे āी टी.एन.चतुवųदी, \nअशोक वाजपेयी, आलोक पी. जैन आ \nƙजेĠƖ िÿपाठी रहिथ। ƙजेĠƖजी हमरा संग \nबैसल रहिथ। İव. साहू शािĠत Ćसाद जैन \nआ İव. āीमित रमाजैन, एिह पुरİकारक \nĆारĦभ कएने रहिथ आ हुनकर दुनू गोटेक \nफोटो पाछाँमे लागल रहिĠह। आइ कािŎ \n४०म सालक महĜव एिह कारणसँ बिढ़ \nगेल अिछ कारण ५०म वषर्गाँठक \nइĠतजारमे बहुत गोटे आयु बेशी भेने \nजीिवत निह रहैत छिथ। सरला माहेĂरी \nमाइक पकिड़ कायर्ƅमक शुरुआतसँ पिहने \nअिनता जैनकेँ िनराला रिचत सरİवती \nवĠदना गएबाक लेल अनुरोध कएलिĠह आ \nओ मंचक दोसर भागमे महिषर् अगİĜयक \nया कुĠदेĠदुसँ शुरु कए िनरालाक रचना \nशाİÿीय पŀितमे गओलिĠह। फेर फूलसँ \nĆधान मंÿीक İवागत ĆबĠध Ġयासी \nअिखलेश जैन Ņारा भेल, फेर रवीĠƖ \nकािलया फूलसँ रहमान राहीक İवागत \nकएलिĠह। फेर āी सीताकाĠत महापाÿ \nअंƇेजीमे उƄगार ĭयक्त करैत कहलिĠह जे \nराहीकेँ सĦमािनत कए भारतीय ज्ञानपीठ \nअपनाकेँ सĦमािनत कएलक अिछ। फेर \nĆधानमंÿी Ņारा राहीकेँ शॉल ओढ़ा कए आ \n१०३५ ई.क राजा भोजक सरİवतीक \nĆितमाक कांİय अनुकृित जािहमे ज्ञानपीठ \nŅारा Ćभामěडल जोड़ल गेल ( मूल Ćितमा \nलंदनक िƙिटश Ħयूिजयममे अिछ) आ \nĆशिİत पÿ आ ५ लाख टाकाक Ƒाģट \nदए सĦमािनत कएल गेल। राही उƄगार \nĭयक्य कएलिĠह आ महान जवाहरलाल \nनेहरूक  जािह पदपर छलाह ओिह पदपर \nआसीन मनमोहन िसंहसँ पुरİकार ĆाĢत \nकए िवशेष Ćसžता Ćकट कएलिĠह। फेर \nरवीĠƖ कािलया धĠयवाद ज्ञापन कएलिĠह। \nराहीक Ćितिनिध किवताक ज्ञानपीठ Ņारा \nकएल िहĠदी अनुवाद राही Ņारा Ćधान \nमंÿीकेँ देल गेल। \nअĤदुल रहमान राहीक जĠम ६ मई \n१९२५ ई.केँ भेल। हुनकर पिहल किवता \nसंƇहकेँ सािहĜय अकादमी पुरİकार देल \nगेल। भारत सरकारक पŃ āी आ मानव \nसंसाधन िवकास मंÿालयक एिमरेƀस \nफेलोिशप िहनका भेटल छिĠह। िहनकर \nकिवता संƇहमे सनवुĠय साज, सुबहुक \nसोदा, कलाम-ए-राही Ćमुख अिछ। िहनकर \nआलोचना आ िनबĠधक पोथी अिछ, कहवट \nआिद। \nĆİतुत अिछ िहनकर किवता \n“परछाइयाँ” ( कĮमीरीसँ अंƇेजी एस.एल. \nसĠधु, अंƇेजीसँ मैिथली गजेĠƖ ठाकुर) \nछाह सभ \nअपन िनयितसँ वाद आ अमरताक \nआशा आब छोिड़ िदअ, \nयिद जुटा ली िकछु क्षण, तँ भेर भऽ \nजाऊ तािहमे। \nबİतीक जािह पथमे चलैत रहलहुँ, \nओ धँिस गेल घनगर बोनमे, \nजेना हमर आİथाक कवच भेल भेń \nकेलक शंकासभ। \nआँिख खुिजते हमर İवĨकेँ लागल \nआँिख \nसभटा बासĠती युवा छाती झरिक कए \nभऽ गेल सुनसान। \nदेखू तँ देखायत आस-पड़ोसमे \nलावěयमयी मेला, \nहाथमे आएत माÿ एकाध िवचार, आऽ \nअसगर एकटा कौआ उजाड़मे। \nकखनो हमर इच्छा रहए चान-तरेगन \nगढ़बाक, \nआब माथ भुका रहल छी अपन कोनो \nनामकरण तँ करी। \nसभटा िवĂास घाटीक मौलायल \nहिरयरी सन, \nसभटा चैतĠय िखिसयायल साँप सन। \nसभटा देवता हमर अपन छाह छिथ, \nसभटा दानव हमर अहं केर किनया-\nपुतड़ा सन। \nसभा भवन भरल बुझू बानरक खोँ-खोँ \nसँ,  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n12 \nसĠतक पिहरनक लेल ताकू बोने-\nबोन। \nकेहन अिछ नाओक खेबनाई, कतए \nतँ अिछ िकनार! \nदेशांस भोथलेलक नाओकेँ अĠहारमे। \nहे रौ नटुआ, नाच िनवर्İÿ चारू  कात \nओकर, \nराही तँ आिग-खाएबला बताह अिछ। \n  \nसमारोह एक घěटामे खतम भेल आ \nघुरैत रही तँ एफ.एम.पर समाचार भेटल \nजे सिचन तेĠदुलकर अपन टेİट जीवनक \n४०म शतक िदनमे पूणर् कएलिĠह। \nभीमसेन जोशीकेँ भारत रė पुरİकार \nदेल गेल। आ चĠƖायण-१ चĠƖमाक १०० \nिकलोमीटरक वृþाकार कक्षामे İथािपत भऽ \nगेल जतए ओ २ वषर् धिर रहत। \n15.11.2008 \nई अ ंकक समपर्ण गवर्क-संग ओिह \n16 बिलदानीक नाम जे मुĦबईमे देशक \nसĦमानक रक्षाथर् अपन Ćाणक बिलदान \nदेलिĠह।  \n१. एन.एस.जी. मेजर सĠदीप उžीकृįणन् \n२. ए.टी.एस.चीफ हेमंत कड़कड़े \n३. अशोक कामटे \n४. इंİपेक्टर िवजय सालİकर \n५. एन.एस.जी हवलदार गजेĠƖ िसंह \n\"िबƠ\" \n६. इंİपेक्टर शशांक िशĠदे  \n \n७. इंİपेक्टर ए.आर. िचटले \n८. सब इंİपेक्टर Ćकाश मोरे  \n९. कांİटेबल िवजय खांडेकर \n१०. ए.एस.आइ.वी. अबाले \n११. बाउ साब दुगुर्रे \n१२. नानासाहब भोसले \n१३. कांसटेबल जयवंत पािटल \n१४. कांसटेबल शेघोष पािटल \n१५. अĦबादास रामचĠƖ पवार \n१६. एस.सी.चौधरी \n01.12.2008 \nिवदेहक नव अंक (अंक २४, िदनांक \n१५ िदसĦबर २००८) ई पिĤलश भऽ गेल \nअिछ। एिह हेतु लॉग ऑन करू  \nhttp://www.videha.co.in |  \n४१म आ ४२म ज्ञानपीठ पुरİकारक \nघोषणा- िहĠदीक नवीन किवता आĠदोलनक \nसशक्त किव āी कुँवर नारायणकेँ ४१म \nज्ञानपीठ पुरİकार ( २००५) आ कॲकणीक \nāी रवीĠƖ केलेकर आ संİकृतक āी \nसĜयवर्त शाİÿीकेँ संयुक्त रूपसँ  ४२म \nज्ञापीठ पुरİकार ( २००६) देबाक घोषणा \nभेल अिछ। \nāी कुँवर नारायणक जĠम १९२७ ई. \nमे भेलिĠह। अज्ञेय Ņारा सĦपािदत \"तीसरा \nसĢतक\"क सशक्त किव कुँवर नारायणकेँ \nएिहसँ पिहने सािहĜय अकादमी पुरİकार \nभेिट चुकल छिĠह। \nāी रवीĠƖ केलेकरक जĠम १९२५ \nई. मे भेलिĠह, िहनकर कॲकणी भाषा \nमěडलक िनमŭणमे Ćमुख भूिमका रहल \nछिĠह। \nāी सĜयवर्त शाİÿी संİकृतमे तीन \nगोट महाकाĭयक रचना कएने छिथ। \nरवीĠƖ केलेकर आ सĜयवर्त शाİÿीकेँ सेहो \nसािहĜय अकादमी पुरİकार भेिट चुकल \nछिĠह। \nसंगिह \" िवदेह\" केँ एखन धिर ( १ \nजनवरी २००८ सँ ३० िदसĦबर २००८) \n७० देशक ६७३ ठामसँ १,३६,८७४ बेर \nदेखल गेल अिछ ( गूगल एनेलेिटक्स \nडाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n15.12.2008 \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक \nĆतीक्षामे। विरơ रचनाकार अपन रचना \nहİतिलिखत रूपमे  सेहो नीचाँ िलखल पता \nपर पठा सकैत छिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर \n389, पॉकेट सी, सेक्टर-\nए,वसंतकुंज, नई िदĪली- 110070 \nफोन- 9811382078 \nhttp://www.videha.co.in \nggajendra@videha.com \nggajendra@yahoo.co.in \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nFORTH COMING BOOKS \nMAITHILI-ENGLISH DICTIONARY \nENGLISH-MAITHILI DICTIONARY \nBY \nGAJENDRA THAKUR z NAGENDRA KUMAR JHA z  PANJIKAR VIDYANAND JHA  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n13 \n \nसंदेश\n१. āी Ćो. उदय नारायण िसंह \n\"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल \nछी तकर चरचा एक िदन मैिथली \nभाषाक इितहासमे होएत। आनĠद भए \nरहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट \nमैिथल \" िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल \nछिथ। \n२. āी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-\nकमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील \nमन, मैिथलीक Ćित समिपर्त मेहनितक \nअमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ \nफराक अğयाय आरंभ करत, हमरा \nिवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ \nबधाइक सĻ, सİनेह| \n३. āी रामाāय झा \" रामरंग\"(आब \nİवगŰय)- \" अपना\" िमिथलासँ \nसंबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत \nभेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ। \n४. āी ƙजेĠƖ िÿपाठी, सािहĜय \nअकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली \nपािक्षक पिÿका \" िवदेह\" केर लेल बधाई \nआ शुभकामना İवीकार करू।  \n५. āी ĆफुĪलकुमार िसंह \" मौन\"- Ćथम \nमैिथली पािक्षक पिÿका \" िवदेह\" क \nĆकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत \nमुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ \nपकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय देलहुँ, \nओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६. āी डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन \nअपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव \nसूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे मैिथली \nपÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक \nकदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह \nĆकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत \nछी, संगिह \" िवदेह\"क सफलताक \nशुभकामना। \n७. āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-\nपिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली \nपिÿकाक Ćकाशनमे के कतेक सहयोग \nकरताह- ई तऽ भिवįय कहत। ई हमर \n८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। \nएतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् \nआहूित ĆाĢत होयत- यावत ठीक-ठाक \nछी/ रहब। \n८. āी िवजय ठाकुर, िमिशगन \nिवĂिवńालय- \" िवदेह\" पिÿकाक अंक \nदेखलहुँ, सĦपूणर् टीम बधाईक पाÿ \nअिछ। पिÿकाक मंगल भिवįय हेतु हमर \nशुभकामना İवीकार कएल जाओ। \n९. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका \n’िवदेह’ क िवषयमे जािन Ćसžता भेल। \n’िवदेह’ िनरĠतर पĪलिवत-पुिįपत हो आ \nचतुिदर्क अपन सुगंध पसारए से कामना \nअिछ। \n१०. āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका \n’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ \nकामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n११. डॉ. āी भीमनाथ झा- ’ िवदेह’ \nइĠटरनेट पर अिछ तेँ ’ िवदेह’ नाम \nउिचत आर कतेक रूपेँ  एकर िववरण \nभए सकैत अिछ। आइ-कािŎ मोनमे \nउŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग \nदेब। \n१२. āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, \nजनकपुरधाम- \" िवदेह\" ऑनलाइन देिख \nरहल छी। मैिथलीकेँ अĠतरŭįƏीय जगतमे \nपहुँचेलहुँ तकरा लेल हािदर्क बधाई। \nिमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िवĂास \nकरी। \n१३. āी राजनĠदन लालदास- ’िवदेह’ ई-\nपिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए \nरहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। \nएकर वािषर्क अ ंक जखन िĆ ट िनकालब \nतँ हमरा पठाएब। कलकþामे बहुत \nगोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने \nिछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ जे िदĪली \nआिब कए आशीवŭद िदतहुँ, मुदा उमर \nआब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-\nिवदेशक मैिथलकेँ जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. āी Ćेमशंकर िसंह- अहाँ \nमैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \n\"िवदेह\" Ćकािशत कए अपन अłुत \nमातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, \nअहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत \nछी,  एकर िनिमþ जे हमर सेवाक \nĆयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर \nआńोपांत पिÿका देखल, मन ĆफुिĪलत \nभ' गेल।  \n(c)२००८-२००९. सवŭिधकार \nलेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम \nनिह अिछ ततय संपादकाधीन। \nिवदेह (पािक्षक) संपादक- गजेĠƖ ठाकुर। \nएतय Ćकािशत रचना सभक कॉपीराइट \nलेखक लोकिनक लगमे रहतिĠह, माÿ \nएकर Ćथम Ćकाशनक/ आकŭइवक/ \nअंƇेजी-संİकृत अनुवादक ई-Ćकाशन/ \nआकŭइवक अिधकार एिह ई पिÿकाकेँ \nछैक। रचनाकार अपन मौिलक आ \nअĆकािशत रचना ( जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय \nछिĠह) ggajendra@yahoo.co.in \nआिक ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, \n.rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत छिथ। \nरचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत \nपिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। \nरचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु \nिवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद \nयथासंभव शीƈ ( सात िदनक भीतर) \nएकर Ćकाशनक अंकक सूचना देल \nजायत। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी \nठाकुर Ņारा मासक 1 आ’ 15 ितिथकेँ \nई- Ćकािशत कएल जाइत अिछ। \nसाइटक िडजाइन Ćीित ठाकुर रिĮम \nिĆया आ मधूिलका चौधरी Ņारा। \n(c) िवदेह:संदेह:1 , सदेह-संİ करण-āुि त \nĆकाशन  \n'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत \nकएल जा रहल गजेĠƖ ठाकुरक   ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n14 \nउपĠयास, गĪप-कथा संƇह,पń संƇह, \nबालानां कृते, एकाĹी-नाटक, महाकाĭय, \nशोध लेख आ याÿा वृþांत िवदेहमे \nसंपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे \n“कुरुक्षेÿम्: अĠतमर्नक” नामसँ āुित \nĆकाशन, Ņारा छापल जा रहल अिछ। \nिवदेह डाटाबेसक आधारपर निचकेताजीक \nनाटक, पंकज पराशर आ िवनीत \nउĜपलक पń संƇह, मौन आ Ćेमशंकर \nिसंह जीक िनबĠध संƇह आ 'िवदेह' Ņारा \nकएल गेल शोधक आधार पर १. \nमैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २. अंƇेजी-\nमैिथली शĤद कोश आ ३. िमिथलाक्षरसँ \nदेवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण-पĽी-\nĆबĠध डाटाबेश āुित पिĤलकेशन Ņारा \nिĆĠट फॉमर्मे छापल जा रहल अिछ- \nशोध, संकलन, िडिजटल इमेिजंग आ \nिलĢयांतरण- िवńानĠद झा “ पĽीकार”, \nनागेĠƖ कुमार झा आ गजेĠƖ ठाकुर Ņारा \nभेल। \nāुित Ćकाशनक  e-mail: \nshruti.publication@shruti-\npublication.com आ website: \nhttp://www.shruti-\npublication.com अिछ। रमानĠद झा \n“रमणक” जीक  “ सगर राित दीप \nजरए” केर इितहास जािहमे एक-एकटा \nकथाक पाठक वणर्न अिछ सेहो िवदेहमे \nई-Ćकािशत भेल। संगिह 20,000 \nिविभž आइ.एस.पी. सँ पाठक Ņारा डेढ़ \nलाखसँ बेशीबेर “ िवदेहकेँ अंतजŭलपर \nपढ़ल गेल आ आब एकर सदेह अंक \nितरहुता आ देवनागरीमे संगिह आिब रहल \nअिछ। एकर ƙेल वसर्न सेहो डाउनलोड \nआ िĆंट लेल उपलĤध अिछ। कवर-\nपृơक िडजाइन लेल āीमित Ĕयोित झा \nचौधरी आ Ćूफ देखबाक लेल डॉ. पालन \nझाक िवशेष रूपमे  आभारी छी। 25 \nअंकक 2500 पृơक दस Ćितशत एिह \nसदेह संİकरणमे आिब रहल अिछ शेष \nअंतजŭलपर डाउनलोड आ िĆंट लेल \nउपलĤध अिछ। --सĦपादक। \nएिह पोथीक सवŭिधकार सुरिक्षत अिछ।  \nिबना िलिखत अनुमितक पोथीक कोनो अंशक \nछाया Ćित एवं िरकाॅिडर्ंग सिहत इलेक्Əॉिनक \nअ थवा यांिÿक, कोनो माğ यम सँ, अथवा \nज्ञानक संƇहण आ पुनĆर्योगक Ćणाली Ņारा \nकोनो रूप  मे पुनरूĜ पािदत अथवा संचािरत-\nĆसािरत निह कयल जा सकैत अिछ। \nPublished by  \nShruti Publication, 8/21, Ground \nFloor, New Rajendra Nagar, New \nDelhi-110008 \nTel.: 25889656, 25889658 \nFax: 011-25889657 \n \nSOLE DISTRIBUTORS: Ajay \nArts, 4393/4A, Ist Floor, Darya \nGanj, New Delhi-110002 \nCOMBINED ISBN of VIDEHA-\nSADEHA SERIES : 978-81-\n907729-5-2 (Price:Devnagari \nVersion INR 100/- Tirhuta \nVersion INR Rs.200/-) \nPrinted by  Ajay Arts, 4393/4A, \nIst Floor, Darya Ganj, New \nDelhi-110002 \nसाक्षात्  कार \nरामाāय झा \" रामरंग\" Ćिसŀ अिभनव \nभातखěडे जीक १ जनवरी २००९ केँ \nिनधन भऽ गेलिĠह। डॊ. ग गेश गु जन \nमृĜयु पूवर् हुनकासं साक्षाĜकार लेने \nछलाह। Ćİतुत अिछ ओ अमूĪय \nसाक्षाĜकार- पिहल बेर िवदेहमे। \n \nपं0 रामाāय झाक इĠटरĭयू। \nĆķनः 1. अपनेक दृिƠ सं िवńापित \nगीत-संगीत परंपरा कें कोन रूप  मे \nदेखल-बूझल जयवाक चाही? िवńापित-\nसंगीत पिरभािषत कोना कएल जयवाक \nचाही? एतĜसंबंधी कोनो İवर-िलिप \nउपलĤध अिछ? \nउþरः हमरा िवचार सँ िवńापितक \nअिधकांश गीत पद; भजनबŀगायन शैली \nएवं िकछु गीत Ƈामीण गीत शैलीक \nअंतगर्त् बूझल जयवाक चाही। उदाहरण \nİवरूप पद-गायन शैली मे- \n1. नĠदक नĠदन कदĦबक तरुतर  \nिधरे िधरे मुरली बजाव। \n2. जय जय भैरिव असुर भयाउिन।  \nएवं अĠय āृंगार रस सँ सĦबिĠधत पद। \nजेना- \nक. कािमनी करय असनाने  \nख. सुतिल छलॱ हम घरवा रे  \nग. अĦबर बदन झपाबह गोरी  \nघ. ससन परस खसु अĦबर रे,इĜयािद। \nटइ तरहक पद व गीत िमिथला Ćदेश मे \nलगभग 60 व 70 वषर् सं जे गाओल \nजाइत अिछ एकर धुन अधŮशİÿीय \nसंगीतक अंतगर्त् एवाक चाही। परĠतु \nअइ पदक जे िमिथला मे गायन शैली \nछैक ओकर एक अलग İवरूप छैक। \nजेकरा Ćादेिशक संगीत कहवाक चाही। \nजहांतक लोक संगीत तथा Ƈामीण \nसंगीत सं संबंिधत िवńापितक गीत \nअिछ, जेना- \nक. आगे माइ हम निह आजु रहब एिह \nआंगन जो। बुढ़ होयता जमाय,  \nख. हे भोलानाथ कखन हरब दुख मोर,  \nग. उगना रे मोर कतय गेलाह,  \nघ. आज नाथ एक वर्त मोिह सुख \nलागत हे, इĜयािद।  \nई गीत सब लोक संगीतक धुनक \nअंतगर्त गाओल जाइत अिछ। यńिप \nअहू लोकधुन मे रागक दशर्न छैक मगर \nराग शाİÿ केर अभाव छैक। तें हेतु ई \nसब गीत लोक संगीत शैली मे अयवाक \nचाही।  \nउþर-1-ए. िवńापित संगीतक कोनो िभž \nİवरूप निह अिछ, केवल िवńापित गीत \nिमिथला Ćादेिशक संगीत शैलीक अंतगर्त \nगाओल जाइत अिछ। राग आओर ई  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n15 \nअधŮशİÿीय एवं धुन Ćधान लोक संगीत \nराग गारा,राग पीलू, राग काफी, राग \nदेस, राग ितलक कामोद इĜयािद राग सं \nसĦबिĠधत अिछ। अिभĆाय ई जे जेना \nसूर, तुलसी, कबीर इĜयािद संत किवक \nपद िभž-िभž तरह सं गाओल जाइत \nअिछ अइसंत किव सबहक कोनो खास \nअपन संगीत निह छैिĠह जे कहल जाय \nजे ई सूर व तुलसी तथा कबीरक \nसंगीत थीक, एही रूप  सं िवńापित \nसंगीतक रूप  मे बुझवाक चाही। \nĆķन-2. िवńापित संगीत-परंपराक िवषय \nमे आइिƗक िİथित पर अपनेक की \nिवचार-िवĮलेषण अिछ ? \nउþर-2. िवńापित पदक सĦबĠध मे हमर \nई िवचार अिछ जे िवńापितक पद \nमैिथली भाषा मे अिछ तें हेतु केवल \nिमिथला Ćदेश मे अइ पदक गायन \nĆादेिशक संगीतक माğयम सं होइत \nअिछ। हॕ, यदा कदा बंगाल Ćदेश मे \nबंगला कीतर्न मे अवĮय Ćयोग हाइत \nअिछ। कहवाक अिभĆाय ई जे कोनो \nĆादेिशक भाषा मे िलखल काĭय केर \nगुणवþाक आकलन ओइ काĭयक āृंĤद व \nसािहĜय तथा भाव पर िनभर्र करैत \nछैक। संगीत आकइ काĭय के रसमय \nएवं सॱदयर्वधर्न करइक हेतु परम \nआवĮयक तĜव अवĮय िथक परĠतु \nĆाथिमकता पदक िथकइ। मैिथली भाषा \nअĜयĠत सुकोमल भाषा अिछ एवं अइ मे \nलािलĜय अिछ।आर संगीत सुकोमल \nभाषा मे अिधक आनĠद दायक होइत \nछैक।अही हेतु िवńापित पद संगीतक \nमाğयम सं िमिथलाक संİकृित मे िवŅान \nजन सं ल’ क’ जनसाधारण तकक \nमानस के Ćभािवत क’ क’ अपन एक \nसुदृढ़ परĦपरा बनौने अिछ एवं \nिमिथलावासीक हेतु पिरचय पÿ समान \nअिछ। तें हेतु समİत मैिथल समाजक \nई परम कतर्ĭय थीक जे अइ अमूĪय \nधन कें धरोहर जकां जोगा क’ राखी। \nĆķ-3. िवńापित-संगीत आओर िवńापित-\nगीत कें एकिह संग बूझल जयवाक \nचाही बा फराक क’? यिद हं तं िकएक \nआ कोना ?  \nउþर : एिह Ćķक उþर उपरोक्त पिहल \nतथा दोसर ƅमांक मे िलखल गेल \nअिछ। कृपया देखल जाय। \nĆķन-4. िवńापित-संगीतक Ćितिनिध \nगायक रूप  मे अपने कें कोन-कोन \nकलाकार İमरण छिथ आ िकएक ? \nउþर : िवńापित पदक गायक आइ सं \nिकछु वषर् पूवर् बहुत नीक नीक छलाह, \nजेना पंचोभक पं0 रामचĠƖ \nझा,पंचगिछयाक āी मांगन, तीरथनाथ \nझा, बिलयाक पं0 गणेश झा, लगमाक \nपं0 अवध पाठक, āी दरबारी ; नटुआ \nŀ āी अनुिठया; नटुआŀ पं0 गंगा झा \nबलवा, āी बटुक जी, आर पं0 \nचĠƖशेखर खांॅ, अमताक पं0 रामचतुर \nमिलक, पं0 िवदुर मिलक, लहटाक पं0 \nरामİवरूप झा, खजुराक पं0 मधुसूदन \nझा एवं नागेĂर चैधरी, बड़ा गांवक पं0 \nबालगोिवĠद झा, लखनौरक पं0बैńनाथ \nझा इĜयािद। वतर्मान मे जे गायक छिथ \nहुनका सबहक नाम अइ Ćकार छिन-पं0 \nिदनेश झा पंचोभ, āी उपेĠƖ यादव, \nअमताक पं0 अभयनारायण मिलक, पं0 \nĆेमकुमार मिलक इĜयािद। उपरोक्त \nजतेक गायकक हम नाम िलखल अिछ \nई सब गायक अिधकारपूवर्क िवńापितक \nपद कें गबै वला छलाह एवं वतर्मान मे \nछिथ। िकयेक तं ई सब िमिथलावासी \nछिथ। िवńापित पदक अथर् भाव पूणर् \nरूप  सं बूिझ क’ तहन Ćķकरैत छलाह \nव वतर्मान मे करैत छिथ। तें हेतु ई \nसब गायक İमरण करवा योग छिथ। \nĆķन-5. पं0 रामचतुर मिĪलक, Ćो0 \nआनĠद िमā Ćभृिþ तं इितहास \nउĪलेखनीय छिथहे। िकछु अĠयो \nगायकक नाम अपने कह’ चाहब ? ओना \nमिĪलकजी तथा आनĠद बाबूक िवńापित-\nगीत गायकी मे की िकछु िवशेष लगैत \nअिछ जे अĠय गायक मे निह ?  \nउþर ः हम जतेक गायक क नाम \nिलखल अिछ सब अपना-अपना İतर सं \nनीक छलाह एवं नीक छिथ। िवńापितक \nपद गायन मे राग गायकीक जेना बड़का \nबड़का आलाप व तान तें गाओल निह \nजाइत छैक। िवńापित पद गायन मे \nपदक अथर् भाव ğयान मे रािख \nसरसतापूवर्क गाओल जाइत छैक। अइ \nसम्इĠध मे एक सं दोसर गायकक \nतुलना करइक आवĮयकता निह। तथािप \nपं0 रामचĠƖ झा व āी मांगनजी तथा \nपं0 रामचतुर मिलकजी,āी बटुक जी,पं0 \nरामİवरूप् झा,āी दरबारी इĜयािद गायक \nबहुत Ćिसŀ छलाह। \nचूंिक Ćोफेसर आनĠद िमāजीकें हम \nकिहयो गायन निह सुनल तथा िमिथलाक \nगायक पंिक्त मे हुनक नाम हम निह \nसुनल तें हेतु हुनका संबंध मे िकछु \nिलखइ सं असमथर् छी। \nĆķ-6. िवńापित-गीत मैिथली लोकगीत \nिƗ कोना पहुंचल हेतैक ? एिह िवषय मे \nअपनेक िवĮलेषण की अिछ? \nउþर ः िवńापित गीत मैिथलीक दू \nतरहक भाषा मे रचल गेल अिछ। \nएकटा मैिथलीक पिरįकृत भाषा मे रचल \nगेल अिछ जेना-  \n1. नĠदक नĠदन कदĦबक तरुतर  \n2. अĦबर बदन झंपावह गोरी  \n3. उधसल केस कुसुम िछिड़आयल \nखिěडत अधरे। इĜयािद। अइ तरहक  \nमैिथलीक पिरįकृत भाषा मे जे गीत छैक \nसे लोकगीत; Ƈामीण अंचलŀधिर बहुत \nकम पहुँचलै। \nजे गीत Ƈामीण भाषाक माğयम सं रचल \nगेल छैक।जेना-  \n1. आ गे माइ हम निह आजु रहब एिह \nआंगन जं बुढ़ होयता जमाय....  \n2. हे भोलानाथ कखन हरब दुख मोर  \n3. जोिगया भंिगया खाइत भेल रंिगया \nहो भोला बउड़हवा.  \n4. उगना रे मोर मोरा कतय गेलाह.  \nइĜयािद।  \nअइ तरहक जे गीत छैक से लोकगीत; \nƇामीण अंचलŀधिर अिधक सं अिधक \nपहुँचलए। एक बात आर ई जे \nलोकभषाक अिधक समकक्ष छैक तकरा \nजनाना सब अिधक गबैत छिथ। हमरा \nबुझने िवńापित गीत कें लोकगीत; \nƇामीण अंचलŀधिर पहुँचइके यैह कारण \nथीक। दोसर बात ई जे अपन मातृभाषा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n16 \nİवभावतः बहुत िĆय होइत छैक आर \nअपना मातृभाषाक माğयम सं जे काĭय \nरचल जाइत छैक आर ओइ मे लािलĜय \nआ आकषर्ण छैक तं ओ अपनिह आप \nिवŅान जन सं ल’ क’जनसाधारण तक \nĆचािरत भ’ जाइत छैक। आर िवńापित \nपद तं लौिकक व पारलौिकक दुनू \nदृिƠसं अĜयĠत उच्च कोिटक रचल गेल \nअिछ, तथा सब तरहक गीत रचल गेल \nअिछ जेना-भिक्त, भिक्त āृंगार, लौिकक \nāृंगार, āी राधाकृįणकें िवलासक अĜयĠत \nमधुर गीत, भगवान āृंंकरक िववाह सं \nसĦबंिधत जनसाधारण भाषाकके गीत एवं \nनचारी, समदाउिन, बटगवनी, ितरहुत \nइĜयािद तरहक गीतक रचना केने छिथ \nजे लोकरंजनके हेतु उच्चकोिटक एवं \nगायन के वाİते बनल छैक। ई तंे िबना \nĆयासिहं लोक मानस एवं लोकगीत धिर \nपहुँिच गेल गेल हेतैक। \nĆķ-7. िवńापित पदक मैिथली ĭयवहार-\nगीत मे िवलय होयवाक Ćिƅया अपनेक \nदृिƠयें कोना आ की रहल हेतैक ? \nउþर ः हमरा बुझने इहो Ćķ 6ठमे Ćķ \nसं संबंिधत अिछ। तें ओही पर िवचार \nकएल जाय। \nĆķ-8. िवńापितक पद यिद िमिथलाक \nसवर्जातीय माने-सभ वगर् आ समाजक \nलोक मे İवीकृत छैक ? तं तकर \nकारण िवńापित-पदक सािहिĜयक गुण बा \nओकर सांगीितकता छैक आिक एकरा मे \nिनिहत कोनो आन तĜव आ िवशेषता \nछैक ? \nउþर ः िवńापित पद जे िमिथला \nसमाजक सब वगर् मे İवीकृत छैक तकर \nमुख्य कारण िवńापित पदक सािहिĜयक \nगुण एवं सांगीितक गुण दुनू छैक। \nिमिथला मे किव िवńापितक पिहनहुं तथा \nबादहु मे बहुत किव भेलाह मगर \nजनसाधारण मे तं हुनकर क्यो नाम तक \nनिह जनैत अिछ। परंतु िवńापित एवं \nिवńापित गीत के तं एहेन क्यो अभागल \nिमिथलावासी हेताह जे निह जनइत \nहेताह। िवńापित पदक Ćचार-Ćसार मे \nसािहिĜयक व संगीतक गुण के अितिरक्त \nआन कोनो तĜव व कारणक जे अपने \nचचŭ कएल अिछ, अइ सĦबĠध मे हम ई \nकहब जे किव िवńापित भगवान के परम \nभक्त छलाहं हुनका भिक्त सं Ćभािवत \nभ’ क’ भगवान शंकर िजनका घर मे \nनौकर के काज करैत रहिथन एहेन \nभक्त किवक कावय मे तं Ćचार-Ćसार \nहेबाक सब सं महĜवपुणर् तĜव एवं कारण \nहुनका आराğयदेवक कृपा बुझवाक \nचाही। भगवानक भिक्त सं हुनकर हृदय \nओतĆोत छलिĠह तें ओ अपन काĭय मे \nिलखैत छिथ- \nक. बड़ सुख सार पाओल तुअ तीरे, \nख. हे भोलानाथ; बाबाŀकखन हरब दुख \nमोर, इĜयािद। \nग. खास क’ भगवान राधाकृįणक भिक्त \nव भिक्त-श्ाृंगार रस जे ओ अपना काĭय \nमे दरसओ-लिĠह अिछ ओ अĜयĠत \nहृदयİपशर््ाी तथा संगीतमय अिछ। \nĆķ-9. लोकगीत एवं ĭयवहार-गीत मे \nतĜवतः की-की भेद मानल जयवाक \nचाही? \nउþरः लोकभाषा एवं लोकधुन मे जे \nगीत गाओल जाइत छैक तकरा लोकगीत \nकहल जाइत छैक। आर ĭयवहार गीत \nक जे अपने चचŭ कएल अिछ इउ \nसĦबĠध मे हमर कहब ई जे एकरा \nअंतगर्त संगीतक सब शैली आिब जाइत \nछैक। परंतु हमरा बुझना जाइत अिछ \nजे ĭयवहा गीत सं अपनेक अिभĆाय \nसंİकार गीत सं अिछ। हमरा िवचार सं \nलोकगीत एवं ĭयवहार गीत दुनू  \nके लोकसंगीत कहल जाइत छैक, अइ \nमे कोनो िवशेष अंतर नइ छैक। \nĆķ- 10. िवńापित-संगीतक वतर्मान जे \nिनिĀते िनराश कयिनहार अतः खेदजनक \nअिछ। अपने कें तकर कारण की सब \nलगैत अिछ ? \nजखन िक बंगालक रवीĠƖ-संगीत-कला \nमे िवńापित संगीत जकां कोनो Ćकारक \nपतनोĠमु-खता आइ पयर्Ġत देखवा मे निह \nअबैत अिछ। तकरो कारण की आजुक \nउपभोक्तावाद, Ĥजारवाद भू-मěडलीकरण \nमाÿकें मानल जयवाक चाही बा आनो \nआन ऐितहािसक, समाजा-आिथर्क पिरिİथ \nित आ सामािजक कारण आ पिरवतर्न \nकें? \nउþर ः अइ सĦबĠध मे हम ई कहब जे \nसंपूणर् भारत मे अपना संİकृित के छोड़ै \nमे जतेक मैिथल अगुआयल छिथ तेना \nअĠय कोनो Ćदेश निह। जे मैिथल \nिमिथला सं बाहर अĠय Ćदेश मे आिब \nगेलाहय सब सं पिहने ओ अपन \nमातृभाषाक Ćित उदासीन भ’ जाइत छिथ \nआ अĜयंत हषर्पूवर्क ई कहैत छिथ जे \nहमरा बच्चा के तं मैिथली बाजिह निह \nअबैत छैक। अपना घर मे मैिथली निह \nबजैत छिथ। जखन अपना मातृभाषाक \nĆित एहेन उदासीन छिथ तहन अपना \nसंİकृित सं अपनिह आप दूर भ’ \nजेताह। अपना मॉं-बा पके डैडी व  \nमĦमी अĠय के अĠटी व अंकल कहैक \nरेवाज भ’ गेलै अिछ तं िहनका सब सं \nकी आश कयल जाय जे ई अपना \nसंİकृितक रक्षा करताह। बंगाली, \nमƖासी, पंजाबी, मराठी इĜयािद Ćदेशक \nलोक सब अपना संİकृित के एखनहुं \nधिर संजोय क’ रखने अिछ। मगर \nपिĀमी सĥयताक Ćभाव सब सं अिधक \nमैिथल पर छिĠह ते हेतु िमिथला \nसंİकृित मे एहेन हािनकारक पिरवतर्न \nदेखाय पड़ैत अिछ। \nĆķ-11. अपनेक İमृित मे कोनो \nगायकक गायन बा अĠय कोनो संदभर् हो \nजेकर वणर्न अपने कर’ चाही? हुनक \nिवषय मे िकछु सुनयवाक इच्छा \nहो।वतर्मान समेत आगां पीढ़ीक लाभ \nहेतैक। संगिह अपनेक िकछु िवशेष \nअिभमत जे देब’-कह’ चाही। \nउþर ः हम शाİÿीय संगीतक उपासक \nछी आर अĜयंत उदासीन भ‘ किह रहल \nछी जे अपन िमिथला वतर्मान समय मे \nशाİÿीय संगीत सं शूĠय भ’ रहल \nअिछ। वतर्मान समय सं पिहने पं0 \nरामचतुर मिलक, पं0 िबदुर मिलक, पं0 \nिसयाराम ितवारी, चूंिक पं0 िसयाराम \nितवारीक िशक्षा अमता गाम मे भेलिĠह तें \nहेतु हुनका मैिथल मानइ िछयिन। पं0  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n17 \nचĠƖ शेखर खां,पं0 रघू झा, ई सब \nबहुत उच्च İतरक गायक छलाह। खास \nक’क’ पं0 रामचतुर मिलक, व पं0 \nिसयाराम ितवारी तं इितहािसक गायक \nछलाह Ɨुवपद शैलीक गायन मे।  \nभावी पीढ़ीक िशक्षाथŰ एवं िजज्ञासु के \nअइ गायक सबके जानइ के Ćयास व \nिहनका गायन व कायर्क सĦबंघ मे āृंोध \nकरवाक चाही तािक भावी पीढ़ी \nलाभािĠवत एव धु्रुवपद शैली गायनक \nिवशेषता सं पिरिचत होिथ। \nजय िमिथला जय मैिथली, जय जय \nजानकी अĦब। \nजेिह रज मे मĠडन भेला, हरलिĠह िशव \nके दĦभ। \nराजमोहन झा (Ćबोध सĦमान \n२००९) सँ िवनीत उĜपलक \nसाक्षाĜकार  \nखुलल दृिƠसँ निह भऽ रहल अिछ \nसमीक्षा : राजमोहन झा \nसािहĜयकार भाइ-साहेब राजमोहन झाक \nकैक टा कथा संƇह आ चािर टा \nसमालोचनाĜमक पोथी िलखल छिĠह। \n मैिथली भाषामे हुनकर एिह योगदानकेँ \nदेखैत २००९ सालक Ćबोध सĦमान \nहुनका देल जाऽ रहल छिĠह।  हुनकासँ \nमैिथलीक भूत, वतर्मान, भिवįय आ \nसमीक्षाक गप, संग-संग पािरवािरक आ \nसामािजक िजनगीक ताना-बानाक गप \nविरơ पÿकार िवनीत उĜपल बातचीत मे \nबुनलिĠह।  \n \nिवनीत उĜपल : अहांक जĠम कतय \nभेल, िदन-वषर् की छल?  \nराजमोहन झा : हमर जĠम गाम मे भेल, \nकुमार बािजतपुर ( वैशाली)। साल छल \n१९३४, अगİत माहक २७ तारीख।  \nिवनीत उĜपल : आ Ćारंिभक लालन-\nपोषण ?  \nराजमोहन झा :  Ćारंिभक लालन-पोषण \nगाम मे भेल। िकछु िदनक बाद पटना \nआिब गेलहुं, आगू पटनेमे भेल।  \nिवनीत उĜपल : िशक्षा-दीक्षा कतय भेल? \nराजमोहन झा : Ćारंिभक िशक्षा तँ गाममे \nभेल। पटना अएलाक बाद टी.के. घोष \nएकेडमी मे आठवां मे नाम िलखेने रिह, \nजतय सs मैिƏक पास केलहुं। एकर \nबादक पढाई पटना कालेज, पटनासँ \nभेल। हमर िवषय मनोिवज्ञानक संग-संग \nलािजक, िहĠदी आ अथर्शाİÿ छल।  \nिवनीत उĜपल : िपतामह कतेक मोन \nछिथ ?  \nराजमोहन झा : हमर िपतामह जनादर्न \nझा संİकृतक िवŅान छलाह। हुनकर \nमृĜयु १९५१ मे भेलिन। गाम मे हमर \nपढाई हुनकर संरक्षण मे भेल छल। \nिमिडल İकूल तकक पढाई तँ हम गाम \nमे केने रिह। ओ मैिथली मे सेहो \nिलखैत रहिथ। तािह लेल हमहूँ \nमैिथलीमे िलखबाक लेल Ćेिरत भेलहुँ। \nमैिथली सािहĜय मे रूिच  जागल। ओ \nकतेक ठाम घुिम-घुिम कs रचना \nकेलिथ। महावीर Ćसाद िŅवेदीक \nसरİवतीक संपादन करैक संग ओ \nिमिथला िमिहरक संपादक सेहो रहिथ। \nकरीब एक सौ टा बंगला उपĠयासक \nिहĠदी मे अनुवाद केलिथ, जािह मे \nिवषवृक्ष, देवी चौधराइन उपĠयास Ćमुख \nअिछ।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक Ćारंिभक \nĆेरणा केकरा सँ भेटल ?  \nराजमोहन झा :  Ćारंिभक Ćेरणा तँ \nिपतामह सँ भेटल। िपतामहे िशक्षाक \nआरĦभ करोलिथ। गाममे िमिडल तक \nपढाई काल तक िपतामहे गािजर्यन \nरहिथ। पटना एलहुं तs बाबूजीक \n(हरमोहन झा) संग रहलहुं।  \nिवनीत उĜपल : घर मे िकनका सँ अहां \nबेसी नजदीक रही ?  \nराजमोहन झा : िपतामह संग िपतामहीक \nसबसँ नजदीक रिह।  \nिवनीत उĜपल : संİकृत परंपरा सँ \nअंगरेजी परंपरा िदस कोना Ćवृत भेलहुँ?  \nराजमोहन झा :  समय बदलैत गेल, \nपिहने लोक संİकृत पढैत रहिथ। \nसंİकृत धीरे-धीरे लुĢत होइत गेल। \nअंगरेजी िशक्षा İथान लेलक आओर \nĆभाव बढ़ैत गेल। तखन अंगरेजी आ \nिहĠदी िदस लोक झुकए लागल। हमहुं \nओही िदस Ćवृत भेलहुँ।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜय कए \nअितिरक्तेक की पेशा छल ?  \nराजमोहन झा :  इĦĢलायमेंट आिफसर \nरही। आब िरटायडर् छी।  \nिवनीत उĜपल : कोन-कोन शहर मे \nरहल छी ?  \nराजमोहन झा : जमशेदपुर, मुजģफरपुर, \nरांची, बोकारो, पटना, िदĪली मे नौकरी \nकाल रहलहुं। पॉँच साल िदĪली मे \nजनशिक्त भवन मे िडĢयुटेशन पर रही।  \nिवनीत उĜपल : किन भाई-बिहनक संबंध \nमे बताऊ ?  \nराजमोहन झा : चार भाई आ एक बिहन \nछलहुं। दू भाईक मृĜयु भए गेल आ दू \nभाई छी एखन। सबसे पैघ हम छी। \nहमारा सs छोट कृįण मोहन झा रांची \nिवĂिवńालय मे मनोिवज्ञानक िशक्षक \nरहिथ। तेसर भाई िवĂमोहन झा गाम मे \nरहिथ। सबसे छोट मनमोहन झा \nसी.एम. कालेज, दरभंगा मे मनोिवज्ञानक \nिशक्षक छिथ। सबसँ जेठ बिहन ऊषा \nझा छलीह, जे दरभंगा मे छिथ। बहनोई \nशैलेĠƖ मोहन झा १९९४ मे िदवंगत भए \nगेलाह। ओ लिलत नारायण िमिथला \nिवĂिवńालयक मैिथली िवभागक अğयक्ष \nछलाह।  \nिवनीत उĜपल : बाल-बच्चा कए टा आ \nकी करैत अिछ ?  \nराजमोहन झा : तीन टा बेटी अिछ। \nĤयाह केकरो निह भेल अिछ। सबसे  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n18 \nछोट िमनी झा टीचर छिथ। जेठ बेटी \nƇेजुएशन क संग Ĥयूटी-आटर् एंड \nƅाģटक- Əेिनंग लेने छिथ। \nिवनीत उĜपल : अहांक मनपसंद \nरचनाकार के छिथ ? \nराजमोहन झा : एकर िनणर्य करब \nमुिĮकल अिछ। लिलत, मायानंद, \nराजकमल चौधरीक िलखब लोक पिसन \nकए रहल अिछ। आधुिनक मैिथली कए \nĆारĦभ ओतिहसँ मानल जाइत छैक ।  \nिवनीत उĜपल : अहांक  अपन नीक \nरचना कोन ?  \nराजमोहन झा :  सेँ तँ आने लोक \nकहत। एकर िनणर्य करब मुिĮकल \nअिछ। रचनाकार कोनो रचना करैये तँ \nअपन तरहे बेİट करैत अिछ। जेकरा \nिदलसँ करब कहबै, ओ करैत छैक। \nसबसँ नीक देबाक कोिशश करैत छैक। \nकोनो रचना सुपरसीड करैत छैक, कोनो \nनिह करैत छैक। ई सब बहुत रास \nफेक्टर पर िनभर्र करैत छैक।  \nिवनीत उĜपल : अहांक पिहल रचना \nकोन छल ?  \nराजमोहन झा : रचनाक शुरुआत हम \nकिवता सँ कएने रही। तखन हम बी.ए. \nमे रही, १९५४ क  ई गप छी। ओकर \nबाद किवता िलखब एक तरहेँ बंद भए \nगेल। किवता िलखब छुिट गेल। हमर \nलेखकीय जीवनक दोसर फेज १९६५सँ \nशुरू  भेल। एखन कथा हमर मुख्य िवधा \nभए गेल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : कोनो किवता सुनेबई ?  \nराजमोहन झा : किवता कए मन पारब \nनिह चाहब। ओिह Əेिडशन मे हम \nिलखैत रही जे ओिह समय मे िलखल \nजाइत रहय। हमर लेखनक शुरुआती \nदौर छल, ओिह समयक जे सािहĜय \nĆभाव सँ िलखल गेल, से रहए। अपने \nहमरा बुझाएल जे ई कोनो कमर्क निह \nछैक, तकरा बाद हम ई िलखब बंद कए \nदेलहुं।  \nिवनीत उĜपल : किवता कोनो पिÿका मे \nछपल ?  \nराजमोहन झा :  किवता ' वैदेही' मे \nछपल। ' िमिथला िमिहर' आ ' िमिथला \nदशर्न' मे सेहो छपल.  \nिवनीत उĜपल : आ कहानी ?  \nराजमोहन झा :  िमिथला िमिहर मे \nमुख्यतः कहानी छपल। िमिथला दशर्न \nमे सेहो।  \nिवनीत उĜपल : अपनेक रचना िलखब \nआ छपल मे बाबूजी (हिरमोहन झा) कए \nकतेक सहयोग रहल?  \nराजमोहन झा : बाबूजीक सहयोग िकछु \nनिह रहल, Ćभाव रहल। बाबूजीक संग \nरचनाक गप करबाक Ćķ निह उठैत \nछल। हमर लेखन हुनकर Ćभावक \nअंतगर्त निह छिन। हुनकर लेखन सँ \nइतर हमर िलखब शुरू  भेल। एकरा मे \nदूनू गप अिछ। हुनकर Ćभाव रहल आ \nनिहयो रहल। हुनकर क्षेÿ सँ हम \nअपना कए अलग कए लेलहुं। ओना \nĆभाव सँ अलग कोना कए सकैत छी।  \nिवनीत उĜपल : ' आई-कािŎ-परसू' पर \nअकादमीक  पुरİकार ठीक समय पर \nभेटल वा निह?  \nराजमोहन झा : ठीके समय पर भेटल। \nई महĜवपूणर् निह छल की पिहने भेटबाक \nचाही छल या बाद मे भेटबाक चाही \nछल। मन मे एहन कोनो गप निह \nछल।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक अिभयान मे \nपėीक कतेक सहयोग रहल ?  \nराजमोहन झा :  सािहĜय सँ ओतेक \nसंĆिक्त निह छिĠह। सहयोग-असहयोग \nकए तािह Ņारे Ćķ निह छैक।  \nिवनीत उĜपल : हुनकर निहयर कतए \nभेलिĠह ?  \nराजमोहन झा : हमर सासुर तँ िदĪली \nभेल। ससुरक िपता अलवर महाराजक \nचीफ जिİटस रहिथ। िववाह हमर \nिदĪली मे भेल।  \nिवनीत उĜपल : अहां कोन-कोन भाषा मे \nरचना केलहुं आ कतेक पोथी िलखलहुं? \nराजमोहन झा : िहĠदी आ मैिथली मे \nहमर लेखन भेल। दस टा पोथी कथा \nसंƇह आ चािर टा समालोचनाĜमक पोथी \nछैक. \nिवनीत उĜपल : भिवįयक की योजना \nअिछ ?  \nराजमोहन झा :  संİमरण िलखबाक \nअिछ। सुमनजी आ िकरणजी पर \nिलखबाक बाकी अिछ।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक दावं-पेंच कए \nकतय तक बुझिलयइ ?  \nराजमोहन झा : दांव-पेंच मैिथली मे निह \nसभ भाषा मे चलैत रहैत छैक। ई \nकोनो नब गप निह छी। एिह अथर् मे \nĆभािवत भेलहुँ। ई तँ İवाभािवक \nĆिƅयाक रूप  अिछ। ओिहनो ई गप \nबेसी मेटर निह करैत छैक।  \nिवनीत उĜपल : कोन रचना एहन अिछ \nजेकरा मे अहां केँ अपन आĜमकĝय \nहुअए ?  \nराजमोहन झा : सभ रचना मे जीवनक \nअंश आिबए जाइत छैक। िकया िक \nअनुभवक आधार पर लोक िलखय यै। \nअनुभवक अंश तँ रहबे करत। \nआĜमकथाĜमकता तँ आिबये जाइत \nछैक।  \nिवनीत उĜपल :  'िनįकासन' कथा तँ \nनिह छी आĜमकथाĜमक ?  \nराजमोहन झा : İपेिशिफक निह करए \nचाहब। सभटा कथा मे कोनो-ने-कोनो \nरूपेण  आĜमकथा भेटत।  \nिवनीत उĜपल : समीक्षा लेल की कहब \nअिछ ?  \nराजमोहन झा : समीक्षा खुलल दृिƠ सँ \nनिह भऽ रहल अिछ। लोक अपन ईįयŭ-\nŅेष सँ रचना कए समीक्षा कए रहल \nअिछ। िनįपक्ष व िनभर्य भए कए समीक्षा \nनिह भए रहल अिछ। आई-कािŎ जे \nसमीक्षा भए रहल अिछ ओिह मे धैयर्क \nअभाव अिछ। ऑĤजेिक्टव निह रहैत \nछैक लोक। जकरासँ रूƠ रहए छिथ \nतकर ठीक सँ समीक्षा निह करैत छिथ \nआ जकरा सँ नीक संबंध छैक ओकर  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n19 \nĆसंग खूब उठाबैत छिथ। समीक्षा लेल \nदृिƠ काज करैत छैक।  \nिवनीत उĜपल : की समीक्षा करबा मे \nĭयिक्तगत आक्षेप आवĮयक अिछ ?  \nराजमोहन झा : समीक्षक बुझैत छिथ, \nजे हम समीक्षा कए रहल छी, तँ लेखक \nपर उपकार कए रहल छी, हुनका हम \nउपकृत कए रहल छी। एकांगी \nदृिƠकोण बड़का फेक्टर अिछ। समीक्षा \nमे रचनाक समीक्षा होएबाक चाही निह \nिक ĭयिक्तगत आक्षेप। \nिवनीत उĜपल : ई गप किहया सँ छैक?  \nराजमोहन झा :  पिहनो रहए, आबो \nछैक। संकीणर्ता बेसी भए गेल अिछ। \nहमर िवचारे पिहने एतेक निह छल जे \nएखन भए रहल छैक। अपन लोक कए \nघुसाबैक लेल मारामारी भए रहल छैक। \nहालत जेहन भए रहल छैक तकर \nिवरोध होएबाक चािह।  \nिवनीत उĜपल : नवतुरुआक लेखनकेँ \nकोन दृिƠ सँ देखैत छी ?  \nराजमोहन झा :  नबका लोक भाषाक \nिदस उदासीन छिथ। बेसी लोककेँ \nभाषाक Ćित मोह निह छिन, अपनĜव \nनिह छिन। जिहना-जिहना जेनरेशन आगू \nभेल, भाषाक उदासीनता बढ़ल गेल। \nबेसी लोक मैिथली बाजब छोिड देने \nछिथ।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली मे दिलत \nसािहĜय लेल अहांक मंतĭय की ािछ ?  \nराजमोहन झा :  सािहĜय मे वगŰकरण \nĆवृित जे भए रहल अिछ, ओ िवखिěडत \nकए रहल अिछ। सािहĜय सृजनाĜमकता \nसँ ğयान हटा कए िवशेष वगर् पर ğयान \nदेबासँ सािहĜय िवखिěडत होएत। दिलत \nकए लेखन मे अएबाक चाही।  \nिवनीत उĜपल : İÿी लेखक लेल की \nकहब अिछ ?  \nराजमोहन झा :  İÿीगण कए सािहĜय \nलेखन मे जरूर  अएबाक चाही। कोनो \nवगर्क लेल समƇ सािहĜय कए िवखिěडत \nनिह करबाक चािह। खंिडत दृिƠ निह \nहेबाक चािह। एकरा लेल चाही समƇ \nदृिƠ।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली भाषा मे İÿी \nलेखकक संख्या िकएक कम अिछ ?  \nराजमोहन झा : सबहक मूल मे िशक्षा \nअिछ। िमिथला मे İÿी िशक्षाक Ćचार-\nĆसार निह भेल। सहभािगता आ \nसहृदयताक कमी रहल।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली केँ संिवधानक \nआठम अनुसूचीमे शािमल हेबासँ \nिवकासक लेल की कहब अिछ ?  \nराजमोहन झा : जतय तक भाषाक Ćķ \nछैक, संिवधान संगे यूपीएससी परीक्षा मे \nशािमल होयबाक गप छैक, एकरा सँ \nिकछु खास बल भेटिह बला निह छैक। \nभाषाक समृिŀक लेल समपर्ण चाही। \nतकर Ũास भए रहल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : तखन की कएल जाए?  \nराजमोहन झा : मूल गप भाषामे Ćवृत \nबच्चा सभ हुअए। İकूल सँ पिहने \nपिरवार छैक। पिरवार मे भाषाक \nसमुिचत İथान देल जाए, तखने बच्चा \nसबहक िवकासक संग भाषाक िवकास \nहोएत। ई गप धीरे-धीरे कम भए रहल \nअिछ।  \nिवनीत उĜपल : नवलोकक लेल िक \nकहब अिछ ?  \nराजमोहन झा : हुनका सभ कए सािहĜय \nसँ ओ लगाव निह छिन जे पिहलुका \nलोक कए छल। जखन धिर नवलोक \nकए सािहĜय सँ लगाव निह होएत तखन \nधिर िकछु निह होइत। एकर बादे \nमैिथली कए उĔĔवल भिवįय छैक।  \nिवनीत उĜपल : एखुनका समीक्षा लेल \nकी कहब अिछ ?  \nराजमोहन झा : मूल वİतु लोक छैक। \nसमीक्षाक लेल यैह छैक। जाऽ तक \nलोक निह बदलत, दृिƠकोण निह \nबदलत, ऑĤजेिक्टव निह होएत, तखन \nधिर िकछु निह होएत। समीक्षाक लेल \nतटİथता चाही, िनरपेक्षता चाही।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली भाषाक Ćचार-\nĆसार लेल की करबाक चाही ?  \nराजमोहन झा : ई िनभर्र करत सरकार \nपर, ई काज बेसी नीक जकाँ कए \nसकैत अिछ। सामूिहक Ćयास लोकक \nहोएत, संİथा आगू आएत, तखन होएत। \nमैिथलीक नाम पर जे तमाशा होइत \nअिछ, ओकरा बंद कई पड़त। लोक \nरुिच जगाबक लेल काज करए पड़त।  \nिवनीत उĜपल : Ćचार-Ćसार लेल \nनवलोककेँ कोन दृिƠ सँ देखैत छी ?  \nराजमोहन झा :  समय-समय पर सभ \nिकछु बदलल। नव जनरेशन आयल। \nसमय मे पिरवतर्न भेल। अपन संİकृित \nलेल, भाषाक लेल पिहलुक लोक मे \nसमपर्ण बेसी छल। जेना-जेना जनरेशन \nबदलल, समपर्ण कम भए गेल। एक \nतरहे किह सकैत छी जे वैिĂक \nसĦपूणर्ता िदस बेसी बढ़ल गेल अिछ, \nİथानीयक िविशƠता पाछु छुिट रहल \nअिछ। ग्लोबल बेसी हुअए लागल लोक, \nलोकल गौण भए गेल। एकरा मे \nसामंजİय रखबाक चाही। एकरा बूझए \nपड़त। िविशƠता आ सारभौमता \nİथानीयता मे छैक। सभ संग हेबाक \nचाही। अपन जे िविशƠता छैक तकरा \nिबसिर जाइ सेहो उिचत निह छैक। \nसबहक संग-संग चलैत अपन िविशƠता \nनिह छोड़बाक चाही।  \nिवनीत उĜपल : लेखन में जीवनानुभवक \nकी İथान छैक ?  \nराजमोहन झा :  जीवनानुभव लेखनक \nसमİत आधार छैक। अनुभव पक्ष शूĠय \nरहत तँ अहां की िलखब। अहांक \nिलखब सािहĜय निह रहत।  \nिवनीत उĜपल : आजुक युगक \nबाजारवादी दुिनया आ सािहĜयक लेल \nकी कहब अिछ ?  \nराजमोहन झा :  जावत अहां बेिसक \nनीƂस मे अपना कए सीिमत राखब \nतखन की होएत। सािहĜय आगूक चीज \nछैक। भौितक साधना मे अपनाकेँ \nसीिमत राखब तँ सािहĜय िदस िवमुखता \nउĜपž हेबे करत। ई मूल जरूरत  छैक,  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n20 \nई आवĮयक छैक, तकरा संग-संग \nनैितक मूĪय सािहĜयक लेल आवĮयक \nछैक। नैितक मूĪयॲ उपेिक्षत निह रहए, \nई पक्ष सबल हुअए। मूल जरूरत  िदस \nलोकक बेसी ğयान छैक, ई Əेंड चिल \nरहल छैक आ आगुओ ई रहत। जिहना-\nजिहना भौितक सुख-सुिवधा बढ़ल उच्च \nमूĪय मे Ũास होइत गेल। ओिह िदस सँ \nदेखब तँ राजनीित Ćमुख होइत गेल। \nदोसर पक्ष ई जे अğयाĜम पक्षक Ũास \nहोइत गेल, जखन िवकास बढ़ल। भाषा \nमे तकनीकक िवकास तँ भेल, मुदा जे \nमूĪय बेसी रहिन ओिह्मे Ũास भए रहल \nअिछ। बाहरी िवकास बढ़ला सँ जे \nिविशƠता, जे िİमता छैक ओ कम \nभेल। बहुत लोक किह रहल छिथ जे \nभाषा मिर रहल अिछ, से ठीक कहैत \nछिथ। घर सँ िनįकािसत भए रहल \nछैक ई भाषा। पािरवािरक भाषा निह \nरहल ई, मरबाक लक्षण छैक।  \nिवनीत उĜपल : एकर उपाय की ?  \nराजमोहन झा : समयक धार कए कोनो \nĆयास सँ बंद निह कए सकैत छी। \nिशक्षाक िवकास भेल अिछ। पढ़ए \nबलाक संख्या बढ़ल। İकूलक संख्या \nबढ़ल। जािह अनुपात मे ई बढ़ल ओिह \nअनुपात मे आंतिरक मूĪय घटल। \nजानकारी तँ बेसी बिढ़ गेल अिछ, \nसूचनाĜमक ज्ञान बच्चामे जतेक बेसी \nछैक, ओिह उƛ मे ओिह जमाना मे निह \nरहै। मुदा, ज्ञान धरले रिह गेल। िशक्षा \nमे जे िवकास भेल अिछ, ई वृिŀ \nसंख्याĜमक अिछ, गुणाĜमक िवकास निह \nभेल अिछ। ई बात सही छैक, जतेक \nİकूलक संख्या बढ़ल, ज्ञान ओतबेक \nकम भए गेल।  \nिवनीत उĜपल : तखन िवकास ख़राब \nगप अिछ ?  \nराजमोहन झा : İÿी िशक्षा पिहने निह \nरहए, काफी वृिŀ भेलए। मुदा, बहुत \nरास साइड इफेक्ट भेल। दवाई बढ़ल, \nसाइड इफेक्ट मे वृिŀ भेल। ओकरा \nरोकबाक कोनो उपाय निह भेल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : अहां  āेƠ रचना \nककरा कहब ?  \nराजमोहन झा :  सवर्āेƠ रचना ओ \nहोयत अिछ, जे ओिह युग बीत गेलाक \nबादो āेƠ रहत अिछ। कालजयी छैक। \nकायम रहैक छैक पोथी आ रचनाकार। \nसुमनजी, िकरणजी, आरसी बाबू āेƠ \nरचनाकार रहिथ। हुनकर रचना एखनो \nāेƠ मानल जाइत अिछ।  \nिवनीत उĜपल : एहन कोन रचना छैक \nजकरा  फुसर्त भेटला पर अहां बारंबार \nपढैत छी ? जखन मानिसक परेशानी \nरहैत अिछ तखनो ?  \nराजमोहन झा : एहन कोनो पोथी निह \nअिछ। जखन जे भेट जाइत छैक, \nतकरे पढैत छी। मानिसक सुधाक शांित \nलेल जे पोथी उपलĤध रहैत अिछ सैह \nभऽ जाइत अिछ।  \nिवनीत उĜपल : मानिसक शांित लेल की \nकरैत  छी ?  \nराजमोहन झा : एहन कोनो काज निह \nछैक। उपलĤधता पर हम कोनो काज \nकरैत छी। िलखबाक मन होइत अिछ \nतँ िलिखयो लैत छी। मनक अनुरूप  \nकाज तािक लैत छी।  \nिवनीत उĜपल : सािहĜयक रचनाक लेल \nकी योजना अिछ ?  \nराजमोहन झा :  बाबूजीक रचनावली \nिनकालबाक लेल सोचने छी। तीन खंड \nिनकािल चुकल छी आ तीन खंड बाकी \nअिछ। अपन तीन टा पोथी िदमाग मे \nअिछ। पिहल-संİमरण संƇह आ दोसर \nआलोचनाĜमक/समीक्षाĜमक लेख संƇिहत \nकरबाक अिछ। तेसर ई जे कथा सभ \nछूटल छैक, लेख सभ सेहो छूटल छैक, \nओकरा िनकलबाक अिछ। \nिवनीत उĜपल : जीवनक लेल की \nयोजना अिछ ?  \nराजमोहन झा : Ģलािनंग क िहसाब सँ \nजीवन निह चलैत छैक। पािन जिहना \nबाट तािक लैत छैक, तिहना जीवन \nचलैत छैक। Ģलािनंग सँ बहुत काजो \nनिह होइत अिछ। एकर आवĮयकता \nसेहो निह होइत अिछ। Ģलािनंगक \nअनुसार सभ काज भए जाइत, एहनो \nनिह होइत अिछ। Men proposes \nGod disposes. हम तँ सोचैत छी \nजे propose निह कएल जाएत। \nएिहना जीवन छैक।  \nिवनीत उĜपल : जीवन आ सिहĜयक \nदृिƠ सँ अपनेक कोन समय सभसँ बेसी \nनीक छल?  \nराजमोहन झा : 1965 सँ 1975 धिर \nसमय सबसँ नीक रहल, सािहĜय दृिƠ \nसँ सेहो आ सामाĠय दृिƠ सँ सेहो। \nओकरा बाद खराबे किह सकैत छी. \nकिहया धिर चलत निह जनैत छी। \nिवनीत उĜपल : रचना करैत काल की \nğयान रखबाक चाही ?  \nराजमोहन झा : कालजयी रचना लेल \nकोनो िसŀांत वा Ćिशक्षण निह होइत \nअिछ। सािहĜय रचनाक लेल कोनो पाठ \nनिह होइत अिछ। एकर कोनो \nउपयोिगता निह होइत अिछ। आन \nकलाक लेल İकूल छैक। सािहĜय लेल \nनिह छैक। कोनो एहन Əेिनंग İकूल \nनिह छैक जे सािहĜयकार बनायत। \nकोनो िवज्ञापन निह छैक जे छह मास मे \nई चीज िसखा देत।  \nिवनीत उĜपल : मैिथली सिहĜय मे नव \nलेखक केँ की सुझाव देब ?  \nराजमोहन झा : मागर्दशर्न आ सुझावक \nपक्ष मे हम निह छी। िजनका मे ओ \nĆितभा/योग्यता होएत, ओ अपन बाट \nतािक लेताह। िसखओने सँ िकयो \nसीखबो निह करत। मूल वİतु अनुभव \nछैक. अनुभव संपž छी, अनुभवक \nसंवेदनाक पकड़बाक हुनर अिछ। से \nलेखक मे अंतिनर्िहत रहैत छैक । \nरचनाक लेल अनुभव करबाक तागित \nजरूरी  छैक। तकरा िबना लेखन निह \nहोएत। अिभĭयिक्तक देबाक लेल कौशल \nआ भाषा हेबाक चाही। जतय ई िवकास \nहोएत, सफ़ल होएत। Ćिशक्षण वा \nमागर्दशर्नक जरूरत  निह छैक। \n *िवनीत उĜपल : Ćबोध सĦमान 2009 \nĆाĢत करबाक लेल बधाई।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n21 \nआभाष लाभ \nअĠ तवŭता \n(२०२८ सालमें डा.राजेĠ Ɩ िवमल आ āीमित िवणा िवमलक सĠ तानक रुपमें जनकपुरक देवीचौकक िनवासमें जĠ म लऽ २२ \nवषर् पिहने सँ िनरĠ तर मैिथली गीत सँिगतक आकाशमें Ɨुवतारा जकाँ चमकैत रहऽबला एकटा िमिथलाक बेटा छिथ, गायक \nआभाष लाभ। बाĪ येवİ था सँ िविभĠ न मँच सबपर अपन आवाज सँ दशर्क āोता सबके हृदयमें वास कयिनहार आभाष लाभ, \nमैिथली आ िमिथला सँ सĦ बĠ ध रखिनहारकलेल चीरपिरचीत नाम अिछ। Ćİ तुत अिछ, गायक आभाष लाभ सँगक भेल \nबातचीतक Ćमुख आश) \n१. आभाष जी गीत सँगीतमें किहया सँ \nलगलहुँ? \nकिहया सँ लगलहुँ से त नईं बुझल अिछ, \nमूदा बच् चे सँ जनकपुर आ लऽग परोसक \nगाँव सबहक एकौटा मĖ च हमरासँ नई छुटैत \nछल। \n२. पिहलबेर आहाँक रेकडųड गीत कोन अिछ \nपिहलबेर हम नेपाल सँ बहराएल अशोक \nचौधरीक मैिथली कैसेट पानस में गीत गएने \nछलहुँ। \n३. मैिथली गीत सँगीतक अवİ था केहन \nबुझा रहल अिछ? \nजतेक होयबाक चाही ओतेक सँतोष जनक \nनिह अिछ। नव नव Ćितभा जािह तरहेँ \nएबाक चाही, नई आिब रहल छैक। दोसर \nबात अखन Ćिविध एतेक परफेक् ट भऽगेल \nछैक जे पाइ सेहो वड खचर् होइत छैक । \n४. की बुझाइया, मैिथली गीत सँगीतमें \nलािगकऽ अखनुक युगमें बाँचल जा सकैत \nअिछ \nएकदम नीक जकाँ बाँचल जा सकैया एही \nक्षेÿमें लािगकऽ। मैिथलीक क्षेÿ बहुत पैघ \nिछयै। जॱ मेहनितसँ नीक काज कएल जाए \nत मैिथलीयो सँगीतक क्षेÿमें बहुत पाई छै। \nउदाहरण लऽ सकैत छी, हमरे सबहक \nकैसेट “रे छॱडा तोरा बĔ जर खसतौ”के जे \n१५ लाख Ćित िबकाएल छल। तिहना  \n“गीत घरघर के” जे जिहया सँ बहरायल \nतिहया सँ आइयोधिर िबकाइते अिछ। हँ, \nकाज नीक होयबाक चाही। \n५. Ģ यारोडीके Ćभाव केहन पिड रहल छैक \nमैिथली गीत सँगीत पर? \nĢ यारोडी मौिलकके साफ साफ खतम कऽ \nदैत छैक। गीत सँगीतक क्षेÿमें लागल āį टा \nसबके मनोवलके तोिडकऽ रािखदेने छैक \nĢ यारोडी गीतसब।  \n६. Ģ यारोडी गीत सँगीत सँ िपě ड छुटबाक \nउपाय की  \nदेिखयौ, जखन अपन सँगीत या गीत नई हुए \nतखन Ģ यारोडीके िकछु हद धिर पचाओल \nजाऽ सकैया, मूदा मैिथलीमे अपन मौिलक \nसँगीतक आभाव त किहयो नई रहलै। \nजहाँतक Ģ यारोडी गीत सँगीत सँ िपě ड \nछुटेवाक बात छई त अइमे आम जे āोता \nसब छिथ, जे वाİ तिवक रुपमें चाहैत छिथ \nकी अĢ पन मौिलक सँगीतक िवकास होइ, \nहूनका सबके Ģ यारोडी गीतके िनरुĜ सािहत \nकरबाकलेल तािह Ćकारक क् यासेट िकनऽसँ \nपरहेज करऽ पडतिĠ ह आ सँचार माğ यम \nसबके सेहो ओहन गीत बजेवा सँ बचऽ \nपडतिĠ ह, तखने ई सँभव अिछ। \n७. नेपालीय आ भारतीय िमिथलाĖ चलमें \nमैिथलीक बहुत रास काज भऽ रहल छैक, \nकी अĠ तर बुझाऽ रहल अिछ दूनु देशक \nमैिथलीक काजमे \nहम त माÿ एतबा बुझैत िछयै जे एकटा \nहमर सहोदरा िवदेशमे कमाऽरहल अिछ आ \nहम नेपालमे। दूनु ठाम अपना अपना तरहें \nकाज भऽरहल अिछ एतबे बुझु। \n८. अखन सऽभ भाषाक गीतमे िरिमक् सके \nबािढ आएल बुझाित छई, एकरा कोन रुप सँ \nआहाँ देखैत िछयै? \nबहुत नीकबात छई िरिमक् स गीत औनाई। \nसमय अनुसार आधुिनकीकरण होयबाके \nचाही। समाजकलेल आ बजारकलेल गीत \nगौनाई दूनु दूटा बात िछयै, तािहमें गीत \nसँगीतक ĭ यावसायीकरणमे िरिमक् स बहुत नीक \nसँकेत छई। िरिमक् स गीत बहरेवाक चाही \nबशतų अपन सँİ कार नई लुĢ त भऽ जाई \nताइके ğ यानमें रखैत। \n९. अखनधिर कतेक गीत गएलहुँ जे रेकडųड \nअिछ? \nअखनधिर लगभग साढे तीनसय गीत हम \nगािब चुकल छी जे रेकडųड अिछ। \n१०. क् यासेटके अलावा कोन िफĪ ममें अपन \nİ वर देने छी आहाँ ? \nमैिथलीमे दहेज,ममता,िĆतम,आिशवŭद \nिफĪ ममे,  तिहना भोजपुरी िफĪ मसब सजना \nके आगना, ममता, तहार गिलया आिदमे । \n११. İ टेज शो के सीलसीलामे कतऽ कतऽ \nगेलहुँ? \nअपन देश नेपालक लगभग सबठामके \nअलावा, कतार ( ४बेर), दूवई ( २बेर), \nमलेिशया, पािकİ तान, बंगलादेश, भारतक \nिविभĠ न शहरमें अखन धिर जाऽचुकल छी। \n१२. नव की आिब रहल अिछ मैिथल āोता \nसबहक लेल? \nबहुत जिĪ दए िनिखल राजेĠ Ɩक सँगीतमे \nभेनस क् यासेट सँ िरिलज भऽ रहल अिछ.... \n(सौजĠय: मनोज मुिक्त)  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n22 \n \nडा. राम दयाल राकेश \nअĠतवŭतŭ \nसरकारके ğ यान छिठ पाविनपर \nदेवाक चाही.....डा. राम दयाल राकेश \n(सँİ कृित िवद)  \nछिठ पाविन मधेसक संİ कृित \nिकएक मानल जाईत अिछ ?  \n–छिठ पाविनक अपने मौिलक \nिवशेषता छइ,, ई पाविन शुरु होबऽ सँ \nएकमिहना पिहने सँ पाविन कयिनहार सब \nतैयारी मे लाईग जाईत छिथ । एकर \nतैयारी आ पूजाके जॱ देखल जाय त \nअईमे िवशुŀ मधेसी संİ कृित पाओल \nजाईत अिछ। पाविन केिनहार सँ लएकए \nओिह तैयारीमे लागल हरेक ĭ यिक्त ओ \nसंİ कृितमे भीजल रहल पाओल जाइत \nअिछ। ओकर Ćसाद सँ लऽक हरेक \nसामगी्रमे मधेसक संİ कृित देखल जाईत \nछक, ओ पाविनके अवसरमे गावै वाला \nिविभĠ न धुन तथा गीत सब मैिथल \nसंİ कृितमे गाओल जाईत अिछ।  \nई पाविन िकयाक मनाओल जाईत \nअिछ ? \n–एकर अपने पिहचान आ िवशेषता \nछैक। सब पाविन सँ अई पाविनके \nअपने इितहास छैक िकया त कोनो \nपाविन एसगरे अपना घर पिरवार मे \nरिहकऽ मनाओल जाइत अिछ मुदा ई \nएकटा एहन पाविन अिछ जे खुला \nजगहमे सामूिहक रुप सँ मनाओल जाइत \nअिछ। अई पावन के माÿे लोकताĠ ÿीक \nपाविन कहल जा सकैय िकयाक त अई \nपाविन मे कोनो भेदभाव उच् च नीच, जात \nभात नई देखल जाइत अिछ। अई \nपाविनमे सूयर्के पुजा भेलाके कारण \nआओर एकर गरीमा के उच् च देखल जा \nसकैय। सूयर् जिहना ककरो पर भेदभाव \nनई क कऽ सĦ पूणर् जगतके रोशनी \nĆदान करैत अिछ, तिहना छिठ पाविन \nसब के एक समान रुप सँ देखैत आईव \nरहल छैक।  \nई पाविन अपना परीवार के सुख \nसमृिŀके लेल तथा कोनेा रोग व्  यधा \nनई लागै से मनोकामना सँ मनाओल \nजाइत अिछ। भोर आ साँझक सूयर्के \nिकरणमे एक Ćकारके गरीमा होईत अिछ \nजकरा रोशनी सँ शरीरमे रहल िविभĠ न \nिवमारी फैलाब वाला िकटाणु सबके नį ट \nसेहो करैत चमर्रोग सँ बचाबैत अिछ। \nचमर् रोगके अचुक दवाई मानल  जाईत \nअिछ छिठ पाविन।  \nछिठ पवर् मे मिहला सब अपना \nआचरा पर नटुवा िकयाक नचवैत छैथ? \n–एकरा एकटा āŀाके रुपमे लेल \nजा सकैय, छिठ माताके ğ यानमे रािख \nक कोनो िकसीमके मनोकमना केला सँ \nजॱ ओ पुरा भ जाईछै त ओई देवता पर \nआरो āŀा बैढ जाईछै आ ओिह \nिकसीमके कौबुला क क अपना आँचर \nपर नटुवा नचवैत छैथ।  \nछिठक घाट पर चमार जाईत सब \nढोल( डुगडुगीया) बजावैत छिथ, ओकर \nिक िवशेषता अिछ ? \n–ओकरो जाितय तथा संİ कृित \nपिरचयके रुपमे लेल जा सकैय, ओ \nजाईत सब अपन संİ कृित आ संİ कारके \nबचएबाक लेल ओ काज क रहल \nअिछ। ओ ढोल बजला सँ घाट पर \nकतेक मधुरता आ रौनक महशुस होईत \nरहैत अिछ, ओना त कते लोक सब \nअƇेजी वाजा बाजा क पावैन मानावैत \nछैथ मुदा जतेक ढोल पीपही के \nआवाजमे संİ कृित के झलक भेटैत अिछ \nओते कोनो बाजामे नई। \nअई पाविन मे सूयर्के पुजा होईतो \nपर छिठ माता या छईठ परमेĮ वरीके नाम \nसँ िकयाक जानल जाईत अिछ ? \n–सूयर्के अथर् उषा होईत अिछ, उषा \nभगवितके रुपमे पुजलाके कारण एकरा \nछठी माताके रुपमे सĦ बोधन कायल \nजाइत छैक। ओना त İ पį ट रुपमे कतौ \nने अई िवषयमे चचŭ भेल अिछ लेकीन \nिकछ शाİ ÿमे महाभारत के कुिĠ त शुरुमे \nछिठ पाविन केनेे रहैथ ओही िदन सँ \nछिठ पाविन शुरु भेल अिछ से कतौ \nकतौ उĪ लेख पाएल जाईत अिछ। \nिदनकर के आ जलके िक सĦ बĠ ध \nअिछ ? जल के आ िदनानाथके बहुत \nगिहर सĦ बĠ ध अिछ, िबना जलके \nिदनकरके पुजे नई भऽ सकैय हुनका \nखुश करबाक लेल जल चाहबेटा करी। \nछिठएके उदाहरणके रुपमे लऽ िलय, ओ \nपाविन िबना जल के नई भऽ सकैय \nकोनो जलासय नई भेला पर अपना \nघरमे खिधया खिन क ओइमे जल \nराईख क पाविन सĦ पĠ न करैत अिछ, \nिकयाक त िदनानाथे सूयर् छिथ। एकटा \nएहो किह सकै िछ िक सूयर् मे बहूत \nगमŰ भेला के कारण जल के अघर् देला \nसँ ओ िकछ ठĠ ढा होइत छैथ।  \nलोकतािĠ ÿक गणतĠ ÿमे छिठ \nपाविनके संİ कृितके बारे मे अपने िक \nकहब अिछ ?  \n–हम गणतĠ ÿ नई किहक \nलोकतĠ ÿके चचŭ करैत ई कहव िक \nछिठ एकटा िवशुŀ लोकतािĠ ÿक पावन \nअिछ, समानुपाितक ढगं सँ एकरा \nमनाओल जाइत अिछ। सामूिहक रुपमे \nमनबाक सँगिह अई मे कोनो भेद भाव \nनई होइत अिछ। गरीब सँ लक धनीक \nतक सब एकरा समान ढगं मनावैत \nअिछ।जनता गणतĠ ÿके रİ ता चलनाई \nशूरु कदेलक मुदा सरकार अखुनोे पाछा \nपरल अिछ। अखनोे मधेसी पहाडी बीच \nदिलत गैर दिलत बीच, गरीब धनीकके \nबीच भेदभाव अिछ, िक एकरे गणतĠ ÿ \nकहबै ? नवका नेपाल बनाबऽ लागल \nनेेतागण सबके छिठ पाविन सँ िकछ \nिसखवाक चािह। \n(सौजĠय: मनोज मुिक्त) ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n23 \n \nिशव Ćसाद यादव \nसािहĜय मनीषी मायानĠद िमāसँ  \n \nसाक्षाĜकार \nिशव Ćसाद यादव Ņारा। डॉ. āी \nिशवĆसाद यादव, मारवाड़ी महािवńालय \nभागलपुरमे मैिथली िवभागाğयक्ष छिथ। \nभागलपुरक नामी-गामी िवशाल सरोवर \n’भैरवा तालाब’। जे परोपņामे रोहु माछक \nलेल Ćिसŀ अिछ। कारण एिह पोखिरक \nमाँछ बड़ İवािदƠ। िकएक ने! चौगामाक \nगाय-महॴसक एक माÿ चारागाह आर \nİनानागार भैरबा पोखिड़क महाड़। \nदिक्षणबिड़या महाड़ पर मारवाड़ी महािवńालय \nछाÿावास। छाÿावासक Ćांगणमे हमर \n(अधीक्षक) िनवास। आवासक Ćवेश Ņार पर \nलुक-खुक करैत साँझमे बुलारोक धाप। \nहॉनर्क ğविन सुिन दौिड़ कए घरसँ बहार \nभेलहुँ। दशर्न देलिन िमिथलाक िÿपूितर्, महान \nिवभूित- िदĭय रूप।  सौĦय ललाट। तािह पर \nचाननक ठोप, भĭय पिरधान। तािह पर \nिमिथलाक पाग देिखतिह मोन भेल बाग-बाग। \nनहुँ-नहुँ उतरलिन- सािहĜय मनीषी मायानĠद, \nमहेĠƖ ओऽ धीरेĠƖ। गुरुवर लोकिनक \nशुभागमनसँ घर-आँगन सोहावन भए गेल। \nहृदय उमंग आ उĪलाससँ भिर गेल। मोन \nĆसž ओऽ Ćमुिदत भए उठल। गुरुवर \nआसन Ƈहण कएलिन, यथा साğय İवागत \nभेलिन। तदुपराĠत भेंटवातŭक ƅम आरĦभ \nभए गेल। Ćİतुत अिछ हुनक समİत \nसािहĜय-संसारमे समािहत भेंटवातŭक ई अंश:- \nĆ. ’ िमिथ-मािलनी’ केँ अपने आńोपाĠत \nपढ़ल। एकर समृिŀक लेल िकछु सुझाव? \nउ. ’ िमिथ मािलनी’ İवयं सुिवचािरत \nरूपें  चिल रहल अिछ। İथानीय पिÿका-\nĆसंग हमर सभ िदनसँ िवचार रहल अिछ जे \nएिहमे İथािपत लेखकक संगिह İथानीय \nलेखक-मंडलकेँ सेहो अिधकािधक ĆोĜसाहन \nभेटक चाही। एिहमे İथानीय उपभाषाक \nरचनाक सेहो Ćकाशन होमक चाही। एिहसँ \nपारİपिरक संगठनाĜमक भावनाक िवकास \nहोयत। \nĆ. ’ िमिथला पिरषद’ Ņारा आयोिजत \nिवńापित İमृित पवर् समारोहमे अपनेकेँ \nसĦमािनत कएल गेल। Ćितिƅया? \nउ. हम तँ सभ िदनसँ मैिथलीक \nिसपाही रहलहुँ अिछ। सĦमान तँ सेनापितक \nहोइत छैक, तथािप हमरा सन सामाĠयक \nĆित अपने लोकिनक İनेह-भाव हमरा लेल \nगौरवक वİतु भेल आ िमिथला पिरषदक \nमहानताक सूचक। हमरा ĆसĠĠता अिछ। \nĆ. अपने सािहĜय सृजन िदिश किहयासँ \nउĠमुख भेलहुँ? \nउ. तĜकालीन भागलपुर िजलाक \nसुपौलमे सन् ४४-४५ मे अक्षर पुरुष पं \nरामकृįण झा ’ िकसुन’ Ņारा िमिथला \nपुİतकालयक İथापना भेल छल तकर हम \nसातम-आठम वगर्सँ मैिƏक धिर अथŭत् ४६-\n४७ ई सँ ४९-५० ई.धिर िनयिमत पाठक \nरही। एिह अğययनसँ लेखनक Ćेरणा भेटल \nतथा सन् ४९ ई. सँ मैिथलीमे लेख िलखऽ \nलगलहुँ जे कालाĠतरमे भाङक लोटाक नामे \nĆकािशतो भेल सन् ५१ ई. मे। हम तकर \nबादे मंच सभपर किवता पढ़ऽ लगलहुँ। \nĆ. अपने िहĠदी एवं मैिथली दुनू \nिवषयसँ एम.ए. कएल। पिहल एम.ए. कोन \nिवषयमे भेल? \nउ. मैिƏकमे मैिथली छल िकĠतु सन् \n५० ई. मे सी.एम. कॉलेज दरभंगामे नाम \nिलखेबा काल कहल गेल जे मैिथलीक \nĆावधान निह अिछ। तैँ िहĠदी रखलहुँ। तैँ \nरेिडयो, पटनामे काज करैत, सन् ६० ई. मे \nपिहने िहĠदीमे, तखन सन् ६१ ई. मे \nमैिथलीमे एम. ए. कएलहुँ। \nĆ. िहĠदी सािहĜयमे Ćथम रचना की \nथीक आ किहया Ćकािशत भेल। \nउ. िहĠदीक हमर पिहल रचना िथक, \n’माटी के लोक: सोने की नया’ जे कोसीक \nिवभीिषका पर आधािरत उपĠयास िथक आ \nजे सन् ६७ ई. मे राजकमल Ćकाशन, \nिदĪलीसँ Ćकािशत भेल। \nĆ.अपनेक िहĠदी सािहĜयमे १. Ćथम \nशैल पुÿी च २. मंÿपुÿ ३. पुरोिहत ४. \nİÿीधन ५. माटी के लोक सोने की नैया, \nपाँच गोट उपĠयास Ćकािशत अिछ। एिहमे \nसवŭिधक महĜĜवपूणर् उपĠयास कोन अिछ \nआओर िकएक? \nउ. अपन रचनाक Ćसंग İवयं लेखक \nकी मंतĭय दऽ सकैत अिछ? ई काज तँ \nिथक पाठक आ समीक्षक लोकिनक। एना, \nिहĠदी जगतमे हमर सभ ऐितहािसक उपĠयास \nचिचर्त रहल अिछ। अिधक िहĠदी समीक्षक \nĆशंसे कएने छिथ। गत वषर्सँ िहĠदीक \nसƛाट Ćो. नामवर िसंह जी िहĠदीक āेơ \nउपĠयास पर एकटा िविशƠ कायर् कऽ रहल \nछिथ, जािहमे हमर Ćथम शैल-पुÿी नामक \nĆगैितहािसक कालीन उपĠयास सेहो संकिलत \nभऽ रहल अिछ। एिह उपĠयास पर िवİतृत \nसमीक्षा िलखने छिथ जयपुर युिनविसर्टीक डॉ \nशंभु गुĢत तथा हम İवयं िलखने छी एिह \nउपĠयासक Ćसंग अपन मंतĭय। ई पुİतक \nराजकमल Ćकाशनसँ छिप रहल अिछ। \nअसलमे Ćथम शैलपुÿी’ मे अिछ भारतीय \nआिदम मानव सĥयताक िवकासक कथाƅम- \nजे कालाĠतरमे हड़Ģपा अथवा सैंधव \nसĥयताक िनमŭण करैत अिछ जकर ƅमशः \nअंत होइत अिछ। हम İवयं एकरा अपन \nसफल रचना मानैत छी, समीक्षको मािन \nरहलाह अिछ। एना, पुरोिहत अपना नीक \nलगैत अिछ। ’ İÿीधन’ िमिथलाक इितहास \nपर अिछ।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n24 \n \nअबू सुथार\nगुजराती किव \nगुजरातीसँ अंƇेजी अनुवाद हेमांग \nदेसाई Ņारा। अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद \nगजेĠƖ ठाकुर Ņारा। \nगृहमोह \n \nगंध पिहल बुžीक \nआ हम \nबैिस आ \nपसारी एक-दोसराक िदस \n  \nभेिदत पड़पड़ाइत बुžीक बुĠद \nबलुआही मािट भेल \nयथाथर् छननी \n  \nआएल Ćखर रौदक फोका \nपाथरक चामपर \n  \nअिवलĦब \nझझायत \nछातक खपराक भूर \nधारक संग उगडुम करत \nनवतुिरआ बरद कछेरपर नाचत। \nसभटा गलीमे \nबरद सभ आनत पािन \nसोलह टा पालो बािĠह गरदिनमे \nसभ घरमे \nधरिन सभ नहाएत जी भिर \nदेबालपर \nगाछक छातीपर \nİमृितक िशलालेखपर \nहदसैत पािन \nखोलत \nहİताक्षर भगवानक पूवर्जक। \n  \nबरखाक संगे \nचमकैत आकाश \nमाएक कोमल तरहĜथी। \nसूयर् करत आच्छािदत \nवृक्षक  \nशाखाक \nपातक \nपँखुिडक। \nटाँगल पिक्षक आवास \nसभ गृहक बाहर \nमयूर सभ करत नृĜय। \nजेना िĆय नव वधु \nमयूरीक माथपरक जलक घट \nगामक दोगहीसँ िनकलत \nअनबा लए पािन \nिछटैत नहक आकारक झील \nवैतरणी डुमाएत \nरीढ़युक्त नागफनीक पात। \n  \nसंग \nजीव आ िशव \nकरत अƠमी आ एकादशी \nचĠƖमा उगत \nचुņीक कटगर पीठपर \nआ \nचाली सभ बहराएत \nआडĦबरसँ राजसी मुकुट धेने \n  \nसĜये \nिकछु अकठ अिछ हमरा सभक \nभाग्यमे \nआइ \n  \nआइ \nगंध पिहल अछारक \nआ हम \nबैिस आ \nपसरैत एक दोसरामे। \n \n \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n25 \n \n \nāी आńाचरण झा (१९२०- )। \nमंगरौनी। संİकृतक महान िवŅान। मैिथलीमे िमिहर, बटुक, वैदेहीमे रचना Ćकािशत। \nदरभंगा संİकृत िव.िव. केर Ćितकुलपित। राįƏपितसँ सĦमान ĆाĢत।\nभगवĜयाः सीतायाः  \nसंरक्षकोजनकः- “िवदेह”-  \nएकं महनीयं िववरणम् \n१. िमिथला राजधाĠयां जनकपुरे \nएकदा महिषर्ः अƠावƅः समायातः। \nतेषां वकू शरीरं दृįƀवा तÿ \nसमुपिİथताः जनाः हिसतवĠतः। तं \nदृįƀवा महिषर्ः उक्तवान्- अÿĜयाः \nजनाः केवलं व्आō रूप ं शरीरं \nपĮयिĠत।आĜमानं न जानिĠत। \nएतेषां नागािरकाणां भवान् कथं \n“िवदेहः” इित ज्ञातुं न शĊोित। \n२. महाराजः जनकः उक्तवान्- \nयथाथर्ता इयं नािİत। केवलं वƅ \nशरीरम् अवलोक्य िवŅांसः \nहिसतवĠतः, िकĠतु सवų महाĠतः \nज्ञािननः सिĠत। \n३. ” िवदेह” उक्तवान्- भवĠतां \nमİतके जटायां एकिİमन् पाÿे जलं \nĆपूयर् İथापयािम। भवता सह एकः \nमनीषी गच्छित। भवĠतः सĦपूणर्ं \nराजभवनं ƚमĠतु ( पĮयĠतु)। िकĠतु \nपाÿİथं जलं यिद एकं िवĠदुं यÿ \nपितįयित ततः एव परावतर्ियįयित स \nिवŅान्। \n४. महिषर्ः अƠावƅः समƇं \nराजĆासादं पĮयन्-ƚमन् परावितर्तः। \nमहाराजेन जनकेन पृƠम्। िकं \nराजभवनं दृƠवĠतः भवĠतः? \nमहिषर्णा किथतम्- ’ राजभवनं न \nƚिमतं, िकĠतु मम ğयानं जलिवĠदु \nपतने आसीत्, न िकमिप दृƠम्। \n५. िवदेहः जनकः किथतवान्- \n’भवĠतः िजज्ञासायाः समाधानं तु \nजातम्। भवĠतः समƇं राजभवनं \nƚमĠतः न िकमिप दृƠवĠतः। \nतथųवाहं सवŭिण कायŭिण कुवर्न् न \nतÿ मनसा- आĜमना च संलग्नः \nअिİम। \nमहिषर्ः समायाचनां कृĜवा \nपरावितर्तवान्। उपयुर्क्त घटनाचƅं \nĆमाणयित यत् मनः एव सवर्ं \nकरोिम। ’ मन एव मनुįयाणां कारणं \nबĠध मोक्षयोः”- āीमदभगवƄगीता..” \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n26 \nअजय सरवैया \nगुजराती किव \nगुजरातीसँ अंƇेजी अनुवाद हेमांग देसाई Ņारा। अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद गजेĠƖ ठाकुर Ņारा। \nअहाँक तामस हमर İवागतपथ \n \n“अहाँ आवेिƠत छी Ćितğविन आ मोहक \nİवरसँ”. पाĤलो नेरुदा \nचƅधर आ पीयुषक लेल \n  \n“कहाँ  धिर हम िखचैत रहब एना”? ओ \nपूछत \nआƖ मुखसँ \nहेराएल आँिखसँ \nहम राखब सोझाँ शĤदकेँ, ओ रखतीह \nिनयमावली \nहम करब सोझाँ अपन इच्छा,  \nओ ƚमकेँ \nहम देबिĠह मेघ, ओ चƅ \nहम आनब Ćķ, ओ पलायन \nहम Ćितभाक Ćेमी, ओ बĠधनक \nहम İवĨक आकांक्षी, ओ  \nिनजर्नताक \n  \nकिहया धिर? हम बुझलहुँ नीक जकाँ \nहमर भाग्य रहए फराक \nहमरा सभक िदन राित सेहो \nऋतु आ पाबिन ितहार जकाँ \nसमय काल हमरा सभक अĠतर \nहमरा सभक िविभžता रहए  \nिविभž \n  \nहमरा सभ Ćेम करैत रही \nकतेक िदन धिर?\n \nअजीत कुमार झा \nगोवराही, दुहबी-6, धनुषा, कनकपुर नेपाल। सĦĆित, हानवेल, यूके.मे अğययन\nकाका काकी दहेज लेलिथ \nकĸा भोरे िबदा भेलाह \nजीट-जाट आ कािĠह छटा \nपुछलहुँ कĸा एना कतए \nकहल जे जाइ काल टोक निञ ने \nअबए छी कने बजार भेने \nमीठ पकवान आ िमठाई नेने  \nएĦहर काकी घरकेँ नीपल \nसर सफाई कका चमका रहल  \nकोन अवसर जे एना भ’ की रहल \nपुछलहुँ जे काकीसँ कहलिन  \nबौआ आइ घटक आिब रहल  \nअच्छा तँ दोकानक सजावट छी ई \nƇाहकक İवागतक तैयारी छी ई \nसभ िकछु आइ नव तेँ लािग रहल \nभाइजीयोक मुँह चमिक रहल \nकािĠह छटाक’ केश रँगा क’ \nपान चबाबैत कुतŭमे बाĠहल \nजतेक बिढ़या समान ततबे बिढ़या \nदाम \nबनीमाक राज कĸाक’ खूब नीकसँ \nबुझल  \nघटक जी अएला िनहािर क’ \nदेखला \nठोिक बजा क’ सभ िकछु परखला \nभाइजीपर ओ’ फेर बोली लगेलिथ \nमोल तोल केँ ल’ क’ खूब भेल \nघमथर्न \nसवा चािर लाखमे भेल बात पĸा \nदेखू आजु हĦमर भैĢ या िबकेलिथ \nलागिनक सूद-मूर सभ उĢपर \nभेलिĠह \nजमा-पूँजीकेँ खूब नीकसँ भजओलिथ \nकĸा काकी आइ हमर दहेज \nलेलिथ \nिनमुख बरद जेकाँ भैħया िबकेलिथ \nकĸा काकी आइ हमर दहेज \nलेलिथ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n27 \n \nअिमत कुमार झा, \nचैनपुर, सहरसा\nबुढ़ी माता \nअपन पिरवार- माँ, बाबूजी, भाइ, बिहन) \nसंग पटनाक शेखपुरामे रहैत रही, बाबूजी \nपी.डĤलू. डी. मे एस.डी.ओ. एकटा Ćिसŀ \nईमानदार अिधकारी रहिथ, सभसँ पैघ भैया \nपी.एच.ई.डी.दुमकामे पोİटेड रहिथ। हम \nसेंट जेिवयसर् İकूल, गाँधी मैदानसँ बारहमा \nकरैत रही, पढ़ाइ-िलखाइमे बहुत नीक \nरही, पढ़ाइ-िलखाइक अलावा कोनो काज \nनिह रहए, ओइ पढ़ाइ-िलखाइक कारण हम \nबहुत कम उƛमे नीक पद- मैनेजर िबरला \nƇुप- पर छी, हमर िकछु दोİत रहए जे \nओिह समयक पैघ राजनीितक पिरवारसँ \nसंबंिधत छलाह- एिह िवषयमे बादमे कहब- \nआइक ितिथमे सेहो बहुत पैध İथानपर \nछिथ। बारहमाक संगिह राम मनोहर राय, \nएस.पी.वमŭ रोड, पटनासँ मेिडकल \nएĠƏेंसक तैयारी सेहो करैत रही। \nमुख्य घटना मोन पड़ैत अिछ जनवरी \n१९९५ क – कोिचंग क्लास ५.३० बजे \nभोरे सँ होइत रहए, हम घरसँ अĠहारे- \n४.३०-४.४५ िनकलैत रही। पटनामे \nजनवरी मासमे बहुत ठěडी पड़ैत छैक, \nओिह समयमे आर बेशी ठंडी पड़ैत रहए। \nठंडा, ऊपरसँ अĠहार सुनसान रİता, बहुत \nडर सेहो लगैत रहए, लेिकन एक नया \nजोशमे सभ िकछु िबसिर जाइत रही। ११ \nजनवरी १९९५ केँ कोिचंगमे ’ मोƂयुल \nटेİट’ रहए, ई कारण हम ४ बजे घरसँ \nकोिचंग िनकिल पड़लहुँ- कारण ठंढाक \nकारण लेट निह होए। हम जिहना \nपुनाइचक-हड़ताली मोड़क बीच मेन रेलवे \nलाइन लग पहुँचलहुँ, अचानक एक टा \nघोघ तनने, किरया कĦबल ओढ़ने बुढ़ी \nमाता सामना आिब गेिल, हम तँ डरसँ \nसाइिकलसँ खिस पड़लहुँ, देखलहुँ तँ ओ \nबहुत बुढ़ आरो डॉंर लगसँ झुकल \nलागल। हम उिठ कऽ ठाढ़ भेलहुँ, गरदा \nसभ झािड़ कऽ जिहना चलय लऽ चाहलहुँ \nतँ ओऽ आवाज देलक,..सुन..अ..बौवा... \nडरसँ हालत खराब भऽ गेल..चारू  िदससँ \nसनसन जेकाँ आवाज महसूस हुअ \nलागल। डरल-डरल ओकरा लग गेलहुँ..। \nपुछलक...कतए जा रहल छी!!! ताऽ तक \nओ अपन घोघ निह हटेने रहए। \nडरसँ अबाज तँ जĪदी निह \nिनकलल...;लेिकन िहĦमत कऽ कए जवाब \nदेलहुँ, कोिचंग जाइ छी। \nफेर पुछलक..कथी के पढ़ाइ करैत छी..!! \nबातसँ अपनापन लागल। \nहम कहलहुँ-डॉक्टरीक तैयारी करैत छी.. \nअच्छा बैस..दोसर पढ़ाइमे मोन निह लगैत \nछौ- िनदųश दैत-..कनी देर रुिक जो तखन \nजिहऍं \nताऽ तक समय लगभग ४.४५ भऽ गेल \nरहए..एक दू टा आदमी सभ सड़कपर \nसेहो नजिर आबए लागल। लेट होइत \nरहए एिह कारण िहĦमत कए कऽ \nकहलहुँ...हमरा लेट भऽ रहल य..हमर \nआइ परीक्षा अिध अिछ। \nकोनो बात निह..जवाब भेटल \nबड़ असमंजसमे पिड़ गेलहुँ..की करी..निञ \n.करी..एक मोन होइत रहए, चलैत लोककेँ \nअवाज दी, मुदा सड़क फेर सुनसान भ \nगेल। \nतखने ओऽ अपन घोघ \nहटेलक..हुनकर...चेहराकेँ देिखते लगभग \nआवाज बेहोश भऽ गेलहुँ..बुढ़—झुरŰदार \nचेहरा...ओिहपर मदर् जेकाँ...दाढ़ी...मोँछ...हे \nभगवान आइ-धिर एहन निञ देखने \nरही...हमर हाव-भावकेँ देिख ओऽ \nबजली...हमरा देिख कए डर लागए \nछौ..निञ डर। हम दोसर िकओ निञ \nिछयौ...पता निञ िकए ओऽ िकछु अपन \nजेकाँ लागए लागल...ताऽ तक लगभग ५ \nसे ऊपर टाइम भऽ गेल...रोडपर दूध/ \nĠयूजपेपर बला हॉकर सभ नजिर आबए \nलागल... \nिकछु कालक बाद अवाज भेटल- आब तू \nजो..घुरैत काल अिबहेँ...हम हवाक भाँित/ \nतीर सँ बेशी तेजीसँ िनकललहुँ...बहुत लेट \nभऽ गेल रही...साइिकलकेँ अपन क्षमतासँ \nबेशी तेजीसँ चलबए शुरू  कए देलहुँ, \nजिहना गाँधी मैदान/ सĤजी बागक मुँहपर \nपहुँचलहुँ...देखलहुँ जे जबरदİत एक्सीडेĠट \nभेल रहए, पूरा रİता पुिलस Ĥलॉक क देने \nरहए- एक्सीडेंट लगभग २० िमनट पिहने \nभेल रहए, जािहमे चािर टा लोक आ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n28 \nएकटा चाहक दोकानदार मारल गेल...ओऽ \nचारू  टा हमरे इंİटीƀयूटक छाÿ रहए जे \nनीक चाह पीबए खाितर रुकल रहए \nलेिकन...!! \nहमहुँ ओिह चाहबलाक दोकानपर रोज \nरुकैत रही- अगर बूढ़ीमाता निञ भेिटतए \nतँ हमहुँ ओिह समयमे चाहक दोकानेपर \nरिहतहुँ ... फेर पता निञ...)- चाह िपबैक \nतँ आदित निह रहए मुदा ठंढ़ाक चलते \nपीिब लैत रही। \nकहुना इंİटीƀयूट पहुँचलहुँ..ओिहठाम \nघटनाक सूचना पहुँिच गेल \nरहए...इंİटीƀयूट दू िदनुका लेल बĠद कऽ \nदेल गेल। छाÿक घरबलाकँ सेहो सूिचत \nकए देल गेल, हमहुँ बुझल मोनसँ घर \nघुरए लगलहुँ, घर घुरैत काल ओएह \nबुिढ़या ओहीठाम भेटल...ओिहना घोघ \nतनने...लग जाऽ कए सभ घटना सुनेलाक \nबादो ओ कोनो जवाब निह देलक...िकछु \nकालक बाद कहलक... \nबौआ हमरा भूख लागल यऽ!! \nकी खाएब !!! हम पूछिलयिन \nचूरा आ शĸर..जवाब भेटल। \nसंयोग एहन रहए जे ताऽ तक हम सभ \nतरहक समान िकनबाक वाİते कोनो \nदोकानपर निह गेल रही, कारण घरमे \nकाज करए लेल बहुत आदमी रहए दोसर \nघरक सभसँ छोट रही। तैयो दोकानपर \nगेलहुँ आरो बुढ़ी-माता लऽ चूरा-गुड़ कीिन \nकए अनलहुँ।  \nिकछु देरक बाद हम पुछलहुँ..कतए जेबही, \nहम पहुँचा देबौ। \n“कतहु निञ”, जवाब भेटल। \n“रहबीहॴ कतए”, हम पुछलहुँ। \nइएह जगह” सीधा जवाब भेटल। \n“खाना कतए खेबहॴ”...पुछलापर जवाब \nभेटल- “ तूँ खुआ, बेशी बक-बक निञ \nकर, खाइ लेल दे फेर तू पुिछहँ जे पूछए \nके छौ”- िबĪकुल रुखल जवाब सेहो \nभेटल। संगिह İनेहसँ कहलक- “ तूँहो \nखो”। \nहम तँ अजीब मुिĮकलमे पिड़ \nगेलहुँ..ओकरा अकेले छोिड़ कए जाइ के \nमोन सेहो निञ करैत रहए...आिखर की \nकरी...बहुत सोचलाक बाद िनणर्य \nलेलहुँ..जे हुअए एकरा अपना संग लऽ \nजाइ...िरक्शापर बुिढ़या आरो साइिकलपर \nहम, घर पहुँिच ओकरा गेटपर ठाढ़ कऽ \nबाहर ठाढ़ कऽ हम घर गेलहुँ, सभ \nकहानी अपन माताजीकेँ बतेलहुँ, बुिढ़या \nबाहरमे ठाढ़ छै, सेहो किह देलहुँ। सभसँ \nपैघ समİया जे बुिढ़याकेँ आिखर कतए \nराखी...माताजी कहलिखन- नीचाँमे एकटा \nरूम  खाली छै- ओिहमे जगह देल जाए, \nसभ बेबİथा-िबछोना, कĦबल, साफ साड़ी-\nकऽ कए ओकरा घरमे बैसेलहुँ। साँझमे \nबाबूजी ऑिफससँ अएलाह तँ हुनका सभ \nकहानी बतेलहुँ। \nबाबूजी कहलिĠह-“बुिढ़या किहया तक \nरहतहु”। \n“निञ पता”- हम कहलहुँ। \nफेर माताजी सभ सĦहािर लेलिĠह .. आरो \nबाबूजीकेँ समझा देलिखन। बुढ़ी-माताक \nसेवा करब हमर रोजक Ƃयूटी भऽ गेल। \nकोिचंग जाइसँ पिहने आधा घěटा, आबए \nके बाद १ सँ डेढ़ घěटा हमर समय बुढ़ी \nमाता लग बीतए लागल। भोजनक अलग-\nअलग फरमाइश होइत, सभ िकछु पूरा \nकरैत एक सĢताह बीतल, एक िदन अपना \nलग बैसा हमर बारेमे पूछए लागल- जेना \nअपन दादी-दादा-अƇज- बुढ़ी माता िदससँ \nकहल गेल- तूँ दोसर पढ़ाइ- मेिडकल \nछोिड़ कऽ– कर। बहुत नाम हेतौ, खूब \nपैसा कमेबे, माँ-बाप तोरापर नाज करतौ, \nदसम िदन राितमे िबना िकछु बतेने पता \nनिञ कतए चिल गेलय- आइ तक निह \nभेटलीह...एखन तक हम इĠतजार करए \nछी जे बुढ़ी माता एकिदन जरूर  भेटतीह। \nबुढ़ी माताक बात िबĪकुल सही भेल जखन \n१४-१५ घěटा पढ़ाइ करबाक बावजूद \nसी.बी.एस.ई. मेिडकलमे वेिटंग आिब गेल। \nबी.सी.ई.ई.मे डेयरी ƙाĠच भेटल, \nएम.डी.ए.टी.मे १००% चाĠस रहए- ९०% \nएक्यूरेट Ćķ सही कएने रही- मुदा परीक्षा-\nकेĠƖ िमĪलत कॉलेज, दरभंगा केिĠसल भऽ \nगेल..एिह कारणसँ हम ĄİƏेशनमे रहए \nलगलहुँ। पढाइ-िलखाइ बĠद कए \nदेलहुँ...जे एतेक पढ़ाइ करए के बाद \nजखन सफलता निह भेटल तँ आब \nकिहयो निह हएत। \n \nफेर हमरा बुढ़ी-माताक बात याद भेल, \nसंगिह बाबूजी सेहो कहलिĠह- अपन Əैक \nचेĠज करू , लगभग ओही समय \nयू.जी.सी.सँ ३ टा नया कोसर् पटना आ \nमगध िवĂिवńालयकँ भेटल- बायो-\nटेĊोलोजी, जल आ पयŭवरण Ćबंधन आ \nबी.सी.ए.। एĠƏेĠस परीक्षापर नामांकन \nĆिƅया शुरू  भ गेल। बी.सी.ए. हमरा \nिकछु ढंगक कोसर् बुझाएल, एĠƏेĠस देलहुँ \nआ पास क गेलहुँ। यू.जी.सी. बी.सी.ए.क \nĆथम बैचक पिहल छाÿ हम रही जे \nअिĠतम परीक्षा ८९% सँ पास केलहुँ। \nबाबूजी कहलिĠह- आब यू.पी.एस.सी.क \nतैयारी करू , ढंगक सरकारी नोकरी िलअ, \nलेिकन हमर सोच िकछु आरे रहए। \n“अगर अपन Ćितभा/ क्षमताक उपयोग \nकरबाक अिछतें सरकारी नोकरी निञ \nकरू ”। फेर एम.सी.ए. केलहुँ, मोन भेल \nजे एम.बी.ए. कएल जाय- बहुत किठन \nरहए आइ.टी.सँ एम.बी.ए. करब। मुदा बुढ़ी \nमाताक कृपासँ एम.बी.ए. सेहो कऽ लेलहुँ। \nकेĦ पस सेलेक्शनमे िरलायĠसक ऑफर \nभेटल। जोइन केलहुँ, फेर एच.डी.एफ.सी. \nबैंकसँ ऑफर भेटल तँ बैंक जोइन कऽ \nलेलहुँ। हृदयमे इच्छा रहए जे टाटा-\nिबड़लामे नोकरी करबाक चाही। बुढ़ी \nमाताक कृपासँ इच्छा पूरा भऽ गेल आ \nिबड़ला Ƈुपसँ नीक İथानक ऑफर आिब \nगेल। जोइन सेहो कऽ लेलहुँ आ एखन \nतक एतिह छी..आब इच्छा अिध िदĪली/ \nमुĦबइक बहुत सेवा केलहुँ...आब अपन \nिबहार/ िमिथलाक सेवा कएल जाय..बुढ़ी \nमाताक कृपासँ ओहो भऽ जदूतए मुदा \nसभसँ पैघ इच्छा अिछ बुढ़ी-माताक \nदशर्नक..पता निञ होएत िक निञ...  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n29 \nअमरेĠ Ɩ यादव \n(िदधवा, सĢ तरी)\nहमर मैिथली \nडाक् टर चĠ देĮ वरजी, \nअहाँक बाबूजी िपयौने हेिथĠ ह \nउठौना दूध \nअहाँकेँ पोसने हेिथĠ ह भाड़ापरक माए \nलेिकन हमरा नओ मिहनाधिर गभर्मे  \nमैिथलीए केलिखĠ ह सĦ हार \nसोइरी घरमे सेहो मैिथलीए केलिखĠ ह दुलार \nहम किनयाँक İ पशर् िवना जीिब सकैत छी \nहİ थमैथुनक उĜ कषर् िवना जीिब सकैत छी   \nलेिकन मैिथलीक आकाश िवना निह \nमैिथलीक Į वासĆĮ वास िवना निह \nडाक् टर चĠ देĮ वरजी, \nहमर खाँडो, खुņी आ बलानमे बहैत अिछ मैिथली । \nहमर िदनाभदरी आ सलहेशक दलानमे रहैत अिछ मैिथली। \nकĪ पना आ यथाथर् \nिजनगीक हड़हड़ खटखटसँ दूर \nमृĜ युक तगेदासँ अĠ जान बनल  \nिजनगीक अित ĭ यİ त समयसँ \nिकछ पलखित चोराकऽ \nअहाँक यादक उडनखटोलामे \nउिड जाइ छी हम \nĆेमक अĠ तिरक्षमे। \nनदीक ओिह पार \nदू गिछया तऽर \nहमर कोरामे औĻठल \nहमरासँग हँसैत बजैत \nखाइत छी अहाँ सĢ पत \nखाइत छी हमहूँ सĢ पत \nअहाँक तरहĜ थीकेँ चुिमकऽ \nखोिस दैत छी हम \nएकटा गेनाक फूल \nअहाँक खोपामे। \nतखने हमर नाकमे अचानक  \nढकैत अिछ जरल तरकारीक गĠ ध \nआ अकचकाइत उठैत छी हम \nिमझबय लेल İ टोभ \nतखने हमर नजिर पडैत अिछ \nटेबुलपर राखल िचŇीपर \nजे कािĪ हए एलै हमर गामसँ \nआ हमर आगा नाचय लगैत अिछ \nभरना लागल खेत \nबाबूक फाटल बेमाय \nबिहनक कुमािर सॴथ \nभायक पढाइ खचर् \nआ मायक दĦ मा बेमारी।\n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n30 \n \nअनलकांत \nमैिथली ÿैमािसक पिÿका अंितकाक सĦपादक। िहĠदीमे गौरीनाथ नामसँ लेखन दू टा िहĠदी कथा-संƇह Ćकािशत।\nतपर्ण \nगामक िछच्छा आब एकोरþी  नीक \nनइँ लािग रहल छै डॉक्टर कामना यादव \nकेँ।  \nलोके अधĸी होइ छै, वंशउजाड़ौन \nहोइ छै! अपने हाथ-पयर भकोिस कृतमुख \nबिन जाइ छै!...मुदा एना तँ नइँ जे गामक \nकोनो चीĠहे-पिहचान नइँ रहय? कत' गेल \nओ गाम जे उजि़ड-उपिट गेल अपन \nभूतपूवर् गौआँ लोकिनक İवĨे टा मे अबै \nअिछ?... \nतखन ओ अपना आँगनक क'ल लग \nबाथकीट आ कपड़ा रािख पछुआिड़ धिर \nआयल छिल। ई पछुआि़ड ओकरा \nपोखिरक पूबािर महार पर छलै। जत' एक \nटा कागजी नेबोक गाछ छलै आ ओिह मे \nमारतेरास नेबो लुधकल छलै। िकछु \nपीयर-पीयर नेबो खिस क' सिड़ गेल \nछलै। कने हिट पितयानी सँ पाँच टा \nअड़रनेबा गाछ रहै। ओहू मे कैक टा \nअड़रनेबा तेहन पीयर सँ ललौन जकाँ भ' \nरहल छलै जे खसेला पर भĸाक-भĸा भ' \nजयतै। िकछु मे तँ िचड़ै-चुनमुनी भूर सेहो \nतेना पैघ-पैघ क' देने छलै जे िभतरका \nलाली लखा दै छलै। ओ भूर सब केँ \nğयान सँ देिख रहिल छिल।  िक एक टा \nअड़रनेबाक भूर देिख ओ िचड़ैक \nकलाकारी पर मुग्ध भ' गेिल। ओिह \nअड़रनेबा मे ऊपर-नीचाँ पातर आ बीच मे \nकने चाकर भूर तेहन ढंग सँ बनायल छलै \nजेना अंƇेजीक एक टा ' वी' अक्षर पर \nदोसर ' वी' उनिट क' राखल हो!...ओिह \nपर एक गो बिगया रािख देने पूरा भूर \nमुना जयतै! \nओिह भूर देिख बिगया मोन पड़ला सँ \nओकर अरुआयल-अरुआयल सन मोन \nओस नहायिल दूिब जकाँ लहलहा गेलै। \nएिह बेर गाम अयलाक बाद पिछला तीन \nिदन मे ई एहन पिहल क्षण छलै जखन \nओकर ठोर पर मुİकीक पातर-सन रेह  \nजगिजयार भ' अयलै।  \nपिछला तीन िदन सँ ओ एक टा \nढंगक रखबार आिक चौकीदार लेल \nपरेशान छिल। कैक टा एजेंसीक दलाल \nसँ गĢप क' चुकिल छिल। सब कैक टा \nने रखबार ल' क' आयलो छलै, मुदा \nकामना यादव केँ जेहन Ƈामीण टाइपक \nकाजुल आ अनुभवी रखबार चाही छल, से \nनइँ भेिट पािब रहल छलै। \nओकर दादा कारी यादवक अमल सँ \nरिह रहल बुढ़बा रामजी मंडल आब अपन \nबेटा-पोता लग रहय चाहै छल। ओकर \nपैरुख सेहो थािक गेल छलै। जेना-तेना \nकारी यादव सँ मंगनी यादव धिरक जीवन \nतँ पार लगा देलकै, मुदा तकरा बाद \nकामना लग हाथ जोि़ड देलकै, '' नइँ \nबुच्ची, आब पैरुख नइँ छौ। िकछु िदन \nहमरो बेटा-पोता संग रहैक सख पुरब' \nदे।'' \nएिह पर की कहैत कामना?...तेँ  ओ \nससĦमान बुढ़वाक िवदाइ कर' चाहै छिल, \nमुदा कोनो दोसर रखबार भेटतै तखने \nने?... \nपिछला दू मास मे ई ओकर तेसर \nयाÿा छलै। लगले लागल ई याÿा ओकरा \nपरेशान कयने छलै, मुदा ओकर समİयाक \nिनदान नइँ भ' रहल छलै। ओĦहर पूना मे \nओकर क्लीिनक एक-एक िदन बž भेला \nसँ जे परेशानी आिब रहल छलै, से \nअलगे।  \nबापक जीबैत कामना गामक बाट \nिबसिरए जकाँ गेिल छिल। कैक बेर तीन \nवा चािर साल सँ बेसी पर आयिल छिल। \nतिहना दू मास पिहने मंगनीलाल यादवक \nमुइलाक बाद जे ओ गाम आयिल छिल \nसेहो Ćायः दू साल सँ बेसीए पर। ई \nरच्छ रहलै जे ओकर बाप ओकरा \nक्लीिनकमे मुइलै आ तĜकाल गाम अयबाक \nझंझिट सँ बिच गेिल। नइँ तँ एसगिर \nजान की-की किरतय? एहने ठाम भाय-\nभातीज, कĸा-पीसा, बिहन-गोतनी आिक \nजाउत-जयधी बला पुरना पिरवार मोन पि़ड \nजाइ छै लोक केँ। जे-से, ओ एसगरुआ \nछिल तेँ किहयो ओकरा पर कोनो दबावो \nनइँ देलकै ओकर बाप। तीन सँ चािर \nमास नइँ बीतै िक बुढ़वा अपने पहुँिच जाइ \nपूना।  फोन पर तँ गĢप होइते रहै \nछलै।... \nबापक मादे सोचैत-सोचैत कामनाक \nठोर ओकर नजिर चारूभर  सँ भटिक क' \nपोखिरक अँगनी िदस झुकल लताम गाछ \nपर चिल गेल छलै। एिह गाछक रतबा \nलताम तेहन ने लाली लेने रहैत रहै जेना \nसुग्गाक लोल िक ओकर अपने तिहयाक \nठोर बुझाइत रहै। \nलताम गाछक पात कोकिड़या गेल \nछलै। फूल-फर एखन नइँ छलै। मुदा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n31 \nिकछुए मास मे, कने गरमी धिबते, एकर \nपात फेर नव तरहेँ लहलहा जयतै आ \nफूल-फर सँ लिद जयतै एकर डािर। \nफेर-फेर एिह पर लुधिक जयतै डĦहा आ \nपाकल लताम। तखन फेर बहरेतै एिह \nरतबा लतामक भीतर सँ वैह लाली। मुदा \nओकर ठोर? नइँ, आब तँ बाजारक महँग-\nसँ-महँग िलिपिİटको नइँ सोहाइ छै \nओकरा। गाछक आĜमा िडĤबा मे के  भिर \nसकैए?  \nपछुआिड़क मारतेरास अड़हर-बड़हर, \nअþा-शरीफा, अनार-बेल, केरा-मुिनगा सन \nगाछ पर सँ नजिर हटा कामना यादव \nपोखिरक पािन मे खेलाइत माछ िदस \nताक' लागिल। चािर-पाँच टा रोहुक एक \nटा झुंड पैघ-पैघ सुंग डोलबैत िझहिर \nखेला रहल छलै। पािनक सतह पर दूर \nधिर खूब-खूब हलचल पसिर रहल छलै। \nएिह हलचल मे हेरायिल कामना दू डेग \nआगू बि़ढ दूिबक िनमर्ल ओछाओन पर टाँग \nपसािर बैिस गेिल। ओिह दूिब पर \nकचनारक िकछु फूल खसल छलै। एक \nफूल उठा हाथ मे तँ ल' लेलक, मुदा \nओकर नजिर पािनक हलचले पर रहलै। \nई हलचल ओकरा भीतर एक टा नव \nहलचल अनलकै। ओिह हलचल संग \nबहैत-भिसआइत कामनाक भीतर कतेक ने \nअतीतक पžा फडफ़ड़ाब' लगलै।... \n...ई पोखिर ओकर दादाक खुनायल \nछलै। अपन पूरा जीवन गाय-महीसक बीच \nगुजार' बला ओकर दादा एिह परोपņाक \nअंितम अँगुठाछाप छलै। ओना रोज-रोज \nगाय-महीस दूहैत ओकर अँगुठाक िनशान \nमेटा जकाँ गेल छलै।  तािह पर, गोबर-\nगॲत िगजलाक बाद, सिदखन ओ तीन \nिकलोक हरौती आिक गेĠहवाँ लाठी जे \nपकड़ने रहैत छल, से ओकर हाथक रेखा \nखाय गेलै। मुदा ओकर कपारक रेखा \nजगिजयारे होइत गेलै। खदबद करैत \nपंिडत-पिजयार आिक बाबू-बबुआन सभ सँ \nभरल गामक एक माÿ ' अहूठ गुआर' \nकहाब'बला कारी यादव ओिहना 'मड़र' नइँ \nकहाब' लागल छल! दूध-घीक पैसा आिक \nगाछ-बाँस आ उपजा-बारी सँ कै गोटे \nसुĥयİत भेल अिछ? ओिह सँ पैत-पानह \nबिच जाय, तँ बड़का बात!...से जेना-तेना \nपैत-पानह बचबैत कारी यादव İवयं \nअँगुठाछाप होइतो अपन एकमाÿ मँगिनया \nबेटा मंगनी यादव केँ शहर-नगरक कॉलेज-\nयूिनविसर्टी धिर पढै़ मे कोनो कमी नइँ \nहोअय देलक।  \nकारी यादव सुधंग लोक छल। \nओकरा नजिर मे दरोगा आ बीडीओ सँ \nबि़ढ दुिनया मे कोनो हाकीम नइँ छलै आ \nसैह ओ अपन बेटो केँ बनब' चाहै छल। \nमुदा मंगनी यादव से नइँ बिन सकल। ओ \nकाशीक नामी िवĂिवńालय मे Ćोफेसर \nबनल तँ की? बापक लेल माİटरे \nछल!...ओ रंगमंचक मशहूर कलाकार भेल \nतँ की? बापक लेल नचिनञे \nछल!...िबयाहो ओĦहरे कयलक। मुदा कारी \nयादव लेल धनसन।  \nमायक चेहरा मोन नइँ छलै मंगनी \nकेँ। बापेक राĠहल खाइत अपना हाथें \nबनायब सीखलक। तेँ बापक दुःख ओकरा \nबेसी छटपटाबै, मुदा बाप लेल ओ िकछु \nक' नइँ पाबय। ई फराक जे हरसाइत \nमंगनी बाप केँ खुश करैक खूब Ćयास क' \nरहल छल।  ओ जखन-जखन गाम आबय, \nबाप लेल मारतेरास कपड़ा-लþा आ अनेक \nसामान आनय। मुदा ओकर बाप केँ तकर \nदरकारे ने रहै छलै! खरपा पिहरय बला \nकारी यादव केँ चĢपल-जूता सँ गोड़ मे \nगुदगुदी लागै। गोलगला छोि़ड कुतŭ  \nपिहरब ओकरा कोनादन ने बुझाइ। \nमंगनीक आƇह पर बाबा िवĂनाथक दशर्न \nकरबाक लोभ ओकरा बनारस जयबा लेल \nउसकाबै तँ जरूर , मुदा माल-जाल आ \nगाछ-िबिरछक िचĠता पयर रोकै। तेँ ओ \nबेटा लग बनारस किहयो ने जा सकल।  \nगाछ-िबिरछ सँ बुढ़वाक बेसी लगावक \nएक टा खास कारण ईहो छलै जे बेसी \nगाछ बुि़ढयाक लगायल छलै।  फेर \nबुि़ढयाक सारा सेहो सरौली आम आ बुढ़वा \nधाÿी गाछक बीच मे छलै जे गोहाल सँ \nओकरा सुत' बला मचानक ठीक सोझाँ \nपड़ैत छलै तिहया। ओइ सारा पर एक टा \nने एक टा तुलसी गाछ सब िदन रहै \nछलै। गाय-महीस दुहलाक बाद बुढवा \nओही तुलसी गाछ िदस घुिरक' धार दैत \nछल। फेर नहेलाक बाद ओिह तुलसी आ \nधाÿीक जि़ड मे पािन ढारब सेहो नइँ \nिबसरै छल।  \nमंगनी जिहया ठेकनगर भेल छल \nतिहया सँ बाप केँ अपने हाथेँ भानस \nकरैत देखने छल। ओकर किनयाँक \nगौनाक बाद ई सब िकछु िदन लेल छुटबो \nकयलै, मुदा कामनाक जĠमक िकछुए मास \nबाद ओ अपन पिरवार बनारस आिन \nलेलक। फेर बुढ़वाक वैह हाल भ' गेल \nरहै। मंगनी एक टा चाकर रखबाब' \nचाहलक, तँ बुढ़वा डाँिट-धोिप थथमािर \nदेलकै, ''धुर बुि़ड! हमरा देह मे कोन घुन \nलागल जे हम दोसरा सँ चाकरी \nखटायब?... एहने ठाम कहै छै, माय करय \nकुटौन-िपसौन बेटाक नाम दुगŭदþ!...'' \nिकछु िदनुका बाद मंगनी ताितल मे \nगाम आयल तँ बुढ़वा केँ कने बीमार \nदेखलक। बुढ़वा डाँड़ कने टेढ़ क'क' \nचलै छल आ सूतल मे कुहरैत रहै छल। \nिदन मे कैक ने बेर लोटा ल' बहराइत \nछल आ ढंग सँ िकछु खाइतो ने छल। \nमंगनी कतबो पूछै, ''हौ, की होइ छअ?'', \nमुदा बुढ़वा सही-सही िकछु बतबैते ने \nछलै। बुढ़वा केँ शहरक डॉक्टर लग चलै \nलेल मंगनी कतबो िजĿ करै, बुढ़वा तैयारे \nने होइ। अंत मे मंगनी खायब-पीिब छोि़ड \nरुिस रहल।  \nतखन बुढ़वा मंगनी केँ मनबैत \nकहलकै, '' रौ मंगनी, चल खाय ले। तॲ \nिकऐ जान दै छही! हम मिरये जेबै तँ की \nिबगड़तै? आब जीिवक' कोनो बाĠह-पोखिर \nदेबाक छै हमरा?'' \n''िकऐ हौ बाबू, मिरक' तॲ हमरा \nकपूत कहबेबहक? कह' तँ जीिवक' बाĠह-\nपोखिर िकऐ ने दए सकै छहक तॲ?'' \nमंगनीक İवर भखिर गेलै। \n''रौ मंगनी, ओइ लेल एक बोरा टाका \nचाही। से ने हमरा दूध-घी सँ हैत, आ ने \nगाछ-बाँस आिक उपजा-बारी सँ। तोहर \nमाİटिरयो सँ निहऐं हेतौ। कोनो दरोगा-\nबीडीओ भेल रिहतय तखन ने!...'' कारी \nयादव गंभीर İवर मे बाजल। \n''हौ बाबू, तॲ नइँ बुझै छहक! हम  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n32 \nदरोगा-बीडीओ सँ पैघे िछऐ हौ। तॲ बाज' \nने जे कोन बाĠह देबहक आिक पोखिर \nखुनेबहक!...'' \n''ठीके कहै छही रे?'' \n''हँ हौ!...हम तोरा फूिस कहबह?'' \n''बाĠहक तँ एिह जमाना मे कोनो \nखगते नइँ छै। एक टा पोखिरए खुना तँ \nबड़की टा, अपना घरक पिĀम दू िबगहा \nमे। मिरयो जायब तँ, जुग-जुग धिर नाम \nतँ रहतै जे कारी जादब पोखिर \nखुनेलक।...'' बुढ़वा भावना मे बह' लागल \nछल।  \n''चलह, पिहने तोहर दवाइ करा दै \nिछयह। ठीक होइते तॲ मिटकņा मजूर \nसब सँ बात करह। जिहयाक िदन तॲ \nठीकबहक तिहए सँ काज शुरू  भ' जेतै।'' \nआ से ठीके भ' गेलै। आ ओही संग \nएक टा चौकीदार, टेहलुक, भनिसया आिक \nमैनेजर जे बूझी, तािह रूप  मे रामजी \nमंडल केँ ओ रखबौने छल। ई फराक जे \nतकरा बादो बूढ़वा जावत जीयलै माल-\nजाल रोमब, दुहब-गारब आिक गोबर-\nकरसी; िकछु ने छोड़लक। रामजी मंडल \nओकरा घर-पिरवारक अपन समाँग जकाँ \nभ' गेल छलै।...आ कारी यादवक मान-\nमयŭदा ततेक बि़ढ गेलै जे ओ पूरा परोपņा \nमे 'मड़र' कहाबय लागल छल। \nकामना केँ ई सब बेसी सुनले छै। \nओिह पोखिरक जाग जे भेल छलै तकर \nभोज कने-मने मोन छै ओकरा। मुदा  \nदादाक हाथक तीन िकलोक लाठीक ओ \nलाली एखनो खूब मोन छै ओकरा। ओिह \nलाठी मे चुरु भिर तेल पचाबैत कालक \nदादाक मािलश सेहो ओकरा मोन छै। ओ \nलाठी एखनो ओकरा घरक कोनो कोन मे \nराखल छै ठीक सँ, जुगताक'। \nओकर दादा कारी यादवक मुइलाक \nबादे एत' फूिसघरक जगह पĸा मकान \nबनल छलै। मुदा ओिह मे रह'बला रामजी \nमंडल टा छलै। ओकरा सँ मारते \nबबुआनक बीच एक गुआरक घरक ठीक \nसँ देखभाल नइँ भ' पबै। तािह पर िकछु \nमालोजाल छलै। सभ छुņी मे मंगनी अबै \nतँ िकछु ने िकछु नव िबदैत भ' गेल रहै। \nहािरक' ओ आँगन-दलान संगे पोखिर-गाछ-\nमाने पूरा सात िबगहाक रकबाक चारू  \nकात खूब ऊँच देबाल द'क' तकरा ऊपर \nखूब ऊँच धिर काँटबला तारक बेढ़ सँ \nबेढ़बा देलक। एक जोड़ा किरया गाय \nछोि़ड बाकी मालजाल हटा देलक। तकरा \nसंग रामजी मंडल केँ सख्त आदेश भेटलै \nजे गाछक कोनो फल आिक तीमन \nतरकारी ओ जते चाहय खाय सकैत \nअिछ, मुदा एĸोपाइक िकछु बेिच नइँ सकै \nअिछ। तकर पालन करैत रामजी मंडल \nओकर बाग-बगीचा, बाड़ी-झाड़ी सँ पोखिर \nधिर केँ सब िदन िखलिखल हँसैत जेना \nबनौने रहल। अपने मंगनी दू-तीन मास \nपर आिब तकतान क' जाय। ओना \nओकरा सभक सब छुņी गामे मे बीतै छलै \nआ ओिह छुņी मे माय-बापक संग कामना \nसेहो अबै छिल।  \nजे-से, समय-साल बीतैत गेलै। आ \nएक िदन मंगनी यादव िवĂिवńालय सँ \nसेवामुक्त भ' सपėीक गाम आिब गेल। \nतखन कामना अिखल भारतीय आयुिवर्ज्ञान \nसंİथान नई िदĪली मे एमबीबीएस फाइनल \nक' रहिल छिल आ दुिनयाँ साधारण सँ \nसाधारण आदमीक मुŇी मे अँट' लागल \nछलै।  \nओिह समय धिर दुिनयाँक सब शहर \nमे एक तरहक बसात बह' लागल छलै आ \nअपना ठाँक गाम-घर खाली भ' रहल \nछलै। ककरो बेटा शहर बसलै, तँ बापक \nमिरते डीह पर निढ़या भुक' लगलै। िकओ \nचारो िदसक कजर् आ उकबा मे घेराय \nआिक दबंगक Ćताड़ना सँ डराय राता-राती \nगाम छोि़ड देलक, तँ िकओ भूखक आवेग \nमे जत'-तत' पड़ा गेल। बाबू-भैया लोकिन \nकोनो ने कोनो कंपनीक İथानीय मैनेजर \nभ' अपना केँ शहरी बनाब' लगलाह, तँ \nिकछु गोटे वातानुकूिलत लाक्षागृह मे सेĠह \nलगेबाक Ćयास मे धोती-कुतŭ  उĔजर \nकर' लगलाह। गाम-गामक खेत-पथार \nबड़का-बडक़ा कंपनीक फॉमर् हाउस मे \nबदल' लागल छल। सİता कार सनक \nकारखाना आ केिमकĪस हौज लेल पैघ-पैघ \nरकबा हिथयाओल जा लागल छल। \nिकसान नामक Ćाणी मे सँ िकछु अपने \nअपन लीला खĜम क' लेलक, िकछु शहर-\nनगरक मशीन चलब' चिल गेल आ जे \nबचल छल तकरा मे सँ िकछु मारल गेल, \nिकछु केर जीन बदिल एहन मजूर बना \nदेल गेल जे ने शहरी रहल आ ने देहाती \nआ जकर ने कोनो भाषा रहल आ ने \nकोनो आने चीĠह-पिहचान। सगरे नव-नव \nकĠवेंट, नव-नव ढाबा, नव-नव चकलाघर \nिमĪक-बुथ आ टेलीफोन-बुथ जकाँ खुज' \nलागल छलै। आ साधारण लोक ' मैन-\nपावर' कहाब' लागल छलै। एहने सन \nआफत-बसात मंगनी यादवक गाम मे सेहो \nआयल छलै। एही आफत मे रामजी \nमंडलक बेटा-पोता ओकर काजुल घरवाली \nधिर केँ ल'क' िदĪलीक झुग्गीवास कर' \nचिल गेल।  \nमंगनी यादव जिहया सेवामुक्त भ' \nबनारस सँ गाम घूरल छल, ओकरा अपन \nİटेशन कातक  दोकान मे बेसी अपिरिचते \nलोक भेटल छलै। साँझक झलअĠहारी मे \nघर पहुँच' धिर कतौ िकओ एहन नइँ \nभेटलै जकरा सँ दूटिĢपयो कुशल-क्षेम भ' \nसकैत। रामजी मंडल केँ छोि़ड ओकर \nआगमन ककरो लेल कोनो खबिर नइँ \nछलै।  \nअिगला भोर गामक सड़क धयने \nटोलक एिह कात सँ ओिह कात गुजिर \nगेल मंगनी, केओ हाल-चाल नइँ पुछलकै। \nओत' कतहु ओकरा अपन ओ गाम नइँ \nभेटलै जकरा ओ िचĠहै छल। जत' पिहने \nपंिडत दीनबंधु झाक घर छलै, ओिह ठाम \nशूĠय-सपाट एक टा मैदान बिन गेल छलै \nआ तकरा चारूकात  खूब ऊँच देबाल रहै \nजकरा गेट पर एक टा पैघ सन बोडर् \nटाँगल छलै, ' भिटंडा फामर् हाउस'। \nपंिडतजीक बेटा आब जामनगर मे बैिस \nगेल छिन। बेटी अमेिरकी नागिरकता ल' \nलेने छिन।  \nमंगनी कने आरो आगू बढ़ल, तँ \nदेखलक जेĦहर पिहने धनुकटोली छलै, \nओत' पैघ सन कोनो फैक्टरी खुिज गेल \nछलै जकरा छतक ऊपर तीन टा मोट-\nमोट चीमनीनुमा पाइप मारतेरास धुआँ \nछोड़ैत आसमान कारी करबाक अिभयान मे \nलागल छलै। आ टोलाक कात सँ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n33 \nकलकल हँसैत बह'बला İवच्छ-िनमर्ल \nजलधारा बला िमरचैया मे जमुना सन \nगĠहाइत कारी पािन तेना जमकल छलै \nजेना कोनो नाला। \nमंगनी केँ थकान भेलै आ घर घुरय \nलागल। घर घुरैत ओ जगह ğयान मे \nअयलै जत' पिहने िवशाल-िवशाल बर आ \nपाकि़डक गाछ छलै। ओिह ठाँ लगे-लग \nकोनो दू गोट मोबाइल कंपनीक िवशाल-\nिवशाल टावर ठाढ़ छलै। ओ रुिकक' \nचारूभर  ताक' लागल। दूर-दूर धिर \nदेखलाक बादो ओकरा नजिर पर अपना \nघर लगक गाछ छोि़ड कतहु एĸोटा तेहेन \nपैघ गाछ नइँ अयलै। जेĦहरे देखलक सब \nिकछु एकदम उजड़ल-उजड़ल सन बुझेलै। \nबीच टोल मे आिब एक ठाम ठमकल। \nबगलक दासजीक डीह पर कोनो टैंट \nहाउसक बोडर् लागल छलै। कने हिट एक \nटा Əैवेल एजेंटक साइन बोडर् टँगल छलै \nजकरा नीचाँ शीशाक गेटक भीतर एक टा \nपगड़ीवला सरदार जी कुसŰ पर बैसल \nछलै। तकरा दस डेग आगुक Ƈाम देवता \nİथान पर बजरंगबलीक एक टा पैघ सन \nमंिदर ठाढ़ छलै जकर दिछनबिरया देबाल \nपर कामोþेजना जगब'बला कोनो िटिकयाक \nिवज्ञापन छलै। तकरा बाद मंगनी िकछु ने \nदेखलक आ सोझे अपना घर आिब गेल। \nघर मे ओकर पėी मुिनगाक तरकारी रािĠह \nरहल छिल। ओ ओकरा लग जाय \nअकबका गेल।  \nरसे-रस मंगनी अपन घर आ सात \nिबगहाक रकबा मे घेरायल पोखिर-गाछ, \nपछुआि़ड-महार धिर अपना केँ समेिट \nलेलक। बेटी कामना आ बाकी िहत-िमत \nसँ संपकर् लेल ओकरा घर मे फोन आ \nमोबाइल छलै, रंगीन İƅीनबला कंĢयुटर \nछलै जकर तार संपूणर् दुिनयाँ सँ जुड़ल \nछलै। घरक पाछाँ पैघ सन आयताकार \nआँगन छलै।  आँगनक पिĀम-उþर कोन \nमे चापाकल छलै। तकर पछुआि़ड मे \nपोखिरक महार पर मारते गाछ-िबिरछ \nछलै। ओिह पर सँ कखनो कोयली, तँ \nकखनो पड़ौकी केर सुपिरिचत İवर \nआबै।...माने ओकर गाम ओकरा सात \nिबगहाक रकबा मे बĠहायल छलै।  \nजेना-तेना समय किट रहल छलै। \nकामना िदĪली छोि़ड पूना मे Ćैिक्टस शुरू  \nक' देने छिल। मुदा मंगनीक घर पर एक \nटा एहन कार कौआ बैिस गेल छलै जे \nजखने ओ दुनू Ćाणी शांित सँ आराम कर' \nचाहय िक ओ जोर-जोर सँ टाँिह मार' \nलागै। भोर होइ िक साँझ, िदन होइ िक \nराित-कार कौआक टाँिह मारब बž नइँ \nभेलै। आ एक राित कामनाक मायक \nछाती मे तेहेन ने ददर् उठलै जे डॉक्टरक \nअबैत-अबैत बेचारी चिल गेिल। आ तकरा \nबाद एसगर मंगनी कारी यादव जकाँ बाड़ी-\nझाड़ी मे लागल रहय आ बीच-बीच मे \nकामना लग पूना चिल जाय।...मुदा रामजी \nमंडल तँ एहन शािपत यक्ष छल जकरा \nलग ने िकओ अबै छलै आ ने ओ कतौ \nजाय छल।... \nअनचोके  कामनाक भक टूटलै। \nपोखिरक उतरबिरया महार परक कोनो \nगाछ पर नुकायल कोयली बािज रहल \nछलै। कामनाक भीतर िकछु उमिड़ \nअयलै। मुदा ओ तĜकाल उिठ गेिल। \nİनान केँ अबेर भ' रहल छलै।  \nभोजनक बाद ओ आराम क' रहिल \nछिल िक ओकर मोबाइल बजलै। एक टा \nनव एजेंटक कॉल छलै, '' मैडम, ऐसा \nकीिजए िक चौकीदार और माली के  रूप  \nमें दो अलग-अलग आदमी को रख \nलीिजए। यहाँ ऐसा कोई चौकीदार नहॴ \nिमल रहा जो आपकी ĆॉपटŰ के  साथ \nपेड़-पौधॲ की भी देखरेख कर सके। यूँ \nपोखर की मछली की देखरेख के  िलए \nमछुआरे की जरूरत  िफर भी रह \nजाएगी।'' \n''नहॴ, तीन-तीन आदमी रखना \nमुिĮकल है हमारे िलए।'', कामना \nबाजिल। \n''चौकीदार तो नेपाली ही है मगर \nमाली जो िमल रहा है, वह एक उि़डया \nभाई है। ये दोनॲ हमारे पटना सेंटर के  \nमाफर्त आ रहे हैं और उनकी शतर् है िक \nवेतन के  अलावा हाउिसंग फैिसिलटी भी \nचािहए।'' \nिबना कोनो जवाब देने कामना कॉल \nिडİकनेक्ट क' देलक। मुदा भीतर सँ \nओकर परेशानी आरो बि़ढ गेल छलै। आब \nएिह गाम मे गाम भने निह रिह गेल हो \nमुदा ओकर बाप-दादा, माय-दादी सभक \nİमृितक गाम सात िबगहाक एिह रकबा मे \nबेड़हल घर-आँगन, गाछ-िबिरछ, पोखिर-\nकल सभक बीच छै। कारी यादव सँ \nमंगनी यादव धिरक नाल एतिह गड़ल छै। \nकारी यादवक माल-जालक गोबर-गॲत \nएत'क मािटक कोनो ने कोनो कण मे \nएखनो खादक रूप  मे बचल हेतै। Ćोफेसर \nमंगनी यादवक कलाकार मोन एिह रकबा \nमे जािह गामक लघु संİकरण केँ समेटने \nछल, से जरूर  एही ठाम कतहु ने कतहु \nनुकायल हेतै।... की एकरा सब केँ ओ \nलुटा देत?...की ओ अपन िजनगी भिरक \nकमाइ सँ एकर रक्षा नइँ क' पाओत?  \nकामना केँ मोन पडै़ छै जे एक बेर \nओकर िपता मंगनी यादव बड़ ĭयिथत मोन \nसँ कहने छलै, ''गाम मे जेहो गाम देखाइ \nछलै, से तोरा मायक मुइलाक बाद नइँ \nबुझाइ छै। कखनो-कखनो तँ मोन करैए \nजे हमहूँ सब िकछु बेिच-िबकीिन ली। माÿ \nघर-आँगन आ गाछ-पोखिर सँ गाम नइँ \nहोइ छै, बौआ। जखन पिहने जकाँ केओ \nगौएँ नइँ रहल तँ कोन गाम आ की \nगाम?...''  \nकामना िकछु जवाब नइँ द' सकिल \nछिल तखन। मुदा एखनो मोन छै ओकरा \nजे ओ अपन बापक ओिह हेरायल-बेचैन \nआकृित केँ बड़ी काल धिर देखैत परेशान \nभ' रहिल छिल। एĸो शĤद एहन नइँ \nभेटल छलै तखन ओकरा जािह सँ अपन \nकलाकारमना बापक मोन केँ राहत द' \nसकैत छिल। तखन ओकरा अपन \nडॉक्टरीक ज्ञान अकाजक बुझायल छलै।  \nसहसा एक कोन मे राखल अपन \nदादा कारी यादवक कारी खटखट लाठी \nदेखा पड़लै ओकरा। ओ उठिल ओिह \nलाठी केँ छुिबक' देखबाक लेल, मुदा \nतखने कॉलबेल जोर सँ बजलै। ओ गेट \nिदस पलटिल। गेट पर सी सी िमāा \nनामक एक टा मैिथली भाषी सेक्युिरटी \nएजेंटक दलाल छलै जे पिछला दू िदन सँ \nनव-नव रखबार ओकरा लेल तािक रहल \nछलै।   ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n34 \nओिह दलाल केँ Ƒाइंग रूम  मे बैसा \nओ दू िमनट बाद दू िगलास पािन ल' \nघुरिल। िक िवनƛ सन बनैत ओ दलाल \nबाजल, ''डॉक्टर यादव, सुिनयौ! अहाँ बड़ \nसौभाग्यशािलनी छी जे एखनो अपन बाप-\nदादाक डीह पर अबै छी। हम तँ \nनोकरीयेक ƅम मे एĦहर आिब गेलहुँ। \nकोशीक पूबे सही, मुदा ईहो कहाइ तँ छै \nआइयो िमिथले ने। हम डीही छी कमला \nकातक। हमर जनम भेल िहमाचल मे \nĭयास नदी कातक एक टा अİपताल मे। \nबचपन बीतल िदĪलीक यमुनापार मे आ \nनोकरी भेल कोलकाता मे। मैिथली तँ हम \nकोलकाता आिब िसखलहुँ सेहो एिह लेल \nजे हमर दादा मैिथलीक Ćिसľ लेखक \nछलाह आ हुनकर िकताब सभक अंƇेजी \nअनुवाद एखनो खूब लाभ दै अिछ।...एखन \nकोलकतेक एजेंसीक काजें तीन मास लेल \nएिह क्षेÿ मे अयबाक अवसर भेटल। एिह \nक्षेÿ मे कैक टा कंपनी अपन कल-\nकारखाना शुरू  क' रहल छै, से बहुत \nजĪदी एत'क ĆॉपटŰक कीमत उछल'बला \nछै।...'' \nकामनाक धैयर् चुिक रहल छलै। ओ \nबाजिल, '' अहाँ कह' की चाहै छी?... \nसाफ-साफ बाजू!'' \n''अहाँ अĠयथा तँ नइँ लेबै?'' \n''बाजू ने!...'' \n''अहाँ यैह ने चाहै छी जे अहाँक ई \nगाछ-पोखिर बचल रहय, सुरिक्षत रहय आ \nअहाँक बाप-दादाक नाम...'' \n''तँ?...'', कामनाक माथ पर बल \nपड़लै। \n''देखू, ओहेन रखबार बड़ महँग पड़त \nजे अहाँक इच्छा अनुकूल  हो। एिह लेल \nरखबार, माली, मĪलाह आ मारतेरास \nमजदूर पर खचर् कयलाक बादो भेटत तँ \nिकछु ने, उनटे िचĠता आ परेशानी बेचैन \nकयने रहत।'' \n''तँ की करी?... हम बड़ परेशान \nछी। ओझराउ जुिन।'' \n''सैह ने कहै छी!...आ लाभक बात \nकहै छी।...'' क्षण भिर िबलिम ओ बाजल, \n''एिह ठाम एक टा भĭय िरजाटर् खोलै केर \nअनुमित जँ दी तँ अहाँ केँ एक खोखा \nपूरा भेिट जायत। संगे पोखिर-गाछक \nसुरक्षाक गारंटी सेहो। माÿ एिह घर-आँगन \nकेँ तोिड़ नव बहुमंिजला बनब'क अनुमित \nदेब' पड़त। गाछ सब लग मुक्ताकाश मे \nटेबुल-कुसŰ लगा देल जयतै आ डािर सब \nपर जगमग लाइट टँगा जयतै। पोखिर मे \nदू-चािर टा छोटका नाह खसा देल जयतै \nजािह पर लोक सब अĠहिरयो मे इजोिरया \nराितक मजा लैत नौका-िवहार करत। \nपोखिरक बीच मे जािठक जगह एक टा \nछोट सनक सुइट बिन जायत, जकर \nिडमांड पयर्टन İथल सभ पर सब सँ \nबेसी होइत छै। से एतहु हेबे टा करतै। \nिकएक तँ एतहु रसे-रस बड़का-बड़का \nकंपनीक डायरेक्टर, सीईओ, एनआरआई \nआ िवदेशी मेहमानक आगमन शुरू  होबए \nबला छै।...'' \n''हम अहाँक गĢप खूब नीक जकाँ \nबुिझ गेलहुँ।... अहाँ तँ बड़ बुिधयार लोक \nछी यौ!...तĜकाल अहाँ जा सकै छी, दान-\nपÿ हम शीƈे पठा देब!...'' कामना अपन \nआवाज सĆयास संयत रखलक। \nकनेक सकपका जकाँ गेल मृदुभाषी \nमैिथल दलाल सी सी िमāा चालीस सँ \nबेसीक नइँ छल। गेट पार क' ओ एकबेर \nठमकल, '' कने इĜमीनान सँ िवचार करबै \nमैडम। डॉक्टर छी अहाँ, ओĪड िथंक आ \nभावुकता सँ िकछुओ फायदा नइँ हैत। \nहािनए-हािन!...''आ हॴ-हॴ क' िठिठआब' \nलागल। \nचालीस पार क' चुकिल डॉक्टर \nकामना यादव मे Ćौढ़ता आ धैयर् आिब गेल \nछलै, मुदा तैयो ओ अपना जगह पर \nबैसिल नइँ रिह सकिल। ओ उिठक' \nदुआिर िदस आयिल। तेज-तरŭर दलाल सी \nसी िमāा लपिकक' अपन िवदेशी मॉडलक \nगाड़ी मे बैिस गेल छल। कदमक गाछ \nतर थोड़ेक गरदा उि़डयाबैत ओकर गाड़ी \nतुरंते फुरर्  भ' गेलै।  \nकामना बाहरक ओसारा पर नहुँ-नहुँ \nबुल' लागिल छिल। कदम गाछक बाद \nदेबालक काते-कात लागल िजĦहड़, अमड़ा \nआ अशोक पर बेिरयाक रौद खिस रहल \nछलै। ओिह रौद मे गाछ सभक पात-पात \nपर जमल गरदाक मोटका परत नीक आर \nकी हेतह?''  \nरामजी मंडलक बूढ़ चेहरा पर लाजक \nसंग हँसीक फाहा िछि़डया गेलै। ओ \nिखलिखलाइत उिठक' आँगन चिल गेल।  \nतखने घर मे राखल कामनाक \nमोबाइल बजलै। पूना  सँ ओकर \nक्लीिनकक फोन छलै। ओ उठबैते \nबाजिल, ''डॲट वरŰ! सुबह की ģलाइट से \nआ रही हूँ। एक-डेढ़ बजे तक क्लीिनक \nमें रहूँगी।'' आ एतबा कहैत ओकर नजिर \nएकबेर फेर अपन दादा कारी यादवक तीन \nिकलोक हरौती लाठी पर चिल गेलै। ओ \nलपिकक' लाठी उठौलक।  \nलाठी मे पिहनेक लाली आ चमिक \nनइँ छलै। कारी खटखट ओिह लाठी पर \nझोल-गरदा जिम गेल छलै। भावावेश मे \nकामना ओिह लाठी केँ चूम' चाहलक। \nमुदा रुिक गेिल।... \nकामनाक हाथ चीĠह' जोग नइँ छलै। \nपूरा हाथ कारी भ' गेल छलै। तखने \nğयान अयलै जे ओकर ओजनो आब तीन \nिकलो तँ निहये टा हेतै। िक एक ठाम \nलाठी पर कनेक दबाव पि़डते ओकर आँगूर \nधँिस जेना गेलै! िक ओकरा बुझेलै जे  ई \nलाठी कोकिन क' फॲक भ' गेल छलै आ \nजोर सँ पटिक देने टुकड़ी-टुकड़ी भ' \nजयतै!... अचांचके  डरा गेिल ओ। \nडराइते-डराइत ओ ओिह लाठी केँ पूवर्वत \nघरक कोन मे रािख हाथ धोअ' कल पर \nचिल गेिल।  \nबड़ी काल धिर बेर-बेर हाथ \nधोयलाक बादो ठीक सँ हाथ साफ नइँ \nभेलै। सािबकक तेल पीयल लाठी सँ \nआओल एक टा अजीब तरहक गंध हाथ \nमे समा गेल छलै। हािरक' तोिलया सँ \nहाथ पोछैत क्षण भिरक लेल पछुआि़ड िदस \nगेिल कामना। ओत' ओकरा लगलै, सब \nगाछ पर जोर-जोर सँ केओ कुड़हिर चला \nरहल छलै। पोखिर िदस तकबाक साहस \nनइँ भेलै ओकरा। ओ सोझे पड़ायिल घर \nआ जĪदी-जĪदी अपन ƙीफकेस सैंत' \nलागिल।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n35 \n \nअंकुर काशी नाथ झा \nगाम-कोइलख, िजला-मधुबनी,   िमिथलांचल \nसरकारी योजना\nमाथ पर लेने जारैनक पिथया, \nघुिम रहल छै, कलमें गाछीये  \nएकटा बुिढ़या । \n  \nसब कहै छै ओ हरिजन छै, \nसरकार ओकरा देने संरक्षण \nछै, \nमिहला वला सेहो ओकरा \nआरक्षण छै, \nतइयो अभगली के गंजन छै। \nसरकार के ओकर जाित पर \nबहुत छै ğयान, \nओकरा लेल घर बनेबाक सेहो \nछै Ćावधान, \nअž आ कपड़ा में वैह सब छै \nĆधान, \nतइयो ओ खाइ लेल छै \nपेरशान। \nइंिदरा आवास आ अžपूणŭ के \nयोजना एलै, \nबुिढ़या के ई सब भेटब सपना \nभेलै, \nनेता सब के अž भेटलै, घर \nबनलै, \nसरकार बुझलकै गरीबक \nकĪयाण भेलै। \nएक बेर फेर ओ योजना सऽ \nवंिचत रिह गेलै,  \nपूछलीयै जे ओकरा िकयैक \nनिह भेटलै, \nमुिखया जी कहलैन,  \nजगह कम आ बेसी भीड़ छै, \nमुदा सþ बात तऽ काका \nकहला, \nबेचारी बुिढ़या शिरफ छै॥ \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n36 \n \nआशीष अनिचĠहार\nमनुख \nमनुख काज करैत जान अरोिप कए \nआिफसमे, रोडपर \nवा कतौ \nभिर लैए टका जेबीमे \nिनकिल जाइए माकųिटंग करबाक लेल \nकीिन लबैए \nरेडीमेड खुशी वİतु-जातक रूपमे  \nकी मनुख \nरेडीमेड भेल जा रहल अिछ? \nगजल \nजीवनमे ददर्क सनेश शेष कुशल अिछ \nनिह कहब िवशेष शेष कुशल अिछ \n  \nअĠहरा सरकार चला रहल राजकाज \nछैक बौकक ई देश शेष कुशल अिछ \n \nदेह बदलैए आĜमा निह सूिन िलअ \nएहने छैक सरकारक भेष शेष कुशल \nअिछ \n  \nमुĸा आ थापड़क उपयोग के करत \nखाली आँिखए लाल टरेस शेष कुशल \nअिछ \n  \nगजल कहब असान निह एतेक आशीष \nआब चलैत छी बेश शेष कुशल अिछ\n \nअशोक दþ \nजनकपुर, नेपाल\nदू टĢपी \nपतुिरयासन मुİकी मगरसन नोर  \nनेने  \nभोरसं सांझधिर फ़ुिसएटा परसैए  \nिगरिगट त दुिनयांमे Ĥयथų बदनाम \nअिछ  \nिगरिगटसं बेशी मनुक्ख रंग  \nबदलैए  \nलुþी \nकरेजपर चोट लगै छै त लुþी जनमै \nछै  \nकेओ जं घात करै छै त लुþी जनमै \nछै  \nफ़ाटल चाहे जþे हो देहके वİÿ मुदा  \nचीर पर हाथ बढै छै त लुþी जĠमै \nछै  \nरहओ केहनो अपन मडैया बडा नीक \nलगैछ \nबास उपट' लगै छै त लुþी जनमै छै  \nल कमर्क रङकुच्ची बनबैया अपन \nफ़ोटो  \nओ फ़ोटो डहै छै त' लुþी जनमै छै  \nसोिनत या पािन धरती होइछै समान \nसभके  \nभेदके रङ चढ़ैछै त लुþी जनमै छै  \nबुिझ छाउर सदर् चाहे जþे खेल करए  \nबात जं हकके अबैछै त लुþी जनम \nछै  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n37 \n \nडॉ. गंगेश गुंजन ( १९४२- )। \nजĠम İथान- िपलखबाड़, मधुबनी। एम.ए. ( िहĠदी), रेिडयो नाटक पर पी.एच.डी.। किव, कथाकार, नाटककार आ' \nउपĠयासकार।१९६४-६५ मे पाँच गोटे किव-लेखक “ काल पुरुष”(कालपुरुष अथŭत् Ćभास कुमार चौधरी, āी गंगेश गुĠजन, āी \nसाकेतानĠद, āी बालेĂर तथा गौरीकाĠत चौधरीकाĠत) नामसँ सĦपािदत करैत मैिथलीक Ćथम नवलेखनक अिनयिमतकालीन पिÿका \n“अनामा”-जकर ई नाम साकेतानĠदजी Ņारा देल गेल छल आ बाकी चारू  गोटे Ņारा अिभिहत भेल छल- छपल छल। ओिह समयमे \nई Ćयास तािह समयक यथािİथितवादी मैिथलीमे पैघ दुİसाहस मानल गेलैक। फणीĂरनाथ “ रेणु” जी अनामाक लोकापर्ण करैत \nकाल कहलिĠह, “ िकछु िछनार छौरा सभक ई सािहिĜयक Ćयास अनामा भावी मैिथली लेखनमे युगचेतनाक जरूरी  अनुभवक बाट \nखोलत आ आधुिनक बनाओत”। “िकछु िछनार छौरा सभक” रेणुजीक अपन अĠदाज छलिĠह बजबाक, जे हुनकर सĠसगर्मे रहल \nअिछ आ सुनने अिछ, तकरा एकर ĭयĽना आ रस बूझल हेतैक। ओना “ अनामा”क कालपुरुष लोकिन कोनो रूपमे  सािहिĜयक \nमाĠय मयŭदाक Ćित अवहेलना वा ितरİकार निह कएने रहिथ। एकाध िटĢपणीमे मैिथलीक पुरानपंथी काĭयरुिचक Ćित कितपय मुखर \nआिवįकारक İवर अवĮय रहैक, जे सभ युगमे नव-पीढ़ीक İवाभािवक ĭयवहार होइछ, आओर जे पुरान पीढ़ीक लेखककेँ िĆय निह \nलगैत छिन आ सेहो İवभािवके। मुदा अनामा केर तीन अंक माÿ िनकिल सकलैक। सैह अनामा बादमे “ कथािदशा”क नामसँ \nİव.āी Ćभास कुमार चौधरी आ āी गंगेश गुंजन दू गोटेक सĦपादनमे - तकनीकी-ĭयवहािरक कारणसँ-छपैत रहल। कथा-िदशाक \nऐितहािसक कथा िवशेषांक लोकक मानसमे एखनो ओिहना छिĠह। āी गंगेश गुंजन मैिथलीक Ćथम चौबिटया नाटक बुिधबिधयाक \nलेखक छिथ आ िहनका उिचतवक्ता (कथा संƇह) क लेल सािहĜय अकादमी पुरİकार भेटल छिĠह। एकर अितिरक्þ मैिथलीमे हम \nएकटा िमĝया पिरचय, लोक सुनू ( किवता संƇह), अĠहार- इजोत ( कथा संƇह), पिहल लोक ( उपĠयास), आइ भोर \n(नाटक)Ćकािशत। िहĠदीमे िमिथलांचल की लोक कथाएँ, मिणपŃक नैका- बिनजाराक मैिथलीसँ िहĠदी अनुवाद आ शĤद तैयार है \n(किवता संƇह)। \nĆİतुत अिछ गुĽनजीक मैगनम ओपस \"राधा\" जे मैिथली सािहĜयकेँ आबए बला िदनमे Ćेरणा तँ देबे करत सँगिह ई गń-पń-\nƙजबुली िमिāत सभ दुःख सहए बाली- राधा शंकरदेवक परĦपरामे एकटा नव-परĦपराक ĆारĦभ करत, से आशा अिछ। पढ़ू पिहल \nबेर \"िवदेह\"मे —सĦ पादक \nगुंजनजीक राधा \nिवचार आ संवेदनाक एिह िवदाइ \nयुग भू- मंडलीकरणक िबहािड़मे राधा-\nभावपर िकछु-िकछु मनोŅेग, बड़ बेचैन \nकएने रहल।  \nअनवरत िकछु कहबा लेल बाğय \nकरैत रहल। करिह पड़ल। आब तँ \nतकरो कतेक िदन भऽ गेलैक। बंद \nअिछ। माने से मन एखन छोिड़ देने \nअिछ। जे ओकर मजŰ। मुदा İवतंÿ \nनिह कए देने अिछ। मनुखदेवा सवारे \nअिछ। करीब सए-सवा सए पात किह \nचुकल िछयैक। माने िलखाएल छैक। \nआइ-कािŎ मैिथलीक महांगन \n(महा+आंगन) घटना-दुघर्टना सभसँ \nडगमगाएल-  \nजगमगाएल अिछ। सुİवागतम!  \nलोक मानसकें अिभजन-बुिŀ फेर \nबेदखल कऽ रहल अिछ। मजा केर \nबात ई जे से सब भऽ रहल अिछ- \nमैिथलीयेक नाम पर शहीद बनवाक \nउपƅम Ćदशर्न-िवĠयाससँ। िमिथला \nराĔयक माĠयताक आंदोलनसँ लऽ \nकतोक अĠयाĠय लŞयाभासक \nएन.जी.ओ.यी उńोग मागų सेहो। एखन \nहमरा एतवे कहवाक छल। से एहन \nकालमे हम ई िवहžास िलखवा लेल \nिववश छी आ अहाँकेँ लोक धिर पठयवा \nलेल राधा किह रहल छी। िवचारी।  \n \nराधा  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n38 \nऑगी हेराएब कोनो तेहन दुघर्ट बात \nनिह। राधा तें उदासो निह भेलीह। \nउदास तें ओ आनो आन कए कारणें \nछलीह। जेना,शरीरे दुिखत पड़िल \nछलीह। कोनो टा सिख, क्यो बिहना \nकए िदन सं देख' पयर्ंत निह अयलिन। \nहुलिकयो देब' निह। दुिखत कें होइत \nछैक आशा आƇह। बिĪक İपृहा। İपृहा \nई जे क्यो आबए, आिब क' दू क्षण लग \nमे बैसय, दु:ख पूछय। गप करय। \nिकछु कहय, िकछु सुनय। मन कें \nबहटारय। \nसैह तकरे अभाव आ संबĠधक \nजोर।जे अĢपन निह तकरा पर अिधकारे \nकोन? जे अपनो अिछ आ अिधकारो \nबुझाइत अिछ, वाİतव मे से कतेक \nअपन? \nई अिधकार आ Ćयोजनक \nĆाथिमकताक अपन-अपन वृþ होइत \nछैक। मनुक्ख-मनक ई लाचारी छैक। \nओकरा अपन एिह सीमाक ğयान राख' \nपड़ैत छैक आ तिहना संपिकर्त-संबंिधत \nसमİत समाजक ğयान राख' पड़ैत \nछैक। से जकरा बुतें एकर, एिह बुिŀक \nसंतुलन निह रहल,तकर जीवन कनीक \nआर मोशिकल।अथŭत्  जीवनक \nमोशिकली धिर अपिरहायर्। \nराधाक ई सोचब आ दुखी हएब \nİवाभािवके जे जीवन मोशिकलीक सवारी \nिथक। िचĸन चुनमुन बाट पर पिहया \nसब गुड़कैत आगां बढ़ैत रहल तं बड़ \nिदब। सबटा मन िवरुŀो अनुभव पाछां \nछुटैत गेल आ मनलग्गू अनुभव अपना \nसंग आगां बढ़ैत रहल। कतहु कोनो \nठाम पहुंिच गेलाक बाद कए तरहें संतुƠ \nकयलक आ कए तरहें अतृĢत रािख \nदेलक। \nआब फेर एत' सं अनुभवक अतृĢत \nĆसंग जे एकिह क्षण पिहने माÿ नगěय \nबुझाइत छल, से भ' जाइत अिछ \nखॲचाड़ल मधुमाछी... खॲचाड़ल \nमधुमाछीमक खॲता। िबना िबĠहनहुं अनेरे \nठेहुन सं मूड़ी धिर घनघनौने रहत बड़ी-\nबड़ी काल। हरदम डेरायल मन-\nकाटत,आब काटत...। कोनो क्षण \nलुधकत आ कािट लेत। यńिप िक \nकािटयो लेत तं कोन ओ अहांक गदर्िन \nछोिप लेत? दंश देत। से मुदा भने मधु \nजकां निह, िवष िवशाइत दंश। कोनो \nगदर्िनकņ निह होइत अिछ- मधुमाछी ! \n-बरु गदर्िनयें काटब सुभीतगर, ओ \nसोचलिन। भने मनुक्ख कें छुटकारा तं \nभेिट जाइ छैक। आ िदन िदनक िवस \nिवसाइत भोग-अनुभूितक अनवरत ƅम \nजे संपूणर् अिİतĜवे के बेचैन कयने \nरहत। देह-Ćाणक िकछु टा आन \nवातावरण निह बनब' देत। िघिसयौर \nकटबैत रहत। ओही अपन İवभावक \nपिरिध आ तकर Ćयोजन मे बĠहने \nरहत। माÿ बĠहनहुं टा रिह जाय, तैयो \nसुकुर, मुदा ओ तं अहांक बुिŀ सं आर \nसब िकछु कें कािट-बािर क' फराक क' \nदेत। अहॴ कें अपन तेहĪला बना क' \nछोड़त। लैत रहू। \nआब एिह मन मे िकछुओ क्षण रिह \nगेलॱ िक ओ अहां सं अहॴक पिरचय \nतलब करत। यावत-यावत तैयार भ' क' \nअहां उपयुक्त सोचब आ बाजब, तावत-\nतावत ई बात, अहांक मनक ई मामूली \nघटना एकटा समाचार बिन जायत। ई \nसमाचार िबना कोनो माğयम कें रौद आ \nबसात पर सवार भ' क' पहुंिच जायत \nओत' धिर जत' अहां सोिचयो ने सकैत \nछी। आब बैिस क' कपार पीटैत रहू। \nककरा-ककरा आ की-की बुझयबैक? आ \nसे जकरा बुझयबैक से कतेक दूर \nधिर,की मानत? जतवा मािनयो लेत \nतकरा सं अहांक जीवन कें की सुभीता \nआ कोन सुख?  \nहॕ, सुख? की िथक? केहन होइत \nछैक? कोना होइत छैक? कतवा होइत \nछैक? ककरा होइत छैक? \nमुदा... मुदा, िकछु छैक तं अवĮये \nई सुख! सुखक अनुभव अवĮये छैक \nएिह पृĝवी पर-मनुक्ख सं ल' क' सब \nजीवधारी मे।तें रहैए एकरा पाछां \nĭयाकुल-बेहाल! परंतु से केहन छैक-\nलाल,पीयर, हिरयर,उĔजर, कारी -\nकेहन? अथŭत्  सुखक कोनो रंगो होइत \nछैक? कोनो खास रंग?  \n-की İवाद छैक? केहन İवाद? \nकोनो फलक İवाद? चाउर-दािल-गहूमक \nİवाद? तीमन-तरकारीक?इनारक टटका \nजलक İवाद? एक संगे दू गोटेक \nइजोिरयाक चĠƖमा बा एकाĠत अĠहिरया \nमे तारा गनवाक İवाद? कोनो \nअनिचĠहार िचड़ैक अपिरिचत बोल \nअकािन चीĠहवाक कोिससक İवाद? बा \nभोरे भोरे जĠमौटी बच्चाक िमलिमलाइत \nआंिख जकां बाड़ीक कोनो नािĠह टा \nगाछ मे नव पनगल िदĭय ललाओन \nदुपþी कें देिख अह् लाद होयवाक \nİवाद?....घन अĠहार मे ककरो कंठ सं \nअपन नामक सĦबोधन सुनवाक?  \nकोनो गंध होइत छैक? अþर-\nगुलाब सन, बेली-चमेली सन, तेजपात सं \nछॱकल दािल, कढ़ी पातक बा औंटवा \nकाल लोिहया लािग गेल दूध सन, \nसोĠहायल डाबा सन,-कथी सन? \nजĠमौटी बच्चा सन, तुरंत िबयाहिल İÿी \nसन आ िक बाध सं घुरल हरवाह-गृहİथ \nसन, यमुना जल मे खीचल नूआ-वİÿ \nसन बा पाकल कदंब सन बा āीकृįणक \nसांस सन?  \nसांस मे केहन िनसां छैक ! \nकृįणक सांस मे केहन िनİसां छिन? \nकृįण मे अपने केहन िनसां छिन ! कृįण \nिनİसें छिथ। कृįण माने िनसां...।  \nबेचैनी राधाक,बेबस मनक Ćवाह मे, \nबहैत रहल, यमुना धार सन, \nराित, रातुक अĠहार काल मे। सब \nसूतल अपन-अपन ठाम। \nधेने सब रातुक िवāामक İथान। \nिचड़ै चुनमुžी अपन-अपन खॲता। \nमाल जान अपन थैर-बथान। \nआ मनुक्ख अपन-अपन चौकी-खाट-\nमचान ! \nिनसभेर िनž मे डूमल जीयैत। \nमाÿ ई एकटा एकसर मनक िवकल \nिनयित, चुपचाप \nसूतल राितक अĠहार मे अपन \nिनİबĿ चलैत रहल-बहैत गेल! \nराधाक मनक Ćवाह यमुना भ' \nगेल। \nएतवो पर रच्छ छल, मुदा \nकहां बांचल समयक इहो एहनो \nसुभीता, \nसेहो तं आंजुरक जल भेल।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n39 \nकतबो यėे बचा क' रखवा मे कहां \nभेलहुं सकारथ? \nसबटा बिह गेल। कनीक काल \nरहल भने \nभीजल तरहĜथी-माने िİनग्ध, \nसेहो अिगले पल ऋतुक उįण \nĆभावक वेग मे िनňाहे सुखा गेल। \n \nजािन निह ओ आंजुर आ आंजुरक \nजल कोन क्षण अलोप भेल \nकोना िबला गेल, \nकत' गेल? \nसूयर् लग गेल? चĠƖमा लग गेल \nिक तारा लग? वा मािट मे, \nपोखिर-इनार-धार, कोनो मे फेर सं \nघुिर गेल, जा क' मीिल गेल जल- \nअपन उƄगम सं, उĜस सं वा भाफ \nबिन क' बन' गेल मेघ? कर' गेल \nबरखा,? \nजल कत'गेल? आंजुर भिर जल \nकत' गेल? \n \nई िकछु िवलाप जकां \nराधाक मनक पिरताप अपनिह \nअĥयंतर मे \nमुखर चिल रहल- \nअपनिह कहैत-अपने कें सुनैत। \nअपने सं सभटा पूछैत। \nई केहन िविचÿ आĜम सĦबोधन? \nअपनिह मन सोर पाड़य अपने मन \n! \nसॱसे गाम-टोल अछैत, \nटोलक लोक, संबंधी, सिख-\nबिहनपाक एिह \nपसरल समाज आ संसार मे कोनो \nएकटा मन, \nएहन असकर \nएतेक एकाĠत \nकािट रहल ĭयाकुल पल-पल \nजीवन। \nअपनिह िवडंबना कें İवयं करैत \nआĜम सĦबोधन.... \n-\"राधा'' ....!! \nएं ई की भेल कत' सं कोन \nआकाशवाणी \n-\"आब केहन मन अिछ अहांक \nराधा !'' \nके पूछल? बाजल के? के आयल \nपूछ'-कुशलक्षेम, \nककर िथक ई Ćाणबेधी वाणी? \nदुलर्भ İविगर्क संगीत İवर िथक \nककर? \nराितक एिह िनİबĿ एकाĠत अĠहार \nमे के बाजल, \nककरा भेलैक हमर िचĠता? \nके आयल पूछय-हालचाल,... \n \nअच्छा, तं... ई िथक \nहुनके ताल? \n \nराधा कें कानमे İपƠे क्यो \nपुछलकिनहें। िकछुओ संदेह निह,  \n \nसĜय छैकः \n'केहन मन अिछ अहांक राधा...'  \nई िथक सń : अनुभव, कोनो टा \nƚम निह। \nमुदा तखन राधा कें िकयेक \nलगलिनहें ई िजज्ञासा, \nपुरुष-कंठक नारी-İवर मे Ćितğविन? \nयिद पुछलिनहें कृįण तं पछाित \nसैह Ćķ करैत İÿी के छल ई \nजकर İवर छल? \nई अिछ कोना संभव? \nमुदा िथक तं ई सĜय,संदेह \nकथमिप निह। \nसĜय तं होइत अिछ सĜये। \nĔवरे परजिरत एिह देहक ताप पर \nजमुना जल भीजल पीतांबरी जकां \nके \nएना पसिर रहल-ए,  \n \nआलसे िनिनयाइल बसात... \nजमुना मे िझलहिर खेलाइत,  \n \nिनİबĿ राित। \nगंगेश गुंजन/राधा- सातम खेप/ \nĆेिषत २३ अक्तूबर-२००८. \nबािढ़क ÿासदी-पर डॉ. गंगेश गुंजन \nजीक मैिथली गजल \nदु:खे टा चारू  कात छै आ जी \nरहल-ए लोक  \nताकैत आसरा कोनो दुःख पी \nरहल-ए लोक !  \nघर-Ņािर दिह गेलैक सब बच्चा टा \nछै बांचल  \nरेलवेक कात, बाट-घाट जी रहल-ए \nलोक !  \nसांझो भिरक खोराक ने छैक \nअिगला फिसल धिर  \nजीबा लए ई लाचार कोना जी \nरहल-ए लोक !  \nसबटा गमा क' जान बचा आिब त' \nगेलय  \nआब फेकल छुतहर जकां हद जी \nरहल-ए लोक !  \nजले पिहरना, िबछाओन जले छैक \nओढना  \nजबकल गĠहाइत पािन-ए खा पी \nरहल-ए लोक !  \nसब वषर् जकां एहू बािढ़ मे \nकारĆदार  \nिरलीफ नामें अपन झोरी सी रहल \nिकछु लोक !  \nचिल तं पड़ल-ए जीप-ƀर् क-नावक \nसे तामझाम  \nआब ताही आसरा मे बस जी \nरहल-ए लोक !  \nकिह तं गेलाह-ए परसू-ए दस टन \nबंटत अž  \nएखबार-रेिडयो भरोसे जी रहल-ए \nलोक !  \nघोखै तं छिथ जे देच्च मे पयŭĢत \nअिछ अनाज  \nसड़ओ गोदाम मे, उपास जी रहल-\nए लोक !  \nउमेद मे जे आब आओत एन जी \nओ कतोक  \nद' जायत बािस रोटी, वİÿ, जी \nरहल-ए लोक !  \nअिछ किठन केहन समय ई राक्षस \nजकां अĠहार  \nिकछु भ' रहल अिछ तय, तें तं \nजी रहल-ए लोक !  \n॥ िकछु एहनो बात िवषय॥  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n40 \nयńिप एिह बात –‘ सगर राित दीप \nजरय’ पर हम िसŀांततः Ćभासजीसँ \nसहमत निह रहलौँ, परĠतु एĦहर पिछला \nदशकमे ई ितमाही-कथा गोơी- ‘ सगर \nराित दीप जरय’- आजुक मैिथली कथा-\nिवधामे की योगदान कएलक अिछ, से \nतĝय आब इितहासमे दजर् अिछ। ई बात \nसही छैक जे एहन कोनो कायर् कोनो \nएक गोटेक निह होइछ। मुदा सभ \nवþर्मानकेँ ओिह एक संİथापना-कĪपक \nĭयिक्þ-लेखककेँ अवसरोिचत रूपेँ  \nकृतज्ञतासँ İमरण अवĮय कयल \nजयबाक चाही। से लेखकीय नैितकता \nिथक। आ’ हमरा जनतबे, से रहिथ- \nİव. Ćभास कुमार चौधरी। \nहमरा तखन दुखद िनराशा भेल \nजखन एिह बेरक मैिथली सािहĜय \nअकादेमी पुरİकार पओिनहार Ćदीप \nिबहारीजी सािहĜय अकादेमी-सभागारमे \nलेखक-सिĦमलन-अवसर पर अपना \nवक्तĭयमे सगर राित दीĢप जरयक \nउपलिĤधक चचŭ तँ कएलिĠह, मुदा İव. \nĆभास जीक नामोĪलेखो निह \nकयलिखन। एकरा हम साधारण घटना \nनिह मािन सकैत छी। गंभीर बात बुझैत \nछी। कारण हमरा लोकिन रचनाकार \nछी। औसत कोिटक कोनो राजनीितक \nनिह। संभव हो नाम अनावधानतामे छूिट \nगेल होिन। मुदा हमरा सभ लेखक छी \nतेँ एहन असावधानी करबा लेल İवाधीन \nनिह छी। यńिप अपन खेद हम हुनका \nĆकट कयिलयिन। \nहमरा लगैये जे अपन-अपन \nसकाराĜमक इितहासक Ćित सभ पीढ़ीक \nमनमे कृतज्ञताक भाव अंततः लेखकक \nऊजŭ आ’ Ćेरणे बनैत रहैत छैक। बतौर \nकिव हम मैिथलीमे जािह काल-िबĠदु पर \nठाढ छी, तकर जिड़ िवńापितसँ ल’ \nसुमन-िकरण-मधुप- आ याÿीएमे। ई \nसोिच क’ मन कृतज्ञ होइत अिछ! बिĪक \nगौरांिवत। ओना, एकटा लेखक रूपमे  \nहम एिहमे सँ क्यो निह छी। जेना सभ, \nसभक कारियÿी Ćİथान छिथ, तिहना \nहमहुँ नागाजुर्न-याÿीक कारयाÿी Ćİथान \nछी। आ’ ई भाव हमरा रचनाकमर्मे \nअƇसर करबाक उþरदाियĜव द’  \nगेलय। \nतपर्ण ितल-कुश – अंजिल बला \nकमर्काěडकेँ तँ हम निह मानैत छी, मुदा \nपुरखाक तपर्ण हमरा िĆय अिछ। अपना \nशैलीमे। अपन जीवन-मूĪयक एकटा \nअिभž तĜĜव बुझाइत अिछ। \nतकर बाट की हो? अवसर पर \nकृतज्ञ İमृित! अवसर पर- ितिथ पर \nनिह। \nभोज परक आँटी- सþिरक नव-खािढ़क \nयुवा नवतुिरआसँ \n“भोज परक आँटी” अवĮय सुनल \nहएत बĠधु! हमरा लोकिन ते आब आयु-\nअवरोहणक Ćिƅयामे छी। मुदा पराभव \nअिछ अपन एिह मैिथल मानक ओ İवĨ \nजे िमिथलांचलक समƇ सामािजक \nपिरवतर्नक अथŭत्- जनपथक िनमŭण \n(राजपथ निह) आकांक्षामे सौँसे बातपर \nउĜकट डेगे चिलते रहबा लेल िववश \nछी। हमर गाम िपलखबारो तािह से \nजुटल अिछ, जािहसँ िहतेĠƖजी अहाँक \nगाम केओटी। \nहमरा पीढ़ीकेँ तँ इितहास “ भोज \nपरक आँटी” बना लेबाक बेर-बेर उपाय \nकएलक, जेना-तेना बँचबामे सफल \nरहिलयैक, मुदा भऽ कहाँ कोनो खास \nसकलैक। तेकरे टा अफसोच। एक \nबोझक रूपमे  फिसलकेँ खिरहानधिर कहाँ \nपहुँचा सकिलयैक। तेकरे टा दुःख! मुदा \nिटकल रहिलयैक अपन जीवन-मूĪय आ \nसमाज दशर्नक भूिमपर। एक टा किव-\nलेखक जे संघषर् असकरो कऽ सकैत \nछी। से रİता चलबाक यė। जे से। \nपूरा िबहार- आĠदोलनक पिरणित \nएहन आ एतए धिर भऽ जेतैक से क्यो \nसोिचयोसकैत छलैक? अवĮये बुझल \nहएत जे तािह आĠदोलनक उपज- आमद \nभिर देश कैक टा महापद आसीन \nसी.एम. समेत कतोक एम.पी., एम.एल.ए. \nमहोदय छिथ। अहाँक पीढ़ीमे यिद \nसĜयेक ( सĠदेह निह सþिरक कारवाँक \nभव से किह रहल छी जे) सĜये \nिमिथलाक ददर् अिछ तँ राजनीितकेँ \nिचĠहैत जाइ जाऊ। पोलीिटक्स कऽ \nएिह नव अवतारकेँ। से भाषाक। ताहूमे \nमैिथलीक नव-नव ƙांडक नेता आ एहन \nराजनीितकेँ चीिĠह जाऊ। कारण जे \nराजनीितक ई एकदम नव अवतार ठीक \nिवĂ-बाजारी अवतार! कोनो औसत सुख \nलेल ककरो “ भोज परक आँटी” निह \nबनब। एिह वाįपीकरणक Ćवाहमे एहन \nलोक नीक समय अथŭत् कोनो Ćितगामी \nĭयवİथा रोिक निह सकैत अिछ। İवयं \nराजनीितक िवचारधारा-अवधारणामे सेहो \nयुगक अनुसार सकाराĜमक पुनिवर्चार \nचिल रहल छैक। जाित, धमर्, सĦĆदय, \nक्षेÿीयता सभसँ ऊपर सोचैत। समƇतासँ \nएक होऊ। अपन िमिथलाँचलो तँ देशेमे \nने अिछ। \nअपम माँ मैिथली तँ अवĮये महान। \nमुदा अĠय लोकक मातृभाषा सेहो तुच्छ \nनिह। अपना देशक सभ भाषा āेơ \nअिछ। मुदा दुभŭग्यसँ िकछु मूढ़ मैिथल \nमानिसकताक लोक आर तँ आर िहĠदी \nतककेँ अपमान जेकाँ कऽ देबाकेँ अपन \nमैिथल Ćेम बुिझ लैत छिथ, ई \nनकाराĜमक Ćवृिþ उिचत निह। हम तँ \nतेहन समयकेँ सहन कएने छी, जे िकछु \nपरम् िवŅान् अĜयĠत आदरणीय लोक \nिलखैत तँ मैिथली निह तँ इंिग्लश। \nिहĠदी निह। ई बहुत िविचÿ लागए। \nआिखर िहĠदी अपन बहुत गौरवशाली \nलोकतĠÿ राįƏ-भाषा िथक। बĠधु! से \nमानिसकता बदिल जरूर  रहल अिछ \nमुदा अहाँ खािढ़क ( पीढ़ीक) युवा \nनवतुिरआमे आओर तेजीसँ पिरवतर्न \nचाही। बात निह रुचए तँ िबसिर जाएब, \nआƇह! \n  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n41 \n \nिहमांशु चौधरी \nिपता : İवगŰय कामेĮर्वर चौधरी,माताः āीमती चĠƖावती चौधरी,जĠमः िव स २०२०/६/५ लहान, िसरहा,िशक्षाः İनातकोþर(नेपाली),पेशाः पÿकािरता \n(सĦĆित : रािįƏय समाचार सिमित ),कृित : की भार सांठू ? (मैिथली किवता संƇह), िवगत दू दशकसं नेपाली आ मैिथली लेखन तथा अिभयानमे \nिनरĠतर िƅयाशील आ िविभž संघ संİथासं आबŀ।—सĦ पादक\nकी भार सॉंठू ?......... \nलाते लातसँ घायल  \nलाशे लाशसँ गĠहाएल \nसङƅािĠतक पीडामे  \nकी भार सांठू ?......... \nथुराएल चानी  \nफ़ुफ़िडआएल अिहबक फ़ड  \nशोकाएल चाउर, पीपाएल आँजुर  \nदĠĜयकथाक पाÿ जकाँ  \nकचोट द' रहल अिछ  \nगÿ गÿमे बेधल भाला-गडाँस  \nटीसे-टीसे द' रहल अिछ  \nफ़ाटल िचटल कपडा-लþा  \nमूँह कतहु, हाथ कतहु İƏेमे राखल \nिसगरेटक ठुņीसन  \nलावािरस भ' गेल इितहासमे बहल नोर  \nफ़ेर एिहबेर सेहो बिह गेल  \nगĠहाएल लाशक भार कोनाक' साठू \n?......... \nअिनƠकारी अमरौती पीने अिछ  \nओकरा लेल सĜयम,िशवम आ सुĠदरमक \nसजर्क बाधकतĜव  \nबाधकतĜव मिर जाए/माहुरे माहुर भ' जाए  \nअĠयायक अमरलþी/Ɩोपदीक िचरसन \nनमरैत चिल जाए  \nएहन सनकमे सनकैत ओकर अमरौती  \nकखनो बारुद फ़ेकैए/कखनो धराप रखैए  \nबारुद आ धरापमे पोİतादाना कत' ताकू  \nजे अनरसा बनाएब आ भार सांठब  \nक्यानभासमे फ़ाटल गाछ देिख  \nअĠहिड-िबहािड अएबे करत \nिवĮर्वासक जयĠती अङकुिरत भेल अिछ  \nपरĠच बहुतो धोएल सॴथक सेनुरक \nकारुिणकताक भार कोनाक' साठू ? \n......... \nिनयित \nिबछानरुपी मशानमे अथर्हीन भ' \nअपन लाशक किठयारी İवयमसन भ' \nगेल छी  \nइच्छासभमे पूणर्िवराम लािग गेल अिछ  \nतें  \nएकटा िनयित भ' गेल छी  \nहॅसलासँ माÿ नंिह  \nकनएटा पडैत अिछ  \nकनैत कनैत थािक जाइत छी  \nतखनो  \nशािĠत निह  \nिकछु मनोिवनोद करएटा पडैत अिछ  \nबनाबटी मुİकी छोडएटा पडैत अिछ  \nधĠय कथा !  \nधĠय यथाथर् !!  \nतें  \nजीवन मृĜयुमे लीन होइत जा रहल अिछ  \nजीवन आ मॄĜयु मिĠजल होइत जारहल \nअिछ  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n42 \n \nहृदय नारायण झा \nआकाशवाणीक बी हाइƇेड कलाकार। परĦपरागत योगक िशक्षा ĆाĢत।\nलुĢतĆाय मैिथली लोकगीत \nĆाती, गोसाउिनक गीत भगवतीगीत \nझूमरा, सोहर, खेलउना, कुमार, पिरछन, \nचुमान, डहकन, िबषहारा गीत, झूमिर, \nबटगमनी, मलार चैमासा, लगनी, \nसमदाउन आ एकर अितिरक्त नदी \nसंİकृित मे कोशी गीत आिद कतेको \nमैिथली लोकगीत लुĢतĆाय अिछ। जतए \nकतहु एखनहु लोककěठ मे ई गीत सभ \nबाचल अिछ तकरा संƇिहत कऽ ओिह \nगीतक Ćकाशन आ ओिह धुन कें \nसुरिक्षत रखबाक लेल ओकर आॅिडयो \nवीिडयो रूप  मे दİतावेजीकरण करबाक \nआवĮयकता िवचारणीय अिछ। \nसंवैधािनक माĠयता ĆाĢत भारतीय भाषा \nबनलाक बाद मैिथलीक संİकार, रीित \nिरवाज, पवर् Ĝयोहार ओ) तु पर आधािरत \nगीतक समृ (परंपरा वतर्मान आ भिवįयक \nपीढ़ी लेल कोना सुरिक्षत कएल जाय ई \nसंपूणर् मैिथली जगतक लेल िचĠताक \nिवषय बनल अिछ। िमिथला महान रहल \nअिछ अपन िवशेषताक कारणें। \nिमिथलाक Ćशंसा में वृहिŅįणुपुराणक \nउिक्त अिछ \nधĠयाİते ये Ćयėेन िनवसिĠत महाĜमुने। \nिवचरेिĠमिथला मğये Ƈामे Ƈामे \nिवचक्षणः।।  \nसदाƛवन सĦपžा नदीतीरेषु संिİथता। \nतीरेषुभुिक्तयोगेन तैरभुिक्त िरितİमृता।।  \nअथŭत् हे मुनीĂर! ओ धĠय छिथ जे \nिमिथला में यėपूवर्क िनवास करइ छिथ \nआ िमिथलाक गामे गाम  \nघूमइ छिथ। ई िमिथला सदैव आमक \nवन सॅ सĦपž नदीक तट पर िİथत \nअिछ आ तीर में भोगक लेल Ćिसŀ \nअिछ। तेँ तीरभुिक्त अथŭत् ितरहुत नाम \nसॅ सेहो जानल जाइत अिछ \nिमिथलांचल। \nपुराणोक्त किपलेĂर, हिरलाखी, \nिपĢपलीवन, फुलहर, िगिरजाİथान, \nिवलावती, हिरĜवेकी, कूपेĂर; \nकुशेĂरİथान ŀ, िसंहेĂर, जनकपुर, \nवनƇाम, िसĠदूरेĂर, ÿपनायनवन, िवषहर, \nमंगला, मंगलवती िवरजा, पापहािरणी, \nसुखेलीवन आिद तीथर् सॅ पावन \nिमिथलाक मिहमा वृहिŅįणुपुराणक िमिथला \nमाहाĜĦय में वणर्न कएल गेल अिछ।  \nिमिथलाक लोकगीत में धमर् आ लोक \nबेवहारक Ćधानता अिछ। ƙाŌवेलाक, \nपराती, āमगीत; लगनीŀ, गोदना, \nभगवतीक आवाहन गीत; गहबर मे \nĆचिलत गीत झूमराŀ, कोशी संİकृित में \nिवकिसत गीत सिहत परंपरागत संİकार \nगीतक कतेको Ćकार िमिथलाक नव \nपीढ़ीक बीच लुĢतĆाय अिछ।  \nओिह लुĢतĆाय गीत सभक शĤद रचना, \nधुन, İवर, लय आ भाव एखनहुॅ सबकें \nआकिषर्त करइत अिछ। सब तरहेँ ज्ञान \nकेँ बƃऱाब बला, संİकारक संग रीित \nनीितक बोध कराब बला आ सुनबा मे \nमनोरंजक अिछ ओ गीत सभ। एखनहुॅ \nजतए कतहु परातीक İवर कान में \nपड़ैछ मन भाव िवभोर भ जाइत अिछ। \nĆİतुत अिछ साहेबदासक िलखल पराती \nमौिलक पारंपिरक भास में - \nअजहुॅ भजन िचत चेत मुगुध मन अजहु \nभजन िचत चेत।।  \nबालापन तरूणापन  बीतल, केस भये सभ \nसेत मुगुध मन। अजहुॅ।।  \nजा मुख राम नाम ने आबत, मानहु सो \nजन Ćेत मुगुध मन। अजहुॅ।।  \nहिर िवमुखी सुख लहत न कबहुॅ, परए \nनरक के रेत मुगुध मन। अजहुॅ।।  \nसाहेबदास तोिह क्या लागत, राम नाम \nमुख लेत मुगुध मन अजहुॅ भजन िचत \nचेत।।  \nपरातीक संबंध में āेơ जन कहइ छिथ \n- जखन पराती गाओल जाइ छल त \nएक कोस धिर ओर ğविन पहुॅचइत \nछल। परातीक भास आ भाव लोकसभ \nके जगा क मंगल िवहानक आनĠद दैत \nछल। ओिह भासक पराती केहन होइत \nअिछ, देखल जाय - \nĆाण रहत निह मोर Įयाम िबनु Ćाण \nरहत निह मोर।।  \nकािह पुछओ कोई मोिह ने बताबए, कहाॅ \nगेल नĠद िकशोर। Įयाम िबनु।।  \nछल कए गेल छिलक नĠदनĠदन , नैन \nझझाइछ नोर। Įयाम िबनु।।   ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n43 \nसाğयौ मौन कानन पशु पंछी, कतहु ने \nकुहुकए मोर। Įयाम िबनु।।  \nहमहुॅ मरब हुिन बहुिर न आएब, साहेब \nजीवन िद न थोर। Įयाम िबनु Ćाण \nरहत निह मोर।।  \n \nमधुबनी में āी दुगŭİथान,कोइलख में \nभƖकाली, āी दुगŭशिक्तपीठ, मंगरौनी में \nबूढ़ी माई, डोकहर मे \nराजराजेĂरी, िजतवारपुर मे िस(काली \nपीठ, ठाढ़ी मे परमेĂरी İथान, खोजपुर \nमें तारामंिदर, सहरसा के वनगाॅव मे \nउƇतारा, िवराटपुर मे चिěडका, \nबदलाघाट मे काĜयायनी, पचगिछया मे \nāी कंकाली, पटोरी आ गढ़बरूआरी  मे \nदशमहािवńा, देवनाडीह मे वनदुगŭ, \nदरभंगा मे Įयामामंिदर, Ħलेच्छमिदर्नी, \nगलमा मे ताराİथान, पचही मे चामुěडा, \nअहĪयाİथान, ककरौल मे शीतला \nİथान, पूिणर्यां मे पूरनदेवी, अरिरया मे \nदिक्षण कािलका मंिदर, मुजģफरपुर मे \nिÿपुरसुĠदरी, सखरा मे सखलेĂरी, \nउच्चैठ मे िछžमिİतका, चĦपारन मे \nवैराटी देवी, चěडी İथान, सहोदरा \nİथान सन कतेको देवी तीथर् सॅ सĦपž \nिमिथलाक जन जन मे देवी शिक्तक \nउपासनाक परंपरा समृ( अिछ।  \nिमिथलाक घर घर मे कुलदेवी रूप  मे \nपूिजत हेबाक कारणेॅ िविवध भावक \nदेवीगीतक परंपरा िवकिसत भेल। संपूणर् \nभारत वषर् मे िमिथला एकमाÿ क्षेÿ अिछ \nजतए भगवती गीतक सवŭिधक धुन \nपाओल जाइछ। कोनो मंगल कायर्क \nआरंभ में गोसाउिनक गीत गेबाक जे \nपरंपरा अिछ ओिह मे Ćचिलत अिधकांश \nगीत आ धुन लुĢतĆाय अिछ। लोककंठ \nमें एखनहुॅ कतहुॅ कतहुॅ सूनल जा सकैछ \nएहन िकछु गीत। यथा \n1. पारंपिरक \n जय वर जय वर िदअ हे गोसाउिन हे \nमा तािरणी िÿभुवन देवी।  \nिसंह चढल मैया िफरिथ गोसाउिन हे मा \nअितबल भगवती चěडी।। \n कट कट कट मैया दĠत शबद कएिल \nहे मा गट गट िगरलिन काॅचे।  \nघट घट घट मैया शोिणत िपबलिन हे \nमा मातिल योिगन संगे।। \n2. म0म0मदन उपाğयाय \nजय जय तािरणी भव भय हािरणी दुिरत \nिनवािरणी वर माले।  \nपरम İवरूिपणी उƇ िवभूिषणी दनुज \nिवदूिषणी अिहमाले।। \nिपतृवन वािसिन खल खल हािसिन भूत \nिनवािसिन सुिवशाले। \nिÿभुवन तािरिण िÿपुर िवदािरिण वदन \nकरािलिन अिहमाले।।  \nशतभख फल दे िदिवशत शुभ दे \nअिरकुल भय दे धनिनले।  \nअित धन धन दे हिर हर जय दे \nअनुपम वर दे वर िशले।। \nमदन िवलािसनी िविदत िवकािसिन कर \nकृतपािशिन जगदीशे।  \nहिरकर चिƅिण हिरकर विƌिण हिरकर \nशूिलिन पिरिमशे।।  \nरिव शिश लोिचिन कलुष िवलोिचिन वर \nसुख कािरिण िशव संगे।  \nāुित पथ चािरिण मिहष िवदािरिन िक्षितज \nिवपोिथिन रण संगे।।  \nअितशय हािसिन कमल िवलािसिन ितिमर \nिवनािसिन वर सारे। \nहर हृिद हिषर्िण िरपुकुल घिषर्िण धन रव \nवरिसिन हे तारे।।  \nजय जय तािरिण भव भव हािरिण दुिरत \nिनवािरिन वर माले।।  \n3. पारंपिरक \nकरू  भव सागर पार हे जननी करू  \nभवसागर पार।  \nके मोरा नैया के मोर खेबैया के मोरा \nउतारत पार हे जननी।।  \nअहॴ मोर नैया अहॴ मोर खेबइया अहॴ \nउतारब पार हे जननी।।  \nके मोरा माता के मोर िपला छिथ के \nमोर सहोदर भाई हे जननी।।  \nअहॴ मोर माता अहॴ मोर िपता छी अहॴ \nसहोदर भाई हे जननी।। \n4. कािलकाĠत \nअिखल िवĂ के नैन तारा अहॴ छी हे \nजगदĦब हĦमर सहारा अहॴ छी।।  \nअनल वायु शिश सूयर् सभ मे अहॴ मा, \nनदी के िवमल मंजुधारा अहॴ छी।।  \nरज सĜव तम केर उदभव अहॴ मा, \nĆगट मे तदिप शंभुधारा अहॴ छी।।  \nिवपत धार मे सुत जॱ डुिब रहल हो \nतकर हेतु िनकटक िकनारा अहॴ छी।।  \nिवनय कािलकाĠतक सुनत आन के मा \nदया के सकल सृिƠ सारा अहॴ छी।।  \n5. पारंपिरक \nसुर नर मुिन जन जगतक जननी हमरो \nपर होइयौ ने सहाय हे मा।।  \nजनम जनम सॅओ मुरूख  बनल छी, \nआबहु देहु िकछु ज्ञान हे मा।।  \nकेओ ने जगत बीच अपन लिखत भेल, \nहमहुॅ अहॴक सĠतान हे मा।।  \nदुिखया के िजनगी माता देखलो ने \nजाइए, सुखमय जग करू  दान हे मा।।  \nकाम ƅोध लोभ मोह माया जाल \nबाझलहुॅ, मुिक्तक देहु वरदान हे मा।। \n6. पारंपिरक \nहे जगदĦब जगत माता काली Ćथम \nĆणाम करै छी हे।।  \nĆथम Ćणाम करै छी हे जननी हम त \nिकछु ने जनै छी हे।।  \nनिह जानी हम पूजा जप तप अटपट \nगीत गबइ छी हे।  ‘िवदेह’ Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका १ जनवरी २००९ (वषर् २ मास १३ अंक २५) http://www.videha.co.in मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n ‘िवदेह’ õथम मैिथली पािक्षक ई पिñका १ जनवरी २००९ (वष र् २ मास १३ अ ंक २५) http://www.videha.co.in माȝषीिमह स ंृताम ् \n44 \nअटपट गीत गबई छी हे जननी हम त \nिकछु ने जनै छी हे।। \nिवपितक हाल कहू की अहाॅ के सबटा \nअहाॅ जनै छी हे।  \nसबटा अहाॅ जनै छी हे माता,हम त \nिकछु ने जनै छी हे।।  \nमात िपता िहत िमत कुल पिरजन माया \nजाल बझल छी हे। \nजगतािरणी जगदĦब अहीें केॅ गिह गिह \nचरन कहै छी हे।।  \n7. पारंपिरक \nहे अĦबे माता हमरो पर होइयौ \nसहाय।। हमार जगजननी हमरो पर \nहोइयौ सहाय।। \nयुग युग सॅ भटकल छी जीवन भॅवर मे \nआबहुॅ उबारू  हे माय।। \nदुःखिह जनम बाल यौवन मे पाओल \nसुख के ने भेटल उपाय।।  \nअज्ञानी शिक्तहीन लोभी बनल छी,एहन \nने िजनगी सोहाय।।  \n8. महाकिव िवńापित \nआिद भवानी िवनय तुअ पाय,तुअ \nसुिमरइत दुरत दूर जाय।।  \nिसंह चढ़ल देिव देल परवेश बघछाल \nपिहरन जोिगन भेष।।  \nबाम लेल खपर दिहन लेल काित, असुर \nके बधए चलिल िनिश राित।। \nआिद भवानी िवनय तुअ पाय,तुअ \nसुिमरइत दुरत दूर जाय।।  \nतुअ भल छाज देिव मुěड","size_mb":10.38,"has_text":true},"Sadeha 02.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 02.pdf","name":"Sadeha 02.pdf","text":"मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० i \n \nिवदेह \nमैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना \n२००९-१०  ii िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका (http://www.videha.co.in/) \n१५ जनबरी २०१० वषर्:३ मास:२५ अंक ५० \nिवदेह: सदेह:२ ( िवदेह ई पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकक दस Ćितशत चुनल \nरचनाक संग) \nदाम: १०० टाका ( ĭयिक्तगत ƅय लेल) आ $४० (for institutions and \nlibrary India and Abroad) \nसĦपादक- गजेĠƖ ठाकुर \nसहायक सĦपादक- āीमती रिĮम रेखा िसĠहा, āी उमेश मंडल \nभाषा सĦपादन- āी िवńानĠद झा आ āी नागेĠƖ कुमार झा \nISBN: ९७८-९३-८०५३८-०९-९ \n(c)२००८-१०.सवŭिधकार लेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय \nसंपादकाधीन। रचनाकार अपन मौिलक आ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ (सात िदनक भीतर) एकर \nĆकाशनक अंकक सूचना देल जायत। ’िवदेह' Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nअिछ आ एिहमे मैिथली, संİकृत आ अंƇेजीमे िमिथला आ मैिथलीसँ संबंिधत \nरचना Ćकािशत कएल जाइत अिछ। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक ०१ आ १५ ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।  \n(c) २००४-१० सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ \nआकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ संƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद \nआ पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक हेतु \nggajendra@videha.com पर संपकर् करू।  \n© āुित Ćकाशन- िवदेह:सदेह:४-िĆंट वसर्न- DISTRIBUTORS: AJAY ARTS, \n4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, DARYA GANJ, New Delhi-110002  \nPh. 011-23288341, 09968170107 Website: http://www.shruti-\npublication.com e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \nhttp://www.videha.co.in/ एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी \nआ रिĮम िĆया Ņारा पािक्षक रूपेँ  िडजाइन कएल जाइत अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० iii \n(कायŭलय Ćयोग लेल) \nिवदेह:सदेह:१ ( ितरहुता/ देवनागरी)क अपार सफलताक बाद आगाँक अंक लेल \nवािषर्क/ िŅवािषर्क/ िÿवािषर्क/ पंचवािषर्क/ आजीवन सƄİयता अिभयान। \nओिह बखर्मे Ćकािशत िवदेह: सदेहक सभ अंक/ पुिİतका पठाओल जाएत। \nनीचाँक फॉमर् भरू :- \nिवदेह:सदेहक देवनागरी/ वा ितरहुताक सदİयता चाही: देवनागरी/ितरहुता \nसदİयता चाही: Ƈाहक बनू (कूिरयर/रिजİटडर् डाक खचर् सिहत):- \nबखर् YEAR INDIA NEPAL Abroad  \nएक  ( २०१०ई.) रु.२००/-  INR ६००/-  US$ २५ \nदू  ( २०१०-११ ई.) रु.३५०/-  INR १०५०/- US$ ५० \nतीन  ( २०१०-१२ ई.) रु.५००/- INR १५००/-  US$ ७५ \nपाँच ( २०१०-१३ ई.) रु.७५०/-  INR २२५०/- US$ १२५ \nआजीवन (२००९ आ ओिहसँ आगाँक अंक) रु.५०००/-  INR १५०००/- US$ ७५० \n \nहमर नाम: \nहमर पता: \nहमर ई-मेल: \nहमर फोन/मोबाइल नं.: \n \nहम Cash/MO/DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI  दऽ \nरहल छी। वा हम रािश Account No. २१३६०२०००००४५७ Account holder \n(distributor)'s name: Ajay Arts, Delhi, Bank: Bank of Baroda, Badli branch, \nDelhi\n क खातामे पठा रहल छी। \nअपन फॉमर् एिह पतापर पठाऊ:- shruti.publication@shruti-\npublication.com वा AJAY ARTS, ४३९३/४A, Ist Floor, Ansari Road, \nDARYAGANJ, Delhi- ११००००२ Ph. ०११-२३२८८३४१, ०९९६८१७०१०७,  \nWebsite: http://www.shruti-publication.com \n \n \n(Ƈाहकक हİताक्षर)  iv िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० v \nिवदेह \nमैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n२००९-१० \n(िवदेह:सदेह:२ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ  \nबीछल आ सĦपािदत कएल) \n \nिĆय पाठकगण, िवदेहक नव अंक ई Ćकािशत होइत अिछ पािक्षक रूपेँ - \nलॉग ऑन करू  http://www.videha.co.in । ई िĆंट वसर्न माने िवदेह: \nसदेह:२ िवदेह ई-पिÿकाक २६म ( १५.०१.२००९) सँ ५०म ( १५.०१.२०१०) \nअंक धिरक चुनल रचना ( मोटा-मोटी दस Ćितशत)क संग Ćİतुत अिछ। मुदा \nिवदेहमे ई-Ćकािशत पाखलो (मूल कॲकणी उपĠयास तुकाराम रामा शेट आ मैिथली \nअनुवाद डॉ. शĦभु कुमार िसंह), Ĕयोित झा चौधरीक किवता संƇह अिचर्स ् आ \nनताशा (मैिथली िचÿ-शृंखला- देवांशु वĜस) अलगसँ पुİतकाकार Ćकािशत कएल \nजा रहल अिछ।  \nिवदेह Ņारा ĆारĦभ भेल मैिथली (ितरहुता आ देवनागरी) सािहĜय आĠदोलनमे \n२००सँ बेशी लेखक जुिड़ चुकल छिथ, ५० टा अंक ( देवनागरी, ितरहुता आ \nƙेल तीनूमे) ई-Ćकािशत भऽ गेल अिछ आ पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िवदेह \nआकŭइवमे राखल गेल अिछ। दू टा सदेह अंक (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो \nĆकािशत भऽ गेल अिछ। िविवध िवषयपर ६००० पृơक नूतन मैिथली सािहĜय \nआ ५० लाख शĤदक मैिथली कॉपŸरा अĠतजŭलपर िवĂक सĦमुख Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। ११०० पृơक भोजपÿ-तालपÿक आ अĠयाĠय पÿक पाěडुिलिपक \nिमिथलाक्षरमे अंकण आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण कएल गेल अिछ। \nिवदेह आकŭइवमे माÿ शािĤदक कॉपŸरा निह अिछ वरन् १००सँ बेशी मैिथली \nऑिडयो फाइल, १०० घěटासँ बेशीक मैिथली वीिडयो फाइल जािहमे कैकटा \nसĦपूणर् मैिथली नाटक सेहो अिछ, आधुिनक कला, िचÿकला, छायािचÿक संग \nिमिथला िचÿकलाक फोटो आ पी.डी.एफ. रूपमे  सएसँ बेशी मैिथली पोथी सेहो \nदेखबा, पढ़बा आ डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। संगमे बच्चा सभक सािहĜय \nआ काटूर्न सभ सेहो िनिमर्त आ Ćदिशर्त कएल गेल अिछ आ पढ़बा लेल आ \nडाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। मैिथलीक पिहल ƙेल पोथी उपĠयास-  vi िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसहćबाढ़िन ( हमर पोथी कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे संकिलत हमर उपĠयास) सेहो \nिĆंट रूपमे  आिब गेल अिछ। िमिथलाक सभ जाित आ धमर्क मैिथलीमे संİकार, \nिविध-ĭयवहार आ āमगीत िवदेह ऑिडयो आ वीिडयोमे राखल गेल अिछ। \nमैिथलीक लेल भाषा सĦपादन पाƁयƅमकेँ अĠतजŭलक िवदेहक ३००० सँ बेशी \nसदİय Ņारा अिĠतम रूप  सेहो Ćदान कएल गेल अिछ। िमिथलाक्षरक यूनीकोड \nआवेदनमे िवदेहक योगदानकेँ आवेदनकतŭ Ņारा आवेदनमे विणर्त कएल गेल अिछ। \nसंगिह िवदेह आकŭइवक आधारपर यूनीकोडमे २००८ सँ पोथीक Ćकाशन शुरु \nभेल (निचकेताक नो एěƏी:मा Ćिवश पिहल यूनीकोड िĆंट मैिथली पोथी छी) मुदा \nिहĠदीमे पिहल यूनीकोड िĆंट पोथी फरबरी २०१० मे वाणी Ćकाशनसँ आएल। \nसंगिह हमर िलखल सहćबाढ़िन जे मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक अिछ \n(ISBN:९७८-९३-८०५३८-००-६) २००९ मे िरलीज भेल आ पुअर होम दरभंगा िİथत \nĤलाइĠड İकूलकेँ पठाओल गेल अिछ। मुदा ई तँ माÿ ĆारĦभ अिछ। \nएिह खěडमे कुछु चुनल मैिथली मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना \n(िवदेह:सदेह:२ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल आ सĦपािदत \nकएल) देल जा रहल अिछ, जािहमे साक्षाĜकार, २६म सँ ५०म अंकक चुनल \nसĦपादकीय, संदेश-आलोचना आ अवगŰकृत सामƇी भेटत। \nसूचना: पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् \nउदयकाĠत उफर् ISP २२०.२२७.१६३.१०५, १६४.१००.८.३, २२०.२२७.१७४.२४३ \nउफर्....केँ डगलस केलनर आ अरुण कमलक रचनाक चोिरक पुिƠक बाद \n(http://www.box.net/shared/७५xgdy३७dr) बैन कए िवदेह मैिथली \nसािहĜय आĠदोलनसँ िनकािल देल गेल अिछ। केलनरक संदेश नीचाँ अिछ। \nिवशेष जानकारी सĦपादकीय-सĠदेशमे आगाँ देल गेल अिछ। \nkellner@ucla.edu\" <kellner@ucla.edu .Dear Gajendra thanks for the \ndetective work. was there a response? best regards,  Douglas Kellner , \nPhilosophy of Education Chair , Social Sciences and Comparative \nEducation, University of California-Los Angeles, Box 951521, 3022B  \nMoore Hall, Los Angeles, CA 90095 -1521, Fax  310 206 6293, Phone 310 \n825 0977 \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ जनबरी २०१०) ९३ \nदेशक १,०४२ ठामसँ ३६,७१७ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,१९,८९१ बेर \nदेखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n-–गजेĠƖ ठाकुर \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० vii \nƅम \n \nजीवकाĠतसँ िवनीत उĜ पलक साक्षाĜ कार \nसाक्षाĜकार 1 \nराजमोहन झासँ गजेĠƖ ठाकुरक साक्षाĜकार \nसाक्षाĜकार 8 \nरामाāय झा “रामरंग” (१९२८- ) \nरामरंगजी सँ गजेĠƖ ठाकुरक गप शप। (६ जुलाई २००८) 11  \nिजतेĠƖ झा  \n१. जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी 12 \n२. िĆय पाहुन 12 \n३. आशाक िकरण: सौभाग्य िमिथला 13 \nअमरनाथ झा \n1. हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही 15 \n२. िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। 17 \n३. आचायर् पंकज 18 \nतूिलका 20 \nİवािİतका: 21 \nचĠƖेश \nसंवेनशील मोनकेँ छुबैत हुगली ऊपर बहैत गंगा 22  \nफूल चĠƖ झा ‘Ćवीण’ \nमैिथली िशशु सािहĜय लोक  29 \nकेदार कानन \nजगदीश Ćसाद मंडलक कथा-पछताबापर एक दृिį ट  42 \nĆेमशंकर िसंह \nजयकाĠ त िमā जीवन आ सािहĜय–साधना 44 \nडा. रमानĠद झा ‘रमण’ \nतĠÿनाथझा/ सुभƖझा जĠमशतवािषर्की 67  viii िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĮयामसुĠदर शिश \n१. āŀांजिल आह उमा ! वाह उमा ! 77 \n२. सािहĜ यकार डा. धीरेĮ वर झा िधरेĠ Ɩक ६ ठम वािषर्कीपर िवशेष 79 \nनवेĠदु कुमार झा  \n१. चेतना सिमितक आम सभामे नव पदािधकारीक भेल चुनाव 81 \n२. भाषाई अकादमीक िवकासक लेल उठल सरकारक डेग  81 \nसुशाĠत झा \n१. मैिथली भाषा- संİकृितक रक्षाक लेल एकटा संİथा जरुरी अिछ 83 \n२. हमर सपनाक िमिथला 84 \n३. मैिथलीकेँ लऽ कऽ िकछु असुिवधाजनक Ćķ... 86 \nडॉ. शंभु कुमार िसंह \nआलेख: आधुिनक मैिथली नाटकमे िचिÿत : िनधर्नताक समİया 88 \nआशीष अनिचĠहार \nअĠहारपर इजोतक किहओ िवजय निह (आलोचना) 91 \nहृदय नारायण झा  \nिमिथलाक लुĢतĆाय गीत  95  \nगभर्सँ छिठहार धिर 95 \nसोहर आ खेलउना पर आधािरत संİकार गीतक बानगी 95 \nिवआह संİकारक लुĢतĆाय गीत  97 \nिवषहारा गीत 104 \nजयकाĠत िमāपर िवशेष \n१. डॉ. गंगेश गुंजन 109 \n२. िवńा िमā 109 \nडा. चĠदेĂर शाह  \nहोलीक संदेश 111 \nिवńा िमā \nहोलीपर िवशेष 113 \nडॉ. गंगेश गुंजन \nकिवक आĜमोिक्तः किवताक अएना-िवनीत उĜपलक किवता संƇहपर  114 \nरामभरोस कापिड ‘ƚमर’ \n१. संचार एवं सािहĜय क्षेÿमे समावेशी İवरुपक अपेक्षा 117  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० ix \n२. याÿा Ćसंग 121 \n३.साझा Ćकाशनमे िवńापित 123 \nडा. कĪपना मिणकाĠत िमā \nमातृभाषा 126 \nभीमनाथ झा \n१. मखानक खािन ई िमिथला  128 \n२. चĠदा झा, हिरमोहन झा िमिल कऽ 131 \nĆकाश चĠƖ \n१. रंगदृिƠ; िदĪली 136 \n२. िमिथलामे रंगकलाक समकालीन दृिƠ 138 \nजगदीश Ćसाद मंडल \nसंİकार-लोकगीत आ गीतनाद 141 \nपंचानन िमā \n१. मऊ वािजतपुरसँ िवńापितनगर पिरवþर्न-याÿा 146 \n२. िवńापित जयĠती (३१ अक्टूाबर ०९) क अवसरपर \nिमिथलाक कितआएल िसŀपीठ 148 \nगोपाल Ćसाद \n१. फराक िमिथला राĔयक गठन िकएक निह ? 152 \n२. िहंदी, मैिथली, िमिथला, िबहार ओ मैिथल लोकिनसंॅ अपेक्षा 153 \nĆोफेसर राधाकृįण चौधरी \nिमिथलाक इितहास 155 \nअमन कुमार झा \nिरपोटर् (काठमाěडू) 167 \nसुजीत झा \n१. सुिनल मिĪलक- सफल ĭयिक्त- आब िमिथला Ƈामक तैयारी 168 \n२. ६अम शताĤदीक लोक नायक वृत िचÿमे 170 \nरामलोचन ठाकुर \nसमकालीन मैिथली-कथाक यथाथर्-उफर् यथाथर्क-कथा 172 \nिबिपन झा \nआवĮयकता अिछ मैिथली शĤदतĠÿ िनमŭणक  177  x िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nशीतल झा \nगामक अिधकारी....भैया....पोखिर....चĦपा फूल.... 179 \nकुमार राधारमण \nपािकİतानमे सेक्स-िवचार 182  \nāीमती कुमुद झा \nउच्चैठ भगवतीक महाĜम 185 \nशĦभू झा वĜस \nगाहर्İथ जीवनक समİया 187 \nनागेĂर लाल कणर् \nगायन, कथक, िसतार वादन 189 \nसांİकृितक कायर्ƅम–िगटार–वादनक Ćİतुित 189 \nडॉ. रवीĠƖ कुमार चौधरी \nिवńापितक फोटोकेँ लोक सभामे लगएबाक मांग– 191 \nभालचĠ Ɩ झा \nहमर िशक्षण-याÿा 192 \nगजेĠƖ ठाकुर \nमैिथली समीक्षाक आवĮयक तĜव 206 \nसंपादकीय-संदेश 213 \nइĠक्वायरीक िववरण 229 \nपाठकक संदेश: एिह घटनाƅमपर 234 \nसंदेश 240 \nमैिथलीमे भाषा सĦपादन पाƁयƅम 248 \nमैिथलीमे भाषा सĦपादन पाƁयƅम 248 \n२. नेपाल आ भारतक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा  \n  बनाओल मानक शैली 257 \n१. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल  \n   मानक उच्चारण आ लेखन शैली 257 \n२. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली 257 \n   उच्चारण िनदųश: 259  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 1 \n \n \nमूखर्ता पीिब कऽ िवषवमन करैत अिछ \nसमीक्षक - जीवकाĠत \nĆबोध सĦमान २०१० लेल चयिनत \nजीवकाĠतसँ विरơ पÿकार आ \nमैिथलीक उदीयमान किव  \nिवनीत उĜपलक \nसाक्षाĜकार \nिवनीत उĜपल : अहाँक जĠम कतए भेल आ िदन-वषर् की छल? लालन-\nपालन कतए भेल?  \nजीवकांत : २७ जुलाई, १९३६ क मामाक गाम सुपौल िजलाक अभुआढ़ \nमे हमर जĠम भेल। िकछु िदन तक तँ हमर लालन-पालन मामक गाममे भेल। \nतकर बाद अपन गाम मधुबन क डेओढ़मे भेल। हमर िपता चािर भाइ छलिथ। \nसंयुक्त पिरवार छल आओर हम सभ १५-१६ बच्चाक लालन-पालन संगे भेल। \nिवनीत उĜपल : एखन अहाँक पिरवारमे के सभ अिछ आओर ओ सभ की \nकरैत अिछ? \nजीवकांत : हम दू भाइ छी। जेठ हम छी आ नवकांत झा छोट अिछ। \nनवकांत सेंƏल बैंकक नौकरसँ अवकाश Ƈहण कए दरभंगामे रहैत अिछ। एक \nबिहन आब निह छिथ। दोसर बिहन गोदावरी सुपौलमे Ĥयाहल गेल, जे सहरसामे \nरहैत अिछ। तीन बच्चा अिछ। पैघ बेटा अरुण चेžइमे बैंकमे कायर्रत अिछ। \nछोट वरुण लखीसरायमे एलआईसीमे काज करैत अिछ। बेटी Ćेम नेपालक राज \nिवराजमे Ĥयाहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : घरमे आन लोक मैिथली पढ़ैत आ िलखैत अिछ? \nकिनयाक सहयोग लेखनमे कतेक भेटल? \nजीवकांत : हमर घरमे भाइ हुअए आिक कोनो बच्चा, मैिथलीमे निह \nिलखैत अिछ। शुरूमे  किनयाँ शिच िकछु निह बुझैत छलीह। हुनका लगैत छल \nजे फालतूक काज कऽ रहल छी। हुनका अिनƖाक बीमारी छलिĠह तािहसँ राितमे \nलाइट िमझा दैत छलीह। मुदा बादमे सहयोग करए लगलीह। धĠय ओ जे हम \nिलखैत छी। ओना ओ Ĕयोँ िवरोध करतीह तँ हम िकछु निह िलिख सकैत छी। \nएकरा लेल हम किनयाँक आभारी छी। \nिवनीत उĜपल : मैिथली सािहĜय िदश कोना आकृƠ भेलहुँ? िवİतारसँ \nबताऊ?  2 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nजीवकांत : हम जािह कालमे पैदा भेलहुँ, तािह कालमे पढ़ैक महĜव निह \nछल। हमरो पढ़ाइ देरीसँ शुरू  भेल। İकूलमे नाम िलखेबा लेल िकयो निह गेल \nछल। हम अपने गेल छलहुँ। ओिह कालमे हम सभ मािटपर िलखैत छलहुँ। \nहमर गाममे तुलसीदासक रामायणक पाठ होइत छल। Ņारपर लोक ताश खेलाइत \nछल आ रामायणक Įलोकक दसटा अथर् करैत जाइ छलाह। Įलोककेँ लऽ कऽ \nतकर्-िवतर्क सेहो होइत छल। हमरो घरमे बेंकटेĂर İटीम Ćेससँ छपल मोटका \nरामाएण छल, जकरा पढ़ैत आ सुनैत छलहुँ। तखन धिर मैिथलीक कोनो गप \nनिह छल। नेना रही, सोचैत रही, जखन तुलसीदासक िलखलपर एतेक तकर्-\nिवतर्क होइत अिछ, तखन हमहूँ िकएक निह िलखै छी। शुरूमे  किवता िलखलहुँ, \nजे आयŭवतर्मे छपल। आइ.एस.सी. कऽ कए साल भिर बाद १९६४ ई. मे \nĆाइवेटसँ बी.ए. कएलहुँ। छह मास धिर अहापोहमे रहलहुँ, जे िहंदीमे िलखी \nआिक मैिथलीमे। \nओिह काल मे िमिथला िमिहर पढ़ैत छलहुँ। ओिहसँ बेसी Ćभािवत भेलहुँ। \nरवॴƖनाथ टैगोरक सािहĜयसँ सेहो Ćभािवल भेलहुँ। िहंदीमे िलखी आओर मैिथलीमे \nसेहो। िकछु काल बाद िनणर्य लेलहुँ जे हम िनत िदन िलखब। गृह िजला \nमधुबनीमे नौकरीक मादे खजौली, देहोल, पोखराम आिद गाममे रहलहुँ आ \nजीवनानुभवक ĭयापक अनुभव िलखलहुँ। \nिवनीत उĜपल : अहाँक कालमे संİकृतक िवİतार बेसी छल। तखन \nमैिथली िदश कोना Ćवृत भेलहुँ? \nजीवकांत : İवतंÿता ĆािĢतक कालमे इंगिलश मीिडयम İकूल खुजल रहै। \nिहंदी İकूलमे मैिथली पढ़ाओल जाइत छल। इंगिलश İकूल खुजलासँ लोक \nसंİकृत िबसिर गेल। मुदा हम गामक लोक गामसँ Ćभािवत। २४ जनवरी \n१९६५ मे िमिथला िमिहरमे पिहल किवता 'इजोिरया आ िटटही’ छपल। एकरासँ \nहमरा जोश भेटल।  \nिवनीत उĜपल : अहाँ केकर लेखनीसँ Ćभािवत छी? \nजीवकांत : किवता हमर िĆय अिछ। िलखैमे आनंद अबैत अिछ, ओकर \nगंधसँ Ćभािवत होइत छी। मुदा गंधक Ćतीकमे तुलना साफ निह होइए। कोनो \nगप किवतामे बेसी नीकसँ कहल जा सकैत अिछ। आलोचक कहैत अिछ जे \nअहाँ कथामे सब िकछु अलग-अलग निह करैत छी। पाठककेँ अपन िदशसँ सूÿ \nजोड़ए पड़ैत अिछ। सबहक गंध अपन-अपन तरहक होइत छै। हमर लेखनक \nमूल किवता अिछ, आओर अपन गप किवताक संग Ćेिषत करैमे नीक लगैत \nअिछ। \nिवनीत उĜपल : लेखनमे कोना ĆोĜसािहत होइत छलहुँ? \nजीवकांत : अहाँ सोमदेवक नाम सुनने होएब। हमर किवता पि़ढ कऽ \nयाÿी जी हुनका कहलिथन जे जीवकांतकेँ किहयौ ओ उपĠयास िलखताह। एकरा \nसंगे िमिथला िमिहरसँ िलखबाक आमंÿण आएल। एकरा एक तरहसँ हम चुनौतीक \nरूपमे  लेलहुँ आ जे ओ िलखबैत रहल, फरमाइश करैत छल, से िलखैत रही।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 3 \nिशक्षक संघसँ सेहो जुड़ल रही तािहसँ पटना जाइत रही। ओिह काल पटनामे \nलोकसँ भेट होइत रहए आओर ĆोĜसाहन भेटैत रहए। तीनटा उपĠयास \nफरमाइशपर िलखलहुँ जे धारावािहक रूपमे  छपल। \nिवनीत उĜपल : अहाँकेँ ई निह लगैत अिछ जे सािहĜय अकादमी देरीसँ \nअहाँक लेखन~पर िवचार केलक? \nजीवकांत : सािहĜय अकादमीक पुरİकारकेँ लोक संदेहक दृिƠसँ देखैत \nछैक। ओतए जाएज लोककेँ िकनारा कऽ दैत छै। हम सािहĜय अकादमीक \nपॉिलिटक्स निह जनैत छी। गाममे रहैत छी। कोनो दोİत निह बनेलहुँ। ओिहनो \nिमिथला समाज आ लोक अनौपचािरक अिछ। भऽ सकैत अिछ सािहĜय पुरİकार \nिवलंबसँ भेटल। मुदा एिह सभमे हम निह पड़ैत छी। \nिवनीत उĜपल : पैघ-पैघ पिÿकामे कोना िलखए लगलहुं? \nजीवकांत : एखनसँ तीस साल पिहने समकालीन भारतीय सािहĜय शुरू  \nभेल, तखन हम िकछु अनुवाद कएलहुँ। मैिथलीमे पिहल कहानी हमरे आएल। \nपिहल बेर मैिथली िवशेषांक आएल। एकटा अनुवाद केदार कानन केलिथ। \nमैिथली किवता पठबैत रही। िहंदी संपादक आ िहंदी पिÿका खूब आदरसँ हमर \nरचना छपैत रहए। समय अंतरालपर कोलकाता, मुंबइ, िदĪलीसँ Ćकािशत पिÿका \nसेहो छपै लागल। \nिवनीत उĜपल : पिहल किवता संƇह कोन छल आओर के छपलिथ? \nजीवकांत : २००३ मे ' तकैत अिछ िचड़ै’ किवता संƇह छपल, जेकरा \nऊपर सािहĜय अकादमी पुरİकार देलक। ओकर िहंदी अनुवाद ' िनशांतक \nिचिडय़ा’ छपल। एकरो सािहĜय अकादमी छपलक। ढेरे िवĂिवńालयमे शोध भऽ \nरहल अिछ। Ćखर आलोचक सेहो लेखनक Ćशंसा कए रहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहांक किवता 'रहİय’ मे गूथल बुझाइत अिछ? \nजीवकांत : किवताक आरंभ कतहुसँ जे होइत अिछ से तािकर्क पिरणित \nतक जरूर  पहुँचैत अिछ। लोक कहैत अिछ जे हमर किवता आिखर मे ' टनर्’ \nलऽ लैत अिछ। लोक काल आ पाठक हमर सामने निह रहैत अिछ, तािहसँ \nअलग-अलग पाठक हमर किवतामे अलग-अलग गप देखैत अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँ तँ खूब समीक्षा केने छी? \nजीवकांत : समीक्षक तौर पर हम ओते Ćोफेशनल निह छी। बैसल रहैत \nरही तँ पढ़ैत रही। नव पोथी पढ़लाक बाद छोट-छोट िटĢपणी करैत छी। पूरे \n४० साल मे ६०-७० टा पोथीपर छोट-छोट िटĢपणी केने छी। एकरा बाद मन \nबहलबैत छी, हास-पिरहास आ चचŭ, बहुत रास गप करैत छी। \nिवनीत उĜपल : नव लेखक आ हुनकर रचनाकेँ कोना देखैत छी? \nजीवकांत : एखन नवलेखक तेजीसँ आिब रहल अिछ। देहातसँ सेहो \nलेखक आिब रहल अिछ। बीच वाला पीढ़्ीमे अłुत लेखक भेल। महाĆकाश आ \nसुभाषचंƖ यादव लोक िववशता, िनधर्नताक िवलक्षण िचÿण अपन रचनामे करैत \nछिथ।   4 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथली किवता सेहो गंभीर भऽ रहल अिछ। ओकर İतर बि़ढ गेल अिछ, \nसोच काफी आगू तक अिछ। \nिवनीत उĜपल : मैिथलीक सािहĜयमे समीक्षकेँ अहाँ कोन दृिƠसँ देखैत \nछी? \nजीवकांत : समीक्षा यूरोपसँ आएल अिछ। यूरोपमे अĠवेषणक संग समुिचत \nपिरĆेŞयमे समीक्षा होइत अिछ। िहĠदुİतान एिह िवधामे िपछड़ल अिछ। िहंदी \nभाष्ामे सेहो नीक समीक्षा निह भऽ रहल अिछ। लोक वेद कहैत अिछ जे \nिहंदीक पैघ समीक्षक नामवर िसंह समीक्षा निह कऽ भाषण दैत छिथ। तटİथ \nभऽ कऽ मूĪयांकन निह भऽ रहल अिछ। नीक लेखककेँ पएरसँ दबा देल गेल \nआओर जेकरा िकछु निह अबैत अिछ ओकरा कĠहापर बैसा देल जाइत अिछ। \nिवńापितपर आइ धिर िकयो मैथलीमे नीक समीक्षा निह केलक अिछ। रामानाथ \nझाक समीक्षा जयकांत बाबूक समीक्षा निह भऽ रहल अिछ। अंƇेजीमे नीक बुिľ \nहोइत अिछ। अंƇेजीसँ एम.ए. केलाक बाद लोकक नीक बुिľ होइत अिछ, मुदा \nमैिथलीसँ एम.ए. कोसर् करबाक बाद छाÿ बरबाद होइत अिछ। नाश कऽ दैत \nअिछ ओकर भिवįय। जखन महीसे खराब होएत तखन कोनो नीक चीज आिन \nकऽ िदयौ खेनाइ खरापे बनत। सोनारक काज लोहारक हथौड़ीसँ निह भऽ \nसकैत अिछ। समीक्षामे कोनो नीक काज निह भऽ रहल अिछ। \n'अपन बņी भिर पनबņी’ सनक लोक अिछ। जाइत-पाित बेसी अिछ। लोक \nएक-दोसरकेँ छोट बुझैत अिछ। रचन्ाक मूल भावनमे कमी आएल अिछ। अपन \nरचना आ अपन लगुआ-भगुआमे लोक फंसल जाइत अिछ। सब अपनाकेँ पैघ \nबुझैत अिछ। सभटा लोक काजक ƅेिडट अपना लेल लेबाक लेल मािर कए \nरहल अिछ।  \nिवनीत उĜपल : रचन्ामे अनुभवक की भूिमका होइत अिछ? मैिथलीक \nĆचार-Ćसार लेल अहाँक िवचार की अिछ? \nजीवकांत : सभ लोकक अपन अनुभव होइत अिछ। ओकरे ठीक-ठाक \nकए लेखक शाİÿ बना दैत अिछ। सभटा लेखक अपन अनुभवकेँ पुनजŰिवत \nकरैत अिछ। जिहना-जिहना िशक्षक İतर बढ़त, तिहना-तिहना मैिथलीक Ćचार-\nĆसार बढ़त। िमिथलामे िशक्षकक कमी अिछ। İÿी िशक्षा एखनो बेसी निह \nअिछ। साक्षरता जेना-जेना बढ़त आिथर्क िİथित तेना-तेना नीक होएत। मैिथली \nबढ़त। इंटरनेटेपर मैिथली बि़ढ रहल अिछ। गौरीनाथ नीक काज कए रहल \nछिथ। कोलकाताक İविİत फाउंडेशन सेहो नीक काज कए रहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँक रचना िवƖोही Ćवृितक अिछ, से िकए? \nजीवकांत : सरकार बनेने छी। जनताकेँ सुरक्षा चाही, सडक़ चाही। \nआजादी भेटल, ÿुिट सेहो भेटल। कमजोर लोकक संग दुĭयर्वहार भऽ रहल \nअिछ। अĠयायक िखलाफ आवाज उठबैत हमर मनोदशा अिछ। १९७० ई. मे \nकोलकातामे ' िकरणजी’सँ भेट भेल छल। ओ कहलिथ जे हमर İटैंड तँ सþा \nिवरोधी अिछ। हुनकर गप ठीक छल।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 5 \nिवनीत उĜपल : माक्सर्वादकेँ लऽ कऽ की सोचैत छी? \nजीवकांत : माक्सर्वादक पिहने सेहो गरीबी छल। िवńापित अपन किवतामे \nगरीबीक ĭयापक वणर्न कएने छिथ। ' कखन हरब दुख मोर’ गीतमे एक तरहेँ \nगरीबीक वणर्न कएल गेल अिछ। 'निह दिरƖ सब जुग माही’ आ संİकृत Įलोक \n'सवų गुणा कांचन भाजयंित’ मे सेहो दिरƖाक गप अिछ। गरीबीक िखलाफ \nगरीबक पक्षमे सभ िदन िलखल जाइत रहल अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँ आ अहाँक लेखन ककरासँ Ćभािवत अिछ? \nजीवकांत : हम सेहो माक्सर्वादसँ Ćभािवत छी। लोिहयासँ सेहो Ćभािवत \nछी। बराबरी आ समानताक िवचारकेँ Ćमुखता दैत छी। माक्सर्क समथर्क रही। \nएकरा लेल दीक्षा निह लेलहुँ, िकयो ई गप पैदा निह केलक, अपने पैदा भेल। \nिवनीत उĜपल : तखन अहाँ माक्सर्वादक िवरोध िकए कए रहल छी? \nजीवकांत : माक्सर्वाद उþम िवचार छी, मुदा िहंसाक पक्षमे बेसी अिछ। \nभारतीय राजनीित आ संİकृितमे माक्सर्वादक संभावना कम अिछ, तािहसँ एतए \nसमाजवाद Ćबल भेल। भारतीय संİकृित ' सवų भवĠतु सुिखनः’ पर आधािरत \nअिछ। एतए गांधी Ćासंिगक छिथ। माक्सर्वाद बारंबार अपन राİतासँ भटकैत \nअिछ। माक्सर्वादक नीितकेँ जमीनपर उतारब किठन अिछ। रूसक  जमीनपर \nउतरल माक्सर्वाद राįƏवादक Ćबल समथर्क बिन गेल। ितĤबत, भूटान, नेपाल आ \nपािकİताक बलधकेल जमीनमे चीनी झंडा फहराइत अिछ। \nिवनीत उĜपल : 'सुमन’ जीक अहाँ हमेशा िवरोध कएलहुँ, तखन अिभनंदन \nƇंथमे बड़ाइ करबाक की मतलब अिछ? \nजीवकांत : ' सुमन’ जीक बड़ाइ िलखलहुँ तँ हम अछूत(......)भऽ गेलहुँ। \nहुनकर अğयाĜमपर िलखल अłुत अिछ। संİकृतमे िलखलिĠह। ओ आिग \nलगबैक क्षमता रखैत छिथ। ओ संİकृित आ मूĪयक िवषयक ğवजवाहक \nछलाह। ओ मैिथली किवताकेँ उĜकृƠता तक लऽ गेलिथ। हम माक्सर्वादी भऽ \nजाइ तकर माने ई तँ निह होएत जे हम वेद-पुराणकेँ िबसिर जाइ। अिभनंदन \nƇंथ लेल फरमाइशी लेख िलखाओल गेल छल। हम हुनकर काĭय आ \nआğयाĜमपर िलखलहुँ। सही काल छल, एकरा लेल हम खुश छी।  \nिवनीत उĜपल : किवतामे िवशेष पिरवतर्न कतए तक जाएज अिछ? \nजीवकांत : हमरा संग ढेर लोक एलाह। सभ पछुआ गेल। पाँच साल \nबाद हम अपन िवषय पिरवतर्न केलहुं। हर क्षेÿ~मे अपनेकेँ पिरवतर्न करबाक \nचाही। जे पिरवतर्नक समथर्क होएत ओ कालजयी होएत। हमहुँ िवषय बदलैत \nगेलहुँ तािहसँ जीिवत छी। असहमितक किवता पंजाब आ बंगालसँ आएल। \nबंगालमे सुभाष मुखोपाğयाय भेलाह जे कहलिथन ' हे कृįण, कुरुक्षेÿ मे घोड़ाक \nरास छोि़ड कए फेरसँ वंशी बजाउ।’ किवताक िवषय सभ िदन बदलैत रहैत \nअिछ। िवńापित शृंगार आ भिक्तकेँ लऽ कए िलखलिथ। एखन शृंगारसँ लोककेँ \nवैर भऽ गेल अिछ। देश Ćेमक किवता िलखल गेल। मुदा दोसर िवĂयुľमे \nदेशĆेमक गपमे देखल गेल जे ई मनुįयकेँ बबŭद कऽ रहल अिछ। राजनीितपर  6 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकिवता िलखब बेवकूफी अिछ। आदमी, िमÿता, सुख-दुख किवताक िवषय रहैत \nअिछ। जेना-जेना समय बदलत, तेना-तेना िवषय सेहो बदलत। जिहना किवता \nबदलत तिहना एकर रूपो  बदलत। एकरा एना देखी, बच्चाक छिठयार करैत छी, \nओकरा बाद बच्च्ामे कतेक पिरवतर्न होइत अिछ। \nिवनीत उĜपल : मैिथली समाजक िİथित लेल की कहबाक अिछ? \nजीवकांत : पैरवी-पैगाम आ गुटबाजी होइत अिछ। अपन गाम आ समाज \nिसľांतवादी निह अिछ। जवाहरवादी अिछ तािहसँ तुरंत झुिक जाइत अिछ। \nक्वािलटीसँ समझौता भऽ जाइत अिछ। नीक लोकक नाम लेबासँ लोक अपिवÿ \nभऽ जाइत अिछ। \nिवनीत उĜपल : अहाँपर लोक आरोप लगबैत अिछ जे 'चेला’ बनाबैत छी \nजेना महाĆकाशपर रेखािचÿमे रमेशकेँ उľृत करैत सुषाष चĠƖ यादव िलखै \nछिथ। ई गप कतेक सच अिछ? \nजीवकांत : हम गुरुजी रही। साइंस टीचर रही तँ िशįय तँ बनबे करत। \nसभ आदमी अपन Ćभाव छोड़ैत अिछ। कुणाल, Ćदीप िबहारी आिद ई नाम \nअिछ। हालमे िशवशंकर कहलिथन जे अहाँक रचना हम पढ़ैत रही। तारानंद \nिवयोगी कहलिथन अहाँक किवता मासमे दूटा पढ़ैत रही, िमिथला िमिहरमे, तािहसँ \nĆेिरत भेलहुँ आ लेखनक मुख्य धारासँ जुड़लहुँ। हमहुँ कहैत छी, याÿीजीक \nलेखनसँ Ćभािवत भेलहुँ। हमहुँ कहैत छी जे हम याÿीजी आ िवńापितक चेला \nछी। हम कमांडो निह बनेने छी। हम कोनो पुरİकार लेल पैरवीकार निह बनेने \nछी। हम दलाल निह बनेने छी। हमर रचनासँ Ćभािवत भऽ कऽ िकयो रचना \nकमर्मे आएल, एिहमे हमर की गलती? हम अपन समथर्नमे भीड़ निह जुटेलहुँ, \nवोट निह मांगलहुँ, समीक्षाक लेल पैरवी निह कएलहुँ। तखन जे िकयो कहैत \nअिछ जे हम हुनकर 'चेला’ छी तँ एिह~मे गलत की अिछ ? \nिवनीत उĜपल : िववेकानंद ठाकुरक किवता संƇहकेँ लऽ कऽ मोहन \nभारŅाज जी समीक्षाक पर खूब िववाद भेल छल? तािह लेल अहाँ की कहैत \nछी? \nजीवकांत : मोहन भारŅाज िववेकानंद ठाकुरक किवता संƇह ' गामक \nकिवता, किवताक गाम’ पर एकटा समीक्षा केने रहिथन। ओिहमे मोहन \nभारŅाजजी िलखलिथĠह जे िहनकर किवता सभटा समकालीन संभावनाकेँ खािरज \nकरैत अिछ। एिह संदभर्मे हम गौरीनाथकेँ एकटा पÿ पठेने छिलयिĠह। एतेक \nघिटया समीक्षा आ तुलनाĜमक अğययन निह भऽ सकैत अिछ। संगे-संग पÿक \nफोटोİटेट कॉपी आओरो लोककेँ पठेने छलहुँ। एकिह रचनासँ सभटा किवता \nखािरज भऽ जाए, एहन संभव निह अिछ। हमर िवरोधक पÿ कोनो पिÿकामे \nनिह आएल। मुदा गौरीनाथ एकरा मुĿा बना देलिĠह। \nिवनीत उĜपल: मोहन भारŅाजक समीक्षाकेँ िकछु गोटे गदगदी समीक्षा \nकहलिĠह मुदा ओ सभ बादमे अपने सेहो गदगदी समीक्षा कएलिĠह, माÿ िकताब \nआ लेखक बदिल गेल!  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 7 \nजीवकांत: ई सभटा समीक्षक दारू  पी कऽ, पैसा पी कऽ, मूखर्ता पी कऽ \nिवषवमन करैत अिछ। \nिवनीत उĜपल : अपनेसँ अनुिदत पुİतक पर मूल पोथीक लेल सािहĜय \nअकादमी पुरİकार लेखक सभ लेमए शुरू  कए देलिĠह अिछ। जेना अहाँ हालेमे \nअपन िनबĠधमे मायानंद िमā Ņारा अपन िलखल िहĠदीक पोथीक İवयं मैिथलीमे \nअनुिदत पुİतक 'मंÿपुÿ’पर पुरİकार लेबाक िवषयमे िलखलहुँ? \nजीवकांत : एिह मुĿापर हमरा िकछु निह कहबाक अिछ। मुदा मायानंद \nिमÿ पुरİकार लेलिĠह तँ िकछु जरूर  सोचने हेताह, सोिचए कऽ लेने हेताह। \nवैिह किह सकैत छिथ जे िकए लेलिĠह। \nिवनीत उĜपल : सािहĜय आ सािहĜय लेखनमे इमानदारी आ नैितकता \nकतेक आवĮयक अिछ? \nजीवकांत : लोककेँ सभ ठाम ईमानदार हेबाक चाही। ' पंजिर Ćेम \nĆकािसया’मे हम खूब ईमानदारीसँ िलखने छी। मुदा, लोक गंगाजल लऽ कऽ \nअपन जीवनी िलखैत अिछ। किवता, कहानी, नाटक तकमे लोक गंगाजल छॴट \nकऽ िलखैत अिछ। लेखनमे Ćेम, खून, हĜया, लार निह अबैक चाही। हम सभ \nपाखंड करैत छी। मुदा जे लेखक जीवनक सĜय आ समाजक िİथित िलखलक \nओ अपन धरतीपर बदनाम भऽ गेल। राजकमल चौधरी सािहĜयमे समाजक सĜय \nिलखलक, बदनाम भऽ गेल। ओ सĜय िलखलिĠह तँ हुनका ' अħयास Ćेतक \nिवƖोह’ कहल गेल। \nिवनीत उĜपल : िमिथलाक केंƖ मानल जाएबला शहर 'मधुबनी’मे मैिथलीक \nपोथी निह भेटैत अिछ, एना िकए? \nजीवकांत : हम तँ देहातमे रहैबला लोक छी। बासन तँ िदĪली, मुंबई, \nकोलकातामे िबकाइत अिछ। मधुबनी, दरभंगा, घोघरडीहामे तँ घास िछलैबला \nलोक रहैत अिछ। पढ़ै वाला लोक तँ बाहरे चिल जाइत अिछ। मधुबनीमे पोथी \nनिह िबकाइत अिछ, ओिहमे लेखकक कोन दोष? पिĤलशसर् आ सकुर्लेशनक \nमामल्ामे समिपर्त लोकक जरूरत  अिछ। गीता Ćेसक पोथी सभ ठाम िबकाइत \nअिछ। िहंद पॉकेट बुक्सक पोथी ठामे-ठाम भेटैत अिछ। िहंदीमे धमर्युग, सािरका \nबंद भऽ गेल अिछ। हमर सबहक पोथी दोकानमे निह भेिट रहल अिछ। लोक-\nवेद खैरातमे पोथी लएले चाहैत अिछ। \nिवनीत उĜपल : Ćबोध सĦमान २०१० ĆाĢत करबाक लेल बधाई।  8 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nराजमोहन झासँ गजेĠƖ ठाकुरक साक्षाĜकार \n \nगजेĠƖ ठाकुर: मैिथलीक जन सामाĠयसँ दूर भऽ मैिथली सािहĜयकार सभ \nमैिथलीकेँ Ćदशर्नक वİतु बना देलिखĠह, सािहĜयसँ लोक िकएक दूर होइत गेल? \nराजमोहन झा: एिह लेल अहाँ सािहĜयकारकेँ कोना दोषी कहैत िछयिĠह? \nगजेĠƖ ठाकुर: ओ सािहĜय धिर सीिमत रहलाह? समाजसँ कोनो मतलब \nनिह रहलिĠह? अपन िलखलिथ आ गोơी आ किव सĦमेलन धिर सीिमत \nरहलाह? गाम-घर छोिड़ देलिĠह। मैिथली सािहĜयकार समाज आ राजनीितसँ दूर \nरहलाह। फैशन जेकाँ सािहĜय िलखल गेलै, पढ़ल गेलै आ सुनल गेलै? \nराजमोहन झा: से तँ आब भऽ रहल छै। पिहनुका सािहĜयकार तँ एना \nनिञ करिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर: एकटा हिरमोहन झाकेँ छोिड़ कऽ गाममे लोक कोनो \nदोसरक रचनाकेँ निह पढ़ने-सुनने छिथ। िमिथला िमिहर गाम-गाम जाइत छलै, \nबĠद भऽ गेलै। हिरमोहन झाकेँ छोिड़ कऽ गामक लोक कोनो दोसर \nसािहĜयकारक नामो निह सुनने छिथ। दोसर सािहĜयकार हिरमोहन झा जेकाँ \nकाज िकएक निह कऽ सकलाह? \nराजमोहन झा: ई तँ एकटा िमİƏी जेकाँ छैक। हिरमोहन झाक सािहĜय \nएतेक पोपुलर कोन कारणसँ भेलिĠह आ दोसर सािहĜयकारक िकएक निह \nभेलिĠह। ओ गुण दोसर सािहĜयकार सभमे िकएक निह अओलिĠह। एकर ओनो \nरेडीमेड सोĪयुशन निह भेटल अिछ। जखन िक हिरमोहन झाक सािहĜयक सेहो \nआलोचना होइत छैक जे सािहĜयमे जै समाजकेँ ओ पेĠट केलिĠह से सĦपूणर् \nसमाज निह छै।एकटा िवशेष वगर्केँ लऽ कए ओ सािहĜय रचलिĠह। दिलत \nसमाज हुनकर सािहĜयसँ वंिचते जेकाँ छिĠह। तकर बावजूद एतेक पोपुलर कोना \nरहिथ आ छिथ से एखनो धिर नीक जेकाँ एक्सĢलेन निह भेल छैक। कहल \nजाइत छैक जे हुनके सािहĜयसँ पाठक वगर् तैयार भेलैक पाठक रूप  मे जे वगर् \nएिग्जसटेĠसमे आएल से हुनके सािहĜयसँ। \nगजेĠƖ ठाकुर: सािहĜय उĿेĮयपूणर् होएबाक चाही वा एकर उĿेĮय माÿ \nमनोरंजन होएबाक चाही। \nराजमोहन झा: सैह सेĪफ एनेलाइज करबाक छै। मनोरंजन तँ रहबाके \nचाही निह तँ क्यो पढ़बे निह करत मुदा अिĠतम उĿेĮय मनोरंजन निह होएबाक \nचाही। िविभž İतरक लोकक लेल िविभž İतरक सािहĜय, जकर जे \nआवĮयकता छै तकर पूितर् होएबाक चाही। \nगजेĠƖ ठाकुर: बेर-बेर सुनबामे आबए छै जे मैिथली भाषा मिर रहल \nअिछ। माइƇेशन नीक चीज िछयैक मुदा एक जेनेरेशनमे जािह समाजक नĤबे \nĆितशत जनसंख्या माइƇेट कए गेल ओिहमे तँ एिह Ćकारक वİतु तँ अवĮय  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 9 \nआएत। भारतसँ बाहर जे जाइत छिथ हुनकर भाषा अंƇेजी आ जे भारतमे दोसर \nठाम जाइत छिथ अदहा गोटे िहĠदी बाजए लगैत छिथ। \nराजमोहन झा: लोक मे भाषा Ćेम घटल अिछ। पिहने ई निह रहैक।लोक \nमैिथली छोिड़ रहल अिछ। \nगजेĠƖ ठाकुर: ई भारतक मैिथली भाषी Ćदेशक िवषयमे तँ सĜय अिछ \nमुदा नेपालमे िहĠदी िवरोधक कारण अĆĜयक्ष रूपसँ  मैिथलीकेँ लाभ भेल छै। \nराजमोहन झा: भारतमे िİथित खराप छै।पिहलुका लोक जेना समपर्ण आब \nलोकमे निह छै। \nगजेĠƖ ठाकुर: बबुआ जी झा “ अज्ञात”केँ सािहĜय अकादमी पुरİकार \nदेबाक अहाँ िवरोध कएने रिहयिĠह... \nराजमोहन झा: हम िवरोध निह कएने रिहयिĠह। िदĪलीमे आन-आन सभ \nकएने रहिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर: आरĦभक तीसम अंकमे अहाँक सामूिहक वक्तĭय आएल \nछल। ओिहमे २००१क सािहĜय अकादमी पुरİकार बबुआजी झा “ अज्ञात”क \n“Ćितज्ञा पाěडव” आ अनुवाद पुरİकार सुरेĂर झाकेँ देल जएबाक िवरोध भेल \nछल। पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् उदयकाĠत \nउफर् ISP २२०.२२७.१६३.१०५, १६४.१००.८.३, २२०.२२७.१७४.२४३ उफर्...क नेतृĜवमे \nओना ई पंकज पराशर अपन िकरदानीसँ - दोसराक रचनाक लगातार चोिरसँ- \nसभक Ņारा बिहįकृत कऽ देल गेल। आरĦभ तँ आब लगैए बĠद भऽ गेल अिछ। \nराजमोहन झा: हँ।.....आरĦभ बĠद निह भेल अिछ İथिगत अिछ। हम \nिवरोध निह कएने रिहयिĠह। \nगजेĠƖ ठाकुर: भालचĠƖ झाक “ बीछल बेराएल मराठी”एकांकी जे \nमूलभाषासँ सोझे अनूिदत छल, सुभाष चĠƖ यादव जीक िबहािड़ आउ (बंगला सँ \nमैिथली अनुवाद) सेहो एिह तरहक सोझे अनूिदत कृित छल तकरा पुरİकार निह \nभेटल [*भालचĠƖ झाकेँ २००९ क सािहĜय अकादेमी मैिथली अनुवाद पुरİकार हुनकर \nमराठीसँ मैिथली अनुवाद बीछल बेरायल मराठी एकाँकी ( मराठी सĦपादक सुधा जोशी आ \nरėाकर मतकरी) लेल देल जएबाक घोषणा भेल अिछ] । ओिह समयमे कोनो िवरोध \nनिह भेल। मुदा अनचोĸे सभ क्यो बबुआजी झा “ अज्ञात”क पाछाँ पिड़ जाइ \nगेलाह, हुनका िबनु पढ़ने ककरो इशारापर आ क्षुƖ उĿेĮय पूितर्क लेल तँ ई निह \nकएल गेल? जखन िक मूल समİया मैिथलीक अिछये, पाठक शूĠयता आ \nसािहĜयक जनसँ दूर होएब आ भाषाक मृत होएबाक खतरा, पुİतकक \nअनुपलĤधता आ िबनु पढ़ने समीक्षा आ िवरोध सेहो। तकर िवरोध िकएक निह \nकिहयो भेल? \nराजमोहन झा: िवरोध तँ होइत अिछ, मुदा लोक परवाह निह करैत \nछिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर: तकर कारण पाठकक कमी तँ निह अिछ? जूरी आ \nसािहĜयकारो जखन दोसराक अनूिदत आ िलिखत रचनाकेँ निह पढ़ैत छिथ?  10 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिसŀाथर् राईक नेपाली किवता संƇहक मैिथली अनुवाद “ ओ लोकिन जे निह \nघुरलाह” मेनका मिĪलक Ņारा कएल गेल, २००६ ई. मे Ćकािशत भेल, मनĆसाद \nसुĤबाक नेपाली किवता संƇहक अनुवाद“अक्षर आकųįƏा” नामसँ Ćदीप िबहारी \nकएलिĠह, ई २००७ ई.मे Ćकािशत भेल। मुदा जे जूरी एिह पोथी सभकेँ देखबे \nनिह करताह तँ फेर अपन लगुआ-िभरुआकेँ अनुवाद पुरİकार िदअओताह, भने \nसोझे कएल अनुवाद रहए वा निह। ओना अकादमी Ņारा२००७ मे अनĠत िबहारी \nलाल दास “इĠदु” (युŀ आ योŀा-अगम िसंह िगिर, नेपाली) केँ अनुवाद पुरİकार \nदेबाक Ćशंसा होएबाक चाही। मुदा चयन Ćिƅयामे नीक चीजक िनरĠतरता \nिकएक निह रहैत अिछ? \nराजमोहन झा: निञ िवरोध तँ होइत रहैत छैक, होएबाक चाही। सोझे \nअनुवाद कएल पोथी पुरİकारक पाÿ अिछ। \nगजेĠƖ ठाकुर: मुदा जूरीमे तँ सभटा पुरने लोक सभ छिथ। पुरना लोकमे \nपिहल कथा, पिहल किवता, पिहल नाटक, पिहल पÿ-पिÿका आिदक उपिध लेल \nघमासान होइत रहैत अिछ। कोनो पÿ-पिÿका जे छपलक सएह पढ़लक तािहसँ \nकोनो मतलब निह। पुरना लोकमे अहाँक िहसाबे भाषा Ćेम बेशी रहए। \nराजमोहन झा: निञ एिह तरहक जूरीक िवरोध होइत रहल छैक। आइ \nकािŎक सािहĜयकारमे गुटबĠदी बेशी भेल अिछ। पिहने निह रहए। \nगजेĠƖ ठाकुर: Ąेंच भाषाक जीन मेरी गुİताव ली क्लािजयोकेँ नोबल \nपुरİकार भेटलिĠह। मेिरकाक Ġयू जसŰक िफिलप रॉथ िपछिड़ गेलाह। कहल \nगेल जे अमेिरकामे जे आĜममुग्धताक िİथित अिछ तािह कारणसँ ओतए \nअनुवादपर ğयान निह देल जाइत अिछ आ तािह कारणसँ ओकर सािहĜय पाछाँ \nभए गेल अिछ। ई आĜममुग्धता मैिथलीक सĦदभर्मे कतेक अिछ। \nराजमोहन झा: Əांशलेशन तँ बहुत जरूरी  छैक। तखने तँ कĦपेरीजन कए \nसकब।जीवनानुभवसँ लोक िलखैत अिछ, जरूरी  छै, तकरा अनुवाद आर िवİतार \nĆदान करत। \n(साक्षाĜकारक वीिडयो िवदेह आकŭइवमे िवदेह वीिडयोक अĠतगर्त \nhttp://www.videha.co.in/ पर उपलĤध अिछ।) मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 11 \nरामाāय झा “रामरंग” (१९२८- ) \nिवŅान, वागयकार, िशक्षक आ मंच सĦपादक छलाह। \nरामरंगजी सँ गजेĠƖ ठाकुरक गप शप। (६ जुलाई २००८) \nगजेĠƖ ठाकुर: İवाİĝय केहन अिछ। \nरामरंग: ८० बरख पार केलहुँ। संगीतमे बहटरल रहैत छी। \nगजेĠƖ ठाकुर: संगीतक तँ अपन फराक भाषा होइत छैक। मैिथली संगीत \nिवńापित आ लोचनसँ शुरू  भऽ  \nअहाँ धिर अबैत अिछ। मैिथलीमे अहाँ िलखनिहओ छी। \nरामरंग: अपन िमिथलासँ सĦबिĠधत हम तीन रागक रचना केलहुँ अिछ, \nजकर नाम ऐ Ćकारसँ अिछ। १.राग तीरभुिक्त, राग िवńापित कĪयाण तथा राग \nवैदेही भैरव। ऐ तीनू रागमेसँ तीरभुिक्त आर िवńापित कĪयाणमे मैिथली भाषामे \nखयाल बनल अिछ। हमर संगीत रामायणक बालकाěडमे रागभूपाली आर \nिबलावलमे सेहो मैिथली भाषामे खयाल छैक। आर सĠगीत रामायणक पृơ ३ पर \nिबलावलमे āी गणेशजीक वĠदना तथा पृơ २० पर राग भूपालीमे āी शंकरजीक \nवĠदना अिछ। पृơ ८७ पर राग तीरभुिक्तमे िमिथला Ćदेशक वĠदना अिछ आर \nपृơ १२० पर राग वैदेही भैरवक (िहĠदीमे) रचना अिछ। “अिभनव गीताĽलीक \nपंचम भागमे २६५ आर २६६ पृơपर िवńापित कĪयाण रागमे िवलिĦबत एवं Ɩुत \nखयाल मैिथली भाषामे अिछ। िमिथला आऽ मैिथलीमे हम उपरोक्त सामƇी बनओने \nछी। \nगजेĠƖ ठाकुर: मुदा पूणर् रागशाİÿ िवńापित कĪयाणक, तीरभुिक्तक वा \nवैदेही भैरवक निञ अिछ। मैिथलीमे आरो रचना अहाँ... \nरामरंग: बहुत रचना मोन अिछ, मुदा के सीखत आ के लीखत। हाथ \nथरथराइत अिछ आब हमर। \nगजेĠƖ ठाकुर: कमसँ कम ओिह तीनू रागक रचना शाİÿ िलिख दैितयैक \nतँ पुİतकाकार छिप सकैत। \nरामरंग: जे रचना सभ हम देने छी ओकरा छािप िदऔक। हाथ \nथरथराइत अिछ, तैयो हम तीनूक िवİतृत िववरण पठाएब, िलखैत छी। \nगजेĠƖ ठाकुर: Ćणाम। \nरामरंग: िनकेना रहू। \n \n \n  12 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिजतेĠƖ झा  \n \n १. जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी २. िĆय पाहुन  \n३. आशाक िकरण: सौभाग्य िमिथला \n१. जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी \nजनकपुरधामक सािहĜयकार आ रंगकमŰ शुƅ िदन ११ िदसĦबर कऽ \nसडकपर किवतावाचन करैत िमिथला राĔयक माग कएल अिछ। नेपालमे \nचĸाजाम हएब कोनो नव बात निह, मुदा जनकपुरधामक सािहĜयकार रंगकमŰ \nरचनाĜमक चĸाजाम कएलक अिछ। जनकपुरक ĆवेशŅार रहल िपडारी चौकपर \nयातायात अबरुŀ करैत किवगोơी कएल गेल। चĸाजाम किव गोơीमे किवसभ \nनेपालक नव संिवधानमे िमिथलाराĔयक Ĥयबİथा हएबाक माग कएने छल। \nनेपालमे एखन नव संिवधान िलखबाक Ćिƅया चिल रहल अिछ। आ एिह ƅममे \nिविभž समुदाय, वगर् अपन अिधकारक लेल आवाज उठा रहल अिछ। नया \nसंिवधानमे िमिथला राĔय आ मधेशीक हक अिधकार सुिनिĀत हएबाक चाही \nरंगकमŰ रĠजु झा कहलिन। गोơीमे सािहĜयकार डा. राजेĠƖ Ćसाद िवमल, \nिमनापक अğयक्ष सुिनल मिĪलक, सुिनल िमā, काशीकाĠत झा, Ćिमला िमā, \nरमेश रंजन, रंजु झा, मदन ठाकुर सिहतक सहभािगता छल। िमिथला राĔय \nसंघषर् सिमित जनकपुर िमनापक सहभािगतामा गोơी कएने छल। चĸाजामक \nकारण जनकपुर महेĠƖनगर सड़क खěडकमे सवारी साधन निह चिल सकल \nछल। संिवधान सभामे िमिथला राĔयक माग कमजोर पि़ड रहल समएमे एिह \nतरहक गोơीसँ िमिथला राĔयक माग थोड़बहुत चचŭ बटोरलक अिछ। \n \n२. िĆय पाहुन \nपारĦपिरक मैिथली िवअाह गीत समेटल एक गोट मैिथली \nक्यासेट आएल अिछ िĆय पाहुन। एिह क्यासेटमे मैिथलीक िवआहक \nपिरछनसँ िवदाई धिरक गीत सभ संƇिहत अिछ। अंशुमालाक एकल \nĆİतुित रहल ई क्यासेट मैिथली िवआह परĦपराक िकछु खास वİतुपर \nकेिĠƖत अिछ। एिहके िवशेषता जयमाल गीत जे िक िमिथलाक मौिलक \nगीत अिछ रहल गाियका अंशुमाला कहैत छैथ। जीमनार ( विरयाती \nखएबाक काल गाआेल जाएबला गीत) आब बहुतोक ठोरपर नर्इं छढै़त \nछिĠह, एिह क्यासेटमे एकरा महĜव देल गेल अिछ। िĆय पाहुन क्यासेट  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 13 \nनव पुरान दुनू पीढीक लोक पसĠद क' रहल अंशुक कहब छिĠह। \nकĠया लगन गीत, पिरछन गीत, देखु रसे रसे दुलहा, चाल कटाक्ष, \nदेहिर छेकाओन, िसĠदुरदान आ समदाओनक गीत एिह क्यासेटमे \nसंकिलत अिछ। एिह क्यासेटमे सीमाक िभतर कएल जाएबल हंसी \nमजाक आ तािहिभतर नुकाएल Ćेमके देखएबाक Ćयास कएल गेल \nअिछ। गंगा क्यासेटक Ćİतुित रहल ई क्यासेट एखन माÿ अिडयोक \nरुपमे अिछ। क्यासेटमे गीत संकलन Ōदय नारायण झा आ शिश \nिकरण झा, संगीत कमल मोहन चुžुक छिĠह। गाियका अंशुमालाके \nएिह क्यासेटसँ बहुत बेशी आशा छिĠह। एना आधुिनक गीतक बजारमे \nई िवआह गीत अलग İथान बनाओत से आशा कएल जा सकैए।  \n \n३. आशाक िकरण: सौभाग्य िमिथला \nमैिथलीभाषा धीरे-धीरे आब िवńुतीय संचार माğयममे İथान बना रहल \nअिछ। िदĪलीसँ सौभाग्य िमिथला नामक एकटा टेिलिभजन संचालन भेल अिछ। \nई सĦपुणर् मैिथली टेिलिभजन रहल कहल गेल अिछ। ई मनोरंजनाĜमक \nटेिलिभजन अिछ जािहमे गीत नाद आ टेली āृंखला Ćसारणकेँ Ćमुखता देल जा \nरहल अिछ। \n \nई िनिĀत जे जनसंख्याक अनुपातमे ई समुदायकेँ अपन संचार माğयम \nनिह अिछ। भारत आ नेपालक सीमामे बांटल ĆतीकाĜमक िमिथला एखनो आन \nभाषाक माğयमसंॅ सुसूिचत हएबाक बाğयतासंॅ मुक्त निह भ' सकल अिछ। ओना \nनेपालक िकछु एफ़ एम आ नेपाली / भारतीय च्यानल सभसंॅ मैिथली भाषाक \nमाğयमसंॅ समाचार आ मनोरंजनक सामƇी एिह क्षेÿमे पंहुच रहल अिछ। \n  \nटेिलिभजनमे मैिथलीकेँ İथािपत करबाक Ćयास िदĪलीसंॅ भेल। िदĪलीस \nसंचािलत नेपाल वन टेिलिभजनकेँ मधेश İपेशल कायर्ƅमसंॅ मैिथली भाषामे \nसमाचार आ गीतनाद Ćसारण भ' रहल अिछ। िदĪलीसंॅ Ćसािरत नेपाल वनमे \nलगभग दु सालसंॅ बेशी भ' गेल अिछ एिह कायर्ƅमकेँ। पिहने एक घěटाक \nकायर्ƅममे मैिथलीमे समाचार, अĠतवŭतŭ आ मैिथली भोजपुरी गीत Ćसारण होइत \nछल आब वएह समएमे भोजपुरी आ थारुकेँ सेहो सिĠहया देल गेल अिछ।  \n  \nतिहना िदĪलीसंॅ संचािलत भोजपुरी भाषाक टेिलिभजनमे मैिथलीकेँ िकछु \nिमनेट भेट जाइत अिछ। िदĪलीसंॅ Ćसािरत हमार आ महुवा टेिलिभजन मैिथलीमे \nकखनो िकछु मैिथलीमे सामƇी देल करैत अिछ। सहारा समए सेहो िकछु िदन \nमैिथली भाषामे साĢतािहक कायर्ƅम Ćİतुत कएलक मुदा ओ िनरĠतरता निह पािब \nसकल। \n   14 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथली भाषा भारतक अƠम अनुसूिचमे पड़लाक बादो सरकारी संचार \nमाğयममे अपन İथान निह बना सकल अिछ। दोसर िदश नेपालमे भारतसंॅ \nसंचािलत नेपाल वन मैिथली भाषाक माğयमसंॅ मैिथली भाषीमे अपन अलग İथान \nबना लेने अिछ। नेपालक सरकारी टेिलिभजन नेपाल टेिलिभजनमे एखनो उपेिक्षत \nअिछ मैिथली। नेपालमे सभसंॅ बेशी बाजल जाएबला दोसर भाषा मैिथलीमे िनजी \nटेिलिभजन सभ िकछु रुिच देखौलक अिछ। काठमाěडूसंॅ Ćसािरत सगरमाथा \nटेिलिभजन सांॅझमे लगभग १५ िमनटक समाचार Ćसारण करैत अिछ तँ \nिबरगंजसंॅ Ćसािरत तराई टेिलिभजन सेहो मैिथलीमे मनोरंजनाĜमक आ सूचनामुलक \nकायर्ƅम Ćसारण करैत अिछ। नेपाल टेिलिभजनकेँ मेƏो टेिलिभजनमे साĢतािहक \nमैिथली कायर्ƅम िकछु एिपसोड चलल छल मुदा ओ िनरĠतरता निह पािब \nसकल। \n \nमैिथली भाषाकेँ ĆितिनिधĜव कएिनहार सशक्त संचार माğयमकेँ एखनो \nिनताĠत अभाव अिछ। सूचना Ćिविधक एिह युगमे मैिथलीके अपन अिİतĜव \nबचएबामे संचारमाğयम सहायक भ' सकैए एिहमे िकनको शंका निह हएबाक \nचाही। जा धिर सशक्त संचार माğयम मैिथलीकेँ नइ भेƀत ता धिर ई कĪपना \nमाÿ रहत जे मैिथलीक सुिनिĀत भिवįय अिछ। \nअपार सĦभावनाक बादो संचारमे मैिथलीक िसकुड़ल काया किहया पुƠ \nहएत से कहब अनुमानो लगाएब किठन।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 15 \n \nअमरनाथ झा \nिदĪली िव.िव. \n१. हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही  \n२. िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। \n३. पंकज जी \n1. हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही \nहाँ ई तँ किहयो निह देखने रही \nहाँ ई तँ किहयो निह देखने रही .... \n\"हमरा मोन निह पिड़ रहल अिछ जे एतेक रुिच कोनो पछुलका चुनावमे \nलोकक रहल अिछ”। ई शĤद अिछ िहĠदुİताम समाचार पÿमे खुशवĠत िसंह \nजीक आइ कािŎक चुनावपर। \nअनायास एहन लागल जेना क्यो एिह पिरिİथितकेँ बुझबाक लेल एकटा \nपुरान िचÿ रािख देने होअए। \nआइ.बी.एन ७ केँ ĆबĠध सĦपादक आशुतोषक िनबĠधक पिक्तकेँ एिह \nसĠदभर्मे एतए रािख रहल छी: \n\"ई कहल जा सकैत अिछ जे जखन देशक राजनीितक िदशा बदिल रहल \nअिछ आ वोटर बुिधयार भऽ रहल छिथ, एकटा नव िसिवल सोसाइटी ठाढ़ भऽ \nरहल अिछ जे नेता लोकिनक लेल एकटा िजĦमेदारी तैयार कए रहल अिछ। \n...\"। \nमाने आब चुनावक पिरदृĮय बदिल रहल अिछ, एिह गपमे िकछु सĜयता \nअिछ। हमरा १९७४ केर पछुलका दौराक İमृित निह अिछ। १९७१ क भारत-\nपाक युŀक कालमे गामक चौबिटया पर ठरल साँझमे घूर तापैत िकछु बूढ़-पुरान \nलोककक गिवर्त ललाटक छाहक İमृित अिछ जे भारतीय सैिनकपर गवर् कए \nरहल रहिथ। \nफेर १९७४ क आसपासक जे.पी.आĠदोलनक मोन पड़ैत अिछ जे कोना  16 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसभ युवा Ġयायवादी-आĠदोलनकारी भए गेल रहिथ। हमर पैघ भाय आ छोट \nबहनोइ दुमकामे Ćदशर्नमे भाग लेने रहिथ आ पुिलस Ņारा पकड़ल जएबापर \nबाबूजीक नाम लए कऽ अपन जान बचेने रहिथ। \nहमर िपितयौत भाए आ हुनकर तीन टा संगीक मैिƏकक परीक्षा बƂड \nखराप गेल छलिĠह से ओ आĠदोलनकारी बिन गेल रहिथ आ जेल गेल रहिथ। \nएिहमेसँ एक गोटे किहयो कांƇेस तँ किहयो बी.जे.पी.क शरणमे जाइत छिथ मुदा \nहाथ कतहु निह मािर पबैत छिथ, दोसर शुरूसँ  कांƇेसी रहलिथ आ चौअिनया \nनेता बिन िजनगी गुजािर देलिĠह तँ तेसर राजनीितसँ हाथ जोिड़ अलग भए गेल \nछिथ। \nमुदा किहयो िहनको चलती रहिĠह। हमरा सन छठम-सातम कक्षाक लोक \nसेहो आĠदोिलत होइत रहिथ आ इĠकलाब-िजĠदाबादक नारा लगबैत रहिथ। \n१९७५-७६ मे तँ हमहूँ अपनाकेँ पैघ ƅािĠतकारी बुझए लागल छलहुँ ओना तिहया \nहम कक्षा ७-८ मे पिढ़त रही। आपात कालक िवरोधमे हम अपन पिहल किवता \nसेहो िलखने रही। जकरा हमर मािझल भाए हँसीमे फािड़ कए उड़ा देलिĠह। \nफेर १९७७ क चुनावमे िकछुकेँ छोिड़ सभ गोटे जनता पाटŰक संग \nदेलिĠह। एतए धिर जे हमर पिरवारक कुलगुरु सेहो आएल रहिथ आ कहए \nलगलाह जे एिह बेर जनते पाटŰकेँ भोट देल जाए। \nनारा लागए लागल अž खाऊ कौरवक, गुण गाऊ पांडवक। हमर १४ \nवषŰय िकशोर मन तँ पूणर् ƅांितकारी भऽ गेल रहए। हँ ई निह िबसरब जे हम \nआइक झारखěडक संताल परगनाक एक गामक िखİसा किह रहल छी। हम \nओिह हाई İकूलक गप किह रहल छी जकर मािटक धरतीकेँ गोबरसँ िनपबाक \nहेतु हमरा सभकेँ १ िकलोमीटरसँ पािन आनए पड़ैत छल आ लग-पासक जंगलसँ \n२-३ िकलोमीटरसँ गोबर आनए पड़ैत छल। तँ अहाँ आब बुिझ गेल होएब जे \nहम ओिह ठामक आ ओिह समएक गप किह रहल छी जतुĸा िवषयमे अहाँ \nआइयो कहब जे ओिह ठाम तँ भूखाएल-आ नंगटे रहिनहार िनवास करैत छिथ। \nपिहने ओतए रोटी िदयौक आ तखन फेर राजनीितक गप करब। \n \nतखन ओहू समयमे जनसाधारण माÿ निह वरन् धमर्गुरु धिर हİतक्षेप \nकएने रहिथ ( आइ-कािŎ बला धमर्गुरु निह बुिझ लेब)। आ ओिह समएक \nराजनीितक अथर् ओ निह छल जे आइ भए गेल अिछ। आशुतोषक ĆारिĦभक \nपंिक्त शाइत पिरिİथितक İवाभािवक अिभĭयिक्त अिछ जखन ओ कहैत छिथ जे \nगिर-गूिरक बीच ई धारणा बनैत अिछ जे राजनीित अपन योग्य निह अिछ... आ \nजनधारणा सएह तँ सामािजक सĜय अिछ। तखन हम की करी? हम तँ िविशƠ \nलोक छी ने। ई कोन गप भेल जे हम करोड़ो खरिच कए िटकट निह कीिन \nसकैत छी आ पढ़ाईमे भुसकौल भए नेता निह बिन सकैत छी? तेँ की? छी तँ \nहम कलमक जादूगर। हमर कलमसँ जादू चिल रहल अिछ आ दुिनयाँ बदिल \nरहल अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 17 \nपटना, भोपाल आ रायपुर सभ बदिल रहल अिछ। िहĠदुİतान पÿक \nसंपािदकाक भावुकता पूणर् लिलत िनबंध होअए वा अहाँक-हमर एहन İवयĦभू \nिचंतकक लेख, हम सभ बदिल रहल छी। अरे भाइ ककरा बुरबक बना रहल \nछी। टी.वी.मे आिब गेल छी आ जे मोन से करबाक अनुमित भेिट गेल अिछ। \nअखबार हाथमे आिब गेल अिछ ,िलखबाक-छापबाक छूट भेिट गेल अिछ \nतखन िवचारक बनबामे की हरज? किहयो िलखब तखन अपन मािलकक \nिवरुŀ..... \n \n२. िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। \n१९९० क वषर् हमरा लेल आब एहन लगैत अिछ काफी महĜवूणर् छल। \nओिह समय हमरामे सकारातमक उजŭक Ćबल आवेग िहलोर ल’ रहल छल. हम \nजे िकछु समाजकेँ देलहुँ या सामिजक ऋणसँ उिरण होएबाक लेल जािह कायर्केँ \nसĦपž कएल ओिहमे बहुतोक शुरुआत ९० सँ भेल। ठीकसँ मोन निह आिब \nरहल अिछ जे की हम कोना आ ककरा संग सभसँ पिहने मोहन पैलेसक छतपर \nचलए वाला काफी हाउसमे पहुँचलहुँ .शाइत Ćो. राजकुमार जैन जीक संग गेल \nरही। ओ शिनक िदन रहए. ओतिह िदĪलीक चिचर्त लेखक आ कलाकार-मंडली \nलागल छल. ओिह उस मंडलीक मğय वयोवृŀ खादी धरी,गाँधी टोपी पिहरने िवįणु \nĆभाकर जी सुशोिभत भ’ रहल छलाह। ओिह वातावरणमे हमरापर गजबक असर \nभेल. फेर हम सभ साँझ शिनकेँ ओिह शिनवारी गोơीमे बैस’लगलहुँ। ई \nिसलिसला १९९५ तक चलल,जखन िवĂिवńालय पिरसरका रीƂस लाइन हमर \nिनवास रहल. एिह वषŸमे निह जािन कतेक नामी -िगरामी लेखक, किव, कलाकार \nआ पÿकारक साहचयर् रहल.पता निह कतेक सािहिĜयक गोिơमे समीक्षक या \nवक्ताक हैिसयतसँ शािमल भेलहुँ.ओिह समयमे हम दाढी रखैत छलहुँ आ पाईप \nपीबैत छलहुँ। ओिह समयमे उप-कुलपित Ćो.उपेĠƖ बक्षी साहब सेहो पाईप पीबैत \nरहिथ। अतः लोक हमरापर कखनो-कखनो ĭयंग्य सेहो करैत रहिथ। “एक बक्षी \nसाहब हैं की एक झा साहब हैं-दूर से पहचाने जाते हैं”. हमहुँ खादीक कुतŭ \nपायजामा पिहरैत छलहुँ। से हमर कोनो बैठकमे उपिİथित अलग अंदाजमे होइत \nरहए। पढबैत इितहास छी ,परĠतु ओिह िदनमे सेहो लोक हमरा िहĠदीक िशक्षक \nबुझैत रहिथ। काफी हाउस सेहो एकर अपवाद निह छल। हमर कॉलेजक \nडॉक्टर हेमचंद जैन अक्सर हमरा कहैत रहिथ – अहाँ अपन बौिŀक लुकसँ \nआतंिकत करैत छी .देव राज शमŭ पिथक सेहो कहैत रहिथ- “झा साहब आपमे \nİपाकर् है” . खैर हम एिह सभ गपक आदी भेल जा रहल छलहुँ.लेिकन काफी \nहाउस हम बस सािहिĜयक मंडलीक साहचयर् सुख लेबा लेल जाइत रही। ओतए \nहमर एहन अदना सन ĭयिक्त बƂड बजैत रहए परĠतु वाह रे िवįणुजीक महानता \n, हमरा हमर छोटपनक कखनो अहसास तक निह होमए देलिĠह। विĪक हमरा \nलगैत रहए जे हमरा काफ़ी गंभीरतासँ ओ सुनैत रहिथ.बहुत गवŸžत महसूस \nकरैत छलहुँ हम। हम एक-दू बेर हाथ पकिड़ कए भीड़ भरल सड़क पार  18 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकरेबाक बहने हुनकर İनेिहल İपशर् आ सािžƄğय ĆाĢत करबाक अवसर ĆाĢत \nकेलहुँ। एकर संतोष अिछ .१९९४ मे भारतीय भाषा लेल संघषर् करबाक ƅम मे \nसंघ लोक सेवा क बाहर धरना-İथल सँ पुįपेĠƖ चौहान समेत कतेको साथीक \nसंग हमरो पुिलस िगरģतार कए ितहाड़ जेल भेज देलक .ज्ञानी जेल िसंह,अटल \nिबहारी वाजपेयी िवशानाथ Ćताप िसंह,मुलायम िसंह यादव आर अĠय कतेक पैघ \nनेता आ सािहĜयकार-पÿकार,समाज सेिव एवं आĠदोलनकािरक दबाब मे एक \nसĢताहक बाद हमारासभ उपर लादल सभ केस हटा हमरासभकेँ िबना शतर् िरहा \nकएल गेल। एकर बाद तँ काफी हाउसमे सेहो हमरासभ Ćित सािथसभक आदर \nभाव बिढ़ गेलिĠह। मुदा अपन आवारा İवाभावक कारण हम १९९५ क बाद \nकाफी हाउस जएबाक िसलिसला चालू निह रािख सकलहुँ. एकर हमरा आइयो \nअफ़सोस अिछ .आवारा मसीहाक लेखक केँ एकर भान धिर निह भेल होएतिĠह \nजे एक यायावरी आवारा कोनो दोसर धुन मे उलिझ रहल हएत। आइ हमर बीच \nनिह रहबाक बादो हुनकर İमृित एतेक मृदुल अिछ जे लगैत अिछ िक िवįणु जी \nअखनो काफी हाउसक मंडलीक बनेने छिथ. हुनकर İमृितकेँ कोिट-कोिट Ćणाम। \n \n३. आचायर् पंकज \n \nपंकज जी \nहम अमरनाथ झा, िदĪली िवĂिवńालयक İवामी āŀानंद कॉलेजमे इितहास \nिवभागमे अससोिसएत Ćोफ़ेसर छी। हम अहाँकेँ संताल परगना ( झारखěड) मे \nिहंदी सािहĜय आ िहंदी किवताक अलख जगेिनहार सैकड़ामे सािहĜयकार पैदा \nकरएवला ओिह महान सािहĜयकार एवं हुनकर रचनासँ अवगत कराबए चाहैत छी \nजे अपन बहुमुखी Ćितभाक बलपर समİत संताल परगनाकेँ िशक्षाक लौ सँ रौशन \nकेलिĠह। १९१९ मे जĠम लेल āी ĔयोतॴƖ Ćसाद झा \" पंकज\" नामक एिह \nमहामना Ņारा १९३४ मे देवघरक िहंदी िवńापीठमे अğयापनक कायर् शुरू  कएल \nगेल आ अपन Ćकांड िवŅताक बलपर तĜकालीन िहंदी जगतक धुरंधरक ğयान \nअपन िदस िखचलिĠह। १९४२ क भारत छोड़ो आĠदोलनक कमान एक िशक्षकक \nहैिसयतसँ सĦहारलिĠह १९५४ मे ओ संताल परगना महािवńालय दुमका ( ओिह \nसमय भागलपुर िवĂिवńालयक अंतगर्त )क संİथापक िशक्षक एवं िहंदी िवभागक \nअğयक्ष बिन गेलाह। एिह बीच तĜकालीन पÿ-पिÿकामे ओ \"पंकज\" क उपनामसँ \nकिवता ,समीक्षा आ एकांकी िलखैत रहलाह ,जकर चचŭ होइत रहल। १९५८ मे \nहुनकर किवता संƇह \" İनेहदीप\" क नामसँ छपल। १९६४ मे हुनकर दोसर \nकिवता संƇह\"उदगार\" क नामसँ छपल। १९६५ मे संताल परगनाक सािहĜयकार \nसभ िमिल क’ एक बहुत पैघ सािहिĜयक संगठनक िनमŭण कएलिĠह जकर \nअğयक्ष \"पंकज\"जी केँ बनाओल गेल आ एिह संगठनक नाम सेहो हुनके नामपर \n\"पंकज-गोơी\" राखल गेल। १९६५ सँ १९७५ धिर पंकज गोơी संपूणर् संताल \nपरगनाक असगर आ सभसँ पैघ सािहिĜयक आĠदोलन छल। सĜय तँ ई अिछ जे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 19 \nओिह दौरमे ओतए पंकज गोơीक माĠयताक िबना कोनो सािहĜयकारिह निह \nकहाइत रहिथ। पंकज गोơी Ņारा Ćकािशत किवता संकलनक नाम छल \"अपर्ण\" \nतथा एकांकी संकलनक नाम छल \" सािहĜयकार\"। लŞमी नारण \" सुधांशु \n\",जनाधर्न Ćसाद िमā \" परमेश\",बुिŀनाथ झा\"कैरव\" क समकालीन एिह महान \nिवभूित--Ćोफ़ेसर ĔयोतॴƖ Ćसाद झा \" पंकज' क िवŅता,रचनाधिमर्ता एवं \nƅांितकािरतासँ तĜकालीन महĜĜवपूणर् िहंदी रचनाकार जेना--रामधारी िसंह\"िदनकर\", \nिŅजेĠƖ नाथ झा \" िŅज\",हंस कुमार ितवारी, सुिमÿानंदन\" पĠत',जानकी वĪलभ \nशाİÿी निलन िवलोचन शमŭ आिद भली भांित पिरिचत छलाह। आĜमĆचारसँ \nकोसो दूर रहए वाला \"पंकज\"जी केँ भले आइ िहंदी जगत िबसािर देलक अिछ \nपरĠतु ५८ साल िक अĪपायुमे १९७७ मे िदवंगत एिह आचायर् किवकेँ मृĜयक ३२ \nवषŸ बादो संताल परगनाक सािहĜयकारे टा निह वरन लाखॲ लोक अपन İमृितमे \nआइयो महान िवभूितक रूपमे  िजĠदा रखने छिथ। संताल परगनाक एहन कोनो \nगाम या शहर निह अिछ जतए \"पंकज\"जी सँ सĦबंिधत िकĦवदंित निह Ćचिलत \nहोअए। की अहाँ हुन्अका आ हुनकर कृितक िƙहƄतर िहĠदी जगतक समक्ष \nĆİतुत करबामे हमर सहायता करब ? \nलगभग ३५० बरस स हमर पिरवार आधुिनक झारखěड क देवघर िजला \nअंतगर्त सारथ थाना के खैरबनी Ƈाममे रही रहल छी. पिरणाम İवरुप हम सभ \nघरमे मैिथिल नै बजे छी. हम सभ िवशुŀ अंिगका सेहो ने बजे छी. हमर बोली \nमे िकछु मैिथली आर िकछु अंिगका के सिĦमāण छे. ते दुआरे मैिथिल िलखेमे जे \nिकछु ÿुटी होए ओकरा क्षमा करू।  आशा छे ई सĦबĠध समय क संग आर \nĆगाढ़ होयत।  20 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nतूिलका \n(दिहनासँ पिहल) साभार: दैिनक जागरण-फोटोƇाफर-दीपूराज \nिवदेह:सदेह:१ मे िवदेह ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक ११३ गोटेक रचना \nĆकािशत भेल जािहमे १४ वषŰय तूिलकासँ लए ८८ वषŰय āी आńाचरण झा \nधिर छलाह। तूिलका एिह बरख सी.बी.एस.ई.क १०म कक्षाक तैयारीमे लागल \nरहबाक कारण अपन रचना िकछु िदनसँ निह पठा रहल छलीह। आब ओिह \nपरीक्षाक पिरणाम आिब गेल अिछ आ डी.ए.वी., बी.एस.ई.वी.,पटनाक एिह छाÿाकेँ \n९६.८ Ćितशत अंक भेटल अिछ आ ओ आब इĠजीिनयिरंगक तैयारीमे लागल \nछिथ। िवदेह लेल हुनकर रचना पुनः आएल अिछ जे पाठकक समक्ष अिछ। \n \n-सĦपादक। \n \n \n   मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 21 \n \nİवािİतका:  \nकक्षा २ (माउĠट कामųल, पटना) \n \n \n \n 22 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचĠƖेश \n \nसंवेनशील मोनकेँ छुबैत हुगली ऊपर बहैत गंगा \nरामभरोस कापिड ƚमरक ३२ गोट कथाक संƇह िथक हुगली ऊपर बहैत \nगंगा। एिह संƇहक नामक अिĠतवम कथा िथक। हीरा आ सोना बाईक माğयरमे \nकथाकार नारी मोनक संवेदनाकेँ उभािरक भिवįयगक सृजन िदस डेग उठाओल \nअिछ। ई सĜयो िथक जे नारीक देहक अवयवकेँ कामुक पुरुष अपन धन–\nसĦपयिþ बुिझ ओएह ĭयीवहार करैत अिछ जे नारीक मोनकेँ दुःख ओ पीडामे \nभिरक कुिěठवत करैत अिछ। नारी माÿ देह निह िथक। नारी आ पुरुषक \nसाहचयर् अबİसे सृिƠक िनरĠतयरता िथक। एकर अथर् ई निह जे नारीक देहकेँ \nखेलौना बूिझक खेलाइल जाय। ओकर अंग–ĆĜयंसगकेँ तोिड–मरोिड अथŭत् \nअĜयाचारकेँ Ćेम ओ िवĂाूसके तोडल जाए। ई सĜय अिछ जे आजुक \nभौितकवादी युगमे धनक अितशय िलĢसाे अबİसे मानवीय मूĪययबोधकेँ िगड़ने जा \nरहल अिछ। जेँ िक मानवीय चेतना आ मनुįयता कुिěठल कऽ देल गेल अिछ तेँ \nअनैितकताक अढमे िछडहरा खेलाओल जाइत अिछ। धन–मदक एंठी पर नग्नु \nकामुकताक ताěड व मचल अिछ। दैिहक जरुरितसँ बेिसए काम ƅीडामे भोग आ \nिलĢसान नयन रंजन भऽ गेल अिछ। तेँ िविभžु मुƖा अिख्त यारक आवेग आ \nउच्छ्छाससमे अमानवीयताक – ƅूर आ पैशािचक रुपक िदग्दएशर्न होइत अिछ। \nलाचारमे िवचार कतय? फलतः वासनाक ƚमजालमे ओझरा कऽ नैितकता ओ \nमयŭदाकेँ अितƅमणक कुिĜसल तँ मानिसकताक ƅूर रुप झलिक अबैत अिछ। \nएिह शीषर्क कथामे हीरा असĠतोषक आ खॱझीकेँ मेटयबाक लेल \nसोनाबाइक ओिहठाम अबैत अिछ। ओकर एकमाÿ उĿेĮय  रहैत छैक जे मोनकेँ \nबहटािर लेब। सोनाबाइ अपन पेशामे कतहुँ कोनो कोताही नै करैत अिछ। ओ \nआवेशक İनेरिहल İवकरमे लगीच अएबाक आमंÿण अपन पिरधान खोिल कऽ \nदैत अिछ। हीराकेँ ठकमुहरी लािग जाइत छैक। ओकर हृदयमे नारीक Ćित \nसĦमामन– भाव जािग जाइत छैक। ओकर मनोभावमे İÿीु संवेदना अिİमशताक \nपयŭय बिन उभिर अबैत छैक। सोनाकेँ हड़बडी़ छैक जे एकटा Ƈाहकसँ िनपटत \nतँ दोसरक आश? ओ बजैत अिछ जे आउ ने, आनो Ƈाहक खोज पड़त ने \n(१४४)। हीरा हारल जुआडी़ सन मनोĭयतथा की किह दैत अिछ जे सोनाक \nआँिख चमिक उठैत अिछ। ओकर सबल मानवीय संवेदना उभिर अबैत छैक। \nहम आइ पिहल बेर कोनो सुच्चा मनुक्खमक दशर्न कएलहुँ अिछ ( १४६)। \nपिरणितमे दुनूक सुरक्षा भावमे अपनĜव बोध जािग जाइत छैक। \nताĜपयर् जे दैिहक भोगसँ बेसी–मोनक राग जे हĪलुको आँचपर बरकैत \nरहैत छैक वा बेिसए आँचपर िकएक ने, मुदा दुनू िİथेितमे अनुशािसत रहैत  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 23 \nछैक। यैह कारण िथक जे जीवनकेँ गित आ उįमार देबामे İÿीक–पुरुषक \nसाहचयर् दोसरक पूरक बनैत अिछ। आजुक समाजमे अमानवीयताक यैह िİथित \nअिछ जे İÿीकेँ चीरीचोँत कऽ अपन पुरुषĜ व देखएबाक दĦभआ भरैत अिछ ततए \nसोना आ हीराक बीचक घिटत घटना कनेक अिवĂशनीयताकेँ पनुगबैत अिछ। \nजतए सोनाक संग भेल अĜयाचार İवतः उघरैत ĭयथा–कथा कहैत अिछ ततए ई \nपंिक्त तँ–सोनाबाइ जकाँ तोड़ल–मचोड़ल निह गेिल रहए, बाँचल छलीह ( १४४) \nसेहो अिवĂशनीय बुझाइत अिछ। िशĪप क दृिƠाएँ अवİसे ई कथा कनेक \nकमजोर अिछ, मुदा कĝयतक दृिƠएँ रक्त आ İनेशहसँ जे अपनĜवत बोध \nजगाओल गेल अिछ से अबİसे मनुįयक मनुįयताक İवाद चीखबैत अिछ। \nआब ई Ćķ उठब İवाभािवके जे मनुįयक मनुįयताकेँ अमानवीय बनएबाक \nदोषी के? की जन समाज ? समाज तँ लोकेक िथक। ई सĜय् अिछ जे आइयो \nहीरा सन गनल–गूंथल लोक अिछ। तथािप कामोþेजक भाव–भंिगमा नेने दैिहक \nजरुरित बुिझ वा फैशन परİतो भऽ कुिटल पुरुषक अहं अबİसे İÿीकेँ भोगक \nसामƇी बुिझ पबैत अिछ जे मोनक तुिƠज हेतु कुिवचारेँ पािĂोक आचरण करैत \nअिछ। जंॅ हीरा आ सोनाबाइ सन एक दोसरक Ćित समपर्ण आ िनơाभावमे राग \nउभरए तँ िनिĀचते अनैितकताक अढ़मे होएत िवकृितक िवषाक्त आ चĿिर फाटत \nआ असली छिव जगिजयार होएत। एतेक तँ िनिĀ्ते जे िवĂास आ हािदर्कतामे \nİÿी – पुरुषक आकषर्ण अबİसे जीवन–सĜयेक अढ़मे मानवीय आकांक्षाक पूितर्मे \nसबल ओ सहायक िसŀ होएत। हीरा आ सोनाक हृदयमे वाİतकिवक Ćेम–भाव \nकी अंकुिरत होइत अिछ जे सहजता ओ सरलतामे आिĠतिरक जिटलताकेँ आरो \nसघन बनबैत अिछ। नारी पूरक बनैत अिछ। जेिक अिभजातीय संİकृसितक \nिवरोध İवधरुप सामािजक अिİम ताक ĭयाीपक बोध अथŭत् İÿीर पुरुषक सहज \nआकषर्णमे आिĜम्क İवजर उभिरक आĜम İफुह िलंग िछटकबैत अिछ तेँ दुनूक \nसंघषर्मे सामािजक जीवनक यथाथर् झलिक उठैत अिछ। \nआधुिनक चकचोĠहीिमे अĠहराएिल भगजोगनी कथामे रेखाक भोगबादी \nिलĢसा ततेक आगाँ बिढ जाइत अिछ जे अपन बसल–बसाओल घर उजारबासँ \nबाज निह अबैत अिछ। ओ िबसिर जाइत अिछ जे अथर् िलĢसा लऽ सĦबĠधकेँ \nगीि़ड जाइत अिछ। फल भेटैत छैक जे जखन जीवनक बोध होइत छैक तँ गत \nकमर्क तपर्ण करैत अिछ। ओ ƚमजालमे जे अहुिरया कटैत छल से तोि़ड \nफेकैत अिछ। यौन रुपमे उĠमþ Ćेम आ घृणाक ढहैत देबालक बीच समाज आ \nसĜयसँ जे साक्षात् कराओल गेल अिछ से अबİसे उ वैयिक्त्क चेतनाकेँ धार \nदैत दाĦपĜय जीवनकेँ सफल बनबैत अिछ। एिहमे Ćेम आ यौन सĦवलĠधी गेंठकेँ \nफोलैत कथाकार उपसंİकृितपर जिमक Ćहार कएल अिछ। ई सĜयत िथक जे \nदैिहक भूख लोककेँ कामुकतामे जकि़ड अबİसे उ देह मैथुनकेँ Ćāय दैत अिछ। \nएतेक दूर धिर जे आवेगमे मनोिवकार अपन ठोस रुप तĜक्षकण Ćभाव जनबैत \nअिछ। मुदा, काम–भावक भूख सĦवरĠधकेँ İथाियĜव निह Ćदान करैत अिछ तेँ \nअसĠतोष पनुगैत अिछ। सामािजक दाियĜवमे बोधक ई कथा िथक। अĠहारमे  24 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nभोितआएल एकटा िसपाही गणेशक संİƛण िथक। ई संİमसरणाĜमवक िरपोतŭज \nिथक। कारण गणेशक संİममरण उपİथािपतक ओकरे गुण–गौरवकेँ परोसल गेल \nअिछ। तेँ कथा–सूÿक िनमŭण तेना भऽ कऽ निह भेल अिछ जेना िक पाÿक \nपिरĆेŞयमे घटना आ िİथितक िववरणाĜमकक Ćİतुाित भेल अिछ। साĦयबादी \nिवचारधाराकेँ लऽ कऽ कामरेड कथाक सृिƠे भेल अिछ– गरीब-गरीब सभ एक \nहो। अथŭत् धनी–गरीबक बीच जे असमानताक खिधया अिछ से आरो चकरगर \nभेल जाइत अिछ तकरे भरबाक भरपूर Ćयासमे ई कथा सृिजत भेल अिछ। \nसुपत–कुपत आब हमहुँ सभ कहबै ( ३७)। आĜमभचेतना जगएबाक उĿेĮयेँ ई \nकथा सृिजत भेल अिछ। \nपाइक आगाँ बेइĔजित आ गािर कथीक एिह पृơभभूिमपर उडा़न-कथा \nसृिजत भेल अिछ। कतार िदस उडा़न भरबाक लोभेँ आ ढेर पाइ अिजर्त \nकरबाक सपना संजोगने रिजĠदर कापरकेँ पिहलु एजेĠट दस हजार टाका, दोसर \nअİसी हजार आ तेसर खेप पĠचाĠवेे हजारक कजŭपर लेल टाका बोहाइत छैक। \nओ ठकाइत अिछ तैयो ओकरा उडा़न भरबाक आशा छैक। ओ हृदयक कोनो \nकोनमे दिमत इच्छाेकेँ संयोगने रहैत अिछ जे कोना उडा़न भरी। जिहना धनक \nलेल जेबाक हाहुती तिहना एजेĠटकेँ चाही लाभ। माने ई उडा़न की, दस हजारसँ \nपच्चीस हजार धिरक चोखे नफा। ताĜपायर् जे दुनू गर िभडौ़ने। तेँ बेर बेर \nठकाइतो लोक पुिन ठकाइत अिछ। एिहमे पाखěडी चिरÿक पदŭफाशक संग \nकेवल जीवन जीनाइयेक माÿ लुतुक निह होएबाक ĆĜयुत जीवन मूĪय बोधक \nलेल जीवाक ओकालित संकेत माÿमे कएल गेल अिछ। \nजइ मधेशमे एक मधेश, एक Ćदेश लऽ कऽ आĠदोिलत अिछ। मधेशी आ \nपहाडी़क बीचक खिधया समानतामे पिट जाय। अयोधी माİटेरकेँ जीवन कोहुनाक \nमाİटेरीमे खेपाएल आ एकमाÿ बेटा अशोककेँ नोकरी निह भेटब। ताĜपयर् जे \nअपेिक्षत योग्यकता अछैतो ĭयवİथे तेहन वनल छैक जे मधेशकेँ के पूछओ ? तेँ \nआĠदोालनी जुलुसमे ओकर बुढाएल देहक जोश की िहलोर मारए लगलैक जे \nओहो कूिद पड़ल। ओकर अिİम्ता की जािग उठलैक जे मधेशक लेल ओ \nिकछुओ क सकैत अिछ। रािįƏओयताक पिरĆेिŞयमे अपन िवचार, भावना आ \nसमएक सĜयकेँ उłािसत कएल गेल अिछ। जखन लोकक अिİमरतापर चोट \nलगैत छैक तँ ओकर मोन कचोटए की लगैत छैक जे िİवतंÿताक हनन मंजूर \nनिह होइत छैक। मधेशी होएबापर जे गौरवबोध होइत छैक से जखन एके देशमे \nिवषमताक बोध होइत छैक तँ पीडा़इत मोनमे आƅोश पनुगैत छैक। एिहमे \nमानवीय जीवनक संवेदना झलिक उठैत अिछ। \nगहनतम Ćķानुकूलतामे भहरैत नेओक जोड़ कथाक सृजन भेल अिछ। \nएिहमे िनरसन बाबूक पुÿी सरोजाक दुःिİथितमे अĠतन ओ रानीक संग छलाइत \nजीवनके कथाकार ओकर मािमर्क पीडा़केँ उभािरक सामािजक पिरवतर्न िदस ğय्ान \nआकृƠ कराओल अिछ। एतेक दूर धिर जे एकर िजĦमेरवार के? İÿीक ÿासक \nमािमर्क उľाटनक फलİवुरुप ई कथा फोिकला मानिसकताक दĦभाकेँ आरो उघार  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 25 \nकरैत अिछ। ओढ़ल अिभभावकिĜवक नीितकेँ सरेआम चौबिटयापर नग्नो कऽ \nमानवीय जीवनक अनुभवसँ सĦघिक्त िनजी संवेदनाकेँ सावर्भौिमक बना देल गेल \nअिछ। एिह Ćकारेँ एक िदस हृदयहीनता आ मूĪयहीनताकेँ देखार कएल गेल अिछ \nतँ दोसर िदस पिरवतर्नक सुगबुगीमे मानवीय सोच आ संवेदनाकेँ आजुक \nपिरिİथयतमे ठोस दृिƠ दऽ अमानवीयताक खोलकेँ चीटीचॲत करबाक सनेस \nिबलहल अिछ। \nअĠततः िकसुनमाक ऊहमपोहक िİथटितमे जतए पėी उþीमपुरवालीक Ćित \nअनुराग–भाव अिछ से पंजाबमे कमाइत मनसूबा पोसने घर अबैत अिछ तँ एकटा \nनेना? मासक फरक। आन बापक बच्चा  अथŭत् अनकर जनमल बेटा। रिह \nरिहक ओकर हृदयकेँ ई बात टीसैत की छैक जे सभटा मनोरथ भग्न भऽ जाइत \nछैक आ अिĠताम पिरणितमे नेनाक मूडी़ छपाक् कऽ दैत अिछ। िनदŸष आ \nअबोध बच्चाक हĜया। \nई सĜय िथक जे िनशंस हĜयाक फलİवरुप हृदय भावमे पिरवतर्न आएब \nİवािभािवक िथक। मुदा, अबोध वच्चाक हĜया ? तकर पिरनित ? कथा जािह \nिवĠदुदपर आिबक छोि़ड देल गेल अिछ से आगाँक अपेक्षा रखैत अिछ। तैयो, \nएकटा Ćिķ पनुगबैत सोचबाक लेल वाğया करैत अिछ। \nअमरलþी कथामे रेखाक माğयमे ओकर बहसिल उĿाम छिवक वीभĜस रुप \nदेखार कएल गेल अिछ। ओ अमरलती बिन चतरैत की अिछ जे सहारा बनैत \nआनक बसल–बसाओल घरकेँ उजािर–पुजािर दैत अिछ। अपन बनल घर तँ \nउपटाइये दैत अिछ जे आनोक घरमे वासक ओकर सोनहल दुिनयामे आिग पजािर \nदैत अिछ। एिहमे रमेशक कामलोलुपताक रेखाक काम–भाव जाƇत भऽ मायाजाल \nकी पसारैत अिछ जे आरो अिहमे ओझराइत जाइत अिछ। एिह Ćकारें वासनाकेँ \nउभािरक पुरुष आ İÿी वगर्क कुिĜसत मानिसकताकेँ देखार कएल गेल अिछ। \nसामािजक कुĭयकवİथा ओ एिहसंॅ उपजल मानवीय ĭयरथाकेँ अवİसे कथाकार \nउभारल अिछ। \nसĦब Ġध क पीडा़मे आशाक हृदयमे बरकैत हृदयक उफान जे Ćेमक उपजामे \nमानिसक पीडा़ Ćितफिलत अिछ तकर सशक्त िचÿण भेल अिछ। Ćेम किह–\nसुिनक निह होइत छैक आ ने कीनल बेसाहल जाइत छैक। जखन दूटा हृदय \nिमलैत छैक वा मोन िमलानी भऽ जाइत छैक तँ बाटमे केहनो रोडा अटकाओल \nिकएक ने जाउक तैयो दुनू–Ćेमी – Ćेिमका हँसैत–कनैत, संघषर् पथपर टकराइतो, \nखिसतो–उिठतो पार–घाट उतिरए जाइत छैक। सैह िİथित आशा ओ संदीपक \nमोन–िमलानीमे भेलैक। फल भेटलैक जे आशाक माए–बापक हृदयमे उठैत िवरिक्त \nभाव सĦबĠध –सूÿकेँ खिěडकत कऽ देलकैक। आ आशा Ćेमक पिणामसँ उपजल \nमानिसक पीडाकेँ सहबाक क्षमता अपनामे िवकिसत करबाक Ćयास कऽ रहलीह \nअिछ ( १३८)। सामािजक यथाथर्क रुप झलकाक कथाकार सामािजक \nĭ यवİथाकेँ उघेिसक आĜमीसयता ढंगसँ लोकजीवनक िचÿ उभारबाक Ćयास कएल \nअिछ।  26 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबालमोनक सुलभ चंचलता ओ नेनपनक िनĀ छलताकेँ İमपरण करैत \nनरेशक मोनमे İमृितक तरंग की Ćविहत भऽ अबैत छैक जे होएत छैक जे हमहॴ \nिकए ने अपनाकेँ नेना बनाली ( १४२)। ģलैश बैक कथाक माğयटमे कथाकार \nबालपनक अढ़मे िनडरता, िनĮछलता आ सौहाƖर् भावमे वचपनक Ćेमक अनुभूित \nजगाओल अिछ तँ उमेरक चािरम Ćहरक पनुगैत भय, सुरक्षा, षडयĠÿ , \nसामािजक िवदुपता आिदसँ अपनाकेँ बँचबा–बचएबाक Ćयासकेँ रेखािĹत करबाक। \nई सĜय िथक जे नेनपनक िबताओल क्षणक मधुर İमृयितमे लोकजीवन चाहैए, \nमुदा संघषर्मे सेहो जीवनकेँ फूट आनĠद अबैत अिछ। सामािजक ĭयिक्तĜवक \nदोगला मुंॅह अथŭत् सĥयै समाजक अंग बनबाक लेल लोक जे छल–क्षुƖमक खोल \nओढ़ने रहैत अिछ। से अवİसेक मानिसक बुिŀकेँ कुिěठुत करैत अिछ, \nसामािजक समरसताकेँ खिěडकत करैत अिछ। \nनेपालीय मैिथली कथा–सािहिĜयमे िनिİसĠदेह कथाकार ƚमरक कथामे \nजीवनक राग अिछ आ अिछ नव युगक नारीक Ćित िवशेष āŀा–भाव। तेँ िहनक \nबेिसए कथामे नारी जीवनक संघषर् अिछ। युग यथाथर्क ÿासदी जे सामािजक \nिवडĦबशनामे उपजैत अिछ आ एकर कारक िथक सामािजक ĭयवİ था। तेँ \nकथाकारक छटपटाइत मोनमे अबला नारीक चीख अिछ आ पिरवेशक दंशमे \nपीडा़इत मानिसक ĭयाथा–कथा। देह–भोगमे टीसैत ददर् उभिर की अबैत अिछ जे \nसामािजक सĜयवकेँ देखार करैत यथातĝयजक मोनक पीडाकेँ उगिल दैत अिछ। \nटूटैत सĦबउĠध, छुटैत लोक, अथर् िलĢसाकक मोह ओ दैिहक भोगमे पीडाइत \nकामुकता आ रोटीक समİया नेने कथाकारक मोनमे कतेको Ćķ छटपटी मचौने \nअिछ तकरे साथर्क अिभĭयिक्त सहज ओ सरल भाषामे पाठकक सोझाँ परोिस \nदेलिन अिछ। \nकोनो सĥयसता–संİकृकितकेँ गितशील बनाक राखब समाजक लोक \nदाियĜवे िथक। से ताधिर जाधिर ओ सामािजक जीवनमे साथर्क भूिमका \nिनमाहए। ई निह जे सड़ल गलल परĦपकराकेँ उघने ĭयबवİथा िक तरमे पीसाइत \nजीवनसँ कटल ĭयनवİथाकेँ सĜय मािन फोिकला मानिसकताकेँ उघैत रही। जे \nसĥयता संİकृमित जीवनमे निह उतिर सकए तकर पिरĜयाग करब उिचत–िविहत \nिथक। ओ जीवनक अथर्क खोजमे Ćेमक आसरा लैत समएक पिरवतर्नकेँ युगक \nअनुकूलेँ टांिकक नव समाज बनएबाक आकांक्षा रखैत छिथ। तेँ कथाकार \nसामािजक िवसंगितसँ उĜपžन िवषमता ओ आिथर्क िİथितक संग सांİकृितक \nआयामपर जिम कऽ िवमशर् करबाक लेल Ćķकेँ पनुगबैत छिथ। एिहमे िहनक \nपिरवतर्नकारी सोच अबİसे् उĜĆेरक बिन नव सामािजक मूĪयतबोधक संवाहक \nबनैत अिछ। \nिहनक लेखनी अबİसेे शोिषत–पीिडतक अिİममता–अिधकारक बात उठबैत \nअिछ। ओ दबल–कुचलल लोकक पक्षमे भऽ जाए। ई सĜय अिछ जे िहनक \nĆेममूलक धारणामे वासना जĠय उभार कनेक बेिसए उभिर आएल अिछ से सþे \nकामुक पुरुषक दĦभोिचत उपजा िथक। िकएक तँ पुरुषक पौरुषĜव वासनामे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 27 \nिवशेषे केिĠƖत भऽ आएल अिछ। कथाकारक बेचैन मोनमे समतामूलक ओ \nĆेममूलक धारा रस Ģलिवत अिछ तेँ अभावजĠय पीडा़मे पीडा़इत शोिषत वगर्क \nसमİयाक उभिर आएल अिछ। İÿी वगर्क Ćित जिहना पुरुष वगर्क दĦभन, ƅूर \nमानिसकता ओ अĭ यवİ थाकेँ उजागर करैत अिछ तिहना सम–सामियक Ćķक \nझडीमे रोटीक औकाित देखबैत अिछ। \nएिह Ćकारेँ कथाकारक हृदयकेँ ĭयथासँ उपजैत अकूलाइत मोनक \nछटपटाहिटमे सुखाइत Ćेम भावनाकेँ खॴचबाक आकांक्षा अिछ तँ मूĪय रहीताबोधक \nĆित ितक्ख आƅोश। जीवनक ĭयािवहािरकतासँ सामािजक मुĿाकेँ उठबैत छिथ। \nहँ, Ćķेक झडीमे िकछुक समाहार करैत छिथ तँ यथातĝय उपİथािपत सेहो। \nओना, कथाक मूल िİवर हİतक्षेप किरते अिछ। ईहो सĜय अिछ जे नारी \nअनुभूितक िरक्तर क्षणमे कथाकारकेँ रिह–रिहक नारीक मानिसकताक भूख दैिहक \nकाम–ƅीडा़मे ओझरा जाइत अिछ। मुदा, ईहो सĜय िथक नारीक अĠतरमोनमे \nपैिसक जे मानिसक िवकारकेँ İवच्छ करबाक Ćयास भेल अिछ से माÿ \nकामुकतामे निह भऽ कऽ सामािजक मूĪयमबोधक संवाहक बिनक उभिर अबैत \nअिछ। उपसंİकृाितक Ćित िहनक हृदयमे खॲझी आ असंतोष भाव अिछ तंॅ \nसामािजक नैितकता आ धािमर्कताक अढ़मे िछड़हरा खेलाइत साƛाĔħवादी संİकृीित \nĆित िवƖोह भाव मुखिरत भेल अिछ। मुदा, इहो देखल जाइत अिछ जे ƚमरक \nकथाकार कथा सािहĜयतमे जतेक कĝयक Ćित सजग रिह पबैत अिछ ततेक \nिशिĪपक Ćित निह। शैिलक दृिƠएँ अवİसे् िहनक कथाकार सजग निह रिह \nपबैत अिछ जे कथा–सौĠदयर्केँ बािधत करैत अिछ। तेँ की ? ƚमरक \nअनुभववादी दृिƠ सतत चौकžत रहैत अिछ जे अपन गाम–घर, अडो़िसया–\nपडोिसयाक देखल भोगल यथाथर्क िचĸन–चुनमुन िचÿण करैत अिछ। िहनकामे \nकहबाक क्षमता अिछ जे िशĪपक िवकासमे आरो सौĠदयर् आिन िनखरत। \nजेँिक कथाकार ƚमरक चौकž दृिƠ समाजक Ćित सजग अिछ। तेँ \nजीवन मूĪयक संवाहक बनैत ओ ओिह पाÿक सृिƠे करैत छिथ जे समाजमे \nआइयो िनरीह अिछ। खासक नारी पाÿ िहनक संवेदनशील मोनकेँ छुबैत अिछ। \nओ नारीक अिधकार ओ चेतनाबोधक पक्षधर छिथ। ओ कखनो नारीक पक्षमे \nछाती तािनक ठाढ होइत छिथ। मुदा, उपसंİकृबितमे घेराएल नारीक वीभĜसी \nछिव अबİसे िहनक हृदयकेँ पीिडत–सीिदत करेत अिछ। ओ कोनो पिरिİथीितमे \nİवाृभािवक यथाथर्क तहकेँ फोिलते छिथ। तेँ शोषणक िवरोधमे झंडा उठिबते \nछिथ। िहनक संवेदनशील मोनमे जीवनक Ćित रागाĜमाक बोध अिछ। हंॅ, िहनक \nकथाकार यथातĝयकेँ हू-बहू Ćİतुरित कऽ दैत अिछ से कैक İतमरपर। तेँ \nपाÿक चिरÿ तेना भऽ कऽ ठाढ़ निह भऽ पबैत अिछ जे होएबाक चाही। जािह \nठाम िहनक पाÿक चिरÿ–िचÿण सजीव भऽ उठल अिछ तािह ठाम कथाक \nसौĠदयर् अपन अपूवर् छिव–छटा लऽ मुखिरत भेल अिछ। \nनेपालीय मैिथली कथा सािहĜयमे ƚमरक कथा माÿाĜक ओ गुणाĜमक दुनू \nदृिƠेए अपन Ćभाव छोडै़त एकिदस जँ कथा–सािहĜयक भěड्ारकेँ भरैत अिछ तँ  28 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nदोसर िदस कथा दृिƠुमे मूĪय बोधक संवाहक बनैत अिछ। तेँ मानवीय मूĪय \nबोधक जीवन–दृिƠ नेने ƚमरक कथा सामािजक पिरवतर्नमे अपन औकाित िसŀ \nकरबे करत आ भिवįयमे ऐितहािसक मूĪयक वİतु– बनबे करत से आशा ओ \nिवĂास जगिबते अिछ। \nई संƇह छपाइ–सफाइक दृिƠकएँ देखनुक आ मनमोहक रहल अिछ खास \nकऽ पोथीक आवरण िवशेष आकिषर्त करैत अिछ। \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 29 \n \nफूल चĠƖ झा ‘Ćवीण’ \nजĠम ितिथ:१० अक्टूबर १९६१, िपता: āी Įयाम सुĠदर झा, माता: āीमित \nचĠƖकला देवी, सĦपकर्: Ƈाम–तुमौल, पÿालय–पुतइ, िजला–दरभंगा ( िबहार)। \nĭयवसाय: अğयापन, अिभरूिच : लेखन, िचÿकला, अिभनय, गीत–संगीत, \nसामािजक कायर्। रचना संसार: किवता–संƇह- आयल नवल Ćभात, वसंतक \nबजिनञा, पाङल गाछक छाहिर, हमरा मोनक खंजन िचड़ैया, नाटक- आĠदोलन, \nलुþी, सामािजक Ġयाय, गुरूआइिन , İवागत हे गणतंÿ भारती। कथा-संƇह- भूत \nहोइत भिवįय, िनबंध–संƇह- हमरा जनैत। संकलन–सĦपादन- बाबू भोलालाल दास \nरचनावली, ( पिहल खěड), मधुपजी बीछल बेरायल किवता। अनुवाद- मिĪलनाथ \n(अंƇेजीसँ)। सĦमान- सािहĜयकार संसद Ņारा राįƏीय िशखर सĦमान- \nकिवचूड़ामिण पं. काशीकांत िमā ‘ मधुप’ ( २००६), िवńापित(२००८), सुमन \nİमृित सĦमान (२००९)। \nएकर अितिरक्त ‘ जखन–तखन’ पिÿकामे सĦपादन सहयोग, राįƏीय–अंतराįƏीय \nसंगोơी एवं किवसĦमेलनमे सहभािगता, िविभž पÿ–पिÿकामे गीत, किवता, कथा, \nलेख, िनबंध आिदक रचनाĜमक सहयोग।-सĦपादक \nमैिथली िशशु सािहĜय लोक  \nमैिथली लोक सािहĜयमे िशशु लोक सािहĜयक अĦबार लागल अिछ। िकछु \nिलिपबŀ आ बेसी मौिखक। िशशु लोक सािहĜय अज्ञात समएमे, अज्ञात लोक \nरचनाकारक Ņारा भेल होएत। जिहयासँ एकर रचना भेल तिहयासँ ई वेदक \nरचना जकाँ हजारो वषर् धिर मौिखक परĦपरामे जीबैत रहल। तकर बाद िकछु तँ \nिलिपबŀ कएल जएबाक Ćयास भेल आ बेसी एखनो धिर लोकक कंठमे अपन \nİथान बना कऽ रखने अिछ। ĆĜयेक पीढ़ीक लोक अपन पिछला पीढ़ीक लोकसँ \nएकरा सुनैत आ सीखैत आिब रहल अिछ। मौिखक परĦपरामे जीबाक कारणेँ \nएकर मौिलकता िदनानुिदन नƠ भेल जा रहल अिछ। लोक–िवशेष, वगर्–िवशेष \nआ क्षेÿ–िवशेषक कारणेँ एकर शĤद आ उच्चारणमे अंतर पाओल जाइत अिछ। \nमैिथली िशशु लोक सािहĜय Ćायः सब िवधामे उपलĤध अिछ, मुदा एिह आलेखमे \nपń िवधाकेँ केĠƖमे रािख थोड़ बहुत आनो िवधा सभपर िवचार कएल गेल \nअिछ।  30 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएखन धिर जे मैिथली िशशु लोक सािहĜयकेँ िलिपबŀ रूपमे  संकिलत \nकरबाक Ćयास भेल अिछ तािहमे Ćो. ĆफुĪल कुमार िसंह “ मौन”क मैिथलीक \nनेना गीत डा. अिणमा िसंहक “िशशु गीत आ खेल” तथा सĦपूणर् बाल सािहĜय \nडा. दमन कुमार झाक एकटा समालोचनाĜमक Ƈंथ “मैिथली बाल सािहĜय” बहुत \nहद धिर उपयोगी िसŀ भेल अिछ। \nमैिथली िशशु लोक सािहĜयकेँ िनĵिलिखत भागमे बाँटल जा सकैत अिछः- \n१. लालन–पालनसँ सĦबŀ। \n२. खेल आ मनोरंजनसँ सĦबŀ। \n३. ज्ञानोपयोगी।  \nलालन–पालनसँ सĦबŀ िशशु लोक सािहĜय \nएिह Ćकारक लोक सािहĜयक पिरवेश पैघ निह होइछ। ई घर–आँगनसँ \nदलान धिर सीिमत रहैत अिछ। नेनाकेँ जĠम िलतिह ‘सोहर’ ओकरा कानमे पड़ैत \nछैक आ जेना–जेना नेनाक अवİथा बढ़ैत छैक, बदलैत छैक तेना–तेना िशशु \nलोक सािहĜय पिरविþर्त होइत जाइत अिछ। जĠमक बाद ओकरा िदन–राित िमला \nकऽ कतेको बेर कड़ूतेलसँ जाँतल–पीचल जाइत छैक आ जतिनहािरक ठोर पर \nअनायास चल अबैत अिछ– \n  चैं–चैं–चैं बौआ सूतभैं \nबौआ मĜथा पच्चिन तेल \n  मुĿै मĜथा फुņिन बेल। \nचािन पर तेल पचाय, अपन दुनू टाँगपर नेनाकेँ पािर, देह उँगारैत कहैत छिथ:- \n  बौआ ईलसन, कील सन \n  धोिबयाक पाट सन \n  कुĦहराक पाठ सन  \n  अĿै–मुĿैक छाती पर लात िदअ \n  पृĝवी पर भऽर िदअ।  \nतकर बाद नेनाकेँ हाथसँ लोकैत छिथ। नेना डरे कानए लगैत अिछ। \nपुनः कहैत छिथ–बौआ आम तोड़ू/ बौआ जाम तोड़ू। \nतकर बाद टाँग पकिड़ कऽ, उनटाकऽ झुलबैत कहैत छिथ–  \n  बौआ मामा गाम देखू \n  बौआ नाना गाम देखू \n  बौआ अपन गाम देखू। \nएिहमे एकटा बात देखयमे अबैत अिछ–जँ नेना मामा गाममे रहल तँ ओकर \nदादा–दादीक, जँ अपन गाममे रहल तँ नाना–नानीक चौल कएल जाइत अिछ। \nपिहल साँझ दीप लेसलाक बाद छोट–छोट नेनाक रक्षाथर् संझा–मैयासँ Ćाथर्ना \nकएल जाइत अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 31 \n  आको मैया चाको, संझा मैया राको \n  पहरा मैया हेरणी, सब दुःख फेरनी \n  जे बौआकेँ िदअय दृिƠ, तकरा बाĠहू गोला िवơी \n  काल–भैरव रक्षा करय, सोनक दीप, पाटक बाती \n  बौआ सूतय सुखक राती \n  दुःख–दिरƖ पाछू जाउ, सुख–āृंगार आगू आउ। \nतिहना बेसी देखनुहुक नेनाकेँ क्यौ नजिर–गुजिर ने लगा िदअय, एिह ƅममे ई \nपाँती ƖƠĭय:-–  \n  हँसनी–िखलनी गेल बजार/ हँसनी चल आयल \n  िखजनी रिह गेल/ जिहना हİसे राजा धनपाल  \n  तिहना हİसे बालक/ दोहाइ राजा धनपाल \n  दोहाइ मौरगनी माए। \nदीपक इजोतपर नेना अपन दृिƠकेँ केिĠƖत कऽ िडĦहा घुमबैत, आनĠद \nलैत रहैत अिछ। \nजनāुित अिछ, Ćाचीन कालमे छिठहारक राितक दीप िमझा कऽ लोक \nरािख लैत छल तथा छः वषर् धिर बेटाकेँ आ तीन वषर् धिर बेटीकेँ एिह दीपसँ ई \nटोटमा करैत छल, मुदा वतर्मानमे एहन कम देखबामे अबैत अिछ। \nजखन नेना बैसऽ लगैत अिछ, संकेतपर आँगुर पकड़ब सीिख लैत अिछ, तखन \nलोक कोनो बातक िजज्ञासाक ƅममे, बालबोध बुिझ अपन िबचला दू गोट \nआँगूरकेँ नेनाक कपारपर घुमबैत कहैत छिथ-–आनी–मानी हम जानी/ खारा रोटी \nखाए निह जानी।  \nआए–बापके ना निह जानी/ सþ छोिड़ असþ निह बाजी। \nतकर बाद नेनाकेँ आँगुर देखबैत पकड़बाक लेल कहल जाइत अिछ। जँ \nनेना िबचला आँगुर पकिड़ लैत अिछ तँ िजज्ञासा पूरा होएबाक सĦभावना Ćबल \nमानल जाइछ।  \nजखन नेना ठाढ़ होएब आरĦभ करैत अिछ तखन बेर–बेर खिस पड़ैत \nअिछ। घर–पिरवारक लोक ओकरा बेर–बेर आँगुरक भऽर दैत ठाढ़ होएबाक लेल \nआ डेग उठएबाक लेल ĆोĜसािहत करैत कहैत छिथ:– \nथा.....था.....िदग्–िदग् था \nथा.....था.....थैया.....था \nडेग बढ़ैया.....हĦमर बाबू.....हĦमर भैया। \nएिह संग नेना डैग उठबैत अिछ, बेर–बेर खसैत अिछ आ ई सुिन–सुिन \nपुनः ठाढ़ होएबाक आ डेग उठएबाक Ćयास करैत अिछ। एिह पदक माğयमसँ \nनेनाकेँ बूलब िसखाएल जाइत अिछ। झौलाएत नेनाकेँ कोरामे लऽ घुमएबाक \nƅममे कथा–गीतक परĦपरा रहल अिछ। एकर İवरूप पैघ आ छोट दुनू Ćकारक \nदेखबामे अबैत अिछ। जेना चžामामाकेँ देखबैत नेनाकेँ कहल जाइत अिछ:   32 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचžा मामा आ रे आ, पारे आ/ निदयाकेँ िकनारे आ  \nसोनाकेँ कटोरामे/दुध–भात नेने आ/ बौआक मुँअमे घुटुक सन। \nदोसरः-  \nचžामामा आरे आ पारे आ/ केराक भार ला \nपूड़ी–पकमान ला/ फोका मखान ला/ बौआ मुँहमे ठुस। \nएतेक कहैत अपन हाथसँ नेनाकेँ खोअएबाक अिभनय करैत छिथ। तिहना \nतरेगण िदस तकबैत:– \nएक तारा दू तारा/ तारा बेटी बड़ बुिधयािर \nगंगाकातसँ बालु अनलक/ सेहो बालु कनुिनयाँ लेलक \nसेहो कनुिनयाँ फुटहा देलक/ सेहो फुटहा चरबहबा लेलक \nसेहो चरबहबा घİसा देलक/ सेहो घİसा गैया खेलक \nसेहो गैया दूध देलक/ सेहो दूध िबलैया पीलक \nसेहो िबलैया मूसा देलक/ सेहो मूसा िचलहोरबा खेलक \nसेहो िचलहोरबा पंखा देलक/ सेहो पंखा राजा लेलक  \nसेहो राजा हाथी देलक/ सेहो हाथी मामा लेलक \nसेहो मामा िगलास देलक \nसुतयबाक काल नेनाकेँ जाँघपर लऽ बेर–बेर ओकर कनपņी आ माथकेँ \nसोहरबैत, जाँघकेँ नीचाँ–उपर करैत, अपनो देहकेँ डोलबैत, ई लोरीक परĦपरा \nएखनो धिर िमिथलाक सभ घरमे देखबा सुनबामे अबैत अिछ-–आगे िनिनयाँ आ  \nआ/ बौआ लए िनन ला ला \nिनिनयाँ एलै िबिढ़िनयाँसँ/ बौआ एलै मातृकसँ \nबौआक मामा गाम की–की िबकाय। \nअंगा िबकाय, टोपी िबकाय/ सेहो अंगा के पिहरय/ बौआ पिहरय \nएकरा कþौ–कþौ दोसर Ćकारेँ एना सुनबामे अबैत अिछ \nिनिनयाँ अयलै िबरिहिनयाँसँ/ बौआ अयलै ममहरसँ \nममहरमे बौआ की–के खाए/ आरब चाउरक भात \nसोरिहया गायक दूध/ हाली–हाली खो रे बौआ जयबेँ बड़ी दूर  \nहुअमाकेँ िपयासल बौआ गेल पोखिर \nपोखिरक टेंगस लेल टेंगराय \nबोनक बगुला देल छोड़ाय/ ऐहेँ रे बगुला खेत–खिरहान \nएक सूप देबौ देसिरया धान/ तेकरे कुिटहे नाम–नाम चूड़ा  \nबैिस िजमिबहेँ ƙाŌण पूरा देल आसीस \nिजिबहेँ सै बौआ लाख बरीस। \n \nएिह लोरी सभक माğयमसँ नेनाकेँ सुतएबाक संग–संग ओकर दीघŭयु \nहोएबाक कामना सेहो कएल जाइछ। नेनाक सुित रहलापर माए िनिĀंत भऽ अपन  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 33 \nघरक काज–रोजगारमे लािग जाइत छिथ। \nनेनाक संग अपनो मनोरंजन करबाक ƅममे लोक अपने उतान भऽ पिड़ \nरहैत अिछ आ नेनाकेँ पैरपर बैसाय, बेर–बेर पैर उपर–नीचाँ करैत एिह पालन \nगीतक आनĠद अपनो लैत छिथ आ नेनोकेँ दैत छिथन। एकरा कþौ–कþौ \n“घुघुआ–मना” आ कþौ–कþौ “धुआँ–चुआँ” नामसँ सेहो जानल जाइत अिछ। \nघुआँ घूँ लĪले छूँ लĪले मनसा नाम की \nसोनमन झा, टीक पकिड़ ला, पोखिर खुना \nपोखिरक कात–कात चĦपा लगा/ चĦपा फूल उिधआयल जाए \nपरती फुलायल जाए/ सीकीक डगमग कोकाक फूल \nचकमक देवता चल बड़ी दूर/ कþे दूर/ मधेपुर \nमधेपुरमे की सब, तार छै बेतार छै \nकाजर–बीजर कएल छै/टीकुली बैसाएल छै \nमामा गेलै पटना/ मामी सुतलै अंगना \nमामा घरमे चोर पैसल/ दोड़ऽ हो भिगनमा \nतकर बाद “नव घर उठे” किह पैर उठाएल जाइत अिछ आ “पुरान घर खसे” \nकिह पैर नीचाँ खसाएल जाइत अिछ। ई खेल नेना सभ बेर–बेर खेलएबाक लेल \nकहैत अिछ आ आनĠद िवभोर होइत रहैत अिछ। \nजावत काल धिर नेना जागल रहैत अिछ, ओकरा एक ने एकटा लोकक \nसािनğय चाही, निह तँ ओ कानय लगैत अिछ। एहना िİथितमे गायक अितिरक्त \nनानी, दादी, दीदी आिद ओकर मोनकेँ बहटारबाक लेल रंग–िबरंगक पń, भास \nलगा कऽ गाबऽ लगैत छिथ:  \nअिलया गै, मिलया गै/ गोला बड़द खेत खाइ छौ गै \nकþऽ गै, डीहपर गै/ डीहपर रखबार के गै/ बाबा गै \nसासुकेँ निह देतौ गै/ िसरमातरमे रखतौ गै \nअपने सभटा खयतौ गै। \n \nदोसरः- \n \nलाल गाछी गेली, लाला आम पेली \nबाबाक देली, बाबा हौ/ आब निह जाएब मकैया खेत। \nबाघ छै, बिघिनयाँ छै, कोठीपर हरमुिनयाँ छै \nबाबा आँगनमे चूड़ा कुटाय/ पड़बा बीिछ–बीिछ खाइ छै \nकोन बेटखउकी नजिर लगौलक/ पड़बा रूसल  जाइ छै। \nनेनाक लालन–पालनमे माए, दादी, नानीक संग–संग दीदी अथŭत िपउिसक \nसेहो बड़ महĜवपूणर् योगदान रहलैक अिछ। तेँ िकछु दीदी परक ƖƠĭयः- \n  34 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलाल दीदी गे/की दीदी गे/डिलया दे िमरचाइ तोड़ए लेल \nककरामे/ पुिलसबामे/ सबे पुिलसबा हुिलसन आएल \nककरा घर नुकाएब गे/ बाबा घर नुकाएब गे \nबीचे बाट पर खसली गे/ सब बिरयितया हँसली गे \nदोसरः- \nलाल दीदी गे/ की दीदी गे/ बेटा कनै छी खोपड़ीमे \nकानय दिहन पुतखौकाकेँ/ नाचय दिहन पमिरयाकेँ \nखाइ लेल देलहुँ दािल भात/ खाए लेलक सोहारी \nसुतइ लेल देलहुँ अलंग–पलंग/ सूित रहल गोरथारी \nगेलहुँ मोँछ पकिड़ कऽ उठबए/ फोिल देलक केबाड़ी। \nतेसरः- \nलाल दीदी गे/ की दीदी गे/ एक रþी छाŎी चटिलयौ गे \nतै लेल बाबा मारलकौ गे/ बाबा बड़ चěडलबा गे। \nअपना ओिहठामक बेटीकेँ जखन संतानक योग्यता होइत छिन तखन Ćायः \nनैहर आिन लेबाक परĦपरा एखनो धिर बाँचल अिछ। एहना िİथितमे नेनाकेँ मामा, \nमामी, नाना, नानीक बेसी दुलार–मलार भेटैत रहलैक अिछ, तेँ िकछु मामा–मामीसँ \nजुड़ल पालन–पń ƖƠĭय: \nमामा हौ पोखरी भीड़पर जइहऽ \nिचĸन पड़बा मािरकऽ आिनहऽ \nमामी हाथकेँ दीहऽ/ तेल फोरन िमलाकऽ किरहऽ \nअपने खइहऽ लाल–लाल कुिटया/ हमरा दीहऽ झोर \nसब देिखकऽ बिह रहलैए/ हमरा आँिखसँ लोर। \nदोसरः- \nमामी यै भात उिधआए/ मामी यै दािल उिधआए \nकोठी पर सुग्गा İनान करैए। \nतेसरः- \nआब निह जएबै मामाक अँगना \nअपने खाइ छै लाल–लाल कुिटया/ हमरा दै छै झोर।  \n \nखेल आ मनोरंजनसँ सĦबŀ िशशु–लोक सािहĜय  \nएिहसँ सĦबŀ िशशु लोक सािहĜयक पिरवेश बेसी िवİतृत अिछ। रİता–\nपेरा, परती–पराँत, िवńालय–पिरसर, खेलक मैदान आिद ठाम नेनाक झुěड भोर \nसाँझ जमा होइत अिछ आ रंग िबरंगक खेल खेलाइत अिछ। छोट–छोट नेना, जे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 35 \nखेल, बेसीकाल खेलाइत अिछ, तािहमेसँ िकछु ƖƠĭय:– \nअटकन–मटकन दिहया चटकन/ पूस महागर पुरनी पþा \nिहĪलय–डोĪलय/माघ मास करैला फरए/ तै करैलाक नाम की \nआम गोटी, जाम गोटी, तेतरी सोहाग गोटी। \nिसंगही लेबै की मुँगरी \nजँ उþरमे नेना ‘िसंगही’ कहैत अिछ तँ ओकरा िबŇू काटल जाइत अिछ आ जँ \n‘मुँगरी’ कहैत अिछ तँ मुĸासँ मारल जाइत अिछ। \nएकरा दोसर Ćकारेँ सेहो सुनबामे अबैत अिछ: \nअटकन मटकन दिहया चटकन/ केरा कूस महागर जागर \nपुरिनक पþा िहĪलै–डोĪलै/ माघ मास करैला फूलै \nआमुन गोटी, जामुन गोटी/ तेतरी सोहाग गोटी \nिसंगही लेबेँ की मुँगरी? \nदोसरः- \nगाछ करै ठाँए–ठाँए, नदी गॱिगआए \nकमलक फूल दुनू अलगल जाए/ सीकीक डाली चमेलीक फूल \nचकमक देवता चल बड़ी दूर/ हाथीपर हथबरबा भैया \nघोड़ापर रजपूत \nसब रजपूतनी खोपा गुहने/ बंका छै मजबूर \nबंका िबकाइए तीन–तीन बंका/ बाजूकेँ गरदाग \nरामजीके सुतल पुतहुआ/ कूटैत रहए धान।  \nबाल मनोिवज्ञानकेँ ğयानमेँ रािख, नेनाक समुिचत िवकासक, उĪलासक \nलेल मैिथली िशशु लोक सािहĜय थोड़ निह Ćतीत होइछ। खेलसँ सĦबŀ एकटा \nबाल–कथा काĭय ƖƠĭय:  \nएकटा छलै फुĿी, ओ बैसल कुसपर  \nकुस ओकर पेट चीिर देलक \nओिहसँ िनकलल तीनटा धार \nदूटा सुखले–सुखले छल, एकटामे पािनएँ निह  \nजािहमे पािनएँ निह, तािहमे पैसल तीनटा हेलबार \nदूटा डुिबए–डुिबए गेल, एकटाक पते निह \nजकर पते निह, से नोतलक तीनटा ƙाŌण  \nदूटा भुखले–भुखले रहल, एकटा खएबे निह कएलक \nजे खएबे निह कएलक, तकरा भेल तीन मुĸा दěड \nदूटा हुिसए–हुिसए गेल, एकटा लगबे निह कएल \nएिह Ćकारक लोक सािहĜय नेना सब बड़ मनोयोगसँ सुनैत अिछ।  36 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकखनो काल नेना–भुटका झुěड एक–दोसरक डाँर पकिड़ कऽ रेलगाड़ी \nबनबैत अिछ। एिहमे एक गोटा इंिजन आर सभ नेना िडĤबा बनैत अिछ आ घुिम–\nघुिम कऽ कहैत अिछ। \nरेलगाड़ी झकमक/ पिहया लोहारक, बेल सरकारक \nकुँइआमे पानी, मकोलामे तेल/ आ गेिल मइयाँ, पी गेिल तेल \nभैया रे भैया, कुटुĦब कहाँ गेल/ एक सय हाथी बाĠहपर गेल। \nिमिथलाक खेलमे कबƂडीक बƂड पुरान परĦपरा रहल अिछ। एिहपर \nआधािरत िकछु पń देखल जाए: \nकबƂडी–कबƂडीकार/ मैना बच्चा अěडापार \nदोसरः- \nचेत कबƂडी आबऽ दे/ तबला बजाबऽ दे \nतबलामे पइसा/ बाग–बगइचा। \nतेसरः- \nकबƂडी खेलऽ गेलहुँ कपार फुिट गेल \nरेशमक डोरामे हाथ किट गेल \nāवणकेम देिखकऽ िपयास लािग गेल \nहाथीक देिखकऽ हदास उिड़ गेल/ आम चकलेट चीनी Ģलेट \nएकटा खेल अिछ िगरिगटरानी, ई खेल िमिथलाक कĠया लोकिनक मğय \nखेलाएल जाइत रहल अिछ। एिहमे एकटा कĠया िगरिगट बनैत अिछ आ \nदूटा, ओकर दुनू जाँघ पकिड़ कऽ ठाढ़ भऽ जाइत अिछ आ एकटा कĠया \nओकर दुनू पैर पकिड़ कऽ, ओिहपर बैिस जाइत अिछ आ कहैत अिछ:–  \nिगरिगटमाला–िगरिगटमाला/ कहाँ–कहाँसँ आएल छी \nबौआ लाला–बौआ लाला/ देस–देससँ आएल छी। \nकी सब लाएल छी। \nआम छोिड़ गुĿा/ ककरा देलहुँ \nराजाक बेटीक हाथमे/ राजाक बेटी कþऽ अिछ \nमजे कोठिलया/ मजे कोठिलया की सब \nसाँप छै, बाघ छै। \nएिह कथा–काĭयकेँ दोसर तरहेँ सेहो कहल जाइछ– \nहे िगरिगिटयाँ रानी! तोँ कतएसँ अएलह \nहमरा लेल की–की अनलह \nकान खोिड़ गुजुआ/ सेहो गुजुआ ककरा लेल \nराजा बेटी हाथक लेल/ राजा बेटी की सब देल  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 37 \nहाथी छोिड़ घोड़ा देल/ सेहो घोड़ा कहाँ गेल \nिवरदावनमे चरए गेल/ िवरदावनमे की–की देखल \nसाँप देखल, बाघ देखल/ नाचे िगरिगिटया। \nजे कĠया िगरिगट बनल रहैत अिछ ओ अपन मूड़ी उठा आ हाथ पसािर \nकऽ उþर दैत रहैत अिछ आ ओ तीनू सहयोगी कĠया ओकरा घुमबैत रहैत \nअिछ। \nएकटा खेल अिछ–कटहरक गाछ बला, एिहमे एकटा नेना ठाढ़ भऽ गाछक \nअिभनय करैत अिछ तथा आओर नेना सब ओकर पैर पकिड़, मूड़ी गॲितकऽ \nबैिस रहैत अिछ आ कटहर फलक अिभनय करैत कहैत अिछ:–  \nहमरा बाड़ी–हमरा बाड़ी के हुहुआए \nराज कोतवाल/ की–की मँगैए \nआरब चौरा, नव ढ़कना \nतकर बाद कोतवाल, फलक अिभनय करैत नेना सभकेँ, हाथसँ टेबैत \nअिछ \nतखन गाछ कहैत अिछ–:  \nकाँच छै तऽ छोिड़ दू/ पाकल छै तऽ लऽ लू। \nएकटा खेल अिछ– “िझिझर कोना”। ई खेल पाँच गोट नेना Ņारा कोनो \nखाली घरमे खेलाएल जाइत अिछ, जािहमे चािरटा कोन होइ। ई खेल बेसीकाल \nनेना खाली दलानक कोठली वा िवńालयमे खेलाइत अिछ। एिह खेलमे Ćयुक्त \nलोक सािहĜयकेँ देखल जाए:–  \nिझिझर कोना–िझिझर कोना कोन कोना जैब \nएिह कोना जैब, ओिह कोना जैब। \nएकटा खेल अिछ– “ साँप िडग–िडग”। ई एकटा सामूिहक खेल िथक, जािहमे \nबहुत नेना एक संग हĜथा जोिड़ कऽ सोझ पाँतीमे ठाढ़ होइत अिछ। एकटा \nकहैत अिछ: \nकी रे बकिरया  \nकी रे छकिरया/ बकरी कþऽ \nखेतमे/ धान िकएक खेलकौ \nखेþौ/ रोज लेĤबौ \nनिह देĤबौ। \nतखन दू हाथक बीच दऽ नेना सभ बĠहएबाक अिभनय करैत अिछ आ \nबजैत अिछ– साँप–िडगिडग/ साँप–िडगिडग। \nजेना पशु–पक्षी सभ अपन अबोध नेनाकेँ आĜमरक्षाक उपाय दौिड़ कऽ,  38 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबािज कऽ, खेलाए कऽ िसखबैत रहैत अिछ, तिहना िशशु लोक सािहĜयमे सेहो \nआĜम–रक्षाथर् अनेक Ćकारक िखİसा–िपहानी गń आ पń दुनूमे पयŭĢत माÿामे \nउपलĤध अिछ। उदाहरणİवरूप–बिगया गाछक िखİसा, गोनू झाक िखİसा एिहमे \nसभसँ बेसी लोकिĆयता पौलक अिछ। ओना आरो कतेक अिछ। जेना–ननिद–\nभाउजसँ जुरल आँझुलक िखİसा ‘ सातो भाइ परदेस गेल, आँझुलकँ दुःख देने \nगेल’। \nतिहना झाँझी कुकुरक सौितनक िखİसा–  \nमोर मन मोर मन निह पितआइ \nसौितनक टाँग दुनू झुिलते जाइ। \nिकछु एहेन लोक–सािहĜय देखबामे अबैत अिछ जािहमे िनरथर्क शĤद सभक Ćयोग \nबुझना जाइछ। जेना–  \nऔका–बौका, तीन तरौका/ लौआ–लाठी, चानन काठी \nचाननके बागमे इजय–िवजय/ गल–गल पुअबा–पचक। \nदोसरः- \nटा–माटी सोनेक टाट/ आठम लड़की भागल जाइ \nआलू बम बेटा बम/ भौजी नाचए छमाछम। \n \nज्ञानोपयोगी िशशु लोक सािहĜय  \n“पिरवारकेँ सामािजक जीवनक पिहल पाठशाला” कहल गेल अिछ। मैिथली िशशु \nलोक सािहĜयक माğयमेँ नेनाकेँ अनेक Ćकारक िशक्षा देल जाइत रहल अिछ। \nिकछु उदाहरण ƖƠĭय: \nअंक ज्ञानक लेल एकटा खेल अिछ– “ अņा–पņा” एिहमे नेनाक दिहना \nहाथपर अपन दिहना हाथसँ थापर मारल जाइत अिछ आ बेरा–बेरी आँगुर पकिड़ \nकहल जाइत अिछ: \nअņा–पņा बौआकेँ पाँचगो बेņा \nएगो गेल गायमे, दोसर महॴसमे \nतेसर बड़दमे–चािरम गेल बकरीमे/ पाँचम गेल छकरीमे। \nतकर बाद तरहĜथीपर, अपन आँगुर रखैत: \nएतऽ बुिढ़या रĠहलक, पकौलक, खएलक, पीलक ई कहैत अपन आँगुरकेँ \nडेगा–डेगी बढ़वैत ओकरा हाथसँ काँख धिर लऽ जाएल जाइत अिछ आ कहल \nजाइत अिछ: \nएतऽ सँ जे चलल बुिढ़या..../ गुĿू गैयाँ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 39 \nनेना गुदगुदी लगलापर जोर–जोरसँ हँसैत–हँसैत लोट–पोट भऽ जाइत अिछ। एिह \nĆकारेँ नेनाकेँ एकसँ पाँच धिर अंकक ज्ञान कराओल जाइत अिछ। \nतिहना दोसर खेल अिछ, जािहमे दू आ दूसँ अिधक नेना ठाढ़ भऽ \nआँगुरसँ संकेत करैत खेलाइत अिछ–  \nदस, बीस तीस, चालीस, पचास/ सािठ, सþिर, अİसी, नĤबे, सौ \nसौमे लागल धागा, चोर िनकिलकऽ भागा \nरानी बेटी सोइती, फूलकेँ माला गोइती \nमेम खाए िबİकुट/ साहेब बाजए भेरी गुड। \n \nएिह खेलक माğयमसँ नेनाकेँ दहाइ आ सैकड़ा धिरक अंकक ज्ञान \nकराओल जाइत अिछ। \nएकटा खेल अिछ– “घो–घो रानी”। एिह खेलमे एकटा नेना बीचमे ठाढ़ \nहोइत अिछ आ चारूकात  नेना सभ हĜथा जोड़ी कऽ केँ वृþाकार ठाढ़ होइत \nकहैत अिछ \n \nघो–घो रानी कþे पानी–एड़ी धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–ठेहुन धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–जाँघ धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–डाँड़ धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–ढोढ़ी धिर  \nघो–घो रानी कþे पानी–पेट धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–छाती धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–गरदिन धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–मुँह धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–नाक धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–आँिख धिर \nघो–घो रानी कþे पानी–माँथ धिर \nअंतमे ‘चुभुक’ किह सब नेना डूिब कऽ नहएबाक अिभनय करैत अिछ। \nएिह माğयमसँ नेना सभकेँ अंगक ज्ञान कराओल जाइत अिछ। \nएकटा खेल नेना सभ एिह Ćकारेँ खेलाइत अिछ,–एकटा नेना अपन दुनू \nहाथकेँ उठा कऽ पैघ आकार बनबैत अिछ आ तकर बाद ƅमशः छोट करैत \nजाइत अिछ आ कहैत अिछ: \nएतेक टा की–िछņा/ एतेक टा की–पिथया \nएतेक टा की–मउनी/ एतेक टा की–चुĸा \nचुĸामे की–अěडा/ के फोरए–कउआ \nके गीजए–हम सभ।  40 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई किह– ती–ती–ती–ती....कहैत सभ नेना कूदऽ लगैत अिछ। एिह लोक \nसािहĜयक माğयमसँ िछņा, पिथया, मउनी, चुĸा सभक आकारक ज्ञान कराओल \nजाइत अिछ। \nतिहना एकटा खेल अिछ जकरा माğयमसँ िकछु वİतुक उपयोगक ज्ञान \nकराओल जाइत अिछ: \n \nखेलए–धूपए गेिलऐ/ एगो लोहा पेिलऐ \nसेहो लोहा कथी लेल/ हाँसू गढ़ाबऽ लेल \nसेहो हाँसू कथी लेल/ खड़ही कटाबऽ लेल \nसेहो खड़ही कथी लेल/ बंगला छराबऽ लेल \nसेहो बंगला कथी लेल/ भैसी बĠहाबऽ लेल \nसेहो भैसी कथी लेल/ चोतबा पड़ाबऽ लेल \nसेहो चोतबा कथी लेल/ अंगना िनपाबऽ लेल \nसेहो अंगना कथी लेल/ गहूँम सुखाबऽ लेल \nसेहो गहूँम कथी लेल/ आटा िपसाबऽ लेल \nसेहो आटा कथी लेल/ पूरी पकाबऽ लेल \nसेहो पूरी कथी लेल/ भौजीकेँ मँगाबऽ लेल \nसेहो भौजी कथी लेल/ बेटा जनमाबऽ लेल \nसेहो बेटा कथी लेल/ कोरामे खेलाबऽ लेल \nअंतमे–टाइल–गुĪली टूिट गेल/ बौआ रूिस  गेल। \n \nउपरोक्त िववेचनसँ लगैत अिछ जे मैिथली िशशु लोक-सािहĜय नेनाक \nĆĜयेक पक्षसँ जुड़ल रहल अिछ। लालन–पालन आ खेल मनोरंजनसँ सĦबŀ \nलोक सािहĜयक अिधकता पाओल गेल अिछ। खेलक मğयमसँ मनोरंजनक संग–\nसंग नेना भुटकामे एकता, सहयोग, सहानुभूित आ Ćेमक भावना जगैत अिछ। \nएकर अितिरक्त अिभनय, नृĜय, गीत आिदक ज्ञान सेहो आरĦभिहसँ होमए लगैत \nअिछ। एखन हमरा सभकेँ मैिथली िशशु लोक सािहĜय सन अमूĪय धरोहरकेँ \nसहेिज कऽ समेटबाक Ćयोजन अिछ, कारण िदनानुिदन ई अपन मौिलकताकेँ \nĜयािग िवकृत रूप  अपनौने जा रहल अिछ। जँ एिह िदशामे हमरा सभ सचेƠ \nनिह होएब तँ एिह धरोहरक मूĪयवान वİतु नƠ भऽ जएबाक Ćबल सĦभावना \nलगैत अिछ। \nओना हम आरĦभेमे किह चुकल छी जे एिह िवषयपर पिहनो बहुत गोटा \nकाज कएलिन अिछ आ Ćायः एखनो कऽ रहलाह अिछ, मुदा एकर फलक ततेक \nिवİतृत अिछ जे उपलĤध संकलन यथेƠ निह मानल जा सकैत अिछ। कारण \nसंकिलत िशशु लोक सािहĜयसँ कैक बड़ बेसी लोक सािहĜय एखनो धिर लोकक \nठोरपर िछिड़आएल अिछ। \nवतर्मानमे जखन पाĀाĜय–सĥयता िमिथलाकेँ चारूकातसँ  गछारने जा रहल  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 41 \nअिछ। लोक “चž मामा आ रे आ”केँ Ĝयािग “िƀवंकल िƀवंकल िलिटल İटार” \nिदस आँिख मुिनकऽ भागल जा रहल अिछ आ अपन जे िविशƠ–वİतु तकरा \nĜयागने जा रहल अिछ। एहना िİथितमे हमरा सभक समक्ष यक्ष Ćķ अिछ जे \nिमिथलाक एिह अमूĪय–िनिधकेँ, जे िक, एिहठामक संİकृितक, एकटा अपन \nिविशƠ पिरिचित दैत रहल अिछ, तकरा कोनाकऽ अक्षुěण राखल जाए। आइ \nजखन हम सभ इĸीसम शताĤदीक देहितकेँ पार कऽ रहल छी, िवज्ञान अपन \nिवİतारकेँ सुदूर देहात धिर पसािर चुकल अिछ, तेहना िİथितमे नव–नव तकनीक \nŅारा एिह असंकिलत िशशु लोक सािहĜयकेँ िचरकाल धिर, संकिलत कऽ जोगा \nकऽ राखल जा सकैत अिछ, जन–जन धिर एकर Ćचार-Ćसार कराओल जा \nसकैत अिछ, परंच एकरा लेल जरूरी  छै,–एिह िदशामे एकटा समधानल डेग \nउठएबाक आ जोरगर Ćयास करबाक।  \n  42 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nकेदार कानन \n \nजगदीश Ćसाद मंडलक कथा-पछताबापर एक दृिį ट  \nगंभीर साĦ यवादी दृिį ट, रचल पचल जीवानानुभव आ तािह अनुभवक सहज \nमुदा पिरपक् व अिभĭ यिक् त, अिभĭ यिक् तमे कहबाक अपन ढ़ंग, मैिथल जीवन आ \nपरĦ पराक āेį ठ अंकन-िचÿण कथाकार जगदीश Ćसाद मंडलक िनजी पहचान \nिथक। एक बएसपर आिब गेलाक बाद ई लेखनक शुरुआत कएलिन अिछ मुदा \nसे िहनक कृितक परायणसँ बुझाइत निह अिछ। तकर कारण ई रहल अिछ जे \nिहनक मानसमे ई सभ वİ तु कागतपर उतरबासँ पिहनिह रिचत-खिचत रहल \nअिछ। जीवनक सघन-बीहड़ झंझावात सिह-अंगेिज लेखनक क्षेÿमे उतरय बला \nजगदीश जी सनक āेį ठ िशĪ पीक İ वागत करैत ĆसĠ नता होइत अिछ।  \nिहनक पछताबा कथा हमर टेबुलपर राखल अिछ। सुपौलमे आयोिजत \nकथा गोį ठीमे ई कथा पढ़ल गेल छल। एकटा İ वतंÿता सेनानीक घरसँ बहराएल \nरघुनाथ अपन इंजीिनयिरंगक पढ़ाइक पछाित नोकरी लेल पĜ नीक संग अमेिरका \nचिल जाइत अिछ, अपन माता-िपता, पिरवार, सर-सĦ बĠ धी, समाज सभकेँ छोिड़। \nओिहठामक चाक-िचक् य आ भोगवादी समाजमे रचल-पचल रधुनाथ लेल पाइ \nकमएबाक अितिरक् त कथूक िचĠ ता निह छिन।  \nएĦ हर िशवनाथ आ हुनक पĜ नी, रघुनाथक माता-िपता गामपर रिह जाइत \nअिछ। थोड़ेक िदन पुÿक िवयोगमे मलीन रिह ई दुनू परानी ढ़ंगसँ अपन जीवन \nजीबैत छिथ आ सुखसँ रहैत छिथ। ģ लैश बैंकमे ई कथा चलैत अिछ आ \nअनेक-अनेक उपकथा कथा सभ उदघािटत होइत अिछ।  \nअमेिरकाक जीवनसँ पिहने उबैत अिछ रघुनाथक पĜ नी। ने क् यो संगी ने \nक् यो गप कएिनहार। एक िदन यैह पĀाताप रघुनाथोकेँ होइत छिन। मगर ओ \nअपन ओछाइनपर छटपटाइत टा रिह जाइत अिछ। गाम अएबाक कायर्रुप अथवा \nकोनो आन पिरणित निह देखाबऽ दैत अिछ।  \nकथा मोनलग् गू अिछ। पढ़बामे ƅम भंग कतहु निह होइत अिछ। कथामे \nमैिथल अिभĭ यिक् तक िनĦ नांिकत रुप नीक लगैत अिछ- जिहना पाकल आम तोड़ै \nलेल िकयो गाछपर चढ़ैत अिछ आ आम तोड़ैसँ पिहनिह खिस पड़ैत अिछ, तिहना  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 43 \nिशवनाथोकेँ भेलिन। दुनूक मन एिहरुपेँ चूर-चूर भऽ गेलिन, जिहना अएनापर \nपाथरक लोढ़ी खसलासँ होइत अिछ। दुनूक मनमे पैघ-पैघ अरमान पैघ-पैघ \nसपना छलिन जे एकाएक फूटल फुकना बैलूनक हवा जेकाँ वायु मंडलमे िमिल \nगेलिन। पाकल आमक आँठी जेकाँ करेज आरो सक् कत भऽ गेलिन। अंडीक \nतेलमे जरैत िडिबयाक इजोत जेकाँ। \nजगदीश Ćसाद मंडलकेँ हम ĭयिक् तगत रूपेँ  बधाइ दैत िछयिन आ आशा \nकरैत छी जे ओ अपन अनुभवकेँ आरो ĭ यापकता Ćदान करैत नव-नव कृतमे \nहमरा सभकेँ पिरिचत करौताह।  44 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĆेमशंकर िसंह \n \nजयकाĠ त िमā जीवन आ सािहĜय–साधना \nिमिथलांचलक पावन भूिममे कितपय मातृभाषानुरागी जाĔवĪयमान नक्षÿ \nउिदत भऽ सुधी सािहĜ य–मनीषी अनवरत साधनारत रहलाह, िकĠ तु िवगत \nशताĤ दीक तृतीय दशकमे अपन अिवरल सािहĜ य–साधना, आĠ दोलनाĜ मक आ \nरचनाĜ मक सृजन Ņारा िवĮ व İ तरपर मैिथलीकेँ Ćितिơत करबामे, İ वावलĦ बी \nबनएबामे, िविधध अभावािदक पूĜ यथर्, मातृभाषाक माğ यमे Ćाथिमक िशक्षा नीित \nलागू करएबामे सतत संघषर्रत, वैज्ञािनक आलोचनाĜ मक ƇĠ थक Ćणयन करबामे, \nशोध एवं अनुसंधानक नव िदशामे, सािहĜ यक हेड़ाएल–भुितआएल िवभूितकेँ Ćकाशमे \nअनबामे, िदवारािÿ िचĠ ताƇİ त रहिनहार एक एहन िदĭ य अक्षर पुरुष Ćादुभूर्त \nभेलाह जे अपन बहुआयामी ĭ यिक्तĜवक Ćभावसँ मातृभाषानुरागी िनरĠ तर एकर \nउĜ थानाथर् कायर्रत रहलाह, ओ रहिथ Ćोफेसर डाक् टर जयकाĠ त िमā (१९२२-\n२००९)। िवगत लगभक सात दशकक दीघर् अĠ तराल धिर अनबरत एक रस आ \nएक िचþ भऽ कए मातृभाषाक िनįĆाण धमनीमे नव रक् तक संचारक अिभनव \nसािहिĜयक वातावरणक िनमŭण कऽ ओकर भरण–पोषण कएलिन। मैिथली भाषा \nआ सािहĜय जखन अĠधकारमे टापर-टोइया दऽ रहल छल तखन अते अपन \nअनुसंधान Ņारा एक आलोकक रिĮम िवकीणर् कयलिन।  \nĆथम दशर्न \nमैिथलीक अğ ययन–अनुशीलनमे िनरत रहबाक कारणेँ छाÿावİथािहसँ एिह \nअक्षर पुरुषक नामसँ अवगत छलहुँ, िकĠ तु हुनक दशर्न करबाक सुअवसर निह \nभेटल छल। िहनक पिहल दशर्नक अवसर भेटल िबहारक राजधानी पटनामे \nजतए ओ िबहार पिĤलक सिभर्स कमीशनमे, िबहार िवĮ विवńालयक मैिथली \nिवभागक रीडर एवं िवभागाğ यक्षक एक इĠटरĥ यू देबाक हेतु आएल रहिथ। \nकमीशन आिफसमे हम अपन गुरुदेव Ćोफसर शैलेĠ Ɩ मोहन झा (१९२९-१९९४) \nक दशर्नाथर् गेल छलहुँ। ई घटना िथक सन् १९६३ ईo क जखन हम पटना \nिवĮ विवńालयक एम.ए. मैिथलीक अिĠतम वषर्क छाÿ छलहुँ। ओतिह हुनका Ćथमे \nĆथम देखिलयिन आ हमर िवİतृत पिरचय शैलेĠ Ɩ बाबू हुनका देलिथन। जखन \nहम भागलपुर िवĮ विवńालयमे मैिथलीक लेक् चरर भऽ अएलहुँ आ शहरमे िवńापित \nपवर्क आयोजनमे सिĦमिलत हैबाक हेतु आमंिÿत कयलिन तँ ओ सहषर् İ वीकार \nकऽ कए आयोजनमे अपन सारगिभर्त गĦ भीर ĭ याख् यान दऽ कए जनमानसमे \nमातृभाषानुरागक बीज वपन कयलिन आ सफल बनौलिन।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 45 \nहम जखन शोध कायर्मे तĪ लीन छलहुँ तँ मैिथली Ćाचीन पिÿकािदमे \nĆकािशत कितपय रचनािदक संकलनाथर् हुनक िनजी पुİ तकालय देखबाक हेतु \nइलाहाबाद गेलहुँ। हमर मुख् य कायर् छल- हिरमोहन झा ( १९०८-१९८४) क \nबहुचिचर्त उपĠ यास कĠ यादान (१९३३) एवं िŅरागमन (१९४३) पर āीकृį ण िमā \n(१९१८-१९९१)क एक वृहत समालोचना िमिथला िम िहरमे Ćकािशत भेल छल, \nतकरा देखबाक हेतु ओतए गेलहुँ। हमर शोधकेँ सारगिभर्त बनएबाक उĿेĮ यसँ \nहमर इच्छानुरूप आवĮ यक सामƇी सभकेँ टाइप करबा देलिन, कारण ओिह समएमे \nिजराक् सक आिवįकार निह भेल छलैक। ओ टाइप कॉपी अńािप हमर ĭ यिक्तगत \nपुİ तकालयमे İ मृितक धरोहरक रूपमे  वþर्मान अिछ। मैिथलीक एहन सĦपĠ न \nपुİ तकालय हम निह देखने छलहुँ। \nहुनकासँ कतेक बेर भेट भेल तकर ठेकान निह, िकĠ तु िवĮ विवńालय \nअनुदान आयोग एवं िवĮ विवńालय İ तरपर, चेतना सिमितक संगोį ठीमे, िमिथला \nसांİ कृितक संगम Ćयागक आयोजनोĜ सवपर तथा वर्जिकशोर वमŭ ( १९१८-\n१९८६)क हुनकासँ भेट भेल छल ( २००९) पुİ तकक सĦ पादनक ƅममे मैटर \nएकिÿत करबाक लेल सहćािधक बेर हुनक दशर्न आ सािžŀ ĆाĢ त करबाक \nअवसर हमरा भेटल तथा सतत अपन अशेष शुभकामनासँ उĜĆेिरत करैत रहलाह \nमातृभाषाक सेवाथर्। \nपृį ठभूिम \nिहनक पािरवािरक पृį ठभूिममे संİ कृतक पठन–पाठनक Ćित अगाध आİ था \nआ āŀा छलिन, कारण िहनक िपतामह महामहोपाğ याय पिěडत जयदेव िमā आ \nिपता महामहोपाğ याय डाक्टर उमेश िमā ( १८९५-१९६७)केँ संİ कृत िशक्षणक \nĆित अनुराग छलिन। िकĠ तु उपयुर्क् त वातावारणक िवपरीत िहनक पठन–पाठन \nपाĮ चाĜ य–िशक्षानुरूप िपता एवं Ćोफेसर अमरनाथ झा ( १८९७-१९५५)क \nछÿछायामे भेलिन, कारण ओिह समय समƇ उþर भारत वषर्मे इलाहाबाद \nआधुिनक यूरोिपयन परĦ पराक केĠ Ɩ–िबĠदु छल, जतए अमरनाथ झा सन \nबहुभाषािवद अंƇेजी िवभागक सवųसवŭ रहिथ। यńिप ओ पाĮ याĜ य–िशक्षा पŀितसँ \nअवĮ य िशिक्षत भेलाह, िकĠ तु िहनका हृदयमे भातृभाषानुराग एतेक बलवती छलिन \nजे जीवन पयर्Ġ त िविभĠ न रूपेँ  सिƅय रिह ओकर उĜ थानाथर् सतत दþिचत \nरहलाह। \nअğ यापन \nĆोफसर जयकाĠ त िमāक िवलक्षण वैदुįय आ शैक्षिणक योग् यताकेँ ğ यानमे \nरािख माÿ २१ वषर्क अवİ थामे इलाहाबाद िवĮ विवńालयमे İ टडीज एě ड माडर्न \nयूरोिपयन िवभागमे लेक्चररक पदकेँ ई सुशोिभत कएलिन। सन् १९४४ ई. मे \nउक् त िवभागमे रीडर, युिनभिसर्टी Ćोफेसर एवं िवभागाğ यक्ष पदपर आसीन भऽ ओ \nसन् १९८३ ई. मे अवकाश Ƈहण कएलिन। िकĠ तु अवकाशोपराĠ त िहनका  46 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअğ यापन कायर्सँ मुिक्त निह भेटलिन, कारण हुनक वैदुįयसँ Ćभािवत भऽ सागर \nिवĮ विवńालय हुनका िभजीिटंग फेलोक रूपमे  चयन कयलकिन जतए ओ सन् \n१९८५ सँ सन् १९८८ धिर कायर्रत रहलाह। एही अविधमे अथŭत् १९८६ ई मे \nहुनक चयन आँल इिěडया बोडर् फार िरसचर् एवाडर् इन ōूमैिनटीजक हेतु मैसूर \nिवĮ विवńालय आमंिÿत कएलक। अğ ययन–अğ यापनक Ćित िवशेष अिभरूिचक  \nकारणे हुनका पुनः आमंिÿत कएलक िचÿकूट Ƈामोदय िवĮ विवńालय जतए ओ \nसन् १९९२ सँ १९९४ धिर डीन फैक् लटी ऑफ लैंग्वेजेज एě ड सोसल साइĠ स \nिवभागमे अğयापन करैत रहलाह।  \n \nअनुसंधान–Ćेरणा  \nिनį Ćाण मैिथली सािहĜ यमे नव Ćाणक İपĠ दन भरिनहार Ćोफेसर जयकाĠ त \nिमā Ćथम मैिथल सरİ वतीक वरद पुÿ Ćादुभूर्त भेलाह जे मातृभाषाकेँ जीवनदान \nदेलिन अपन गहन अनुसĠ धान Ņारा। इलाहाबाद िवĮ विवńालयक शैक्षिणक पृį ठभूिम \nआ अğ यापन वृिþमे संलग् न रहलाक कारणेँ ओ अनुसĠधानक िदशामे उĠ मुख \nभेलाह। िहनका हृदएमे अनुसĠधानक तीवर् आकांक्षा छलिन जे हुनक \nअनुसĠधानोþर कृितक अवलोकनसँ İ पį ट होइत अिछ१ जेँ अंƇेजी िवभागमे \nअğ ययनक शुभारĦ भ कएलिन तेँ आवĮ यक छल जे ओ उपयुर्क् त िवषयपर शोध \nकरिथ। एिह लेल िवचार-िवमशर् करबाक हेतु ओ अपन गुरुवर Ćोफेसर अमरनाथ \nझाक लग गेलाह। ओ अपन िवचार ĭ यक् त कयलिन जे हम शेक् सिपयरक Ƒामापर \nकाज करए चाहैत छी। एिह पर ओ कहलिथन ‘ शेक्सिपयरपर िवĮ वक िविभĠ न \nभाषामे हजारो पोथी उपलĤ ध छैक। ककरो ğ यान जएतैक अहाँक पोथीपर। \nभारतीय छाÿो आक्सफोडर्क पिĤलकेशन पढ़त? इिěडयन राइटरक पोथी निह पढ़ए \nचाहत।’ \nĆोफेसर झाक एहन बात सुिनकऽ ओ अवाक् भऽ गेलाह। हुनका साहस \nनिह भेलिन जे झा साहेबक बातकेँ काटिथ। हुनकासँ ओ िजज्ञासा कएलिथन, \nअपने कहल जाओ जे कोन िवषयपर शोध करी’। ओ कहिथन, ‘ मैिथलीक \nकाज’। ओ सĠ न रिह गेलाह जे अंƇेजी सािहĜ यक शोध–ĆबĠ धक िवषय मैिथली \nकोना होएत ? हुनका िकछु निह फुरलिन ओ पुन: साहस कऽ िजज्ञासा \nकएलिथन, ‘ मैिथली?’ डाo झा उþर देलिथन, ‘ हँ, मैिथली! सािहĜ यक िवषयमे \nअमैिथल भाषी जानकारी ĆाĢ त करत। अंƇेजी भाषामे िलखल रहतैक तँ अंƇेजीमे \nडी.िफल.क िडƇी ĆाĢ त होएत’।  \nĆोफेसर झा एक दूरदशŰ सािहĜ य–मनीषी रहिथ तेँ उपयुक् त सलाह आ \nĆेरणा हुनका देलिथन संगिह इहो कहलिथन जे इएह अहाँकेँ अजर, अमर आ \nअक्षुě ण यशक भागी बनाओत जकर फलİ वरूप  हुनक भाग् योदय भेलिन। हुनक ई \nअनुसĠ धान वतर्मान पिरĆेŞ यमे मैिथली आ Ćोफेसर िमāक हेतु एक दोसराक पयŭय \nबिन गेल अिछ। िबनु हुनक नामोĪ लेख कएने मैिथलीक कोनो कृित अनोन  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 47 \nलगैछ। िहनक अनुसंधानाĜ मक कृित A History Of Maithili Literature \nपर इलाहाबाद िवĮ विवńालय िहनका सन् १९४८ ई.मे डी. िफल.क उपािधसँ \nअलंकृत कएलक। पĮ चात् जा कऽ िहनक कृित Ćकािशत भेल दुइ खě डमे, जे \nĆकािशत होइतिह मैिथली सािहĜ यक अमूĪ य िनिधक रूपमे  उदधोिषत भेल, कारण \nिहनकासँ पूवर् मैिथलीक कोनो सािहĜयेितहािस क ƇĠ थ निह छल, तें िहनक \nअनुसंधान मैिथलीमे अनुसंधानकेँ िदशा–बोधक अनुसĠ धान कहब तँ कोनो अĜ युिक्त \nनिह हएत। िहनक अनुसंधान माÿ मैिथलीक हेतु निह, ĆĜ युत िनिखल िवĮ वमे \nआधुिनक भारतीय भाषा सािहĜ याĠतगर्त िविशį ट अवदानक रूपमे  चिचर्त–अिचर्त \nअिछ।  \nिहनक अक्षय अनुसĠ धानक फलİ वरूप  अĠ याĠ य भाषा-भाषीकेँ बोध भेलैक \nजे मैिथली सािहĜय एक सĦ पĠ न भाषा सािहĜय िथक जकर ƅमबŀ ऐितहािसक \nपृį ठभूिम तेरहम शताĤ दीसँ अिविच्छĠ न रूपेँ  चिल आिब रहल अिछ। एिह \nऐितहािसक अनुसĠ धानक Ćथम खě डपर िवāुत भाषा शाİ ÿी Ćोफेसर सुनीित \nकुमार चटजŰ (१८९०-१९७७)क कथन छिन जे Ćथमे-Ćथमे एिह भाषा सािहĜ यक \nइितहास Ćकािशत भेल अिछ तेँ ई İ वागतेय िथक। ई āेय आ Ćेय िहनके छिन \nजे एिह सािहĜयक गिरमाकेँ जन मानसक समक्ष Ćİतुत कएलिन। िŅतीय खě डपर \nĆोफेसर अमरनाथ झा आमुख िलखलिन जािहमे मातृभाषानुरागी सािहĜ य मनीषीक \nकीितर्केँ ई अवगत करौलिन। एिहपर िĆयरंजन सेन जे हुनक शोध–ĆबĠ धक \nिनदųशक छलिथन हुनक कथन छिन जे एिह िवİ तृत सािहĜ य गौरवमय इितहास \nआधुिनकताक पिरĆेŞ यमे मूþर् रूपमे  Ćİ तुत कऽ कए अĜ यĠ त साहिसक काज ई \nकयलिन अिछ।  \nिहनक गहन अनुसĠ धाĜमक Ćृिþक पिरचय भेटैछ िहनक महĜĜवपूणर् कीितर् \nAn Introduction to the folk literature of Mithila जािहमे ई \nिमिथलांचलक पिरसरमे उपलĤ ध लोक सािहĜ यक िवĮ लेषण कएलिन। अपन शोध \nसािहĜयक संचयनक ƅममे लोक सािहĜ यसँ सĦबिĠधत जतेक सामƇी िहनका \nउपलĤ ध भेलिन तकरा संकिलत कएलिन आ अंƇेजीमे िवĮ लेषण कऽ Ćमािणत \nकएलिन जे एकर समृŀशाली िवपुल लोक सािहĜ य जनमानसमे िछिड़आएल अिछ \nतािह िदशामे अनुसंधानक Ćयोजन अिछ।  \nअपन अनुसĠ धानक तीवर् आकांक्षाक पूĜ यथर् ओ दुइ बेर पड़ोसी राįƏ \nनेपालक याÿा कएलिन। Ćथम याÿा तँ ओ शोध-ĆबĠ धक सामƇी संकलनाथर् \nगेलाह आ िŅतीय याÿाक हुनक उĿेĮ य छलिन जे Ćथम याÿामे जािह सामƇीक \nपाě डुिलिप निह उपलĤ ध कऽ पौलिन तकरा मूþर्रूप Ćदान करबाक िनिमþ पुन: \nओतए गेलाह। एिह ƅममे ओ मैिथली भाषा आ सािहĜ यक बहुमूĪ य नाटकािदक \nपाě डुिलिपक संचयन कऽ कए Ćकािशत करौलिन, जकर िववरण हुनक कृितĜ वक \nअĠतगर्त कएल जाएत। ओिह नाटकािदक Ćकाशनक फलİ वरूप  भावी \nअनुसĠधानकतŭक पथ-Ćदशर्न कएलिन। उक् त कृितक सĦपादनक ƅममे ई \nसारगिभर्त भूिमका अंƇेजी आ मैिथलीमे िलिख ओकर मूĪ यांकनक सं गिह ओकर  48 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nऐितहािसकताकेँ उदघािटत कएलिन, जकर फलİ वरूप  मैिथलीक कितपय \nसमİयािदक ओझरौठकेँ ओ सोझरा देलिन। \nिहनक अनुसंधान सĦ पूणर् अवधारणाकेँ बदिल देलक आ ओ सकाराĜ मक \nभेल। आब मैिथली गĦ भीर अğ ययनक िवषय मानल जाए लागल। ई अवधारणा \nएवं सकाराĜ मकता मैिथली सािहĜ यक बƂड िविध िवकास मागर् Ćशİ त कएलक। \nएिह िदशामे हुनका Ņारा कएल गेल Ćयास İतुĜ य अिछ। \n \nसािहĜ य–साधना \nजयकाĠ त िमāक सािहĜ य–साधनाक अĠतगर्त मौिलक, सĦपािदत एवं \nİ वतĠ ÿ आलेखािदक रचनावली पाठकक समक्ष अिछ ओ िथक अंƇेजी एवं \nमैिथलीमे। ओ मैिथली सािहĜ यकेँ नव िदशा देबाक िनिमþ उपयुर्क्त दुनू भाषामे \nसमान रूपेण  लेखन कएलिन, जकरा पाछाँ हुनक उĿेĮ य छलिन अमैिथल भाषी \nसेहो एकर गौरव-गिरमाकेँ जानए, बुझए- जकर िववरण एिह Ćकारेँ अिछ: \n \nअंƇेजीमे मौिलक: \ni. A History of Maithili Literature Volume–I–१९४९  \nii.  A History of Maithili Literature Volume–II–१९५० \niii.  An Introduction to folk Literature of Mithila volume–I–१९५० \niv.  An Introduction to folk Literature of Mithila Volume–II–१९५१ \nv.  A case of Maithili–१९६३ \nvi  A History of Maithili Literature–१९७६ \n \nमौिलक मैिथली \ni. कीþर्िनञा नाटक–१९६५ \nii.  ितरहुता ककहारा–१९६७ \niii.  मैिथलीमे Ćाथिमक िशक्षा–१९६९ \niv.  वृहत मैिथली शĤ दकोश खě ड–१–१९७३ \nv.  मैिथली सािहĜ यक इितहास–१९८८ \nvi. वृहत मैिथली शĤ द कोश खě ड–२–१९९५ \n \nमौिलक अंƇेजी \nजीवकोपाजर्न अंƇेजीक Ćोफेसरक रूपमे  भेलिन तेँ ओहू सािहĜ यमे रचनाĜ मक \nĆवृिþक पिरचय देलिन: \ni.  Lectures on Thomas Hardy– १९५५ एवं १९६५  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 49 \nii Lectures on Four Poets– १९५७ एवं १९६३ \niii Complete style in English Poetry– १९७७ \nvi Lectures on Four Poets (Romantic Poets) १९८७ \nv Lectures on Four Poets (Victorian Poets) १९९२ \n \nसĦपािदत कृित  \nनेपाल याÿामे हुनका मैिथलीक बहुमूĪ य धरोहर नाटकािद एवं अĠ य कृित \nउपलĤ ध भेलिन नेपाल दरबार लाइƙरीमे, जे धूल-धूसिरत भऽ रहल छल। तकरा \nसयĜ न आिन ऐितहािसक भूिमका िलिख सĦ पािदत कएलिन आ Ćकािशत कएलिन: \ni. धूतर्समागम–Ĕ योितरीĮ वर–१९६० \nii. गौरी पिरणय–िशवदþ–१९६० \niii. गौरी İ वयंवर–काĠ हाराम–१९६० \niv.  गोरक्षिवजय–िवńापित–१९६१ \nv. रुिक्मणी पिरणय–रमापित–१९६१ \nvi. कृį ण केिलमाला–नĠ दीपित–१९६१ \nvii. āी कृį णजĠमरहİ य–āीकाĠ त गणक–१९६१ \nviii. गौरीİ वयंवर–लालकिव –१९६२ \nix. िवńा िवलाप–मĪ लशासक- १९६५ \nx. Encyclopadie of Indian Lite rature Medieval & Modern \nIndian Literature- Maithili Section. \nxi.  आधुिनक गńक िनमŭता महामहोपाğ याय डा. उमेश िमā–२००६ \nसह सĦपादन \nकीितर्पताका–िवńापित–१९६० \nअनुवाद \nजयकाĠ त िमā सफल अनुवादक रहिथ जे सािहĜ य अकादेमी Ņारा भारतक \nसािहĜ य िनमŭता िसरीजक अĠतगर्त गोिवĠ द झा ( १९२३) Ņारा मैिथलीमे िलिखत \nउमेश िमāक मोनोƇाफक अंƇेजीमे अनुवाद कएलिन, जे सािहĜ य अकादेमी Ņारा \nĆकािशत भेल। \nउपयुर्क् त रचनावलीक अितिरक् त मैिथलीमे िहनक िनĦ नİ थ िनबंध मैिथली \nपÿकािदमे Ćकािशत होइत रहल: \n१. Ćोफेसर गंगापित िसंहक सुशीला उपĠ यासक समीक्षा, िमिथला िमिहर–\n१९४३ \n२. िमिथलाक जन सािहĜ य, चौपािड़ मधुमास–२०११  50 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n३. िमिथलाक इितहास सĦ बĠ धी िकछु समİ या, Ćथम अिखल भारतीय \nलेखक सĦ मलेन, रचना संƇह Ćथम भाग, –१९५६ \n४. Ćथम अिखल भारतीय लेखक सĦ मेलन, नाटक िवभागक अğ यक्षीय \nभाषण–१९५६ \n५. आधुिनक मैिथली सािहĜ य पर अंƇेजीक Ćभाव, वैदेही नवĦ बर–िदसĦ बर–\n१९५७  \n६. हमर नेपाल याÿा, वैदेही जनवरी–१९५८ \n७. पूवŮचलीय भाषा, सािहĜ य एवं संİ कृितक पारİ पिरक Ćभाव, चेतना \nसिमित संगोį ठी–१९७२ \n८. आधुिनक िमिथलामे कीþर्नक चेतना, चेतना सिमित संगोį ठी–१९७३ \n९. परĦ पराक पिरĜ याग: सािहĜ यक अिİतĜ वक ĆĮ न, चेतना सिमित संगोį ठी–\n१९७४ \n१०. मैिथली नाटक ओ रंगमंच: वþर्मान िİथित एवं भिवį य, चेतना सिमित \nसंगोį ठी–१९७७ \n११. भारतीय संिवधान: मैिथलीक समİ या, चेतना सिमित İ मािरका–१९७७ \n१२. जीिवत जाितक जीिवत भाषा, िमिथला िमिहर ११ जून–१९७८ \n१३. संगीत शाİ ÿ ओ पूवŭĖचलीय गीित काĭ य, चेतना सिमित संगोį ठी–\n१९७९ \n१४. सािहĜ य ओ Ćितबŀता, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८० \n१५. सािहĜ य मे पिरवतर्नक İ वर, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८४ \n१६. राį Əीय ओ आĖचिलक संİ कृितक िवकास, चेतना सिमित संगोį ठी–\n१९८६ \n१७. सािहिĜयक समालोचना: सĠ दभर् इितहास लेखनक, चेतना सिमित \nसंगोį ठी–१९८७ \n१८. िवńापित पवर् कोना करी, चेतना सिमित İ मािरका–१९८७ \n१९. महाकाĭ यमे युगीन संकेत, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८८ \n२०. मैिथली आĠ दोलन: अńतन िİथित, चेतना सिमित संगोį ठी–१९८९ \n२१. याÿीक मूĪयांकन किवक रुपमे करबाक िथक, चेतना सिमित \nसंगोį ठी २००० \n२२. मैिथली उपĠ यासमे िचिÿत समाज, चेतना सिमित संगोį ठी–२००३ \nहुनक समƇ कृितक अवलोकनसँ हुनक सािहĜ य–साधनाक यथाथर् पिरचय \nभेिट जाइछ जे ओ अपन मातृभाषाक िवकासाथर् सतत कायर्रत रहलाह। ओ \nअपन अक्षय कृित परवतŰ पीढ़ीक छोिड़ गेलाह, तकर आलोकमे मैिथली सािहĜ यमे \nनव जीवनक संभावना दृिƠगत होइछ। ओ अपन अिŅतीय वैदुįयक एक आदशर् \nĆİ तुत कएलिन, जे वþर्मान पीढ़ीक लेल पाथेय बनल।   मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 51 \nसĦ मान \nमातृभाषानुरागी एवं सािहĜ यानुरागी कीितर् पुरुष जयकांत िमā जे मैिथलीक \nसĦ मानाथर् जे योगदान देलिन ओिहसँ अनुĆािणत भऽ कए भारतक नेशनल एकेडेमी \nआँफ लेटसर्क संगिह िविभĠ न मातृभाषा सेवी संİथािद Ņारा समए-समएपर िहनका \nसĦ मािनत गौरवािĠवत कएल गेलिĠह।  \n१. भारतक आिथर्क राजधानी मुĦ बइक िमिथला मě डल अिखल भारतीय \nमैिथली सĦमेलनक अवसर पर ३१ िदसमबर १९६९मे सĦ मान पÿसँ अलंकृत \nकएलक। \n२. िबहारक राजधानी पटनाक सांİ कृितक एवं सािहिĜयक संİ था चेतना \nसिमित १९९०मे मातृभाषाक अतुिलत सेवाक कारणेँ िमिथला िवभूित ताƛपÿसँ \nसĦ मािनत कएलक। \n३. मातृभाषानुराग आ ओकर िवकासाथर् िहनका Ņारा जे सािहिĜयक, \nरचनाĜ मक आ आĠ दोलनाĜ मक कायर् कएल गेल तािहसँ अनुĆािणत भऽ िमिथला \nसांİ कृितक संगम Ćयाग–१९९५ ई. मे सĦ मान पÿ समिपर्त कएलक। \n४. झारखě डक धनबाद िİथत िवńापित सिमित िवगत शताĤ दीक अवसान \nबेलामे अथŭत् १९९९ ई.मे मातृभाषाक उĜ थानाथर् कायर्सँ अनुĆािणत भऽ सĦ मान \nपÿ समिपर्त कएलक। \n५. िवगत शताĤ दीक अिĠतम वषर्मे अथŭत् २००० ई.मे नेशनल एकेडेमी \nऑफ लेटसर् अथŭत् सािहĜ य अकादेमी नई िदĪ ली Ņारा कालजयी मğ यकालीन \nमैिथली सािहĜ यक िवशेषज्ञक रुपमे भाषा सĦमानसँ िवभूिषत कएलक। \n६. िहनक बहुमूĪ य मातृभाषाक सेवाक पिरĆेŞ यमे सािहĜ य अकादेमी नई \nिदĪ ली एवं िमिथला सांİ कृितक संगम Ćयागक संयुक् त तĜवावधानमे मीट दऽ \nआथर अथŭत् लेखकसँ भेट कायर्ƅमक आयोजन कएलक, २८ मई २०००। \n७. बंगभूिमक जगता Ĕ योित संİ था िमिथला सांİ कृितक पिरषद कोलकाता \n२००६ मे अिभनĠ दन कएलक। \n \nसंİ था-संİ थापक \nĆयाग अित Ćाचीन कालिहसँ मैिथल मातृभाषानुरागी मैिथलीक कायर् İ थल \nरहल अिछ, तकर दू कारण अिछ। Ćथमत: धमŭĦ बलंबी मैिथल समाज गंगा–\nयमुना आ िवलुĢ त सरİवती नदीक संगम रहल आ िŅतीय एतए िवńाक केĠ Ɩ \nहैबाक कारणेँ िवńानुरागी लोकिनक जमावड़ा रहल अिछ। İ वाधीनतासँ पूवर् \nĆयागक मातृभाषानुरागी जयकाĠ त िमā एतय मैिथलीक िवकासाथर् दू संİ थाक \nİ थापना कएलिन, तीरभुिक्त पिĤलकेशĠस आ अिखल भारतीय मैिथली सािहĜ य \nसिमित- सन् १९४४ ई मे जकर वतर्मान पिरदृĮ य ऐितहािसक  भऽ गेल अिछ, जे \nजनजागरण अनलक तĜ कालीन सािहĜ यकार लोकिनमे। एिह दुनू संİथा Ņारा \nकितपय समकालीन सािहĜयकार लोकिनक पुİ तकक Ćकाशन भेल जकर  52 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nऐितहािसक महĜव अिछ। एिह संİ था Ņारा मैिथली समाचार एक अिनयतकालीन \nपिÿका- माÿ सूचनाĜ मक समाचारक अितिरक्त नव Ćकाशनसँ पाठककेँ अवगत \nकरबैछ। वþर्मान पिरदृĮ यमे İ वतĠ ÿ िमिथला राĔ यक समथर्नमे िविभĠ न समाचार \nआ Ćयासक िविभĠ न आयातपर िवगत दुइ दशकसँ Ćकािशत करैत आिब रहल \nअिछ। एकर सĦपादन ओ İ वयं करिथ। \n \nपी.ई.एन. मे मैिथली- अĠ तरŭį Əीय एवं सा िहिĜयक सोिफया वािडया Ņारा \nसंİ थािपत सािहिĜयक संİ था Poets, Essayist and Novelist जकरा \nसंक्षेपमे पी.ई.एन. कहल जाइछ। उक् त संİ थाक ई सिƅय सदİ य भऽ भारतीय \nभाषा सािहĜ यानुरागी लोकिनक ğ यान मैिथली भाषा आ सािहĜय िदस आकिषर्त \nकएलिन। एकर अिधवेशनमे ओ सहभागी भेलाह- बड़ौदा ( १९५७), भुवनेĮ वर \n(१९५९) आ लखनऊ (१९६४)मे सिĦमिलत भऽ कए मैिथली भाषा आ सािहĜ यक \nपुनराख् यान कऽ कए ओिह संİ था Ņारा मैिथलीकेँ भारतक Ćाचीनतम भाषाक रुपमे \nमाĠ यता िदऔलिन। एिह संİ था Ņारा माĠ यता भेटलाक पĮ चात् एकर अिƇम \nयोजनाकेँ िƅयािĠवत करबामे अभूतपूवर् सहायता भेटल। उक् त अिधवेशनमे पिठत \nिहनक भाषणािद ओकर कायर् िवविरणीमे Ćकािशत अिछ। \n \nपुİ तक Ćदशर्नी \nिबहारक तĜ कालीन राĔ यपाल डा. रंगनाथ रामचĠ Ɩ िदवाकर आँल इिěडया \nपर एक भाषण देलिन जािहमे हृदएसँ अपन उƄगार ĭ यक् त करैत उľोषणा कएने \nरहिथ जे मैिथली ज्ञान ƇĠ थİथ Ćाचीन भाषा िथक, जे एकर िवकासमे अित \nमहĜवपूणर् भूिमकाक िनवŭह कएलक। जखन जयकाĠ त िमā ई ĭयाख् यान सुनलिन \nतँ ओ अĜ यिधक उĜ सािहत भऽ जोर-सोरसँ काज करब ĆारĦ भ कएलिन। \nई एक ऐितहािसक पिरदृĮ य अिछ जे मैिथलीक भिवį यक िदशा–िनदųश \nकरैछ। पुरातन कालसँ इलाहाबाद िवĮ विवńालय Ćाच् य एवं Ćतीच् य उच् च िशक्षाक \nहृदए İ थल अिछ जतए सािहिĜयक एवं सांİ कृितक क्षेÿक लĤ ध Ćितį ठ िवŅानक \nिनवास İ थल रहलिन। िहनक कमर्भूिम सेहो ओही िवĮ विवńालयमे रहलिन जतए \nगणतĠ ÿ भारतक Ćथम Ćधानमंÿी पिěडत जवाहरलाल नेहरूक  जĠ म भूिम \nछलिन। ओ अवकाश भेटलापर िनिĀत रुपेँ ओतए अबैत–जाइत रहिथ। अिखल \nभारतीय मैिथली सािहĜ य सिमितक अğ यक्ष आ िवĮ विवńालयक अंƇेजी िवभागक \nĭयाख्याताक रूपमे  ओ तĜकालीन Ćधानमंÿीसँ सन् १९६० ई.मे आनĠ द भवनमे \nदशर्नाथŰक रुपमे मैिथली दू पुİ तक वैńनाथ िमā याÿी ( १९११-१९९८)क \nकाĭ य–संƇह िचÿा आ गĪपाĽिल कथा–संƇह हुनका उपहार देलिथन, संगिह \nअनुरोध कएलिथन जे मैिथली भाषा आ सािहĜ यक गौरवशाली सािहिĜयक परĦ परा \nतेरहम शताĤदीसँ उपलĤ ध अिछ, िकĠ तु सरकारी माĠ यताक अभावमे ई सवर्था \nउपेिक्षत अिछ। पिěडत नेहरू  ğ यानसँ हुनक कथनकेँ İ नेहपूवर्क सुनलिथन आ  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 53 \nकहलिथन Institutional reorganizati on is not soul management \nof the richness of a language,  we enjoy with sound \nliterature. \nएही ƅममे हुनका ओतए भेटलिथन इलाहाबाद हाईकोटर्क चीफ जिİटस \nĠ यायमूितर् बी. मिĪलक। ओ कहलिथन- एिह रूपेँ  अहाँक मातृभाषाकेँ माĠ यता निह \nभेिट सकैछ। ओ सलाह देलिथन जे एिह लेल आĠ दोलनक तरीका अपनाबए \nपड़त तख निह अहाँक मातृभाषाकेँ माĠ यता भेिट सकैछ। आĠ दोलनक तरीका िथक \nजे अपन सािहĜ यक समृŀशाली, गौरवशाली आ वैभवशाली परĦ परासँ जनमानसक \nसंगिह संग सािहĜ य िचĠ तक लोकिनक  ğ यान आकिषर्त करबाक उपƅम करू।  \nĠ यायमूितर् मिĪलकक सĜ Ćेरणा आ िवचारसँ उĜ Ćेिरत भऽ कए ओ इलाहाबादमे सर \nगंगानाथ संİ कृत िरसचर् इĠ सटीच् यूटमे १५ िदसĦ बर १९६१ ई. केँ मैिथली पुİ तक \nĆदशर्नीक आयोजन कएलिन तथा ओकर उľाटन करबाक हेतु जिİटस मिĪलकसँ \nअनुरोध कएलिन तथा ओकर उľाटन करबाक हेतु जिİटस मिĪलकसँ अनुरोध \nकएलिथन। ताधिर जिİटस मिĪलक भारत सरकारक कमीशन फॉर माइनोिरटी \nलैंग्वेजेजक चेयरमैनक पदपर सुशोिभत भऽ गेल रहिथ। ई सुखद संयोग िथक \nजे उक् त पुİ तक Ćदशर्नीक उľाटन जिİटस मिĪलक İ वीकार कएलिथन, जािहमे \nआ ेिहठामक Ćबुŀ सािहĜ य िचĠ तक लोकिन मैिथली भाषा आ सािहĜ यक Ćाचीनतम \nगौरवशाली परĦ परासँ अवगत भेलाह, जे हुनका सभपर अपन अिमट छाप \nछोड़लक। एिह अवसरपर यशİ वी किव वैńनाथ िमā याÿी मैिथलीमे काĭ यपाठ \nकएने रहिथ।  \nइलाहाबादक पुİ तक Ćदशर्नीसँ अनुĆािणत आ अनुĆेिरत भऽ कए ओ \nसोचलिन जे एहन Ćदशर्नीक आयोजन गणतĠ ÿ भारतक राजधानी िदĪ लीमे कएल \nजाए तँ िनिĀत रूपेँ  मैिथलीकेँ सरकारी माĠ यता भेटबामे कोनो बाधा निह आिब \nसकैछ। एकर आयोजनाथर् ओ अपन Ćोिभडेě ड फě डसँ लोन लऽ कए ८ आ ९ \nजनवरी १९६३ ई. मे िदĪ लीक आजाद भवनमे ऐितहािसक राį Əीय पुİ तक \nĆदशर्नीक आयोजन कएलिन जािहमे िमिथलांचलक िविभĠ न क्षेÿसँ चĠदा एकिÿत \nकएल गेल आ भालěटीयर गेल रहिथ। Ćदशर्नीक सजावट हृदयाकषर्क छल। \nबहुतायदमे पुİ तकािद एकिÿत कएल गेल छल जािहमे िमिथला इĠİटीच्यूट दरभंगा \nआ पटना िवĮ विवńालय िवशेष उĪ लेखनीय अिछ। सांसद रूपमे  लिलतनारायण \nिमā एवं यमुना Ćसाद मंडल सहभागी भेल रहिथ। भारत सरकारक संसदीय \nकायर् मंÿी बाबू सĜ यनारायण िसंहक सहयोगसँ Ćधानमंÿी पिěडत जवाहर लाल \nनेहरू  एकर उľाटन कएलिन यńिप ओ पĠ Ɩह िमनट िवलĦ बसँ पहुँचलाह, िकĠ तु \nपुİ तकक अĦबार देिख हतĆभ भऽ गेलाह। अपन भाषणमे ओ जे बजलिथन ओ \nकĪपनाक िवपरीते अनुभव भेलिन Ćोफेसर िमāकेँ। भीिजिटंग रिजİ टरमे ओ \nिटĢपणी कएलिथन, I was here to inaugurate Maithili Book \nExhibition and to see the large Collection of books and \nManuscripts in Maithili. This demonstrated that Maithili had  54 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nbeen for long time and is t oday a living language among \nthe people of that area, the Language desires \nencouragement. एिह Ćदशर्नीकेँ सफल बनएबाक लेल हाİ य-ĭ यंग् य सƛाट \nĆोफेसर हिरमोहन झा, मायानĠ द िमā ( १९३४), रामİ वरूप  नटुआक अितिरक् त \nअनेको गě यमाĠ य राजनैितक, सािहिĜयक, मैिथली Ćेमी उनिट कऽ Ćदशर्नी सफल \nबनएबाक हेतु उपिİथत भेलाह। एकर शानदार सजाबटक कारणेँ समƇ \nकायर्ƅमक झाँकी िसनेमा हॉलमे Ćदिशत भेल जे मैिथलीक हेतु ऐितहािसक घटना \nिथक। उपयुर्क् त पुİ तक Ćदशर्नी एिह बातक सबल Ćमाण िथक जे ओ एक \nसफल आयोजक रहिथ। मैिथली आĠ दोलन एक डेग आगू बढ़ल। \n \nसािहĜ य अकादेमीक सामाĠ य पिरषदमे Ćवेश \nिवĮ विवńालय अनुदान आयोग Ņारा माĠ यता ĆाĢ त भारतक िवĮ विवńालयक \nअक्षरानुƅमसँ बीस Ćितिनिध पाँच वषर्क काला विध हेतु सािहĜ य अकादेमीक \nसामाĠ य पिरषदक सदİ य मनोनीत करबाक Ćिƅया िथक, जकर नामक अनुशंसा \nसĦ बŀ िवĮ विवńालयक कुलपित करैत छिथ। जीवनक पिरणत वयमे िबहार \nसरकार िहनक िपता āी महामहोपाğ याय डाo उमेश िमāकेँ सर कामेĮ वर िसंह \nसंİ कृत िवĮ विवńालयक कुलपित िनयुक् त कएलक। ई सुखद संयोग छल जे \nहुनक कायर् कालमे सािहĜ य अकादेमीक सामाĠ य पिरषƄक सदİ यक नाम \nअनुशंिसत करबाक सूचना उक् त िवĮ विवńालयक कुलपितकेँ भेटलिन। \nमातृभाषानुरागी कुलपितक अतीव इच् छा छलिन जे एहन ĭ यिक्तक नाम अनुशंिसत \nकएल जाए जे मैिथलीक माĠ यताथर् एिह भाषाक पुरातन परĦ पराक उपİ थापन \nसबल तकर् Ņारा Ćİ तुत कऽ कए ओकर अğ यक्ष पिěडत जवाहर लाल नेहरूकेँ  \nकनभीĠ स कऽ सकिथ अंƇेजीमे। कुलपित कायŭलय तीन बेर Ćोफेसर जयकाĠ त \nिमāक नाम Ćİ तािवत कऽ हुनक अनुमोदनाथर् Ćİ तुत कएलक, िकĠ तु कुलपित \nबारĦ बार िबनु कोनो िटĢ पणी कएने फाइलकेँ वापस कऽ देिथ। हुनका एिह बातक \nआशंका छलिन जे जनमानस ई आरोप लगाओत जे अपन पुÿक नाम अनुशंिसत \nकएलिन। अĠ तत: सामािजक दबाबक कारणेँ कुलपित जयकाĠ त िमāक नाम \nअनुशंिसत कएलिथन आ ओ अकादेमीक सामाĠ य पिरषदक सदİ य भऽ गेलाह। \nसामाĠ य पिरषदक सदİ य बिनतिह ओ मैिथलीक माĠ यताथर् आĠ दोलन ĆारĦ भ \nकएलिन। अĠ याĠ य भाषा भाषी सदİ य लोकिनक ğ यान मैिथलीक गौरवशाली \nसािहिĜयक परĦ पराक िदशामे ğ यान आकिषर्त करब ओ ĆारĦ भ कएलिन। \n \nमैिथलीक माĠ यता \nमैिथलीकेँ माĠ यता सािहĜ य अकादेमी िदअए तािह हेतु ओ फाँड़ बािĠह कऽ \nएकरा पाछाँ पड़लिन, तकरा पाछाँ हुनक Ĝ याग आ बिलदानक इितहास \nजनमानससँ निह नुकाएल अिछ। ओ सामाĠ य पिरषदक माननीय सदİ य लोकिनक  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 55 \nğ यानकिषर्त करबाक आ मातृभाषा मैिथलीक महĜĜव िनरुिपत करबाक िनिमþ \nअंƇेजीमे दू बुकलेट िलखलिन A case for Maithili एवं ..They say \nabout Maithili तकरा सदİ य लोकिनक बीच िवतिरत कएलिन। यńिप \nिदĪ लीक पुİतक Ćदशर्नीमे पिěडत नेहरू  जे अकादेमीक अğ यक्ष सेहो रहिथ ओ \nएिह बातक संकेत देने रहिथ जे एिह भाषाकेँ माĠ यता भेटबाक चाही१ िकĠ तु \nदुभŭग्यसँ हुनक मृĜ यु भऽ गेलिन आ हुनक मृĜयुपरांत Ćोफेसर सुनीित कुमार \nचटजŰ एकर अğ यक्ष बनलाह जे मैिथलीक गौरव-गिरमा आ महĜवसँ पूवर् पिरिचत \nरहिथ। हुनका अğ यक्ष बिनतिह ई अĜ यिधक आशािĠवत भऽ गेलाह जे आब \nमाĠ यता भेटबामे माÿ वैधािनक Ćिƅया शेष अिछ। एिह लेल एक सिमित गिठत \nकएल जािह मे भाषािवद डाo सुकुमार सेन ( १९००-१९९२) Ćोफेसर हजारी \nĆसाद िŅवेदी ( १९०७-१९७९) आ डाo सुभƖ झा ( १९०९-२०००)केँ सदİ य \nमनोनीत कएल गेलिन, जकर बैठक िदĪलीमे आहूत भेल। एिहसँ पूवर् कोलकाताक \nĆवासी मातृभाषा सेवी संİ थािदक संग िमिथलांचलमे जनजागरण भऽ गेल ओ \nपोİ टकाडर् अिभयान चला कऽ एिह माँगक समथर्न कएलक। एिह िदशामे Ćोफोसर \nिमāक सĜ Ćयास ऐितहािसक घटनाक रूपमे  सतत िचरİथायी रहत। \n \nितरहूता िलिपक संरक्षक \nअĠ य İ वतंÿ सािहिĜयक आधुिनक भारतीय भाषािदक समान मैिथली भाषाकेँ \nअपन Ćाचीन İवतĠ ÿ िलिप छैक जकरा ितरहुता वा िमिथलाक्षर वा मैिथलाक्षर वा \nमैिथली िलिप कहल जाइछ। ितरहुता नामसँ ज्ञान होइत अिछ जे ई िलिप \nितरहुत देशक िथक। जिहना भाषा आ सĥ यता परİ पर अĠ योĠ यािāत अिछ, \nतिहना िलिप आ भाषाक सĦ बĠ ध छैक। अपन िलिपसँ जिहना–जिहना सĦ बĠ ध \nछूटल जाएत, तिहना–तिहना भाषाक Ćित तािह अनुपातमे आकषर्ण कम होइत \nजाएत, तकर ĆĜ यक्ष Ćमाण िथक मैिथली। एिह िलिपक जानिनहारक संİ था \nिदनानुिदन नगěय भेल जा रहल अिछ, जे मैिथली हेतु िचĠ तनीय िवषय िथक। \nएिह ĆĮ नपर जयकाĠ त िमā गĦभीरता पूवर्क िवचार कएलिन, जे एकर संरक्षणाथर् \nĆयासक Ćयोजन अिछ। सािहĜ य अकादेमी मैिथलीक माĠ यताक Ćसंगमे एक ĆĮ न \nउपिİथत भेल छल जे एकर İ वतĠ ÿ िलिपक अिİतĜव छैक वा निह? ओ एकर \nउþरमे तकर् देलिथन जे एकरा अपन İ वतĠ ÿ िलिप छैक जकर पुरातन इितहास \nछैक। हुनकर माĠ यता छलिन जे मैिथलीक İ वतĠ ÿ अिİतĜव İ थािपत करबामे जे \nकिठनता िलिपक कारणेँ भेलिन आ वþर्मान पिरĆेŞ यमे भऽ रहल अिछ से निह \nहोइत जँ हमरा लोकिन एकरा संरिक्षत रखने रिहतहुँ। \nवातŭलापक ƅममे ओ हमरा एक बेर कहने रहिथ जे पुरातन कालमे समƇ \nिमिथलाĖचलमे ितरहुताक संगिह कैथी िलिपक Ćचलन छलैक। दरभंगा राजक \nकायर्कलापमे सेहो ितरहुता िलिपक Ćयोग होइत छलैक िकĠ तु ओकरा बिहį कृत \nकऽ कए िहĠ दी बहुल देवनागरी िलिपकेँ लािद देल गेलैक जकर भयंकर  56 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nदुįपिरणाम भेलैक जे शनै:-शनै: जनमानससँ ई िवलुĢ त होइत गेल। एकर \nफलİ वरूप  मैिथली सदृश Ćाचीनतम भाषाकेँ वþर्मान पिरĆेŞ यमे िहĠ दीक अंगक \nउľोषणा िवŀान लोकिन कएलिन जेना वर्जभाषा आ अवधीक Ćसंगमे कहल \nजाइछ। जँ ितरहुता िलिप Ćचिलत रहैत तथा एकर सािहĜ य एही िलिपमे िलखल \nजाइत तँ एहन िववादक उłावना कथमिप निह होइत। संİ कृतक हेतु वैकिĪपक \nरूपमे  समİ त भारतमे देवनागरी िलिप ĭ यवहृत होबए लागल तकर Ćभाव \nिमिथलाĖचलपर पड़ल आ मैिथली सािहĜ य िनमŭता लोकिन ितरहुताक İ थानपर \nदेवनागरी िलिपक Ćयोग करए लगलाह। \nयńिप एिह िलिपक संरक्षणाथर् कितपय Ćयास अवĮ य कएल गेल, िकĠ तु \nकोनो Ćयास सफल निह भऽ सकल। दरभंगासँ ितरहुता िलिपमे समाचार पÿ \nबाहर करबाक Ćयास कएल गेलैक, िकĠ तु ओहो िवफल रहल। मैिथली भाषी \nजनमानस ितरहुता आ कैथी िलिपमे पढ़ैत–िलखैत छल आ एिहसँ अितिरक् त कोनो \nिलिपक Ćयोगक ज्ञान लोककेँ निह छलैक। यńिप एकरा पुनजŰिवत करबाक \nनेयारभास पुİ तक भě डारसँ जीवनाथ राय (१८९१-१९६४) बांगला िलिपक Ćभाव \nकाँटा अवĮ य बनाओल गेल आ ओ ‘ मैिथलीक Ćथम पुİतक’क रचना अवĮ य \nकएलिन मुदा ओ सफल निह भऽ सकल। \nजखन मैिथली कोश Ćकािशत करबाक ĆĮ न उपिİथत भेलिन तखन ओ \nिवशुŀ ितरहुता िलिपक टाइप बनएबाक अथक Ćयास कएलिन, कारण हुनक \nबलवती इच्छा छलिन जे ितरहुता िलिपमे कोश Ćकािशत हो। एिह भावनासँ ओ \nउĜĆेिरत भऽ ितरहुता ककहारा ( १९६७) नामक एक पुİ तक िलखलिन। दैव \nदुयŸग एहन भेल जे हुनक ओ Ćयास सफलीभूत निह भऽ पौलिन। हुनक माĠ यता \nछलिन जँ हमरा लोकिन एकरा अपनौने रिहतहुँ तँ मैिथलीक Ćाचीन एवं \nमğ ययुगीन कालजयी सािहĜ यक िरसचर् अिधक सुकर होइत। वþर्मान पिरĆेŞ यमे \nएकर पुनरुĜ थान करब Ćयोजनीय अिछ, िरसचर् आ सांİ कृितक कायŭिदमे \nअलंकरणक रूपमे  िवशेष उपादेय। ĆĜ येक मैिथली Ćेमी जनमानससँ आ िवशेषत: \nमैिथली पढ़िनहार छाÿ समुदायकेँ एिह िलिपकेँ िसखबाक Ćेरणा देलिन ओ। \n \nपरामशर् मě डलक संयोजक \nसािहĜ य अकादेमी Ņारा मैिथलीक माĠ यता भेटलाक पĮ चात् समƇ \nिमिथलाĖचल एवं Ćवासी मातृभाषानुरागीमे ĆसĠ नताक लहिर पिरĭ याĢत भऽ गेल। \nजनमानस आनĠ दक सागरमे डुĤबी मारए लागल आ आशांिवत भेल जे मैिथलीक \nिवकासक अवरूŀ मागर्मे एक नव िकरण िवकीणर् अवĮ य होएत। मैिथली परामशर् \nमě डलक Ćथम संयोजक रमानाथ झा (१९०६-१९७१)क आकिİमक िनधनोपराĠ त \nजयकाĠ त िमāकेँ एकर संयोजक बनाओल गेल। \nयńिप ओ दू खेप परामशर् मě डलक संयोजक रहला, िकĠ तु हुनक \nकायर्कालमे कोनो एहन उĪलेखनीय Ćकाशन निह भेल। हुनक कायŭविधमे  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 57 \nिनĦ नİ थ पुİ तक Ćकाशमे आएल ओ िथक उमानाथ झा Ņारा सĦ पािदत िवńापित \nगीत शती आ जयधारी िसंह Ņारा संƇहीत मैिथली कथा संƇह इĜ यािद। \nिहनकिह संयोजक कालक दुइ घटना मैिथलीक िचरİ मरणीय अिछ। ओ \nिथक अकादेमी Ņारा मैिथलीक İ वीकृित पĮ चात् इितहासकार Ćोफेसर राधाकृį ण \nचौधरी (१९२४-१९८४)केँ अंƇेजीमे मैिथली सािहĜ यक इितहास िलखबाक दाियĜ व \nसॱपलक। ओ यथा समए ओकर पाě डुिलिप सािहĜ य अकादेमीमे समिपर्त कएलिन \nजकरा परामशर् मě डलक समक्ष िवचाराथर् Ćİ तुत कएल गेल। िकĠ तु हुनक \nपाě डुिलिप एहन बभन पेंचमे पड़ल जे कितपय कारणसँ ओकरा Ćकाशनसँ वंिचत \nकऽ देल गेल। एकर Ćमुख कारण छल जे मैिथलीक इितहास लेखनपर Ćोफेसर \nिमāक एकािधकार छलिन। ओ अपन पूवर् Ćकािशत इितहास Ćथम खě ड आ \nिŅतीय खě डकेँ संिक्षĢत कए अकादेमी Ņारा Ćकािशत करौलिन A History of \nMaithili Literature ( १९७६)। तĜपĮ चात् ओकर मैिथली अनुवाद मैिथली \nसािहĜ यक इितहास ( १९८८) İ वयं कएलिन, कारण हुनका एिह िवषयक शंका \nछलिन जे कदािचत अĠ य अनुवादक एĦ हर-ओĦ हर ने कऽ देिथ। िकĠ तु उपयुर्क् त \nपाě डुिलिपकेँ Ćोफेसर चौधरी सेहो Ćकािशत करौलिन A Survey of Maithili \nLiterature (१९७६) नामे। उक् त दुनू इितहास मैिथलीमे िववादाİपद रहल। \nिहनक कायŭविधमे अकादेमी एक पुİ तक Ćकािशत कएलक Indian \nLiterature Since Independence ( १९७३) जािहमे अकादेमी Ņारा \nİ वीकृत भाषािद İवातĠ šयोþर कालक Ćगितक िवकास–याÿाक मूĪ यांकन करबाक \nछलैक। मैिथली भाषाक İ वातĠÿयोþर काजक िवकास गितक Ćसंगमे Ćोफेसर \nिमā आलेख Ćİ तुत कएलिन जे ĆकाशनोपराĠ त सािहĜ य जगतमे एक पैघ िववादक \nकेĠ Ɩ िबĠ दू बिन गेल। İ वातĠ šयोþर मैिथलीक सािहĜ यक यथाथर् मूĪ यांकन \nकरबामे अज्ञानतावश वा यथाथर् सूचनाक अभावमे जे ƚामक िवचार Ćİ तुत \nकएलिन तकर िवरोधमे पटनासँ Ćकािशत िमिथला िमिहरक पचीस अंकक लगधक \nिभĠ न–िभĠ न लेखक Ņारा सािहĜ यक यथाथर्ताक मूĪ यांकन कएल गेल। िमिहरक \nसĦपादक सुधांशु शेखर चौधरी ( १९२०-१९९०) वादे–वादे जायते तĜ वबोध नामे \nएक सीिरज चलौलिन जािहमे उक् त आलेखािद Ćकािशत भेल, जािहमे हुनक कटु \nआलोचना कएल गेल। \nिदशा बोधक समीक्षक \nयńिप ओ जीवन पयर्Ġ त अंƇेजी सािहĜ यक अğ ययन–अğ यापनमे िनरत \nरहलाह जािहमे समीक्षाक Ćचूर सामƇी उपलĤ ध छैक, िकĠ तु मातृभाषामे समीक्षाक \nसवर्था अभाव देिख ओकरा अिभविŀर्त करबाक उĿेĮ यसँ उĜ Ćेिरत भऽ मैिथलीमे \nसमीक्षा िलखबाक शुभारĦ भ कएलिन। िहनक वृहत समीक्षाĜमक कृित Ćकाशमे \nआयल Ćोफेसर गंगापित िसंह ( १८९४-१९६९)क सńः Ćकािशत उपĠ यास \nसुशीलापर जे दरभंगासँ Ćकािशत िमिथला िमिहरक सĦपादक सुरेĠ Ɩ झा सुमन ( \n१९१०-२००२) Ćकािशत कएलिन। एकर महĜव एिह कारणेँ अिछ जे  58 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nउपĠ यासकार उपĠ यासमे कितपय İ थलपर मैिथली शĤ दक बदलामे िहĠ दी शĤ द–\nसमूहक Ćयोग कएने रहिथ तकर ओ सतकर् Ćितवाद कएलिन। इएह आलेख \nिहनकर मैिथली आलोचनामे Ćवेशक Ņार खोललक तथा िहनका यशİ वी \nबनौलक। जनमानसक ई धारणा छलैक जे मैिथलीमे जे िलखल जाइत छैक से \nठीक छैक, तकर आलोचना निह होमक चाही। एिहपर कतेक िववाद चलल। \nमैिथलीक युवा सािहĜ य िचĠ तक बाबू भुवनेĮ वर िसंह भुवन ( १९०७-१९४४) \nिहनका अĜ यिधक ĆोĜ सािहत कएलिथन। \nयńिप िहनकिहसँ मैिथलीमे इितहास–लेखनक परĦ पराक शुभारĦ भ होइत \nअिछ जे वİ तुत: समीक्षाक āेणीमे पिरणत अिछ। एिह ऐितहािसक ƇĠ थक जे \nउपयोिगता छैक तािह Ćसंगमे हम िबİतार पूवर्क िववेचन कएल अिछ, िहनक \nअनुसंधान उपशीषर्काĠ तगर्त। तेँ एतय गाओल गीतकेँ गाएब समुिचत निह। \nआधुिनक पिरĆेŞ यमे तथाकिथत आलोचकक कथन छिन, हुनक इितहासमे कितपय \nदोष अिछ। िकĠ तु एिह बातकेँ ओ सवर्था िबसिर जाइत छिथ जे हुनका समक्ष \nकोनो Ćितमान निह छलिन जकर आलोकमे ओकर िवİ तृत िवĮ लेषण किरतिथ। \nअपन इितहास क अĠतगर्त ओ एिह िवषय–वİ तुक िवĮ लेषण निह कऽ पौलिन तकरा \nहमरा लोकिन अनुसंधान कऽ Ćकाशमे अनबाक Ćयास करी, ओ अनेक िदशा \nिनदųश कएलिन जािह िदशामे वþर्मान पिरĆेŞ यमे गहन अनुसंधानक Ćयोजन अिछ \nजे परवतŰ पीढ़ीकेँ करबाक छैक। िहनक इितहास मैिथली आलोचना सािहĜ यकेँ \nिदशा बोध करौलक जािहसँ आगाँ हमरा लोकिन निह बिढ़ पौलहुँ अिछ, जे \nिचĠ तनीय िथक। \nमैिथली लोक सािहĜ यसँ सĦ बिĠधत िहनक An Introdution to Folk \nLiterature of Mithila एिह िवधाक Ćथम Ƈंथ िथक, जािहमे िमिथलाĖचलमे \nहुनका लोक सािहĜ यसँ सĦ बिĠधत जतेक सूचना उपलĤ ध भऽ पौलिन तकर लेखा–\nजोखा ओ दुइ खě डमे Ćİ तुत कएलिन। Ćथम खě डमे लोक गीतसँ सĦ बिĠधत \nĆचुर सामƇी, लोकनाƀय सĦ बĠधी गीत आिदक िववेचन ओ कएलिन। िŅतीय \nखěडाĠतगर्त लोक िवĂास, लोक परĦपरा एवं कितपय लोक कथािदक चचŭ भेल \nअिछ। आधुिनक पिरĆेŞ यमे लोक सािहĜ यपर जतेक कायर् भेल अिछ वा भऽ रहल \nअिछ तकर Ćेरणा ćोत उपयुर्क्त समीक्षा िथक जे परवतŰ पीढ़ीक लोक \nसािहĜ यकारक पाथेय बनल। \nवैदेही सिमित Ņारा आयोिजत Ćथम अिखल भारतीय लेखक सĦमेलनक \nअवसरपर Ćकािशत रचना संƇहमे मैिथली इितहास सĦ बĠ धी िकछु समİ या िदस \nजनमानसक संगिह Ćबुŀ वगर्क ğ यान आकिषर्त कएलिन जे िदशा बोध करबैछ जे \nजाधिर उपयुर्क् त समİ यािदक समाधान निह होएत ताधिर इएह िİथित रहत। \nउपयुर्क् त अवसरपर अपन अğ यक्षीय भाषणमे नाƀय सािहĜ यक भिवį यपर Ćकाश \nदऽ कए कितपय नव–िबĠ दुक संकेत देलिन आ जोर देलिन जे एकरे माğ यमे \nमैिथलीक भिवį य सुरिक्षत रिह सकैछ जे हुनक आलोचनाĜ मक Ćवृिþक संकेत \nकरैछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 59 \nिहनक समƇ उपलĤ ध आलेखक अनुशीलनसँ आब बोध होइछ जे ओ \nमैिथल संİ कृित, सािहिĜयक परĦ पराकेँ अक्षुण रखबाक िदशा–बोध करौलिन। एिह \nĆसंगमे हुनक अवधारणा छलिन जे भेष–भूषा, भाव–भाषा, कला–कौशल, िचÿ–\nकला–संगीतकेँ उŀार करबाक Ćयोजन अिछ। एिह उĿेĮ यक पूĜयथर् अपन \nआलेखािदमे िवİ तार पूवर्क िवचार कएलिन आ संकेत देलिन जे युवा पीढ़ीकेँ \nअƇसर भऽ कायर् करबाक Ćयोजन अिछ। हुनक माĠ यता छलिन जे मैिथली \nनाटक आ रंगमंचक माğ यमे एकर भिवį यकेँ सुिनिĀत कएल जा सकैछ। नाƀय \nसािहĜ य जीिवत रहल,–पढ़बाक ओ सुतबाक एवं देखबाक Ćिƅयामे सजीवता छैक, \nमूतर्मय वİ तुकेँ उपिİथत करबाक क्षमता छैक तथा अिभनयमे सौĠ दयर् ओ कलाक \nवाİ तिवकता, मनुį यता एवं सĜ यता छैक, से सािहĜयक अĠ याĠय िवधामे भेटब \nअसĦभव छैक। \nबीसम शताĤदीमे मैिथली सािहĜ यमे पिरवþर्नक İ वर गुंिजत भेल तकर ओ \nसमथर्कक रूपमे  अएलाह। आधुिनक िशक्षाक Ćचारसँ लोकक ज्ञान, ओकर दृिƠ \nिवकिसत भेलैक तथा मातृभाषानुरागी लेखक लोकिनक लेखनी ओिह पिरवþर्नकेँ \nअंिकत करए लागल जे सा िहĜ यमे नवीनताक संचार भेलैक। पिरवþर्नक İ वरक \nमुखरताक कारण अिछ नूतन वैज्ञािनक आिवįकारक चमĜ कार, औńोिगकरणक \nवृिŀ, एिहसँ उĜ पĠ न जन–जीवनक संकुलता, आिथर्क िवचारक क्षेÿमे माक्सर्वादक \nउदय, Ąायडक िसŀाĠ त, बौिŀकता वृिŀ। सािहĜ यक क्षेÿमे एकर Ćभाव पड़ल \nआ पिरवþर्नक İ वर गुंिजत भेल तकर ओ पक्षपाती रहिथ। उपयुर्क् त पिरĆेŞ यमे \nिहनक समƇ रचनािद िहनका िदशाबोधक समीक्षक रूपमे  Ćमािणत कएलक। \nकीþर्िनञा नाटक \nA History of Maithili Literature क Volume–I मे िमिथलामे \nउपलĤ ध नाटकािदकेँ ओ कीþर्िनञा नामे संबोिधत कएलिन जािह Ćसंगमे आपिþ \nĆİ तुत कएलिन रमानाथ झा अिभĭ यĽनाक Ćथम अंकमे। हुनका Ņारा İ थािपत \nमतक खě डन करैत ओकरा कीþर्िनञा नाच कहलिन। एिहपर मैिथली \nआलोचनाक क्षेÿमे िववादक एक परĦपराक शुरुआत भेल। Ćोफेसर िमā हुनक \nमतक खě डन कएलिन उक् त पिÿकाक अिƇम अंकमे। तĜ पĮ चात् रमानाथ झा \nĆबĠ ध संƇह ( १३७१ साल)मे मैिथली नाटकपर एक बृहत् आलोचना कएलिन। \nइहो कीतर्िनञा नाटक ( १९६५) नामक एक İवतĠ ÿ पुİ तक अपन मतक \nसमथर्नमे Ćकािशत कएलिन जािहमे हुनक मतक खě डनमे तकर् देलिन जे \nमैिथलीमे शोध कोना हो, इितहासमे परĦ पराक नामकरण कीþर्िनञा नामक \nसाथर्कता, नटुआ आ नटिकयामे भेद, नाच ओ नाटकक अभेद सĦ बĠधी Ćमाण, \nनाटक शĤ दक ĭ यापक अथर्, िमिथलामे अिभनयक परĦ परा, कीतर्िनञामे पाÿक \nĆवेश - िनį ƅमण, पाÿक संख् या, योग् यता, िमिथलामे कीतर्िनञाक परĦपरा, \nिमिथलामे नाटकक परĦपराक अभाव, कीतर्िनञा संİ कृत नाटक िथक तथा एकर \nनटुआक अयोग् यता आिद िवषयपर Ćकाश देलिन।  60 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएिह Ćसंगमे हुनक माĠ यता छलिन, जे ई नेपालक जगाओल धनरािश \nिथक। इितहास बुझबाक हेतु बड़ तहमे जाए पड़त। हुनक कथन छलिन जे \nइितहासकारकेँ इमानदार आ िनį पक्ष होएब परमावĮ यक अिछ- रमानाथ झा वाज ए \nकĠ जरवेिटव इमैजनेिटव िहİ टोिरयन। \nउपयुर्क् त पिरĆेŞ यमे मैिथली आलोचक लोकिन दू भागमे िवभक् त भऽ \nगेलाह। िकछु वषर्क पĮ चात् Ćोफेसर Ćेमशंकर िसंह (१९४२) मैिथली नाटक ओ \nरंगमंच (१९७८) एक नव िबĠ दु िदस संकेत कयलिन जे ई ने कीþर्िनञा नाटक \nिथक ने कीतर्िनञा नाच, ĆĜ युत एिह सब नाटकािदककेँ ओ लीला नाटक \nकहलिन। Ćोफेसर िसंह एिह िदशामे िवचार करबाक एक नव िदशाक बोध \nकरौलिन जे िवचारणीय िथक। \n \nआĠ दोलनक सजग Ćहरी \nअनुसĠ धानोþर एक नव Ćवृिþक जागरण हुनक मिİतį कमे भेलिन जे \nमैिथलीक गौरव–गािरमाकैँ वþर्मान पिरĆेŞ यमे जागृत करबाक िनिमþ ओ रचनाĜ मक \nआ आĠ दोलनाĜ मक मागर्क अनुसरन कएलिन। एिह लेल ओ अकमर्ě य िनिįƅय, \nसुसुĢत, धािमर्क कņरता, रुिढ़Ƈİ त जीवनक अĠ धकूपमे डूबल समाजमे \nनवजीवनक संचार करबाक हेतु जनजागरणक अिभयानक सूÿपात कएलिन जे \nिमिथलाक सामािजक, सांİ कृितक एवं सािहिĜयक जीवनमे नव चेतना अनबाक हेतु \nओ रचनाĜ मक आ आĠ दोलनाĜ मक रूख  अिख्तयार कएलिन जकर Ćभाव \nिमिथलावासीपर पड़ल। हुनक आĠ दोलनकारी İ वरूपक  पिहल पिरचय भेटैछ जे \nसािहĜ यक समृŀशाली परĦ परासँ जनमानसकेँ अवगत करएबाक हेतु ओ इलाहाबाद \nआ िदĪ लीमे दुइ बेर अित उĜ सािहत भऽ पुİ तक Ćदशर्नीक आयोजन कएलिन। \nसािहĜ य अकादेमीक सामाĠ य पिरषदक सदİ यक मनोयननक पĀात् अपन \nमातृभाषाक सािहिĜयक परĦपरासँ अĠय भाषाभाषीकेँ एकर महĜवसँ अवगत \nकरएबाक िनिमþ ओ संधषर् करब ĆारĦ भ कएलिन। हुनक एिह सकाराĜ मक \nआĠ दोलनकेँ मूþर् रूप  Ćदान करबामे िमिथलाĖचल आ Ćवासी मातृभाषानुरागी \nसंİ थािदक अपिरिमत सहयोग भेटलिन जकर एतए पुनराख्यानक Ćयोजन निह। \nएिह आĠ दोलनमे माÿ िहनके निह, ĆĜ युत समİ त मैिथली भाषी जनमानसक \nसहयोगकेँ अİवीकारल निह जा सकैछ जकर पिरणाम भेल भारतक सवŸच् च \nसािहिĜयक संİ था नेशनल लेटसर् ऐकेडमी अथŭत् सािहĜ य अकादेमी Ņारा एिह \nभाषा सािहिĜयक परĦ परासँ अवगत भऽ माĠ यता ĆाĢ त होएब। \nिबहार एवं केĠ Ɩ सरकारक उदासीनताक कारणेँ ई भाषा सवर्था उपेिक्षत \nदेिख हुनका हृदयमे आƅोश भेलिन आ ओ किववर सीताराम झा ( १८९१-\n१९७५)क िनĦ नİ थ पंिक्तसँ अितशय Ćभािवत भेलाह: \nअिछ सलाइ मे आिग, बरत की िबना रगड़ने। \nपायब िनज अिधकार, कतहुँ की िबना झगड़ने।।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 61 \nकिववरक उपयुर्क् त पंिक्तक ĭ यापक Ćभाव जनमानसपर पड़लैक जािहसँ \nअिभभूत ओ जन जागरणक अिभनव अिभयान चलौलिन जे जनमानस अपन लेल \nमातृभाषाक महĜवकेँ जानए, बुझए आ अपन समुिचत अिधकार ĆाĢ त करबाक \nिदशामे हुनका सहयोग देमक हेतु उताहुल भऽ जाए। कारण ओ अनुभव कएलिन \nजे िमिथलांचलवासीमे भाषा चेतनाक सवर्था अभाव छैक। भाषा चेतनाक अथर् \nिथक मातृभाषाक Ćित Ćेम, दाियĜव–बोध, कþर्ĭ य–बोध, गौरव–बोध आिद समİ त \nिवषय चेतना शĤ दमे सिžिहत अिछ। भाषाक उĠ नित आ िवकास ओिह भाषा \nभाषीक चेतनापर िनभर्र करैछ, िकĠ तु मैिथली भाषी जनमानसमे अपन भाषा आ \nसािहĜ यक सवŮगीन िवकासक आकांक्षाक अभाव देिख ओ सवर्Ćथम भाषा चेतना \nजगएबाक िनिमþ आĠ दोलन कएलिन जे हम मैिथल छी, हमर मातृभाषा मैिथली \nिथक आ हम िमिथलावासी छी। एिह भावनासँ ओ उĜ Ćेिरत भऽ िमिथलांचलवासीसँ \nअनुरोध कएलिन जे जाित–भेद, वगर्–भेद िछƖाĠवेषणक Ćवृितक पिरĜ यागक एक \nजुट भऽ िमलजुिल कऽ भाषाक िवकास कायर्क Ćित सĦ बŀ भऽ आĠ दोलन करी। \nओ मैिथली आĠ दोलनकेँ नव İ वरूप  Ćदान करबाक आकांक्षी रहिथ, कारण हुनक \nĆबल इच् छा छलिन जे आĠ दोलन सĦबĠ धी कायर्ƅमकेँ रूपाियत  करबाक झुě ड \nबािĠह कऽ ढ़ोल बजा कऽ गाम–गाममे घुिम कऽ मातृभाषाक महĜवकेँ बुझाएब। \nएिह लेल मुख् य–मुख् य İथानपर मीिटंगक आयोजन करब आ मातृभाषाक वाİतिवक \nमहĜव आ तĔ जिनत िविवध समİ यािदसँ जनमानसक ğ यान आकिषर्त करब। एिह \nभाषापर एक जाितक वचर्İ वकेँ समाĢ त करबाक लेल सेहो आĠ दोलनक आवĮ यकता \nअिछ तकर अनुभव हुनका भेलिन। िमिथलांचलक मुसलमानकेँ आĠ दोलनक संग \nजोड़ेबाक हुनक बलवती इच् छा छलिन। ओ एहन आĠ दोलनक आकांक्षी रहिथ जे \nसामाĠ य जनक वैह ĆितिनिधĜव ओिह अंचलक, ओिह क्षेÿक, समाजक सवŮगीन \nउĠ नितक हेतु सतत सिƅय रहिथ। िकĠ तु हुनका पीड़ा एिह बातक छलिन जे \nिमिथलांचलवासी आĠ दोलनक Ćित उदासीन अिछ। मैिथली आĠ दोलनमे तीवर्ता \nअनबाक हेतु जाधिर क्षेÿीय सांसद आ िवधायक सहयोग निह करताह ताधिर ई \nधारदार निह भऽ सकैछ। िकĠ तु ओ एिह बातसँ अĜ यिधक दु:खी रहिथ जे \nिमिथलांचलसँ िनवŭिचत Ćितिनिध लोकिनमे जागरणक अभाव पिरलिक्षत भेलिन। \nमैिथली आĠ दोलनक दधीिच बाबू भोला लाल दास (१८९४-१९७७)क कथन छिन \nजे चुĢपचाप बैसने Ġ याय निह भेिट सकैछ। िमिथलांचलक सवŮगीन िवकासक हेतु \nिमिथलावासीकेँ एकबŀ भऽ िसंहनाद करबाक Ćयोजन अिछ आ अपन अिधकारक \nलेल संघषर् करबाक ओ आƫान कएलिन यथा: \nअĠयायी सþा छी Ćलय, गगन सम अित िवषम। \nहमरिहं लधु हुँकारसँ, महाĆलय होइछ िनयम। \nमैिथली आĠ दोलनकेँ ओ नव रूप  देबाक Ćयास कएलिन। हुनक धारणा \nछलिन जे जाधिर राį Əीय रूप  एकरा निह Ćदान कएल जाएत ताधिर मैिथलीक \nिवकासक सĦभावना निह। जिहना ओिड़या भाषी, असिमया भाषी आ नेपाली  62 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nभाषीकेँ अपन भाषाक Ćित अगाध āŀा छैक जे अपन िचर İ नेही ‘अमार भाषा \nजननी’क नारा लगबैत अिछ तिहना मैिथली भाषीकेँ अपन भाषाक Ćित İ नेह \nउĜ पž करबाक लेल आĠ दोलनक Ćयोजन अिछ। जािह–जािह भाषाकेँ सािहĜ य \nअकादेमी Ņारा माĠ यता ĆाĢत छैक ओिह सभ भाषाकेँ भारतीय संिवधानक अį टम \nअनुसूचीमे निह सिĦमिलत कएल जाएत तकरा लेल राį Əीय İ तरपर आĠ दोलनक \nĆयोजन अिछ। एिह लेल आĠ दोलनकेँ तीवर्तर करबाक लेल िमिथलांचलक गामक \nपद्–याÿा कएल जाए आ िजला–िजलामे जन आĠ दोलन करबाक ओ आƫान \nकएलिन। मैिथली आĠ दोलन तँ पÿ-पिÿका, पÿकार, सािहĜ यकार आ सहृदय \nमैिथली Ćेमी धिर सीिमत अिछ, तकरा ĭ यापक पिरिधमे अनबाक आवĮ यकता \nअिछ। \nहुनक धारणा छलिन जे जाधिर एकरा राį Əीय रूप  निह देल जाएत ताधिर \nएिह भाषाक कĪ याणक सĦ भावना निह। जिहना पौल रोबसनक िलखल जािह \nगीतकेँ लूथर िकंग नामक िनƇो नेता अपन िनƇो आĠ दोलनमे उपयोग कएलिन \nतिहना तकरा हमरा लोकिनकेँ भाषा समूहक संƇाम गीत घोिषत करबाक \nआवĮ यकता अिछ:  \nWe Shall OverCome, We Shall Over Comeग् \nWe Shall over come, Some day, o !  \nजाधिर िमिथलांचल वासी उपयुर्क् त काĭ यांशसँ अनुĆािणत निह हैताह ताधिर \nहमरा लोकिनक आĠ दोलन सफलीभूत निह भऽ सकैछ।  \nजयकाĠ त िमā मैिथलीक नामपर चलाओल आĠ दोलनकेँ िटमिटमाइत दीप \nमानैत रहिथ। मैिथलीक नामपर जतेक संघषर् चलाओल जाइत अिछ ओ \nसाधारणत: हमर आĠ दोलनकेँ उजागर करैत अिछ। छोट–छोट बातकेँ लऽ कए \nआĠ दोलन करब तकरा कथमिप आĠ दोलनक संज्ञासँ निह अलंकृत कएल जा \nसकैछ। मैिथली आĠदोलनकेँ चलएबाक लेल िवराट शिक्तक Ćयोजन अिछ। \nमैिथली भाषी Ņारा जे आĠ दोलन चलाओल जा रहल अिछ ओकरा एकर िवकास \nनिह–ĆĜ युत िवनाश मानैत रहिथ। \nमैिथली आĠ दोलनक असफल भऽ जएबाक कारणक उĪलेख करैत हुनक \nकथन छलिन जे पंजाबी आ उदूर् सहश हमर भाषा कोनो धमर्क संग सĦ बŀ निह \nअिछ। मैिथली बजिनहारक संख् या भारतमे सातम अिछ। हमर भाषाक İवतंÿ \nिलिप छैक। एकर अतीत अĜयंत समुĔजवल अिछ। एकर महान सांİ कृितक \nपरĦ परा छैक। सांİ कृितक अिİमताक रक्षाक लेल आĠ दोलन आजुक धमर् िथक। \nआĠ दोलनमे तखने बल आओत जखन हम संİ कृितक शंखनाद करब, जन–जन \nभािषक चेतनाक हुँकार भरब। एिह Ćसंगमे ओ आरसी Ćसाद िसंह ( १९११-\n१९९६)क Ćिसŀ काĭ य बािज गेल रनडंक क उĪलेख करैत रहिथ। \nबािज गेल रनडंक, \n...तरूक  छाँहमे बिन उदािसनी जनकनĠ दनी?  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 63 \nमैिथली आĠ दोलन सतत गितशील रहल जकर पिरणम अिछ जे ओ नीचाँसँ \nऊपर ससरल अिछ। ई एकरे पिरणाम िथक जे सािहĜ य अकादेमी, भारतीय \nसंिवधानक अį टम अनुसूची, संघलोक सेवा आयोग, िबहार लोक सेवा आयोग, \nउच् चþर माğयिमक, िवĮ विवńालय İ तरपर अğ ययनक रूपमे  İ वीकृत भेल। इएह \nतँ मैिथली आĠ दोलनक अńतन िİथित अिछ। जतेक सुिवधा हमरा लोकिनकेँ \nउपलĤ ध भेल अिछ तकरा ओ उपयोग करबाक मंÿ देलिन। \nमैिथलीक वाİ तिवक िवकासक हेतु अńािप आĠ दोलन अपेिक्षत अिछ। \nआवĮ यकता अिछ जे हमरा लोकिन आĠ दोनोĠ मुख भऽ Ćयास करबाक चाही जे \nराजभाषाक रूपमे  एकरा İ वीकृित भेटैक। जीवनक पिरणत वयमे ओ िमिथला \nराĔ यक İ थापनाथर् आĠ दोलनक हेतु संघषर् करबाक शुभारĦ भ कएलिन। अपन \nसĦ मानक रक्षाथर् ओ पुन: एिह अिग्नकेँ ĆĔ विलत कएलिन, जे अńािप जनमानस \nसंघषर्रत अिछ। हुनक आकांक्षा छलिन जे राį Əक अखě डता एवं एकता रहओ, \nिकĠ तु अपना घरमे, अपना िजलामे, अपना ĆाĠ त वा राĔ यमे अपन भाषा आ \nसंİ कृित अक्षुěण रािख अƇसर होइ। लोक भिरपोख, भिर मन जीिवत रिह देशक \nउĠ नितमे सहभागी हएत। कुंिठत, कलुिषत, हीन, ĭ यिक्तĜ वक िवकास किहयो निह \nसĦ भव छैक। \n \nमातृभाषाक माğ यमे Ćाथिमक िशक्षा \nिशक्षा आ भाषा दुनूक िवकास परİ परािāत अिछ। िशक्षा मानव जीवनक \nमेरुदě ड िथक। िशक्षाक उĿेĮ य ज्ञानाजर्न िथक। ज्ञानाजर्नक हेतु भाषा माğ यम \nिथक। अतएव कोनो भाषाक सफलता एिह बातपर अवलिĦबत अिछ जे कोन \nसीमा धिर ज्ञानाजर्न आ अिजर्त ज्ञानक अिभĭ यिक्तमे सहायक होइछ जकरा Ņारा \nĭ यिक्तĜव तĜवक िनमŭण होइछ आ आĠ तिरक शिक्तक िवकास होइछ तथा ओ \nएक उþरदायी नागिरकक रूपमे  जनमानसक समक्ष अबैछ। मातृभाषाक माğयमे \nĆाथिमक िशक्षाक एक िसĸाक दू पहलू िथक। अतएव ĆारिĦभकावİ थामे जीवनमे \nमातृभाषा आ Ćाथिमक िशक्षा दुनूमे Ćाथिमकता अपेिक्षत अिछ। एिह Ćसंग भारतेĠ दु \nहिरĮ चĠ Ɩ (१८५०-१८८५) क कथन छिन: \nिनज भाषा उĠ नित अहै, सब उĠ नित को मूल \nमातृभाषाक माğ यमे िशक्षा निह देलाक कारणेँ हुनका हृदयमे अपार कį ट \nछलिन। एिह लेल ओ पृथकसँ जन आĠ दोलन चलएबाक अिभयान चलौलिन, \nिकĠ तु हुनक ई İ वĢ न साकार निह भऽ पौलिन। िबहार सरकारक उदासीनताक \nकारणेँ। हमरा जनैत िमिथलावासी अपन मातृभाषाक महĜव निह बुझबाक ई दुखद \nपिरणाम िथक। जँ लोक अपन नेना–भुटकाकेँ मातृभाषाक महĜवसँ वİ तुत: \nअवगत करिबतिथ तँ एक एहन İ वİ थ वातावरणक िनमŭण होइत जे िबहार \nसरकारकेँ बाğ य भऽ कए िशक्षा नीित लागू करए पिड़तैक। जखन जगĠ नाथ िमā \nिबहारक मुख् यमंÿी भेलाह, तखन जयकाĠ त िमā अĜ यिधक आशािĠवत भेलाह,  64 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिकĠ तु ओकर कोनो फलाफल निह बहराएल। हुनक अवधारणा छलिन जे जँ \nĆाथिमक िशक्षा मैिथलीक माğ यमे होइत तँ िमिथलांचलक अिधकांश समİ याक \nसमाधान İ वतः भऽ जाइत। मातृभाषाक माğ यमे िशक्षा निह भेटबाक कारणेँ \nĆाथिमक İ तरक नेना सभकेँ िशक्षाक Ćित अरुिच भऽ जाइछ, जकर पिरणाम \nहोइछ जे िवńालयसँ छाÿक पलायन भऽ जाइछ। तेँ Ćाथिमक İ तरपर \nमातृभाषाक माğ यमे िशक्षाक कायŭĠवयनक हेतु ओ सतत संघषर् करैत रहलाह। \nमैिथलीकेँ Ćाथिमक İ तरपर िशक्षा नीित लागू करएबाक हेतु ओ समİत \nिमिथलांचलमे पद–याÿा, बैसार, Ćचार तँ करबे कएलिन, एतेक धिर जे ओ \nकानूनी लड़ाई लड़बासँ पाछू निह रहलाह। \nएिह Ćसंगमे हुनक कथन छिन- आन–आन देश उĠ तितक िशखरपर पहुँचल \nअिछ तकर Ćमुख कारण िथक जे ओ सभ मातृभाषाक महĜवसँ अवगत अिछ। \nरुस, जापान, इंग् लैě ड, अमेिरका आिद देशमे Ćाथिमक िशक्षा ओकर मातृभाषाक \nमाğ यमे देल जाइछ जे Ćगितक पथपर िदनानुिदन अƇसर भेल जा रहल अिछ। \nिकĠ तु िमिथलांचलमे जन जागरणक अभाव कारणेँ अिभभावक अपन भाषाक \nāीवृिŀ करबाक हेतु ĆयĜ न निह करैत छिथ। मै िथल िशक्षक मैिथली पढ़एबाक \nहेतु ĆयĜ न निह करैत छिथ। यावत मैिथल समाज एिह ĆĮ नक समुिचत उþर \nनिह देत, तावत मैिथलीकेँ आगाँ बढ़एबाक कोनो आĠ दोलन सफल निह भऽ \nसकत। \nसन् १९६९ ई.मे िमिथला मě डल मुĦ बइ Ņारा आयोिजत अिखल भारतीय \nमैिथली सĦमेलनमे िवचारणीय िबĠ दु- मातृभाषाक माğ यमे Ćाथिमक िशक्षा। ओिह \nसĦ मेलनमे हमहुँ सिĦमिलत भेल छलहुँ। जयकाĠ त िमā अपन िवचार Ćİ तुत कएने \nरहिथ जे िनĦ नİ थ अिछ: \n१. शैशवावİथामे मातृभाषाक माğ यमे िशक्षाक ĭ यवİ था रहलापर ओकर \nमिİतį कक िवकास सहज, सुगम आ िवषय-वİ तुक ज्ञान ĆारिĦमक संİकार İ थायी \nहोइछ। ओ सुगमता पूवर्क Ƈहण करैछ जे िवषय-वİ तु बुझबामे सहायक होइछ। \nएिहमे कोनो सĠ देह निह जे सुगमतासँ ओकर िवकासक सĦभावना अिछ। \n२. ĆजातĠ ÿक Ćथम शतर् िथक जे जनमानसकेँ िशिक्षत करब, जािहसँ ओ \nकोनो कायर् सĦ पूणर् शिक्तक संग सहषर् करता ओकर शिक्त िवषय-वİ तु बुझबामे \nसहायक होइछ। जतए कोनो समİ या उĜ पĠ न हएत तँ ओकर समाधान ओ \nआसानीसँ कऽ पबैछ। जीिवत ĆजातĠ ÿक मूल मĠ ÿ िथक Ćाथिमक िशक्षा \nमातृभाषाक माğ यमे देल जाए। \n३. एिहमे कोनो सĠ देह निह जे Ćाथिमक िशक्षा मातृभाषाक माğ यमे देल \nजाए, कारण मैिथली एक Ćाचीनतम जीिवत भाषा िथक तेँ एकरा अिनवायर् रूपेँ  \nलागू करबाक िदशामे Ćयासक Ćयोजन अिछ आ सरकारपर एकरा लागू करबाक \nहेतु बाğ य करबाक Ćयोजन अिछ। िबहार एवं झारखě ड राĔ यक अिधकांश \nिजलामे ई बाजल जाइत अिछ, ततए अिनवायर् रूपेँ  एकरा लागू करबाक हेतु \nसरकारपर दबाव बनाएब आवĮ यक अिछ।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 65 \nिकĠ तु दुयŸग िवषय िथक जे सरकारक उदासीनताक कारणेँ निह तँ \nमैिथलीमे Ćाथिमक िश क्षाक पुİ तक Ćकािश त भेल आ ओकर अğयापनक ĭ यवİ था \nअिछ जे िचĠ तनीय िवषय िथक। अतएव आवĮ यक अिछ एकर िवरोधमे जनमत \nसंƇह कऽ कए सशक् त आĠ दोलन कऽ कए बिधर सरकारकेँ जगएबाक Ćयोजन \nअिछ। सुसुĢ त सरकारकेँ जाधिर जगाओल निह जाएत, ताधिर िमिथलांचलमे \nĆाथिमक िशक्षाक माğ यमसँ मैिथलीकेँ माĠ यता निह भेटत। िमिथला आ मैिथलीक \nसवर्तो भावेन िवकास आ िविवध समİ यािदक िनदान ओकर िनराकरण ताधिर \nसĦभािवत निह अिछ, जा धिर ओिहसँ लड़बाक शिक्तक लेल मातृभाषाक माğ यमे \nĆाथिमक िशक्षा अपेिक्षत अिछ। जयकाĠ त िमā Ņारा चलाओल एिह आĠ दोलनकेँ \nसाकार रूप  देबाक हेतु घर–घरमे बच् चा सभकेँ Ćाथिमक िशक्षा देबाक िदशामे \nĆयास अपेिक्षत अिछ। ई िवषय बुझबामे निह अबैछ जे भारतीय संिवधान, \nसािहĜ य अकादेमी आ अĠ तरŭį Əीय सािहिĜयक एवं सािहिĜयक संİ था, पी.इ.एन. \nŅारा एिह भाषा आ सािहĜ यकेँ माĠ यता ĆाĢ त भेल, तखन िबहार सरकार Ćाथिमक \nिशक्षाक रूपमे  एकरा लागू िकएक निह करैत अिछ? एकरा लागू कएला सँ \nसरकारक Ćितį ठा बढ़तैक।  \nिन:सारण \nमैिथली सािहĜ यक Ćाचीनतम परĦ पराकेँ सुदृढ़ करबाक िदशामे जनजागरणक \nजयकाĠ त िमā जे अिभयान चलौलिन एकर माĠ यताथर् ओ जे संघषर् कएलिन, \nदधीिचक समान हƂडी गलौलिन, तिनक अक्षय अवदानकेँ अक्षुěण रखबाक आ \nओकरा अƇगित करबाक ĆĜयेक मैिथली भाषी जनमानसक पुनीत कþर्ĭ य िथक। \nएिह पिरĆेŞ यमे हुनक आलेखािद यÿ–तÿ िविवध संƇहािदमे, पिÿकािदमे Ćकािशत \nअिछ, वþर्मानमे धूलधूसिरत भऽ रहल अिछ, तकरा संकिलत कऽ कए Ćकाशमे \nआनब ĆĜयेक मैिथली भाषीक पुनीत कþर्ĭ य िथक। इएह एिह युगपुरुषक Ćित \nवाİ तिवक āŀाĽिल हएत जे हुनक मातृभाषानुरागक Ćित ĭ यक् त िवचारािद वþर्मान \nपिरĆेŞ यमे Ćकािशत कऽ कए परवþŰ एवं भावी पीढ़ीक िदशा–बोध करएबामे सक्षम \nभऽ पाओत, अĠ यथा ओ अक्षय कीितर् कालक Ćवाहमे िगिर–गहवरमे िवलीन भऽ \nजाएत। \nई āेय आ Ćेय िहनके धिन जे ओ अपन सĜ Ćयाससँ मैिथली सािहĜ यकेँ \nसमृŀ आ ĭ यापक İ वरूप  Ćदान कएलिन जे मैिथलीक अिİतĜवकेँ सुरिक्षत कऽ \nसकल। हुनका समक्ष कोनो आदशर् निह छलिन तथािप मातृभाषाक सĦबŀर्नाथर् ओ \nआदशर् पुरुष रहिथ। ओ मागर् िनदųशक बिन मातृभाषानुरागक बीजक वपन कएलिन \nआ ओकर उĠ नयनाथर् अित महĜĜवपूणर् कायर् कएलिन। ओ तप, Ĝ याग, तपİ या, \nकमर्शीलता, वैचािरक İ तरपर सतत अटल–अिडग रहिनहार मैिथली Ćेमी \nजनमानसकेँ िचरĠ तन Ćेरणा–ćोत बनल रहता। ओ अपन अिŅतीय वैदुįयक जे \nआदशर् छोिड़ गेलाह ओ मातृभाषानुरागी सतत Ćेरणा–İÿोत बनल रहता परवतŰ \nपीढ़ी पर। िहनक मातृभाषाक बहुमूĪ य सािहिĜयक अवदानसँ अितशय Ćभािवत भऽ  66 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवāुत भाषाशाİ ÿी Ćोफेसर सुनीित कुमार चटजŰ मैिथली शĤ द कोशक Ćथम \nखě डक फारवाडर् िलखलिन जे डा. सर जाजर् अƙाहम िƇयसर्न (१८५०-१९४१)क \nपĮ चात् भारतमे मैिथलीक सभसँ पैघ िचĠ तकक रूपमे  अजर, अमर आ अक्षुěण \nरहत- His name will be handed down to Posterity in India \nas the greatest benefactor of Maithili at present day after \nthat of illustrious George Abraham Geierson, and will earn \nfor him gratitude of sixteen milli ons of Maithili speakers in \nthe first instance … वİ तुत: िहनका हेतु ई सौभाग् यक बात रहलिन जे \nअपन जीवन कालमे ओ मैिथलीक िवकास आ िवİ तार देिख पौलिन। \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 67 \n \nडा. रमानĠद झा ‘रमण’ \n \nतĠÿनाथझा/ सुभƖझा जĠमशतवािषर्की \n‘हम आिग आ हमरा ĆĔĔविलत कएिनहार तĠÿनाथ बसात।’ - सुभƖ झा \nराįƏीय İवाधीनता संƇामक आिग जेना-जेना सुनगैत, पजरैत एवं लहकैत \nगेल, िमिथलाक संग िमिथलाक भौगोिलक सीमासँ बाहर सांİकृितक िमिथलाक \nलोकमे अपन भाषा, सािहĜय एवं संİकृितक िवकास, Ćचार-Ćसार एवं संरक्षणक \nचेतना सेहो ƅमशः घनीभूत होइत रहल। एिह चेतनाक फलİवरूप गत \nशताĤदीक पिहल दशक, मैिथली भाषा-सािहĜयक लेल अĜयĠत महĜĜवपूणर् अिछ। \nसांİकृितक िमिथलाक Ćबुŀ मैिथल, मैिथलीमे पÿ-पिÿकाक सĦपादन-Ćकाशन \nओही दशकमे आरĦभ कएल। एिह सĠदभर्मे िवńावाचİपित मधुसूदन ओझा एवं \nम.म.मुरलीधर झाक नाम आदरक संग İमरण कएल जाइछ। ओही दशकमे \nकमसँ कम एक सोड़िह मैिथलीक अवदानी सािहĜयकारक जĠम भेल। ओ सभ \nअपन Ćितभा अğययन-अनुशीलन एवं मातृभाषा Ćेमसँ िमिथला भाषाक मानकीकरण \nकएल। भाषा लेल िविभž Ćकारक Ćितमान İथािपत कएल। हुनका लोकिनक \nसंघषर्शील ĭयिक्तĜवसँ मैिथलीक आधार सुदृढ़ भेल। सरहपाद, ĔयोितरीĂर आ \nमहाकिव िवńापितक भाषा मैिथली, राįƏीय-अĠतरराįƏीय İतरपर भाषा-कुलमे \nगिरमापूणर् İथान पािब सकल। दोसर िदश ओ सभ अपन-अपन कारियÿाी \nĆितभासँ मैिथली-सािहĜयमे उĜकृƠ िविवधवणŰ रचनाक पथार लगा देलिन। हुनका \nलोकिनक समİत क्षमता आ ऊजŭ मैिथली सािहĜयक संवधर्न लेल तँ छलैके, एहू \nलेल ओ सभ िचिĠतत एवं Ćयासरत छलाह जे आबएबाला युगमे अपन मातृभाषाक \nĆित लोकमे सहज अनुराग रहैक, सĦबŀता एवं Ćितबŀतामे कमी निह आबए तथा \nसािहĜय-सजर्नाक Ćवाहक गित अवरुŀ निह हो। एिह हेतु ओ सभ परती-पराँतहु \nजोित-कोिड़ पयŭĢत भूिम तैआर कए देलिन। आइ हुनके लोकिनक दूरदिशर्ता, \nपिरāम एवं Ćतापसँ उपजल जजात, हमरा लोकिनक बीचक कतेको गोटे कािट \nआ ओसा फूससँ, खपड़ा आ खपड़ासँ कोठा पीिट रहल छिथ। ओहन-ओहन \nमहानुभावक जĠम शतवािषर्कीक आयोजन िनिĀते Įलाघ्य एवं Ćेरणाİपद अिछ। \nİवागत योग्य अिछ। आयोजकक संगिह ओ ĭयिक्त धĠयवादक पाÿ छिथ। \nजिनका मनमे ई आयोजन उचड़ल छलिन वा उचड़ैत छिन। \nसवर्Ćथम हम मैिथली भाषा सािहĜयक लेल अĜयĠत महĜवपूणर् गत \nशताĤदीक पिहल दशकमे जनमल मैिथलीक सािहĜयकार, यथा - अच्युतानĠद दþ,  68 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nईशनाथझा, कालीकुमार दास, कांचीनाथझा ‘ िकरण’, काशीकाĠत िमā ‘ मधुप’, \nगणेĂरझा ‘ गणेश, जयनारायण झा‘िवनीत, जीवानĠद ठाकुर, जीवनाथ झा, \nतĠÿानाथ झा, दामोदरलाल दास ‘िवशारद’, \nदुगŭधर झा, नरेĠƖनाथ दास ‘ िवńालंकार’, Ćबोधनारायण चौधरी, बैńनाथ \nिमā ‘ याÿाी’, भुवनेĂर िसंह ‘ भुवन’, महावीर झा ‘ वीर’, रमानाथ झा, रमाकाĠत \nझा(नेपाल), लŞमीपित िसंह, शिशनाथ चैधरी, āीवĪलभ झा, ĮयामानĠद झा, सुरेĠƖ \nझा ‘ सुमन’, सुभƖ झा, हिरमोहन झा, हिरनĠदन ठाकुर ‘ सरोज’ आिदकेँ जे \nमैिथली सािहĜयक खंँाĦह छलाह, वतर्मान शताĤदीक पिहल दशकक अिĠतम वषर्मे \nİमरण करब। सुधी समाजक ğयान एिह तĝय िदश आकृƠ करए चाहब जे \nउपयुर्क्त अवदानी सािहĜयकारक सूचीमे अिधकांश लोक सिरसब पिरसरक छिथ। \nअथवा सिरसब पिरसरसँ अĠय Ćकारेँँ सĦबŀ छिथ वा सिरसब पिरसरक िशįयĜव \nƇहण कएलापर हुनक सजर्नाĜमक Ćितभाक अंकुर Ćİफुिटत भए पĪलिवत-पुिįपत \nभेल अिछ। अपन भाषा-सािहĜयक Ćचार-Ćसार एवं संरक्षण लेल सिदखन तĜपर \nएिह उवर्र पिरसरक समागत मातृभाषा अनुरागी एवं िवज्ञजनकेँ हमर Ćणाम \nिनवेिदत अिछ। \nडा.सुभƖ झा ( जĠम ०९ जुलाइ, १९०९ - देहावसान १३ मइ, २०००) \nिलखलिन अिछ जे ‘हम आिग आ हमरा \nĆĔĔविलत कएिनहार तĠÿानाथ बसात।’ सुभƖ झा एवं तĠÿानाथ झा( \nजĠम २२ अगİत, १९०९ - देहावसान ०२ मइ,१९८४)क पािरवािरक पृơभूिम \nिभž छल, अğययन एवं अğयापनक िवषय िभž छल, İवभावो िभž छलिन तथािप \nआिगक दाहकता बसातक गित पािब तेहन ने ताप उĜपž कएलक जे पटना \nिवĂिवńालयमे मैिथलीक İवीकृितक बाटक कतेको ढ़ेङ जिर सुƂडाह भए गेल। \nĆितकूल İवभाव एवं पृơभूिमक लोकमे एहन समपर्ण, िनःİवाथर् िमÿ भाव एवं \nिमिल सामािजक काज करबाक तĜपरताक उदाहरण सवर्था दुलर्भ अिछ। \nडा.दुगŭनाथ झा ‘āीश’ िलखल अिछ जे मैिथली सािहĜयक सजग Ćहरी िसनेटक \nसदİय तĠÿनाथ झा, अपन अनĠय िमÿ डा. सुभƖ झाक संग मैिथलीक \nİवीकृितक सभ कायर्क संयोजन कएल करिथ। ओ इहो िलखल अिछ जे सुभƖ \nझाक चतुर-Ćयाससँ तĠÿानाथ झा िसनेटर िनवŭिचत भेल छलाह। से ठीके, जँ \nडेग-डेग पर डा.सुभƖ झाक सहयोग तĠÿानाथ झाकेँ निह भेटल रिहतिन तँ \nिवĂिवńालयक İतरपर मैिथलीक माĠयताक हेतु Ćयासरत संƇामी दलक सफल \nनेतृĜवक जे āेय \nहुनका भेिट रहल छिन, से सĦभव निह होइत। आ तखन मैिथली \nसूपर्नखाक हाथेँ किहआ ने झपटा लेल गेल रिहतिथ। \nतĠÿानाथ झाक अवदान \nतĠÿानाथ झाक अवदानकेँ दू कोिटमे रािख सकैत छी - क.आĠदोलनाĜमक \nएवं ख. सािहĜय सजर्ना Ņारा मैिथली सािहĜयक संवधर्न। \nतĠÿानाथ झाक आĠदोलनाĜमक काज मोटामोटी चािर Ćकारक अिछ -   मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 69 \n१. पटना िवĂिवńालयक उच्चतर कक्षामे मैिथलीक İवीकृित, २. िशक्षक \nसमुदायक लेल संघषर्, ३. िशक्षाक क्षेÿामे िवकास कायर्- चĠƖधारी िमिथला \nकालेजमे िविभž िवषयक पढ़ाइक आरĦभ होएब तथा सिरसबमे हुनक सत् \nĆयाससँ कालेजक İथापना। तथा, ४. अिखल मैिथली सािहĜय पिरषदक मĠÿीक \nरूपमेँ  मैिथली भाषा आ’ सािहĜयक Ćचार-Ćसार एवं संवधर्न। सामािजक संलग्नता, \nसामािजक कायर्मे रुिचक Ũास तथा ĭयिक्त केिĠƖत िवचार-धाराक Ćमुखताक \nपिरणामसँ कतेको मैिथल वा मैिथलीक Ćाğयापक आ सरकारी एवं गैर-सरकारी \nसेवामे छोट-पैघ ओहदापर सेवारत लोक ई कहैत-बजैत सुनल जाइत छिथ जे \nहमर काज पढ़ाएब िथक, हमर काज िलखब िथक, हमर काज आĠदोलन करब \nवा िमिथला, मैिथल, मैिथली करब निह िथक। तĠÿानाथ झा एवं सुभƖ झा एिह \nिवचारक निह छलाह जे मैिथलीक अिधकारक हेतु संघषर्, ĆाĢत \nअिधकारक सुरक्षाक तथा अğयापन वा सािहĜय-सजर्ना करब पृथक-पृथक \nवगर्क लोकक दाियĜव िथकैक। ओ सािहĜय-सजर्ना एवं मैिथलीक आĠदोलनमे \nसिƅयताकेँ एक दोसरक पूरक मानैत छलाह। सािहĜय-सजर्ना आ जागरण-\nअिभयानमे सिƅय कांचीनाथ झा ‘िकरण’क नाम आदरक संग एही कारणसँ लेल \nजाइत अिछ। आ इएह कारण िथक जे सभ Ćकारक सरकारी माĠयता, सुिवधा, \nĆोĜसाहन एवं सुरक्षाक अछैतो मैिथलीेक Ćाğयापक अथवा मैिथलीक सािहĜयकारक \nसामािजक İवीकायर्ता सĦĆित ŨासोĠमुख अिछ। कॲकणीक Ćिसŀ लेखक, \nअङरेजीक िशक्षक एवं संघषर्रथी डा. आर.केलकर िलखल अिछ जे अपन भाषाकेँ \nसमृŀ करबा लेल पिहने ओ सभ सािहĜय सजर्ना कएल, जखन बोली किह \nअपमािनत कएल जाए लागल तँ भाषािवज्ञानक छाÿ भए गेलाह आ जखन शÿु \nसभ हुनकर भाषाकेँ समाĢत करबा लेल एवं गोवाकेँ भारतक मानिचÿसँ पोिछ \nदेबाक गĦभीर चािल चलल तँ राजनीितज्ञ बिन गेलाह। मैिथलीकेँ उिचत \nिवĂिवńालयीय माĠयता लेल ĭयूह रचना कएिनहार एवं सािहĜय सजर्क तĠÿानाथ \nझा एवं सुभƖ झा हमरा लोकिनक आदशर् पुरुष छिथ। तĠÿानाथ झाक \nĭयिक्तĜवसँ Ćेरणा लेबाक िथक जे आजीिवकाक िवषय िभž रहलहुँपर मातृभाषाक \nसेवामे जँ मातृभाषाक Ćित अनुराग हो, तँ कोनो बाधा-ĭयवधान निह छैक। \nआओरो िकछु उदाहरण अिछ। Ćो. हिरमोहन झा पढ़लिन आ पढ़ौलिन दशर्नशाİÿ \nमुदा िलखलिन मैिथलीमे। डा.जयकाĠत िमā आ Ćो. उमानाथ झा पढ़लिन आ \nपढ़ौलिन अङरेजी, मुदा भंडार भरलिन मैिथलीक। Ćो. Ćबोधनारायण िसंह पढ़लिन \nआ’ पढ़ौलिन िहĠदी, मुदा आजीवन समिपर्त रहलाह मैिथलीक लेल। सĦĆित \nिİथित एवं मानिसकता िकछु िभž अिछ। आन िवषयक मैिथल Ćाğयापककेँ, \nअपवाद छोिड़, मैिथली पढ़बा-िलखबामे अरुिच छिन आ’ अपन मातृभाषामे रचना \nकरब अपन हीनता बुझैत छिथ तँ दोसर िदश मैिथलीक कायर्ƅममे आन िवषयक \nĆाğयापकेँ मंचİथ वा सिƅय देिख मैिथलीक Ćाğयापक कĠहुआइ छिथ। \nअथर्शाİÿक Ćाğयापक तĠÿानाथ झाक ĭयिक्तĜव आ’ मातृभाषा-Ćेम अनुकरणीय \nअिछ।  70 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nतĠÿानाथ झाक अवदान - सािहĜय-सजर्ना \nतĠÿानाथ झाक सजर्नाĜमक Ćितभाक दशर्न बाĪयकालिहमे होअए लागल \nछल। जकर पृơभूिममे िनिĀते हुनक \nमातृकुलमे पािěडĜय एवं सािहĜय-सजर्नाक सुदीघर् परĦपराक Ćभाव रहल \nहोएतिन। मुदा, ताĜकािलक Ćेरक भेल छलिथĠह अƇज आचायर् रमानाथ झा। ओ \nहुनकिह Ćेरणासँ ‘ सािहĜय पÿा’क लेल माइकेल मधसूदन दþक ‘मेघनाद बध’क \nआदशर्पर ‘ कीचक बध’क सजर्ना कएल। कोनहुँ किवक पिहल कृित उच्च \nकोिटक कलाĜमक एवं Ćयोगशील हो, अवĮय असामाĠय Ćितभाक ńोतक िथक। \nतĠÿानाथ झाक मैिथली सािहĜयक सेवा गń एवं पń- दूनू क्षेÿमे अिछ। पń \nसािहĜयक अĠतगर्त अिछ ‘कीचक बध’ एवं ‘कृįणचिरत’ महाकाĭय, किवता संƇहमे \nअिछ ‘ मंगलपंचािशका’, ‘ नमİया’ एवं ‘ कीणर्-िवकीणर्’। गńमे अिछ ‘ एकांकी \nचयिनका’, िकछु िनबĠध, लिलत िनबĠध, संİमरण आिद। ओ िकछु कथा सेहो \nिलखल। बाल कथा िलखल। िमिथलाक्षरक Ćचार-Ćसार लेल अपन हाथेँ िकछु \nकथा िलिख, तकरा िलथो कराए Ćकािशत कराओल। एकर महĜĜव कथा-दृिƠसँ \nजतेक हो, िमिथलाक सांİकृितक सĦपदा, िमिथलाक्षरक संरक्षण एवं Ćचार-Ćसारक \nदृिƠसँ अवĮय अĜयĠत महĜĜवपूणर् अिछ। ओ ‘कीितर्लता’ एवं ‘िहतोपदेश’क िकछु \nअंशक भाषा अनुवाद एवं ‘ हेमलेट,’ ‘ मालती-माधव’ एवं ‘ रėावली’क गńमे \nनाƀयसार िलिख Ćकािशत कएल। एिह सभमे तĠÿानाथ झाक िवलक्षणक गńक \nदशर्न होइत अिछ। िहनक अनुसंधान परक िनबĠध, जे अङरेजी वा मैिथलीमे \nसमए-समएपर िविभž पÿ-पिÿकामे छपल अńाविध असंकिलत अिछ। ओिहमे \nĆमुख अिछ किव रिवनाथकृत सन १३०४ सालक रौदीक वणर्न, सĠतकिव \nरामदास, Vishnu Puri : The Maithil Vaishnav Savant, \nAdventures of Maithil Pandits (Sachal Mishra and Mohan \nMishra)आिद। तĠÿानाथ झाक रचना सािहĜयक िवशेषताक चचŭ िवİतारसँ निह \nकए माÿ एक दू िबĠदुक Ćसंग सूÿमे उĪलेख करब- \n१. Ćयोगशीलता - तĠÿानाथ झा Ćयोगशील रचनाकार छलाह। एिहसँ \nमैिथली सािहĜय लाभािĠवत भेल अिछ। \n‘सािहĜयपÿा’मे महाकाĭयक पारĦपिरक मानदěडक आधारपर किवशेखर \nबदरीनाथ झाक ‘एकावली पिरणय’ छपैत छल जे सामाĠय पाठकक रसबोध लेल \nसरल निह कहल जाएत। सĦभव िथक तĠÿानाथ झा सामाĠय पाठकक िİथित \nबूिझ गेल होिथ। ओ ओही समय एकावली पिरणयक भाषा-िशĪपक िवपरीत मुक्त-\nवृþ एवं सरल भाषामे ‘कीचकबध’ िलिख मैिथलीक मिĠदरमे अिपर्त कए मुक्त-वृþ \nिशĪपक मैिथलीमे āीगणेश कएल। मैिथलीक पाठक समुदाय लेल ‘कीचक बध’क \nĆकाशन गुमकीक बाद िसहकी सन सुखद भेल। एिहना ओ सोनेट िलखल। \nमैिथली कथाक क्षेÿमे िशĪप सĦबĠधी जड़ता तोड़ने छलाह। Ćो. उमानाथ झा \n‘रेखािचÿ’मे संकिलत कथाक माğयमसँ। एक सजर्नाĜमक Ćितभा सĦपž \nकĪपनाशील रचनाकार सािहĜयमे आएल जड़ताकेँ तोड़बाक हेतु कĝयवगर् एवं  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 71 \nिशĪपवगर्मे कोना Ćयोग करैत अिछ, तकर उदाहरण िथक तĠÿानाथ झाक िवपुल \nसािहĜय। \n२. तĠÿानाथ झाक सािहĜयमे समाजमे ĭयाĢत कुरीित, आडĦबर, \nअĠधिवĂासपर Ćहार अिछ। एिह Ćहारक िशĪप \nĭयंग्याĜमक अिछ। ई समİत सािहĜयमे सहज सुलभ अिछ। तĠÿानाथ \nझाक ĭयंग्यक Ćसंग सोमदेवक िलखब समीचीन अिछ: \nमेना-कोिकल, आ बगरामे जेना तेज अिछ बाझ। \nĭयंग्यधारसँ िपजा चोँच छिथ से तिहना किव माँझ।४ \n३. नारी सशक्तीकरण - एही सिरसब गामक सुआिसन िचÿलेखा देवी ५ \nिलखल अिछ जे तĠÿानाथ झा अनेको पोथी \nतथा गीत किवता िलिख केँ मैिथल समाजकेँ उठौलिन। तĠÿानाथ झाक \nरचनाĜमक ĭयिक्तĜवक Ćसंग एक मिहलाक मĠतĭयमे ओिह समाजक Ćसंग \nतĠÿानाथ झाक िवचार आ सामािजक İतरपर िहनक अवदान Ćितघ्विनत अिछ। \nनारीक सशक्तीकरणक Ćसंग तĠÿानाथ झाक दृिƠक उदाहरण भेटैत अिछ Ɩुपद-\nसुताक चिरÿांकनमे। कीचकक ĭयवहारसँ आतंिकत Ɩुपद-सुता िवचारैत अिछ - \n‘अबला, भीरु, \nकी हम Ɩुपद-राजकुल पाओल जĠम, \nअबला भीरु कहाबए ? क्षिÿय-केतु पाěडु-बधू भए, \nअबला भीरु कहाए मरब’६। \nएिह पृơभूिममे Ɩौपदीक आĜमबल जगैत छैक -‘शाƄर्दूली की कखनहु पाबए \nÿास?’ आ तखन आĜमबलसँ \nअिभभूत भए गुĦहरैत अिछ - \nअनल-िशखा-आिलंगन-शील िवमूढ़, क्षुƖ पतंग समान होएत जिर भİम। \nतĠÿानाथ झा मानैत छिथ जे İÿाीगण हमरा लोकिनक संİकृित ओ \nसĥयताक हेतु ‘ रक्षणिवधान’ काज कएलिन ओ कए रहल छिथ। सĦĆित İÿी-\nिशक्षाक Ćसार Ɩुत गितएँ भए रहल अिछ जे सामािजक कĪयाणक दृिƠसँ \nआवĮयक िथक। कोनो समाज अधŮशकेँ अिशक्षाक अĠधकार मğय रािख \nउžितपथपर अƇसर निह भए सकैत अिछ।७ \nडा. सुुभƖ झा \nसुभƖ झा अपन अनĠय िमÿ तĠÿनाथ झा जकाँ सौभाग्यशाली निह \nछलाह। अĠयथा हुनकहु Ćकािशत-अĆकािशत \nसािहĜय आजुक पाठकक लेल सुलभ भए गेल रहैत। हमरा जनैत एकर \nतीनटा Ćमुख कारण अिछ - \n१. भाषा-सािहĜयक अğययन-अğयापनमे किठन भाषा िवज्ञान सुभƖ झाक \nकायर्-क्षेÿ छल। दुयŸग एहन जे िबहारक \nकोनो िवĂिवńालयमे İवतĠÿा भाषा िवज्ञानक िवभाग अńाविध निह अिछ। \nएहन किठन िवषय के पढ़त आ पढ़ाओत?  72 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएक भाषा वैज्ञािनकक िशįयĜव के Ƈहण करत? जँ िशįये निह तँ गुरुक \nवैदुįयक Ćचार-Ćसार, İथापनाक खंडन-मंडन एवं सािहĜयक संकलन-Ćकाशन \nकोना होएत? ओ İवयं िलखने छिथ जे हम ‘ आिग’ छी। आिगक Ćयोजन तँ \nसभकेँ होइत छैक, मुदा पकबाक डरसँ केओ छूबैत निह अिछ, देह-हाथ सेिद \nकात भए जाइत अिछ। \n२. सुभƖ झा भाषािवद छलाह, शाİÿ-ममर्ज्ञ छलाह। देश-िवदेशमे एक \nभाषाशाİÿीक रूपमे  आदर आ सĦमान \nछलिन। मुदा ओ किवता, कथा, नाटक, एकांकी, उपĠयास आिद निह \nिलखल। मंचपर जाए अपन हाİय-ĭयंग्यक माğयमसँ लोकक मनोरंजन निह \nकएल। िवŅĜजनक बीच आदरक पाÿ सुभƖ झा सामाĠय पाठकक लोकिĆय \nरचनाकार होइतिथ कोना? तथा, \n३. सुभƖझा सन कीितर्पुरुषक संतानमे हुनक कृितक संरक्षण एवं Ćचार-\nĆसारक Ćित अिभरुिचक अभाव अिछ। \nएिहसँ िहनक Ćकािशत रचना दुलर्भ भए गेल। अĆकािशत Ćकाशमे निह \nआिब सकल अिछ। \nसुुभƖ झाक कृृित:  \nसंİकृत, िहĠदी, अङरेजी, Ąेंच एवं जमर्न भाषाक ज्ञाता सुभƖ झाक पिहल \nरचना कोन िथक आ से किहआ छपल \nतकर जनतब तँ हमरा निह अिछ। मुदा, हमरा जे िहनक Ćकािशत पिहल \nरचना देखबाक अवसर भेटल अिछ से िथक िमिथला िमिहरक एकसँ बेसी अंकमे \nĆकािशत ‘ मैिथली भाषाक उĜĜपित’८ िवषयक लेख। एिह लेखमे जािह Ćकारेँ \nिविभž िवŅानक मतक खंडन-मंडनक उपराĠत अपन मत İथािपत कएल अिछ, \nसुभƖ झाक गĦभीर अğययनक ńोतक िथक। दोसर िथक ‘मैिथलीमे संख्यावाचक \nशĤद ओ िवशेषण’९। इहो िथक ओही मूल-गोÿक। एिहसँ ई İपƠ अिछ जे \nसुभƖ झाक िĆय िवषय भाषा िवज्ञानक अğययन छल आ मैिथलीक भाषा वैज्ञािनक \nिवĮलेषण करब हुनक इƠ छलिन The Formation of The Maithili \nLanguage क अनुसार ओ सवर्Ćथम पटना कालेजक डा.ए.बनजŰ शाİÿीक \nिनदųशनमे काज आरĦभ कएल। मुदा समाĢत भेलिन डा.सुनीित कुमार चटजŰक \nिनदųशनमे।१० \nसुभƖ झाक रचना दू Ćकारक अिछ। पिहल कोिटमे अिछ मैिथली भाषा \nसĦबĠधी अङरेजीमे िलिखत सािहĜय। एिह \nकोिटमे अĜयĠत महĜĜवपूणर् अिछ The Formation of The Maithili \nLanguage११ आ The Songs of \nVidyapati.१२ The Formation of The Maithili Language  \nिहनक शोध ĆबĠध िथक जािहपर पटना \nिवĂिवńालयमे डी.िलट क उपािध भेटल छलिन तथा The Songs of \nVidyapati नेपाल ćोतक आधारपर िवńापितक २६२ गीतक संƇह िथक।  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 73 \nएिहमे िवńापित गीतक भाषा वैज्ञािनक िवĮलेषण एवं गीतक अङरेजी अनुवाद \nअिछ। दोसर कोिटमे अबैत अिछ मैिथलीमे सĦपािदत एवं िलिखत पोथी सभ। \n‘िवńापित-गीतसंƇह’’मे िवńापितक ३७० गीत अिछ। एिह संƇहक भूिमका लेखक \nछिथ Ćो.आनĠद िमā। िवदेश याÿा वणर्नक दू टा पोथी ‘Ćवास जीवन’(१९५०) \nएवं ‘याÿा Ćकरण शतक’(१९८१) छिन। ओ २७ अगİत,१९४६ ई केँ दू वषर्क \nलेल पटना िवĂिवńालक अनुदानपर तथा महाराज कामेĂर िसंहसँ ĆाĢत आिथर्क \nसहयोगसँ उच्च िशक्षा हेतु Ąांस गेल छलाह। ओतए ओ अथर्वेदक पैĢलाद, \nआधुिनक भाषा िवज्ञान तथा ğविन िवज्ञानक िवशेष अğययन कएल।१३ ओही \nयाÿाक िवलक्षणक वणर्न एिह दूनू पोथीमे अिछ। ‘नाितक पÿाक उþर’ पÿाĜमक \nशैलीमे किह सकैत छी जमािहर लालक Discovery of India क शैलीमे \nिलिखत पोथी िथक। ओ अनेको जमर्न आ Ąेंचमे िलिखत पोथीक अनुवाद िहĠदी \nआ’ अङरेजीमे कएने छिथ।१४ जे जमर्न आ Ąेंचमे िहनक असाधारण अिधकार \nदेखबैत अिछ। मुदा िहनक एिह \nिवŅता एवं ज्ञानरािशक फलसँ मैिथली वंिचत रिह गेल। \nसुुभƖ झाक महĜव: \n१. यńिप सुभƖ झाक पूवर्हु िकछु िवदेशी आ िकछु भारतीय भाषािवद \nमैिथली भाषाक अğययन Ćİतुत कएने छलाह। \nमुदा, पिहल ĭयिक्त भाषािवद डा.सुभƖ झा भेलाह जे एतेक गĦभीरता एवं \nिवİतारसँ िमिथला भाषाक िवĮलेषण कएल जािहसँ िवĂ-भाषाक मानिचÿपर \nमैिथलीकेँ Ćितơािपत होएबामे भाषावैज्ञािनक आधार भेटल। \n२. िवńापित गीतक भाषा शाİÿाीय िववेचन एवं गीतक अनुवाद अङरेजीमे \nकए िवńापित गीतक महĜवकेँ सवर्Ćथम \nअĠतरराįƏीय पाठकक समक्ष आनल। \n३. मैिथलीक िवदेश याÿा सािहĜयक पिहल लेखक छिथ सुभƖ झा। \nसुभƖ झासँ पूवर्हु कतोक मैिथली िवदेश याÿा कएने छल होएताह। पूवर्क अपेक्षा \nबेसी लोक देश िवदेश ƚमण, उच्च िशक्षा वा आजीिवका हेतु जाइत अिछ, मुदा \nडा.जगदीशचĠƖ झाकेँ छोिड़ याÿाक ƅममे ĆाĢत अनुभवकेँ मैिथलीमे िलिपबŀ कए \nअपन मातृभाषाक याÿा सािहĜयक संवधर्न कएिनहार कम लोक छिथ। आ’ सेहो \nएतेक सूŞमता एवं ĭयापक रूपसँ।  \n४. ‘नाितक पÿक उþर’मे एक इितहासकार जकाँ, िकĠतु सरल भाषा एवं \nनव ढ़ंगें ओ मैिथलीक İवीकृित हेतु कएल \nगेल आĠदोलन एवं िविभž समİया आिदपर अपन िवचार िनभŰकता एवं \nİपƠताक संग Ćİतुत कएल अिछ। एकरा जँ भाषा-आĠदोलनक िवचार Ćधान \nइितहासक पोथी कही, तँ अĜयुिक्त निह होएत। \n५. डा.सुभƖझा राįƏीय भावना एवं िमिथला, मैिथल एवं मैिथलीक Ćेमसँ \nओतĆोत छलाह। िहनक एिह रूपक  दशर्न \n‘Ćवास जीवन’ एवं ‘ याÿाĆकरण शतक’सँ होइत अिछ। पेिरसमे िहनक  74 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nवİÿाभरण देिख दशर्क सभ डा. एस.राधाकृįणनक समक्षिहमे िहनकिह डा. \nएस.राधाकृįणन् बूिझ आकिषर्त भए गेल छलाह।१५ \n६. Ćाच्य िवńाक गĦभीर वेþा, भाषािवज्ञानक Ćकाěड पिěडत, भाषािवद, \nसफल अनुवादक, सहजता आ सरलताक \nĆितमूितर्, सिदखन अनुसंधानरत शोध-िनदųशक, िवŅानक बीच िवŅान एवं \nसामाĠयक बीच सामाĠय, िनरअहंकारी डा.सुभƖ झा िमिथलाक सारİवत परĦपराक \nएक एहन िवभूित छिथ जिनक नामिहसँ मैिथल समाज अपनाकेँ गौरवािĠवत \nअनुभव करैत अिछ। \nअĠतमे कहए चाहब जे आĠदोलनी भाषािवद सािहĜयकार डा. सुभƖ झा \nकिवता, कथा, उपĠयास आिद िलिख \nमैिथलीक लोकिĆय लेखक वा मंचासीन भए āोता-दशर्कक आकषर्णक \nकेĠƖ भनिह निह भेल होिथ। मुदा, राįƏीय \nअĠतरराįƏीय İतरपर िवज्ञजनक बीच जतेक ओ पढ़ल जाइत छिथ वा \nउľृत होइत छिथ, से िकनसाइते मैिथलीक महानसँ महान लेखककेँ सौभाग्य भेल \nहोिन वा होएतिन। ई माÿ डा.सुभƖ झा िथकाह जे मैिथलीक भाषा-वैज्ञािनक \nिवĮलेषण, भाषा िवज्ञान सĦमत तĝयक आधारपर िवİतारसँ कएल एंव िमिथला \nभाषाक िवशेषतासँ लोककेँ पिरिचत कराओल। मैिथली भारोपीय कुलक एक \nİवतĠÿ भाषा िथक, तािह Ćसंग पयŭĢत सामƇी एवं तकर् िवĂ समुदायक समक्ष \nराखल। आ’ बेर पड़लापर एक नीितकुशल कूटनीितज्ञ जकाँ Ćितकूलहुँ केँ \nअनुकूल बनाए पटना िवĂिवńालयमे मैिथलीक İवीकृित हेतु लोकक सङोर कए \nअपन मातृभाषा मैिथलीक िहत-साधनमे सहायक भेलाह। \n१. तĠÿनाथ झा अिभनĠदन ƇĠथ,१९८०, पृ.सं.८४ \n२. तĠÿानाथ झा अिभनĠदन ƇĠथ, १९८०, पृ.सं. १२, डा.दुगŭनाथ झा \n‘āीश’ \n३. Our language was the symbol of our identity and \nwe took to writing in this language so as to serve in its \nprogress.When our language was insulted as being only a \ndialect, we turned to be students of linguistics.When finally \nour enemies made serious attempts to wipe out the \nlanguage and very place of origin, Goa from the political \nmap of India, then we turned to be politicians. -Planning \nfor the Survival of Konkani. - Dr.R. Kelkar, Goals and \nStrategies of Development of Indian Languages, १९९८, CIIL \nMysore./२ \n४. सोमदेव- तĠÿनाथ झा अिभनĠदन ƇĠथ, पृ.सं.१४५  \n५. िचÿालेखा देवी, अवोधनाथ, २००८ पृ. सं. ५ \n६. कीचक बध, चािरम सगर्, तĠÿानाथ झा अनुपम कृित, पृ.सं. ६८,  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 75 \n७. तĠÿानाथ झा अनुपम कृित, २००४, झा, पृ.सं. ५२५,  \n८. िमिथला िमिहर, ०६ नवĦबर, १९३६ \n९. भारती, अĆैल, १९३७. \n१०. The Formation of The Maithili Language, Preface, Luzac \n& Company, Ltd, London,१९५८ \n११. The Formation of the Maithi li language is a brilliant \ncontribution to scientific analysis of the Maithili language, which is \nspoken by about २ crores people of Nepal and India. This Maithili \nlanguage has been the literary vehi cle of the Vaisnava poets of \nBengal, Assam and Orissa and has inspired the poets of Bengal \nfrom Chandidasa upto Rabindranat h Tagore. Maithili is from \npolitical point of view to be included in the dialects of Hindi, while \nlinguistically it stands in between Bengali and Hindi and is \ndifferent from both especially on account of each verb forms. It \nhas its own structural form, although it is an Indo-Aryan language, \nits special features make it diffe rent from each of the literary \nmodern Indian languages.- Luzac & Company, Ltd, London, १९५८- \nwww. Vedicbooks.net  \n१२. The Songs of Vidyapti, १९५४, Motilal Banarsi Dass, \nVanarasi \n१४.(i) Grammar of the Prakrit Language by R.Pischal - \nTranslator- Subhadra Jha, (ii) History of Indian Literature by \nM.Winternitz- Transator- Subhadra Jha- Bhartiya Sahitya ka Itihas, \n(iii) The Abhidharmakosa of Vasubandu Chapter I & II with \ncommentary Annoted and rendered into French from Chinese - \ntranslated into English by Subhadra Jha - K.P.Jayaswal, Patna, ४. A \nDescriptive Catologue of The Sanskrit Manuscripts- ३३८ pages, ५. A \nDescriprtive Catologue of The Sanskrit Manuscripts- ३६२ pages etc. \n@५ \n१५. याÿा Ćकरण शतक, १९८१, मैिथली अकादमी, पृ.सं.६२ - \nāीराधाकृįणĠके ँिवशुŀ साहेबी ठाठमे बैसल देखल, ओ माथ पर मुरेŇा सेहो \nनिह बĠहने रहिथ। Ćदशर्नी देिख जािह बड़कीटा बेंचक एक छोरपर \nराधाकृįणन् बैसल रहिथ तकर दोसर छोरपर हम आ’ मनकूर बैिस गेलहुँ। \nहम िमरजइ आ’ धोतीमे रही। ते ,ँ जे आगĠतुक राधाकृįणन् के ँ िचĠहैत \nरहिĠह से हुनका लग जाए भारत, भारतक सĥयता आिदक िवषयक \nचचŭ हुनकासँ करए आ’ जे हुनका निह िचĠहैत रहैिĠह, से हमरे वेष-\nभूषाक आधार पर हमरे राधाकृįणन् बूिझ ओिह Ćसंग चचŭ करए। पिरणाम  76 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई भेलैक जे हुनका लग सात वा आठ ĭयिक्त माÿा रहलैिĠह मुदा हमरा \nतीन िदशासँ पचासक अĠदाज लोक घेिर लेल। आ’ हमहुँ ककरो भान \nनिह होअए िदऐक जे हम राधाकृįणन् निह छी। \n१६. Bachcha Thakur- Subhadra Jha - 'Close to nature, people \ntill his very last - 'A vibrant intellectual in the midst of intellectuals, an \nordinary man in the midst of the ordinary, a Maithil Brahmin in the \nmidst of of his castemen, a casteless figure in the midst of the men \nof the cross-sections of the society, a progressive in the midst of \nprogressives, a leftist in the midst of rightists, Dr.Jha epitomised the \nvast vistas of divergent crosss-currents in him with oceanic calm \nand poise.' - The Indian Nation, Patna, २२ May, २०००. \n  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 77 \n \nĮयामसुĠदर शिश \n \n१. āŀांजिल आह उमा ! वाह उमा ! \n आह उमा ! वाह उमा !  \nिठĸा डेढ़ वषर् पूवर् रेिडयो टुडेक वाİते कायर्ƅम संचालक आ समाचार \nवाचककेँ छनौट Ćकृयाक ƅममे पिहल बेर जनकपुर उńोग वािणिĔय संघके \nसभाकक्षमे हमरा ओकरासंग भेंट भेल छल। ओ Ćितİ पधŰक रुपमे हमरासभक \nसामने खाढ छलीह आ हम, जनकपुर टुडेक सĦपादक बृजकुमार यादव, \nसंचारकमŰ तथा सािहĜयमकार रमेशरंजन झा, रेिडयो टुडेक ĆवĠधक िनदųशक \nअनुराग िगरी एवं पÿकार महासंघ धनुषाक वतर्मान सभापित उमेश साह \nपरीक्षककेँ रुपमे छलहुँ। तिहया ओ २३वषर्क छलीह मुदा आधुिनक युगक एिह \nयुवतीमे आधुिनकताक नामोिनसान निह छल। मिलछांह रंगक समीज—सलवार, \nसामाĠय चĢपल, मेकअप िवहीन सादा मुदा चमकैत मुखमिěडल, नदी िकनारमे \nलþिरक फूलल अनेरुवा गुलाव जका लािग रहल छलीह ओ। ओकर सुख्खल \nदेह यिƠा ओकर भीतरके पीडाक बखान कऽ रहल छल। İनातकक अिĠतम \nवषर्क परीक्षाक वाद ओ ĭयाभवसाियक जीवनमे Ćवेश करए चाहैत छलीह। यńिप \nएिहसँ पूवर् सेहो ओकर संचार जगतसंग ĆĜयक्ष आ परोक्ष सĦबरĠधा रहैक।छापा \nआ िवńुतीय संचार सĦबोĠधीत अनेकौ तािलम, सभा सेिमनार आिदमे सहभागी भऽ \nचुकल ओिह युवतीक सपना रहैक—रेिडयोक लेल समाचार संकलन करबाक आ \nअपन भाषा मैिथलीमे समाचार वाचन करबाक। हमरालोकिन ओकरा ई मौका \nसेहो उपलĤध कराओल। साँच कही तँ ई अवसर हमरालोकिन दयासँ निह \nओकरा अपनिह Ćितभाक वलपर ĆाĢत भेलैक। हमरालोकिन िनिमþ माÿ बनलहुँ। \nआओर बेसी कही तँ ĆितįपधŰ सभ मğयओ सबŸþम छलीह।लगभग तीन वषर् पूवर् \nमाओवादी Ņारा िपता आ भैयाकेँ वेपþा बनौलाक बादसँ ओकरा बहुत िकछु \nकहवाक छलैक। सĦĥवतः अपन बात कहवाक वाİते तँ ओ संचारक्षेÿमे आवए \nचाहैत छलीह। अएवो कएलिह। \nएिह तरहे अपन सादगी आ Ćितभाक वलपर पिहलिह भेंटमे हमरा माÿ \nनिह सभ परीक्षककेँ Ćभािवत करए वाली ओ युवती छलीह हमर सहकमŰ आ \nिवńाथŰ उमा िसंह। तकराबाद एक मिहने तािलम आ करीव ९मिहना ओकरासंग \nकाज करबाक मौका भेटल। हमर आठ मिहने कतार Ćवासक ƅममे सेहो \nउमासंग बेर बेर ईĠटंरनेट माफर्त बात -- िचत भेल अिछ। एिह बीच ओकर  78 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएकगोट उलहन रहैत छलिन—सर अहाँक गेलाक वाद हमर भाषाक शुŀा-शुŀी \nकेओ निह देिख दैत छिथ। ओएह उमािसंहक िवषएमे सोम िदन भोरे अĜयरĠत् \nअशुभ समाचार सुनलहुँ। भोरे ओछानेपर छलहुँ तखने जनकपुरक एक गोट \nसहृदयी िमÿ फोन कऽ कऽ ई अशुभ समाचार सुनौने छलाह। मोन घोर भऽ \nगेल छल। एक गोट फूलके नीकसँ फूलवासँ पिहनिह िनचोिर देल गेल अिछ। \nकोन अधमर् कऽ कुदृिƠम पि़ड गेलै एिह सĦभावनावान मĔजनिरपर? भोरेसँ \nघटनाक िववरण आ कारणपर गंथन मĠथनन कऽ रहल छी। मुदा एĸहीगोट \nिनचोडपर पहुचैत छी। जे भेल से बड़ अधलाह भेल। एकगोट अक्षĦयण \nअपराध। उमामे एकगोट संचारकमŰमे होवएवला सभ गुण छल। ओ अğययनशील \nछलीह, मेहनती छलीह, िनडर छलीह आ पेसाĆित िनį टावान सेहो। सĦभवतः \nहुनकर ईहे गुण, हुनकर मृĜयुक कारण बĠ ाल। लगभग तीन वषर् पिहने माओवादी \nकायर्कतŭसभ उमाक िपता रंजीत िसंह आ भैयाके िसरहाक रामनगर िमचŶयासँ \nअपहरण कऽ बेपþा बनौने छल। दुनूगोटेक एखनोधिर कोनो अþा—पþा निह \nछिन। घरक मुिखयासभ बेपþा बनौलाक वाद उमा अपन घरक एसगर मुिखया \nछलीह। बेसहारा माए, भाउज, बिहन आ भितजा—भितजीक देखभाल आ अपहिरत \nिपता तथा भैयाक खोजीक पहल करब हुनके िजĦमासमे आिव गेलै। बाबू आ \nभैयाक अपहरण पĮयाछत् घरक िबगरैत आिथर्क संकटक भार सेहो ओकरेपर \nछलै। पािरवािरक िजĦमेवारी वोधक कारणे ओ एखनधिर िववाह पयर्Ġत निह कएने \nछलीह। अपन िपता आ भैयाक मुिक्तेक लेल ओ रािįƏय तथा अĠतररािįƏय \nिनकाय सभमे हार गुहार करैत आएल छलीह। जाधिर ओ िसरहामे छलीह हुनका \nबेर-बेर धमकी देल जाईत छलिन। धमकीक कारणसँ सेहो ओ सुरिक्षत \nवसोवासक वाİते। जनकपुर आएल छलीह मुदा एतहु सुरिक्षत निह रिह \nसकलीह। \nकरीव दू वषर्सँ ओ जनकपुर नगरपािलका १४, रजौल िİथत एक साथीक \nघरमे भाड़ापर रहैत आएल छलीह। रिविदन सनğ याक सात वजे ओ अपन एिह \nडेरामे छलीह तखने हितयार धारीक एक समूह आएल आ हुनका उपर अंĠधाधुĠ न \nखुकुरी Ćहार कएलक। जािहसँ ओ गंभीररुपसँ घाइल भेलीह। रेिडयो टुडेेमे \nकायर्रत मिहला पÿकार उमाके उपचाराथर् काठमाěडू लऽ जाईत काल बाटेमे मृĜयु \nभेल छल। समाचारक िबषए लऽ कऽ हुनक हĜयार भेल हएवाक ĆारिĦभकक \nअनुमान अिछ। नेपालमे हĜयाे कएल गेल उमा पिहल मिहला पÿकार अिछ। \nदोषीकेँ पिहचान आ िगरģतारी निह होएवा धिर उमािसंहकेँ हĜयारक \nवाİतिवक कारण पþा लागव किठन अिछ। वतर्मान सरकार दोषी पþा लगा \nदोषीकेँ दिěड तँ करत तकर सĦभानवना बहुत Ġयुनतम अिछ मुदा पÿकार \nउमािसंहक बिलदान बेकार निह जाएत कारण कलमक धार अवरुŀ करएबला \nकिहयो िजवीत निह रिह सकल अिछ। कलमक नीव तोडए वला सभक अिİवए \nवल समेत नİटय भेल घटनाक साक्षी ईितहास अिछ। अपन देशक रक्षा वाİते \nरणक्षेÿमे मृĜयुए वरण करएवला सैिनककेँ शहीद कहल जाईत अिछ। ओ मृĜयुन  मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना २००९-१० 79 \nआदरě ीय होईत अिछ जे देशक िहतमे भेल रहैत अिछ। उमा ! अहाँ \nसौभाग्यशाली छी। समाचार िलखवाक आ पढवाक कारणसँ अहाँ Ćाण गेल। \nमनुिक्खक नैसिगर्क अिधकारक वकालत करैत Ćाण देिनहािर हे बीराĻणा ! अहाँ \nदुिनयाभिरक कलमिजवी सभक मनमानसमे रहव। आह उमा ! वाह उमा !  \nअिĠतमे गुरुवर डा.धीरेĠƖेक एिह पंिक्त Ņारा āŀा सुमन ĭयक्त करए \nचाहव İवीकार करु। हे ! हमर सहकमŰ आ िशįयाग। \nनोरक टघारेसँ जीवन जँ िनिमर्त \nआशा केर कमल अिछ हृदय केर दहमे \nकिठन युŀ अिछ ई तँ लिडए रहल छी। \nहारव ने किहयो अहंक (हमर) जीत िनिĀित। \n \n२. सािहĜ यकार डा. धीरेĮ वर झा िधरेĠ Ɩक ६ ठम वािषर्कीपर िवशेष \n \nनमन गुरुदेव \nनेपालीय मैिथली सािहĜ यक जनक एवं जनकपुरक चिटसारक अिĠ तम \nĆाचायर् गुरुदेव डा. धीरेĮ वर झा ‘िधरेĠ Ɩ’क छठम् İ मृितसभा पुस २७ गते सĦ पĠ न \nभेल अिछ। हुनकर वरदहİ त ĆाĢ त कऽ एखन धुरĠ धर खेलाड़ी बनल \nसािहĜ यकारलोकिन हुनका İ मरण कएलिन िक निह से ओएह जानिथ मुदा हुनकेँ \nĆेरणासँ जĠ मƇहण कएने िमिथला नाƀयकला पिरषद धिर हुनका अवĮ य İ मरण \nकएने छल। एिह अवसरपर भाषण-भुषण आ िकछु घोषणा सेहो भेल। सभकेँ \nबुझल अिछ जे नेतासभक भाषण िनį Ćभावी भऽ रहल आजुक युगमे भाषणक Ćित \nआमजनकेँ िवĮ वास घिट रहल छिन। ओना हुनका कोनो मĠ चपर चि़ढक İ मरण \nकरी वा मोने-मोन, कोनो अĠ तर निह छैक। कारण देवताक पूजा मोने- मोन सेहो \nकएल जा सकैए। आ असली पूजा तँ देवताक देखाओल बाटपर चलब िथक। \nहुनकर आदशर्केँ पालना करब िथक। हँ जहाँधिर घोषणा करबाक गĢ प अिछ तँ \nएतुका वहुत संİ था आ ĭ यिक् त बहुत िकछु घोषणा कऽ चुकल छिथ। आव \nदेखवाक अिछ जे ई घोषणा सभ कायर्रुपमे आएल िक निह ? \nहम जहन गुरुदेवकेँ जनकपुरक चिटसारक अिĠ तम Ćाचायर् िलखए लागल \nछलहुँ तँ मोनमे नाना Ćकारक िचĠ ता ĭ याĢ त छल। कारण जनकपुरमे सĦ Ćित जे \nकलमिजवीसभ सकृए अिछ , ओहोसभ कोनो िहसावसँ कम निह छिथ। सभक \nसंग नाम, दाम आ मुकाम छिन। एहना अवİ थामे केओ किह सकैत छिथ जे ‘ओ \nअिĠ तम Ćाचायर् कोना भऽ गेलाह।’ मुदा एिह वाİ ते हम मैिथली एमएक पिहल \nबैचक जमावड़ाक दृĮ य उदघाटन करए चाहव। ओना उमेरक कारणे हमरा एिह \nिभतरक ितरीिभटीक जानकारी निह अिछ मुदा हम जे देखल से कहए चाहव। \nगुरुदेवक भािगरथी Ćयाससँ राराव क् यĦ पसमे मैिथलीमे एमएक पढाई सुरु \nभेल छल। मैिथलीक बादे राजिनती शाİ ÿ, अथर्शाİ ÿ िकंवा अĠ य िवषएमे \nİ नातकोþरक पढाई शुरु भेल। सभकेँ सुखद आĮ चयर् लािग सकैए जे मैिथलीक  80 िव देह : सदेह : २ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएमएक पिहल बैचक िवńा","size_mb":2.03,"has_text":true},"Sadeha 03.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 03.pdf","name":"Sadeha 03.pdf","text":"मैिथली पń २००९-१० i \nिवदेह \nमैिथली पń २००९-१० \n  ii िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका (http://www.videha.co.in/) \n१५ जनबरी २०१० वषर्:३ मास:२५ अंक ५० \nिवदेह: सदेह:३ ( िवदेह ई पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकक दस Ćितशत चुनल \nरचनाक संग) \nदाम: १०० टाका ( ĭयिक्तगत ƅय लेल) आ $40 (for institutions and \nlibrary India and Abroad) \nसĦपादक- गजेĠƖ ठाकुर \nसहायक सĦपादक- āीमती रिĮम रेखा िसĠहा, āी उमेश मंडल \nभाषा सĦपादन- āी िवńानĠद झा आ āी नागेĠƖ कुमार झा \nISBN: 978-93-80538-08-2 \n(c)२००८-१०.सवŭिधकार लेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय \nसंपादकाधीन। रचनाकार अपन मौिलक आ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ (सात िदनक भीतर) एकर \nĆकाशनक अंकक सूचना देल जायत। ’िवदेह' Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nअिछ आ एिहमे मैिथली, संİकृत आ अंƇेजीमे िमिथला आ मैिथलीसँ संबंिधत \nरचना Ćकािशत कएल जाइत अिछ। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक ०१ आ १५ ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।  \n(c) २००४-१० सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ \nआकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ संƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद \nआ पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक हेतु \nggajendra@videha.com पर संपकर् करू।  \n© āुित Ćकाशन- िवदेह:सदेह:३-िĆंट वसर्न- DISTRIBUTORS: AJAY ARTS, \n4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, DARYA GANJ, New Delhi-110002  \nPh. 011-23288341, 09968170107 Website: http://www.shruti-\npublication.com e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \nhttp://www.videha.co.in/ एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी \nआ रिĮम िĆया Ņारा पािक्षक रूपेँ  िडजाइन कएल जाइत अिछ।  मैिथली पń २००९-१० iii \n(कायŭलय Ćयोग लेल) \nिवदेह:सदेह:१ (ितरहुता/ देवनागरी)क अपार सफलताक बाद िवदेह:सदेहक आगाँक \nअंक लेल वािषर्क/ िŅवािषर्क/ िÿवािषर्क/ पंचवािषर्क/ आजीवन सƄİयता अिभयान। \nओिह बखर्मे Ćकािशत िवदेह:सदेहक सभ अंक/ पुिİतका पठाओल जाएत। \nनीचाँक फॉमर् भरू :- \nिवदेह:सदेहक देवनागरी/ वा ितरहुताक सदİयता चाही: देवनागरी/ितरहुता \nसदİयता चाही: Ƈाहक बनू (कूिरयर/रिजİटडर् डाक खचर् सिहत):- \nबखर् YEAR INDIA NEPAL Abroad  \nएक  ( २०१०ई.) रु.२००/-  INR ६००/-  US$25 \nदू  ( २०१०-११ ई.) रु.३५०/-  INR १०५०/- US$50 \nतीन  ( २०१०-१२ ई.) रु.५००/- INR १५००/-  US$75 \nपाँच ( २०१०-१३ ई.) रु.७५०/-  INR २२५०/- US$125 \nआजीवन (२००९ आ ओिहसँ आगाँक अंक) रु.५०००/-  INR १५०००/- US$750 \n \nहमर नाम: \nहमर पता: \nहमर ई-मेल: \nहमर फोन/मोबाइल नं.: \n \nहम Cash/MO/DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI  दऽ \nरहल छी। वा हम रािश Account No. 21360200000457 Account holder \n(distributor)'s name: Ajay Arts, Delhi, Bank: Bank of Baroda, Badli branch, \nDelhi\n क खातामे पठा रहल छी। \nअपन फॉमर् एिह पतापर पठाऊ:- shruti.publication@shruti-\npublication.com वा AJAY ARTS, 4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, \nDARYAGANJ, Delhi-1100002 Ph. 011-23288341, 09968170107,  \nWebsite: http://www.shruti-publication.com \n \n \n(Ƈाहकक हİताक्षर)  iv िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल)  मैिथली पń २००९-१० v \nिवदेह \nमैिथली पń २००९-१० \n(िवदेह:सदेह:३ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ  \nबीछल आ सĦपािदत कएल) \n \nिĆय पाठकगण, िवदेहक नव अंक  ई Ćकािशत होइत अिछ पािक्षक  \nरूपेँ - लॉग ऑन करू  http://www.videha.co.in । ई िĆंट वसर्न माने \nिवदेह:सदेह:३ िवदेह ई-पिÿकाक २६म ( १५.०१.२००९) सँ ५०म \n(१५.०१.२०१०) अंक धिरक चुनल रचना ( मोटा-मोटी दस Ćितशत)क संग \nĆİतुत अिछ। मुदा िवदेहमे ई-Ćकािशत पाखलो (मूल कॲकणी उपĠयास तुकाराम \nरामा शेट आ मैिथली अनुवाद डॉ. शĦभु कुमार िसंह), Ĕयोित झा चौधरीक \nकिवता संƇह अिचर्स् आ नताशा ( मैिथली िचÿ-शृंखला- देवांशु वĜस) अलगसँ \nपुİतकाकार Ćकािशत कएल जा रहल अिछ। \nिवदेह Ņारा ĆारĦभ भेल मैिथली (ितरहुता आ देवनागरी) सािहĜय आĠदोलनमे \n२००सँ बेशी लेखक जुिड़ चुकल छिथ, ५० टा अंक ( देवनागरी, ितरहुता आ \nƙेल तीनूमे) ई-Ćकािशत भऽ गेल अिछ आ पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िवदेह \nआकŭइवमे राखल गेल अिछ। दू टा सदेह अंक (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो \nĆकािशत भऽ गेल अिछ। िविवध िवषयपर ६००० पृơक नूतन मैिथली सािहĜय \nआ ५० लाख शĤदक मैिथली कॉपŸरा अĠतजŭलपर िवĂक सĦमुख Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। ११०० पृơक भोजपÿ-तालपÿक आ अĠयाĠय पÿक पाěडुिलिपक \nिमिथलाक्षरमे अंकण आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण कएल गेल अिछ। \nिवदेह आकŭइवमे माÿ शािĤदक कॉपŸरा निह अिछ वरन् १००सँ बेशी मैिथली \nऑिडयो फाइल, १०० घěटासँ बेशीक मैिथली वीिडयो फाइल जािहमे कैकटा \nसĦपूणर् मैिथली नाटक सेहो अिछ, आधुिनक कला, िचÿकला, छायािचÿक संग \nिमिथला िचÿकलाक फोटो आ पी.डी.एफ. रूपमे  सएसँ बेशी मैिथली पोथी सेहो \nदेखबा, पढ़बा आ डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। संगमे बच्चा सभक सािहĜय \nआ काटूर्न सभ सेहो िनिमर्त आ Ćदिशर्त कएल गेल अिछ आ पढ़बा लेल आ \nडाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। मैिथलीक पिहल ƙेल पोथी उपĠयास- \nसहćबाढ़िन ( हमर पोथी कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे संकिलत हमर उपĠयास) सेहो \nिĆंट रूपमे  आिब गेल अिछ। िमिथलाक सभ जाित आ धमर्क मैिथलीमे संİकार,  vi िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिविध-ĭयवहार आ āमगीत िवदेह ऑिडयो आ वीिडयोमे राखल गेल अिछ। \nमैिथलीक लेल भाषा सĦपादन पाƁयƅमकेँ अĠतजŭलक िवदेहक ३००० सँ बेशी \nसदİय Ņारा अिĠतम रूप  सेहो Ćदान कएल गेल अिछ। िमिथलाक्षरक यूनीकोड \nआवेदनमे िवदेहक योगदानकेँ आवेदनकतŭ Ņारा आवेदनमे विणर्त कएल गेल \nअिछ।संगिह िवदेह आकŭइवक आधारपर यूनीकोडमे २००८ सँ पोथीक Ćकाशन \nशुरु भेल (निचकेताक नो एěƏी:मा Ćिवश पिहल यूनीकोड िĆंट मैिथली पोथी छी) \nमुदा िहĠदीमे पिहल यूनीकोड िĆंट पोथी फरबरी २०१० मे वाणी Ćकाशनसँ \nआएल। संगिह हमर िलखल सहćबाढ़िन जे मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक अिछ \n(ISBN:978-93-80538-00-6) २००९ मे िरलीज भेल आ पुअर होम दरभंगा िİथत \nĤलाइĠड İकूलकेँ पठाओल गेल अिछ। मुदा ई तँ माÿ ĆारĦभ अिछ। \nएिह खěडमे कुछु चुनल मैिथली पń ( िवदेह:सदेह:३ िवदेह ई-पिÿकाक \n२६म सँ ५०म अंकसँ बीछल आ सĦपािदत कएल) देल जा रहल अिछ, आ \nएिहमे किवता-गीत-अकिवता-गń-किवता सभटा अिछ आ एतए मैिथलीमे दोसर \nभाषासँ अनूिदत पń सेहो अिछ। \nसूचना: पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् \nउदयकाĠत उफर् ISP 220.227.163.105, 164. 100.8.3, 220.227.174.243  \nउफर्....केँ डगलस केलनर आ अरुण कमलक रचनाक चोिरक पुिƠक बाद \n(http://www.box.net/shared/75xgdy37dr) बैन कए िवदेह मैिथली \nसािहĜय आĠदोलनसँ िनकािल देल गेल अिछ।केलनरक संदेश नीचाँ अिछ। िवशेष \nजानकारी मैिथली ĆबĠध:िनबĠध:समालोचना २००९-१० ( िव देह : सदेह : २ \n(िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) मे देल गेल अिछ। \nkellner@ucla.edu\" <kellner@ucla.edu.Dear Gajendra \nthanks for the detective work. was there a response? \nbest regards, Douglas Kellner, Philosophy of Education Chair, Social Sciences \nand Comparative Education, University of California-Los Angeles, Box 951521, \n3022B Moore Hall, Los Angeles, CA 90095-1521, Fax  310 206 6293, Phone \n310 825 0977 \n \n-गजेĠƖ ठाकुर \n  मैिथली पń २००९-१० vii \nअनुƅम \n \nमहेĠƖ कुमार िमā \nपूवर् सांसद, नेपाल 1  \nरोशन जनकपुरी \nचĢपल आ सड़क 2 \nओम कुमार झा  \nथर थर कािप रहल छौ तोहर पएर 3 \nĆेम िवदेह ललन \nएकइसम सदीक नाम 4 \nसुिदप कुमार झा \nदूटा पń 5 \nअयोğया नाथ चौधरी \nएक भुम जोड़ एक सĜय। बराबर दू क्षण 6  \nएक पिरवोधन आ शेष किवता 7 \nĆशांत िमā \nक्षिणका 8 \nकुमार मनोज कĮयप \nवसंती दोहा 9 \nनिह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन 10 \nकĪपना शरण \nएकटा हेरायल सखी 12 \nिबनीत ठाकुर \nगीत 13 \nसतीश चĠƖ झा \nई जीवन 14  \nबी.के कणर् \nिमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल 15  \nसुबोध ठाकुर \nहम गामेमे रहबइ 16   viii िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिनिमष झा \nअसमिपर्त उĠमाद 17 \nबुŀ आ आतंक 19 \nकािमनी कामायनी \nचĸा 20 \nडॉ शंभु कुमार िसंह \nलोरी 21 \nअतीत 22 \nआस 23 \nिनशाĆभा झा  \nभगवती गीत (लोकगीत संकलन) 23 \nिववेकानंद झा \nकिवता आ की सुजाता 24  \nचान आ चाžी 25 \nमिणकाĠत िमā “मिनष” \nिमिथला वĠदना 27 \nआशीष अनिचĠहार \nगजल 28  \nिकछु गń किवता 28 \nवौएलाल साह \nमधेशक आवाज 29 \nसĠतोष कुमार िमā \nहमर मीत 30  \nहेमांग आिĂनकुमार देसाइ \nसमीकरण 31 \nअशोक चौधरी  \n 32 \nउपेĠƖ भगत नागवंशी \nबुढ़वा 33  \nडा. सुरेĠƖ लाभ \nइितहास 34 \nइĠकलाब 35  मैिथली पń २००९-१० ix \nसरİवती चौधरी ‘रचना’ \nसĦबĠधक कोनो सूÿ 36 \nडॉ अिजत िमā \nिमिथला-धाम 37 \nसुनीलकुमार मिĪलक \nघड़ी 38 \nराजकमल चौधरी \nबही-खाता 39  \nएकटा Ćेम-किवता 40 \nजीवकाĠत \nवनदेवी 41 \nजन-जन याचक 42 \nरूपा  धीरू  \nĆसव–पीड़ा 44 \nअžावरन देवेĠदर \nपािन अिछ, माÿ आँिखक नोर 45  \nअमरेĠƖ यादव \nआƫान 48  \nĮयामल सुमन \nमैिथली दोहा 49 \nिहमांशु चौधरी \nबाल गीत 50  \nतोँ İवतंÿ छेँ 50 \nदयाकाĠत \nपाँच लाख बौआक दाम 51 \nअिजत कुमार झा \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ 53 \nसुिमत आनĠद \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! 54 \nिवजया अयŭल \nआजुक जीवन 55  x िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसरोज िखलाडी \nमनक बात मनमे 56 \nउमेश मंडल \nगिनयािर िपसबाक गीत 57 \nतेलकसाय लगबैक गीत 58 \nदसमासी सोहर 59  \nरूपेश  कुमार झा “Ĝयॲथ” \nखेली सĢपत जा भुइयाँ थान 62 \nिवनीत उĜपल \nमनुख आ माल 63  \nसमाजक ई रूप  64 \nराजदेव मंडल \nआह 65 \nज्ञानक झंडा 66 \nझाँपल अिİ तĜ व  67 \nरहब अहॴ सभक संग 68 \nनदीक माछ 69 \nबाट-बटोही 70 \nसीमा परक झूला 71 \nचीड़ीक जाित 72 \nशेफािलका वमŭ \nबाजी 73 \nअनबुĔहल 74 \nĆसंग चाहे जे होइ 75 \nवचनक मास 76 \nमहाकाĠत ठाकुर \nकी चाहलौं 77  \nउदारीकरण 78 \nİव. कालीकांत झा \"बुच\" (१९३४-२००९) \nिवरिक्त 79  \nपोताक अŇहास 80 \nदीनक नेना 81 \nमनीष ठाकुर \nिवरह गीत 82  मैिथली पń २००९-१० xi \nचĠƖकाĠत िमā \nजागु-जागु मैिथल 83 \nकुसुम ठाकुर \nचुल बुली कĠया बिन गेलहुँ 85 \nअिभलाषा  85 \nिशव कुमार झा ‘‘िटĪलू” \nचĮ माक बोखार 86 \nिहंसक नानी 89 \nकोप भवनमे किनयाँ 90 \nĆेयसीक िवलाप 91  \nधमųĠƖ िवƫल \nƙĦıबाबाक अवसान 92 \nओकरासभक अĠत होबाक चाही 92 \nरघुनाथ मुिखया \nअनुþिरत Ćķ 94  \nकिवताक शीषर्क जकाँ 95 \nलŞमण झा ‘सागर’ \nचुņीधारी 96 \nिवभूित आनĠद \nएक- दू- तीन- चािर- पाँच- छओ- सात- आठ- नओटा किवता 98  \nĆितपक्ष: दू 100 \nमदारी युग  101 \nनब पी ढ़ी 102 \nअरािड़ जोतैए 104 \nवİतुत: 105 \nअंितम पीि़ढक बयान 106 \nएकटा साĦयवादीक आĜम कथा 108 \nदोसर अğयाय 109 \nतेसर अğयाय 109 \nचािरम अğयाय 110 \nİवĨ 110 \nपाँचम अğयाय 111 \nक्यो-क्यो, िछट फुट 111 \nवþर्मान अğयाय 112 \nकुहेसक अĠहड़ 112  xii िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरमण कुमार िसंह  \nगुमशुदगी िरपोटर् 114 \nमायानाथ झा \nमातृिगरा 115 \nसिच्चदानĠद ‘सौरभ’ \nदेखू नै.... 117 \nभोरक आसमे 118 \nअĠहारक संग रहैत रहैत 119 \nअशोक दþ \nबाल गीत 120 \nबाल गीत 120 \nबाल गीत (लोरी) 121 \nओिध उपाड़ 122 \nशीतल झा \nटी..ऽऽऽऽ..स 124  \nशĦभु नाथ झा ‘वĜस’ \nिमिथलाक दशा 125  \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। 126 \nिमिथला बचाउ 126 \nबेरोजगारीक समİया 127 \nडॉ. योगानĠद झा \nघर 130 \nवीरेĠƖ मिĪलक \nगितशीलता 132 \nगंगेश गुंजन \nराधा-१६म खेप 133 \nकीितर्नारायण िमā \nअकाल 134 \nİव. ĆशाĠत \nकरू  की वृŀ अथबल छी 135 \nकाली नाथ ठाकुर \nसून िमिथलाĖचल…..। 136  मैिथली पń २००९-१० xiii \nअरिवĠद ठाकुर \nगजल 138 \nकुमार पवन \nनिह िबसरैछ 140 \nकािŎ तँ रिव छै 142 \nāी िवńानĠद झा \nकोशीक ताěडव  145 \nदहेज दानव 146 \nमो. गुल हसन \nसभटा चौपņ भऽ गेल 147 \nमनोज कुमार मंडल \nबहीन 149  \nआमोद कुमार झा \nमैिथल नँइ–छोटका 150 \nगजेĠƖ ठाकुर \nआकाश मğय िलखल हमर लेख 152  \n  मैिथली पń २००९-१० 1 \nमहेन्ġ कु मार िमĮ \nपूवर् सांसद, नेपाल \n \nचेला चĦ ाच आ दलाल राखू अपनेटा संग \nसेबाक सुिवधा िमलत जनतामे रहत रंग \nजनतमे रहत रंग चĦचा बहुत जरुरी \nचĦचा  जॱ होए संग होएत सभ आशा पुरी \nचचŭ अिछ ओिह महा पुरुषक जे रामक वरण करए \nजनता सबहक बात निह बूझए अपने खुņा धरए \nअपने खुņा धरै िववेेकक रित निह लेस \nसंवेदनाक İवर कतौ निह, जड़ै रहए मधेश \nिगरीजा माधव आ हो Ćचěड, िकएक चाही लोकतĠÿ। \nलोकतĠÿ आब लोप भेल भोग तĠÿ ला लडू \nजनता सबहक हक-हीत की, अपन झोड़ा भरु \nअपन भरु निह तँ पछतावा हेाएत \nवैर िवरोधक िचĠता निह अपन परार कतै जाएत \nजुड़ल रहू एिह जोगारमे अपन पिरजन निह छुटए \nलुटब अिछ संİकािर हमर लुइट सकी से लुटए \nगाथ कथमैप निह छोडूु धएने रहू झोड़ा \nपाÿ अपने वैह लाएक छी जेना सŎेसक घोड़ा \nमंÿी निह महामंÿी एिह धरतीक Ņय पुत \nशरमसँं िमिथला कािन रहल, देख िहनक करतुत \nदेख िहनक करतुत जनता िधĸािर रहल अिछ \nलोभ लालचमे फसल नेताकेँे आब जनता झटकािर रहल अिछ \nसंिवधान सभा िनवŭचनमे देखल एहन ताल \nजनतासभ आराम करैछ, नेता अिछ बेहाल \nपैसा सबहक लोभमे फसल, िबकाएल मधेशी नेता \nटेěडर भिर भिर मधेशक िटकट एतऽ देता \nगुĠडा बदमास आ उचĸा पौलक मधेशक िटकट \nजेकरा िवरोधमे मरल पचासो वैह मांग िसटत \nआबहु जागू, जागू औ मधेशी भैया \nिजनगी भिर पछतािव रहब, करब हाय दैया \n  2 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरोशन जनकपुरी \nचĢपल आ सड़क \nतिहया  \nसडक गमर् कएने रहै \nओ चĢपल सभ \nजकर चुŎा तँ रहै ठंंढा \nआ पेट रहै खाली, \nअपन चुŎाक पक्षमे \nचĢपलक चापसँ \nआ ठंढा चुŎाक तापसँ \nजनमलै एकटा Ĕवा लामुखी \nआ एकटा भूकĦप, \nआ हमर चĢपलवाली मायक आँिखमे \nआश भिर गेल रहै \nगमर् चुŎाक \nआ एखन, \nचĢपल सभ तँ अखनो सड़केपर अिछ \nमुदा जुþा सभ \nजे तिहया चĢपल संगे सड़केपर दौड़ैत रहै, \nिदशा बदिल लेने आिब \nहमर चĢपल वाली मायक पेट \nअखनो खािलए अिछ \nचुŎा अखनो ठंडे अिछ \nआ हĦमर \nचĢपलवाली मायक आँिखमे \nआƅोश भिर गेल अिछ \nतैं, \nआƅोशक गीत \nिलखाइते रहबाक चाही \nअग्नीत गीत गबैते रहबाक चाही \nआ चĢपल सभकेँ \nसड़क गमर् किरते रहबाक चाही ।   मैिथली पń २००९-१० 3 \nओम कु मार झा  \nथर थर कािप रहल छौ तोहर पएर      \nरे खसवादी तोँ बाजल छेँ मधेिशया होइत अिछ कायर \nमुदा मधेिशयाक जोस देिख थरथर काँिप रहल छौ तोहर पएर। \n \nजािग गेल छै मधेशी अपन अिधकार हिथयाबऽ लेल \nघर घरसँ उमरल छै मधेशी मधेशी सरकार बनाबऽ लेल \n  \nपचीस शहीदक खुन किह रहल छै, उठ मधेशी उठ उठ \nधोखा, फरेब देखा रहल छौ, िगिरजा कोइराला उँट । \n  \nिहरěय  कĮयप Ćचěडसँ बाजल ओ बĠदुक उठाओल मधेशीकेँ मारऽ लेल \nमधेशीक बच्चा बच्चा Ćहलाद बिन खनत गड़दा ओकरो गारऽ लेल \n  \nमधेशक भुिमसँ आĠदोलनक Ĕवा ला धधकल छै \nजे आओत ओकरा िमझाबऽ ओ ओिह जिर मरलै \n  \nझुकल िगरजा, झुकल Ćचěड झुकल मधेशी दलाल सभ \nपएर पकिड़ िगरिगरेनै िगरजा– दलाल सभ । \n  \nबहुत खएले मधेशीक कमाइ आब निह तोरा पचतौ रे \nमधेशी अĢपन िहİसा नेने आब तोरा निह छोड़तौ रे। \n  \nदू सए अड़तीस बिरससँ मधेिशयाकेँ वड़ ठकले रे \nछŃ रुप तोहर देखार भऽ गेलौ आब तोँ निह बचबे रे । \n  \nलोकतंÿक नकाब लगा राक्षसी रुप तॲ नुकओले रे \nहमरे घर फुटाकऽ हमरे भाइकेँ बंधुआ–बिहया बनौले रे \n  \nखबरदार आब सुने नङटा आब निह चािल चलतौ रे \nअĢपन अिधकार लेबऽ लेल मधेिशया िसंह दरबार बँटतौ रे । \n  \nजनसंख्या क आधारमे चुनावी क्षेÿ लऽ छोड़बौ रे \nतोहर नाक रगिड़ संघीय ĭयकवİथा लऽ लेबौ रे ।  4 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n  \nआइ मधेशीया हुनकर सुन \nजन जन वजै छै एके बात \nमधेशी एकता िजĠदाबाद \nमधेशी एकता िजĠदाबाद।                          \n \n \n \n \n \nĤेम िवदेह ललन \nएकइसम सदीक नाम \nअजगूत एकइसम सदी अिछ कऽ रहल \nहोएबाक ने चाही जे सएह अिछ भऽ रहल \n  \nकरैत छल धिनक यौ शोषण गरीबक \nगरीबे गरीबपर जुलुम आइ कऽ रहल \n \nबदिल गेल अिछ आब अपनक पिरभाषा \nअपन तँ अपने के घेंट अिछ कािट रहल \n \nदहेजक बेपार अिछ बनल िववाह \nĆेमक नाटक आइ फैसन अिछ भऽ रहल \n  \nकरैत रहू मंचपर जाित–पाित अंत \nजातीय संगठन अिछ िदन–िदन बिढ़ रहल \n  \nएखने अिछ अनपढ़मे भाइ इमानदारी \nपढ़लहबा िजलासँ देशधिर लूिट रहल \n  \nचीउजे नै, मनुक्खो आब भेटैए नकली \nनाङट उघार ललन सदी अिछ भऽ रहल ।  मैिथली पń २००९-१० 5 \nसुिदप कु मार झा \nदूटा पń \nगामक िसमानपर फाटल दरािर \nिचबाबऽ बबलगम लाबऽ कोदािर \n  \nमनमे छऽ पोसने िकए गनगुआिर \nबाँिट लेब मसुरी तोड़ऽ ई आिर \n  \nएक पÿ Ćेमक िलिखकऽ तँ भेजऽ \nसांठब हम भार अपन आंचर पसािर \n  \nउठबऽ मानवता, छोिड़ अड़ािर \nतॲ हमरा दुवािर हम तोड़ा दुवािर \n \n२ \nपहाड़क उचाइपर सँ \nएकटा गुĦबाक िखड़की दने \nएकटा लड़की िनचा देखैत छै \nउपĜयकामे \nबहुत–रासे गुƂडीसभ \nआकाशमे  झुलुवा झूिल रहल छै \nअİतामइत सुरुजक कातमे \nएकटा गुƂडी डुबकी मारैछ \nधरतीकेँ चुĦमा लैत उठैछ आकाश िदस \nजखन घĠटी बजै छैक \nिनİतĤधतामे हेराइत \nओकर पपनी भीिज जाइत छैक \nनइ जािन िकए \nउपर आकाशक लेल \nवा िनचा संसारक लेल ।  6 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअयोध्या नाथ चौधरी \nएक भुम जोड़ एक सĜय। बराबर दू क्षण \n \n१ \n \nकौखन हमरा सभक मौन आƅामक बिन जाइछ \nआ िववेक सहजिह कोनो िखड़िक दऽ उिड़या गेल रहैछ तावत धिर \nिकछु िनराश क्षणक Ćतीक्षा फेर ओकरा बजा लैछ \nआ तावते ओकर काया–कĪप भऽ जाइछ \nसभ मनुपुÿ मोम भऽ जाइत छिथ एक–दू क्षणक िजनगीमे । \n  \nकिहयो चॱकल अिछ अहाँक दुनू तरहĜथी? \nआ तदुपराĠत िकताब बनाकऽ पढ़लहुँ अिछ ओकरा ः \nतिहए िगरह बािĠह गेल हमर बातक \nिनजŰब भेल आँिखकेँ िनहारैत रिह जाएब अहाँ \nपलक टो–टो कऽ फुिसयाही आवेश करैत । \nमोने–मोने गुनैत  ।। \n  \nएक क्षण बाद \nहाथ अपनाकेँ समेिट कऽ अहाँक माथपर चिढ़कऽ बाजत िनयामकसँ \nचिकत छी अहाँक दुƠ ĭयवहारपर \nआ ओ ओिह एक िदन सभसँ बजै छिथ \nƚम आ Ćवंचनाक कथा सएह पुछलक अिछ की? \nकेहन टाँट सĜयक रािख देिलयह अिछ सोझामे \nएकोबेर चुिम लैह टाँट भेल गदर्िन, आ माथ, आ मुँह \nएिहना बुझबहक की  \nजीबैत मुिİकआइत गुलाबमे कांट ने होइछ िकदन । \n  \nकरĠतमे गछारल अहाँक हीरक, मुक्ता, रुपरानी वा जे िकछु \nठीके बड़ कोमल आ सुĠदर अइ \nमुदा ततबे सĜय  छैक िवधान आ परĦपरा \nततबे कटु आ अिनवायर् । \nउिधयाइत िववेककें गछािरकऽ \n  मैिथली पń २००९-१० 7 \nमनुपुÿ सुखी भऽ पाएब िनिबर्वाद । \nदुƠता, ƚम, Ćवंचना \nआ एकरा सभक संज्ञामाÿ \nउिधयाइत कोनो गैस िथक । \n \n \n            २ \nएक पिरवोधन आ शेष किवता \nएक मुņी अखरा बालु फँकबाक बाğयता जतबे छोट भऽ सकैछ, \nततबे िवराट आ डूबल अिछ हमरा घरमे एक–एकटा सीताक आƅोश, \nआब बुझल जे सीता माने कोन दुःख । \n  \nएकटा दृƠाĠत \nआ आओर िकछु निह \nमाÿ एकटा िनमर्म दृƠाĠत \nचािहए कऽ एिह लोककेँ, समाजकेँ \nओिह एकटाक पाछाँ सहİÿो  कĜले आम होइत रहै िनिवर्Ěक.... \n  \nजीह निह टकसैत छैक एखिन । \nएकटा दूरिĠत परĦपरा िकंबा रीित सहैत, \nबकार बž केने छी हम–अहाँ आ सभ \nअयाची हƂडी लुटौलिनहेँ, सेहो ठीक \nएकाएकी घाब बनाओल जाइत अंग अंगकेँ िनिनर्मेष तकैत रहू \n  \nतखिन, सभटा ठीके–ठीके \nसमाज चाहैए जे ओकरामे रहिनहार लोथ भऽ जाए \nओकर एक एकटा Ćाणी बीत राग बनल रहए आजीव, \nआ संघषर् करैत रहए अपना गराक घेघसँ । \n  \nअहाँ अपनाकें अपने पिरबोिध िलअ एिहना  \nकतेक छोट–छीन जीवन सामाĠय रुपेँ िबतैत–िबतैत        \nकौखन मनोरंजन हेतु आ कौखन अज्ञात, अनचेकामे \nकतेक कीड़ा–फितंगा पोिस वा पीिच देल जाइछ । \nसिरपहुँ तžुक अइ ई जीब । लजिबĔजी । \n  8 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकोनो ने, \nई सब कोनो बात छैक, \nएतेक िनĀय राखू जे पिरबोिध निह रहल छी हम अहाँकेँ, \nिकएक तँ अहाँ आरो भयाƅाĠत कऽ देब \nअहूँ सएह कहैत छी किह । \nएतबे बुिझ राखू जिहयासँ अहाँ दृƠाĠते बनल छी \nहमरा अहाँसँ सहानुभूित अिछ । \n \nमनुक्खक पीड़ासँ मनुक्खक सहानुभुित होइ \nककरो दूटा आँिख पिनछा जाइ \nएिहसँ पैघ जीवनक कोन उपलिĤध भऽ सकैछ ? \n \nहम िकछुटा निह कहब । \nआĜम हĜया दूबेर Ćायः निह भऽ सकैछ , \nई तँ महज मामुली बोध थीक \nओना अहाँक कोनो िबकĪप हमरा नीक लागत । \n \nजखन जीवन माने तनुक \nतँ की हजर् एकटा ĿृƠािĠत बनल रही ? \nओना हम पुछबाक ĭयाज माÿ करैत छी । \n \n \n \n \nक्षिणका \nĆशांत िमā \n \nहड़ािह \n \nएकटा हड़ािह जे राितमे पटकलिĠह साँए के \nतोड़लिĠह चौकी \nभोरे-भोर पड़ोसनीकेँ गिरअबैत कहलिखĠह \nहँ, चुĢप रह गे सþबरती \nराँड़ी, छुच्छी, सँएखौकी \n  मैिथली पń २००९-१० 9 \nकु मार मनोज कश्यप1 \nवसंती दोहा \nगेंदा-गुलाब-पलाश संग, फूलल फूल कचनार। \nिचहुकय आहटपर गोरी, आिब गेला िपया Ņार॥ \n  \nभरल वसंती मासमे, िपया िनदर्य बसल परदेश। \nअŎड़-मİत वसंत, फेर बढ़ा देने अिछ क्लेश॥ \n  \nधरतीसँ िमलनक अिछ,  ĭयाकुल भेल आकाश। \nिपया िवरहमे राित-िदन, पीयर पड़ल पलाश॥ \n  \nरंग-अबीर-गुलालसँ,  धरती  भऽ गेल  लाल। \nगोरीक गालपर जेना, मलल चुटकी भिर गुलाल॥ \n  \nएĦहर-ओĦहर मटिक रहल, पीिब कऽ भांग वसंत। \nमन चंचल आइ  भऽ  रहल ,  िक योगी की संत॥ \n  \nपीिब कऽ भांग बसातो आब, लागल करय उĜपात। \nधूड़ा उड़ा कऽ पड़ा गेल, देमय कान ने कोनो बात॥ \n  \nसिख वासंती तोँिह  हुनका, जा  दय  िदहनु  संदेश। \nजी भिर मलबिन रंग हम, भेटता िपया जखन जे भेष॥ \n  \nककरा सँ मोनक ĭयथा कही, बुझत के मोर टीस । \nसुिन कऽ सभ   हँसबे करत, बनत के मन-मीत ॥ \n \n                                                 1 कुमार मनोज कĮयप ।जĠम-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। \nİकूली िशक्षा गाम मे आ उच्च िशक्षा मधुबनी मे। बाĪय काले सँ लेखन मे \nअिभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवाणी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿका मे \nĆकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत।  10 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nनिह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन \nअमर देशक अमर पुÿ अहाँ, भारत माताक संतान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n  \nभगवान रामक धनुष चढ़ा िलअ, गुंजय तीनू लोक टंकार। \nसाम-गानसँ जग अनुनािदत, गुंजय वाणीक वीणा झंकार। \n \nभगवान कृįणक चƅ सुदशर्न, आसुर लीलाक संहार। \nशोिणत-रþसँ आइ करक अिछ, भारत माताक āृंगार। \n  \nअसंख्य अमर बिलदानीक शोिणत, के अिछ करक सĦमान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n  \nशपथ अहाँकेँ आइ मातृभूिमक, शपथ अिछ  भगवान के। \nनिह िबसरब िनज गौरव-मिहमा, निह िबसरब बिलदान के। \nराजनीितक बात ने कथमिप, बात अिछ केवल शैतान के। \nमातृभूिम िहत रक्षामे तँ, दंश निह कोनो टा वाण के। \n  \nदुĮमन देशक हँिस रहल अिछ, करू  मदर्न ओकर आइ गुमान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n  \nआगाँमे जॱ शाİÿ रहल, तँ पाछाँ शİÿ रहल सिद काल। \nशरणागतकेँ शरण देल , तँ भू-लुंिठत कयल आरक भाल। \nरþ-बीजक उĠमूलनमे, उिįमत शोिणत  सिदखन लाल। \nफन थकुचइमे तारतĦय ने, जॱ िमÿहु बनय काल-ĭयाल। \n  \nिवĂ-शांित उľोषक के, निह मानय दुिनयाँ कायर-िनदान । \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन ॥ \n  \nहĪदी-घाटीक रण-Ćांंगणमे, एखनो गुंिजत राणाक हुंकार। \nवीर िशवाजी िसखा रहल छिथ, दुदर्Ħय रण-कौशल संİकार। \n \nवीर मराठा, राजपूतक उिįमत रþक अखनो Ćबल संचार। \nवीर जवानक कमर्भूिम ई, भारत अिछ सिरपहुँ वीरक संसार । \n  मैिथली पń २००९-१० 11 \nजीिब कऽ मरय लोक अनुखन, मिरकय जीबय लोक महान । \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन ॥ \n \n \nगोपनीय अणु-अİÿ उठा कय, देखा िदअ अपन शिþ-अपार। \nदुĮमन देशक िसहिर उठय, देिख रूप  अहाँक Ćलयंकार। \n \nकएल जॱ घुसपैठ दुĮमन तँ, कय देब ओकर हम पूणर् संहार। \nदोİतसँ दोİती यńिप अिछ, दुĮमनसँ बिढ़ कऽ Ćहार। \n \nरण-भूिममे रण-चंडी अिछ तैयार करक हेतु रण-अिभयान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन॥ \n \nबािज गेल रण-डंक आब, तारतĦयक गुंजाइश कहाँ अिछ। \nराजनीितक क्षुƖ-घाटपर पािन िपयब ने अहाँक काज अिछ। \n \nयुवा-वीर बिढ चलू समरमे, लाज देशक अहाँक हाथ अिछ। \nƖौपदीक चीर ने अपहरण हो, गांडीव-गदा अहाँक हाथ अिछ। \n \nउिजर्त हो सĦपूणर् देश, तािन िदअ आइ नव-िनमŭण िवतान। \nमातृभूिमक सजग Ćहरी, निह सुित रहब अहाँ चĿिर तािन ॥ \n  12 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकल्पना शरण \nएकटा हेरायल सखी \nभरल पूरल जीवनमे िकछु हेराएबाक आभास \nएकटा िविचÿ दु:खसँ सखी अिछ उदास \nफुĠगीपर जेना फुलैल एकटा असगर पलास \nनोरकेँ नुकाबैत आँिख करैत हँसैक Ćयास \n \nजीवन तँ िनरĠतर बढ़ल जा रहल छल \nमुदा ओकर मोन घुिर-घुिर जा बैसल \nजतऽ िबतौने छल अŎड़तासँ भरल \nजीवनक अनुशासनहीन मुदा उĠमुक्त पल \n \nएक हमरे लग छल ओकर अĠतमर्न देखार \nसोचलहुॅं समएक फैसलाकेँ करी İवीकार  \nपरĠतु एिहसँ निह दूर भेल मोनक िवकार  \nएना तँ हĦमर संगी भेनाइ भेल िधĸार \nबीतल बात िबसरऽ ओकरो कहिलऐ जािह िदन \nउपाए सुझेनाइ जेना भऽ गेल आर किठन \n \nअपन हठमे दृढ़ होइत गेल िदन Ćितिदन \nकी जािन ककर भरोसमे छल अभािगन \nनिह कम कऽ सकलहुॅं ओकर आसिक्त \nकतेक ƅोध छल भरल ओकरा  Ćित \nखाली सोचैत रहलहुॅं ओकरे दऽ िदन राित \nओ ĭयİत भऽ िलिख रहल छल Ćेमक पाँित  मैिथली पń २००९-१० 13 \nिबनीत ठाकु र \nगीत \nिनत ठाम पसरल सžाटा चहुँ िदश उजार लागे \nसाँझे जँ हम घरसँ िनकली असगर डर लागे \n  \nचहुँ िदश देख हिरयाली नीक लगैत छल गाम \nघर घरमे सुखक अनुभुित छल ई पावन धाम \n \nके बहुरुिपया सुख सभ िछनलक सुžा बजार लागे \n  \nघानक रुनझुन बालासँ िनकलैत छल संगीत \nओिह संगीतमे झुिम कऽ मैना गबैत छल Ćेमक गीत \nआइ ओ मैना िहचुिक कऽ बाजे िजनगी जहर लागे \n  \nसुरुजक नव लाली संग उिदत अिछ अपन Ćीत \nअखन भले किरयाएल सुरुज होएत सĜयक जीत \nफसल समए काल चƅमे तँइ बसĠत पतझर लागे \nके बहुरुिपया सुख सभ िछनलक सुžा बजार लागे \n  14 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसतीश चन्ġ झा1 \nई जीवन \nभेल ĭयथर् ई जीवन लऽ कऽ जĠम जगतमे। \nनिह केलहुँ िकछु काज ĭयथा ई रहल हृदएमे। \nबीतल बचपन उड़ल संग िटकुलीकेँ धेने। \nकखनो मİत मलंग खेलमे जोर लगेने। \nआिब गेल चुप चाप उतिर कऽ यौवन किहया। \nचॱक उठल मन भेल भिवįयक आहट जिहया। \nलगा लेलहुँ संपूणर् जोर ताकत छल जतबा। \nअिछ की कम संघषर् करब पिरवारक सेवा। \nअž, वİÿ, भोजनक किरते उिचत ĭयवİथा। \nबीित गेल जीवनक सभटा नीक अवİथा। \nछै कमर्क ई खेल भाग्यकेँ कोना मेटेबै। \nभाग्य Ćबल छै किह कऽ ककरा केना बुझेबै। \nिकछु जीवनक दोष देवता छिथ िकछु दोषी। \nकिरते रहलहुँ कमर् सतत् िकछु कम आ बेसी। \nभेटल िकछु सĦमान, मान लऽ कऽ अिछ भूखल। \nहोइ छै एखनो सुनू, अथर्सँ सभटा Ćितफल। \nकहाँ शिक्त छिन सरोİवतीकेँ असगर अपना। \nसभसँ ऊपर ठाढ़ लŞमी सबहक सपना। \nिजनका जतबा अथर् पैघ छिथ जगमे नामी। \nिबना अथर् सभ ĭयथर्, दुखक जीवन अनुगामी। \nआब सोिच की करब उƛ उतरल अगुता कऽ।  \nवानĆİथमे जाएब िकछु संताप उठा कऽ। \nहम रहलहुँ अिभलाषी भवमे मोक्ष मागर् के। \nचिलते रहलहुँ हम िघिसया कऽ पथ सुमागर् के। \nकी भेटल अिभमान करब जकरा ले की हम। \nपेट पोिस कऽ माÿ िबतेलहुँ ई जीवन हम।  \n \n                                                 \n1 राम जानकी नगर, मधुबनी, एम.ए. ( दशर्न शाİÿ) सĦĆित िमिथला जनता  \nइĠटर कालेजमे ĭयाख्याता पदपर १० वषर्सँ कायर्रत, संगे १५ सालसँ अपन एकटा \nएन.जी.ओ.क सेहो संचालन।  मैिथली पń २००९-१० 15 \nबी.के कणर्1 \nिमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nमुऱझाएल अिछ अपन ĭयिक्तĜवपर \nसेहĠता लगले रहल अपन Ćितभापर \nसफल िखलाड़ीक क्षेÿक शान आ मान देिख कए \nमोन होइए हमरो क्षेÿक शान आ मानपर \nभेटल रहैत एकोटा मेडल िमिथलाक लेल \nतािक रहल छी िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nअथक Ćयास करबे करब ककरा जकाँ \nिƅकेटमे गावİकर आ तेंदुलकऱ शतरंजमे आनĠद िवĂनाथन जकाँ \nशुिटंगमे अिभनव िबĠƖा आ टेिनसमे सािनया िमजŭ जकाँ \nकते कहू ककरा ककरा जका़ चाही एकटा मेडल \nतािक रहल छी िमिथलाक लेल एकटा ओलिĦपक मेडल \nके नै जनैए िमिथलामे बािढ अिभशाप बनल अिछ \nमािहर भेल नेना भुटका सभ खुब हेलैए \nबािढक वरदान तखने बुझब जखने \nअगला ओलिĦपकमे मेडिलİट İवीमर फेĪपसपर \nकरत Ćहार बािढ़ Ćतािरत एकटा मैिथल \nतािक रहल छी िमिथलाक लेल एकटा ओलिĦपक मेडल \nिबहारक Ćहार िमिथलापर िहĠदीक मैिथलीपऱ \nताहुसँ पैघ मैिथलक Ćहार मैिथलीपर \nिबहार आ िहĠदीसँ लगाव कोनो कम निह \nमुदा िमिथला वा मैिथलीक उपेक्षा अगजसँ मगज धिर \nĆहारो झेलब उपेिक्षत रहब जखन क्यो मैिथल़ \nजीत कऽ लओताह िमिथलाक लेल़ एक ओलिĦपक मेडल \nकोशीक देल कƠसँ की की नै गमेलहुँ \nराहत काेषसँ आहत भए अथाह टुअरक नाम कमेलहुँ \nइितहासमे िबलाएल िमिथलाक मिहमा पुनरिनवŭणक ƅािĠत सुनिग रहल \nकिहया हएत से निह जािन मुदा एकटा भरोसा अिछ बनल \n                                                 1 (१९६३-), िपता āी िनभर्य नारायण दास, गाम- बलौर, भाया- मनीगाछी, िजला-दरभंगा। \nपैकेिजंग टेĊोलोजीमे İनातकोþर आ यू.एन.डी.पी. जमर्नी आ इग्लैěडक कायर्ƅमक \nफेलोिशप, २२ वषर्क पेशेवर अनुभव आ २७ टा पÿ Ćकािशत। डायगनोिİटक िमिथला \nपेंिटंग आ िमिथलाक सामािजक-आिथर्क समİयापर िचĠतन। सĦĆित इिĠडयन इĠİटीƀयूट \nऑफ पैकेिजंग, हैदराबादमे उपिनदेशक (क्षेÿीय Ćमुख)।—सĦ पादक  16 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथल जनसँ िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल \nभरोसा दऽ रहल नवतुिरया मैिथल सभ किह रहल अिछ  \nअथक Ćयास करबे करब िमिथलाक लेल एक ओलिĦपक मेडल लेबे करब़ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nसुबोध ठाकु र \nहम गामेमे रहबइ \nरही दूर अपन मािटसँ मेनेजर रिह-रिह कलुशय \nछोिड़ अपन गाम मन रिह-रिह िबहुसए \nओ सुĠदर मनभावन पोखिरक घाट \nओ वसंत आर सावनमे सुĠदिर पाबिनहारिनसँ सजल बाट-घाट \nबिगयामे सिदखन कोइली कूकए \nरही दूर अपन गामसँ मेनेजर रिह-रिह कलुशय \n  \nअिछ सुबोधक कामना, जुिन करू  दूर आब पुÿकेँ माँ \nअहींक सािनğयमे रहए लेल मन तरसए, \nछोिड़ अपन गाम मन रिह-रिह िबहुसए।  मैिथली पń २००९-१० 17 \nिनिमष झा \nअसमिपर्त उĠमाद \nअहाँक वएह नयन, वएह मोन आ वएह तन \nहम देिख रहल छी, सुिन रहल छी आ भोिग रहल छी \nसमयक नाम  अĠतरालक बाद सेहो \nआँिख खोलैत आ िमचैत सेहो \nआ अहाँ हमर शरीरक अदृĮय सिरत Ćवाहमे \nसवŭĻ समािहत छी, सिĔजत छी। \n \nई अभीƠ  रूप  अहींक िथक \nजकर अनुपिİथ ितमे हमर िचþ \nशुįक िसकतातुĪय भऽ गेल अिछ \nई शीतल छाहिर अहींक िथक \nजकर अभावमे \nĆĜयेक िनिमष हमरा लेल \nनीरस आ उदास बसĠते बिन गेल अिछ । \n \nअहाँ पािन छी हमर िपयासक \nअहाँ बसĠती छी हमर बसातक \nतएँ एकटा अतृĢत  उĠमाद \nनािच रहल अिछ भैरव बिन \nहमर मानसमे । \n \nहमर İनायुक रोम–रोममे \nएकटा िवषाक्त तृįणा \nबिह रहल अिछ \nआ बिह रहल अिछ \nहमर धमनीक कण–कणमे \nएकटा उĠमुक्त तृषा । \n \nबहुत बेर उघािर देिलऐ, फािर देिलऐ \nनृशंस बिन आवेशसँ \nलĔजाक पदŭ सभ \nआ बĠद कऽ देिलऐ नैितक मूĪयसँ \nपाशिवक उĠमाद सभ। \n  18 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहँ ! \nआइयो ओिहना İमृितमे लटपटाएल अिछ \nअहाँक गरम साँसमे \nगुिĽत हमर जीवन सĻीत \nअहाँक आँचरमे ओझराएल हमर शटर्क बņम \nअनार जकाँ अहाँक दाँतपर \nिपछरैत हमर जीह \nअहाँक Ĥलाउजक हुक संग खेलाइत \nहमर दसो आँगुर \nआ अहाँक सुĠदर छालपर \nदौगैत हमर ठोर । \n \nतथािप िकएक निह िमझाइत अिछ \nछातीक ई उĠमþ मोमबþी \nिकएक िनįकाम निह होइत अिछ \nमोनक उþĢत  बोखार सभ \nजेना अहाँ \nदारुक Ģयाला होइ \nआ हम चुİकी तँ लऽ रहल छी \nमदहोस भऽ रहल छी \nअहाँक İविĨल लĔजा बनत तनमे \nिनिमष िनिमषमे। \n \nमुदा ओह! \nई केहन िवडĦबना! \nिनĜयशः \nएĸेटा िबĠदुपर दुघर्टना होइत गेल \nहमर उच्छृĺल वासना सभ \nअहाँक दशर्न आ िसŀाĠतक िशखरसँ \nिनतिदन एĸे रİता  घुिर जाइत छल \nअिभशĢत अहाँक िवचार \nहमर अिभशूĠय  मिİतįककेँ झकझोरैत छल । \n \nशाइत कमजोरी हमरामे छल \nकी िगŀ बिन हम युŀ निह कऽ सकलॱ अहाँक तनसँ \nशाइत महानता अहाँक छल \nमाला बिन अहाँ समिपर्त निह भऽ सकलॱ हमर गरासँ ।  मैिथली पń २००९-१० 19 \nबुŀ आ आतंक \nअणु बमक िवİफोटक बाद \nभयाउन वातावरणमे \nआĜमाक शािĠत निह ताकू। \n  \nरक्तपातक बाद, शूĠय आकाशमे \nखुशीक चुĦबन निह करू  । \n  \nओ अहाँक गलती हएत, महान  \nरणभूिममे \nिविĂ शािĠतक नारा लगाएब । \n  \nओ अहाँक गĪती हएत \nतोपक गोलामे \nभातृĜवक सĠदे श ताकब । \n  \nघृणा आ İवाथर्क सागरमे \nिवĂ आ बĠधु्Ĝवक शंखघोष िकए करै छी \nिहंसा आ आतंकक बीच \nगौतम बुŀक सĠदेश \nपिनसोह रहत । \n  \nअपन फुिसयािहंक आदर्शकेँ \nकृिÿम रूपेँ  निह झाँपू \nसमए बƂड आगाँ बिढ़ गेल अिछ। \nİवाथŰ आ ĭयिक्तĜव वादी समाजमे \nकृिÿम आदशर्क बीजारोपण निह करू  \nअहाँक आदशर् सभ \nकालाĠतरमे \nअहींकेँ डिस लेत। \n  20 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकािमनी कामायनी \nचĸा \nमैिथली, अंƇेजी आ िहĠदीक Ąीलांस जनर्िलİट छिथ।  \nचĸा जे संİकृितक शान छल ़ \nआब उžितक पिहचान बिन गेल। \nएिह सĥय समाजमे जे जतेक नमहर \nतेकरा लग ततेक चĸाे \nबड़का दाैगल छाेटका दाैगल \nतेकरा पाछाँ नेंगड़ा दाेैिग रहल अिछ \nआ दाेेैिग दाैिग कऽ बैसाहय लागल \nनब नब पेेैघ पेेेेेेेेेैघ सुžर सुžर चĸा  \nजेकर िकछु पूछ नेेेेेै छलै \nसेहाे गुड़िक रहल अिछ \nचारू  कात चĸे चĸा  \nआ ़ एिह चĸासँ जाम भऽ रहल अिछ \nनगरक महानगरक सीिमत सड़क \nगारा गारी ठाेकम ठाेक \nथाना पुिलस काेट कचहरी जेल \nसबहक पाछाँ लािग गेल अिछ चĸा  \nचĸा हटै तखन नेेै जाम हटतै \nडंडा बरसाबेेेेेेेेेैत पुिलसबाे थाकले \nकाेनाे राेक नै \nई ससरैत ससरैत \nततेक ऊपर पहुँिच गेल अिछ \nजþसँ नीचाँ \nमहािवनाशक ढलान छेेै \nचĸाक िनयित आब की \nĆगित आगाँ बढतै क़þऽ \nढलानपर चिढ \nआेिह ठाम िवराम लेतै \nतँ काेना \nिक अिह पर साेचलिĠह किहयाे \nआधुिनक िवज्ञानी लाेक  मैिथली पń २००९-१० 21 \nडॉ शंभु कु मार िसंह1 \nलोरी \nतू लोरी गा हम सूित जाएब \nमाए लोरी गा हम सूित जाएब \nलय निह छौक तँ की \nİवर तँ छौक? \nछी भूखल, देह अिछ काँिप रहल \nठंढ़ासँ \nई माया नगरी अिछ, \nहमरा बसन निह अिछ \nतँ की भेल जऽर तँ अिछ? \nमाए! हे देखही.. \nओकरा गाड़ीमे  \nउजरा कुकुर अिछ घूिम रहल \nखा दूध-भात  \nई पशु जाित \nिकछु खाइत अिछ \nआ िकछु करैत अिछ िजयान \nतू मानव छेँ  \nकरैत छेँ āम \nिदन राितक āमक ई फल छौक \nतोहर नेना अžक लेल बेकल छौक \nकलुष-भेद-तम-िनअम िवषमक \nई धार आब निह बहतैक \nहमर जाित  \nई कुठाराघात  \n                                                 1 जĠम : १८ अĆील १९६५ सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशक्षा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. (मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका \nमाँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [ िबहार पाÿता परीक्षा (NET \nक समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, १९९५] “मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय \nपर पी-एच.डी. वषर् २००८, ितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक \nकतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समय-समय पर Ćकािशत। \nवतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार ( मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा \nसंİथान, मैसूर-६ मे कायर्रत।  22 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकािŎसँ निह सहतैक \nटूिट जेतैक एĸर िवषदंत \nभऽ जेतैक कािŎ एĸर अंत \nअिछ अİÿ निह \nमुदा हाथ तँ अिछ? \nआ फेर उपर ‘हर’ तँ छिथ? \nतू लोरी गा हम सूित जाएब \nमाए लोरी गा हम सूित जाएब। \n \n \n \n \n \n \nअतीत \nअतीत छल, िथक वतर्मान \nआबो सĦहारऽ \nचाहै छी जे कािŎ िथक \nअतीतक पžा पिढ़कए बुझाइत अिछ \nओ नीक-बेजाए, अŎड़, बीहड़ \nजे िकछु छल \nअपना समयक साक्षी \nआ आबऽबला कािŎक लेल \nज्ञानक सागर छल \nअतीत जे लेलक \nओ İमृित िथक \nजे देलक \nओ िİथित िथक \nई वतर्मानक बात िथक \nजँ İमृित आ िİथितक मंथन करी \nतँ काŎुक भिवįय.... \nभऽ सकैछ नीक।  मैिथली पń २००९-१० 23 \nआस \nकिट जाएत राित \nफेर आओत िदवस \nलऽ संग िरतु पावन पावस \nछी एखन िववश! \nछी तममे समए िवषममे, \nझंझावात भरल अिछ हमरा जीवनमे \nभऽ मुखिरत एिह असार संसारमे \nिनत नव भाव-उĪलास \nसंजोगने मोनमे आस \nछी आसमे आबऽबला कािŎक \nसĜय, İवच्छĠद, कमर्फलदायी \nसमय चपलक! \n \n \n \n \n \n \nिनशाĤभा झा  \nभगवती गीत \n(लोकगीत संकलन) \nतारा नाम तोहार \nतारा नाम तोहार हे जननी काली करिथ पुकार \nसतयुग कलयुग दुइ Ćित हारल \nतीनू भुवन तोहार हे जननी तारा नाम तोहार। \nअƠ भुजा लए िसंहपर चढ़ली \nदेखइत सकल संसार हे जननी, तारा नाम तोहार। \nसुर-नर मुिन सभ ğयान धरतु हे \nगले बैजĠती माल हे जननी तारा नाम तोहार। \nतारा नाम तोहार हे जननी, तारा नाम तोहार। \n  24 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिववेकानंद झा \nकिवता आ की सुजाता \n \nबूझल निह  \nकखन कþऽ आ कोना \nहमरा आँिखमे बहऽ लागल  \nकिवता \nनदी बिन कऽ \nभऽ गेल ठाढ़  \nपहाड़  \nकरेजमे \nजनक बिन कऽ \nदेखिलऐ \nिचड़ै चुनमुन \nनिह डेराइत अिछ \nआब \nखेलाइत अिछ \nहमरा संग \nगाछीक बसात \nअŎड़ अिछ \nमĔजर िवहीन \nभुखले पेट  \nनचैत अिछ \nझूमैत अिछ \nकारी मेघ माथपर \nअकİमात कािन उठैत अिछ \nसुजाता सुžिर \nनोरसँ चटचट गाल \nचानपर कारी जेना \n  मैिथली पń २००९-१० 25 \nचान आ चाžी \nअहाँकेँ निह लगैछ \nजे चान आ चानक  \nशुƚ धवल इजोत \nआ ओहूसँ नीक हेतै \nई कहब  \nजे चान आ ओकर चाननी आकी इजोिरया \nदूटा िनतांत िभž आ फराक चीज िथकै \n \nईĂर जखन बनौलकै चान \nतँ सुरुजसँ मंगलकै \nकनेक टा इजोत \nआ ओिह इजोतकेँ चान  \nकोनो जादूगर जेकाँ \nइजोिरया बना देलकै \nजेना Ćेम जाधिर रहैत छै \nकरेजमे  \nकोनो जोड़ाकेँ \nलैला मजनू बना दैत छै \nचंƖमोहनकेँ चांद \nआ अनुराधाकेँ िफजा \nबना दैत छै \nआ फेर तँ वएह अĠहिरया ĭयािप जाइत छैक चहुँिदश \n \nमुदा हम तँ कहैत रही \nजे जिहया  \nसुरुजसँ पैंच लेल इजोतकेँ चान  \nकोनो किवराज जेकाँ  \nअपन िसलबņापर खूब जतनसँ \nपीस पीस कऽ  \nचंदनक शीतल लेप सन इजोिरया बना देलकै \nतिहयासँ रखने छै \nअपना करेजमे सािट कऽ \nमुदा बेर बेखत बाँिटतो छै \nतेँ खतम होइत होइत एकिदन \nअमावĮयाक नौबित सेहो आिबए जाइत छैक \nआ फेर सुरुजसँ ओकरा मांगऽ पड़ैत छैक  26 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकोनो İवयंसेवी संगठन जेकाँ पैंचक इजोत \nलोककेँ सोझे सरकार रायबहादुर सुरुज लग \nजएबाक सेहंता तँ छै \nमुदा साहस कतऽ सँ अनतै ओ \nएतेक अमला-फैला छै सुरुजक चहुँिदश \nजे करेजा मुँहमे अबैत छै \nहुनका लग कोना जाऊ सवर् साधारण \nओ तँ धधकै छिथĠह आिधक्यक तापसँ \n \nखैर हम जिह चानक गĢप कऽ रहल छी \nओकरासँ डाह करैत छै मेघ \nसिदखनसँ ओ ईषŭक आिगमे जरैत आएल अिछ \nभगवान मङने रहिथĠह वृिƠ मेघसँ चान लेल \nमुदा ओ निह देने छल \nएĸहु बुž पािन \nझाँिप देने छल चानकेँ \nहमरा बूझल अिछ ओ \nबनऔने होएत धमर्िनरपेक्षता आ सांĆदाियकताक बहाना \nलोक िहतमे काज निह अबैत ƫैतैक ओकरा \nमुĿा ओकर ƫैतैक िकछु आउर \n \nमुदा हम तँ एĦहर \nमाÿ एतबे \nकहऽ चाहैत रही \nजे हमरा केओ चान \nआ अहाँकेँ चाžी \nजुिन कहए \nकी जखन मेघ \nझाँपैत छै चानकेँ \nतँ पिहने मरैत छै \nइजोत \nआ बादमे मरैत छै चान \nआ हम निह चाहैत छी \nजे हमर इजोत \nहमरासँ पिहने खतम हो \nहमरासँ पिहने मरय \nकखनहुँ निह िकžहुँ निह \nसþे  मैिथली पń २००९-१० 27 \nमिणकान्त िमĮ “मिनष”1 \nिमिथला वĠदना \n \nदेखू देखू हमर आंगनक भाग्य \nपिच्छममे बाजैत कौआ आ ! \nपूरबमे एला सूरज भगवान \nदेखू देखू हमर आंगनक भाग !! \n  \nदीदी गािब रहल छिथ गीत \nमाँ बना रहल छिथ तरूआ  ! \nआइ एता हमर मूह लगुआए \nआिबते करबिĠह हम Ćणाम \nमनीष िथक हमर नाम !! \nदीदी Ĥयाहक भऽ गेल साल \nहमरा अंगनामे पसरलए कोजेगराक समान! \nएता पाहूनक बाबू लऽ जेता ई दोकान \nहमरा आंगनमे एला सूरज भगवान !! \n  \nदेखू देखू हमर िमिथला कानए \nकोजेगरामे बटैए पान आ मखान \nओ िमिथला रहत सबखन महान! \nमěडन आ िवńापितक होइत रहैए जतै गुणगान \nओ जानकी धाम महान!! \n  \nराम बनलिथ पाहुन लव-कुश सन भिगनमान \nजािह ठाम गंगा देलिथ पुěयक ज्ञान ! \nओिह िमिथलाकेँ सत् सत् Ćणाम सत् सत् Ćणाम !! \nमिणकाĠत िथका िमिथलाक संतान....। \n \n                                                 \n1 गाम-बेलौचा, Ćखěड-लखनौर, िजला मधुबनी।  28 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nआशीष अनिचन्हार \nगजल \nरचना कतेक टका लगतै सपना िकनबाक लेल \nजूटल घर सरदर अँगना िकनबाक लेल \n  \nहम मुक्त छी राग-िवराग Ćेम-घृणासँ \nरचना कतेक टका लगतै भावना िकनबाक लेल \n  \nसþ मानू हम काज करै छी लोकतंÿक पŀितए \nरचना कतेक टका लगतै पटना िकनबाक लेल \n  \nपÿकािरता गुलाम छैक टी.आर.पीक \nरचना कतेक टका लगतै घटना िकनबाक लेल \n \n \n \nिकछु गń किवता \n१) सीमा \nअथर् माİटरमाइĠड भए सकैत छैक। माİटरपीस भए सकैत छैक।  \nमाİटर निह। \n \n२) काटब \nपेट भरबाक लेल घेंट कटैत छी आ घेंट ऊँच रखबाक लेल पेट \n \n३) दोसराित \nजखन भए जाइत छी हम अपने अशक्त। \nतखने जरूरित  पड़ैत अिछ दोसराितक। \n \n४) \nĆगित १. \nशंख। महाशंख। डपोरशंख। हराशंख।  मैिथली पń २००९-१० 29 \nĆगित २. \nकिनया देशी। िपया परदेशी। बच्चा िवदेशी। \n \n५) मूलमंÿ \nअपन किनयाँक हाथ पकड़ू आ दोसरक किनयाँक करेज। िचĠहारक गरदिन \nपकड़ू आ अनिचĠहारक पएर। किहयो कोनो काजमे असफलता निह भेटत। \n \n६) मोिĮकल काज \nकोनो कनैत जीवकेँ चुĢप करब ओतबे मोिĮकल काज छैक जतेक की अपन \nआँिखक नोरकेँ रोकब। \n \n७ ) सुआद \nसोहारी आ गĢप दूनू नून मरचाइ लगेलासँ सुअदगर भए जाइत छैक । \n \n \n \n \nवौएलाल साह \nमधेशक आवाज \nमँा जानकीसँ कामना करै छी, शहीद सबहक िचर शािĠतक लेल \nबढ़ू मधेशी आगाँ बढ़ू मधेशक अिधकार ĆािĢत लेल \nयुवा, िवńाथŰ आंदोलन करु, मधेशक अिधकार ĆािĢत लेल, \nएिह आंदोलनमे नै लड़लौं, तँ भाग्य बुझु जे फुटीए गेल \nĭयापारी, कमर्चारी सेहो लड़ू, अपन भिवįय बचाबऽ लेल \nकाम-काज छोिड़ आĠदो़लन करु, हजुरी Ćथा छोराबै लेल \nमधेशी शहीद पुकािर रहल छै, मधेशक अिधकार ĆािĢत लेल \nशहीदक सपना पुरा करु, िमटा िदअ शासकक खेल \nई नेपालकेँ छै बाँटल, िहमाल, पहाड़, तराइ तँ कैला \nएिह मधेशीकेँ “मधेश” बाँटऽ मे छै पूरे उरीए गेल \nिहमाल, पहाड़, तराइ तँ कैला छुिटयौलिन, मधेश शासकक जेबीमे गेल \nजागु मधेशी जेबी फारु, अपन मधेश पाबैके लेल, \nमधेश, तराइक वोट लऽ कऽ शासक सभ आगाँ बिढ़ गेल। \nतराइ, मधेशी लिड़ रहल अइ, देखु केहन शासकक खेल \nपािनसँ ठंढ़ा आिगसँ गरम, ईएह आब आंदोलनक गित छै भेल, \nमधेशी आयोग कायम हो, एिह शासक वगर् सबहक लेल  30 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसन्तोष कु मार िमĮ \nहमर मीत \nरे ! हमर मीत सुगा तहूँ \nअसगरे उिड़ गेलेँ \nभोरमे पराती \nआ संझामे साँझ \nगािबकऽ सुनऽबैछलेँ \nभोरमे उठऽबै छलेँ, \nकिहकऽ सुनबै छलेँ \n“पटटु ! सीताराम कहो”। \n \nफुलल छली संगिह \nतो असगरे मौर गेलेँ। \n \nदूर जुिन जो हमरा तोँ छोिड़ कऽ \nक्षण भिर लेल आिब जो \nहमरा अĢपन बुिझ कऽ । \nिकछुए देर नाचब \nिकछुए देर गाएब \nहमहूँ तोरे संग कहब \n“पटटु ! सीताराम कहो”। \n \nहमहूँ आएब तोरे लग \nमुदा िकछु क्षण बाद \nिकछुए देरक ई कƠ िथक \nभोगहे पड़त । \n \nएक िदन हावासँ तीƙ भऽ \nहमहूँ तोरे लग आएब \nतोरे संग नाचब \nतोरे गीत गाएब \n \nमुदा आबिह परत \nहम अएबे करब \nफेर तोरे संग कहब \n“पटटु ! सीताराम कहो”।  मैिथली पń २००९-१० 31 \nहेमांग आिƳनकु मार देसाइ \nसमीकरण1 \nदू टा अधर्वृþ जĠमैत समानाĠतर, \nसमानाĠतर रेलगाड़ीक पटरी। \nहाथ भिर नमगर िलबल घास, \nझुकैत भीतर, \nिबना डोरीक धनुष सन। \nसुनबैत िखİसा भिरगर हबाक, \nराितभिर जĠमैत अİपƠ पीठ वेताल सन, \nजे उिड़ जाइत अिछ भोर भेने। \n \nआ एतबे \nआिक कनेक बेशी \nझुकल बुिढ़या \nजे अहाँकेँ मोन पाड़त हाँसू। \n \nझुकल िनĀल Ćथम āेणीक कĦपाटर्मेĠटमे, \nकातमे ठाढ़ कएल गेल Əेन \nअहाँक अपन आँिखसँ कएल Ćतीक्षा िबन कात भेल। \nएकटा छोटो आहिट \nएकटा Ĝविरत चमिक कमसँ कम \nआब, हँ आब \nई हमर अिधकार अिछ, सþे \nहै-ए, जाइत अिछ। \n \nदूटा उğवŭधर पटरी टेढ़ कएल बीचमे \nदू टा तोरण जमल मृĜयु \nएकटा तीŞण गुमारबला दुपहिरया \nआ अहाँ \nबनबैत छी एकटा अłुत समीकरण। \nआĀियर्त छी अहाँ कƠ उठबैत छी सोझ बैसबा लेल \nआ जे हाँसू गीिर गेलहुँ कताक समय पिहने \nटोऐत अहाँकेँ खěडमे  \n                                                 \n1 मूल गुजराती पń आ तकर अंƇेजी अनुवाद- हेमांग आिĂनकुमार देसाइ \nमैिथली अनुवाद-गजेĠƖ ठाकुर  32 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअशोक चौधरी  \n \nकिहया अहाँसँ होएत आब िमलन \nएकहु घड़ी निह मोनमे होइए चएन \nअपन Ćेमकेँ मोन पारू  िĆयतम \nतरिस खून रहल छी, तरिसते रहबै अहाँक िबना \nकिहया अहाँसँ .................. \n  \nहमर सभटा अपराध माफ करब \nजे हमरासँ भूलमे भेल हो \nदुिनयाक सभ खुशी, अहाँकेँ भेटए \nहमर अहाँ Ćाण जीवन आ धन \nअहीकेँ चरणमे लागल अिछ लगन \nहमरो हृदयपर िवचारू  िĆयतम \nई जेना बरसै, बरिसते रहत, अहाँक िबना \nकिहया अहाँसँ ....................... \n  \nिवरहक अनेको उठैत अिछ तरंग \nआउ उठाउ लगाउ अंगसँ अंग \nअपना िवयोगेमे निह मारू  िĆय \nभटिकते रहल मन भटिकते रहत, अहाँक िबना \nकिहया अहाँसँ ...................  मैिथली पń २००९-१० 33 \nउपेन्ġ भगत नागवंशी \nबुढ़वा \nबुढ़बा बड़बड़ाइत रहैत छल \nटěडेली नइ कर, \nएिहसँ की होतौ \nदेखै नइ छही समए \nकमो खटो पाइ कमो \nनइ तँ भुक्खे मरबेँ। \n \nकी करू  \nचोरी करू , डकैती करू  \nआिक पाकेटमारी करू  \nनइ, मेहनित कर \nइमानदारीसँ कमो \nभुक्खे नइ मरबेँ।। \n \nचलू अहींक बात मािन लेलौं \nबड़ मोसिकलसँ भेटल काज \nकरऽ लगलॱ मेहनित \nकमाय लगलॱ टका \nबƂड नीक, \nमुदा कहाँ भरैत अिछ \nपाँचो परानीक पेट । \n \nगलल जाइए देह \nधीया–पुता हमरा कहैत अिछ \nबुढबा ..... हमरा लऽ की कएलह ? \nहे, दीनानाथ ........... \nहमहूँ आब बड़बड़ाइत छी ।  34 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nडा. सुरेन्ġ लाभ \nइितहास \nअबाजक समुƖ \nहĪलाक Ĕवारभाटा \nअनĠत.............. \nअनĠत कालसँ होइत पुनरावृिþ \nपुनरावृिþ बनैछ इितहास \nहĪलाक इितहास। \n \nğविनक अंकमे \nसमािहत लोक \nमुक्त होएबाक हेतु \nĭयाकुल लोक! \n \nआवाजहीनता! \nशĤदहीनता! \nमौन ! \nİततĤध ! \nएकटा İव Ĩ  \nिदवाİवĨ भऽ गेल अिछ। \n \nइितहास–िसंहासनक हो \nवा हो संघषर्क \nइितहास दानवक हो \nवा हो मानवक \nसभ इितहास \nहँ ĆĜयेकक इितहास \nहĪलाक इितहास िथक । \n \nहĪलेरहĪ लासँ भरल \nजतए शूĠयेताक अभाव िथक \nशािĠतक अभाव िथक \nहँ, ĆĜयेकक इितहास \nहĪला िक इितहास िथक । \nसĦबĠधक नव सूÿक खोिजमे  मैिथली पń २००९-१० 35 \nइĠकलाब \nअĠहर उठल, िबहािर उठल अिछ, \nआिग उठल अिछ, पािन उठल अिछ, \nसभ िदलमे दावानल धधकए \nगाम गाममे बािढ़ उठल अिछ \n \nबच्चा उठल, जवान उठल अिछ, \nजनी उठल अिछ, जाित उठल अिछ, \nगली गĪलीमे आिग पसरलै \nआइ हमर Įमेशान उठल अिछ \n \nआइ राम उठल, रहमान उठल अिछ, \nकुरान उठल अिछ, रामायण उठल अिछ। \nशंख चƅ लए कृįण  सभामे \nमहाभारतमे अखिन तुफान उठल अिछ । \n \nबĠदूक उठल, गोला उठल अिछ \nबारुद उठल अिछ, बुट उठल अिछ \nछै नै ओतेक पेİतोलमे गोली \nबच्चा बच्चो जाित उठल अिछ । \n \nभार उठल, साँझ उठल अिछ, \nबेर उठल अिछ, राित उठल अिछ \nनस-नसक खून अिछ खौिल रहल \nचुŎी तक छाउरमे आिग उठल अिछ । \n \nशोिषत उठल, शािसत उठल अिछ \nदबल उठल अिछ, थकुचाएल उठल अिछ \nशासक वगर्क नीžे उड़ल अिछ \nओकर डरे थर–थर काँिप उठल अिछ । \n \nनारा उठल , आकाश उठल अिछ, \nबस्ती उठल अिछ, गाम उठल अिछ, \nघर–घरमे अĠघोेल उड़ैए \nमुŇीमे इĠकलाब उठल अिछ ।  36 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसरस्वती चौधरी ÔरचनाÕ \nसĦबĠधक कोनो सूÿ \nसĦबĠधक कोनो सूÿ \nनिह राखऽ चाहै छी बाĠहल अहाँक संग \nरþी–रþी छहोिछþ कऽ \nमुक्त होएबाक होइछ इच्छा \nएकटा खूजल पिरसरमे \nिवचरणक अĢपन फूट आनĠद होइछ । \nमुदा अहाँक संग हमर सĦबĠधक \nनव–नव पिरभाषा खोजबाक हमर इच्छाक । \nहमरा फेरसँ झिटआ देलक अिछ \n \nहम अपने घरक बाट \nिबसरल जा रहल छी । \n \nकी अिछ अहाँक संग सĦबĠधक सूÿ \nजतेक तोड़बाक कएल जाइछ Ćयė, Ćयास \nततबए झमटदार भऽ आँिखक आगू \nभऽ जाइछ ठाढ़ \nआ देखलो बाट हेरा जाइछ \nआगू रिह जाइछ अहाँक \nमाÿ अहाँक मूह आ \nराग–अनुरागसँ तर–बतर भेल \nसĦबĠधक मजगूत सूÿ \nआब तँ लाज लागल अिछ \nमुिक्तक हमर इच्छो \nमाÿ लौलक रूपेँ  कएल Ćयास अिछ । \nहम तँ किहया निह \nमिĠदरमे भजन करबा लेल \nİवयंकेँ Ćİतुत कऽ चुकल छी ।  मैिथली पń २००९-१० 37 \nडॉ अिजत िमĮ1 \nिमिथला-धाम \nचाननसन जतऽ मािट बसै छै \nओिह मािटक हम वीर गे \nलए चलबौ हम तोरा सजनी \nपूर हेतौ सभ आस गे ।। १ ।। \nओिह मािटक हम बात कहै छी \nजतऽ पूरल सभ आस गे \nमा जानकीक संग पािब कऽ \nचलल राम भगवान गे ।। २ ।। लए चलबौ ......... \nकोइली चहु िदस कुहु-कुहु बाजए \nिवńापितक गान गे \nधीर अयाचीक साग- भातमे \nजतए बसिथ भगवान गे ।। ३ ।। लए चलबौ ......... \nबालोsमक ज्ञान जतए छै \nसीता मैħयाक ğयान गे \nसाग-भातमे जतए िबराजै \nİवािभमानक ज्ञान गे .।। ४ ।। लए चलबौ ......... \nशािĠतमयक जे पणर्कुटी छै \nिवĂमंचपर मान गे \nसतगुणक जे खान बनल छै \nिमिथला तकरिह नाम गे ।। ५ ।। लए चलबौ ......... \nिवńा - ज्ञानक नाम जतए छै \nसुमित मान-अपमान गे  \nगुरूसँ  िशक्षा जतए सुलभ छै \nपाबिथ सभ सĦमान गे ।। ६ ।। लए चलबौ ......... \nजग भिर जþय शीश नबावे \nबाट-घाट जत धाम गे \nकण-कणमे जत सोन िबराजै \nओिह मािट परनाम गे ।। ७ ।। \nचाननसन जत मािट बसै छै ................................ \n                                                 \n1 “आिदĜय वास”, पाहीटोल, गाम सिरसव पाही \nसंĆित राįƏीय अनुवाद िमशन, भारतीय भाषा संİथानसँ सĦबŀ।  38 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसुनीलकु मार मिल्लक \nघड़ी \nघड़ीमे \nघěटाेक सूइसँ बेसी \nिमनटक सूइसँ बेसी \nसेकेěडक सूइ चलै छै \nमुदा \nकतेक अनसोहाँत लगै छै \nजे \nसेकेěडसँ बेसी िमनटक \nआ \nिमनटसँ बेसी \nघěटाक मान भऽ जाइ छै \nअहाँ खूब दौड़ धूप करै छी \nअहाँक मगजसँ \nपसेनाक पमार बहैत रहैछ । \nमाने, अहाँ खूब चलायमान छी \nमुदा, \nघěटाक घुसकुिनयाँ जकाँ \nअहाँक मािलकक मान \nबेसी बिढ़ जाइ छिन \nएना िकएक ने होइ छै \nजे चलबो अहीं बेसी किरतौं \nआ \nमान सेहो अहींक बेसी रहैत !  मैिथली पń २००९-१० 39 \nराजकमल चौधरी1 \nबही-खाता \nएिह खातापर हम घसैत छी \nसंसारक सभटा िहसाब \nएिह खातापर हम सिदखन घसैत छी \nअपना कमर्क-अपकमर्क कारी िकताब! \nजे िकछु कयने छी पाप-धमर् \nजे िकछु बुझने छी जीवन-रहİय आ Ćाण-ममर् \nजे िकछु बुझने छी Ćाण-ममर् \nजे िकछु कयने छी पाप-धमर् \nसभटा अंिकत अिछ एिह लाल बहीमे \nएिह लाल बहीमे सभटा इच्छा, समƇ वासना \nजे जतबा अिछ जकरासँ लेन-देन \nजे रखने छी हेम-नेम \nसभ दजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \nएिह लाल बहीमे सभटा इच्छा समƇ वासना \nजे जतबा अिछ जकरासँ लेन देन \nजे रखने अिछ हेम-क्षेम \nसभ दजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \nककरासँ की लेने छी \nहम सिदखन \nİनेह-दया, माया-ममता, घृणा-ƅोध \nककरा की करबाक अिछ ऋणक शोध \nएतबा िदनमे ककरापर \nकतबा कजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \n \nकिवता िलखबाक ई लाल-बही \nिथक हĦमर जीवन-खाता \n                                                 \n1 दूटा अĆकािशत पń \n(सौजĠय डॉ. देवशंकर नवीन)  40 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहमर सभटा अपराध, ज्ञान, अनुभव \nमोह-लोभ-संताप पराभव \nइच्छा-अिभलाषासँ लीपल-पोतल \nअिछ एĸर सभटा पाता \nई हĦमर लालबही िथक जीवन-खाता \nजीवन-खाता \n \nएकटा Ćेम-किवता \nकतेक राित िबतला पर \nफूल पात िततला पर \nमुदा इजोिरया उगबासँ कतेक पिहनें \nएकटा Ħलान-मुख İÿी, अनिचĠहार \nहमरा हृदयमे \nिकंवा अपन आँिखमे \nिकंवा अथाह समुƖ जकाँ पसरल अकाशमे \nतािक रहल अिछ अĢपन अतीत \nतािक रहल अिछ किहयो \nकतेक िदन पिहनें केकरोसँ सूनल \nकोनो गीत \nतािक रहल अिछ अĢपन अतीत \nएकटा Ħलान-मुख İÿी अनिचĠहार \nबहुत राित िबतलापर \nफूल-पात िततला पर \nमुदा हमरा िनž आिब जाइत अिछ \nआ काँच सपनामे \nबसĠत बहार निह  मैिथली पń २००९-१० 41 \nजीवकान्त1 \nवनदेवी \nवनवािसनी İÿी जंगलमे \nभोजन तकबा लेल बौआइत अिछ \nझाँखुरमे पकड़ए चाहैए बटेर \nिबछैए जंगली करैल आ खĦहारु \nथोड़ेक जारिनक काठ जमा करैए \n \nक्यो िचमनी ईंट भŇापर \nपजेबा उघैए आ बोिन कमाइए \nचुिŎ जरैत छैक बहुत िनयारसँ \nमुदा िमझाइत छैक पट दए \n \nहाथ धरबा लेल कम मदर् उपलĤध छैक \nशहर िदस गेल जुआन निह घुरलैए \nिरक्शा िघचबाक बोरा उतारबाक जानमारू  काजमे \nबहुत पसेनाकेँ थोड़ कैंचा भेटैत छैक \n                                                 \n1 पूणर् नाम- जीवकाĠत झा, िपता-गुणानĠद झा, माता-महेĂरी देवी, जĠम ितिथ-\n२५.०७.१९३६ İथान अभुआढ़, िजला-सुपौल। िशक्षा-मैिƏक ( १९५५ उ.िव.डेवढ़), \nआइ.एस.सी. (१९५७ आर.के.कॉलेज, मधुबनी), बी.ए. (१९६४ िबहार िव.िव.İवतंÿ छाÿ), \nिडप.इन.एड.(१९६९ िमिथला िव.िव.)। नौकरी-उच्च िवńालयमे सहायक िशक्षक। िवज्ञान \nिशक्षक (उ.िव.खजौली १९५७-८१), िहĠदी िशक्षक (उ.िव.डेओढ़ एवं उ.िव.पोखराम १९८१-\n९८) \nपिहल रचना-इजोिड़या आ िटटही ( किवता, जनवरी १९६५ िमिथला िमिहर)। \nपिहल छपल पोथी- दू कुहेसक बाट (उपĠयास १९६८)। नवीनतम पोथी-िखिखरक बीअिर \n(२००७ बाल पń कथा), अठžी खसलइ वनमे ( पń-कथा संƇह) आ पंजिर Ćेम \nĆकािसया ( जीवन-वृþक अंश)। पुरİकार-सािहĜय अकादेमी ( िदĪली १९९८), िकरण \nसĦमान (१९९८), वैदेही सĦमान (१९८५)। Ćकािशत पोथी- किवता संƇह: नाचू हे पृĝवी \n(७१), धार निह होइछ मुक्त ( ९१), तकैत अिछ िचड़ै ( ९५), खाँड़ो ( १९९६), पािनमे \nजोगने अिछ बİती ( ९८), फुनगी नीलाकाशमे ( २०००), गाछ झूल-झूल ( २००४), छाह \nसोहाओन (२००६), िखिखिरक बीअिर (२००७)। कथा-संƇह: एकसिर ठािढ़ कदम तर रे \n(७२), सूयर् गिल रहल अिछ ( ७५), वİतु ( ८३), करमी झील ( ९८)। उपĠयास: दू \nकुहेसक बाट(६८), पिनपत(७७), निह, कतहु निह ( ७६), पीयर गुलाब छल ( ७१), \nअिगनबान (८१)। िहĠदी अनुवाद- िनशाĠत की िचिड़या (िहĠदी अनुवाद-तकैत अिछ िचड़ै, \nसािहĜय अकादमी, िदĪली २००३)।  42 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nवनवािसनी İÿी सेहो छोड़ने जाइए वन \nशहरमे सड़कपर राित कटबा लेल \nआ िदनमे हवेलीमे झाड़ू-पोछा देबा लेल... \nशहर ओकरा िचबा कए सुता दैत छैक \nओकर खून चािट कए नेहाल होइत छैक \nशहरक मोटरमे \nतेल जकाँ जरैत अिछ वनवासीजन \nशहरक आकाशमे \nओ डीिजलक धुआँ जकाँ िबलाइत अिछ \n \nबाघक Ćजाित उपटैत छैक \nतँ िचĠता घेरैत अिछ जनमानसकेँ \nअंडमानसँ लोहरदग्गा धिर \nआ उजानक मुसहरीसँ निņन सभक िसड़की धिर \nउपटैत अिछ वनवासी İÿी-पुरुष \nअगबे बसात रोदना करैए सुतली राितमे \nपहाड़मे गĠहाइत धार नोर बिन टघरैत अिछ \nबबुआन सभक करेज िदĪलीसँ चतरा धिर \nपथर-कोइलाक खěड जकाँ सदर् अिछ \n(३०.०६.२००९) \n \nजन-जन याचक \nअिगते देखल सूयर् \nतरिणसँ माँगल थोड़ Ćकाश \nकहलिन-“मुŇी बािĠह ठाढ़ रह \nअपनहु करिह Ćयास’’ \nमुŇी तँ भिर गेल \nखोिल कए देखी अित उĜसाह \nजते हजीिरया तते अĠहसिरया \nदूनू धार Ćवाह \nमाँगल धरतीसँ हम याचक \nअžल-फलक भंडार \nगाछ फड़ल बड़ \nआगाँ देखी आधा खाली थार  मैिथली पń २००९-१० 43 \nनदी देिख कए भेल खुशी तँ \nमाँगल आँजुर पािन \nबैसक्खाँमे बालु उड़ाबए \nभादवमे नकमािन \nलþी-लþी बहुत हिरयरी \nकोँढ़ी होइत फूल \nफूल-कुंजमे समय िबताबी \nतृįणा  लाल अढ़ूल \nहवा उड़ाबए खढ़क खěडकेँ \nतिहना भासल जादू \nबहुत डािरपर \nबहुत फूलकेँ िसहरन निह िबसराइ \nकहल देशकेँ- \nदैह सुरक्षा, घूमी जंगल-झाड़ \nघर-घुसनाकेँ नोित बजाबए \nसागर आर पहाड़ \nरहलहुँ सभतिर िनįकěटक भए \nगड़ल ने कूशक काप \nबž  कोठलीमे चेहाइत छी \nभिर घर सापे-साप \nदेशो माँगइ- \nिनĜय करी हम सभ जन बाट Ćशİत \nबिहर भेल िकछु, सुिन निह पाबी \nअपन İवाथर्मे मİत \nकिहयो माँगए धार-धिरÿी \nकिहयो गगनक छोर \nिकछु निह सुनलहुँ \nजतबो सुनलहुँ \nदेल ने हृदय कठोर \nāी गणेशाय नम: \nकुल देवताĥयोम नम:, Ƈाम देवताĥयो नम:, \nसवŸĥयो देवĥयोनम:, सवųĥयो ƙाŌणेĥयो नम:, \nसवųĥयो गुरुवेĥयो नम:। \nऊँ शिक्त-ऊँ..........  44 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरूपा धीरू \nĆसव–पीड़ा \nĆसव–पीड़ासँ छटपटाइत ओ \nअइ कोलासँ ओइ कोला करैत \nबोदिर छिल पसेनासँ, \nिकछु कालक पĀात चौरीमे हलचल भेलैक \nआ Ćसžताक लहिर पसिर गेलैक \nओकर बाप हाथमे राखल बिहंगाकेँ \nखुशीसँ उछािल फेकलक दूर कऽ \nओ बड़ पोरगर नेनाकेँ जĠम देने छिल। \nओ बड़ Ćसž छल \nई सोिच \nजे कािŎसँ ई हĦमर \nबाँिह पूरत, पँचपĔजी बोझ उठएबाक \nसामथर् राखत, \nतखन फागुनेमे बेसाह लगबाक डर निह रहत \nĆात भने िगरहतक खिरहानमे बोिन लेबाक लेल \nबड़ हुलसगर मोनसँ पहुँचल ओ \nहुनकर दलानपर बड़कीटा मोटर चमचमाइत छलिन \nपता चललै जे िगरहतक पुतौहुकेँ \nसातम मिहना िछयिन \nदिड़भंगा जा रहल छिथ \nदुİसाहस कऽ ओ अपन बुधनी, \nआ िगरहतक पुतौहुक तुलना कएलक \nआ \nबिहंगा ठामे गािड़ देलक बोझपर \nओ िगरहतकेँ नेहोरा करऽ लागल— \n“मािलक परसौतीक लेल दािल–चाउर \nबड़ जरूरी  छै \nकने, बोिन ........” \n“की बजलेँ ?” \nओ गरिज उठलाह— “सार निहतन \nजतराक बेरमे तोँ ..... \nअपने भनिसया जकाँ \nबूझैत िछहीक ?”  मैिथली पń २००९-१० 45 \nअन्नावरन देवेन्दर1 \nपािन अिछ, माÿ आँिखक नोर \nठोप, ठोपे टा मे \nटपटप खसैत पािन ठोपे-ठोपे, \nहम निह कऽ सकैत छी विणर्त, \nपािन निह बहैत अिछ िनरावरोध, \nसुबनŭ निह अिछ भरैत कखनो। \n \nकलसँ भनसाघर धिर, \nभनसाघरसँ सोझाँक बारी धिर \nभागैत एतएसँ ओþऽ \nएĦहर-ओĦहर करघाक नमरैत ताग सन \nवİÿक संरचना सन \nएĸे घुमानमे हम जाइ छी घूिम। \n \nकनैत बाल, पािन भरबाक अिछ काल \nदूधक झोंक आ हमर रजİवला एकाĠत \nहुँह ! सभटा एĸे बेर ! \n \n                                                 \n1 मूल तेलुगु पń- अžावरन देवेĠदर-अंƇेजी अनुवाद- पी.जयलŞमी आ मैिथली अनुवाद-\nगजेĠƖ ठाकुर \nकिव अžावरन देवेĠदर आĠƗ Ćदेशक करीमनगर िजलासँ छिथ आ तेलुगु भाषाक \nतेलंगाना बोलीमे तेलंगाना राĔयक संवेदना आ संİकृित आ ओकर अलग राĔयक लेल \nसंघषर्केँ İवर दैत छिथ। हुनकर छह टा किवताक संƇह छपल छिĠह। महाĜमा जोितबा \nफुले फेलोिशप २००१, रंजनी कुĠदुरती किवता पुरİकारम् २००६, डॉ. मलयāी सािहित \nपुरİकारम् २००६, रांिगनेनी येनĦमा सािहĜय पुरİकारम् २००७ पुरİकारसँ सĦमािनत। ओ \nिजला पिरषद, करीमनगरक पंचायती राज िवभागमे सीिनयर अिसİटेĠट छिथ। \nपी.जयलŞमी, ओİमािनया िवĂिवńालयक िनजाम कॉलेज हैदराबादमे  अंƇेजी \nिवभागमे एसोिसएट Ćोफेसर छिथ। िवगत ३० बरखसँ अंƇेजीक अğयापन। हुनकर \nिवशेषज्ञता अंƇेजीमे भारतीय किवता, अनुवाद आ अनुवादशाİÿ अिछ।२००३ मे भागर्वी \nरावक संग िमिल कऽ शीला सुभƖा देवीक िसतĦबर ११ आ ओकर पिरणामपर तेलुगु \nकाĭयक अंƇेजीमे वार अ हƀसर् रैवेज नामसँ अनुवाद। २००७ मे गोपीक ननीलू केर \nअंƇेजी अनुवाद। िİĆĠग नामसँ अžावरन देवेĠदरक किवताक अंƇेजी अनुवाद Ćेसमे अिछ।  46 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nपािन माÿ सĢताहमे दू िदन, \nछौंकी आ झगड़ा कलपर \nतैयो छी हम सभ İÿी \nजे रहैत छी िमिल कऽ \nबेकालमे \nदैत Ćाणोक उĜसगर्। \n \nई सभटा झंझवात पािनये टा लेल \nनिह किह सकैत छी अहाँकेँ अपन पािनक समİया- \nसĦपूणर् भोर खतम होइत अिछ एिह १५ िमनटक कायर्क लेल \nकनेक काल भातक िबनु िबसिरयो सकैत छी \nमुदा िबनु पािनक जीवन चलत? \nएकिÿत भेल जे निह अिछ हमर बेटोक लेल पयŭĢत \nतािह लेल, रİसा भिर नमगर पाँित। \n \nके अकानैत अिछ संघषर्? \nघर भरल लोक \nगाछ जेकाँ ठाढ़ \nआिक कुरसी जेकाँ बैसल \nतमसाइत हमरापर जे हम छी पछुआएल \nदौगैत छी िबनु लŞयक। \n \nमुदा निह िहलबैत छिथ आँगुरो हमरा सहायताथर् \nहमर हाथ ओिह बोिरंगकेँ ठीक करैत भेल जे चोिटल। \n \nओिह पĦपकेँ पीटैत िनकलैत अिछ माÿ छुच्छ ğविन \nहमर Ćाण बहार भऽ जाइत अिछ ओतए काज करैत \nकरर् करर् करर् करर् \nहमर बाँिहक ददर् आ छातीक पीड़ा \nपाताल धिर \nपािन िबला जाइत अिछ कतहु गहॴर नीचाँ \nमुदा तैयो निह बकसैत \nजे हम काज करैत छी खतम करबाक लेल \nचĦमच भिर पािनक बुĠद \nसेहो गĠहाइत। \n  मैिथली पń २००९-१० 47 \nकाĠह भेल भोथ \nठेला परल सुवणŭ उघैत \nĤलाउज फाटल \nएकटा अĪप जीवनक बाद \nहमरामे निह अिछ एकर जोड़-तोड़ करबाक सĸ \nहम की कऽ सकैत छी बिहन? \nपािनक चरचे माÿ \nमृĜयुक डरकेँ अिछ खॲचारैत \nपािन अिछ, आँिखक नोर माÿ... \n \n[“नीलाĠटे कžीले...” मनकĦमा थोटा लेबर अƂडासँ] \n \n \n \n \n \n \n \n  48 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअमरेन्ġ यादव \nआƫान \nहे हउ िदना–भदरी, \nतूँ दुनू भाय \nचाहक संग भाĻ पीिब कऽ \nभिर रहल छह पंजाबमे \nसरदारक बखारी । \nआ एतय तोहर घरमे \nकोनटा लग \nकािन रहल छह \nतोहर पाँच मनक कोदािर । \n \nहे हउ कृįणा राम–सोबरन, \nतूँ दुनू भाय \nसाउदीक बालू–पहाडपर \nरोिम रहल छह हेँजक हेँज उँट \nआ एतय सुž लगै छह \nतोहर दौरी बथान \nअनŭ भेल जाइ छह \nतोहर अनेर भैँस । \n \nहे हउ भाय सलहेस, \nतूँ परदेशक दरबĔजापर \nदैत छह पहरा \nठोकैत छह सलामी । \nआ एतय \nतोहर मायक आँचरमे \nमुदइ गड़ौने छह नजिर \n \nहे हउ िदना–भदरी, \nहे हउ कृįणाराम सोबरन, \nहे हउ भाय सलहेस, \nबाँझ भेल जाइ छह तोहर चौरी चाँचर, \nसुž भेल जाइ छह गोहाली बथान  मैिथली पń २००९-१० 49 \nटुगर लगै छह तोहर देश । \nआबह घुिर कऽ \nजĪदी आबह घुिर कऽ \nअपने गामकेँ बनेबै पइĠजाब \nअपने समाजकेँ बनेबै कतार \nअपने देशकेँ बनेबै अिमरका । \n \n \n \n \nश्यामल सुमन \nमैिथली दोहा \n \nĆķ सोझाँमे ठाढ़ अिछ अĢपन की पहचान। \nतािक रहल छी आइ धिर भेटल कहाँ िनदान।। \nककरासँ हम की कहू अपनामे सभ मİत। \nसमाचार पूछल जखन कहता दुखसँ ÿİत।। \nफँसल ĭयूहमे İवाथर्क सभ देखू बेहोश। \nझूठ फूिस मुिखया बनिथ खूब बघारिथ जोश।। \nहम देखलहुँ निह आइ धिर मैिथल सनक िववाह। \nदान दहेजक चƅमे बहुतो लोक तबाह।। \nबिरयातीकेँ नीक निह लागल माछक झोर। \nसाँझ शुरू  भोजन करत उठैत काल तक भोर।। \nरसगुĪला गुĪला बना खाओत रस िनचोिड़। \nखाइसँ बेसी ऐंठ कऽ देता पातमे छोिड़।। \nमैिथलजन सĔजन बहुत लोक बहुत िवŅान। \nिनज-भाषा, िनज-लोकपर किनको निह छिĠह ğयान।। \nचोिर, िछनरपन छोिड़ कए करू  अहाँ सभ काज। \nमैिथलजन तखने बचब बाँचत सकल समाज।। \nजाित-पाितकेँ छोिड़ कऽ बनू एक पिरवार। \nिमिथला के उĜथान िहत कोिशश करू  हजार।। \nअपन लोक बेसी जुटए बाजू िमठका बोल। \nसुमन टूटल जॱ गाछसँ तखन ओकर की मोल।।  50 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिहमांशु चौधरी \nबाल गीत \nकुत–कुतामे िजतलहुँ तँ गोटरसमे ओसरा गेलहुँ \nगोटी देिख–देिख चिकत छी, की करु चकरा गेलहुँ \n \nआस रखने छी िजतैत जाइ िझिझरकोनामे घेरा जाइत छी \nआस–पास कहैत–कहैत धĢपाो कहए ले िबसरा जाइत छी \nकņी करु ककरासँ झुला झुलैत ओझरा गेलहुँ \n \nएक सलाइ, दु सलाइ तेसर बेरमे चोĠहरा जाइत छी \nपािन–पािन कहैत–कहैत अंगनेमे ओंघरा जाइत छी \nमाछ–माछ बेंग कहए काल, अंगुरी मोड़एमे गड़बड़ा गेलहुँ \nकौड़ी तासमे पाइ हारने मĠहुआ जाइ छी \nतीर–धनमी चलबैत काल सङीएकेँ आिख फोिड़ देलहुँ \n \nतोँ İवतंÿ छेँ \nिवचारक देवालमे बĠद छी \nहाथ-पएर काटल अिछ \nने िलिख सकैत छी \nने चिल सकैत छी \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nठोर हमर बोली अहाँक \nआँिख हमर दृिƠ अहाँक \nभाषा हमर िचंतन अहाँक \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nिनदŸषता अशुŀ भेल \nĆƠा िवपरीत भेल \nआशा गुदरी-गुदरी ओछाओन सन \nके शÿु, के िमÿ \nिवĂास जखन उपहास बनल \nके बूझत अंतरक धाह \nएिह उहापोहमे धरती भेल बाँझसन  मैिथली पń २००९-१० 51 \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nएक कोनमे रिहतहुँ \nनव युगक वैजयंती ठाढ अिछ \nदेश-देशांतरक कथा सूिन \nिसंहासन जĪलादक लगैत अिछ \nहमरा अभागल किहतहुँ \nअपनाकेँ İवतंÿ कहैत छी \nजे अĠहारकेँ निह बुझलक \nतँ ओ इजोत की बूझत \nगुज-गुज अĠहिरयामे बेउ कएने छी \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \n \n \n \nदयाकान्त \nपाँच लाख बौआक दाम \nनिह कमाइत छिथ फुटल कौड़ी \nनिह रोजगारक कोनो ठेकान \nदस बरखसँ धेने छिथ िदĪली \nटाका आबै छिन अखनो गाम \nबाबु सुद-दर सुद जोिड़ कऽ \nलगबैत छिथन बौआक दाम \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nकहैत छिथ एम.बी.ए. केने छी \nनिह चाही सरकारी नोकरी, नाम \nएम.एन.सी. मे नोकरी करैत छी \nरखैत अिछ कĦपनी सभटा ğयान \nĆवĠधनक कोनो गĢप करू  तँ \nमुँह बेता जेना परम अकान \nपाँच लाख बौआक दाम । \n  \nघटक देिख कऽ बाप बजैत छिथ  52 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबड़का हािकम हमर संतान \nगाड़ी-बंगला नोकर-चाकर \nसभ चीजक ओतए ओिरयान \nआॅिफसमे बड़का-बड़का हािकम \nकरैत रहैत छैक बौआकेँ सलाम \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nअिबते लगन घटकक आसमे \nमखमल जाजीम शोभय मचान \nिसĪक कुतŭ संग परमसुख धोती \nसिज-धिज बैसिथ बाप दलान \nजखन देखु भरल रहिथ छिन \nचाहक संग िखलबņीमे पान \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nअिह लगनमे लुŎा लंगड़ा \nनिह बाँचल िकयो बिहर अकान \nपैंतीस बीतल चिढ गेल छþीस \nनिह सुनैत अिछ िकयो कान \nहमर सपुतक शुभ लगनमे \nसभ अĢपन बिन गेल अिछ आन \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  मैिथली पń २००९-१० 53 \nअिजत कु मार झा \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \nिरक्शापर माइक लगा जोर जोरसँ \nछोटगर-छोटगर भाषणे तँ देलिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ! \n \nकहिथ जा घर-घरमे िबजली लगाएब \nआब अĠहारमे जीिब निह पाएब \nसभ राितकेँ हम दीवाली बनबाएब \nएको जे खĦहा गािरकऽ लबैथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n \nघर-घरक बच्चा İकूल जाएत \nपढ़ए-िलखएसँ निञ िकयो वंिचत हएत \nिशक्षाक İतर बहुत बढ़ाएब \nचािरयोटा शैिक्षक सामƇी बटबैतिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n \nगाम-गाममे फोनेटा निह \nई-मेल आ इĠटरनेट लगाएब \nमोबाइलक तँ बािढ़ बहायब \nएĸो दू टा पी.सी.ओ. तँ खोलाबिथ \nनेताजी िकछु कऽकऽ देखाबिथ!!! \n \nकारखाना खुलत, काज बढ़त \nरोजगारीक अवसर Ćशİत बनबाएब \nबेरोजगारीक नामोिनशान मेटाएब \nएकोटाकेँ ढंगगर नोकरी िदयाबिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \nपाटŰ आ अĢपन माÿ काज करौलिथ \nिजतलाक बाद चेहरो निह देखओलिथ \nओ तँ आब राज करै छिथ \nअनेरे िकए िकछु कऽ कऽ देखओबिथ!!!  54 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसुिमत आनन्द \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \nƏेनमे लाइन, बसमे लाइन \nिसनेमाक हॉलमे लाइन \nगैसक गोदाममे लाइन \nराशनक दोकानमे लाइन \nसभसँ बड़का सैलूनमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nİकूलमे लाइन कॉलेजमे लाइन \nडॉक्टरमे लाइन आ वकीलमे लाइन \nअİपताल आ कोटर्मे लाइन \nसभसँ बड़का सकर्समे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nचाहमे लाइन, पानमे लाइन \nपैखानामे लाइन आ पेशाबमे लाइन \nहोटलमे लाइन, बोतलमे लाइन \nसभसँ बड़का पािनमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nमिĠदरमे लाइन, मिİजदमे लाइन \nयोगीमे लाइन आ भोगीमे लाइन \nजोतखीमे लाइन, पंिडतमे लाइन \nसभसँ बड़का शमसानमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n \nनेतामे लाइन, अिभनेतामे लाइन \nखेलमे लाइन आ जेलमे लाइन \nऑिफस आ आवासमे लाइन \nसभसँ बड़का सिवर्समे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!!  मैिथली पń २००९-१० 55 \nिवजया अयार्ल \nआजुक जीवन \nĆĜयेक िदन मृĜयुसँ सापट माँिग कऽ \nबाँकी–बक्यौती देबऽ लेल \nऋणक रूपमे  बाँिच रहल अिछ जीवन। \nĆĜयेक क्षण मृĜयुसँ पैंचा माँिग कऽ \nक्षितपूितर् करबाक िहसाबसँ \nĭयािजक रूपमे  भिर रहल अिछ जीवन। \nजीवन आजर्न करबाक िहसाबमे निह \nजीवनक ĆĜयेक क्षणक ऋण देबाक िहसाबसँ \nचुकएबाक दरमे असुल–उपर भऽ रहल अिछ । \nयुŀ आ शािĠतक जोड़–घटाउमे \nभूखक बारूद  लऽ कऽ \nमािट खाएपर मजबूर भऽ रहल अिछ जीवन । \nअखन डेराओन मुँह सभ \nअमूतर् अथर्मे नुकाएल जीवनकेँ, आँटाक संग बदिल कऽ \nिववशतासँ बाँिच रहल अिछ। \nइच्छा आ महĜवाकांक्षीक कोठीकेँ \nĆदूिषत वातावरणकेँ तोड़ल समयमे \nसंघषų–संघषर्क बीचसँ भािग \nमनुक्खेक अिİतĜवपर दाग लगाबऽ लेल \nसकर्सक जोकर बिन बाँिच रहल अिछ जीवन। \nखोजमेसँ लाएल संरचनामे, अपनेसँ लगाएल आिग \nजिर रहल पृĝवीक भागमे शािĠतसँ शािĠत  करत \nिछितर–िबितर भेल शताĤदीक हƂडीमे मलहम लगाबऽ \nक्षेĆयाİतसँ काटल गेड़ी लऽ कऽ \nकछुआक गितमे चिल रहल अिछ जीवन। \n(आबय बला पोथी अएना मैिथली किवता संƇह-सĦपादक संतोष कुमार िमāसँ)  56 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसरोज िखलाडी \nमनक बात मनमे \nसामनेमे तँ हम चुपचाप छलहुँ \nपरोछमे हम बरबराइत रहै छी \nहुनका सामने हम हँसऽ निह सकलहुँ \nअएनाक सोझाँ हम िकए मुिİ कआइ छी? \n \nमनक बात हम हुनकासँ कहऽ नइ सकलहुँ \nअखन हम िकए पछताइ छी \nहुनका आगू िकछु बाजऽ निह सकलहुँ \nअखन हम िकए नोर बहबै छी ? \n \nमने मन कहै छलहुँ अहाँ िबन जीयब कोना \nसामनेमे निह कहऽ सकलहुँ \nसंकोच आ डरसँ चुपचाप छलहुँ \nमोनसँ किहयो हँसऽ निह सकलहुँ । \n \nयादमे हुनक कते िदन नोर बहाउ \nहुनक इच्छाकेँ हम बुझऽ निह सकलहुँ \nओ तँ हमरा पौने छली \nहुनका हम पाबऽ निह सकलहुँ । \n \nअखनो यादमे हुनक डूबल रहै छी \nकिनयो चैन निह पाबऽ सकलहुँ \nएहन केहन रोग भऽ गेल हमरा \nइलाज हम करबऽ निह सकलहुँ। \n \nगलती तँ हुनकेसँ भेल \nओहो तँ हमरा कहऽ निह सकली \nताली तँ हम बजाबऽ चाहलहुँ \nमुदा दुनू हाथक िमलन कराबऽ निह सकलहुँ \nमनक बात मनेमे … \n(आबय बला पोथी अएना मैिथली किवता संƇह-सĦपादक संतोष कुमार िमāसँ) \n  मैिथली पń २००९-१० 57 \nउमेश मंडल1 \nगिनयािर िपसबाक गीत \nकहमा के जिड़या कहमा िसलौिटया रे। \nललना रे कओन मुँह भय पीसब, कौिशĪया पीआयब रे। \nदिछन के इहो जिड़या, पिछम िसलौिटया रे। \nललना रे पूब मुँह भय पीसब, कौिशĪया पीयाअब रे। \nपिहने जे पीलिन कौिशĪया रानी, सुिमÿा रानी रे। \nललना रे िसल धोइ पीयल कैकेयी रानी तीनू गरभ सँओ रे। \nकौिशĪया के जनमत राम, सुिमÿा के लछमन रे। \nललना रे कैकेयी के भरत, शÿुघन, तीनू घर सोहर रे। \n                                                 \n1        एक बेरक बात िथक। िविवध-भारती रेिडयो İटेसनसँ गीत सुनैत छलौं। \nएखन धिर मैिथली सािहĜयसँ कĦमे-सĦम िसनेह छल। ओना पिरवारसँ समाज धिर \nमैिथिलऐक बीच आठो पहर समए बीतैत अिछ। काितक पूिणर्माक िदन रहने, समाजक \nमाए-बिहन लोकिन सामा भसा आंगन िदिस सोहर गबैत घुमलीह। एकाएक हमरो कानमे \nगीतक ğविन हवामे िछछलैत अबै लगल। रेिडयो बž कऽ सोहर सुनै लगलहुँ। गीतक \nİवर हृदयकेॅ झकझोड़ए लगल। जेहने माए-बहीिन लोकिनक İवरक मधुर टाँस तेहने \nएकरुपता। जिहना बहीिन, माए-बाप समाजक सखी-सहेली छोिड़, सासुर जेबा काल, अपन \nƅĠदनसँ वातावरणकेॅ शोकाकुल बनबैत आ सखी-सहेली सोहरक İवरसँ िवदा करैत, \nतिहना भऽ गेल। हृदय िवदीणर् हुअए लगल। अनायास मनमे सवाल उठै लगल- (क) की \nहमर कला-सािहĜय, भूमěडलीकरणसँ आगू बढ़त?, (ख) आिक जतय अिछ ततय, अजेगर \nसाँप जेकाँ थुसकुिरया मािर बैसल रहत? ( ग) आिक हमर कला-सािहĜय मिटयामेट भऽ \nजायत? \nएिह Ćķक बीच उलझल मोनमे, िडिबयाक िटमिटमाइत इजोत जेकाँ आएल जे \nअपनो मातृभाषा आ मातृभूिमक सेवा लेल िकछु कएल जाय! एिह िजज्ञासाक संग अपने \nलोकिनक बीच, एकटा छोट-छीन संकलन ‘संİकार गीत’ रािख रहल छी। आशा अिछ जे \nअधलापर ğयान निह दऽ आगूक सेवा लेल Ćेिरत आ ĆोĜसािहत जरूर  करब। \nगीतक संकलन िकछु पोिथओक अिछ आ अिधकतर माए-बहीिनक कंठक सेहो \nअिछ। जिह गीितकार लोकिनक गीत संकिलत अिछ, हुनक आभारी छी। आ जे गीत \nमाए-बहीिन लोकिनक कंठक अिछ, ओ जिहना कहलिन तिहना िलखलो गेल अिछ, तेँ \nशĤदक फेिड़-फाड़ आ टूटल सेहो अिछ। गीतक संकलन करैमे अƇज सुरेश मंडल आ \nअनुज िमिथलेश मंडलक भरपूर सहयोग रहल।  58 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nतेलकसाय लगबैक गीत \n१ \nकौने बाबा हरबा जोताओल, मेिथया उपजाओल हे। \nकौने बाबी पीसल कसाय, जे िक बरुआ ओंगारल हे। \nबड़का बाबा हरबा जोताओल, िक सरसो उपजाओल हे। \nऐहब बाबी तेल पेरौलीह, बरुआ ओंगारिथ हे। \n२ \nकाँचिह बाँस के मिलया हे, \nआिक तािह मिलया तेल फूलेल हे।  \nकौने बाबी लगेतीह तेल फूलेल, \nआिक कौन बाबी लगेती उबटन हे। \nआिक फĪलाँ बाबी लगेती तेल फुलेल, \nआिक फĪलाँ बाबी लगेती उबटन हे। \n३ \nगरजह हे मेघ गरजह गरिज सुनाबह रे। \nललना रे ऊसर खेत पटाबह सािर उपजाबह रे। \nजनमह आरे बाबू जनमह जनिम जुड़ाबह रे। \nललना रे बाबा िसर छÿ धराबह शÿु देह आँकुश रे। \nहम निह जनमब ओिह कोिख अबला कोिख रे। \nललना रे भैलिह वसन सुतायत छौड़ा किह बजायत रे। \nजनमह आरे बाबू जनमह जनिम जुड़ाबह रे। \nललना रे पीयर वसन सुताबह बाबू किह बजायब रे। \n४ \nपलंगा सुतल तोहेँ िपया िक तोहें मोर साहेब रे। \nललना रे बिगया जँ एक लगिबतहुँ िटकुला हम चिखतहुँ रे। \nभल निह बोलिलह धनी िक बोलहुँ न जानह रे। \nललना रे बेटबा जँ एक तोरा होइत सोहर हम सुिनतहुँ रे। \nभानस करैत तोहें गोतनी िक तोहें मोर िहत बंधु रे। \nललना रे अपन बालक िदअ पैंच िपया सुनु सोहर रे। \nनोन तेल पैंच उधार भेटय आर सभ िकछु रे। \nललना रे कोिखआक जनमल पुÿ सेहो निह भेटय रे। \nमिचया बैसल तोरे सासु िक सासु सँ अरिज करु रे। \nललना रे कओन-कओन तप केलहुँ पुÿ फल पेलहुँ रे। \nगंगिह पैिस नहेलहुँ हिरवंश सुनलहुँ रे। \nललना रे देवलोक भेला सहाय िक पुÿ फल पयलहुँ रे। \nआिदत लगैत िबलĦब भेल होिरला जनम लेल रे। \nललना रे लाल के पलंगा सुता देल िपया सुनु सोहर रे।  मैिथली पń २००९-१० 59 \nदसमासी सोहर \n \nĆथम मास जब आयल िचत फिरआयल रे। \nजािन गेल सासु हमार चढ़ल मास दोसर रे। \nसासु मोर बसु नैहर ननदी बसु सासुर रे। \nघर छिथ देबर नदान चढ़ल मास तेसर रे। \nबाट रे बटोिहया िक तोिह मोर भैया िक िहत बंधु रे। \nहमरो समाद लेने जाउ चढ़ल मास चािरम रे। \nअž पािन िकछु निह भावय खटरस भावय रे। \nकहब हम कओन उपाय चढ़ल मास पाँचम रे। \nरिच-रिच पितया िलखाओल नैहर पठाओल रे। \nिबनु आमा नैहर िवरान चढ़ल मास छŇम रे। \nआगु-आगु आबय दोिलया पाछु भैया आबय रे। \nघुिर-घुिर घर भैया जाउ चढ़ल मास सातम रे। \nतन भेल सिरसब फूल देह भेल पीयर रे। \nअब न बाँचत जीव मोर चढ़ल मास आठम रे। \nघर-घर बाजत बधावा िक भेल बड़ आनंद रे। \nअयोğयामे जनमल राम चढ़ल मास नवम रे। \nतुलसीदास सोहर गाओल गािब सुनाओल रे। \nभक्तवĜसल भगवान िक आजु Ćकट रे। \n  \n२  \n \nएक िदन छल बन झंझर आब बन हिरयर रे। \nबड़ रे सीता दाइ तपसी िक गरम सँ रे। \nके मोरा गरुअिन काटत िखनहिर बूनत रे। \nललना रे मन होय िपयरी पिहरतहुँ गोद भरिबतहुँ रे। \nललना रे राम दिहन भए बैसतिथ कौशĪया चुमिबतिथ रे। \n \n३  \n \nĆथम समय िनयराओल शुभ िदन पाओल रे। \nललना रे देवकी दरदे ĭयाकुल दगिरन आयल रे। \nदोसरो वेदन जब आयल कृįण जĠम लेल रे। \nललना रे तेसर हिरक Ćवेश कलेश मेटायल रे। \nदगिरन आिब जगाओल केओ निह जागल रे।  60 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nललना रे हिर देिख सभ मन अचरज सभ िहत साधल रे। \nसूरदास Ćभु िहतकर कृįण जनम लेल रे। \nबाजन बाजय सभ ठाम देव लोक हरिखत रे। \n \n४ \n \nउतिर सावन चढ़े भादव चहुँ िदस कादब रे। \nललना रे मेधवा झरी लगाबय दािमिन दमकय रे। \nजनम लेल यदुनĠदन कंस िनकĠदन रे। \nललना रे फुिज गेल वƌ केवाड़ पहरु सब सूतल रे। \nशंख चƅ युक्त हिर जब देवकी देखल रे। \nललना रे आइ सुिदन िदन भेल कृįण अवतार लेल रे। \nकोर लेल वसुदेव िक यमुना उछिल बहू रे। \nललना रे हिर देल पैर छुआय नĠद घर पहुँचल रे। \nनĠद भवन आनंद भेल यशुमित जागल रे। \nललना रे सूरदास बिल जाय िक सोहर गाओल रे। \n \n५ \n \nघर से बहार भेली सुĠदिर, देहिर धय ठाढ़ भेली रे। \nललना रे ओलती धय धिन ठािढ़ िक, दरदे ĭयाकुल रे। \nकिथ लय बाबा िबआहलिन, बलमु घर देलिन रे। \nललना रे रिहतहुँ बािर कुमारी, ददर् निह जिनतहुँ रे। \nअगाध राित िबराल पहर रित, बबुआ जनम लेल रे। \nललना रे बाजय लागल बधाबा, िक गाओल सोहर रे। \n \n६ \n \nपिहल परन िसया ठानल सेहो िविध पूड़ाओल रे। \nललना रे भेटल अयोğया राज ससुर राजा दशरथ रे। \nदोसर परन िसया ठानल सेहो िविध पूराओल रे। \nललना रे भेटल कौशĪया सासु लखन सन देओर रे। \nतेसर परन िसया ठानल सेहो िविध पूराओल रे। \nललना रे माँगल पित āीराम सेहो िविध पूरल रे।  मैिथली पń २००९-१० 61 \n७ \n \nगाँव के पिछम एक कुइयाँ सुĠदिर एक पािन भरु रे। \nललना रे घोड़बा चढ़ल एक कुमर पािन के िपयासल रे। \nपािन पीबू पािन पीबू कुमर सुरित निह भुलह रे। \nतोरो सँ सुĠदर हमर İवामी जे तिज िवदेश गेल रे। \nकोन मास तोहरो िवयाह भेल कोने गवन भेल रे। \nकोने मास जोड़ल िसनेह िक तिज परदेश गेल रे। \nफागुन हमरो िवआह भेल िक चैत गवन भेल रे। \nबैसाख जोड़ल िसनेह िक तेिज िवदेश गेल रे। \n \n८ \n \nजीर सन धिन पातिर फूल सन सुĠदिर रे। \nललना रे सुतल Ćेम पलंगपर दरदे ĭयाकुल रे। \nसासु जे हुनका अलारिन बिहन दुलारिन रे। \nललना रे ितल एक दरद अंगेजह, होिरला जनम लेत रे। \nजाहक हे ननदी जाहक, भइया के बजाबह हे। \nललना रे भइया ठाढ़ देहिर बीच कहु बात मनके रे। \n  62 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरूप ेश कु मार झा “त्योंथ”1 \nखेली सĢपत जा भुइयाँ थान \nबड़ रे जतन सँ हम पोसली पुता केँ, \nभूखे सुतली अपने मर ओकरा सुतौली खुआ केँ। \nअपने हम मूरुख मुदा बौआ केँ पढौली, \nकािट कƠ पोथी लेल ढौआ जुटौली। \nदेिखते हमर पूत भेल फूिट जुआन, \nमोने बीतल हमर कƠ मुख पसरल मुİकान। \nओिह बेरा िजद कयलक गेल ओ असाम, \nमिहनो ने लगलै पठौलक ढौआ कऽ काम। \nतंग छली पिहने आब उबार भेल जान, \nतकलीफ भेल छू-मंतर भेल िदन हमर असान। \nआयल एक िदन बेरा मे बौआ कयने लाल कान, \nदेखली ओकर कान आिक उड़ल हमर Ćाण। \nकमाइ हइ लोक ढौआ ढेरी परदेश जा, \nमुदा भािग आयल बौआ हमर मािर खा। \nिकछु िदनक बाद भेल ढौआ केर टान, \nभऽ गेल हमर समैया फेरो पिहने समान। \nफेर गेल बेटा बĦबइ अपन िपþीक संग, \nछली हम ने हरिखत मुदा ओकरा छलै नव उमंग। \nएिह बेर कमायल बौआ हमर ढौआ ढेर, \nआब ने गरीब रहली देलक िदन फेर। \nदेखल निह गेलिन भगवान केँ हमर िदन, \nलेला हमर मुखक मुसकी ओ छीन। \nआयल फेर बौआ हमर मािर खा बĦबइ सँ, \nउपर सँ तऽ ठीके छल मुदा टूिट गेल मोन सँ। \nककरा ने लगै हइ नीक अपन गाम-घर, \nपेटक खाितर परदेश जाय पड़ै हइ मर। \nभुखले रहब मुदा देबै ने जाय ओकरा देश आन, \nअखिनये हम खेली सĢपत जा भुइयाँ थान। \n                                                 \n1 िपता-āी नवकाĠत झा, Ƈाम+पÿालय-Ĝयॲथा, भाया-िखरहर, थाना-बेनीपņी, िजला-\nमधुबनी। सĦĆित कोलकातामे İनातक (अिĠतम वषर्)मे अğययनरत। सािहिĜयक गितिविधमे \nसिƅय, अनेक रचना िविभž पÿ-पिÿकािदमे Ćकािशत।  मैिथली पń २००९-१० 63 \nिवनीत उत्पल1 \nमनुख आ माल \nआइ फिरयाएल जाए  \nअपना सभ मनुख छी आिक माल \nिकएक तँ दुनूमे छैक \nजमीन आ आसमानक अंतर \nएकटा पेटक लेल रहैत अिछ ललाइत \nएकटा पिरवारक लेल रहैत अिछ कपसैत \nएकटा फूिस Ćितơाक लेल करैत अिछ छल-Ćपंच \nएकटा पाइ-कौड़ीक लेल घड़ी-घड़ी करैत अिछ नौटंकी \nएकटा मानिसक संतुिƠ लेल बौराइत अिछ िदन-राित \nएकटा शारीिरक संतुिƠ लेल होइत अिछ ĭयिभचारी \nएकटा पएरपर ठाढ़ भेलाक बाद माए-बाप कऽ दैत अिछ कात \n \nदोसर तँ अिछ चािरटा टांगबला \nअपन पेट भरलाक बाद दैत छैक दोसरकेँ अवसर \nसभ िकयो ओकर सहोदर छिथ \nझूठ लेल Ćाण निह गमबैत अिछ \nदोसर निह बौराइत अिछ \nमानिसक वा शारीिरक संतुिƠ लेल \nपएरपर ठाढ़ भेलाक बाद \nमाए-बाप İवतंÿ कऽ दैत अिछ \nएिहनामे के ककरासँ उþम \n                                                 \n1 आनंदपुरा, मधेपुरा। Ćारंिभक िशक्षासँ इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगर्त रणगांव आ \nतारापुरमे। ितलकामांझी भागलपुर िवĂिवńालयसँ गिणतमे बी.एस.सी. ( आनसर्)। गुरू  \nजĦभेĂर िवĂिवńालयसँ जनसंचारमे माİटर िडƇी। भारतीय िवńा भवन, नई िदĪलीसँ \nअंगरेजी पÿकािरतामे İनातकोþर िडĢलोमा। जािमया िमिĪलया इİलािमया, नई िदĪलीसँ \nजनसंचार आ रचनाĜमक लेखनमे İनातकोþर िडĢलोमा। नेĪसन मंडेला सेंटर फॉर पीस \nएंड कनिģलक्ट िरजोĪयूशन, जािमया िमिलया इİलािमयाक पिहल बैचक छाÿ भs \nसिटर्िफकेट ĆाĢत। भारतीय िवńा भवनक Ąेंच कोसर्क छाÿ। आकाशवाणी भागलपुरसँ \nकिवता पाठ, पिरचचŭ आिद Ćसािरत। देशक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे िविभž िवषयपर \nİवतंÿ लेखन। पÿकािरता कैिरयर- दैिनक भाİकर, इंदौर, रायपुर, िदĪली Ćेस, दैिनक \nिहंदुİतान, नई िदĪली, फरीदाबाद, अिकंचन भारत, आगरा, देशबंधु, िदĪलीमे। एखन \nराįƏीय सहारा, नोएडामे विरƠ उपसंपादक।  64 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई कहैक गप निह अिछ \nमनसँ सोचैत आĜमासँ जाँचैत \nिनिĀत करू  जे नीक के? \nमनुख आिक माल। \n \n \n \n \nसमाजक ई रूप  \nइहो अिछ एिह समाजक चेहरा \nिदĪलीक बाटपर बþी लाल भेलापर \nइंदौरसँ िनजामुĿीन वा पटनासँ िदĪलीक लेल Əेन पकड़बा लेल \nआ फेर घरक दुआिरपर \nदİतक दैत देखबामे आबैत अिछ ओ \nनिह तँ पुरूष  अिछ आ निह एकटा İÿी \nभिरसक शारीिरक रूपमे  \nमुदा मन वा अिभनयक İवरूप \nरहैत अिछ अलग-अलग से \nसे हुनकर की नाम देल जाए \n \nमाएक कोिखसँ इहो लेलक जनम \nभाइ-बिहनक संग पोसाएल-बढ़ल \nİकूलमे पढाइक सीढ़ी चढ़ल \nमुदा फारम भरैत काल खसल भारी िबपैत \nिकएक तँ आपशन छल दू टा İÿी वा पुरूष  \nतखन शुरू  भेल हुनकर \nसामािजक बिहįकार \nनिह घरक रहल निह रहल घाटक \nपिरिİथित सभकेँ \nजीयब िसखा दैत छैक \nसे देखबामे आबैत अिछ \nबाटसँ लऽ कऽ Əेन धिर। \n  मैिथली पń २००९-१० 65 \nराजदेव मंडल1 \nआह \nिलअ पड़त आह \nकरुणा अथाह \nबाहर शीतलता \nिकĠ तु भीतरमे दाह \nचारुभरसँ  \nघेरलक आह \nलोक किह रहल  \nवाह-वाह \nअिछ िवĮ वास \nछूिब लेब आकाश \nिकĠ तु पाइर तर अिछ \nअसंख् य लहाश \nिचिचआइत दास \nतइयो \nबढ़ल जा रहल मनक चाह \nपार लगाउत कोन नाह \nिबनु लेने आह \nिक भेिट सकत \nवाह-वाह \nपरंच, \nनिह छी लापरवाह \nखोजब नवका राह। \n \n                                                 \n1 िशक्षा- एम.ए.Ņय, एल. एल. बी., पता- Ƈाम-मुसहरिनयाँ, रतनसारा िनकट-िनमर्ली, िजला \nमधुबनी। Ćकािशत कृित- िहĠदीमे राजदेव िĆयंकरक नामसँ। उपĠयास- िजĠदगी और नाव, \nिपजरें के पंछी, दरका हुआ दरपन। शीƈ ĆकाĮय- अĦबरा (मैिथली किवता संƇह)  66 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nज्ञानक झंडा \nअनĠ त अिभलाषा \nबदिल देलक पिरभाषा \nआकाश सभ ठाम भरती भऽ गेल  \nिचड़ै चह-चह \nलोग सह-सह \nगĠ ध मह-मह \nअĠ न गह-गह \nभरल जान-माल \nटूिट गेल जजर्र जाल \nज्ञान आब तोड़ए ताल \nभागल तंÿ-मंÿ \nसवर्ÿ चिल रहल यंÿ \nआब निह चलत \nअंधिवĮ वासक हथकंडा \nफहरा रहल \nिवज्ञानक झंडा \nचहुँिदश छँिट गेल अĠ हार \nभऽ रहल जए-जएकार \nिनत नूतन आिवį कार \nअपरĦ पार \nबना रहल धराकेँ İ वगर् सन \nिकĠ तु कतऽ सँ आनत \nओहन जन-मन \nतइयो लगौने आस \nकऽ रहल Ćयास \nनिह जािन झंडा आब कतऽ गड़त \nकोन नव दुिनयाँक खोज करत। \n \n  मैिथली पń २००९-१० 67 \nझाँपल अिİ तĜ व  \nनिह जािन किहयासँ \nचाँपल अिछ \nहमर अिİ तĜ व \nएकटा आकृितसँ  \nझाँपल अिछ \nकखनहुँ काल  \nओ देखबैत अिछ ÿास \nबारĦ बार हटेबाक \nहम कऽ रहल छी Ćयास \nिकĠ तु ओ निह छोड़ैत अिदबास  \nटकराइत रहैत अिछ \nहमरा मितसँ  \nिनबŭध अपना गितसँ  \nदेखऽ चाहैत छी हम  \nसरुप \nनिह अिछ हुनक कोनहुँ रुप \nसुनने छलहुँ हम िखİ सामे  \nएहन अनजानकेँ \nदेिख सकैत अिछ शीसामे  \nहम मानैत छी \nखास ज्ञानेिĠ Ɩयसँ जानैत छी \nभीतरमे ओ लगा रहल अिछ फानी \nसुिन रहल छी वƅ-वाणी \nĆाĢ त करबाक लेल उĜ कषर् \nकरऽ पड़त आब संघषर् \nनिह तँ बना सकैत अिछ हमरा जोगी  \nिकĠ तु अिİ तĜ वक लेल अिछ  \nईहो उपयोगी। \n  68 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहब अहॴ सभक संग \nिचिचयाकेँ सोर पाड़ैत  \nहमर कंठ दुखा गेल  \nिपयाससँ जेना  \nठोर सुखा गेल \nचारुभर भरल लहाश  \nकऽ रहल अिछ हमर उपहास \nिकयो निह सुनैत अिछ \nहमर अबाज \nकतऽ चिल गेलाह \nहमर समाज \nजरुरी छल  \nएिह रुिढ़केँ तोिड़ देब  \nभिवį यक हेतु \nनव िदशा मोिड़ देब  \nअहाँ सभ तँ अपनिह छी अगाध \nअƇसर होऊ छोड़ू िववाद \nनिह रोिक सकत कोनो िबČ बाध \nहम निह कएलहुँ कोनहु बड़का अपराध \nहेओ एमहर आउ \nनिह िखिसआऊ \nनिह करब आब िनअम भंग \nनिह करब अहाँ सभकेँ तंग \nिलअ अपन राज \nनिह चाही हमरा ताज \nनिह बदलब आब अपन रंग \nरहब िमिल जुिल सभक संग। \n  मैिथली पń २००९-१० 69 \nनदीक माछ \nनदीक कोिखसँ उछलल माछ \nकऽ रहल हवामे नाच \nयाÿा पहरक सगुिनयाँ \nछोड़ए चाहैत अिछ जलदुिनयाँ \nदेखऽ चाहैत अिछ पवनदुिनयाँ \nनदीमे रिहतो निह पािब सकल पािनक थाह \nसूखलमे जएबाक हेतु खोिज रहल राह \nकरऽ चाहैत अिछ समािजक िहत \nबढ़बऽ चाहैत अिछ नव दुिनयाँसँ Ćीत \nछोिड़ देत अपन पुरान बास \nकरत आब नव-नव Ćयास \nखोजत नव-नव चीज \nनव-नव बीज \nलाभ होएत आिक हािन \nजाँचत \nकेहेन अिछ हवा पािन \nरचत नव इितहास \nनूतन चास बास \nपरĠतु \nसुनने छल ओ अपनिह कान \nकहने रहिथन बूढ़-पुरान \n‘‘किहयो निह जाइहेँ ओिह दुिनयाँ \nओिहठाम भरल अिछ खुिनयाँ।’’ \nिकĠतु \nनव अनुसंधान \nमाँगैत अिछ जीवनदान \nतखन भेटैत अिछ सĦमान \nकोिट-कोिटकेँ अž Ćाण \nमुदा ओ अिछ अभागल \nजलबूĠद कड़ी अिछ लागल \nिवफल भेल ओ छल बलमे \nपुनः खसल ओिह नदीक जलमे \nतńिप \nबारĦबार कऽ रहल Ćयास \nİपशर्क हेतु मुक्ताकाश \nछोिड़ देने अिछ मोह एिह जलक \nकऽ रहल कमर् िचĠता निह फलक।  70 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबाट-बटोही \nजाएब ओिह पार \nखसौने घाड़ \nपुरान पहाड़ \nबिरसोसँ अिछ ठाढ़ \nहमरा मागर्केँ कएने अवरुŀ \nहड़पल भेल ƅुŀ \nकतेको लगेलहुँ बाँिहक जोर \nदुखा रहल अिछ पोर-पोर \nइंच भिर निह भेल टसमस \nभऽ गेलहुँ हम बेबस \nनिह िकयो दऽ रहल अिछ साथ \nपहाड़ीपर पटकब आब माथ \nडूबा देबैक हम खूनसँ \nअपना घामक बूनसँ \nिवफल भेल छी देह जजर्र \nपाछाँ सुनैत छी असंख्य İवर \nİÿी-पुरुष, बाल अबाल \nआिब रहल अिछ तोड़ैत ताल \nगािब रहल अिछ समूह गान \nपुनः आएल शरीरमे जान \nमनमे उठए लागल उफान \nकतऽ गेल ओ पहाड़ी \nकाँटसँ भरल झाड़ी  \nआिह रौ तोरी ई कोन बात \nगिड़ गेल भूिम आिक भािग गेल कात \nआिक नभमे उड़ा देलक बसात \nमागर् भऽ गेल तĜक्षण समतल \nचल-चल चल-चल \nजय हो जनबल \nतािक रहल अिछ बटोहीकेँ बाट \nनिह िकयो लगा सकैत अिछ टाट।  मैिथली पń २००९-१० 71 \nसीमा परक झूला \nई जजर्र झूला \nलगैत अिछ जेना तुला \nसीमापर लटकल अिछ \nपुरान डािरपर अटकल अिछ \nपेंगापर झूिल रहल छी \nआब İवयंकेँ िबसिर रहल छी \nअिĠतम छोरसँ  \nअपन बाँिहक जोरसँ \nलगा रहल छी आस  \nनिह छी िनराश \nआस-पास \nĆभातक उजास \nकखनहुँ एिहपार \nकखनहुँ ओिहपार \nबारĦबार \nदोहराबैत छी कायर् Ĥयापार \nकट-कट-कट-कट  \nटूिट रहल डािर  \nदैत गािर \nतइयो सĦहािर \nधरतीसँ नाता जुिट रहल अिछ \nगाछसँ झूला छूिट रहल अिछ \nएĦहर आिक ओĦहर खसब \nरहब İवछĠद आिक जालमे फँसब \nजीएब वा मरब  \nफेर िकएक डरब \nचाहे खसब एिहपार \nचाहे खसब ओिहपार \nरहत इएह धरती \nइएह भाव आर िवचार \nसुख हो वा दुख \nरहब अĠततः मनुक्ख।  72 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचीड़ीक जाित \nधायल पाँिख पर  \nलटकल लहाश \nलऽ कऽ पहुँचल \nनीड़क पास \nओ जे ओकर निह  \nिकĠतु ओकरे छल \nलहू सँ भीजल तन \nकण-कण \nसशंिकत अिछ चीड़ीक मन  \nतइयो \nमातृĜव िसनेह \nिपयाबए चाहैत अिछ \nिखयाबए चाहैत अिछ \nलोलमे राखल अहराक दाना  \nअनजान बच्चा गािब रहल गाना  \nपाछू लागल िशकारी \nबनल अिछ अिधकारी  \nजेकरा भूखल आँिखमे \nतरजू अिछ लटकल \nİवादक बैटखारा \nअिछ मनमे अटकल \nएकटा पलड़ामे Ćौढ़गात \nदोसरमे अिछ नवजात \nघायल देह  \nटुटैत नेह \nटप-टप चुबैत खूनक बूनसँ \nधरती भऽ रहल İनात \nपूिछ रहल अिछ िचड़ै  \nअपना मनसँ ई बात \nआबऽ बाला ई कारी आ भारी राित \nिक निह बाँचत हमर जाित...?  मैिथली पń २००९-१० 73 \nशेफािलका वमार्1 \nबाजी \nई हमर देश थीक \nएिहठाम मानव की मानवकेँ चीिĠह सकल? \nतरहĜथीपर टघरैत पारा सन मानवक मोन \nिİथरता निह। \n  \nआदमीक जंगल बिढ़ रहल \nगाछ बृच्छ किट रहल \nकोनो बाट घाट, कोनो राह हाट \nमिĠदर मिİजद गुरुŅारा \nवा  \nचचर्क हो वोसारा \nभीड़क अĠत निह... \nकी पएरे की िरक्शा \nकी कार की İकूटर \nतरहक सवारीपर भगैत \nउजिहया चढ़ल मानवक अĠत निह... \nई िदशाहीन भीड़: \nभूत भिवįयक िचĠता निह \nवतर्मानसँ संतुƠो निह \nभािग रहल िनरĠतर \nभािग रहल जन Ćवाह... \nसंवेदना िततीक्षा \nनिह भेटत शĤदकोशोमे जĪदी \nमानवक आवĮयक आवĮयकता सन \nशĤदकोशो आकार पािब रहल \n                                                 \n1 जĠम:९ अगİत, १९४३,जĠम İथान : बंगाली टोला, भागलपुर । िशक्षा: एम.ए., पी-\nएच.डी. (पटना िवĂिवńालय), ए. एन. कालेज मे िहĠदीक Ćाğयािपका (अवकाश ĤाƯ)। \nĆकािशत रचना: झहरैत नोर, िबजुकैत ठोर। नारी मनक ƇिĠथकेँ खोिल करुण रससँ \nभरल अिधकतर रचना। Ćकािशत कृित :िवĆलĤधा (किवता संƇह), İमृित रेखा (संİमरण \nसंƇह), एकटा आकाश ( कथा संƇह), यायावरी ( याÿा-वृþाĠत), भावाĽिल ( काĭयĆगीत)। \nठहरे हुए पल (िहĠदी) ।  74 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिनरथर्क शĤद संसारक Ćयोजने की? \nकागदोक दाम तँ बिढ़ गेल \nपÿ-पिÿका छापत कोना \nĆदूषणक हल होएत कोना \nजे एकटा गाछ रोपल जाइत अिछ तँ \nसए नेना जनम लए लैत अिछ \nऑक्सीजन पाओत कþऽ मेिनंजाइिटस \nएƂस İपॲडीलाइिटस सन अनिचĠहार बीमारी लोककेँ मारए लागल \nएतबिह निह \nदहेजक बढ़ैत रोग बेटीक बापकेँ \nढाहए लागल \nओ िदन दूर निह अिछ जखन \nमानव मानवकेँ मािर खाए लागत \nआ एकटा Ćķ तखनो समİया बनल रिह जाइत अिछ \nमानवक बेशी वृिŀ की \nमहगी क..? \nबाजी दुनूमे लागल अिछ \nके कतेक आगू \nकेकर कतेक जोर...???? \nराम कतए चिल गेल... \n  \n \n \n \nअनबुĔहल \nअंतिरक्षसँ अकाससँ अĠतरक उजाससँ \nİवरपर İवर आिब रहल अिछ \nकानमे गूंिज रहल अिछ................ \nहम अहाँकेँ देखने छी \nमुĠहािर संझाक रुसल बेिरयामे .. \nजखन अĠहार िकरणक छातीसँ \nĆकाश मचोिर िपबैत अिछ \nअिधककाल अहाँकेँ देखने छी \nगुĔज गुĔज अĠधकारमे \nइजोतक िनमŭण करैत  मैिथली पń २००९-१० 75 \nहतास िनरास मानवकेँ जीवनक वरदान दैत : \nअहाँक अंतमर्न \nअबाध लेखनी िथक \nअनकहल पिरभाषाकेँ जािहसँ आकार भेटल \nशĤदकेँ अथर् भेटल \nİवĨक िसनेह भेटल \nतैयो \nअहाँकेँ बुझबाक Ćयė केओ निह केलिन \nĜयागमयी बिन पीिब रहल छी िवष  \nबाँिट रहल छी अमृत अहाँ \nशांितिĆय शांितिĆय  \n \n \n \nĆसंग चाहे जे होइ \nसĦबĠधक सीमामे िसनेह निह \nİवाथर् बसैत अिछ, मानवक  भेखमे \nराम निह रावण घुमैत अिछ ... \nİवाथर्पर जोड़ल संबंधक देवारक     \nĢलाİटर झिर जाइत छैक    \nिवĂासक कांच रंग कालक  \nरौदमे उिड़ जाइत छैक .... \nरंगहीन गंधहीन िनजŰव \nिरİताक लहासकेँ ƅॲस जकाँ   \nअपन काĠहपर उठेनाइ \nअनुिचतमे अपन उिचतकेँ मारनाइ \nई पिरभाषा िरĮता नाताक खूब अिछ ........... \n  \nनाम केओ लाख रािख  लैक \nराम सन राजा \nलक्षमण सन ƚाता \nसुƇीव सन दोİत \nनिह तँ भेल अिछ आ निह तँ होएत \nहंह ...  76 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसीता मौन मूक भए \nअिग्नपरीक्षामे जरबाक परĦपराक \nजĠम देलिĠह आ तैं सीता आइयो \nजिर रहल अिछ \nĆसंग चाहे जे होए ..............  \n \n \n \n \n \n \n \nवचनक मास \nअहाँक वचन हम आएब  \nहमर  आँचरमे इĠƖधनुष  उतरल \nसतरंगी भावनामे \nमोनक रस रूप  पसरल \nआ क्षणपर क्षण कपूर जकाँ उड़ैत रहल \nकैलेंडरक पžा फाटैत रहल \nवचनक ओ मास किहयो निह आएल \nकिहयो निह आएल \nजरैत िसगरेट जकाँ मोन हमर \nदहैत रहल  \nकामना छाउर बनैत रहल  \nमृĜयुक महक पसरैत रहल \nवचनक ओ मास किहयो निह आएल \nकिहयो निह  आएल............  \n  मैिथली पń २००९-१० 77 \nमहाकान्त ठाकु र1 \nकी चाहलौं \nमुिक्त चाहएबला लेल जेल ऐ \nधरतीकेँ जेल बना देल गेल ऐ \nकहाँ चाहलौं हमर जĠम हुअय? \nछुच्छे भूख िपयास अकाल देखल \nजननीक आँिखमे घुमरैत हाहाकार देखल \nिठठुरैत पूसमे \nकहाँ चाहलॱ हमर जĠम हुअए? \nसदŰ गमŰ वİÿहीन सहल \nनेžाने नेनपन बूझल \nİवान तुĪय जीवन लेल \nकहाँ चाहलॱ हमर जĠम हुअए? \nदेश जँ डकैत लेेल \nशांित ऐ लठैत लेल \nभूखसँ ऐंठल कोिखसँ \nकहाँहा चाहलॱ हमर जĠम हुअए? \nकहू कतए भूल ऐ? \nपापक की मूल ऐ? \nƚूण हĜयाक सुिवधा छल \nकहाँ कहलॱ हमर जĠम हुअए? \nनंगटे तँ सभ छलॱ \nकहाँ िकयो मदर् भेलॱ \nनपुंसक संसारमे \nकहाँ चाहलॱ हमर जĠम हुअय? \nसƛाट कहए शांत रहू \nभले कते क्लांत बहू \nआĜमघाती बम बनए लेल \nकहाँ चाहलौं हमर जĠम हुअय? \nसूयर् सन इजोत होएत \nकमर् िनĜय कƠ घोएत देवतोसँ āेơ नर \nतेँ चाहलॱ हमर जĠम हुअए!! \n                                                 \n1 जĠम भूिम- बाबू पाली (पाली मोहन), खजौली, मधुबनी, िमिथला। Ćकाशन- धरती आ \nचान (बाल सािहĜय), केहन İवगर् (काĭय संƇह) आ अनेको पÿ पिÿकामे किवता, कथा \nतथा िनबंध Ćकािशत।  78 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nउदारीकरण \nहाथमे कटोरी ऐ \nमौनी चंगेरी चंगेरा ऐ  \nिवĂबैंक संग \nअमेिरका मुिसआइए \nभूतपूवर् जगत गुरु \nथोड़बो ने लजाइए। \nआर माँगू आर माँगू \nजे जे फूड़ाइए। \nजी आठ देशक ितजौरी \nफूजल ऐ \nलीअ उधार \nबीकए िदयौ नालको बालको \nबैंक बीमा कंपनी  \nगैस तेल भंडार \nनदी पुल पहाड़ \nसािकन होबए धिर \nखाइत रहू उधार। \nहरीशचĠƖक वंशजकेँ \nराज पाट घुमा देत महािधपित अमेिरका \nİटार वारक बाद। \n  मैिथली पń २००९-१० 79 \nस्व. कालीकांत झा \"बुच\" (१९३४-२००९)1 \nिवरिक्त \nक्षण भंगुर संसार सजिन गय एिह ठाँ दुःखक पहाड़ भरल अिछ, \nनोरक िनरझर धार सजिन गय उमड़ल बनल दहाड़ चलल अिछ । \nबचा सकब कहू कोना आनकेँ, हम तँ अपने डूिम रहल छी । \nहँसा सकब कहू कोना आनकेँ, िसंगड़हार भऽ चूिब रहल छी । \nसजिन गय िहİसक सागर खार बनल अिछ, नोरक........। \n  \nमृगी जकाँ हम काँिप रहल छी, झाँखुरसँ तन झाँॅिप रहल छी। \nदेिख-देिख संधान सायकक, आयुक छाँटी मािप रहल छी। \nकरब कोना पथपार सजिन गय ठाम-ठाम सौतार भरल अिछ, \nनोरक .....।। \n  \nिवरहक शूĠय सुदूर देशमे, िदवसक किठन करेज जड़ल अिछ। \nरजनी अिछ जोिगनीक वेषमे, आंचर तर लुþी पसरल अिछ। \nिचर-िवयोगक भार सजिन गय लऽ कऽ कहार चलल अिछ, \nनोरक ....।। \nिवशेष:- İव. किव एिह किवताक रचना सन् १९९० ई. मे अĢपन अधŭंिगनीक \nमृĜयुक िवयोगमे कएलिन । \n  \n                                                 \n1 िहनक जĠम, महान दाशर्िनक उदयनाचायर्क कमर्भूिम समİतीपुर िजलाक किरयन Ƈाममे \n१९३४ ई. मे भेलिन। िपता İव. पंिडत राजिकशोर झा गामक मğय िवńालयक Ćथम \nĆधानाğयापक छलाह। माता İव. कला देवी गृिहणी छलीह। अंतरİनातक समİतीपुर \nकाॅलेज, समİतीपुरसँ कएलाक पĀात िबहार सरकारक Ćखंड कमर्चारीक रूपमे  सेवा Ćारंभ \nकएलिन । बालिहं कालसँ किवता लेखनमे िवशेष रूिच  छल। मैिथली पिÿका िमिथला \nिमिहर, मािट- पािन, भाखा आ मैिथली अकादमी, पटना Ņारा Ćकािशत पिÿकामे समए-\nसमयपर िहनक रचना Ćकािशत होइत रहलिन। जीवनक िविवध िवधाकेँ अपन किवता आ \nगीतमे Ćİतुत केलिन। सािहĜय अकादमी िदĪली Ņारा Ćकािशत मैिथली कथाक इितहास \n(संपादक डा. बासुकीनाथ झा) मे हाİय कथाकारक सूचीमे डा. िवńापित झा िहनक रचना \n‘‘धमर् शाİÿाचायर्\"क उĪलेख कएलिन । मैिथली अकादमी पटना एवं िमिथला \nिमिहर Ņारा समय-समयपर िहनका Ćशंसा पÿ पठाओल जाइत छल। āृंगार रस एवं \nहाİय रसक संग-संग िवचारमूलक किवताक रचना सेहो कयलिन। डाॅ.  दुगŭनाथ झा \nāीश संकिलत मैिथली सािहĜयक इितहासमे किवक रूपमे  िहनक उĪलेख कएल \nगेल अिछ।  80 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nपोताक अŇहास \n  \nपोता - खेत टी खिरहान टी \n      आंगन टी दलान टी \n      बाबा आब अहॴक कानमे, \n      िटटही टहकै टी टी टी।। \n  \nबाबा - Ģयाली पी भिर चुĸा पी, \n      घट घट पी सूरूĸा पी, \n      रौ कुलबोरन गाम िघनौले, \n      लाते, जुþा, मुĸा पी।। \n  \nपोता - लþी कू बा झĤबा कू, \n     अĤबा कू बा बĤबा कू, \n     आगाँ पाछाँ डोरा डोिरमे \n     डोलए दू-दू िडĤबा कू।। \n  \nबाबा - जऽर छू जमौरा छू, \n     नीपल पोतल दौरा छू, \n     मुितते घऽरक सीरा चढ़ले, \n     हिगते तुलसी चौड़ा छू ।। \n  \nपोता - लोक कहैए बाटोपर सँ, \n     टीली लीली फņ औ \n     भेल अहाँकेँॅ खाटोपर \nउतरब दुरू  घņ औ \n  \nआब अहाँसँ डऽर कथी केल \nकतबो हुआ हुआ भूकू \nहुआ-हुआ की - की हुआ, \nमांगय िवधकरी नूआ, \nमैया-धीया साड़ी चाही \nपुरिहतकेँ धोती धूआ \nकाँच बाँॅसक नऽव पालकी आबए चािर कहिरया जू, \nकाशी ...........। \n  मैिथली पń २००९-१० 81 \nबाबा - कूिथ-कूिथ कठगील उगै छी, \n      देखे टन दऽ चिल जेबे \n      तोरे हम बरखी कऽ देबौ \n      हमर āाŀ तोँ की करबैं \n      सभ अपना नेनाकेँॅ बरजू चेता दैत छी औ बाबू \n      जऽर छू ............................................ ।। \n          \nदीनक नेना \nदेखहॴ रौ बौआ, ई कौआ गबै छौ। \nसुनहॴ रौ तोरे, कुचिर सुनबै छौ।। \n \nएĦहर तोँॅ सूतल छेँ माँझे ओसारपर, \nओĦहर ओ नाँॅचै पुबिरया मोहारपर, \nपुरबा बसात बँसुरी बजबै छौ............... । \nसुनहॴ रौ ...............।। \nतोरा लय बनलौ ने िबİकुट आ चाॅकलेट, \nनोनो रोटीसँ ने भरतौ ई गोल पेट, \nबातक मधुर İवरलहरी अबै छौ................. । \nसुनहॴ रौ ...............।। \n  \nबापे तोहर बनलौ परदेशी, \nिचŇी ने एलौ भेलौ िदन बेशी, \nमाँक िननायल ĭयथा जगबै छौ । \nसुनही रौ ............।। \n  \nकी बुझबेॅं ककरा कहै छै गरीबी, \nसपनोमे सुख निहं जतऽ āमजीवी, \nलुþी लगा कऽ नगर बसवै छौ ......... । \nसुनहॴ रौ .............।। \n  \nकोरामे तोरा सुताबै छौ िबिनयाँॅ \nझटकल औ अिबहेँ रौ, नूनूक िनिनयाँ, \nतोहर उपास हमरा लजबै छौ, \nसुनहॴ रौ ..............।। \n   82 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमनीष ठाकु र \nिवरह गीत \nचेहरापर  पइन छिĠह, \nआँिखक झील सन गहराइमे, िकछु तँ जरूर  छिĠह, \nिवरहक पीर छिĠह, वेदना गंभीर छिĠह \nİपƠतः हुनकर आँिख, केकरो Ćतीक्षामे, अतीव अधीर छिĠह, \nचेहरापर उदासीक İपƠ कइक िचĠह छिĠह \nिकĠतु निह, ई तँ कोनो आम वेदनासँ पूणर्तया िभž छिĠह, \nसाड़ी छिĠह अİत ĭयİत \nदेिखयौ तँ ! ओहो ĭयİत, बैसल छिथ िचĠतनमे; \nगहींर कोनो सोचमे अपने ओ डूबल छिथ। \nबात मुदा कहत के? िकएक ओ मौन छिथ? \nमोनमे िवचारक ई, केहेन छिĠह सतत Ćवाह? \nलगैए ƙŌॲ निह,  पािब सकता मनक थाह \nके छिथ? कतए के? कोन गामसँ आएल छिथ? \nमिĠदरक आंगनमे, एिह पिवÿ Ćांगणमे, \nभगवानक पूजा लेल उńत की बैसल छिथ? \nिदĭय रूप  शोिभत ई रमणी जे बैसल छिथ, \nदेव पूजा हुनकर तँ, माÿ एकटा बहžा छिĠह। \nमिĠदरमे आबए के, अāुकेँ बहाबए के, \nिĆयतम जे हुनकर परदेस जा कऽ बैसल छिथ, \nभगवानक नामपर हुनका बजाबए के \nबैसल ओ सोचै छिथ- िĆयतमक गप सभ, \nपूछै छिथ मने मन- \n“हमरा बतिबयौ ने- सजा ई केहेन ऐह? \nिकएक ई िवरिक्त ऐह, दाĦपĜय जीवन सँ ? \nअपन एिह दासीकेँ िकएक िबसरने छी?” \nिकछो निह भेटै छिĠह, हुनका जबाब कतहु। \nई सभ तँ गĢप मुदा मनक भुलाबा छै, माÿ बहलावा छै। \nमेनको तँ िजनकर सौĠदयर्सँ जरै छिथ, \nपारलौिकक सुĠदिरकेँ, छोिडकेँ बैसल ओ- \nकेहेन मनुख छिथ, िनदर्य आ िनơुर छिथ। \nपैसा कमाबए ले, Ćितơा पाबए ले, \nजे िकछु काज संभव छिĠह, करए लेल आतुर छिथ।  मैिथली पń २००९-१० 83 \nिकĠतु ओ ई  िबसरल छिथ जे- \nपėी आ अपन सुपुÿ, हुनकेपर िनभर्र छिथ। \nमात िपताक Ćित हुनक कतर्ĭय की? \nमाÿ अिधकारे टा! हुनकर मĠतĭय छिĠह!! \nमानल अपन भिवįय, हुनके बनेबाक छिĠह \nĆितơा जे पएबाक छिĠह- मेहनित जरूरी  छै। \nअपने छिथ दूर मुदा िदलसँ िकएक दूरी छै। \nहुनक एहीमे मान, यैह माÿ छै िनदान- पैसा रहए गुलाम; \nइंसां तँ मािलक छै- भौितक सभ वİतुक। \nभौितकता इंसांपर, शासन जे करतै तँ \nई तँ हेबाके छै, भौितकता हंसैत छै, मानवता कनै छै। \n \n \n \nचन्ġकान्त िमĮ\n1 \nजागु-जागु मैिथल \nकुĦभकणŰ नीž तोड़ु,  \nआपसमे आपक्ता जोड़ु। \nसाधनहीन जजर्र समाजमे, \nिवकाशक नव मĠÿ फूँकू।। \nआबो बदलू अपन िमजाज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nकतए गेल शान िमिथलाक? \nकतए गेल दूधक बहैत धार? \nसोना उगलैत मािट कतए गेल, \nकतए गेल ओ बात-िवचार? \nबुझु आइ एकर राज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \n                                                 \n1 जĠम-३०.१२.१९६८ िपता- āी जनादर्न िमā, Ƈाम-महथौर गोठ, पो-महादेवमठ, थाना-\nअĠधामठ, िजला-मधुबनी।  84 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसभटा िवकास मंÿीजीक घरमे। \nबाँचल लोक हकž कनै अए।  \nएयर कंडीशनक नाम सुनै छी, \nरौदमे केहेन देह जड़ै अए।। \nसुखायल सोिणत करब कोन काज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nटूटल सड़क अĠहार गाम, \nभेटय निह ककरो कोनो काम। \nमुलूक छोिड़ भागए पड़ल, \nएलहुँ बड़ दूर आन ठाम।। \nरक्षक पिहरने छिथ भक्षकक ताज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nचारा खाइ छिथ तेल िपबै छिथ, \nअलकतरासँ मॲछ टेरै छिथ। \nसबहक िहİसा खएबाक िखİसा, \nमंÿीजी क्षणिहमे गढ़ै छिथ। \nशमर् बेचलिथ बेचलिथ लाज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \nमैिथल आइ उपेिक्षत बनलिथ, \nिमिथलाक अिछ हाल-बेहाल। \nभासए हेंजक हेज माल-जाल।। \nमंÿी करिथ तइयो पाउज। \nजागु-जागु मैिथल समाज।। \n  मैिथली पń २००९-१० 85 \nकु सुम ठाकु र \nचुल बुली कĠया बिन गेलहुँ \nिबसरल छलहुँ हम कतेक बिरस सँ, \nअपन सभ अरमान आ सपना। \nकोना लोक हँसए कोना हँसाबए, \nआ िक हँसीमे सािमल होमए। \nआइ अनचोĸे अपन बदलल, \nİवभाव देिख हम İवयं अचंिभत। \nिदन भिर हम सोिचते रिह गेलहुँ, \nमुदा जवाब हमरा निह भेटल। \nएक िदन हम छलहुँ हेराएल, \nğयान कतए छल से निह जािन। \nअकİमात मोन भेल ĆफुिĪलत, \nसोिच आएल हमर मुँहपर मुİकी। \nहम बुिझ गेलहुँ आजु िकएक, \nहमर İवभाव एतेक बदिल गेल। \nिकĠकहुपर िवĂास एतेक जे, \nफेर सँ चंचल, चुलबुली कĠया बिन गेलहुँ।। \nअिभलाषा  \nअिभलाषा छल हमर एक, \nकिरतॱह हम िधयासँ İनेह । \nहुनक नखरा पूरा करैमे, \nरिहतॱह हम तĜपर सिदखन। \nसोचैत छलहुँ हम िदन राित, \nकी पिरछब जमाय लगाएब सचार। \nधीया तँ होइत छिथ नैहरक āृंगार, \nहँसैत धीया कनैत देखब हम कोना। \nकोना िनहारब हम सून घर, \nबाट ताकब हम कोना पाबिन िदन। \nसोचैत छलहुँ जे सभ सपना अिछ, \nओ सभ आजु पूरा भs गेल। \nघरमे आिब तँ गेलीह धीया, \nिबदा निह केलहुँ, निञ सुž अिछ घर । \nएक माÿ कमी रिह गेल, \nसचार लगायल निहये भेल।।   86 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिशव कु मार झा ÔÔिटल्लू”1 \nचĮ माक बोखार \n सोलहममे कएल अंतःİ थ Ćवेश, \nहुलसल मन गेलहुँ नवल देश । \nिहय बसिथ कला । धयलहुँ िवज्ञान, \nराखल जननी इच् छाक मान । \nवैń अंगरेिजया बिन बचाबू दीनक परान, \nअथर्हीन िमिथलामे बढ़त शान। \nधऽ ğ यान सुनल सृिį टक इच् छा, \nगाँठ बािĠ ह लेलहुँ लऽ गुरूदीक्षा। \nकॉलेजमे बीतल पिहल सÿ, \nआओल तातक आदेश पÿ। \nपिढ़ते आबू अहाँ अपन गाम, \nहएत Ĕ येį ठक िववाह िवńापित धाम \nतन झमिक गेल, मन गेल मुदिक \nभौजीकेँ देखबिन हम हुलिक । \nआगत रिव पहुँचल जनम Ƈाम, \nशत अĥ यागत छिथ ताम-झाम । \nचहु - िदिश भऽ रहल चहल पहल, \nिचĠ ह-अनिचĠ ह सखासँ भरल महल। \nएक नव नौतािर बहुआयामी, \nपूछलसँ छिथ छोटकी मामी । \nĆथमिह हुनकासँ भेंट भेल, \nभेल दुनू गोटेमे क्षणिह मेल। \nसाँझे औतीह दीदी अिनता, \nआकुल माँक एक माÿ विनता । \nदेिखते देखैत आिब गेल साँझ, \nमाँ तिकते बाट ओसार माँझ । \n                                                 \n1 िपताक नाम ः İव. काली काĠत झा ‘‘बूच”, माताक नामः İव. चĠƖकला देवी, जĠम \nितिथः ११.१२.१९७३ िशक्षाः İनातक ( Ćितơा)। जĠम İथानः मातृकः मालीपुर मोड़तर, \nिज.- बेगूसराय, मूलƇामः पÿालय-किरयन, िजला-समİतीपुर, िपन: ८४८१०१ अĠय \nगितिविधः वषर् १९९६सँ वषर् २००२ धिर धिर िवńापित पिरषद समİतीपुरक सांİकृितक \nगितविध एवं मैिथलीक Ćचार-Ćसार हेतु डाॅ. नरेश कुमार िवकल आ āी उदय नारायण \nचौधरी (राįƏपित पुरİकार ĆाĢत िशक्षक) क नेतृĜवमे संलग्न।  मैिथली पń २००९-१० 87 \nदीदी आंगन आयिल हँिसते हँसैत \nमाँ गऽर लगौलिन ठोिह कनैत । \nदीदीक नयन हेरायल िरमलेसमे, \nदेिख मामी पड़ली पेशोपेसमे। \nचĮ मामे सुĠ नर दाइक िवभा, \nबिढ़ रहल िहनक नयनक शोभा । \nमामी! ई सऽख निह आँिखक इलाज, \nमाथ ददर्सँ छल बािधत सभ काज। \nसुिन मामी मोन भऽ गेल अलिसत, \nहुनक वाम आँिखमे पीड़ा अतुिलत । \nनोिचते नोचैत भेल नयन लाल, \nददर् पसिर रहल सĦ पूणर् भाल। \nआंगन दलान पीड़ा िकĪ लोल, \nआँिख धोलिन लऽ जल डोले डोल। \nफूिल गेल नयनक अधर पल, \nहम सेकलहुँ लऽ गुलाब जल। \nवैńो आयल निह कोनो असिर, \nकछमछ कऽ रहली- रहली कुहिर। \nमा तेँ कयलिन बाबूजीक ğ यानाकषर्ण, \nआँगनमे आिब ओ दऽ रहला भाषण। \nसभ दोष सारक निह दैछ ğ यान, \nवयस तीस मुदा एखनहुँ अज्ञान। \nरक् त जमल िवलोचन िझĪ लीमे, \nसैिनक कंत पड़ल छिथ िदĪ लीमे। \nसरहोिजसँ पुछलिन पीड़ाक काल, \nपिहल बेर भेल छल परूकाँ  साल। \nमाँसँ कहलिन लाउ नव अंगा, \nिहनका लऽ जायब दिड़भंगा । \nितरİ कार करब निह हएत उिचत, \nकिनया दरदसँ अित िवहुँिसत । \nकािĪ ह अिछ िववाह अहाँ जुिन जाऊ, \nकरैत छी उपाय निह घबराऊ \nभोरे ‘िटĪ लू' जेता िहनक संग, \nनिह िववाहमे कऽ सकलाह हुड़दंग । \nभातृक सासुर जेता चतुथŰमे, \nमातृ आदेश लागल हम अथŰमे। \nनिह बात काटल शांत छलहुँ सुनैत,  88 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nराित िबतल सुजनीमे किनते कनैत। \nकोन बदला लेलक बापक सार, \nअपन संकट बाĠ हल हमरा कपार। \nमामीकेँ हम निह चीिĠ ह सकलहुँ, \nभीतरसँ इĠ होर ऊपर शीतल । \nनिह जा सकलहुँ हम बिरयाती, \nगाबै छी हुनक दुःखक पाँती, \nभोरे उिठ दिड़भंगा जा रहलहुँ, \nनैनक शोिणतसँ नहा रहलहुँ। \nपहुँचल डॉक् टर िमिसरक िक् लिनक, \nचक्षुक िचिकĜ सक सभसँ नीक \nदुआरे पर कĦ पाउĠ डर नाम पुछल, \nमामी नुपूर कहिन ओ कुकुर िलखल। \nदेखऽ मे भल पर वƌ बहीर, \nउपिर मन हँसल, भीतर अधीर । \nवैń िमिसर कहल निह दृिį ट दोष \nदुहू आँिखये देखै छिथ कोसे- कोस। \nनेÿक आगाँ निह अिछ अĠ हार \nिहनका लागल चĮ माक बोखार । \nहम िलिख दैत छी शूĠ य ग् लास, \nबुझा िदऔन िहनक िरमलेशक Ģ यास। \nताहूसँ जॱ निह हेती नीक, \nआँिख सेकू बिन İ नेही बिनक, \nअधरपर मुİ की आगाँ अĠ हार, \nकानल मन सोिच िववाहक मĪ हार। \nडॉक् टर बनक तृį णा मनसँ भागल, \nएहेन मरीज भेटत तँ हएब पागल। \nधुिर गाम माताकेँ करब नमन, \nतोड़ू जननी हमरासँ लेल वचन । \nचशिमश नैन मामी छिथ अित गदरल, \nहमर योजना िहनक भभटपनमे उड़ल ।  \n  मैिथली पń २००९-१० 89 \nिहंसक नानी \nखापिड़ बेलनाक कहानी, \nआब निह दोहराबू अय नानी ।। \nनाना बनल छिथ िसयार, \nभक छिथ जेना हुलुक िबलार, \nदंतक गणना घिट कऽ बीस \nहुरिथ गूड़ – चूड़ाकेँॅ पीस \nगाबिथ दारा दरद जमानी । \nआब..........।। \nवरनक बखर् भेल चालीस, \nअिपर्त अहँक चरणमे शीश, \nअहाँ लेल लबलब दूध िगलास, \nनोर पीिब अपन बुझाबिथ ÿास, \nक्षमा करू ! छोड़ू आब गुमानी । \nआब............।। \nअवकाशक बीित गेल दस साल, \nपेंशनसँ आनिथ सेब रसाल, \nभिर िदन पान अहाँक गाल \nऊपरसँ मचा रहल छी ताल, \nचमेलीसँ भीजल अिछ चानी \nआब.............।। \n \nकतेक िदन सुनता िपतृ उगाही, \nसंतित पूिर गेलिन दू गाही, \nमामा मामीक िबहुँॅसल ठोर, \nमाँ छिथ, चुĢप! साधने नोर, \nकोना बिन जेता आĜम बिलदानी \nआब..............।। \n  90 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकोप भवनमे किनयाँ \nरूसिल  िकए सूतिल छी बनबू ने कनेक चाह अय । \nिमिथला हम चललहुँ, टाटानगरीसँ आइ अय।। \nअहाँ जौं एना रहब तँ हम कोना जीअब, \nसिदखन किनते-किनते ĭयथे जहर पीअब । \nएना अहाँॅ रूसब  तँ हम कऽ लेब दोसर सगाइ अय, \nिमिथला ...........।। \n \nअहाँक रूप  देिखते कामदेवो कानैत छिथ, \n‘‘मृगनयनी‘‘ केॅ ओ उवर्शी मानैत छिथ । \nिबहुँसल मादक घुघना लागै लॱिगया िमरचाइ अय, \nिमिथला ..............।। \n \nछगनलाल Ĕवेलरीसँ कनकहार लायब, \nआ जुरैन पूनमकेँॅ, पाकर्मे घुमाएब। \nहहरल मनक तृįणा, निह बनू हरजाइ अय, \nिमिथला ............।। \n \nऊठू िĆये, अहाँॅ जĪदी नहाबू, \nकोप भवनसँ उिठ कऽ लगमे आबू । \nमंदिह मुİकी मारू , हम अनलहुँॅ अिछ मलाइ अय, \nिमिथला ...........।। \n \n \n   मैिथली पń २००९-१० 91 \nĆेयसीक िवलाप \nलागै बरखा इĠहोर, \nमारै बएसक जोर, \nिमलनक आशामे बैसिल- \nछी आबू ने चकोर । \n  \nबाटे तँ तिकते तिकते, \nनयन सूिख गेलै, \nĆेयसीक िवलापपर निह \nअहाँक ğयान एलै । \n  \nठनका गजर्य मांचल शोर, \nितरिपत नृĜय मोरनी मोर । \nिमलनक आशामे बैसिल,- \nछी आबू ने चकोर। \nबेददŰ जुिन बनू, \nमोन टूिट गेलै। \nपावसक शीतलता- \nआतĢत भेलै। \n  \nलुĢत भगजोिगनी दशर्ए भोर, \nलटकल मेघ गगन घनघोर, \nिकएक हृदय तोिड़ रहलहुँॅ । \nहा ! हĦमर मन िचत चोर । \n \n \n \n \n \n \n \n \n  92 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nधमȶन्ġ िवƾल \nƙĦıबाबाक अवसान \nसरधुवा जोिनडाहा \nजािन ने कतऽसँ फेर आिब गेल \nलािठ टेिक चलैत \nएकटा वृŀाक मूहसँ \nअİफूटरुपेँ िकछु अक्षरक \nउच्चारण भेलै \nकहुना सही \nहम अपना मोने जीबैत तँ छलौं \nमुदा, मुदा ई जोिनडाहा \nओकर मूह अनायास बĠद भऽ गेलै, \nओ वृŀा जे पागिल \nघोषणा कऽ देल गेल छिल \nƙĦहकथानक िडहवारक पँजरा \nओकर आāय बनल छल \nसभ िकछु नƠ भऽ गेल \nआब ई ƙĦहोल बाबा \nरहताह िक निह ? \nओकर मूहक बनैत िबगडैत आकृितसँ \nओकर िचĠताबक पराकाơाक \nअनुमान कएल जा सकैत अिछ \nएखन धिर तँ ƙĦıबाबा जीिवत छिथ \nआब रहताह िक निह ? \nवृŀाक आँिख घोकचैत जा रहल छै । \n \nओकरासभक अĠत होबाक चाही \nकािŎधिर उजाड रहल गाछमे \nछोट छोट पĪलव सभ \nअंकुिरत भेल अिछ \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना \nअंकुिरत भऽ गेल   मैिथली पń २००९-१० 93 \nआब सॱसे गाछ पसिर रहल अिछ \nओ सभ सामĠत अिछ \nसामĠतक अĠत करबाक चाही \nसभ गाछकेँ  \nजिड़सँ कािट देबाक चाही । \nनदी सभमे \nवषŸसँ पािन बिह रहल अिछ \nबहैत बहैत एक ठामसँ  \nदोसर ठाम जाइत अिछ \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना \nबहैत अिछ \nओ सभ साƛाĔयवादी अिछ \nसाƛाĔयवादीक अĠत करबाक चाही \nसभ नदीक \nजलĆवाहकेँ रोिक देबाक चाही । \nचहुिदसक वातावरण \nबयारयुक्त अिछ \nबयारो अनेरे बहैत अिछ \nएकर कोनो सीमा निह छैक \nकतहुसँ कतहु पहुँिच जाइए \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना बहैत अिछ \nओ सभ िवİतारवादी अिछ \nिवİतारवादीक समूल नƠ होएबाक चाही \nबयारकेँ बहबासँ रोकबाक चाही। \nओ सभ साँच बजैए \nओकरा सभकेँ झूठ बाजऽ निह अबै छै \nजे देखैए से कहैए \nओ सभ तोहर अनुमितए िबना \nिनरĠतर बिजते जा रहल अिछ \nओ सभ युगिवरोधी अिछ \nयुगिवरोधी सभक अĠत करबाक चाही \nओकरा सभकेँ बजबासँ रोकबाक चाही \nओकरा सभकेँ \nसभ िदनक लेल चुप कऽ देल जेबाक चाही ।  94 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरघुनाथ मुिखया1 \nअनुþिरत Ćķ \nसहोदर अणर्वानĠद आ ĆणवानĠदक मघ्य बैसिल \nहमर अपूणų िÿवेषų तनया  \nमैिथली एकलĭया \nİवतंÿता संƇामक इितहास \nउलटेबामे मग्न भेल \nगांधी, ितलक, लोिहया, सुभाषक \nफोटो सभपर तजर्नी रािख  \nपुछैत गेिल \nपĢपा ई के िछऐ? \nहम कहैत गेलॱ- ‘बबा!’ \nफेर पžा उनिट गेल  \nआब मैिथलीक समक्ष \nभेल रहै जनरल ओडारक  \nओ िवकराल िचÿ \nजकरा देिखतिह हमरा  \nयािद पिड़ गेल छल \nदेबालसँ घेरल मैदानक  \nएक माÿ िनकास Ņारपर सँ \nिनहĜथापर तोपसँ चलाओल गेल १४५० राउěड गोली  \nतावत मैिथली  \nअपन तनल भृकुटी संग \nĆķ दािग देलक \nपĢपा ई के हेतै ? \nआ हम अबाक \nएिह बेर ई निह किह सकलहुँ जे \nइहो तोहर बĤबे हेतऽ। \nहम सकदĦमे रही \nमुदा मैिथली हमरासँ आँिख िभरेने  \nतावत मैिथलीक नजिर  \nघरमे दंड िखचैत मूसरीपर पिड़ गेल \n                                                 \n1 नेने बासा, Ƈा. पो.- बलहा, वाया- सुखपुर, िजला-सुपौल, िपन कोड- ८५२५३०  मैिथली पń २००९-१० 95 \nफँसल पžो उलिट गेल \nĆķो बदिल गेल \nआ हमरो िपěड छुटल \nनेनाक अनुþिरत Ćķसँ \n \nकिवताक शीषर्क जकाँ \nएिह मािटपर  \nजतऽ किहयो सुग्गा पढ़ैत छल वेद बुिझ पड़ल जे गागŰ कोना तैयार भेल हेतीह \nिवƖोहक लेल।  \nभारती कोनो मसĪला िपसलिन \nधुरंधर सĠयासीक छातीपर \nतकर चचŭ एखनहुँ होइत अिछ \nमिहषीक मािटपर  \nएखनहुँ चचŭ होइत छैक जे  \nसहुआक फेरमे \nिसबरानी कोना ĆेमचĠदकेँ मािर देलिन \nआ भारती कोना \nशंकराचायर्केँ पराİत कऽ  \nमंडन िमāकेँ तािर देलिन \nआ से एकटा अचरज देिखयौ जे  \nभारतीक परािजत हेबाक कोन धूजा \nपुरातĜविवद् फनीकांत िमāकेँ \nकतौका संƇहलयमे भेिट गेलै \nजकरा ओ अपन बपौती आिक खितयौनी बुिझ  \nिकएक िमिथलामे फहराबऽ लगलाह? \nई सभ िकछु कहबाक लेल \nमंडन संतितक रुपमे  \nĆचěड रौदमे तĢत भेल \nनिह, निह दुनुक बीचमे \nसĜयक İवरुपमे \n‘िवयोगी’ ठाढ़ अिछ \nसĜयकेँ सĜय कहबा लेल \nभगवती उƇताराक खƂगपर \nअपन माथ रखने।  96 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलêमण झा ÔसागरÕ1 \nचुņीधारी \nओना निह देखबैक \nहरसŇे उड़ैत \nएĸोटा िगŀ। \nमुदा, \nजहन कोनो िनजर्न \nबाध-बोनमे \nमुइल पशुक खाल \nउधेि़ड लेल जाइए; \nतँ, देिख िलअ \nउड़न जहाज जेकाँ उतरैत \nहेँजक-हेँज िगŀ!! \nओना निह देखबैक \nकौएकेँ कुचरैत \nकþहु जेर बािĠहकऽ....; \nमुदा, \nजहन बीच चौबņीपर \nिबजलीक तारमे सिट \nकोनो अभागल काग \nहित लइए अपन Ćाण.... \nतँ देिख िलअ \nकाँउ....काँउ करैत \nकरमान लागल कौआ। \n                                                 \n1 जĠम– ०१.०४.१९५३ िपताक नाम– āी तारकेĂर झा उफर् āी भोला झा, माइक नाम– \nİव. गंगादेवी, गाम-ठढ़िबितया, घोघरडीहा, मधुबनी (िबहार)। आजीिवका–रूपा  एěड कंपनीक \nइİपात संयĠÿ इकाइमे विरơ ƅय ĆबĠधकक पदपर कायर्रत- कोलकातामे। रुिच-\nसािहिĜयक आ सामािजक सरोकारसँ जुड़ल रहबाक। अरुिच– मैिथलीक नाम पर अनगर्ल \nआ अनसॲहाँत िƅया-कलाप। रचानाधिमर्ता- १९६८सँ मैिथलीक िविभžक िवघापर मैिथलीक \nिविभž पिÿका सभमे रचना Ćकािशत होइत रहल अिछ (बीचमे १९८३-१९९६ छोि़डकेँ)। \nचािरटा पोथीक (किवता, कथा, िनबĠध, िविवधा) Ćकाशन योग्य सामƇी उपलĤध। छपेबाक \nजोगार निह। Ćकाशक लोकिनक खोज जारी। सेहेĠताक–िमिथलांचलक समİत  ( कĠवेंट \nछोि़डकऽ) Ćाथिमक िवńालयसँ लऽ कऽ उच्च-माğयिमक िवńालयमे पढ़ौनीक माğययम \nमैिथली माÿ मैिथलीए टा होइतैक।  मैिथली पń २००९-१० 97 \nमुदा, \nहमर किवताक दृिƠ \nएþिह टा घेरायल निह अिछ; \nघरक कोनो अĠहार कोणमे \nछीटल हो \nचीनीक िकछुओ दाना \nिकंवा िपचाएकेँ मिर गेल हो \nअझņे कोनो चुņा! \nहमर किवताक दृिƠ \nपँितआनीमे ससरैत \nओिह तुच्छ  जीवपर \nअटिक जाइत अिछ \nजे निह अरजने अिछ \nकोनो िवńा....; \nमुदा, छैक तइयो \nओकरो अपन जैिवक संİकार! \nहमर किवता \nिगŀ....कौआ....आ \nचुņीक संसारकेँ \nभजािर रहल अिछ! \nसंवेदना \nिसŀाĠतक चुिŎमे \nआदशर्क आिग \nपजािर रहल अिछ!!  98 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवभूित आनन्द1 \nएक- दू- तीन- चािर- पाँच- छओ- सात- आठ- नओटा किवता \nĆितपक्ष : एक \nजखन िदन भिरक उठापटकसँ \nथाकल-हारल सन घुरैत छी डेरा \nतँ मोन करैए, जे \nकोनो क्लैैिसकल संगीत कानमे अबैत \nहाथमे गरम-गरम चाह, आ \n‘सूगर Ąी’ िबİकुट हड़ारितकेँ दूर करैत \nगामघरक हवा-बसातकेँ, आिक \nनगर-महानगरक चािल-कुचािलकेँ अकानैत \nकिनयाँक तनावरिहत आकृितकेँ िनहािरतहुँ \n                                                 \n1 जĠम: ०४.१०.१९५५, İथान: िशवनगर, मधुबनी। िशक्षा: पी.एच.डी. पटना \nिवĂिवńालय, पटना। वृिþ: दैिनक िमिथला िमिहरमे कायŭलय संवाददाता, मैिथली \nअकादमी, पटनामे शोध सहायक, िजला İकूल, मुंगेरमे +२ ĭयाख्याता। सĦĆित: आर. एन \nकालेज, पěडौलमे अğयापन। गितिविध: पूवर्मे िविभž राजनीितक दल, भाषा आĠदोलन ओ \nरंगमंचसँ सĦबĠध। तिहना मैिथली भाषी छाÿ संघ, भंिगमा, जानकी महोĜसव सिमित, \nजखन-तखन आिद संİथाक संİथापक-सदİय। ७४ क छाÿ आĠदोलनमे जेल याÿा। \nसĦमान : सािहĜय अकादेमी पुरİकार, २००६ िदनकर राįƏीय सĦमान-२००८।िवभूित \nआनĠदक चास–बास- किवता-संƇह : डेग, उपƅम, पुननर्वा होइत ओ छॱड़ी, नेहाइपर İवĨ, \nउठा रहल घोघ ितिमर, झूिम रहल पाथर–मन। कथा-संƇह: Ćवेश, खापिड़ महक धान, \nकाठ। उपĠयास: गाम सुनगैत, परािजत–अपरािजत। नाटक: समय–संकेत, ितिþरदाइ, \nहाली–हाली बिरसू, Ąेममे बĠद एकटा उखरल फोटो। समीक्षा: āी लिलत आ हुनक \nकथायाÿा, İमरणक संग, लिलत, भाषा–टीका। संपादन: गीतनाद, िवńापित पदावली, \nमैिथली कथा–सािहĜय, अहुल, एकटा छला गोनू झा, कथा किहनी, िवńापितक पदावली \n(सभटा पुİतक)। संपादन: लालधूआँ, मािटपािन, भाखा, हालचाल, मैिथली अकादमी \nपिÿका, दैिनक िमिथला िमिहर, दृिƠ, कूस, अंग मैिथली, समाद, भंिगमा, हाक, मनीषा, \nडगर, जनता। सĦĆित: जखन–तखन (सभटा पिÿका) एकर अितिरक्त Ćो. हिरमोहन झा \nअिभनĠदनƇंथ’ तथा ‘िनिखल भारतीय मैिथली भाषी छल’, ‘अिरपन’ ओ ‘Ćो. हिरमोहन झा \nअिभनĠदन समारोह’ İमािरकाक संपादन सेहो। अनुवाद: मैिथल शहीद बैकुěठ शुक्ल \n(बंगला), मूल : िवभूित भूषण दास गुĢत तथा जीव। िवज्ञान (िहĠदी) मूल : सुबोध िबहारी \nसहाय। यंÿİथ: एकटा रहए गĢपू ( उपĠयास), ताला, एकटा उड़ल फुरर्! ( कथासंƇह), \nएकटा साĦयवादीक आĜमकथा ( किवतासंƇह), गामक िचŇी ( İतĦभ), हिरमोहन बाबूक \nरचना–संसार, İमरणक संग : भाग–दू ( समीक्षा)। सĦĆित: अनथक लेखन जारी.  \n(-सĦपादक)  मैिथली पń २००९-१० 99 \nसंतानक कुशल-क्षेमक मादे बतिबतहुँ । \nजखन िदन भिरक उठापटकसँ \nथाकल-हारल सन घुरैत छी डेरा \nतँ मोन करैए, जे \nकोनो िबसरल-िबछुरल सखाकेँ मोन पािड़तहुँ ! \nआिक बीतल साल भिरक \nसभसँ सुखद कोनो एकटा, \nमाÿ एकटा िदनकेँ िहयािसतहुँ ! \nआिक आगत सालक लेल \nकोनो नीक सन एकटा, \nमाÿ एकटा सपना बुिनतहुँ ! \nमुदा एहन सन कहाँ िकछु भऽ पबैए! \nअपन अनुकूल िकछु नइ बुझाइए \nने खान-पान, ने इच्छा-आकांक्षा \nने सोच, ने अपसोच......! \nलगैए जेना, \nहम यंÿ-मानव बनल सन जीबऽ लागल छी \nअपना अनुकुल िकछु निह होएबाक यंÿणा \nिदन-Ćितिदन बढ़ले जाइए..... \nओ जे देखाबऽ चाहैए, सएह देखै छी \nओ जे खोआबऽ चाहैए, सएह खाइ छी \nओ जे सोचाबऽ चाहैए, सएह सोचै छी \nहम बदिल रहल एिह चचŭसँ \nखूबे िचंितत बुझा रहल छी बंधु ! \nजखन िदन भिरक उठापटकसँ \nथाकल-हारल सन घुरैत छी डेरा, \nतँ ई िचĠता आर-आर गाढ़ भऽ अबैए \nआ तखन हम \nएिह आरोिपत जीवन-िशĪपसँ \nखूबे परेशान भऽ उठैत छी ! \n  100 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĆितपक्ष: दू \nĆķ तँ ई नइ छै, जे हमर मोनक Ćितपक्ष \nअपन समİत ऊजŭकेँ सुता देलक अिछ िनĀेƠ \nआिक, किहयोक करजžीा सन आँिखमे \nमोितयािबĠद Ćवेश कऽ गेलैए ! \nĆķ इहो नइ छै जे एिह िवलासी अĠहड़मे \nओ मृĜयुक कामना करऽ लागल अिछ \nआिक, िवकलांगी नदीमे ठठबाक लेल \nनग्न. भावसँ पिड़ रहल अिछ ! \nĆķ ई छै, जे जखन \nिचनमार धिरमे Ćवेश कऽ गेल हो गमर् हवा \nजादूगरी कला-कौशल \nकऽ रहल हो अपन-अपन आरिĦभक Ćदशर्न, \nआ जकर İवादक लेराह वातावरणमे \nभऽ रहल हो सभटा जीवन-संदभर् गडमड- \nतखन की करबाक चाही? \nतखन की करबाक चाही, जखन \nपक्ष आ Ćितपक्षक बीच \nनिह रिह गेल हो किनयॲटा िवभाजक रेखा! \nजखन एक िदस कएल जा रहल हो \nयुŀक जैिवक उदघोष, आ दोसर िदस \nओही मुँहेँ कएल जा रहल हो \nशािĠतक वैिĂक मंÿोच्चार- \nĆķ ई छै जे तखन की करबाक चाही? \nĆķकक एिह जिटलताक बीच बाझल हम \nतािक रहल छी ठाम-ठामक जीवन \nजीवनमे िखच्चा-भाव, आ \nतािह िखच्चा-भावमे नव मानवीय उĜसुकता \nबंघु \nहमर एिह अनुसंघानमे जरूरे  अहाँक कþर्ĭय रहत \nसे िवĂािस लेलहुँ अिछ अपना अĠदर सहजेँ। \nताबत सिह िलअ गमर् हवाक थापड़ \nबेसी सीिदत करए जँ ददर् \nतँ कैंसरक रोगी जकाँ ितल-ितल तकरा \nअपन मोनक हाथेँ सोहरबैत सहैत रहू, सहैत रहू.....  मैिथली पń २००९-१० 101 \nइएह हाथ एक िदन बनत गऽ मुŇी आ \nमुŇीक संख्यामे जेना-जेना होइत जेतै बढ़ोþरी, \nतँ अनेरो संघीय गप-सप भऽ जेतै मजबूरी \nसंवादहीनता निह भेलैए दीघर्जीवी— \nकिहयो निह, कखनो निह \nताबत दू डेग पाछू आिब \nदू डेग आगू अएबाक करैत रहू दयनीय चेƠा \nिकएक तँ \nचƅवातक एिह धाहीमे पड़ल Ćितपक्ष लेल \nएखन जरूरी  अिछ- ‘वेट एěड वाच’! \n \nमदारी युग  \nहमरा होइत रहैए, जे \nक्यो  हमरा पोलहएबाक चेƠा कऽ रहल अिछ \nहम चीिĠह रहल छी ओकरा \nओ हमर िमÿ निह अिछ \nमुदा तैयो िमÿ होएबाक घोषणा कऽ रहल अिछ \nबाजार-भाव गमर् छै, जे \nहमरा दुनूमे िमÿता भऽ गेल अिछ \nसमिदयाकेँ पठा-पठा, अथवा \nदूरभाषेपर उठा-उठा \nअपन चािलकेँ ओ ठोिक रहल अिछ \nकखनो-कखनो \nअपन करतबसँ डेरा सेहो रहल अिछ \nफँसएबाक सरनिरया-िशिĪप सेहो अपना रहल अिछ \nनिह सहज, तँ असहजे भऽ भऽ कऽ \nककरो अĠदर पैसबाक ओकर ई कला \nबहुतोकेँ मोहिवƠ कऽ चुकल अिछ \nतेँ अपन िवजय-बाटपर रभिस सेहो रहल अिछ \nएĦहर हम बेस चौकऽ लागल छी \nओकर अबरजात बढ़ले जा रहल अिछ \nओना, इहो ओकर अपन िशĪपी छै \nकिहयो लगातार अबैत रहत \nतँ किहयो बाटे िबसिर जाएत \nकिहयो-किहयो तँ अपन वाणीक माğयमे अबरजात बढ़ाओत  102 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nआ से, तकर अनेक अथर् लागत \nओना ओ बुझा देत जे एहन सन िकछु नइ छै \nमुदा तैयो तंग करबै \nतँ िवराम-अधर्िवराम-िवİमय आिद संकेतक \nरहन-सहन Ćयोग कऽ कऽ बुझा देत, जे \nअहाँ चिकत रिह जाएब! छिकत सेहो भऽ जाएब \nआ एहना िİथितमे जँ \nएक अहाँ माÿ गģफाक बीचसँ ससिर गेिलऐ \nतँ ओकरा लेल धन सन \nतकर एबजमे दोसर-तेसर अनेक भक्त \nओकर वाकचातुरीक सोझाँ नतिशस भऽ जेतै \nआ ओ एक तरहेँ \nअहाँक, समथर्न-िशĪपमे अिभनĠदन कऽ \nअहाँक िबखरल िवरोधीकेँ संगोिर लेत..... \nएहन सन नइ छै जे हम कमजोर भऽ रहल छी ! \nशÿु, िमÿ नइ भऽ सकैए \nशÿु वाİतवमे एकटा जीन िथक \nजकर सभटा संबंध अनुबंधपर रहैत छी \nआ से हम नीक जकाँ बुझैत छी \nहम तँ संƅमण-कालक सभसँ पैघ अİÿ  \nकिवता Ņारा \nओकर मन-मयूरक पएरपर नजिर देबऽ कहैत छी \nजकर रंगक संबंध ओकर मनक संग तँ ने जुड़ल छै, \nसे सोचऽ कहैत छी \nहम िविभžे ढंगे साकांक्ष रहऽ कहैत छी \nमदारी-युगसँ सोझाँ-सोझी भऽ रहल छी  \n \nनब पी ढ़ी \nओ हमर उĪलािसत गामक बीतल बसंत छल \nजे हमर डेराक मेन गेट लग \nथाकल-ठेिहआएल सन उदास, ठाढ़ छल \nअनायास ओकरापर नजिर पि़ड गेल \nभीतर आबऽ कहिलऐ \nमुदा जेना ओ िकछु नइ सुनलक \nचीनीक रोगी सन लागल  मैिथली पń २००९-१० 103 \nतथािप बड़ी काल धिर िठिकयबैत रहल \nआ हमरा अĠदर जेना िकछु दरकैत रहल \nिकछु काल बाद ओ िभझाएल हँसी हँिस देलक \nलागल जेना, ओकर अंदरक बीतल वसंतक \nआर िकछु पँखुरी झिड़ कऽ \nहमर मेन गेटक मािटपर आिब लेढ़ा गेल \nहमरा अंदरक िवकराल होइत पीड़ा \nिकछु सोिच निह पािब रहल छल \nअनुþिरत छल पूवर्क सभटा हल कएल Ćķ \nहम ‘ई मेल’ फोललहुँ \nहम ‘नेट’मे ओझरएलहुँ \nहम ग्लोिबल िचंतनपर पुनिचर्ंतन कएलहुँ..... \nएिह ƅममे बहुत िकछु भेटल \nनवीनतम सेहो। संभािवत सेहो \nमुदा ओ नइ भेटल, जे हमर डेराक \nमेन गेटपर लेढ़ाएल सन ठाढ़ छल, आ जे \nहमरासँ हमर नेनपनक िहसाब माँिग रहल छल \nहम एकरासँ लिड़ रहल छी लगातार \nलगभग दू-अढाइ दशकसँ तँ िनिĀते \nमुदा एिह दू-अढाइ दशकक अĠदर फूटल \nनव पीढी लग \nकहाँ देखैत छी एहन सन कोनो पीड़ा! \nओ तँ अपन मिİतįकक ‘मैसेज बॉक्स’ सँ \nएहन सन भावकेँ Ćाय: खाली कऽ िनराशक्त अिछ \nपुछबै िकछु, तँ तेहन पूिछ देत \nजे हम महोमहो भऽ जाएब \nओकरे दुिनयाँमे बिह जाएब \nएखन िİथित ई अिछ, जे \nहम सभ एक दोसरसँ आँिख चोरा सेहो रहल छी \nएक-दोसरकेँ देिखकऽ आँिख जुटा सेहो रहल छी! \n  104 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअरािड़ जोतैए \nई समय अतुकाĠत अिछ \nएहनामे जँ हम तुकक गप करी \nतँ से समय-सापेक्ष निह होएत \nएखन हम अनुवादमे जीिब रहल छी, \nजे शुŀ अतुकाĠत अिछ \nओिहमे लय तँ छै, मुदा तुक नइ \nआजुक युगमे एकर, आिक एकरेटा अिİतĜव अिछ \nसे, जिहयासँ िसकुिर गेल अिछ पृĝव्ी, \nएकर अिनवायर्ता ‘बेडरूम ’ धिर आम भऽ गेल अिछ \nसभ सभक गप बुिझ रहल अिछ \nİवाद बुिझ रहल अिछ \nİवर बुिझ रहल अिछ \nएिह İवर आ İवादपर \nदलाल İƏीटक मिहमा अिछ \nसेंसेक्İक उतार-चढ़ाव अिछ \nनĠदीकƇाम अिछ \nनासा आ सुनीता िविलयĦस अिछ \nलाल मिİजद आ बाि़ढ अिछ ..... \nसभटा नीक-अघलाह आइ \nएही सोचपर नृĜयमान अिछ \nतेँ आजुक समयमे िकछु असंभव निह अिछ \nिकछुओ लग-दूर निह अिछ \nसभ िकछु पारदशŰ, िकछु अदशŰ निह \nजेँ ई समय अतुकाĠत  अिछ \nतेँ किवता आ जीवनक भाषा एकाकार भऽ गेल अिछ \nतेँ कैमराक लेंस धिर किवता िलखैत अिछ \nिवज्ञापनक भाषा किवता बजैत अिछ \nसĦपूणर् जीवने किवतामय भऽ गेल अिछ \nजतऽ ओकर \nसवŮगीण समİयापर िवमशर् सĦभव भेल अिछ \nतेँ एहनामे जँ हमर सुिचता ओ संİकार \nसंİकृित ओ आचारसँ \nकोनो अमूþर् भाव सनक पिरिचित \nअपन अिİतĜव लेल, अपन-अपन Ăेतपÿ  मैिथली पń २००९-१० 105 \nजारी करैत जा रहल अिछ लगातार \n‘नेट’ धिरमे ‘फीड’ करैत जा रहल अिछ \nअपन गौरवमय परĦपरा \nतँ हम की कऽ सकैत छी। \nहमरा तँ लगैत अिछ \nजे हमर ई पिरिचितजĠय  ढाल \nबुढ़बा साँढ़ जकाँ \nजीवनक गित ओ Ćवाहकेँ \nअहेर कऽ कऽ रोिक राखऽमे िवĂास करैए \nसमयक आिद-अĠतकेँ \nअपन एही हुकहुकी छरपानमे जीबैत देखैए \nसुĢत चेतनामे आएल सपना संग \nƚम पोसैत अरािड़ जोतैए \n \nवİतुत: \nअजीब अिछ ई महानगर \nहम एकरासँ जतबे पिरिचत होबऽ चाहैत छी \nई ततबे अपिरिचत बिन जाइए \nहम िभनसरे \nजािह िनजर्न बाट धऽ कऽ जाइत डेराइत रहैत छी \nघुरती खेप ओतऽ बाट नइ भेटैए ! \nभऽ सकैए, मास िदन छओ मासपर जाइ \nतँ ओतऽ गोटेक अपाटर्मेंट देखी \nखेलाइत-धुपाइत....मुİकैत-िखलिखलाइत..... \nहम अपन \nपिरिचत िकराना पņीसँ राशन ली \nआ पुन: मास िदन बाद आबी, तँ \nिकरानापņीक अपन ओिह पिरिचत पिरसरपर \nमĪटी İटोरीज िबिĪडंग सनक बजार..... \n.... निह निह, ‘मॉल’ देखी, आ \nजकर अĠदर जाइते जेना हॉल ढुिक जाए ! \nसे, \nअपन अĠदर उिग आएल \nएिह अिनिĀतताक पाँिख संग उिड़या जाइ \nआिक जकथक रही-  106 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nई सोचब-गूनब बड़ भयाओन लगैए \nपिहल-पिहल जिहया एकर दशर्न भेल छल, \nहमरा अĠदर तँ अदंक लऽ लेने रहए! \nसभ चेहरा ĭयİत \nसभ आँिख चौचंक \nसभ डेग अपİयाँित \nसभ इच्छा अतृĢत \nअजीब तरहक भागमभाग...... \nओतिह अğययनरत अपन पुÿसँ \nसड़क पार करबा लेल ठाढ़ \nसहसा एक िदन पूिछ बैसल रही \nएिह Ćकारक अिİथरताक कारण? \nमुदा ओ तकर उþर निह दऽ सकल छल \nओकर नजिर \nƏैिफक-बþीपर िटकल रहलै....िटकल रहलै..... \nआिक सहसा हमरा छोिड़ आ हाथक संकेत दऽ \nबजबैत, सड़क पार कऽ गेल! \nसड़कक एिह पार हम \nसड़कक ओिह पार ओ \nबीचमे भागमभाग......अफरातफरी...... \nअजीब अिछ ई ठाम \nबेर-बेर अपिरिचत बिन \nअबैत रहैए हमर समक्ष, आ हम \nतािहमे हेराएल जा रहल छी, हेराएल जा रहल छी..... \nसे, वİतु अपिरिचत ठाम निह, \nहम भेल जा रहल छी \nहम भेल जा रहल छी.... \n \nअंितम पीि़ढक बयान \nमौसम कुहेसक सीरक ओढ़ा।। \nसूयर्केँ सुतबा लेल िववश कएने अिछ \nएकरे मारल बीच घुना रहल अिछ \nअनेक टुİसाी नेंगरा रहल अिछ \nतोतराइत सुिन रहल छी फूलकेँ सेहो \nमौसमक मरखाह चाँगुरसँ डेराएल  मैिथली पń २००९-१० 107 \nहमर आँिखमे बैसल िवĂास \nअपन डेरा रहल िवĂशसनीयतासँ \nभयभीत भऽ रहल अिछ \nिववश सूयर् सूतल अिछ, आ \nसात समुƖ पारसँ रंग-रंगक पेय \nरंग-रंगक İवĨ  आ ओकर संसार \n‘नेट’ Ņारा परसल जा रहल अिछ \nहमर आँिखमे मोितयािबĠद फुला रहल अिछ \nहम ओकरा संग रभिस रहल छी \nचुभिक रहल छी ओकरा संग \nसिदर्या रहल छी सवŮग \nतथािप मुिİकया रहल छी अनवरत \nएिह िवपरीत मौसममे तैयो \nहम Ćितरोधक संग जीिब रहल छी \nहम मोन पाड़ैत छी— \nहिथया-नक्षÿक पािनमे नहाइत कोना िसहरैत रही \nपाँतरक पीपरक गाछ तर घमाएल \nजेठक दुपहिरयामे कोना सुİताइत रही \nफगुआमे कोना गबैत रही जोगीड़ा....... \nहम मोन पाड़ैत छी— \nजाड़क साँझक पजरैत घूर आ भोरक \nगाँती बĠहने कटकटाइत दाँत। \nजूि़डशीतलमे उराही होइत पोखिर-इनार, आ \nआ थाल-पािनसँ जुड़ाइत अंग-अंग....... \nहम िचĸा खेलैत मचकी झुलैत \nमोन पाड़ैत छी बाध-बोन, चर-चाँचर \nĆाती....सोहर....महराइ....लोिरकाइन.... \nगबैत मोन पाड़ैत छी \nओ सभटा हेराएल जीवन-िशĪप .... \n \nहम मोन पाड़ैत छी— \nकनसारसँ अबैत लाबा-भूजाक सोĠहगर गंघ \nहम मोन पाड़ैत छी— \nमालजालक गरदिनमे बाĠहल घंटीक संगीत \nहम मोन पाड़ैत छी— \nपािरवािरक अटूट संबंध, आ \nसदाबहार सामािजक सौहाƖर्क गान  108 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nहम मोन पाड़ैत छी— \nमोन पाड़ैत रहैत छी जखन-तखन \nओ सभटा खुशी, जे बेदखल कऽ देल गेल अिछ \nहमर भावना, हमर पिरिचित, हमर मौिलकतासँ.... \nहम मौसमक एिह बदलल नेत संग \nएकरा Ćितरोध मािन \nएिहना जीने जा रहल छी अनथक....अनवरत.... \nहम एिह शताĤदीक अंितम एहन पीढ़ी छी \nजे Ćितरोधक एिह िशĪपकक संग लिड़ रहल छी \nमुदा....मुदा सĜय तँ ई अिछ \nजे ताही अनुपातमे जĪदीत-जĪदीी \nअपन संतानसँ अनिचĠहार भेल जा रहल छी.... \n \nएकटा साĦयवादीक आĜम कथा \nअपन जĠमकथाक मादे एतबेटा बूझल अिछ जे \nओ बरोबिर हमर आँिखमे आँजन करैत रहै छिल \nकजरौटीसँ मांिग कऽ ओकर रंग \nहमर कपारक कातमे ठोप जकाँ लगबैत छिल \nभिरसक, अपन अĠदर कोनो याÿाक सपना रोपैत \nहमरा नजिर-गुजिरसँ बचएबाक \nओ एकटा भावुक सन Ćयास करैत रहै छिल \nहमु कने छेटगर भेल रही \nतँ ओ हमरा ठेहुनमे भरबाक लेल कूबत \n’लड़े लड़े’ कऽ ğविनक संग चलब िसखौने छिल.... \nबादमे तँ हम अपने चलऽ लागल रही.... \nसे, िकछु समय घिर तँ ओकर छाती धरकैत रहलै \n \n.‘लड़े लड़े’क ğविनमे पराजयक कĦपन बुझाइत रहलै \nमुदा बादमे तँ सभटा डर-भय पड़ा गेलै \nआ ओ हमरा िदससँ िनचैन भऽ गेिल.... \nअहाँ बूिझ गेल होएब \nजे ओ आन क्यो निह, हमर माँ छिल! \n  मैिथली पń २००९-१० 109 \nदोसर अğयाय \nिकछु समय बीतल, \nहम अपन जĠमकथा िबसिर गेलहुँ \nजीवनकथा िलखबा लेल \nपाछू तकबाक पलखित निह भेटल \nहमरा संग \nसंगी-साथीक एकटा गोल बिन गेल छल, \nजकरा अĠदरमे नहु-नहु िसहकैत बसात छलै.... \nआँिखमे उजाससँ, कतहु कोनो खटास निह \nिकछु नव करबाक िसखबाक माÿ िजज्ञास..... \nहमर जीवन कथाक Ćेम-संबंधक ई केहन रूप  छल, \nसहजेँ बूिझ निह पओलहुँ \nहम टूटल ताग सभकेँ जोड़ा लगलहुँ \nहम गुदरीकेँ सीिब-सीिब सुजनी बनबऽ लगलहुँ.... \nई तँ बादमे जाकऽ बुझल भेल जे हमरा \nअपन जीवन-संदभर्क Ćसंग भेिट गेल \nआ एकटा अनाम अपिरिचत ऊजŭसँ जेना \nहमर मन-Ćाण रोमांिचत भऽ उठल \nअपन खानगी किह दी \nजे ई हमर, सृजनसँ जुड़बाक समय छल ! \n \nतेसर अğयाय \nसमय-सापेक्ष हम \nअपन उĜकषर्क तमाम िनįकषर्केँ \nपूणर् मानबासँ सभ िदन अİवीकारैत \nकखनॲ काल कऽ पाछू सेहो ताकऽ लागल रही \nहम तकैत रही \nअपन िकछु िविशƠ İवĨदशŰ संगी सभक \nपूवर्-पिरिचत पदचापकेँ, \nिकएक तँ हम बीच सरोवरसँ \nकाि़ढकऽ अनने रही िकछु रक्त-कमल \nपीठपर पाँिख उगा \nजीवन-रģतारक तमाम हदसँ आगू बहरा जएबाक  110 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअकूत आकांक्षा छल हमरा अĠदर.... \nहमरा अĠदर िचĠतनक टटकापन \nवैिĂक जनाधारक संग, वþर्मान रहए \nचारूकात  िदपिदपा रहल छल जीवनक समेिकत सौĠदयर् \nबंघु! \nई हमर गितमान अविधक िशखर-काल छल \n \nचािरम अğयाय \nआइ एिह जन-अरěय मğय चलैत \nएसगर, िनतांत एसगर लािग रहल छी हम \nमोन पिड़ रहल अिछ \nअपन गाम सनक अिछ \nअपन गाम सनक अनेक गाम \nओकर हवा, ओकर नदी \nओकर हँसी, ओकर रुदन, \nजतऽ अपन अनेक İवĨदशŰ संगी संग \nमुखर हम, िकछु बुनने रही \nआपसमे बहुत-बहुत याÿाकेँ गुनने रही \nआइ एिह जन-अरěय मğय  चलैत \nचलैत-चलैत चकुआइत-चॱकैत हम \nअजीब तरहक दहशतमे जीिब रहल छी \n \nİवĨ \nकोनो दीयर सन उदास तािक रहल अिछ— \nकतऽ गेल ओ İवĨदशŰक समूह? \nकतऽ गेलै ओकर İव र, ओकर सुभाव ? \nठीके, काफी असोकयर्मे छी— \nएिह जन-अरěय मğय चलैत \nतकैत रहै छी चतुिदर्क जखन-तखन \nचॱकैत-चकुआइत रहै छी जखन-तखन \nआ ओकर सभक \nपूवर् पिरिचत पदचापक \nअधीरतासँ Ćतीक्षा करैत रहै छी, ई सोचैत  मैिथली पń २००९-१० 111 \nजे आिखर एहन कोन िबसंजोग भऽ गेलै \nजे िवराट सामूिहकताक ओ सपना \nएना छहोछीत कोना भऽ गेलै। \nआजुक एिह वैिĂक बाजारमे हमरा लेल \nई िवचलन, ई िवखěडन \nिचताक ताप सन लािग रहल अिछ \nआ हम खोजी नजिर लेने \nचकुआइत तािक रहल छी बाट..... \nतेँ कहबामे कोनो हजर् निह \nजे िदशाहीनताक िवरुŀ \nई हमर आĜम-मंथनक काल िथक। \n \nपाँचम अğयाय \nआइ हम अचिĦभत छी, भयभीत सेहो \nिकएक तँ आĀयर्जनक रूपसँ  हम \nिकछु तेहन िचÿ देखबा लेल बाğय  भेलहुँ अिछ \nजकर तेहन कोनो अपेक्षा निह  कएने रही— \nहम देखलहुँ जे हमर िकछु अनĠय  संगी \nअपन-अपन हाथमे \nमĪटी-नेशनलक झािल लऽ लेलिन \nतँ िकछु भगवा धारण कऽ लेलिन \n \nक्यो-क्यो , िछट फुट \nलालबþीमे अपन-अपन रूप  ताकऽ लगली \nतँ अिधकांश, एकटा कऽ चौकिठ अँगेिज \nअपना-आपकेँ दादी-नानी बना लेलिन.... \nआ सभ जेना एक-दोसरसँ अनिचĠहार भऽ गेलहुँ! \nकी पौलहुँ, की गमौलहुँ, तकर िहसाब-बही जेना \nकमला-कोसी सन कोनो-कोनो नदीमे \nĆवािहत भऽ गेल....दहा-भिसया गेल अनंत सागरमे.... \nिकछु जे तैयो अपनाकेँ िचĠहार रािख सकल, \nसेहो अपनेमे सहİÿ दल भऽ गेल \nदलदलमे फँसैत चिल गेल, अथवा \nकोनो-कोनो राĔय, आिक देशक संसद मğय,  112 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nनिह तँ कोनो-कोनो कल-करखानाक ĭयवİथा संग \nĭयविİथत जीवन जीबऽ लागल.... \nवþर्मान अğयाय \nओना ई अğयाय पूणर् निह गेल अिछ \nतथािप जतऽ गामसँ \nनगर-महानगर लेल फुटै छै रİता. \nहम ठाढ़, अपन हेराएल-भुितआएल \nसंगी सभकेँ िहयािस रहल छी, संगिह \nजे बाटक Ćतीक्षामे अिछ, \nतकरो अपना िदस हकािर रहल छी... \nिहयासबाक आ हकारबाक ई ƅम अिवराम जारी अिछ .... \nआ से, \nएहन िवपरीत पिरवेशमे सहसा \nहमरा अपन माँ मोन पड़ैए \nआ हम ओकरे जकाँ सॱस जारिनक अभावमे \nखुहरी जोिड़-जोिड़ \nपुन:पुन: आिग पजारबाक ĭयॲत धरा रहल छी \nहम तमाम िवपरीतक बीच िपरीत तािक रहल छी \nवİतुत:, ई तँ हमर उजरल खॲतामे \nभगजोगनी अनबाक काल िथक \nआ तेँ हम फेरसँ नेना बिन गेल छी \nआ हमरा एकटा माँक बेगरताक \nपुन:पुन: अनुभव भऽ रहल अिछ । \n \nकुहेसक अĠहड़ \nइजोिरया राितमे \nपसरल अिछ अĠहार \nरजनीगंधाक गाछसँ \nबहरा रहल अिछ दुगर्ंध \nबाटपर \nचिल रहल अिछ थाकल डेग \nबहुत दूरसँ Ćाय: \nचलल छै कुहेसक अĠहेड़,  मैिथली पń २००९-१० 113 \nजे छािप लेबऽ चाहैए जेना \nकुमुिदनीक िखलिखल हँसीकेँ \nहम एिह दूरीकेँ नापऽ चाहै छी— \nअपन िवचारक घोषणापÿसँ \nआ फेरसँ िलखऽ चाहै छी \nपुनजŭगरणक सपना \nआइ लोक सपना देखैए \nबहुत नीक-नीक सपना देखैए \nमुदा, \nतकरा ताही नीक ढंगे \nिबसिर सेहो जाइए \nहम सपनाकेँ \nिबसरऽ निह चाहै छी \nहम अपन अतितक संग \nवþर्मानसँ लड़ैत \nफेरसँ \nभिवįयक किवता िलखऽ चाहै छी \nहम अपन किवतामे \nिनगुणर् निह, सोहर आ पराती गाबऽ चाहै छी \n  114 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरमण कु मार िसंह  \nगुमशुदगी िरपोटर् \nराजधानीक एिह रोशनीसँ \nनहाएल \nसड़कपर \nएक \nिदन हमर बेटीक हँसी \nपता \nनै कतऽ गुम भऽ गेलै \nहमरा \nगामक रामधन काकाक \nबुढ़ौतीक लाठी \nएिह \nमहानगरक भीड़मे \nहेरा गेलै महामिहम जी \nआ \nअपन हाल की कही \nगामसँ चलैत काल एगो उĦमीद \nएगो सपना लऽ कऽ आयल छलहुँ \nहम एिह महानगरमे \nपता निह राित-िदनक भागम-भाग \nआ हलतलबीमे ओहो सपना हेरा गेल \nहे महामिहम जी, \nसुनै िछऐ राजधानीक पुिलस \nबƂड मािहर होइ छै \nहमरासन अदना लोककेँ तँ बातो नै सुनतै \nकने अहॴ खोजबा िदअ ने \nहमर बेटीक हँसी \nरामधन काकाक बुढ़ौतीक लाठी \nआ \nहमर ऊ सपना जे लऽ कऽ आयल रही \nहम \nराजधानीमे... \n  मैिथली पń २००९-१० 115 \nमायानाथ झा1 \nमातृिगरा \nबनब केवल अंगरेिजया बाबू, \nकी राखब मातृिगराओक िकछु ज्ञान? \nकěठ खखािर हम पूिछ रहल छी, \nबिन मलेच्छ की िबसरब अपन पिहचान? \nभऽ रहल अिछ युग पिरवþर्न, \nबदिल रहल अिछ आइ संसार। \nउलिझ अहाँ Ɨुबीकरणक जालमे, \nिबसरल जाइत छी िमिथलाक ĭयबवहार। \nĆगितक डोिर पकिड़ कऽ चलब, \nबात तँ नीक अवĮये थीक। \nिकĠतु िनरादर जननी-भाषाक, \nसे तँ आिखर िवडĦबने थीक। \nदेश-िवदेश की गेलहुँ अहाँ, \nमाइयेक बोलीकेँ िबसरलहुँ। \nअपना संग-संग धीयो-पुताकेँ, \nओिहसँ िवमुख कयलहुँ। \nिलखबा-पढ़बाक तँ कथे कोन, \nबाजब तक छोिड़ देलहुँ। \nरही जे िनमर्म िपतृ-मातृ लेल, \nिनज भाषाओ लेल िनơुर भेलहुँ। \nघरक भाषामे गĢप-सĢप  करब, \nआइ हेठीक बात बुझाइत अिछ। \nचािर आखर अंगरेजी बाजी तँ, \nतािहमे बड़Ģपन देखाइत अिछ। \nसपना भेलैक नेना-भुटकाक, \nदादी आओर नानीक संग। \n                                                 \n1 जĠमİथली–भराम, मधुबनी। लेिģटनेंट कनर्ल मायानाथ झा (सेवा िनवृत), जĠम–ितिथ–\n०५.०५.१९४६ शैक्षिणक योग्यता-–İनातक ( १९६६) ĭयवसाय–सेना डाक सेवामे िबिभž \nपदपर १९.०९.१९६९ सँ ३१.०५.२००६ धिर। अवकाश ĆािĢतक बाद लेखनोĠमुख। \nकृित–जकर नािर चतुर होइ (कथा–संƇह–मैिथलीमे), तब और अब (किवता–संƇह–िहĠदीमे), \nअनूठी सूिक्तयाँ ( संकलन), Unique Utterances (Collection), āŀा–सुमन \n(किवता–संƇह मैिथलीमे, Ćेसमे)।  116 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिखİसाे-िपहानी पाछुए रहलैक, \nरंिग गेल ओ सभ टी.वी.क रंग। \nमाय-बापकेँ फुसर्ित निह छिĠह, \nपाइयेक पाछू छिथ बताह। \nफूहड़ आ घृिणत िवनोद दूरदशर्नक, \nबच्चा सभकेँ केलक घताह। \nकी िनįणात िवŅान मैिथलीक, \nअंगरेिजयोक उपासक निह छलाह? \nघरमे सभ िदन बािज मैिथली, \nकी ओ आ.ए.एस. निह भेलाह? \nएहन मनीषीक नाम निह गनाएब, \nमाÿ इंिगत हम करैत छी। \nअपन भाषाक महĜवकेँ बुझू, \nसएहटा तँ हम कहैत छी। \nसभ भाषा गिरमामय होइत अिछ, \nिकंतु सवŸपिर िनज भाषा। \nजँ पारंगत होयब तािहमे, \nसुदृढ़ होयत अिभलाषा। \nभगवद् पूजा जेना करैत छी, \nसभ िदन िकछु समय बचाय। \nतिहना पूजू माँ मैिथलीकेँ, \nिदअ एकर पुिन मान बढ़ाय। \nनिह अिछ थोड़ पाƁय–सामƇी, \nअिछ भरल मैिथिलयोक भěडार। \nभटिक गेल छी अहाँ मागर्सँ, \nतैँ घटल अिछ मोनक उƄगार। \nकेवल नाम पािब अƠम सूचीमे, \nनिह होयत मैिथलीक उŀार। \nअिछ Ćयोजन Ćबल Ćयोगक, \nतखनिह सĦभव एकर िवİतार। \nजँ पिěडत हैब मातृिगराक, \nआनहु शीस नबाओत। \nजिड़येकेँ जँ Ĝयािग देब तँ, \nके पुिन लाज बचाओत?  मैिथली पń २००९-१० 117 \nसिच्चदानन्द ÔसौरभÕ1 \nदेखू नै.... \nओ जनानी.... \nहमर भाउज िथक \nसे बूझलए सभकेँ \nतैयो, कनफुसकी देिख \nचोĠहराय छी, िकऐ, एना? \nदेखनाइये-ए तँ देखू ने.... \nिसनेमा हॉलमे \nपाकर् आ होटलमे \nİकूल–कॉलेजमे \nआ मंिदर पिरसरमे \nदेखू–देखू ने \nघरमे, बाहरमे.... \nगाम आ शहरमे \nखेत–खिरहानमे.... \nकोना–कोना होइत रहै-ए \nछौड़ा–छौड़ीमे कनफुसकी \nमुंसा–मौगीमे मशखरी \nआ नेना–भुटकामे मुँहदुशी \nओना, हमरा बूझल-ए \nई सभ अहाँकेँ नीके लागत \nिकऐ तँ, अहुँ.... \nएिह युगक छी \nबस हमही–टा अहाँकेँ \nसतयुगी बूिझ पड़ै छी \n \n                                                 \n1 िपता का नाम- āी रामानĠद झा, जĠम-ितिथ- १०.०१.१९७२ शैक्षिणक योग्यता: \nएम.एस.सी. ( भौितकी) बी.एड., एल.एल.बी., İथायी पता–Ƈाम+पो.–सुखपुर, िजला–सुपौल- \n८५२१३०। रचना कायर्- किवता, कथा, लघुकथा। संपादन- अिनयतकालीन मैिथली \nपिÿका कोसीक संपादन एवं भारती–मंडन पिÿकाक सह–संपादन।  118 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nभोरक आसमे \nचािर िदनसँ किवजी! \nआधे पेट खाइत छिथ \nदुइये पसेरी चाउर \nआ तीिनये पसेरी िचकसमे \nमास खपेबा लेल \nसाँझेसँ ओ \nपरतारैत रहै छिथ \nधीया–पुताकेँ \nसूतय लेल \nआ घरनीसँ फूिस बािज \nताकतक बदला \nिनžक गोली \nखा लैत छिथ किवजी! \nभिरपोख सूतबा लेल \nमुदा, तैयो किवजी \nउिठये जाइत छिथ \nभुरूकबासँ  पिहने \nकिवता िलखबा लेल \nकिवता! \nजकरा हुनक घरनी \nसौितन किह \nगिरयाबैत रहै छिĠह \nकिवता! \nजकरा हुनक सĦबĠधी \nडाइन किह \nलितयाबैत रहै छिĠह \nतकरे सृजनमे \nफिरच्छ धिर \nअपİयाँत रहै छिथ किवजी \nसहज, सरस \nआ चोखगर–चोखगर \nशĤद \nहेरय लेल ओ.... \nकाटय छिथ अहोिछया \nठीक ओिहना  मैिथली पń २००९-१० 119 \nजेना कमलक पंखुरी मğय \nकैद भॱरा \nअतुल रसपानसँ अफिरकेँ \nऔनाइत रहै-ए \nभोरक आसमे.......... \n  \nअĠहारक संग रहैत रहैत \nचहुँ िदस पसरल अिछ \nघुĢप अĠहार \nअĠहारमे \nबाट हेरबा लेल \nदऽ रहल छी हथोिरया \nमुदा, निह भेटय अिछ \nबाट \nआ निह भेटय अिछ \nअĠहारक ओर–छोर \nकतबो नोचै छी \nअपन देह–हाथ \nवा पीटै छी कपार \nरहै छी सिदखन \nओतय ठाढ़ \nजतय अिछ अĠहारक \nएक छÿ राज! \nबुिझ पड़ैए \nहमर मोनक इजोत सेहो \nभेटाय लागल-ए \nहे अĠहार! अहाँ संग रहैत–रहैत \nहमर आĜमा सेहो \nभऽ गेल अिछ आĠहर \nतखन नै ओकरा \nदेिख निह पड़ैए \nकमर्मागर् \nआ अपİयाँत अिछ ओ \nहेरबा लेल मुिक्त मागर्!  120 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअशोक दƣ \nबाल गीत \nछुनमुन-छुनमुन बौवा हĦमर \nफुदकैत फुĿी जेकाँ रहैए \nकखनो मुİकी कखनो मटकी \nकखनो िद दीकेँ चुĢपी कहैए, छुनमुन. . . . . \nखुब िहलसगर बौवाक गात \nचुन-चुन बजैए सभ बात \nिमसरी सनकेँ बोली सूिन-सूिन \nमोन जुड़ाइए मोन जुड़ाइए, छुनमुन. . . . . \nथािह-थािह कऽ उठबए धाप \nरूनझुन  बाजए पायलक चाँप \nकारी लट जे घूरमल-घूरमल \nगोर गालकेँ चूमल करैए, छुनमुन. . . . . . \nगोल-गोल पुआ सन गाल \nचान जेकाँ चĦकै-ए भाल \nिहरणी सनकेँ नयनक पुतली \nसभक मनकेँ मोहल करैए, छुनमुन. . . . . \nहाथमे धऽ कऽ हĦमर हाथ \nİकूल जएतै रटतै पाठ \nहमरे सनकेँ बौवा हĦमर \nहाथसँ कलम धरल करैए, छुनमुन. . . . . \n \n \nबाल गीत \nसुन-सुन-सुन-सुन एगो बात \nचल रोपै छी ढ़ौवाक गाछ \nलुच्चीै जेकाँ ढ़ौवा फड़तै \nबढ़तै अपनो तैं िदन ठाठ \nएक िदन ढ़ौवाक गाछी बढ़तै खूब झमटगर हएतै \nघौछų-घौछų ढ़ौवा गाछमे फड़तै आ फल एतै \nतोिड़-तोिड़ करबै सभटा काज, सुन-सुन. . . . . . .  मैिथली पń २००९-१० 121 \nफुलबारीमे पोखिर खुनएबै सुĠदर घाट मढ़एबै \nआम लताम जामुन संग िमठका बैरक गाछ रोपएबै \nतािहपर झुलब साथे-साथ, सुन-सुन. . . . . \nबरिबघबा सन चौरमे अपनेसँ मेला लगबएबै \nअजब-गजबकेँ खेल-तमाशा आ सकर्स बजबएबै \nघुमएतै परी पकि़ड कऽ हाथ, सुन-सुन. . . . . . \nिकन कĦĢयुटर सेहो अनबै, माİटर आिब िसखए तैं \nदुिनया भिरक ज्ञानसँ जे हमरो पिरिचत करबएतै \nरहतै मोटरो गाड़ी पास, सुन-सुन. . . . . \n \nबाल गीत (लोरी) \nआगे िनिनयाँ आ-आ \nबौवा लए िनन ला-ला \nदेबौ तोरा नवका साड़ी \nदौगल-दौगल आ-आ \nबौवा हĦमर िमसरीक ढ़ेपा \nतोरा माथा जूड़ा-खॲपा \nखीर देबो तोरा भिर थारी \nसुĠदर सन गीत गा-गा \nआगे िनिनयाँ . . . . . . . \nमैना बनबए घरमे खॲता \nिसरोिलया करए ओिहमे चॲचाँ \nदाना आनय फोिड़ बखारी \nसभ िमल बाजय खा-खा \nआगे िनिनयाँ . . . . . . . \nचुिनयाँ पढ़ए बड़का पोथा \nसह-सह िढल करै छै झॲटा \nनĦहर केश ओकर बड़कारी \nदौड़ कऽ ककही ला-ला \nआगे िनिनयाँ . . . . . . . \n  122 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nओिध उपाड़ \nउपहास करैत इितहासक \nिनतरा रहल अिछ \nसफलतापर, \nसफलता \nजे छैक \nपािनक बुलबुĪलाा जेकाँ। \nसिĠहआएल छै अदंक \nकोँढ़मे \nउड़ल छै िनž \nतकने घुरैछ सुरक्षा कवच \nमुदा, उताहुल भेल अिछ \nमुँहमे जाबी लगा कऽ \nमेहमे बाĠहल बड़द जेकाँ \nजोतबाक लेल, \nछै दश-पाँच गोट \nलगुआ-भगुआ \nछै बĠदुक \nते फेकैए गुड़-चाउर \nमने-मन \nिनत नवीन आडĦबरक। \nनइँ छै चौवžी भिर जनाधार \nतैयो िनतरा रहल अिछ, \nसफलताक नाम दऽ \nअतीतकेँ गुनैत \nवंश बढ़बऽ मे उनमþ। \nबुझैत अिछ ओ \nकरची पङने \nदू-चािर गोट बाँस कटने \nनइँ उपटै छै बाँस \nतेँ िनतराइत अिछ \nबनल अिछ ढीठ। \nदेश उएह अिछ \nपिरवेश नव \nदेखैत छल पिहनहुँ  मैिथली पń २००९-१० 123 \nकरूआइत  छलै आँिख \nआब बूझऽ लागल अिछ \nबच्चासँ बुढ़ धिर \nनइँ होइत छै फूल बाँसमे \nनइँ होइत छै सुगĠधो \nनइँ लगैत छै फल \nमुदा, पनपऽ नइँ दैत छै ककरो \nअपना लगमे \nमाÿ बढ़बैत अिछ \nअपन साƛाĔय। \nआब करची पड़लासँ नइँ \nदू-चािर गोट बाँस कटलासँ नइँ \nउपटाबऽ पड़त ओिध \nजिड़सँ कोिर कऽ \nतहन फुलएतै फूल \nिछिरअएतै सुगिĠध \nलगतै फल \nमुिİकअएतै ठोर। \n \n \n  124 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nशीतल झा1 \nटी..ऽऽऽऽ..स \nहमरोमे अहूमे एकटा टी..ऽऽ..स अिछ, \nनिह किह ककर उžैस ककर बीस अिछ। \nिकनका आसपर हम छाती तािन चलू, \nहुनके तँ िबछुआएल िनहुरल शीश अिछ। \nजीबाक जोगाड़ बƂड कƠĆद अिछ, बाउ रे, \nपुजारीक हाथमे अमृत कहाँ िवष अिछ। \nशांितक शĤदसँ मोन आब उिठ गेल, \nभक्त िरक्त पेटसँ से माÿ रीस अिछ। \n  \n                                                 \n1 िपताक नाम–İव. लŞमीकांत झा, माताक नाम–İव. दाइ रानी झा, जĠम İथान–सुगा-\nमधुकरही–५, Ƈाम–नरिहया,धनुषा, नेपाल।वतर्मान बसोबास–जनक पुर–६, जानकीनगर पगला \nधमर्शाला, महाराज सागरसँ दिक्षण, िजला धनुषा, नेपाल।जĠम ितिथ-२०१२/०१/०१ \nजूड़शीतल। िशक्षा–बी.ए., बी.एड., बी.एल.।राजनीितक संलग्नता–नेपाल कĦयुिनƠ पाटŰ \n(एमाले), पद–सलाहकार, के.क. नेकĢपा एमाले।रूिच  आ Ćकाशन–(i) संघीय संरचना आ \nिमिथला राĔय, िमिथलाक राजनीितक इितहास आ िमिथला (नेपालक सĠदभर्मे माÿ)। (ii) \nसंİकृित, राįƏ आ मधेशक सĦबĠधमे िविभž रचना। (iii) किवता ( Ćकािशत िविभž \nपिÿकामे)। (iv) सुगौली सिĠध आ िमिथला ( अĆकािशत), “ सुगौली सिĠध”मीन राज \nउपाğयाय नागिरक उƂडयन िवभाग बाबरमहल।  मैिथली पń २००९-१० 125 \nशम्भु नाथ झा Ôवत्सÕ1 \nिमिथलाक दशा \nिमिथला मैिथल की भऽ गेलैए \nपरदेशी ĭयवहार सनातन \nपĀातक रĻ रिĻ गेलैए \nिमिथला मैिथल की भऽ गेलैए \nकतए गेलैए मěडनक गिरमा \nिवńापितक गीत। \nपिहरब ओढ़ब िडİको भऽ गेलैए \nिबसिर गेलैए सभ रीित। \nवेद–मĠÿक ğविन हता गेलैए \nसुिन िलअ िफĪमी तान। \nिदन–राित िडİको लहरीसँ \nफािट रहल अिछ कान। \nकत गेलैए ओ पाग–दुपņा \nचĠदन–चिचर्त भाल। \nसाँची धोती–अंगपोछा आ \nपावन रेशम शाल। \nिडİको पाछाँ देश िबका गेलैए \nिबगिड़ गेलैए संİकृित। \nदुŎा–दुिŎन सेहो बदलिल \nआयल केहेन नव रीित। \n  \n  \n                                                 \n1 पिěडत शĦभुनाथ झा “वĜस”, योग्यता सािहĜयाचायर्, वेदिवद् Ĕयोितिवर्द्, अğयापन कायर्–\n१९८४ सँ १९९० धिर \nसंİकृत महािवńालय, िवराट सरोवर, फारिबसगंज (अरिरया)। वतर्मानमे कायर्- \nकमर्काěड सĦपादन।िनवास İथल- Ƈाम–बहोरा, थाना–सरसी, िजला–पूिणर्याँ (िबहार)।  126 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। \nसीमा हीन िक्षितजमे बिढ़ कए \nअपन लŞय् कए पाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ वाउ। \nजीवन-किठन तपİया बिढ़ गेल। \nबेरोजगारीक समİया बिढ़ गेल। \nिमटए क्लेश देशक जन-जन कऽ। \nĆितभा एहन देखाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। \nनेता ठगक भाषण पिढ़ गेल \nकपट-कुिटल कुशासन बिढ़ गेल। \nधन-लोलुप ƚƠ Ćशासन बिढ़ गेल। \nधवल कीिþर् ğवज वाहक बिन कए \nराįƀर्क अलख जगाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ बाउ। \nिबपिþसँ उबरब आस टूिट गेल। \nनेता परसँ िवĂास उिठ गेल। \nĆबल राįƏ् इितहास छूिट गेल। \nक्षेÿवाद सामंत कहरसँ \nराįƏकेँ तुरत  वचाउ। \nमौनसँ पढ़ू बढ़ू अओ वाउ। \nअनाचार कुिशक्षा बिढ़ गेल। \nिबनु पढ़ाइ परीक्षा बिढ़ गेल। \nलुिट-मािर बुभुक्षा बिढ़ गेल। \nदेशक अहाँ कणर्धार यौ \nिबपदा दूिर भगाउ। \nमोनसँ पढ़ू बढ़ू अओ वाउ। \n  \n िमिथला बचाउ \nहे Ćभो! झटसँ बचाउ हमर िमिथला देशकेँ \nिवपद् Ƈİत संÿİत जनकेँ \nदूर करू  दुःख क्लेशकेँ \nāृंखला परतंÿताक \nिचĠह एखनो निह छूटल।  मैिथली पń २००९-१० 127 \nशांितक रोटी सेहो जे \nआइ धिर निह भेिट सकल। \nजाित–भाषा धमर्मे \nभायसँ भाय अिछ लिड़ रहल। \nकतोक आिगक कुंडमे \nधन–जन भसम कए जाए रहल। \nसदबुिŀ समता शांित आओर \nिवĂास घटल जाए रहल। \nआचार अनुशासन िनअम \nआदशर् छूटल जाए रहल। \nपरĦपरा–पावन–पुरातन \nपतन ओकर भए गेलैए \nउपदेश गीता बुŀक \nसंदेश सुिक्त कतए गेलैए \nĆाथर्ना भगवानसँ अिछ \nनेताकेँ सदबुिŀ दी। \nएहेन गĿीसँ ओकरा की \nİवगर्क ओ गĿी दी। \n  \nबेरोजगारीक समİया \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nपिढ़–िलिख घर बैसल छी \nघरनीक बात सुनैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nरोजी रोटीक बात निह पूछब \nमहगीक बोझ ढ़ुबैत छी। \nिदन–राित फेर कािŎ की खाएब \nउहै टा गीत गबैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nबेर–बेर बहरायल वेकेंसी \nआवेदन तँ करैत छी। \nअंतवŰक्षा दए फुटपाथपर \nऐखन धिर घुरैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nपिहरन ओढ़न भए गेलैए गुदरी  128 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nफाटल धोती सीबैत छी। \nघरनीक ताना सुिन से ने बुझू \nिवषक घूंट पीबैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी? \nहमर दुःख के सुनताह \nहम ककरो कहबै की। \nहम “शĦभु नाथ” दुःखक गाथा \nगीत गािब सुनबैत छी। \nकतोक सुनाएब दुःखक िखİसा \nकोनो िविध िदन िबतबैत छी \nनिह कोनो काज अिछ बैसल–बैसल \nिकछुसँ िकछु िलखैत छी। \nअहीं कहू हम जीबैत छी। \n   मैिथली पń २००९-१० 129 \nडॉ. योगानन्द झा1 \n                                                 \n1 िपताक नाम: İव. रामलखन झा, माताक नाम: āीमती भाग्यवती देवी, पािरवािरक \nसदİय: āीमती केवला झा,पėी; āी िमिलĠद कुमार झा–पुÿ, āी धीरज कुमार झा–पुÿ, \nसुāी कीिþर् झा–पुÿी।जĠम  ितिथ: ११ जनवरी १९५५; İथायी पता: भगवती İथान \nमागर्, किबलपुर, लहेिरयासराय दरभंगा-८४६००१ (िबहार)। \nिशक्षा: एम.ए. ( मैिथली एवं िहĠदी), पी.एच.डी.।मातृभाषा: मैिथली, अĠय भाषा: \nिहĠदी, संİकृत, अँƇेजी, बंगला \nएम.ए. ĆबĠध: काơ ĭयावसाियक मैिथली शĤदावलीक ĭयाख्याĜमक अğययन, शोध \nĆबĠघक िवषय: मैिथलीक Ćमुख पारĦपिरक जातीय ĭयवसाय ( पी.एच.डी. हेतु) सĦबĠधी \nशĤदावलीक ĭयाख्याĜमक अğययन। उþीणर्: यू.जी.सी. राįƏीय पाÿता परीक्षा, १९९० \nकĦĢयुटर अĢलीकेशन Ćमाण पÿ परीक्षा। DOEAC २००६ \nवृिþ: अंकेक्षक, िबहार राĔय िवńुत बोडर्, पटना। सदİय : भारती कला पिरषद्, \nकिबलपुर। तुलसी मानस गोơी, किबलपुर, िमिथला िरसचर् सोसाइटी, किबलपुर, कणŭमृत, \nकणर्गोơीक, कोलकाता, चेतना सिमित, पटना, अिखल भारतीय सािहĜयम पिरषद्, नई \nिदĪली, िमिथला पिरषद, भागलपुर, मैिथली लेखक संघ, पटना, मैिथली भाषा परामशर्दातृ \nसिमित, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली (१९९८-२००२); İथािपत: लŞमी अिभनय (नाƀय \nसंİथा), किबलपुर, कीिþर्लता सािहĜय सािहĜय  सिमित ( Ćकाशन संİथा)। Ćेरक: पं. \nāीचĠƖनाथ िमā ‘अमर’ ( मैिथली किव), डा. रामदेव झा (मैिथली कथाकार एवं मनीषी), \nपं. सुरेĠƖ झा ‘सुमन’ (मैिथली किव-पÿकार), डा. सुभƖ झा (िवĂिवख्यात भाषा शाİÿी)। \nĆितबŀता : माता, मातृभूिम, मातृभाषा। रंगमंचीय सिƅयता: भारती कला पिरषद, \nकिबलपुर। लŞमीक अिभनयम, किबलपुर; संकĪप लोक, लहेिरयासराय। रुिच: लोक \nसंİकृित एवं सािहĜय, अğħयन, शोध-कायर्, किवता-कथा-िनबĠध-समालोचनािद। Ćथम \nरचना: वषŭ (किवता) १९६९ \nĆथम Ćकािशत कृित: िमिथलाक डोम जाित ओ ओकर जातीय शĤदातवली, \nिमिथला सांİकृ्ितक पिरषद İमािरका, बोकारो, १९८२; Ćकािशत कृित: लोकजीवन ओ \nलोक सािहĜय (िनबĠध) १९८६, पिरणीता (कथा-काĭयांश) १९८७, फकीर मोहन सेनापित \n(अनुवाद) २०००, आलेख सĖचयन ( िनबĠध) २००२, िबहारक लोककथा ( अनुवाद) \n२००३, İनेहलता ( िविनबĠध) २००६, मैिथली पÿकािरता के सौ वषर् ( िनबĠध) २००६,   \nगहबरगीत ( िनबĠध) २००७, लोक-सािहĜय ओ शĤद-सĦपदा ( िनबĠध) २००७, मैिथलीक \nपारĦपिरक जातीय ĭयवसायक शĤदावली ( शोघ ƇĠथ) २००९; सĦपािदत कृित: संकĪप \nİमािरका ३,४,५ ( वषर् १९८५,८७ एवं ८९) युगदीप तुलसी २००४, अनमोल भजनावली \n२००५, मैिथली हनुमान चालीसा, २००७ पुरİकार: पी.सी.राय चौधरी कृत ‘फॉक टेĪस \nऑफ िबहार’क मैिथली अनुवाद ‘िबहारक लोककथा’पर सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली Ņारा \n२००५ मे पुरİकृत। सĦमान: िमिथला िरसचर् सोसाइटी, किबलपुर १९७०, िबहारी जनसेवा \nसिमित, मुĦबइ १९८६, āीसुमन अिभनĠदन सिमित, किबलपुर १९९८, िवńापित सिमित, \nदुमका २०००, राįƏीय िशखर सािहĜय सĦमान, सािहĜयकार संसद, समİतीपुर २००३, \n२००५, २००७; सरİवतीमĥययचर्ना, भारती पिरषद् Ćयाग २००४, चेतना सिमित, पटना \n२००६, अिखल भारतीय सािहĜय पिरषद्, दरभंगा शाखा  २००६, िबहार İटेट इलेिक्Əक \nसĢलाइ वकर्सर् यूिनयन, िमिथला क्षेÿ २००८, िसŀाāम, कला पीठ, िसमिरया घाट २००८, \nिमिथला िवकास मंच, भागलपुर २००८, िमिथला सेवा संİथान, खगिड़या २००९, Ćमुख \nसािहिĜयक गितिविध: राįƏीय-अĠतरŭįƏीय संगोơीमे सहभािगता, आकाशवाणी, दरभंगासँ वाþŭ  130 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nघर \nभीतेटा चहकल निह सगरो \nचारो धिर उजड़ल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \nकिहया धिर आशापर जीबइ \nकिहया धिर सपनामे \nभाग्य-भरोसे िनयŭत कते िदन \nलड़ब-कटब अपनामे \nएहन दशा सभ घरवासीक \nजनु भाग्ये फूटल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \nजकरा जेĦहरे अवसर भेटल \nकयलक लूट-खसोट \nअपन-अपन कऽ सभ अिछ िचिĠतत \nसबहक मनमे खोट \nचालिन जे बिन गेल İवयं \nसे सुपहुकेँ दूसल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \nİवाथर्क मदमे सभ अिछ मातल \nअनकर की परवािह \n                                                                                                 \nĆसािरत, सािहĜय अकादेमी अनुवाद कायर्शालामे सहभागी १९९०, मैिथली कथा आĠदोलन \n‘सगर राित दीप जरय’मे सहभागी, किव गोơी एवं काĭय संğयामे सहभागी, सािहĜय \nअकादेमी नई िदĪली Ņारा Ćİतािवत याÿा अनुदानक माğयमसँ उिड़या सािहĜय एवं \nसंİकृितक पिरचय; राįƏीय-अĠतरŭįƏीय पिÿकामे शोध एवं अनुवाद कायर् Ćकािशत; \nअिभनĠदन ƇĠथमे लेखकीय सहयोग आिद। अिƇम Ćकाशन योजना: सुमनजीक İवगदेश \nअमरजी: सĦपादक, मंगल-Ćभात, मैिथली गणकाĭय: āी सीता–राम िववाह पदावली, मैिथली \nलोक-संİकारपरक गीत, वषŭ ( किवता संƇह), संतसेवीक बोधकथा ( अनुवाद), सुख-दु:ख \n(अनुवाद), Ćितशोध ( नाटक), İनेही वािटका ( सĦपादन), सीतावतरण ( खěड काĭय), \nतीरĠदाज (अनुवाद), पगधूिल चिरत (Ćवचन काĭय), डा. रामदेव झा ओ हुनक संजीवनी \nसमालोचना।  मैिथली पń २००९-१० 131 \nकिहया धिर ई खतम भऽ सकत \nदिलत-पीिड़तक आिह \nकुकुर-कटाउझ मचल दहोिदश \nओþिह सभ जूटल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n  \nमिĠदर-मिİजद रण-Ćाङन अिछ \nधमर्क ककरा ğयान \nसबिह सुखी सभ रोगमुक्ता निह \nभारत कोना महान \nसĠतित सभ एिह घरमे एखनो \nअलस पड़ल सूतल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \nकेओ नृप होय हमे का हानी \nकखनो ई संवाद \nहमर जाितक लोक िथका ई \nकखनो उठय िववाद \nगमलक निह मधु-ऋतु िशिशरोमे \nअĠतर, कतहु कुशल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \nकालक निह लीला ई सभ िथक \nƙहमक निह िथक माया \nई करनी मानव-दानवक \nभोग-वृिþक छाया \nसंघषर्क आƫान करी तँ \nकमर् कतहु रूसल  अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n  \nतािक रहल छी मािट राįƏक \nमािटक सोĠह सुगĠध \nसंİकृित आ संİकार अपन \nपुिन परĦपिरत अनुबĠध  \nİवणर्मुकुट धरणीक किहया  132 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nककरोसँ झूसल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \nपर-पड़ोसी फूट देिख घर \nलुटबा लय तैयार \nकखन करय के निह जानी \nजयचĠद सिरस ĭयवहार \nिवĂ भिरक चोरा मुँह बओने \nपिरखा लग जूटल अिछ \nयैह हमर घरक िथक नकसा \nहृदय हमर टूटल अिछ \n \n \n \n \n \n \n \n \nवीरेन्ġ मिल्लक \nगितशीलता \nआब हम ओ निह रहलहुँ \nिकछु आओर भऽ गेलहुँ \nसे की यौ? \nओ आने लोक कहत। \n  मैिथली पń २००९-१० 133 \nगंगेश गुंजन \nराधा-१६म खेप \nबुझायल त एतबे जे अयलॱ माएक गभर् मे \nनौ मास अपनिह िनमŭणक नरक सहैत,माइयो के सहबैत \nĆितपल भिर जीवनक पीड़ा \nमाएक एक-एक साँस के दुघर्ट करैत हम \nअपनिह जĠम सँ कएल िवकट पराभव ओकरा लेल। \nओ यńिप कहैत छैक- सĠतानक जĠम महासुख ! \nहम तं सĠतान, की बुझी तकरा कही की ? \n...मुदा पुनः-पुनः माएक गभर् मे के रखलक हमरा ? \nभिरसक िपता...वैह हुनके राखल जे, \nहोइत गेल िवकिसत बनैत गेल रिधया ! \nएक िदन...सुनै छी एिह गामक धरती पर \n......खसल चेहॲ-चेहॲ करैत, यैह झरकलही देह। \nसेहो सुनै छी, माए तँ हिषर्त िकĠतु भेला बहुत सुख-िचिĠतत िपता। \nभेिलयिन जे बेटी, ककर दोख यिद दोखे त ? \nजेना देलिन हमरा माएक गभर् तेना देने रिहतिथ कोनो बेटा । \nबाधा की ? तें अपन काज केर फल सँ असंतुƠ \nमाय पर थोपल दोख िकएक, कथीक ? ओना, \nजे हो आिब त गेबे केिलयिन मायक कोरा- \nएिह छोटोिछन घर-असोरा-आङन मे, \nबाड़ीक ओलक गाछ जकाँ अपनिह टॲटी सँ िवकिसत होइत, \nसॱसे चतरल गेल हिरयर गाछ समान। भ त गेवे कएलॱ। \nजेहने भेलॱ आब एतेक वखर् धिरक भ गेलॱ \nबेसी बेटी त ओिहनो ओले बुझल-कहल जाइए-कबकब, समाज । \n \nराधाक मन बड़े बौआइत छैक। एक क्षण एत, दोसरे क्षण नइं जािन कत ? मन \nखॱझाइत बड़ छैक जे ओ एहन आ एहने भेिल िकयेक ? अपने भेल िक बना \nदेल गेिल एना ? \nकी ? दुनू मे की ? बा एहू दुनू कारण सँ फराक िकछु कारण ? बा एिह \nदुनूक िमĔझर एकटा \nतेसर पिरणाम िथक ओ ? बड़ ĭयाकुल होइत अिछ- \nिकये रूसल  छिथ कृįण ? \nआ िक हमहॴ िछयिन रूसिल  हुनका सँ ! की ?  134 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nके करओ पुरबा साही एकर- \nयिद रुसले अिछ त ककरा सँ के ?... \nराधाक कंठ सुखाएल- \nओह,जल पीिबतॱ दू घॲट ! \nिपयास आकुल घैलची सँ ढारऽ गेली- \nघैल िरक्त, ढन-ढन करैत... \n \n \n \nकीितर्नारायण िमĮ \nअकाल \nसड़कपर हƂडी िचबबैत \nछॱड़ा सभ \nकुकूर आ पुिलसकेँ \nडěडा देखा रहल अिछ \nऐंठल अंतड़ी वाली जनता \nभूख-हड़तालक धमकी दऽ रहल अिछ। \nआ \nबाँझ सरकार \nिवदेशक आĂासनसँ \nिववाह रचा रहल अिछ \n’लूप’ लागल धरती \nतथा िनवीħयर् अकाशक बीचमे \nदेशक नपुंसकता जोरसँ दहिड़ मािर रहिल अिछ। \nआ समय एिह सभसँ असĦपृक्þ \nनशामे मातल \nमैदानमे जा कए सूित रहल अिछ।  मैिथली पń २००९-१० 135 \nस्व. Ĥशान्त \nकरू  की वृŀ अथबल छी \nपूिणर्याँ किव İव. ĆशाĠतक किवता \n \nकरू  की वृŀ अथबल छी \nिपþ तँ चढ़ैत अिछ बहुतो \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nसुदिमया माय जे आयल छिल \nनैहरसँ महफापर चिढ़ कऽ \nतिनका साइिकलपर चिढ़ देिख \nसड़कक कातमे दुबकल छी \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nनवका पैसा सन बुिधयार बिन \nचमकैत अिछ छॱड़ा! \nिपयरĸा दुअžीसँ अकायर् भेल \nबैसल छी- \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nमोकामा पुल बिन गेने \nिसमिरया घाटक İटीमर जेकाँ \nअकायर् भेल बैसल छी \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n \nिपþ तँ चढ़ैत अिछ बहुतो \nकरू  की वृŀ अथबल छी \n(İमृितपर आधािरत) \n \n \n  136 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकाली नाथ ठाकु र1 \nसून िमिथलाĖचल…..। \nसून िमिथलाĖचल, \nजनु बूिझ पड़ल \nछिथ रूिस  रहल- धरती \nसुखा कऽ भय गेल टाँट \nपड़ती पराँट \nफाटल दरािड़- \nके देिख देिख \nअिछ \nकािन रहल \nजन जीवन, \nअžक अभाव \nपेटक िचĠता, \nसवर्ÿ ĭयाĢत \nअिछ- महगीसँ \nजन जन तबाह \nसभ जन कनैछ \nछै धँसल आँिख ओ रुच्छ केश \nभऽ गेल सुखा कऽ \nकाँट काँट \nसिट पेट-पीठमे \nएक भेल \nतनपर माँसक \nनिह छैक लेश। \nछिथ पूँजीपित बाबू भैया \nनेता मुिखया \nकतŭ-धतŭ \nपालनकतŭ \nसौँसे गामक छिथ \nकणर्धार \n                                                 \n1 जĠम- २४-०६-१९४६, आĜमज  िशवनाथ ठाकुर Ćिसŀ लोचन ठाकुर, Ƈाम सवर्सीमा, \nमधुबनी, िबहार। JK िसंथेिटक्स िल० कानपुरमे १९७३ सँ १९९५ धिर कायर् कएलाक \nउपराĠत İĝयक Ćितकूलतासँ İवैिच्छक सेवा िनवृिþ लय सĦĆित कानपुरमे सारİवत \nसाधनामे संलग्न।  मैिथली पń २००९-१० 137 \nके बािज सकत? \nकर तिन िवरोध \nदेिथन उजािड़ \nदय दय \nमुसकी \nकिस ĭयंगवाण, \nअĭवल गरीबपर \nचलिन रोऽऽब \nबैसल दलानपर \nरचल करै छिथ षƂयĠÿ \nसतत \nिनज धोिध बढेवाक हेतु \nदू- चािर वा \nदस बीस रुपैया कजर् \nदेिथ- आ सादा कागज \nपर- औंठा  िनशान \nलगवाविथ िबहुँसैत \nछिथ रखैत \nकजरौटी बगलिहमे \nसदखिन \nके कय सकैछ \nहुनकर परतड़ \nबुिधयारीमे \nसे बुझा दैत \nछिथ \nअपनिह सभकें \nहे भारत भूिमक पुÿ आबहु चेतह, \nई धमर्राज सभ \nरक्त तोहर \nरहतह चूसैत सदा \nयिद निह होयबह \nजागरूक  \nलड़ह अपन अिधकार हेतु \nलोकतĠÿक रक्षा \nभय सकैछ तोहरे बलपर \nएवं लोक तĠÿक रक्षिहसँ \nबचतह तोहरो Ćाण- \nइĔजित – मान॥  138 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nअरिवन्द ठाकु र \nगजल \nकोना अजुका िदन ससरतै, राित कटतै हओ भजार \nएक–एकटा पल हमरा लेल सूनामीक Ćहार \nिबसिर गेल छी मोन पिछला बेर किहया खुश भेलहुँ  \nडािकया आइयो ने आनलक अिछ कोनो खुशखबरीक तार  \nई महाजन, ऊ महाजन, निञ कतहु अिछ रामबाण  \nबाण बेगरताक अिछ भॲकल करेजक आर–पार \nयओ अĠहारक दास! आबहुँ संतितक िहत कामनासँ \nबजरगुĦमी तोिड़, करू  िकछु आिग बारैक जोगार \nपीड़ासँ लड़बाक लेल राखए पड़त िनजपर भरोस \nपीड़ हरए के लेल िनþह निञ एताह कोनो औतार  \nआधा–िछछा रिह जाइछ ‘अरिबन’ जीवनक सभटा गजल  \nओझरल रदीफो–कािफया आ माथ पर िमसरा सवार \n \n२ \nकािनकए बड़ी काल नेना हािर कए चुप भए गेलै \nलगैए एिह ठामक सभ कान िदĪली भए गेलै \nपागधारी मगन छिथ अपनिह बनायल कूपमे  \nहाथ भिर नĦहर जखनिक टीक िदĪली भए गेलै \nपेट, बासन, मुँह, जेबी, लोक–वेदक सभ िसंगार  \nगाम, घर, सीमान सभकेँ छुछ िदĪली कए गेलै \nठेठ िदĪलीसँ चलल अिछ Ćगितक दाबा सूनामी  \nअनघोल िदĪलीमे भेलै जे देश िदĪली भए गेलै \nजे भेला औतार, पैगĦबर, मसीहा सन कनेको  \nसभकेँ पोसुआ बना ‘अरिबन’ िदĪली लए गेलै। \n \n३ \nमोनकेँ छः पाँच छोड़ू, िगरह राखब नीक निञ  \nहाथमे साबून लए कए फागु खेलब नीक निञ \nआदम जकाँ जžतकेँ विजर्त फलपर निञ अहाँ लगाऊ \nक्षण भिरक जे खेल, सिदखन सएह खेलब नीक निञ \nशĤदक औजारसँ भड़काएब लोकक भावकेँ   मैिथली पń २००९-१० 139 \nखेल छै ई सहज िकंतु ई खेल खेलब नीक निञ \n’ढ़ाइ आखर Ćेम’ पिढ़ पंिडत भेला फĸर कबीर  \nअहाँ एकरा खेल बूिझ एकरासँ खेलब, नीक निञ \nहे! मखौलक वİतु निञ िथक एिह Ćकृितक उपादान  \nमािट, पािन िक रौद, हवासँ अłुत खेलब नीक निञ \nखन आजादी, खन िकराँती, खन चुनाओक खेल–बेल \nपिहर खŀर खेलैत अएलहुँ, आर खेलब नीक निञ \nमृĜयुकेँ खेलौर बूिझ खेललहुँ सगर िजनगीक खेल \nआब लगैछ िजनगीसँ ‘अरिबन’ एना खेलब नीक निञ। \n \n४  \nकी कही एिह बािढ़मे डगरक कथा–िखİसा खराप  \nसमािध आरयमे खराप, ससुरािरमे बेसी खराप  \nबािढ़मे छĢपर िनपþा, भेटल तारपोलीन खराप  \nचाऊर खरबहे छलै आ दािल िकछु बेसी खराप  \nबािढ़मे भेटत कतए िकछु नीक बोली िक वचन \nमुिखयाक बोली ओलसन, बी.डी.ओ. क मुँह खराप \nडाग्डरक तँ कथे निञ, एिह बािढ़मे औषिध खराब \nएिह खरबहा हालमे धीया–पूताक मोन खराप  \nचढ़ल बािढ़ आ सूचना–सĦवादक साधन खराप  \nहािकम सभक वाहन खराप अिछ, नाहक पेनी खराप \nकी घसै छी बािढ़पर ‘अरिबन’, अहाँक माथा खराप \nमतला तँ बकबासे जकाँ, मकता कने बेसी खराप \n  140 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकु मार पवन1 \nनिह िबसरैछ \nनिह िबसरैछ....निह िबसरैछ \nएको पलक लेल निह िबसरैछ \nजाड़क ओ िठठुरैत कनकनायल भोर.... \n \nसघन कुहेसकेँ चीरैत \nमğयम गितएँ आगाँ बढ़ैत \nिबलमल छल मुजģफरपुर टीसनपर  \nअवध आसाम एक्सĆेस \nİलीपरक कोच नĦबर सातमे  \nइĸा दुĸी लोक सभ \nटायलेट िदस अबैत जाइत  \nबाकी याÿी सभ मारने गुबदी अलसाइत.... \nचाहबला िबİकुटबला \nअपन अपन समानक  \nसİवर िवज्ञापन करैत  \nकऽ रहल छल जड़ताकेँ भंग.... \nिक तखनिह ओ  \nचढ़ल छल बॉगीमे चुपचाप \nĆायः दस बखर्क दुĤबर–पातर धुआ \nकँिच आयल आँिख \nबहैत सुड़सुड़ाइत नाक \nमैल–िचĸट फाटल शटर्सँ \nकहुना कऽ झँपने अपन देह \nगदर्िनसँ ठेहुन धिर  \n                                                 \n1 वाİतिवक नाम- डॉ. पवन कुमार झा, जĠमितिथ- २७/१२/१९५८; İथायी पता- \nƇाम+पÿालय–मुरैठा; भाया-कमतौल, िजला-दरभंगा, िबहार–८४७३०४; वþर्मान पता- पी. \nजी. टी. ( िहĠदी), केĠƖीय िवńालय, किटहार, ( िबहार)- ८५४१०५; िशक्षा- एम. ए. \n(िहĠदी), बी. एड., पी. एच. .; आजीिवका-केĠƖीय िवńालय संगठनमे पी. जी. टी. \n(िहĠदी)क रूपमे  कायर्रत; लेखन—िवगत शताĤदीक नवम् दशकक Ćारंभमे किवता लेखनसँ \nसािहĜय–कमर् Ćारंभ। Ćायः डेढ़ दशक धिर किवता, कथा, ĭयंग्य आ आलोचनाĜमक \nिनबंधक िवरल लेखन। एक दशकक मौनक बाद लेखनक दोसर पारी २००८ ई.मे \nĆारंभ। शीƈिह किवता–संƇह, कथा-संƇह आ ĭयंग्य–संƇहक Ćकाशनक तैयारी।  मैिथली पń २००९-१० 141 \nमुलकल कठुआयल खाली–खाली पएर.... \n \nिनःशĤद लागल बहारय ओ \nबॉगीमे िछिड़आयल \nĆयुक्त–पिरĜयक्त पदाथर् सभ \nखाली िडİपोजेबुल कप \nखोइया िचिनञा बादामक \nिसगरेटक िमझायल शेषांश \nिसŇी तमाकुलक \nअँइठ–कुइठ भरल कागजी Ģलेट.... \n \nमािर कऽ ठेहुिनयाँ िनहुरैत  \nिनचला बथर् तर ढुकैत  \nचीज वİतु सभकेँ  \nएĦहर ओĦहर घुसकबैत \nएतऽ सँ ओतऽ धिर बॉगी भिर \nबहारैत रहल....बहारैत रहल \nखुिज कऽ Əेन अपन गितसँ बढ़ैत रहल.... \n \nखतम कऽ काज \nपसािर देने रहय ओ  \nअपन कठुआयल हाथ \nएĦहर बॉगी भिर पसरल देिख गंदगी  \nराितमे जे याÿी सभ भेल रहिथ परेशान  \nतिन गेल छलिन एखन हुनके सभक चेहरा \nदेिख कऽ एिह अवांिछत याचककेँ \nक्यो असहज \nदेिख छौड़ाक िघनायल धुआ \nĆķाकुल क्यो जे \nकोन लापरबाहक ई अिछ संतान \nदेशक बेसĦहार जनसंख्याक Ćित िचंितत क्यो \nिविİमत क्यो \nआिखर िवदाउट िटकट ई सभ चलैत अिछ कोना \nक्यो–क्यो तँ एकदम İपƠ छलाह–  \nचोरक िगरोहक तँ ई अिछ एजेंट.... \n  142 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nजाड़क ओिह कनकनायल भोरमे \nकोच नĦबर सातक बोनाफाइड याÿी सभ \nमसृण कĦबलक उįणतामे सुटकल \nकरैत रहलाह धुरझाड़ िवमशर् \nजनसंख्या िवİफोटपर \nअसुरिक्षत याÿापर बाल मजदूरीपर \nसरकारक असफलतापर  \nदेशक दुदर्शापर  \nआ ओĦहर ओ  \nदस बखर्क गरजू अबोध मजदूर \nसभ िकछु सुनैत रहल \nसुिनयो कऽ टारैत रहल \nठोरपर ठोर सटौने \nएक–एक ĭयिक्त लग जाइत रहल \nअĢपन नािĠहटा खाली हाथ \nबेर–बेर पसारैत रहल.... \n \nनिह िबसरैछ....निह िबसरैछ \nएको पलक लेल निह िबसरैछ \nखजूर–पातक बाढ़िन पकड़ने ओ  \nवाम हाथ \nयाचनामे पसरल ओ  \nखाली–खाली दिहन हाथ \nआ काँचीसँ भरल ओ चमकैत आँिख दून \nनिह िबसरैछ....। \n \nकािŎ तँ रिव छै \nओ आइ मुिदत छलाह \nदूनू बेकती कामकाजी \nकहुना कऽ एक दोसरासँ राजी \nबूढ़ छलिथन माय बाप  \nतीन तीन टा बाल बच्चा अğययनरत \nपलखित निह दम लेबाक एक दोसराक हाल पुछबाक  \nदगमगाइत सĦहरैत   मैिथली पń २००९-१० 143 \nकोसक कोस दौगैत  \nकण–कणकेँ दुहैत  \nक्षण–क्षण हकमैत \nमुŇीमे बसात पकड़ैत  \nठेिहआयल छलाह \nमुदा, आइ मुिदत छलाह \n \nमुिदत छलाह जे  \nसĢताहक आइ छैक अंत  \nकािŎ तँ रिव छैक \nरहब कािŎ िनिĀंत \nकािŎ तँ रिव छैक.... \n \nजदिप ओ नीक जकाँ जनैत छलाह \nराखल छिन तैयार कयल \nकाजक दीघर् पुजŰ \nकाजक आगाँ अपन कोन मजŰ \nबजौने छिन कािŎए दजŰ \nकािŎए जुटयबाक छिन घरक खचŰ \nकीनबाक छिन माय–बापक लेल दबाइ \nƀयूटर िबनु अटकल छिन बेटाक पढ़ाइ \nठीक करयबाक छिन टी. बी. \nकतोक िदनसँ पėी छिथĠह परेशान  \nगैसक चूिŎ कऽ रहल छिन हरान \nनोकरी करथु िक भुकभुकाइत चूिŎसँ संघषर्  \nसऽख तँ भइए गेलिन सुƂडाह \nमुदा, तैयो ने कऽ सकैत छिथ आह.... \n \nसे ओ नीक जकाँ जनैत छलाह  \nजे पिछले अनेक रिव जकाँ  \nकŎुको रिव आयल \nजेना अबैत रहल अिछ \nआिब कऽ चिल जायत  \nजेना जाइत रहल अिछ \nऔचके मोन \nचलल छलिन Ćķोþर \nकी सिरपहुँ कािŎ रिव रहए?  144 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकी सिरपहुँ कािŎ रहब िनिफिĸर? \nनिह! \nिजनगी मे कोनो रिव कहाँ? \nसमय बीतैत अिछ अिवराम \nिजनगीमे कतय अिछ आराम? \nतदिप पता निह िकएक \nबना कऽ रखैत एकटा सुखद ƚम \nओ आइ मुिदत छलाह  \nचलू सĢताहक आइ छैक अंत \nकािŎ तँ रिव छैक  \nरहब कािŎ िनिĀंत \nकािŎ तँ रिव छैक      मैिथली पń २००९-१० 145 \nĮी िवƭानन्द झा1 \nकोशीक ताěडव  \nपूवर् िमिथला कोशी कातक चहुँिदिश करै िकलोल। \nअž-वİÿसँ वंिचत भए बसिथ केĦप धनजोर॥ \nनेना-भुटका ओ समरथुआ क्यो निह रहल सरपोक। \nपितएँ पėी, पुÿ पौÿसँ िछž-िभž चहुँओर।। \nिबपदा मारल देह नचारी गेल अž-अž बेहाल। \nजल िबिच बिस कऽ Ģयास मरै अिछ Ćाण पािब दुĜकार॥ \nनर ओ नर िरपु संग िनभै िकनको मुख निह अपमान। \nिविधना िलखेलिĠह अपर िवधान हुनकर निह पिरमाण॥ \nकƠक अĠत निह कहुखन देखलहुँ कƠिह िबतय Ćाण। \nभूखक Ĕवाला दग्ध करै अिछ- İनेह-Ćेम-सĦमान॥ \nिपता पुÿसँ झपिट खाए छिथ- रोटी-नोन महान। \nजठरानल धधकल अिछ सभतिर निह बुझिथ संतान॥ \nसवर् İवांत कएलिĠह कोशी माता निह िकछु बाँचल जोर। \nपूवर् िमिथला कोशी कातक चहुँ िदिश करए िकलोल॥ \nएिह िविच देखलहुँ अłुत “देखना” “मािरचक” भरमार। \nमौका पािब लूिट रहल अिछ सेवा भेल ĭयापार॥ \nदुिनयाँ दौड़ल बाँिह पसािर कऽ, बैसोलक घड़जोिड़, \nअž-वİÿ ओ आिलĻन दए, कएलक भाव-िवहोर॥ \nसचमे! दुिनयाँ एखनहुँ बाँचल- सĜय भेल निह थोड़। \nāृिƠ िवधाता रक्षा करता, निह होउ कमजोर- निह होउ कमजोर। \n \n                                                 \n1 पĽीकार ( Ćिसŀ मोहनजी) जĠम-०९.०४.१९५७,पěडुआ, ततैल, ककरौड़(मधुबनी), \nरशाढ़य(पूिणर्या), िशवनगर ( अरिरया) आ’ सĦĆित पूिणर्या। िपता लĤध धौत पĽीशाİÿ \nमाþर्ěड पĽीकार मोदानĠद झा, िशवनगर, अरिरया, पूिणर्या|िपतामह-İव. āी िभिखया झा। \nपĽीशाİÿक दस वषर् धिर १९७० ई.सँ १९७९ ई. धिर अğययन,३२ वषर्क वयससँ पĽी-\nĆबंधक संवŀर्न आऽ संरक्षणमे संलग्न। कृित- पĽी शाखा पुİतकक िलĢयांतरण आऽ \nसंवŀर्न- ८०० पृơसँ अिधक अंकन सिहत। गुरु- पĽीकार मोदानĠद झा। गुरुक गुरु- \nपĽीकार िभिखया झा, पĽीकार िनरसू झा Ćिसŀ िवĂनाथ झा- सौराठ, पĽीकार लूटन \nझा, सौराठ। गुरुक शाİÿाथर् परीक्षा- दरभंगा महाराज कुमार जीवेĂर िसंहक यज्ञोपवीत \nसंİकारक अवसर पर महाराजािधराज(दरभंगा) कामेĂर िसंह Ņारा आयोिजत परीक्षा-१९३७ \nई. जािहमे मौिखक परीक्षाक मुख्य परीक्षक म.म. डॉ. सर गंगानाथ झा छलाह।  146 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n१. केĦप- िशिवर \n२. धनजोर- सĦपž, धनी \n३. सरपोक- खतरा मुक्त, िचĠतामुक्त \n४. नर-िरपु- सपर् इĜयािद \n५. मािरच- मायावी राक्षस \n६. घड़जोिड़- एक संग \n \nदहेज दानव \nपुÿ हुनक अिभयĠता छिĠह। \nमनमे बहुत सेहĠता छिĠह। \nबेटी बापक िटक पकिड़ कऽ। \nशोिणत चूषक इच्छा छिĠह। \n \nिबन दामक निह बेटा िबयाहब। \nवरु कुमार रिह जािथ। \nĭयापारी छी ĭयापार करब। \nवरु बेटे िबिक जािथ। \n \nवरक बाप ओ ओढ़Ļल बैसल। \nक्षण-क्षणमे फुिचयािथ। \nजे िकछु मĻलिन से बड़ कम अिछ। \nकĠया दाता İवयं िबकािथ। \n \nकĠयादाता अरमान करिथ। \nभलमानुष भेिट जािथ। \nमाय बĠधु ओ कुटुम बेरागन। \nŅार-Ņार घुिरयािथ। \n \nकी मांगी ओ की निह मांगी। \nएिहपर निह िकछु सोच-िवचार। \nजे फूरय ओ सभ िकछु मांगी। \nमाँगक अĠत निह, कतऽ उदार। \n \nलोलूप जीव िकछु निह बूझय। \nसभ बूझय- धन-पोषिनहार।  मैिथली पń २००९-१० 147 \nअनकर धनपर लूिट मचाबिथ। \nसंसारक सब चोषिनहार। \nकĠया दाता भए बेगितर्त। \nअंट-शंट गिछ लेिथ। \nिमĝयालाप कखनहुँ निह िहतकर। \nतकर करिथ िनलųख। \n \nिववाह एक धमर् िथक िववाह एक कमर् िथक। \nधमर्-कमर् रािख सकी समाजक ई ममर् िथक। \nदहेज एक लोभ िथक दहेज एक रोग िथक। \nलोभ-रोग छोिड़ सकी हमर ई धमर् िथक। हमर ई धमर् िथक... \n \n \nमो. गुल हसन1 \nसभटा चौपņ भऽ गेल \nबड़ मेहनतसँ खेती कएलहुँ \nनीक-नीक धानक बीया लगेलहुँ \nगोबर-छाउरकसँ खेत भिर हम \nकादो कए हम धान लगेलहुँ  \nमुदा निह जािन िवधना िक िलिख देल.... \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल। \n  \nधानक शान कहल नइ जाइ छल \nहिरयर कंचन धान लगै छल \nतुलसी फूल-बासमितसँ  \nगम-गम करैत हमर खेत भरल छल \nमुदा, बािढ़क चपेटमे सभ चल गेल \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल \n                                                 \n1 आई. कॉम, जĠ म ितिथ- ५. ०१. १९६४ ई., िपता- अĤ दुल रशीद भरहुम, Ƈाम+ \nपोİ ट- बेरमा, िजला- मधुबनी  148 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकमला तँ मािन गेली  \nमुदा, कोशी िबगड़ल छल \nआ भुतहीकेँ तँ बाते निह करु \nजेना सोझहे ओ उलटल छल \nनहरक पािन आ वषŭ िमिल \nदुनू खेलल ऐहन खेल  \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल \n  \nसरकारक अिभयान चलल \nनेता सभ केलिन पहल... \nएक हजार रुपैआ आ एक क् वीĠ टल अनाज  \nदेव से सुिन मनमे राहत तँ जरुर भेटल, \nमुदा हे, अढ़ाइये सए रुपैआ पचीसे िकलो चाउर \nएतनेपर ओहो ƙेक लािग गेल \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल \n  \nिलखैत ई बात गुल हसन कहैए की कहुँ भाय..... \nआब हमरा िकछु निह फुरैए... \nिकऐक तँ हेँ \nकेलहा-धेलहा तँ सभटा पािनमे चल गेल \nकी कहुँ भाय सभटा चौपट भऽ गेल।  मैिथली पń २००९-१० 149 \nमनोज कु मार मंडल1 \nबहीन  \nजखन बहीन अिह घर जनम लेल,  \nलार-Ģ यार व İ नेहक बरखा केलहुँ \nİ नेहक पुतला बना हम हृदयक मंिदरमे बैठाउल \nजखन İ नेह यौवन छूलक \nदुिनयाँ कहैछ जाइछिथ ई \nहम पुछलहुँ की कहैत छी? \nसबहक बहीन जाइ छािथ। \n  \nआँिखमे पािन ĭ यिथत हृदयसँ \nहम बाजल- ‘जो बिहन तू अपन घर, \nजतए खुशीसँ भरल बाग होउ \nदुखक छाँह तोरा निह भेटउ \nİ नेहक जतए राज होउ, \nकहैत-कहैत आँिखसँ िगरल  \nपािनक दू गोट बूĠ न \nलोक सहृदए कहलक- ‘भुिल जाओ अहाँ  \nहम पुछलहुँ की कहैत छी? \nसबहक बहीन जाइ छिथ। \nमिहना बीतल, बरखक बरख बीतल \nहमहुँ जेना भुिल जेँका गलहुँ \nनव बĠ धनमे बािĠ ŀ हम \nमायामे समाए गेलहुँ \nजखन किहयो मन परल पुरने İ नेह उमैर परल, \nİ नेहक मोटरी बािनह पहुँचलहुँ \nलोग कहलक- ‘भुिल जाओ अहाँ \nहम पुछलहुँ की कहैत छी? \nसबहक बहीन जाइ छिथ। \n  \n                                                 \n1 िपता- āी भगवान दþ मंडल, Ƈाम, पोİ ट– बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी  150 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nडोली लागल बरात साजल छल, \nसबहक आँिख नोरसँ भरल छल \nपग भारी छल, \nआगू डोली, पाछु बरात छल \nहम पुछलहुँ केहन ई उĜ सव?  \nसभ कहलक- भूहल जाओ अहाँ  \nहम....... \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nआमोद कु मार झा1 \nमैिथल नँइ–छोटका \nनइ हइ ककरो गरज \nशहरे अउरमे करे हइ \nबड़का–बड़का पाटŰ आ सĦमेलन \nगाम अउरमे हमरा सुहूनकेँ \nनइ बुझइ हइ मैिथल.. \nहमरा अउरकेँ बुझइ हइ ‘छोटका’ \nिगरहत अइयग एक िदन \nबजिलऐक आ बइसे गेिलऐक.. \nखुसŰयेपर फĔझित कऽ कऽ \nउठा देने छऽल गऽ बभना \nहमरा सुहून नइ बुझइ–गमइ िहअइ \n‘मैिथली’ हइ हमरा अउरक भाषा \n                                                 \n1 िपता: āी दयानĠद झा, Ƈाम : मोगलाहा, पोİट: िमसरौिलया, भाया: बाबूबरही, िजला : \nमधुबनी, जĠम : ०१/११/१९६८, िशक्षा: बी.ए.(मैिथली), एम.ए. (मैिथली), एन.इ.टी–जुलाइ–\n१९९६, बी.इ.टी।  मैिथली पń २००९-१० 151 \nसभ िदन बएह अउर बुझलकै \nमाने िवńापित हइ ओकरे \nअउरक बुझू दादा–परदादा  \nई युग हइ लोकक \nकहबी हइ दस टके नइ िनतराय \nदस सगे िनतराय \nनइ करइ हइ किहयो \nराजा लोिरकक समारोह \nदेवता सलहेसक फंगसन \nकािरख पिघयारक गाथा \nिकयो कहाँ याद करइ हइ \nबंठा चमारकेँ.. \nकरौक एकर परचार–परसार \nगाम–घर चौराहा अउरपर \nदेिखयौक ने िछिन लेतइक िकयो  \nहमरा अउरक माइक भाषा \nककर बापक िदन हइ  \nिसर लेबइ आ िसर कटा देबइ।  152 िव देह : सदेह : ३ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nगजेन्ġ ठाकु र \nआकाश मğय िलखल हमर लेख \n \nकागजपर िलखल क्यो पढ़त \nक्यो निह \nमुदा ओतए जे उठाओत आँिख \nदेखत अंगैठी-मोड़ करैत \nउठैत भुजाक İपशर्सँ करत अनुभव \nजे िवĂक समािĢत होएत \nिकछु लोक बचत \nतखन करब कोन काज \nने कोनो काज बाँचत निह \nने मशीन ने जंजाल \nसुž चारू  कात \nने लूिर खेती करबाक हमरा \nकागत रंगबाक लेल रोशनाइ निह \nवादक सĦबल अथर्हीन \nिवकराल राित सोझाँ ठाढ़ \nगरजैत मेघ रौƖ \nमेघमे िवńुत \nवृÿहĠता इĠƖ चीरैत छिथ मेघ \nकवष ऐलूषक ऋक् \nशूƖ किव हमर \nिवńुत् Ćकाशसँ Ćकािशत मेघक शिक्तपात् \nशरीरक मğय हजारक-हजार धार \nरक्तक Ćवाहक साँपसन टेढ़-मेढ़ चािल \nहमर मोन दौिग रहल \nएिह अĠतमर्नक धारक बीच \nओिह बिहजर्गतक िवńुतसँ तीवर् \nचतुįपात् पुरुष वा ƙŌ \nमुदा एकपाद ई जगत् \nअĠतमर्नक Ćचोदियता \nआसुरी वृÿ आ राक्षसी पिण \nशारीिरक धार संचार तĠÿ  मैिथली पń २००९-१० 153 \nचलू समुƖ िदस हमर नाड़ीतंÿ आ एकर \nलहिरमे डूमैत-उगैत \nअपन भोगल यथाथर्सँ बहार कएलहुँ मधु   \nआहुित देबा लेल ओिह समुƖमे \nआ तखने शरीरक नदी-धार \nलहिरमे डुमैत करैत अिछ आनिĠदत \nजागिरत मोनसँ िनकसैत वाणी \nपीपड़क पातक नाड़ीतंÿ सन \nइला-सरİवती आ भारती छिथ \nिवńुत् बाल लेल भोजनक करैत सरंजाम \nĔयोितक हम साधक \nसĠदीपनकूट हुअए लावěयमय \nसहćशाख िवńुत् िहरěयमयी \nसहćिजत् अजć अĠतमुर्खी \nआ \nऋतं बृहत् \n  ","size_mb":0.68,"has_text":true},"Sadeha 04.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 04.pdf","name":"Sadeha 04.pdf","text":"मैिथली कथा २००९-१० i \nिवदेह \nमैिथली कथा २००९-१० \n \n  ii िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका (http://www.videha.co.in/) \n१५ जनबरी २०१० वषर्:३ मास:२५ अंक ५० \nिवदेह: सदेह:४ ( िवदेह ई पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकक दस Ćितशत चुनल \nरचनाक संग) \nदाम: १०० टाका ( ĭयिक्तगत ƅय लेल) आ $40 (for institutions and \nlibrary India and Abroad) \nसĦपादक- गजेĠƖ ठाकुर \nसहायक सĦपादक- āीमती रिĮम रेखा िसĠहा, āी उमेश मंडल \nभाषा सĦपादन- āी िवńानĠद झा आ āी नागेĠƖ कुमार झा \nISBN: 978-93-80538-07-5 \n(c)२००८-१०.सवŭिधकार लेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय \nसंपादकाधीन। रचनाकार अपन मौिलक आ अĆकािशत रचना (जकर मौिलकताक \nसंपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@videha.com केँ \nमेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ अपन İकैन कएल गेल \nफोटो पठेताह, से आशा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना \nमौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह ( पािक्षक) ई पिÿकाकेँ देल जा \nरहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ (सात िदनक भीतर) एकर \nĆकाशनक अंकक सूचना देल जायत। ’िवदेह' Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nअिछ आ एिहमे मैिथली, संİकृत आ अंƇेजीमे िमिथला आ मैिथलीसँ संबंिधत \nरचना Ćकािशत कएल जाइत अिछ। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा \nमासक ०१ आ १५ ितिथकेँ ई Ćकािशत कएल जाइत अिछ।  \n(c) २००४-१० सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ \nआकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ संƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद \nआ पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक हेतु \nggajendra@videha.com पर संपकर् करू।  \n© āुित Ćकाशन- िवदेह:सदेह:४-िĆंट वसर्न- DISTRIBUTORS: AJAY ARTS, \n4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, DARYA GANJ, New Delhi-110002  \nPh. 011-23288341, 09968170107 Website: http://www.shruti-\npublication.com e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \nhttp://www.videha.co.in/ एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी \nआ रिĮम िĆया Ņारा पािक्षक रूपेँ  िडजाइन कएल जाइत अिछ।  मैिथली कथा २००९-१० iii \n(कायŭलय Ćयोग लेल) \nिवदेह:सदेह:१ ( ितरहुता/ देवनागरी)क अपार सफलताक बाद आगाँक अंक लेल \nवािषर्क/ िŅवािषर्क/ िÿवािषर्क/ पंचवािषर्क/ आजीवन सƄİयता अिभयान। \nओिह बखर्मे Ćकािशत िवदेह: सदेहक सभ अंक/ पुिİतका पठाओल जाएत। \nनीचाँक फॉमर् भरू :- \nिवदेह:सदेहक देवनागरी/ वा ितरहुताक सदİयता चाही: देवनागरी/ितरहुता \nसदİयता चाही: Ƈाहक बनू (कूिरयर/रिजİटडर् डाक खचर् सिहत):- \nबखर् YEAR INDIA NEPAL Abroad  \nएक  ( २०१०ई.) रु.२००/-  INR ६००/-  US$25 \nदू  ( २०१०-११ ई.) रु.३५०/-  INR १०५०/- US$50 \nतीन  ( २०१०-१२ ई.) रु.५००/- INR १५००/-  US$75 \nपाँच ( २०१०-१३ ई.) रु.७५०/-  INR २२५०/- US$125 \nआजीवन (२००९ आ ओिहसँ आगाँक अंक) रु.५०००/-  INR १५०००/- US$750 \n \nहमर नाम: \nहमर पता: \nहमर ई-मेल: \nहमर फोन/मोबाइल नं.: \n \nहम Cash/MO/DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI  दऽ \nरहल छी। वा हम रािश Account No. 21360200000457 Account holder \n(distributor)'s name: Ajay Arts, Delhi, Bank: Bank of Baroda, Badli branch, \nDelhi\n क खातामे पठा रहल छी। \nअपन फॉमर् एिह पतापर पठाऊ:- shruti.publication@shruti-\npublication.com वा AJAY ARTS, 4393/4A, Ist Floor, Ansari Road, \nDARYAGANJ, Delhi-1100002 Ph. 011-23288341, 09968170107,  \nWebsite: http://www.shruti-publication.com \n \n \n(Ƈाहकक हİताक्षर)  iv िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  मैिथली कथा २००९-१० v \n \nिवदेह \nमैिथली कथा २००९-१० \n(िवदेह:सदेह:४ िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ  \nबीछल आ सĦपािदत कएल) \n \nिĆय पाठकगण, िवदेहक नव अंक  ई Ćकािशत होइत अिछ पािक्षक  \nरूपेँ - लॉग ऑन करू  http://www.videha.co.in । ई िĆंट वसर्न माने \nिवदेह:सदेह:४ िवदेह ई-पिÿकाक २६म ( १५.०१.२००९) सँ ५०म \n(१५.०१.२०१०) अंक धिरक चुनल रचना ( मोटा-मोटी दस Ćितशत)क संग \nĆİतुत अिछ। मुदा िवदेहमे ई-Ćकािशत पाखलो (मूल कॲकणी उपĠयास तुकाराम \nरामा शेट आ मैिथली अनुवाद डॉ. शĦभु कुमार िसंह), Ĕयोित झा चौधरीक \nकिवता संƇह अिचर्स् आ नताशा ( मैिथली िचÿ-शृंखला- देवांशु वĜस) अलगसँ \nपुİतकाकार Ćकािशत कएल जा रहल अिछ। \nिवदेह Ņारा ĆारĦभ भेल मैिथली (ितरहुता आ देवनागरी) सािहĜय आĠदोलनमे \n२००सँ बेशी लेखक जुिड़ चुकल छिथ, ५० टा अंक ( देवनागरी, ितरहुता आ \nƙेल तीनूमे) ई-Ćकािशत भऽ गेल अिछ आ पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िवदेह \nआकŭइवमे राखल गेल अिछ। दू टा सदेह अंक (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो \nĆकािशत भऽ गेल अिछ। िविवध िवषयपर ६००० पृơक नूतन मैिथली सािहĜय \nआ ५० लाख शĤदक मैिथली कॉपŸरा अĠतजŭलपर िवĂक सĦमुख Ćİतुत कएल \nगेल अिछ। ११०० पृơक भोजपÿ-तालपÿक आ अĠयाĠय पÿक पाěडुिलिपक \nिमिथलाक्षरमे अंकण आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण कएल गेल अिछ। \nिवदेह आकŭइवमे माÿ शािĤदक कॉपŸरा निह अिछ वरन् १००सँ बेशी मैिथली \nऑिडयो फाइल, १०० घěटासँ बेशीक मैिथली वीिडयो फाइल जािहमे कैकटा \nसĦपूणर् मैिथली नाटक सेहो अिछ, आधुिनक कला, िचÿकला, छायािचÿक संग \nिमिथला िचÿकलाक फोटो आ पी.डी.एफ. रूपमे  सएसँ बेशी मैिथली पोथी सेहो \nदेखबा, पढ़बा आ डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। संगमे बच्चा सभक सािहĜय \nआ काटूर्न सभ सेहो िनिमर्त आ Ćदिशर्त कएल गेल अिछ आ पढ़बा लेल आ  vi िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nडाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। मैिथलीक पिहल ƙेल पोथी उपĠयास- \nसहćबाढ़िन ( हमर पोथी कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे संकिलत हमर उपĠयास) सेहो \nिĆंट रूपमे  आिब गेल अिछ। िमिथलाक सभ जाित आ धमर्क मैिथलीमे संİकार, \nिविध-ĭयवहार आ āमगीत िवदेह ऑिडयो आ वीिडयोमे राखल गेल अिछ। \nमैिथलीक लेल भाषा सĦपादन पाƁयƅमकेँ अĠतजŭलक िवदेहक ३००० सँ बेशी \nसदİय Ņारा अिĠतम रूप  सेहो Ćदान कएल गेल अिछ। िमिथलाक्षरक यूनीकोड \nआवेदनमे िवदेहक योगदानकेँ आवेदनकतŭ Ņारा आवेदनमे विणर्त कएल गेल \nअिछ।संगिह िवदेह आकŭइवक आधारपर यूनीकोडमे २००८ सँ पोथीक Ćकाशन \nशुरु भेल (निचकेताक नो एěƏी:मा Ćिवश पिहल यूनीकोड िĆंट मैिथली पोथी छी) \nमुदा िहĠदीमे पिहल यूनीकोड िĆंट पोथी फरबरी २०१० मे वाणी Ćकाशनसँ \nआएल। संगिह हमर िलखल सहćबाढ़िन जे मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक अिछ \n(ISBN:978-93-80538-00-6) २००९ मे िरलीज भेल आ पुअर होम दरभंगा िİथत \nĤलाइĠड İकूलकेँ पठाओल गेल अिछ। मुदा ई तँ माÿ ĆारĦभ अिछ। \nएिह खěडमे कुछु चुनल मैिथली कथा ( िवदेह:सदेह:४ िवदेह ई-पिÿकाक \n२६म सँ ५०म अंकसँ बीछल आ सĦपािदत कएल) देल जा रहल अिछ, आ \nएिहमे लघुकथा, नाटक, ĭयंग्य आ उपĠयास अंश सेहो अिछ कारण ई सभ िवधा \nमोटा-मोटी एĸे अिछ। आ एतए मैिथलीमे दोसर भाषासँ अनूिदत कथा सेहो \nअिछ। \nसूचना: पंकज पराशर उफर् अरुण कमल उफर् डगलस केलनर उफर् \nउदयकाĠत उफर् ISP 220.227.163.105, 164. 100.8.3, 220.227.174.243  \nउफर्....केँ डगलस केलनर आ अरुण कमलक रचनाक चोिरक पुिƠक बाद \n(http://www.box.net/shared/75xgdy37dr) बैन कए िवदेह मैिथली \nसािहĜय आĠदोलनसँ िनकािल देल गेल अिछ।केलनरक संदेश नीचाँ अिछ। िवशेष \nजानकारी मैिथली ĆबĠध:िनबĠध:समालोचना २००९-१० ( िव देह : सदेह : २ \n(िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) मे देल गेल अिछ। \n \nkellner@ucla.edu\" <kellner@ucla.edu.Dear Gajendra \nthanks for the detective work. was there a response? \nbest regards, Douglas Kellner, Philosophy of Education Chair, Social Sciences \nand Comparative Education, University of California-Los Angeles, Box 951521, \n3022B Moore Hall, Los Angeles, CA 90095-1521, Fax  310 206 6293, Phone \n310 825 0977 \n-गजेĠƖ ठाकुर  मैिथली कथा २००९-१० vii \nƅम \nकुमार मनोज कĮयप \nचौबिटया पर 1 \nडॉ. शंभु कुमार िसंह  \n(मैिथली अनुवाद) \nएकटा आर रिब 4  \nकुसुम ठाकुर  \nĆĜयावतर्न - पिहल खेप 9 \nसुरेĠƖ िकशोर झा \nसाथी दुखमे न कोइ 17 \nडॉ.शंभु कुमार िसंह  \nअवसरक िनमŭण  30 \nडॉ.शंभु कुमार िसंह  \n(मैिथली अनुवाद) \nसॲगर 36 \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \n(मैिथली अनुवाद) \nनागपंचमी 45 \nअनमोल झा \nĆाथिमकता 50 \nिमिथलेश कुमार झा \nएडभांस युग मे 51 \nपालन झा \nगरीबक िजĠदगी 53 \nकािमनी कामायनी \nलाल काकी 60 \nजगदीश Ćसाद मंडल \nबहीन 64  \nसाकेतानĠद \nकृतं न् मĠये 73 \nसुजीत कुमार झा \nिĆयंका 79 \nआशीष चमन \nपछता रोटी 84 \nआशीष कुमार चौधरी \nजीत गयो मोर काĠहा 90  \nदुगŭनĠद मंडल \nकथा: बकलेल 91 \nकिपलेĂर राउत \nछूआ-छूत 96 \nराजदेव मंडल \nरखबार  97 \nशरिदĠदु चौधरी \nसमय–संकेत 104 \nिवजय–हरीश \n     िकछु लघु कथा:  \nछॴट बला गमछा 106 \nिकिकऔनी 106 \nभावी–रणनीित 106 \nतृįणा 107 \nसुनीता ठाकुर \nअपहरणक सच 108 \nराकेश कुमार रोशन \nपĖचैित (कथा) 110   8 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहेमचĠƖ झा \nबाट 113  \nसुभाष चĠƖ यादव \nपित-पėी सĦवाद 118 \nमानेĂर मनुज \nजीत 120 \nपरमेĂर कापिड़ \nधुमिग Ĕ जर 129 \nऋृिष विशơ \nजुआनी िजĠदाबाद 133 \nिशवशंकर āीिनवास \nपिěडत ओ हुनक पुÿ 138 \nĮयामल सुमन \nअथŭत लोकतंÿीय मुिक्त 142 \nमनोज झा मुिक्त \nइĔजितक खाितर 144 \nजगदीश Ćसाद मंडल \nबाल-िकशोर लेल Ćेरक कथा  \n1. उĜ थान-पतन 148 \n2. Ćितभा 148 \n3. ममर् 149 \n4. अधखडुआ 149 \n5. समयक बरबादी 150 \n6. पिहने तप तखन ढ़िलहेँ 151 \nडा. सुरेĠƖ लाभ \nमाई गे ! भूख लागल हए 152 \nāी लĪलन Ćसाद ठाकुर \nसाढूनामा (कĭवाली, तेसर कड़ी)157 \nउमेश मंडल \nपरहेज 160 \nकमला चौधरी \nकथा-गुणनफल 161 \nबेचन ठाकुर  \n‘छीनरदेवी’ 168 \nडॉ. कैलाश कुमार िमā \nसखी कुĠती 174 \nगजेĠƖ ठाकुर \nस॒हć॑ शीषŭ॒ 183 \nिवńानĠद झा \nिकशोर लोकिनक लेल  \nदूटा कथा 190\n \n  मैिथली कथा २००९-१० 1 \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम-१९६९ ई़ मे मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाममे। İकूली िशक्षा गाममे आ \nउच्च िशक्षा मधुबनीमे। बाĪय कालेसँ लेखनमे अिभरुिच। कैक गोट रचना \nआकाशवाणीसँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿकामे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय \nसिचवालयमे अनुभाग अिधकारी पदपर पदİथािपत।- सĦपादक। \nचौबिटया पर \n‘भैया ! हम कहैत छी आब अवİथा भेल, आबो तँ चैनक साँस िलय। \nकिहया धिर कॲढ़ तोरैत रहब? आब तँ बौआ वयİक भऽ गेल छिथ; आबो तँ \nिकछु करथु िक सभ िदन पढ़ाईकेँ नामपर बापेकेँ कमाईपर फुटानी करैत \nरहताह। सभकेँ कोनो सरकारीये नोकरी भेटैत छैक? अपने गाम िक टोलेमे \nदेिखयौ ने जे हुनकासँ कतेक छोट सभ जकरा नाक पोछबाक लुिर निह छलैक \nसेहो सभ िदĪली-बĦबई जा कऽ हजारक-हजार रूपैया  घर पठबैत अि छ। साँच \nपुिछ तँ मैिथलक पछुएबाक कारण सरकारी नोकरीकेँ पाछु भागब अि छ। से जँ \nनिह भेटल तँ कतहुँ के निह रिह गेलहुँ धोिबक गदहा बला पि़र। हम तँ कहैत \nछी किलयुगमे तपİया केलासँ भगवान भने भेट जािथ; मुदा सरकारी नोकरी \nिकžहुँ निह एकरा तँ मरीिचका बुझु़ एतेक भाए-भतीजावाद आ घुसखोरीक जुगमे \nओना कतऽ नोकरी राखल छै़ ओ तँ जमाना रहई जे आहाँ सभकेँ सरकारी \nनोकरी भेट गेल़आब ककरो नाम गनाउ गाममे?।'  कĸा आरो बहुत िकछु बजैत \nचिल गेलाह। मुदा दलानक कोनटामे ठाढ़ हमरामे आर बेसी सुनबाक सामĝयर् \nनिह रिह गेल छल हम झमा कऽ खसल छलहुँ। मोिĮकलसँ सĦहािर पओलहुँ \nअपनाकें। बाबूक Ćिति ƅया हम बुिझ निह पओने छलहुँ ओ मुँहसँ साईत िकछु \nबाजल निह छलाह। बाजलो हेताह तँ सĦभव जे मनोŅेगक कारणे हमहॴ सुिन \nनिह पओने होईयैक। \nकĸाक शĤद हमरा जमीनपर पटिक देने छल।मगर िसिवल सेवाक बुनल \nसभटा सपना जेना एके चोटमे टुिट कऽ हमरे सोझँामे खंड-खंड पसिर गेल आ \nहम ओिहपर ओंघरा कऽ अपन सवŮग शरीर शोिणते-शोिणत कऽ लेने छी । \nहमर बाबू परम शुŀ़़बेसी बाजऽ वला निहं। ओिह िदन कĸाकेँ İपƠ \nजवाब निह देबाक पाछु हुनका मोनक कोनो कोनमे नुकाएल कोनो अनजान भय  2 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nछलिन से हमरा ओिह िदन माएक बातसँ बुझाएल - 'सरकारी नोकरी निह भेल तँ \nकतहु Ćाईवेटोमे तँ देखितयैक। बाबूएपर कतेक भार देबैन पँाच-छौ मिहनामे ओहो \nतँ िरटायरे कऽ रहल छिथ। वेतनक समुचा पाईमे तँ घर चिलये निह रहल \nछैक। पेंसनक अधोर पाईमे कोना पार लगतैक? मुनमुन तँ अखन बी०ए० मे \nगेबे केलैए, ओकर पढ़ाई तँ कहुना पूरा करबैए पड़तैक।' माएक İवरमे जे \nएकटा चेतावनी छलैक से हम निह बुिझितयैक, एतबो अबोध हम निह। हम ओिह \nराित कतेक कानल रिह से हमहॴ जनैत िछयैक। जािह सपनाकेँ हम एक-एक \nिवंदुसँ उकेरने रही, जकर पँािखपर बैिस कऽ हम कĪपना लोकमे िनच्छंद िवचरण \nकरैत रिह, तकर जेना पँािख कतिर कऽ भू-लुंिठत कऽ देल गेल छलैक। हमरा \nअपन भिवįयक िचंतासँ बेसी दुख एिह बातक आछ जे कĸा अपन वुिटल \nिसŀांत- ' दुिभ, दािल आ देयाद जतेक गलय ततेक नीक' - हमरो पिरवारपर \nअजमेबामे सफल भऽ गेल छलाह। निह तँ जे बाबू एकटा सपना देखने रहिथ \nअपन संतानकेँ Ćशासिनक सेवा कए उच्चþर İतरपर पहुँचेबाक सदा ĆोĜसािहत \nकएने रहिथ एिह लेल, जे गवर्सँ कहिथ जे साधनक अभावमे हम İवयं निहं बिन \nसकलहुँ तँ की; अपन बेटाकेँ आई०ए०एस० बना कऽ देखाएब से एकाएक यू-टनर् \nलऽ लेताह से हम सपनोमे निह सोचने रही। पिहल चाँĠ समे हम पी०टी० तँ \nिनकािलये लेने रही़एिह बेर दोसर चाँĠ स एिपयर होयब। एतबेमे बाबू अगुता \nजेताह; ई हुनकर İवभाव तँ िकžहुँ निह .....। \n हम अपन िपþकेँ पीिब गेलहुँ। अपन सफाइमे िकछु बाजब उिचत निह \nबुझना गेल। सुतली राितमे अपन दु-चािरटा कपड़ा बैगमे रािख घरसँ चुपचाप \nिनकिल  गेलहुँ िबना ककरो जनेने। मोनमे रंग-िवरंगक भवना आएल़ आĜम-हĜया \nतककेँ। अंतमे मोन İवीकारलक चंडीगढ़ चल जाइ िदनेश लग कतेक जीĿ \nकरैत छल ओ चंडीगढ़ एबाक लेलक हैत छल। बड नीक शहर छै। Əेन एबामे \nएखन देरी छैक फरीछ सेहो भऽ रहल छैक हम िदनेशकेँ फोन करैत छी - \n'परसू हम चěडीगढ़ पहुँच रहल िछयौ भोर मे İटेशनपर आिब कऽ अपना ओतऽ \nलऽ जैहैं।' आर िकछु हम निह किह सकिलयै ओ पुिछते रिह गेल़़ फोन कािट \nदेिलयै। \nİटेशनपर ओ आएल छल हमरा आरयाित कऽ अपन घर लऽ जेबाक \nहेतु। िदनेश हमर लंगोिटया यार पढ़लक-िलखलक कĦमे जिĪदये कोनो Ćाईवेटमे \nनोकरी पकिड़ लेलक। सुनैत िछयैक नीक कमाईत आि छ। भिर रİता ओ हमर \nअकİमात एबाक Ćयोजन पुछैत रहल हम बातकेँ घुमबैत रहिलयै। बस एतबे \nकहिलयै जे हमरा कोनो नोकरी धरा दे जे होई हम करै लेल तैयार छी। ओ \nहमरा अपना भिर बुझेबाक Ćयास करैत रहल यार! तोरामे Ćितभा छौ़ तोँ \nआई०ए०एस कऽ सकैत छैँ तोरापर गाम समाजकेँ आँिख लागल छैक तोँ Ćाईवेट \nनोकरी-चाकरीकेँ झंझट छोड़ तैयारी करैत रह माँ भगवतीकेँ कृपासँ सफलता \nअवİसे भेटतौ़। मुदा हमहुँ िजिदयाएल रही। ओ हािर मािन लेलक हमरा एकटा \nकेबल-ऑपरेटर ओिहठाम नोकरी रखा देलक तीन हजार रूपैया  मिहनापर।  मैिथली कथा २००९-१० 3 \nगाम-घर, माए-बाप, भाए-बिहन सभकेँ िबसिर जेबाक Ćयास कऽ रहल छी \nहम। कतऽ कहाँसँ पता करैत-करैत एक िदन माएक फोन आएल बड़ कनैत \nछल। हमरो बकोर लािग गेल। हम िकछु बािज निह सकल रिह फ़ोन कािट \nदेिलयै। \nिबतैत समएक संगे एक िदन नरेƖजीसँ भेंट भेल़़ नरेंƖजी अपने ओĦहरके \nसमवयİके जकाँ। दोİती बढ़ल पता चलल हुनकर िपता बैंक-मैनेजर छिथन \nसमİतीपुरमे। बैंकसँ लोन लऽ कऽ İवयंकेँ केबल शुरू  करबाक िवचार जागल। \nबात आगू बढ़ल क़ाज करबाक अनुभव आइ दू सालमे भइये गेल। योजनापर \nकाज करए लगलहुँ एक-एक मुĿापर गहन सोच-िवचार Ćोजेक्ट-िरपोटर् तैयार भेल \nकतएसँ मशीन सभ कीनब केहन आदमी सभकेँ काजपर राखब क़ोना Ćचार-Ćसार \nकरब सभ िकछुक योजना राित भिर जािग कऽ बना लेलहुँ। लोन भेिट गेल \nमशीन, आवĮयक वİतु-जात सभ खरीद भऽ गेल। कािŎ धूम-धामसँ उľाटन \nकरबाक िदन छल। सोचलहुँ बाबू-कĸा सिहत गामक सभ लोक कऽ बजाएब \nउľाटन-समारोहमे। अचानकसँ एहन पैघ योजना देिख कऽ घरक लोक गवर्सँ \nगद्-गद भऽ उठत क़ĸा कऽ जलन तँ हेबे करतैन। जे देयाद गिल निह, उिठ \nरहल आछ मुदा तािहसँ हमरा िक? हुनकर मोने एहने छिन तँ दोसर की \nकरतैन?। बुधना आिब कऽ समाद देलक - ' आहँ करैत रहू उľाटन, ओĦहर \nपायल-केबल सभकेँ मुपþमे केबल देखेबाक घोषणा कऽ देलकैए। जेहो एक-दू \nगोटे तैयार छल अपन केबल लेबाक लेल, सेहो पायले िदस चिल गेल। Ąी \nककरा निह रूचतै ?' पायल केबल के मािलक भवेश तँ हमरा संगे गामक \nİकूलमे पढ़ने अि छ, ओकरा एना निह करक चािहयैक। हम दौड़लहुँ भवेशक घर \nिदस। रİतेमे भेटा गेल ओ। हम कहिलयै- ' यार! तोरा एना निह करक \nचािहयौ। तॲ तँ पुरान छैं; कमा चुकल छैं, कनेक िदन Ąीयोमे केबल देखा \nसकैत छैं। मुदा हम बैंकसँ लोन लऽ कऽ शुरूये  करए जा रहल छी। हमरा \nपेटपर तँ लात निह मार।' भवेश चौआिन यॉं मुिİकयाएल छल। ओकर एिह \nमुİकीमे वुिटलता हमरा साफ बुझा रहल छल। ' देखही दोस! दोİती अपना \nजगहपर छैक आ िबजनेस अपना जगहपर। ने दोİतीमे िबजनेस एबाक चाही; ने \nिबजनेसमे दोİती।' \nसे िबजनेसमे दोİती निहये एलै। हमर सभ मशीन, सामान ओ आधया \nदाममे खरीद लेलक। हमर सपना एक बेर फेरसँ चकनाचूर भऽ कऽ हमरा आगँ \nिछिड़या गेल आछ। हम अपन मोनकेँ बुझबैत छी---सपना टुटबे खाितर बुनल \nजाईत छैक आर कोनो बात निह।  4 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमैिथली रूपाĠतरण \n \nडॉ. शंभु कुमार िसंह \nमूल अँƇेजी कथा : अनदर संडे \nकथाकार : गैİपर अĪमीडा \nएकटा आर रिब \nओ अपन पड़ोसक पाथरसँ भरल फशर् वला हातामे जएबाक लेल जिहना \nदरबĔजा खोललक, भोरक शीतल हवा ओकर İवागत केलकैक। ओतए केवल \nपाँचेटा घर छलैक जािहमे रहए वलाक अपन पुĮतैनी नाम छलैक, ओकर वाडर् \nकेर पुĮतैनी नाम छलैक, अĪमीडा वाडो। दरबĔजाक बाहर पुरनका कल, जकरा \nबहुत पिहनिह नबका कलकेँ। कारणेँ छोिड़ देल गेल छलैक, तािहसँ नमगर \nनोकगर बरफ लटकल रहैक। ओकरासँ सटले इनार देख-रेख केर अभावमे \nसूिख गेल छलैक। तेऔ एिहपर एखन धिर बालु निह जमल छलैक। \nरोĪडाओ ƙेगेĠजा झुकल, आँगुरसँ ओकरा पकड़लक आ ओिह जमलका \nबरफकेँ एखनिह पूरब िदससँ आिब रहल सुरूजक  िकरण कऽ समक्ष उठौलक। \nओिह बरफपर Ćकाश कऽ िकरण पिड़तिह इĠƖधनुषी रंग जगमगा उठलैक। \nछोटगर-सन गेट, जािहपर İपƠ रूपसँ  ƙेगेĠजा िवला िलखल छलैक, \nअपन कĤजापर झुलल चरर्-चरर् केर आवाज भेलैक, ई आवाज हाता केर \nजानवरकेँ सचेत कऽ देलकैक। जे िक ओकर Ćतीक्षा कऽ रहल छल, बुझनामे \nआएल जे ओ सभ किह रहल हो, “ चारा कऽ समय तँ कखनिह भऽ चुकल \nछैक? \nरोĪडाओ पाथरक बाट छोिड़ भूसासँ झाँपल धरतीपर आएल आर पएरक \nनीचाँ नरम मौसममे बनल खुरसँ बनल उभर-खाभर बाट महसूस कएलक। \nपूबिरया देवालक इमारतकेँ पार कऽ कए जखन ओ दरबाजा खोललक तँ ओकर \nİवागत बाछाक आवाज आर पिरिचत जानवर सभक महक कएलक। \nउठलका कूड़ादानक मुँह खुजल आर देवालसँ लािग कऽ टनटनाएल, आर \nएकटा भुरा केश (फर) फहराएल, जेना जलखै कऽ रहल मूस उछिल पड़ल हो। \nओकरा ठोरपर छोट-सन अपभाषा एलैक आ ओ चारा नापै वला बरतनसँ मूसकेँ  मैिथली कथा २००९-१० 5 \nमारलक। आगूक एक घंटामे ओ िबना िकछु िबसरने अपन िदनचयŭ एक िनयत \nगितसँ पूणर् कएलक। ओ अपन भोरक कएल गेल काजसँ आनĠद उठौलक आ \nपिरिचत दाियĜव ओकरा आĜमसंतुिƠक अनुभूित देलकैक। \nरोĪडाओ बहुत बेसी Ćेम ĭयक्त करए वला ĭयिक्त निह छल, मुदा चारा \nदेबा काल बाछा ओकर हाथ चाटैत रहैक आ िबलाइ ओकरा पएरसँ अपन पीठ \nनहु-नहु रगड़ैत छल, एिहसँ ओ बेसी आƪािदत भऽ रहल छल, जािह भावकेँ ओ \nĆायः िछपौने रहैत छल, तािक लोक भाँिप निह सकए। ओकर सभ काज पूणर् \nहोइत-होइत सुरूज  बगैचा आ आन गाछ-िवरीछपर पड़ल ओसकेँ मेटाबैत-जराबैत \nअपन छाँही छत आर बगैचाक अधखुला İथानपर पसारने जाइत छल। \nभानसघरमे घुसतिहँ ओकरा एकटा सुखद अनुभूित भेलैक िकएत तँ मिŀम \nआँचपर सूगरक माउस शनैः-शनैः सीझैत रहैक, जकर तेज महक ओकरा \nआƪािदत कएलक। अपना जेबीमे हाथ दए ओ सलाय िनकाललक जकरा ओ \nĆायः एकटा चामक बौगलीमे राखैत रहैक, आ एक िदन पिहलुका पाईपकेँ भरए \nआ सुनगाबाक लेल ओ बढ़ल। ओकर ई काज ओकर िİथर आ मĠद गित वला \nिनयामकक अनुरूप  छलैक। जेना-जेना Ćकाश अपन पएर पसारलक, मिŀम लील \nरंगक मेघसँ हवा भिर गेलैक। İटोवक लौ जिहना एकटा भभकारक संग कम-\nबेसी होइक तिहना ओकर ğयान Ćितिदनक चीज-बीतपर चिल जाइक। जाड़मे \nबाहर अएलाक बाद ओकरा भानसघरक गरमी िदवाİवĨ जकाँ बुझाइक। क्यो \nओकरा आइ याद केने हेतैक, ओ सोचलक, मुदा नाİतापर िकछु बािज निह \nभेलैक.....कखनहुँ िकछु बेसी निह कहल गेलैक, कतेक समए बीत गेलैक एखन \nधिर? ओ सािठक अिछ वा एकसिठ कऽ? ओ İमरण निह कऽ सकल। \nठीक! ओ धीरेसँ बाजल, “जँ हम निह याद कऽ सकैत छी तँ क्यो आन \nिकएक?” ओ अपन पएर पसारलक आ ठाढ़ भऽ गेल। दरबĔजा लग खूँटीसँ \nटाँगल कोटकेँ पार करैत ओ अपन जैकैट पिहरलक ओ कोनमे राखल छड़ीकेँ \nहाथमे एना पकड़लक जेना ओ ओकर पुरान मीत होइक। \nरोĪडाओ दरबĔजासँ बाहर िनकिल सड़क पार कएलक, चारू  िदस गामक \nअवलोकन कएलक। कोना एहन एिह छोट-सन गाम ‘ पारा’ मे सभ चीज बदैल \nगेलैक। वषर्क अविधमे सभ िकछु उसराह भ’ गेलैक, मुदा ओ जानैत छलैक जे \nधरतीक नीचाँ सूतल जीवन समएक जादूसँ फेर जािग उठतैक। ओ घुमल आ \nनापल-जोखल पएरे सड़कक नीचाँ िदस चिल पड़ल, एकटा छोटका बाटपर जतए \nएकटा किरया-झबड़ा कुकुर Ćितिदन दौड़क ĆĜयाशामे Ćतीक्षा करैत छल। कुकुर \nअपन उजŭक पिहल İफोटमे गाछ आ झुरमुट िदस दौड़ पड़ल, ओ िविभž \nĆकारक गंधकेँ सूँघलक आ िनरीक्षणक बाद नव आनĠदमे डूिब गेल। \nकुकुर ‘ Ĥलैकी’ रूकल , अपन कानकेँ ठाढ़ कऽ बुझू जेना हवामे अपन \nपिरिचत जूताक चािलक ğविनकेँ पकड़ए चाहैत हो। उजŭक दोसरिह İफोटमे ओ \nसिƅय भऽ गेल, अपन मािलकक चािलक अनुसरण करए लागल, सड़कक कात-\nकात रोचक चीज सभकेँ ओ जाँचए लागल। पएर उठाकए ओ अपन जागीरकेँ  6 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकुकुरक मुƖामे िनिĀĠतताक संग िचिƭत कएलक। \nगलीक मोड़पर रोĪडाओ अपन छड़ीकेँ एकटा Ģलािİटक बैग, जािहपर—दुबई \nƂयूटी Ąी—ģलाई दुबई—İपƠ रूपसँ  िलखल रहैक आ जकरा जारमे कोनो \nलापरवाह फेक देने छलैक, तािहमे खोधबाक लेल रूकल।  ओ सावधानीसँ एिह \nवİतुकेँ उठाकए कूड़ेदानी िदस लऽ गेल, ई सोचैत जे ओ एना करबलाक \nबगैचामे फेिक देत। मोनमानी जेहन चीज ओकरा भीतर ƅोध उĜपž कऽ दैत \nछलैक, ओ ĭयवİथा ओ िनयमक पक्षधर छल, सभ चीज-बीतक लेल एकटा \nिनयत İथान आ सभ İथानक चीज-बीत अपन İथानपर। कोनो चीज खराब \nनिह होइत छलैक, तागक टुकड़ी सभ जमा कएल जाइत छलैक आ Ģलािİटकक \nपžी धिर तह लगा कऽ राखल जाइत छलैक। जकरा ओ ĭयथर् पदाथर् बुझैत \nछल ओकरा अपन िपयरगर लाल रंगक टाइलसँ बनल घरक िपछुआड़मे उिचत \nमौसम आ हवाकेँ देिख कऽ ओकरा जरा दैत छलैक। \nरोĪडाओ एक जागरूक  ĭयिक्त छल, भोरसँ लऽ कऽ साँझ धिर काज \nकरबाक आदित ओ अपन उमेरक शुरूहे  अवİथामे धऽ नेने छल, माँिटसँ \nजीिवका िनकालबाक आ ओकरा संगिह अपन पिरवारक जीवन-यापन चलएबाक \nलेल अपना-आपकेँ योग्य बनएबाक ओकरा गवर् छलैक। ओकरा अपना-आपपर गवर् \nहेबाक एकटा आर कारण छलैक ओ ई जे ओ ने तँ ककरहुँसँ िकछु माँगैत छल \nआ ने ओकरापर ककरहुँ कोनो कजर् छलैक। ओकरा भगवानसँ डर लागैत \nछलैक आ ओ ईĂरीय तĜवकेर िनभर्रतासँ अवगत छल, मुदा गामक चचर्-Ćशासन, \nसंगिह पिवÿ ƅॉस कऽ छोट पदािधकृत छोट चैपल कऽ आलोचक सेहो छल। \nओ ने केवल अपन िवचार सभकेँ वा अपन कोनो जानएवलाकेँ सुनबैत छल, \nअिपतु अपन भावनाकेँ अपन İपƠ मुख मुƖासँ ĭयक्त सेहो कऽ दैत छल अथवा \nगĢपक काल िवषएक उþर चुĢपीसँ दऽ दैत छल। \nनमहर तंग सड़कसँ खेत धिर ओकर याÿा आर एक छोट नदी पतझड़ \nकऽ पातसँ भारी भऽ गेल छल आ ओकरा पएर तर दबा गेल छलैक, कखनहुँ-\nकखनहुँ डािरकेँ टुटबाक आवाजकेँ छोिड़। कुकुर अपन नाँगिर आ मुँहक संग \nकखनहुँ-कखनहुँ कटनूर मूसक िबलक लग सूँिघ लैत छल, जतए मूस भोरे-भोर \nअपन घरक िवİतार करबाक हेतु बहुत रास मािट बहार कएने छल, ओ ओकर \nताजा गंध िचĠहैत छल। \nजिहना ओ गाछसँ बाहर आएल, रूिक  गेल। कुकुर “Ĥलैकी” फĭवारासँ जे \nिक सालो भिर बलबलाइत रहैत छलैक, पािन पी कऽ खŀासँ बाहर आएल, माथ \nिहलाकए पािन झाड़लक आ एकटा िचपकल गुरचाकेँ िनकालबाक लेल ओ अपन \nकान िहलबैत नीचाँ बैिस गेल। अपन Ćेक्षण İथानसँ रोĪडाओ गाड़ीक बाट देखए \nलागल, मानू गामपर कोनो चोटकेर िनसान छैक, शोरगुल करैत गाड़ी धुइयाँ \nिनकालैत एना बुझाइक जेना कंकरीटक फीतापर चुņी चिल रहल हो। गामक \nशांितक भीतर आĜमघातक जĪदीबाजीमे ओ गाड़ी सभ चुपचाप देखए जइसँ \nअĠजान बढ़ल जाइत छल।  मैिथली कथा २००९-१० 7 \nरोĪडाओ बनाओल जा रहल सड़ककेँ ğयानसँ देखलक, अमोल जमीनसँ \nहाथ धो लेबाक कारणेँ ओकरा दुख छलैक, मुदा ओकरा बदलामे देल गेल \nहरजानासँ ओ खुश छल। ओ माँिट खोधए वला उपकरणसँ चिकत छल, ओकर \nआकार आ काज करबाक क्षमतासँ ओ अिभभूत छल, अंततः पिरणाम जे ओ \nआĀयर्चिकत छल िकएकतँ जे िकछु ओकरा देखा पड़ैत छल ओ ओकरा समझसँ \nदूर छलैक। अपना जवानीक िदनकेँ याद करैत ओ अपन सािठ बरखक \nअवİथासँ पाछू देखलक, जखन केवल खेत आ गाछ-िबरीछ, पड़ोसक गाम \nनगोआ, सेिलगाओ धिर देखल जा सकैत छल आर पहाड़क उपर माĠटे-डी-ग्यूिरम \nइसकूलक भवन..... जते धिर ओकर दृिƠ जा सकैत छल। \nकैक तरहक पिरवतर्न भेल छलैक मुदा रोĪडाओ İपƠतः एकरा İवीकार \nनिह कऽ सकल जे, जे िकछु भेलैक से नीकेक लेल भेलैक। िभनसरबाक \nकाजक लेल आवाज दैत चचर् कऽ घंटा हवामे İपƠ सुनबामे आएल, समय \nदेखबाक लेल ओ दिहना हाथसँ वाİकट वला जेबीसँ घड़ी िनकाललक आ कैक \nबेर घुमा-िफरा कऽ देखलाक बाद ओकरा आिपस रािख देलक। फेर ओ पाइप \nभरबाक लेल अपना हाथपर तमाकुल रगड़लक, अपन अĥयİत हाथक आँगुरसँ \nिविधवत पाइप भरलक आ आिगक सुलगा सॲटलक। आगू बढ़बासँ पूवर् ओ कैक \nबेर सॲट मािर धुइयाँ िनकािल अपनाकेँ आĂİत कएलक जे तमाकू बरोबिर जड़ैत \nरहए। \n \nघरक बाहर लटकल धातुक बुरूशसँ  ओ अपन जूþामे लागल मािट \nझारलक आ फेर बुरूशसँ  गंदगी साफ कएलक। ओ भानसघरमे गेल जूता \nउतारलक आ दरबĔजा लग पुतर्गाली कुसŰपर बैिस गेल, अपन पिछला जनमिदन \nपर भेटल पनही (चĢपल) अपन पएरमे पिहर लेलक। \nदुपरहक भोजन ( िडनर) बारह बजे मेजपर राखल जाइत छलैक। आन \nचीज जकाँ भोजन सेहो िनयत समयपर खा लेल जाइत छलैक, लंच शĤदक \nĆयोग निह होइत छलैक। दूध दूहए आर चारा देलाक पĀात् नाĮता आठ बजे \nदेल जाइत छलैक। बारह बजे िडनर, चािर बजे चाह आर दस बजे सपर \n(राितक भोजन)। एिह तरहेँ सभ िदनक िदनचयŭ िनयत छलैक, ई ƅम तखनिह \nबदलैक जखन क्यो भेंट करए आबैक वा कोनो समाचार देबए आबैक। \nमेजपर बैसैत ओिह रिबक भोजन करबाक हेतु ओ काँटा आ चĸू \nउठौलक.....बदामी रंगक भाफ िनकलैत सालनसँ झाँपल पुिडंग कऽ सुनहरा रंग \nपैघ टुकड़ा। एकर बाद ओकरा समक्षिह बीफ ( सुगरक माउस) राखल रहैक, \nजकरा ओ अपन समक्ष राखल चĸूकेँ İटीलपर धार तेज करैत िनकाललक। \nककरहुँ आन Ćकारक भोजन पिसž हेबाक िİथितमे ओहो सभ भोĔय पदाथर् \nओतए राखल रहैक, सामाĠयतः रिबक भोजन ककरहुँ लेल पयŭĢत होइत छल। \nचाहक सएय चािर बजे भलैक। चाह पीलाक पĀात् ओ िखड़कीसँ आबैत \nरोशनीक िदस पीठ कऽ कए बैसबाक लेल सामने वला घरमे गेल। अपन चĮमा  8 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलगौलक आ शेष दुिनयाँक समाचार जानबाक लेल ओ रिब िदनका समाचार-पÿ \nउठौलक। ओ शीƈिह अलसा गेल, जिहना ओकरापर िनž सवार होमए लागलैक, \nओ माथकेँ आरामसँ कुरसीक कुशनपर रािख देलक।  \nघरमे लोकक आवाजसँ रोĪडाओ जािग गेल—दौड़बाक कारणेँ पएरक \nखड़बड़ाहिट आ दूई बच्चा Ņारा एक दोसराकेँ धकेलैत दरबाजा खोलबाक \nआवाज, ओिह दुनूकेँ ओकरा लग पहुँिच पासर्ल देबाक जĪदी। ओ कुरसीपर \nचढ़ल ओकरा चुमलकै आर जĠमिदन केर बधाई देलकैक, ओ बड़ कुशलतासँ \nएक दोसराकेँ अपन बाहुपाशमे जकड़लक। \nपिहने ककर पासर्ल खोलल जाए? एिह समİयाक समाधान ‘लेडीज फİटर्’ \nकिह कए समाधान कएल गेल। बालक बाजल, “दादा नीक चीजकेँ बादक लेल \nराखैत छिथ”। जिहना टकराव केर िİथित उĜपž भेलैक, ओ ओिह दुनूकेँ \nकपड़ा बदलबाक आ बाहर जा कए खेलबाक लेल कहलकैक। जेना ओकरा \nदुनूकेँ मोनमे आनĠदक अनुभूित भेलैक, ओकरा कानमे हँसी केर आवाज आिब \nटकराएल। \nभानसघरमे नओ बजबाक आवाज सुनबा धिर, दुपहरसँ साँझ धिर ओकर \nमीत, संबंधी लोकिनक बधाई ओ उपहार लऽ कए अएबाक ƅम चिलतिह \nरहलैक। ओ राितकेँ पिहरए जाएवला पयजामा पिहरलक, खूņीसँ İकाफर् \nखॴचलक गरदिनमे लपेटलक आ जाड़क अनुसारेँ ओकरा नीक जकाँ बाĠहलक, \nसभ िदनक रािÿकालीन िनयमक अनुसार लकड़ीक नमगर ‘अदाĦबो’ सँ मुख्य Ņार \nधिर िखड़की ओ दरबĔजाक िछटिकनी जाँचलक। िखड़की लग राखल एक बहुत \nमहĜवपूणर् चीज—छओ सेलवला बड़का टाचर् उठौलक, ओकर Ćकाशमे अपन सभ \nसामान कऽ िनरीक्षण कएलक। \nओकरासँ कनेक आगू सदा ओकरा संग रहएवला ओकर कुकुर Ĥलैकी \nओकरा संगिह-संग घूमल। अकाशमे जगमग करैत तरेगण केर राितमे जिहना ओ \nउपर देखलक, शीतल बसात ओकरा गालपर थपेड़ा मारलकैक, एकटा मिŀम \nĆकाशक संग चान फामर् कऽ घरकेँ आलोिकत करैत रहैक। \nआपस आबैत ओ सभ दरबाजाकेँ बंद कएलक आर ई सुिनिĀत कएलक \nजे सभ िकछु सुरिक्षत अिछ िक निह। तखन ओ उिठकए भानसघरमे राखल \nचमचम करैत कागदक टुकड़ा उठौलक। कागदक नीचाँ िलखल शĤद रहैक, \n“जĠमिदन मुबारक.....िदन मंगलमय हो ”। \n ओ िलखावटपर ğयान देलक, शĤदकेँ धीरे-धीरे पढ़लक आर फेर मोनिह-\nमोन मुसकी देलक आ जोरसँ कहलक।  \n“भगवानक सौगĠध, हँ........ई एकटा नीक रिब रहल।”  मैिथली कथा २००९-१० 9 \n \nकुसुम ठाकुर  \nउपĠयास-  \nĆĜयावतर्न - पिहल खेप \n१ \nएक बेर हमरा एकटा पिÿकामे िकछु िलखए लेल कहल गेल छल, ई सन् \n१९९६ क गĢप िथक। हम बस एतबे िलिख सकलहुँ- \n\"हम की िलखी हमर तँ लेखिनये हेरा गेल\"। \nमुदा आइ बुझना जाइत अिछ जे निञ, हमरा एकटा कतर्ĭयक िनवŭहण \nकरबाक अिछ। \n२ \nहम सिदखन अपनाकेँ हुनकर िशįया सहचरी आ निह जािन िक सभ \nबुझैत रही। हुनक िक एकोटा एहन रचना छलिन जकरा िक हम पूरा होमसँ \nपिहने कै-एक बेर निह सुनइत रही। हम तँ हुनक एक-एक रचनाकेँ ततेक बेर \nसुनइत रही जे करीब करीब कंठİत भऽ जाइत छल। एक-एक संवाद आइ धिर \nओिहना हमर कानमे गूंजैत रहैत अिछ। हम तँ हुनक सभसँ पैघ आलोचक, \nसभसँ पैघ Ćशंसक रही। अłुत कलाकार छलाह, एक कलाकारमे एक संग \nएतेक रास गुण भिरसक निह होइत छैक। लेखक, िनदųशक, अिभनेता, गीतकार, \nसंगीतकार, सभ गुण िवńमान छलिĠह। हमरा िक बुझल रहए जे नीक लोकक \nसंग बेसी िदनक निह होइत छैक। भगवनोकेँ नीक लोकक ओतबे काज होइत \nछैĠह जतबा िक मनुįयकेँ। हम तँ भगवानसँ किहयो िकछु निञ माँगिलयिन, बस \nहुनक संग सदा भेटए- यैहटा कामना छल। मुदा एकटा बात िनिĀत अिछ जे \nजओँ भगवान छिथ आ किहयो भेटलिथ तँ अवĮय पुछ्बिĠह जे ओ हमरा कोन \nगलतीक सजा देलिथ, हम तँ किहयो ककरो खराब निञ चाहिलयैक। \nएतेक कम िदनक संग, परंच ओ जे हमरापर िवĂास केलिĠह आ हमरा \nİनेह देलिĠह, शायद हमरा सात जĠमोमे निह भेट सकैत छल। एखनो जँ हम \nहुनक फोटोक सोझाँ ठाढ़ भऽ जाइत छी तँ बुझाइत अिछ जे ओ किह रहल \nछिथ- हम सिदखन अहाँक संग छी।  10 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n३ \nजािह िदन हम पĠƖह बरखक भेलहुँ ओकर दोसरे िदन हमर िवआह भऽ \nगेल। ओिह समए हम िवआहक अथर् की होइत छैक सेहो निञ बुझैत छिलयैक। \nहम तँ मैिƏकक परीक्षा दऽ अपन िपितऔत बिहन कऽ िवआह देखए लेल गाम \nगेल रही। हमरा की बुझल छल जे हमरो िवआह भऽ जाएत। ओिह समए हमर \nबाबूजी अरुणाचल (ओिह समय केर नेफा ) मे पदासीन छलाह, हम रांचीमे अपन \nछोटका काका लग रिह कऽ पढ़ैत रही। \n \nहमर िपितऔत बिहन कऽ िवआह भेलाक तुरंत बाद हमर बाबूजी आ \nछोटका काका कþहु बाहर चिल गेलाह, कतय गेलाह से हम निञ बुझिलयैक। \nहम सभ भाए-बिहन आ हमर छोटका काकाक बड़की बेटी, अथŭत हमर िपितऔत \nबिहन सेहो हमरा सभ संग गामपर रिह गेिल, कारण हमरा सबहक İकूलमे गमŰ \nछुņी छलैक , हम सभ खूब आम खाइ आ खेलाइ। मुदा हम देखी जे हमर \nदादी हमरा िकछु बेसी मानिथ। अचानक एक िदन भोरमे जखिन हम उठलहुँ तँ \nदेखैत छी जे सभ िकयो ĭयİत छिथ। हमर दादी सभ काज करिनहार सभकेँ \nडाँिट रहल छलीह, कहैत छलीह- \n\"आब समए निञ छैक, जĪदी जĪदी काज करए जो\"। \nहमरा िकछु निञ फ़ुराइत छल जे ई की भऽ रहल अिछ। हमरा देिखते \nहमर दादी कहलिथ- \n\"हे देिखयौ, अखिन तक ई तँ फराके पिहर कऽ घूिम रहल छिथ\"। \nहमरा िकछु बूझयमे निञ आिब रहल छल जे ओ की बजैत छलीह। \nतखिन हमरा ğयान आएल जे िकंसाइत हमर जĠमिदन कािŎ छैक तािह दुआरे \nदादी कहैत हेतीह-हमरा िकचिकचाबए लेल। ओ सभ िदन कहैत छलीह जे अइ \nबेर जĠमिदनमे अहाँकेँ साड़ी पिहरए पड़त आ हम खौँझा जाइत छलहुँ। ई सभ \nसोिचते छलहुँ ताबत देखिलयैक जे छोटका काका आँगन िदस आिब रहल \nछलाह। हुनका संग हमर बाबा सेहो छलाह। ओ दुनु गोटे दलानपर सँ आिब \nरहल छलाह, से बाबाकेँ देखलासँ बुझएमे आिब गेल। हुनका सभकेँ देिखते हमर \nमाँ आ दादी दुनु गोटे आगू बिढ़ कऽ हुनकर İवागत केलिथ आ माँ केँ हम \nकहैत सुनिलयैĠह- \n\"आब कहू जĪदी सँ जे लड़का केहेन छिथ\"। \nहमरा िकछु निञ बुझना जाइत छल, तावत हमर काका हमरा िदस \nदेखलिथ आ देिखते देरी कहलिथ- \n“अरे तोहर िबआह ठीक कऽ कए आएल िछयहु, िमठाइ खुआ”। \n \nहम तँ एकदम अवाक रिह गेलहुँ। हम ओतएसँ भािग कऽ अपन कोठरीमे \nआिब बैिस कऽ सोचए लगिलयैक, आब की होयत हम तँ अपन दोİत सभकेँ  मैिथली कथा २००९-१० 11 \nकिह कऽ आएल रही जे अपन दीदीक िबआहमे जा रहल छी, ओ सभ की \nसोचत। हमरा एतबो ज्ञान निह छल जे हम िबआहक िवषएमे सोिचतहुँ।, हमरा \nिचंता छल जे दोİत सभ िचढाएत। बेश, किन कालक बादसँ हमर भाए-बिहन \nसभ खुशी-खुशी हमरा लग अबिथ आ सभ गोटे खुशी-खुशी कहिथ, \n\"हम सभ नबका कपड़ा पिहरब\"। \nओ सभ तँ आर बहुत छोट-छोट छलिथ, हमहॴ सबसँ पैघ छी। \nहमर काका जĪदी जĪदी İनान ğयानक बाद भोजन कऽ तुरंत चिल \nगेलाह, पता चलल जे ओ बिरयाती आनए लेल गेलाह। ओिह िदन, िदनभिर सभ \nĭयİत छलिथ। हम अपन माएकेँ ĭयİत देिखयिĠह, परंच खुश निञ लगलीह। \nभिर गामक लोकक एनाइ-गेनाइ लागल छलय। दोसर िदन भोरे हमर बाबूजी \nअयलाह। हुनका चाह देलाक बाद आ हुनकासँ गĢप केलाक बाद माएकेँ हम \nĆसž देखिलयिĠह। तावत धिर हमहूँ बूिझ गेल छिलयैक जे आब सþे हमर \nिवआह भऽ रहल अिछ आ हमरा दोİत सभसँ बात सुनइये पड़त आ ओ सभ \nिचढायत तकरासँ हम निह बिच सकैत छी। ओिह िदन हमर जĠमिदन सेहो \nछलय, साँझमे दादीकेँ मोन रिह गेलिĠह आ हमरा साड़ी पिहरय पड़ल। \n४ \nखैर हमर िवआह बड़ धूम धामसँ भेल आ हम तेहेन लोकक जीवन संगनी \nबनलहुँ जे हमर जीवन धĠय भऽ गेल। \nगामक ओ समए हम किहयो निञ िबसिर सकैत छी। ई ओिह समएक \nगĢप िथक जखिन िक हमर बिहनक िवआह भऽ गेल छलिĠह आ ओ सभ चिल \nगेल छलीह। हमर बाबूजी आ छोटका काका हमरा लेल वर ताकए लेल गेल \nछलिथ। आइ-कािŎक िहसाबसँ तँ हम ओिह समए एकदम बच्चा रही आ शहरमे \nरहलाक कारणेँ हम गाम घरक बहुत िकछु निह बुझैत छलहुँ। सभसँ बेसी \nिवआह बैसाख, जेठ आ आषाढ़मे होइत छैक, अथŭत शुŀ रहैत छैक। ओिह \nज़मानामे अथŭत १९७२ ईİवीमे गामक रौनक िकछु आर रहैत छलय। Ćितिदन \nकतो ने कतो िववाह होइत छलैक जािहमे दादी हमरा लय जयबाक आƇह अवĮय \nकरैत छलीह। हमहूँ किहयो िववाह नइ देखने छलहुँ, पिहल िवआह हम अपन \nदीदीक (िपितऔत) देखिलयिĠह। \nओही समयमे बेसी िवआह सभासँ ठीक भेलहा सभ रहैत छलैक जािह \nकारणेँ हरबड़ी वाला िववाह हमरा देखय कs ओतेक इच्छा निञ होइत छल, मुदा \nदादीकेँ मोन रखबाक लेल हुनका संग कतहु-कतहु चिल जाइत छलहुँ। ओिह \nसमए हम परीक्षा फलक Ćतीक्षामे रही आर कोनो काजो तँ हमरा निह छल। \nएक िदन हम, माए आ दादी आंगनमे बैसल छिलयै िक एकटा खबासनी \nआएल आ दादीकेँ कहलकिĠह- \n\"मिलकैन कने एĦहर आएल जाओ\"। \nई सुनतिह दादी ओकरा लग चिल गेलीह, पता निञ ओ हुनका िक  12 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकहलकिĠह। किन कालक बाद दादी हमरा कहलिथ- \n\"चलऽ हम तोरा एकटा सोलकिन सबहक िवआह देखाबैत िछयौक\"। \nहमरा आĀयर् भेल जे आइ दादीकेँ की भेल छिĠह जे ओ हमरा \nसोलकिनक िववाह देखए लेल कहैत छिथ। हम आĀयर्सँ पुछिलयिĠह- \n\"अहाँ सोलकिनक िवआह देखए लेल जाएब\"? \nदादी मुसकैत हमरा कहलिथ- \n\"चलिह नए अिह ठाम, ƙĦह-İथान लग बिरयाती छैक, दूरेसँ खाली \nबिरयाती देिख चिल आएब दूनू गोटे\"। \nहमारा मोन तँ निह होइत छलए बिरयाती देखबाक मुदा हम दादीकेँ संग \nजएबाक लेल तैयार भऽ गेिलयिĠह। ƙĦह-İथान लगे छलए, हम दुनु गोटे जखन \nओतिह पहुँचलहुँ तँ देखिलयए जे ओतिह बीचमे पालकी राखल आ ढोल िपपही \nबाजैत छल, जोँ आगु बढ़लहुँ तँ देखैत छी जे ओिह पालकीमे वर मुँहपर रूमाल  \nदेने बैसल छिथ आ एकटा बच्चा हुनका आगूमे बैसल छलिĠह, बिरयाती सभ सेहो \nबैसल छलैक। खैर हम सभ आगू बिढकए बिरयाती लग पहुँिच गेिलयैक। हमरा \nिनक भलिह निञ लागैत छल मुदा पिहल बेर अिह तरहक बिरयाती देखैत रही। \nहम आĀयर्सँ बिरयाती देखैत रही िक किनये कालक बाद सभ बिरयाती ठाढ़ भऽ \nगेलिथ आ िपपही ढोल जोरसँ बाजए लगलइ। हम सभ कने पाछू भऽ गेलहुँ, \nजिहना पालकी उठलए िक हमरा माथपर िकयो पािन ढािर देने छल। हम तँ \nहĸा बĸा भऽ कऽ एĦहर-ओĦहर ताकए लगलहुँ, तँ देखैत छी दादीक हाथमे \nिगलास छलिĠह। हम कानए लगिलयए। ई देिख कऽ दादी हँसैत तुरंत हमरा \nकहलिथ- \n“गमŰ छलैक तािह Ņारे ठंढा कऽ देिलयौक।“ \nहमरा बड़ तामस भेल। \n \nहम सभ जखिन घर पहुँचलहुँ, हम कानइत माएसँ कहिलयए- \n“हम किहयो दादी संग िवआह देखैक लेल निञ जाएब”।  \nहमर एकटा पीसी ओिह ठाम बैसल रहिथ, किह उठलीह, \n \"निञ कानी, तोहरे िनक लेल केलथुन\"। \nहमरा िकछु निञ बुझएमे आएल आ बकलेल जकां हुनकर मुँह देखैत \nपुछिलयिĠह- \"िक नीक भेल, सभटा कपड़ा भीिज गेल\"। \n ई सुिन कऽ ओ कहलिथ- \n\"गेए बिरयातीक जेबा काल पािन माथपर देलासँ लोकक िवआह जĪदी \nहोइत छैक, तािह लेल तोरा पािन देलथुन \"। \nहम आर जिल भुिन कऽ ओतएसँ चिल गेलहुँ। ओकर किनये िदनक बाद \nहमर िवआह भऽ गेल। \n  मैिथली कथा २००९-१० 13 \n५ \nजिहया हमर िवआह भेल ओिह समए हमर घरवाला āी ललन Ćसाद \nठाकुर इंजीिनयिरगक अिĠतम बरखमे पढैत छलाह। हम मैिƏकक परीक्षा देने रही \nआ परीक्षा फल सेहो िनकिल गेल छल। हमर िवआह आषाढ़ मासमे (िदनांक १३ \nजुलाईकेँ भेल छल। िवआहक तुंरत बाद मधुāावणी छलैक तािह Ņारे हम गामपर \nरही गेलहुँ आ हमर काका मधु-हमर िपितऔत बिहनक संग राँची चिल गेलाह। \nकाका हमरा कहैत गेलाह जे ओ हमर परीक्षा फल आिद İकूलसँ लऽ कॉलेजमे \nहमर नाम िलखवा देताह। तैं हम िनिĀĠत रही। हमर काका नाम िलखवेलाक \nबाद हमरा खबिर सेहो कऽ देलिĠह। हमर नाम \" िनमर्ला कॉलेज रांची\" मे \nिलखाएल छल। \nदादीक आƇहपर हमरा गामपर रिह मधुāावनी करवाक छल, बिहनक \nिवआहसँ अपन िवआह आ मधुāावनी धिर किरब दू माससँ बेसी रहए पड़ल \nछल। हम पिहल बेर अपना होशमे एतेक िदन गामपर एक संग रहल रही। \nओना तँ हम सभ, सब साल गाम जाइत रही, मुदा एक संग एतेक िदन निञ \nरहैत रही। ओ पिहल आ अिĠतम बेर छल जे हम गामक मजा िनक जकाँ लऽ \nसकिलयैक। \nचतुथŰ आ दहनहीक बाद सभ गोटे चिल गेलाह। िहनको कॉलेज खुजल \nछलिĠह, ईहो- हमर घर वाला- मुजģफरपुर, अपन कॉलेज चिल गेलाह। आनक \nगेलापर ओतेक सुž निञ लागल, मुदा जिहया ई गेलाह ओिह िदन बड़ सुन \nलागल। ई िकएक होइत छैक निह जािन, िववाह होइतेक संग एतेक Ćगाढ़ \nसĦबĠध कोना भऽ जाइत छैक जे एक दोसरासँ अलग रहनाइ िनक निञ लागैत \nछैक। दादी िहनकासँ करार करवा लेलिथन जे मधुāावणीमे अवĮय अओताह। \nदादीकेँ तँ हँ किह देलिथ मुदा हमरासँ कहलिथ ओ निह आिब सकताह। हमर \nमोन तँ छोट भऽ गेल मुदा फेर सोचलहुँ हमर तँ क्लास छूिटये रहल अिछ \nिहनकर िकएक छूटिĠह। हम कहिलयिĠह िकछु निञ, ओिह समएमे हम िहनकर \nबातक हँ वा निञमे जवाब दैत रिहयिĠह। ओनाहुँ हम कम बाजैत रही आ \nिहनकासँ तँ िनक जकाँ बाजएमे हमरा एक साल लािग गेल। \nगामपर बाबा दादीकेँ छोिड़कए घरमे, हमर माँ बाबुजी आ हम छहु भाए \nबिहन रही। ओिह समएमे असगरो जे सभ गामपर रहैत छलाह वा छलीह, \nिकनको ई निञ बुझाइĠह जे असगर छिथ। आ हमर घरमे तँ िवआह भेल छल। \nरोज भोर साँझ गाम घरक लोकक अएनाइ-गेनाइ लागल रहैत छलैक। एक तँ \nअहुना जिहया-जिहया हम सभ गाम जाइ, लोक सबहक एनाइ-गेनाइ लागल रहैत \nछलैक आ अिह बेर तँ हमर िवआह भेल छल। अिह बेर किन िबशेष लोकक \nएनाइ-गेनाइ रहैत छल आ हमर किन िवशेष मान-दान सेहो होइत छल। किहयो \nकतहुँसँ खेनाइ आबए कतहुसँ खोइंछ भरए कऽ लेल िकयो कहए लेल आबिथ, \nसभ िकयो एतबा अवĮय कहिथ, ठाकुरजी बड़ जĪदी चिल गेलिथ। दादी सभकेँ  14 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकहिथ-“ फेर जिĪदये अओताह, पंचमीसँ मधुāावणी धिर रहताह”। हुनका सभकेँ \nकी बुझल जे ठाकुर जी निञ आिब रहल छिथ, हम सुिन कऽ चुप रही, िकनको \nिकछु निञ किहयिĠह, माए तककेँ निञ कहने रही, मुदा जखन िहनकर एनाइ-\nगेनाइक गĢप सुिन मोन उदास भऽ जाए। \nहमर जिहया िवआह भेल हम ओिह समए Ąाक या İकटर् Ĥलाउज पिहरै \nरही। अचानक हमरा साड़ी पिहरय पिड़ गेल। जहाँ िकयो आबिथ, ख़ास कऽ \nमौगी महाल महक तँ हमरा बजाएल जाय। हमर बिहन सभ दौड़ कऽ हमरा लग \nअबिथ कहए कऽ लेल, ओकर बाद हम जĪदीसँ ककरोसँ साड़ी ठीक करवाबी \nआ तखिĠह हम हुनका सभ लग जाइ। िदयािद महक काकी-पीसी सभ गोटेमेसँ \nबराबिर िकयो ने िकयो रहैत छलीह, ओ सभ ठीक कऽ देिथ, तइयो कैक बेर \nहमर पैर साड़ीमे फँसल हएत आ हम खसल होयब। जे िकयो आबिथ एतवा \nअवĮय कहिथ, \n\"देिखयौ कुसुम केहेन लागैत छिथ\"। \nआ देखलाक बाद कहिथ- \n\"बड़ सीरी चढ़ल छैक\"। \nकतेक िनĮछल भावना आ कतेक अपनापन रहैत छलैक हुनका लोकिनमे। \n \nहमर दु-तीनटा पीसी सेहो ओिह समएमे ओतिह रहैत छलीह, िजनकर \nसबहक िवआह ओिह बरख भेल छलिĠह आ ओ सभ हमर संग तुिरया छलीह। \nभिर-दुपहिरया घर भरल रहैत छल, हुनका सभ संग ओिहना समए बीित गेल आ \nपंचमी आिब गेल। पंचमीसँ एक िदन पिहने भोरे भोर हमर सासुरसँ भार आएल, \nओिहमे सभ िकछु िबधक ओिरओनसँ आएल छल। भिर गामक लोककेँ दादी \nहकार िदयवा देलिथन, सभ भार देखैक लेल आबिथ आ जे देखिथ से कहिथ, \nएतेक िनक भार िकनको ओतहुसँ निञ आएल छलैक, गामपर सभ गोटे भार \nदेिख कऽ बड़ Ćशंसा करिथ, हमरा ई सुिन बड़ िनक लागए। िजनका हम \nकिहयो देखने सुनने नइ- हुनकर Ćशंसा सुिन हम खुश होइ। हमर दादी सेहो \nखुशीसँ सभकेँ कहिथ- \n“अरे महादेव झा ओतएसँ भार आएल अिछ”। \nहमरा ओिह समएमे िकछु निञ बुझाए, हम सोची हमर ससुरक नाम तँ \nहीरानंद ठाकुर छिĠह, दादी बेर-बेर िकएक कहैत छिथ महादेव झा ओतएसँ आएल \nअिछ। हम पुछऽ चाही िकनकोसँ मुदा एĦहर ओĦहरमे िबसिर जाइ। \nकॉलेजसँ हमरा ई Ćितिदन एकटा िचŇी िलखिथ, ओिहमे सभ िदन जवाब \nदेवाक लेल िलखैत छलिथ, मुदा हमरा जवाब देबएमे लाज होइत छल। एक िदन \nहमर भाए आ बाबुजी कोनो काजसँ मुजģफरपुर जाइत छलाह। ओिह िदन हम \nपिहल िचŇी िलिख कऽ भाएकेँ देिलयिĠह जे हुनका दऽ देबाक लेल। \nपंचमीसँ एक िदन पिहनिह भोरमे भार आएल छल, साँझमे बाबुजी सभकेँ \nसेहो अयबाक छलिĠह। हमरा अपन संगी आ पीसी सभ संगे फूल लोढ़य लेल  मैिथली कथा २००९-१० 15 \nजयबाक छल। दादी सभ Əेनसँ िहनकर बाट ताकिथ अंतमे हमर बिहन सभसँ \nकिह पुछओलिथन, हम बिहन सबकेँ किह देिलयिĠह- हमरा िकछु निञ िलखने \nछिथ। दादी तकर बादसँ िनिĀंत भऽ गेलीह आ तखनसँ कहिथ जे तोहर बाबुजी \nसभ संग अवĮय अओताह। \nसाँझमे सभ घाँउझ बािĠह कऽ हमरा ओतिह आएल देखए लए- सबहक \nहाथमे फूल डािल आ पिथया छलैक िकयो-िकयो अपन खबािसनीकेँ सेहो संगमे \nलऽ लेने छलिथ िकछु कुमािर सभ सेहो संगमे छलिथ। हमरो संग दादी एकटा \nखबािसनी लगा देलिथ ओ हमर फूल डािल आ पिथया लऽ लेलिथ। हमसभ पूरा \nटोलक सभ गोटे गीत गाबैत हँसी मजाक करैत अपन अपन फूल डािल पिथया \nलेने पिहने गाछी िदस गेलहुँ। दादी हमरा िहदाइत देने रहिथ- जे बाँस वा अĠय \nपैघ गाछक पात िकयो तोरय, जािह जूही कऽ पात आ फूल सभ हम अपने \nतोड़ी। हमरा बड़ पोŎा कs कहलिथ- \n\"हे मधुāावणी लोककेँ एकइ बेर होइत छैक जिहना कहैत छी कयने \nजाउ\"। हमहुँ िनक बच्चा जकाँ मुरी िहला कऽ हँ किह देिलयिन। \nहम सभ, सभसँ पिहने बंसबņी िदस िबदा भेलहुँ। बाँसक पात तोड़लाक \nबाद हम सब जािह जूही आ अĠय अĠय पात आ फुलक खोिजमे सबहक बाड़ी-\nबाड़ी जाइ आ सभ तिरसँ फूल सभ बटोरैत जाइ। हमरा तँ बुझलो निञ छल \nजे कोन-कोन फूल आ कोन-कोन पात चाही। जेना जेना सभ िकयो तोड़िथ \nहमहुँ तोरैत जाइ। दादीक िहदाइत हमरा मोन छल। हम पिथयाटा निह उठा \nपाबैत रही, सेहो हमर िपितऔत बिहन, देयािद महक छलीह - से उठा दैत \nछलीह। जखिĠह हमरा सभ गोटे कहलिथ जे आब भऽ गेल, हमहुँ हुनका सभ \nसंगे आपस हेबाक लेल चिल देिलयिĠह। हमरा देिख कऽ ततेक आĀयर् भेल, \nहमसभ एक-एक पिथया भिर कऽ पात जाही जूही लऽ लेने रिह। \n \nआब ओ हमरा बसक निह छलैक जे ओ हम उठा कऽ एको डेग आगू \nबिढतहुँ। हमर िपितऔत बिहन ओकरा अपन माथपर लऽ कऽ चललीह। राİता \nभिर हँसी मजाक होइत छलैक, ओहीमे सँ बेसी मजाक हम निह बुझैत रही। \nिबच-िबचमे बटगमनी सेहो हैत छलैक। इहो गĢप होइत छलैक जे िकनकर \nसभहक वर आएल छिथ आ िकनकर सभहक बादमे अथŭत मधुāावणीसँ पिहने \nअओताह। हमारोसँ सभ पुछिथ, हम िकछु निञ, बाजी हमरा लाज होइत छल। \nनिह बजलापर सभ हमर आर मजाक उड़ाबिथ, हम अिहना दुखी छलहुँ तािहपर \nई सभ मजाक करिथ। कखनो मोन होइत छल बेकारे सभ संग अएलहुँ। हमरा \nहोइत छल हम कहुना घर पहुँची, हम मजाकसँ तंग आिब कऽ अपन बिहनसँ जे \nपिथया लेने रहिथ, कहिलयिĠह, अपना सभ आगू चलू। हम सभ आगू जĪदी \nजĪदी बिढ रहल छिलयैक मुदा कथी लेल हमरा िकयो जĪदी जाए देत पकिड़ \nकऽ िबचमे हमरा सभ गोटे कऽ लेलिथ। \nओिहना करैत हम सभ मुिखया बाबाक घर लग पहुँिच गेलहुँ । हमर घर  16 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nओकर बाद छलैक हम हाथमे फुलक डाली लेने सभ संग िबचमे चलैत रिह। \nघर लग पहुँिच सभ गोटे जोर जोरसँ हंसिथ हमरा ई किह आगू कऽ देलिथ जे \nआब हमर दादी देख िलतिथ तँ हुनका सभकेँ डाँिट परतिĠह। हम आगु आिब \nजिहना बरामदा िदस बढलहुँ देखैत छी कुसŰपर बाबा आर बाबुजीक संग ई बैसल \nछिथ आ तीनू गोटे चाह पीिब रहल छिथ। हम लाजसँ जĪदी-जĪदी आँगन िदस \nभािग गेलहुँ। \nआँगन पहुँिच देखैत छी दादी आ माए ĭयİत छिथ। एक तँ पाबिनक \nओिरयाओन होइत छलैक, दोसर जमाए िवआहक बाद पिहल बेर आएल छलिथ, \nतेसर समिधयोिनसँ पाहुन भार लऽ कऽ से आएल छलिथ। हमरा देिखतिह दादी \nकहए छिथ- \n\"यै अहाँ िबना माथ झपने अिहना बाबा आ बाबुजीक सॲझासँ आिब \nगेलहुँ\"। \nहम िकछु निञ बजिलयिĠह, हम आ हमर बिहन चुप-चाप कोहबर घर जाए \nकऽ फुल डािल आ पिथया रािख देिलयैक। ओिह समएमे हमरा माथ झांपयमे \nबड़ लाज होइत छल। हम बाहिर आिब कऽ माएसँ पुछिलयैक, \n\"बाबुजी मुजģफरपुर सँs कखिĠह एलिथ\" \nजकर जवाब दादीसँ भेटल,  \n\"अहांक बाबुजी कॉलेजसँ ठाकुर जीकेँ पकिड़ कऽ लऽ अनलिथ \"। \nसाँझमे िकछु-िकछु िबधक ओिरओन आ गीत भेलैक आ दादी कहलिथ सभ \nगोटे जĪदी सुतए जो भोरे उठए परत। राितमे सुतए काल पता निञ हमरा कोना \nमोन छल, हम िहनकासँ पुछिलयिĠह- \n\"भार कतएसँ आएल छैक\"? \nिहनका िकछु बुझएमे निञ अयलिĠहĠह, हमरा कहलाह- \n\"मतलब.... कोन भार \"? \nफेर मुİकुरैत हमरा कहलाह- \n\"अहाँकेँ हमरा देिख कऽ खुशी निञ भेल जे अहाँ हमारासँ भारक िवषएमे \nपुछैत छी \"। \nहम मुड़ी िहला कऽ हाँ किह देिलयिĠह मुदा फेर आİतेसँ कहिलयिĠह- \n\"दादी सभसँ कहैत छिथ महादेव झा ओतएसँ भार आएल छैक। ई \nसुनतिह जोरसँ ठŇा कऽ हँसैत हमरा कहलाह- \n\"ओ.., अच्छा..., ओ महादेव झा, ओ हमर सबहक पाँिज़ अिछ तािह लेल \nबाजैत होयतीह\"। \nतकर बाद हमरा पाँि जक िवषएमे सेहो बता देलिथ। हमरा अपनापर हँसी \nलागल-कहु तँ भोरसँ हम ई सोिच कऽ परेशान छलहुँ जे महादेव झा के छिथ। \n(अिगला अंकमे)  मैिथली कथा २००९-१० 17 \n \nसुरेĠƖ िकशोर झा \nगाम कठरा-िजला दरभंगा \nसाथी दुखमे न कोइ \nएक साधारण मğयमवगीयर् कुलीना पिरवारमेंजĠम ( कलयुगमे कुलीन \nपिरवारक परंपराके िनमाएब बड़ किठन, तकलीफ होएत परंतु मुँहसँ उफ आ आह \nतक निह उच्चािरत कऽ सकैत छी कारण काट वाकील मोकएवला और बेशी \nमजाक उड़ेताह, कहताह की भेल? आ किहकहकहा लगओताहा)। \nअİतु, जĠम आ बालकपन लगभग सभ मğयमवगीयर् ĭयिक्तक पिरवारमे \nथोड़बेक उनैस बीस ढ़गसँ ĭयतीत छोरंत छैक। आ िहनकहु बीतकिन नीकिहं \nरूपमे।  माए-बाप आ पिरवारक नीक Ćितơा और आवĮयकतानुकूल पयŭĢत संपित \nतथा गामक चािरटा जेठ रैयतमे सँ एक िहनकहु िपतामह हेबाक कारण िहनक \nबाĪयकाल बहुत नीक लाड़ Ģयारमे बाल-कीड़ा करैत िबतलिन। \nपĀात िवńाथŰ जीवन शुरु भेलिन । िकछु िहन गाममे पचकौड़ी माİटर \nसाहबक ओिहठाम भňा पकरलाक बाद लहेिरयासराय ( दरभंगा ) एलाह । एतय \nपोख-िरया İकूलमे Ćाथिमक कक्षाक पढ़ाई कऽ पुन सरİवती İकूलसँ मैिƏक \nकएल । Ćाथिमक कक्षाक पढाईक समए , एक नेगरा माİटर साहब सेहो गामसँ \nबलभƄपुर आएल रहिथ । सौसे मुहĪलाक िवńाथŰ सभ भोिह समएमे हुनकेसँ \nƀयूशन पढ़िथ  इहो हुनका लग जाए लगलाह । िवńाथŰक बीच İपधŭ और \nपढ़बाक Ćित अिभरूिच  और ओिहसँ एक नीक िवńाथŰक रूपमे  इĔजत भेटब \nओही ठामस शुरु भेलिन।  \nबाĪयकालवा िवńाथŰ अवİथाक हर रोमांचकरी समए हुनका आइयो याद \nअबैत छिन तँ आंिखसँ नोर बहए लगैत छिन । एक ओकर याद आ दोसर \nिजंदगीक रथक दोसर पिहयाक रूपमे  भेटल  \n \nसुलक्षणा नारी (पėी) । आहा हार रे भाग्य हुनकसतत् मुİकुराईत छेहरा \nआई एकटा हिथनीक लगमे मृगपुरुषसँ बेशी निह रिह गेल छिन । अİतु, \nउपरोक्त िकछु बात भावावेशमे कालƅमकेँ ĭयतीत हेबासँ पूवर् िलखा गेल आिह।  18 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nहुनक Ćाथिमक िशक्षा बहुत नीक िबतलिन । नेंगरा माİटर साहब ( āी \nराजेĠƖ झा, सॲथा, बेनीपĿी ) ओिह समएमे कोना दोसर िवńाथŰकेँ जँ िवńाथŰक \nआदशर् बुझबैत रहिथ तँ िहनकिहं नाम लए । िहनका अपन पाƁयपुİतकक \nअिधकांश िवषए तँ बुझले रहिन जे दोसरो बच्चा वािवńाथŰ सभक जोरसँ पढ़ल \nगेल िवषए कंठाƇ भए जाइत रहिन। जािहसँ िवńाथŰ मğय एवं मुहĪलामे सभ \nनीक नजिरसँ एवं Ģयारसँ देखिĠह ।  \nपĀात् एम. एल. एकेडमी (सरİवती İकूल) लहेिरयासरायसँ १९७४ ई०मे \nमैिƏक ( ११ वलास) पास कएलिन । ओिहवषर् मैिƏकमे गामक गाम िरजĪटक \nबाद सžाटा पसरल छल।  \nकारण कोनो गाममे १५ मे सँ २-३ तँ कतहु २० मे सँ २- िवńाथŰ माÿ \nपास भेल रहिथ । िहनको पर माँ भगवातीक कृपा रहिन मैिƏक पास केलिथ।  \nपुन: मैिƏकक बाद घरसँ लग हेबाक कारण आई.एस.सी ( िफिजक्स, \nकेिमİƏीई एवं गिणत िवषय ) १९७७ ई० मे पास कएल । तावत िरजĪट सभ \nिनकलबासंॅ पिहनिह एकटा आई.एस. सी. के िवńाथी माÿके रूपमें  गामसँ पिĀम \n२ कोसक करीबक दूरीपर िवआह भऽ गेलिन । कारण िहनकर िपताजी एकटा \nसाधारण गृहİथ रहिथĠह िजनका माÿ खेती गृहİथीक आमदनीपर िहनकासँ जेठ \nतीनटा बेटीक िवआहक खचर्क भर पिर चुकल रहिन संगिह ईआिहनक छोट \nभाएक पढ़ाई िलखाई आ पुन: एकट कुमारी बेटीक िववाह-दुरा-गमनक भिवįयं \nभावी खचर्क बोझ जेहन जीणर्-शीणर् बना देने होइिĠह एिह िवषएकेँ केवल एकटा \nसĜपुरुष आ İच्चिरÿ नारी माÿ बूिझ सकैत छिथ । एहने एक महाĜमा गृहİथ \nƙाहमनक छ: संतानमे सँ चािरम एवं Ćथम पुÿ इहो रहिथ जे िपþी-िपितयाइनक \nओिहठाम रिह बलभƖपुरमे पढ़ाई िलखाई केलिन ।  \nएिह तरहक एकटा गृहİथकेँ अपन तीनटा पुÿीक िवआह-दुरागमनक बाद \nपुÿक िवआह करबाक केहन अिभलाषा रहैत हेतैक अंदाज लगाएल जा सकैत \nअिछ। एहने समएमे समयानुकूल बहुत लोक िहनकहु ओिहठाम कुटुमैतीक Ćसंगमे \nएलिन । एक-दू ठाम पिरवार नीक पसंद परलिन तँ समगोÿी उहिर गेलिन। \nपĀात् एकटा माİटर साहेब ( हेड माİटर) सेहो आिब अपन Ćİताव ( पुÿीक, \nजेठपुÿीक Ćित ) रखलिĠह । िहनक गृहİथ िपता िबना कोना िवशेष मंथन आ \nमंÿना के हेड माİटर साहेबक Ćİताव İवीकार कए लेलिन। हेडमाİटर साहेब \nकथाक Ćसंगमे इहो कहलिखĠह जे हमरा पिरवारमे तीन पीढ़ीक बाद बेटी जĠम \nलेलिन आिछ आ ई हमर तीनटा बेटीमे Ćथम बेटी िथकीह, िजनकर िवआह तीन \nपीढ़ीक बाद पायल बेटीक रूपमे  हेतिन । बस िहनकर सोझ लोक िपताकेँ और \nकी चाही मन गƄगद भऽ गोलिन एवं कथा İवीकार कऽ लेलिन। पĀात् िहनका \n(अपन जेठ बेटा) संकहल, बौआ आब खेतीसँ बहुत नीक आमदनी निह भऽ रहल \nअिछ। अहांक छोट भए सेहो बच्चे छिथ आ पढ़ाई िलखाई बांकीये छिन। संगिह \nअहांक एकटा छोट बिहन सेहो कुमािर छिथ। अहांक िपþी खचर्क भय सँ \nपिरवार िभž कय नेने छिथ । एहेन हालतमे हेड-माİटर साहवक बेटीसँ िववाह  मैिथली कथा २००९-१० 19 \nबहुत नीक रहक चाही । अपने बहुत पढ़ल – िलखल, िवŅान हेड-माİटर साहब \nछिथ तेँ हेतु बेटीयो के जरूर  नीक पढ़ेने िलखेने हेिथĠह । एिहसँ अहांक \nआगांक पढ़ाई िलखाईमे नीक मदद भेटत । ई सभ सोिच हम हुनका कुटुमैतीक \nलेल हँ किह देिलएिन ।  \nिहनका लेल माता-िपताक वचन भगवान रामक लेल माए-बापक वचनसँ \nिकछु ओ कम महĢतक निह छल। नीक सौख मनोरथसँ िहनको िबआह भेल। \nबड़ बिढ़या शुभारंभ भेला सुलक्षणा पėीक सुलक्षण ĭयवहार ƅमवत Ćहिशर्त \nहोएत। \nिहनक एवं िहनक िपताक मनोरथ िदनक िदनानुिदन हवामे पूरब शुरु भऽ \nगेल। कहब छैक भगवान सभक आश ओ अपन िहसाबसँ पुरबैत छिथĠह आ \nिहनकहु मनोरथ आकाशक हवामे पूरब शुरु भेल। ओिह समएमे हवागाड़ी आ \nटीवी आिदक चलन निह छल पतुर् जतेक ठीक-ठाकपिरवारक पढ़ए-िलखए पला \nलड़काक िवआह भेल रहिन सभकें साईिकल, घड़ी आ एकटा रेिडयो भेटब आमं \nबात रहिन। िहनको दुनू बापूतकेँ बड़ शौक रहिन जे तीन पुĮतक बाद हेडमाİटर \nसाहब बेटीक िवआह केलिन अिछ तेँ एिह मासमे निह तँ अिगला मासमे तँ \nसाईिकल घड़ी आ रेिडयो देबे करिथĠह । ओिह समएमे Ćाय: िवआहसँ तेसर \nसालमे िŅरागमन होईत छलैक। तेँ आश रहिन जे एिह महीनामे निह तँ आिगला \nमिहनामे, अिगला मिहना निह तँ अिगला पाविनक उपलŞयमे। एिह तरहै आशक \nआ पूरब हवामे पूरब आĂासन शुह भऽ गेलिन। परंतु अपनेक लोकिनकेँ एिह \nकथाक आरंभिहमे कहल गेल अिछ जे किलयुगमे कुलीन मैिथल ƙाहमणकेँ कुलीन \nरीितसँ जीवन िबताएब बड़ किटन होईत छैक। िहनको लेल इएह भेलिन। कİट \nबहुत भेल हेतिन लेिकन मुँहसँ उक निह कऽ सकैत छलाह। जीवन िछएक \n“नाव कागज का गहरा है पानी , िफर भी हर हालमे (दु:ख, अपूिरत आश आ \nसुलक्षणा पėी, पैघ बापक पैघ बेटी Ņारा हेए दृिİतसँ देखब सदृश दु:ख तकलीक \nके सहैत) मुİकुराकर दुिनयादारी पडेगी िनभानी। “ एिह कहावतकेँ सĜय करैत \nिजनगी िबताबैत रहलिन । पती Ņारा किहयो सुलक्षणा पėीकेँ सुझावक ƅममे \n“आँखो का भूषण कĔजल है ये अनुिचत ऐसा कहना है, ललना लोचन में लाज \nरहे लĔजा नारी का गहना है। पितƙता İवयं तगड़ी होती िफर तगड़ी का क्या \nकरना है, सबसे अच्छी पित सेवा ही भव से तारने की तरनी है। िकĠतु \nआजकल है नही’ इसमे कुछ िवĂास, पितदासा İथान पर िकये İवयं पित दास \n// “ सुनेबापर िहनक बिहन आ भाउज सभ Ņारा हषर् पूवर्क सुनल गेल परंतु \nिहनका (सुलक्षणा) Ņारा उपहास सुनबा लेल भेटलिन । तथाİतु उपहास सुिनयो \nभिवįयमे सुलक्षणा (जीवन रूपी  रथक दोसर पिहया) के Ĥयवहारमे सुधारक आश \nकऽ कोनहुना मनक दु:ख मनिहमे रािख (ये ऐसी आग है िजसमें धुआं नही होता, \nऔर मणुįय जलकर समाĢत हो जाता है ।) आश कऽ İवीकार कएलिन ।  \nअİतु, समए बीþेत रहल। िवआह भेलिन। आइ-एस-सी क परीक्षा \nदेलिन। आई-एस-सी पासो केलिन।   20 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nतावत, आई-एस.सी.क परीक्षे देने रहिथ, िरजĪट निहं आएल रहिन आ \nओही बीच कामेĂरिसंह दरभंगा संİकृत िवĂिवńालयमे बी.ए.एम.एस (एम्.बी.बी.एस \nके समतुĪय आयुवųद-शाİÿक िचिकĜसा पŀितक डॉक्टर) वला पढ़ाई शुरु भेल \nरहैक। एिहमे मैिƏक सिटर्िककेट वलाकेँ लेल सात वषर् आ आई एस.सी.पास \nवलाक पांच वषर् पढ़ए पड़ैत छलैक । गिणतक िवńाथŰकेँ डॉक्टरी पढ़बाक लेल \nई बहुþ नीक पढ़ाई रहैक । बहुत रास िवńाथŰ ओकर परीक्षामे बैसलाह । \nिहनकर िमÿ Ćो-फेशर सोमदेवजीक बालक वþर्मानमे डॉक्टर अिमत वधर्न \nिहनकहुँ ओिह परीक्षामे बैसए लेल सुझाव देलकिĠह इहो परीक्षा देलिन । कंपी-\nटीशनमे पास भेलिथ । पुन: इंटरĭयू भेलिन ओहूमे ६०-६५ टा चुनल गेल \nिवńाथŰमे सातम İथानपर चुनल गेलाह । सेलेक्शनमे नाम एलापर अपना \nपिरवारमे अपन ईƠ िमÿमे एवं समाजमे तथा सासुर सभमे थोड़ेक खुशी तँ \nजरुर भेल हेतिन ।  \nपĀात एडिमशनक समए नजदीक ऐलिन । िपताजीसँ एडिमशन लेल \nपुछलिखन । िपताजी कहलिखन “ बौआ! सात सालक पढ़ाई बहुत लंबा भऽ \nजाएत । आई.एस.सी क िरजĪटपर जौ कतहुँ नौकड़ी पकिर िलतहुँ तँ बेशी \nनीक रहैत ।“ िपताजीक बात िसर-माथपर लेलिन । पुन: एक िदन सासुरो \nगेलाह । ओतहुँ एिहबातक चचŭ अपन हेड माİटर ससुरजी लग सेहो केलिन । \nमुंॅह खोिलके िकछु मांगब सेहो İवीकायर् निह रहिन । आ कतेको उĜसवपर जे \nनव जमाएकेँ िकछु भेटैत छैक ताहू सभमे सािड़ – सरहोिज सभ मजाक उड़ाबिन \nजे कलासंॅ मांिग यौन कलासंॅ कला वİतु मािग िलय परंतु िहनका तँ सोमदेव \nजीक ओिह-ठाम पुİतकमे पढ़ल रहिन जे राजा अकबरकेँ सेहो खुदासंॅ दुआ मंगैत \nदेिख जे गड़ेिड़या ३ गाम मंगए आएल छल ओ िकछु निह मांिग “ बकड़ी ३ \nगांव खागइ के बदला, खुदा देंगे तो लूंगा “ के पाठ पढ़ए लगलाह । आ \nएिहबातक जानकारी राजा अकबरकेँ भेलापर ओ तीन गामक बदलामे ई गाम \nहुनका खयं बजाकेँ ससĦमान देने रहिथĠह से कहावत चिरताथर् होमय लगैत \nछलिन। एिह तरहै पिर िİथित वशात् ओ बी.ए.म. एसमे एडािमशन निह होलिथ। \nहुनकर संगी आिमतवधर्न जी आई वएह कोसर् कऽ डॉक्टर छिथ सम िवńाताक \nिलखल कपाड़क फेर - - भाग्य आ कमर्क लुकका िछĢपी खेल पाछां \nपिरिİथतवश नौकडीक तलाश शुरु भेल । एिहƅममे ईंĢलायमेंट एक्शचेंज \nलहेिरयासरायमे नाम Ɩजर् करेलिन । ƅमश: एयर इंिडयामे Əेनी टेकिनिशयन, \nपुन: एयर फोसर्केँ दģतर कदम कुआंमे एयर मैनलेल आ ƙांच िरƅूिटंग ऑिफस \nमुĔģफरपुरमे आमŰ वा नेवीकेँ भतŰ लेल पयास शुरु केलिन ।  \nदुबर-पातर शरीर लऽ जखन ई भोड़मे १००-२०० केँ भीड़मे ठाढ़ होिथ \nआ सांझ तक ओिहमे संॅ माÿ २०-३० िवńाथŰ सेलेक्शन लेल बाचिथ आ इहो \nओिहमे बंचल रहिथ तँ ईĂरक धĠय-वाद बापनकेँ अलावा िहनका मुँहपर और \nकोनो ĮĤद निह बचिन । कहब छैक िनबर्लकेँ बल राम “ । िहनकर िİथित \nजखन कमजोर होमय लग्लिन, दु:खक िİथित अपन आ आनके ज्ञान करा दैत  मैिथली कथा २००९-१० 21 \nछैक । िवńाथŰये जीवनमे िवआह भऽ गेल रहिन । न अपन जेब खचर् लेल पाई \nरहिन न सुलक्षणा पėीकेँ āृंगारक वसु लेल िकछु कऽ सकैत छलाह । बहुत \nिवलक्षण िİथितमे ईĂर पहुचा हेने रहिथĠह । परंतु शाİत कहैत छिथ जे ईĂर \nजंॅ दु:ख दैत छिथĠह तँ सुखहु दैत छिथĠह । आ मणुįयक लेल जॱ आिधकांश \nŅारा बंद कऽ दैत छिथĠह उžित हेतु, तँ þैयो ओ सभटा Ņार बंद निह करैत \nछिथĠह । आ िहनको संग दिहन भेलिन । िहनक मकरĠदा वाली बिहन िहनका \nआƇहपर िहनका बिहनो के आƇह केलिखन जे जेठ साढ़ िथकाह । हमर छोट \nभाए िथकाह । िहनका अहॴ अपने संग लऽ जैितयिĠह । िकछु अपनेक Ćयास। \nमददनैकड़ी लेल कऽ देविन िकछु अपने करताह। \nभगवान कराथीĠह कतहु अपना पैरपर ठाढ़ भऽ जेताह तँ नीक हेतिन। \nओिह समए ओ सोनपुर जी आरपीमे जमादार ( ए.एस. आई ) रहिथ । दु:खक \nओिह घड़ीमे जग संॅ परेशान डूबैत कऽ ईĂरक कृपा संॅ ितनकाक सहारा \nभेटलिन। बाबूजी थोड़ बहुत जेब खचर् हेतु कोनहुना इंतजाम कऽ द्इये दैत \nछलिखĠह। बस एतिहसंॅ एयर फोसर् लेल, पटना एक दूबेर गेलाह । ओतए पता \nलगलिन जे एअर फोसर्क बहालीमे एखन दू-तीन महीनाक देरी छैक। एिह कममे \nओ एक िदन अपना बिहनोकेँ आƇह केलिखन जे हुनका गाममे एक सĔजन जे \nिबहार होमगाडर्मे नौकड़ी करैत रहिथ कहने रहिन जे मुजģफरपुरमे चĸर मैदानमे \nआमŰक भतŰ होईत रहैत छैक से हमरा जेबाक अनुमित िदतौह। िहनकर बिहनो \nबहुत Ćसž मनसंॅ आशीवŭद दैत िहनका जेबाक इंतजाम केलिन। एकटा \nिसपाहीक संग ( डयूटीवला िसपाही) मुजģफरपुर गेलाह। िसपाहीजी चककर \nमैदानक कोनापर िहनका पहुंचा देल जतएसंॅ ओ िरƅूिटंग ऑिफस पहुंचलाह। \nओतए बच्चा (िवńाथŰ) सभ लाईनमे लािग गेटकेँ अंदर जाईत रहिथ। इहो लाईन \n(कतार) मे लगलाह। गेटपर पहुंचलापर िहनकासंॅ मौिƏकक सिटर्िफकेट मंगल-\nकिन। ई पुरना समए बला हाथसंॅ िलखल अटेİटेड कापी सिटर्िफके टक देखए \nदेलिखन जािहपर िहनका गेटसंॅ अंदर निह जाए देलकिन जे ऑिरिजनल \nसिटर्िफकेट होने पर ही गेटके अंदर जाने िदया जाता है। अİतु, ई आƇह \nकेलिखĠह जे मेरे पास घरपर मूल सिटर्िफकेट भी है िजसे देखकर िकसी ने यह \nअटेİट िकया है अत: आपके अफसर-इन-चाजर् से िमलना चाहता हुँ। थोड़ेक \nकालकबाद अफसर इंचाजर्संॅ भेट करा ओल गेल। हुनकहु वएह बात कहल –\nिखĠह। ओ पूछलिखĠह –कहां तक पढे हैं। सर-आई एस.सी पुन: Ćितशत आिद \nपूिछ अिगला सĢताह आबए कहलिखĠह। ई आƇह केलिसĠह जे सर आज \nिफिजकल चेक अप हो जाने से एक सĢताह का समय बच जाता । हुनकर \nकहब रहिन – घबराने की । कोई बात नहॴ है। अभी काफी समय है आपका \nसबकाम हो जायगा। ƅमश: फीिजकल आिद के छंटैया सभसंॅ ईĂरक कृपासंॅ \n२००० मे सँ ३०० बंचल िवńाथŰमे इहो रहलिथ। पुन: िलिखत परीक्षा भेलैक। \nमेिरटिलİटमे एके.साही Ćथम रहिथ आ िहनकर दोसर İथान रहिन। भþॴ \nभेलाह। नेवीए नौकड़ी भेलिन।   22 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nएिह दरĥयान एकटा लŞमी रूपी  बािलकाक िपता सेहो बनलाह । िवआहक \nतेसर वषर्मे नौकड़ीमे चिल गेलाक कारण िŅरागमन निहर् भेल रहिन ।  \nसंगिहं किहयो िववाहक बाद सासुर-सुलभ कोनो सौख –मनोरथ पुरलिन वा \nनिह तकर हेतु किहयो सुलक्षणा पėीकेँ िकछु निह ककलिसĠह जे हुनका कोनो \nतहर्क तकलीफ निह होईĠह बस ईĂरक लीला बूिझ अपन कþर्Ĥय पथपर ईĂरकेँ \nयाद करैत आ मनमे धारणा खुदा देंगे तो लूगा “” क्या जानेगा अमीर फकीरी में \nमजा है वो कांटा भी है फूल जो मािलक ने िदया है । रखने कमर् पथक हर \nएक कांट भरल मागर्केँ हँसैत पार करैत रहलाह । भगवानक कृपा होईत छिन \nतँ कांट भरल-मागर् सेहो फूलसंॅ भरल भऽ जाईत छैक यथा “गोपद िसंधु अनल \nिसतलाई, गरल सुधा िरपु करिह िमताई”। अथवा कांॅटक ददर् देबो करैत हेतिन \nतँ िजहवापर तैयो िनकलैत रहिन “कांॅटा भीहै फूल जो मािलकने िदया है।“  \nसमए बीþैत रोलिन । िवआहक तेसर साल िबतलिन । पतो निह \nलगलिन आ चािरमो साल बीत गेलिन आ चािरममे िŅरागमन िमिथलामे निह होईत \nछैक । पांचम वषर्क सेहो Ćारंभ भेल ।  \nअकİमात हुनकर दु:खक समएके माए-बापक अलावा ओ एकमाÿ सĢतुरुष \nसहारा भगवानक Ģयारा भऽ गेलिसĠह आ ( हमरा िमÿ) हुनका सभकेँ एिह मरा \nसंसार (मृĜयुलोक) मे छोिड़ िवदा भऽ गेलिसĠह । हुनका घरक लोक ई शोक \nसंदेश समएपर निह देलिसĠह जे दु:खक संदेश अĪपवयसकेँ एकसरमे रहएबलाकेँ \nनिह देल जाए । परंतु सĜय कतहु नुकाएल रहलैक अिछ । लगभग दू महीना \nपĀात् हुनका सूचना भेटैत छिन जे अहांक िĆय बिहनो आब निह रƪिथ । \nहुनका काटूत खून निह बला हालत भए गेलिन । शोकाकुल अवİथामे तुरंत \nछुņी लथ अपन िĆय बिहनकेँ साĜवना देमए एवं भेंट करए गेलाह । ओही \nसमयमे पता लगलिन जे छुņी बढ़ेलापर िŅरागमन सेहो भऽ सकैत छिन । माÿ \nढ़ाईपषर्क नौकड़ीमे िरİक लऽ िŅरागमन हेतु छुņीक दरखाİत डाका तार Ņारा \nभेिज िŅरागमन करभोलिन । पुन: वापस Ƃयूटी Ĕवाईएन केलिथ । वहुत रास \nपरेशानी एिह सभक कारण उठाबय पड़लिन परंच हँिसकेँ सहैत रहलाह । ƅमेण \nसमय बीतैत रहलिन । बहुत रास सुख – दुख बोगलिन । समए बीतैत रहल \n....  \nपुन: एकटा पुÿ रė सेहो ĆाĢत भेलिन । समए बीतल  \n- - पुन: एकटा कोसर् करए हेतु गुजरात गेलाह । ईच्छा भेलिन जे आब \nदूटा बच्चा सेहो भऽ गेलिन तेँ सपिरवार Əेिनंग करए गुजरात जािथ मए-बाबूजीसंॅ \nआदेश लेलिन । आदेश İवीकृत भेलिन सहषर्। İİसु-ससुरसँ िशƠचारसँ \nपूछलिसन ओहो लोकिन आदेश देलिखĠह । िदĪलीमे पėी, पुÿ एवं िमÿािदकेँ संग \nपयर्टन करैत गुजरात पहुचलाह । ओतए पहुंिच घर गृहİथीक सामान सभ \nखरीदैत – खरीदैत बहुत थािक गेलाह आ ६ अगİतकेँ Əेिनग आरंभक पिहले \nिदन जौिडसक िशकार भऽ अİपताल एडिमट भेलाह । उपचार भेलिन ठीक \nभेलाह । िसक लीव भेटलिन । छुņीमे गाम तँ निह गेलाह जे अपन पढ़ाई  मैिथली कथा २००९-१० 23 \nकरताह आ संगे अपन एकमाÿ सार जे पढ़एमे नीक निह रहिथĠह जखन िक \nसिटर्िककेट मैिƏक फİटर् िडिवजन रहिन आ हुनका जखन एक िदन गाम सभक \nसहज भाषामे गािड़ पढ़ने रहिथनत आभास भऽ गेल रहिन जे िहनकामे बहुत \nआमूल सुधारक आवĮयकता छिन तेँ Ăसुरजीक देल पिछला सुख-दुखकेँ िबसर \nहुनका आƇह केलिखĠह जे जौ हुनका नेवीमे भेþŰ करेबाक ईच्छा होिĠह तँ भेिज \nिदयौĠह। हुनकर İİढ़ एबो केलिखĠह । पहुंचला उþर एक-दू िदन बाद ओ \nअपना सारकेँ पहुंचनामा िचňी अपना बाबूजीकेँ िलिख भेजबा लेल कहलिखĠह । \nअंƇेजीमे। अंƇेजीमे ओ पÿ िलखबामे असमथर् रहिथ । पĀात् हुनका पÿक पता \nअंगरेजीमे िलखए कहलिखĠह सेहो समथर् रहिथ । एहन आई-कािŎक मैिƏक \nफİटर् िडिवजनक िवńाथŰ होईत छिथĠह । अİतु अपन पढ़ाई शुरु केलिन । \nदू-चािर िदनकेँ, लेल िवńालय सभक िशक्षक लग Əयूशन सेहो पढ़ए गेलाह । \nबादमे बिहनोकेँ कहलिखन जे हमरा हुनका सभक लग भेजएसँ नीक अपनिह \nपढ़िबतहुँ । अİतु ... \nओ भोर सांझ हुनको पढ़ाबिथ, अपनहुँ पढ़िथ आ नव-नव पिरवार लऽ गेल \nरहिथसे हुनको सभपर ğयान देिथ । कोनहुँ तरहे सभए बीतैत गेल । हुनकर \nसार जे अंƇेजीमे बाबूजीक नाम पता निह िलिख सकैत रहिथ, अंƇेजी मीिडयमसँ \nनेवीक आरटी-िकसर अĆेंिटशकेँ परीक्षा पास कएल । हुनकहुँ िमहनतकेँ यश \nभेलिन । Əेिनंग सेंटरमे २ बैचमे िरजĪ ट िनक भेल रहैक जिह कारण िहनका \nखूब यश भेलिन । सासुरमे सारक िमÿवगर् आ Ƈामीणकेँ आĀयर् होइĠह जे ई \nअंƇेजी मीिडयमसँ कोनो परीक्षा पास केलिथ ।  \nएĦहर सुलक्षणजीक सुलक्षण ĭयवहार अपन सुĢतावİथासँ जागृतावİथाक \nतरफ Ćवेश कऽ रहल छिथĠह जकर पिरचए समयपर अपनेक लोकिनकेँ भेटत। \nकमर् और भाग्यक ƅम समएक संग चलैत रहैत छैक । िहनकहुँ संग \nचलैत रहलिन । छोट-आ पैघ बहुत रास सुखाअ दु:ख एलैन, झकझोड़लकिन \nआ बीित गेलैन । एही ƅममे िहनका Ăसुरजीकेँ कुिसयारक, रस, राव आ गुड़ \nआिदक िबजनेश लेल पैसाक आवĮयकता भेलिन जे ई किहकेँ लेलिखन जे एिह \nधंधामे पूजी फंसेलासँ नीक फायदा छैक आ हुनका सेहो िकछु लाभ भेटतिन । \nअİतु, मानव-मानवक मदद करिथ (यदयिप किलयुगमे नीक लोककेँ ई शुभ कायर् \nतकलीफो दैत छिन ) तँ कोनो गलत निह भेलैक । पैसा लेल सेहो बहुत समए \nबीतल । बीचमे हुनकर भिगनी ( जे बिहनो िहनका पु:खक समएके एकमाÿ \nसहारा रहिथĠह हुनक दू पुÿी आ एक पुÿ महक Ćथम्, अा पुÿी) बिढ़केँ िवआह \nयोग्य भऽ गेल रहिन । आ ई ओिह िवआहमे अपन ĥयागीदार बनाएबा लेल पूणर् \nĆयलशील रहिथ संयोगवश िहनकर Ăसुरकेँ सेहो अपन दोसर पुÿी लेल बर \nतकबाक आवĮयकता रहिन । संगिह िहनका छुņीक दरĦयान ओ चाहिथĠह जे \nअिधकसँ अिधक लोकसँ संपकर् कएल जाए जािहसँ ओ अपन जमाएक Ģलस \nĢवाईटसँ फायदा उठा सकिथ । खैर एिह बात सभ लऽ िहनका हुनका सभसँ \nकोनो िशकाइत निह रहिन आ इहो तँ अपन भिगनी खाितर Ćयासमे लगले  24 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहिथ। एहने एह Ćसंगमे िहनक Ăसुर भावी समिध जीकेँ बुझाबैत रहिथĠह जे \nअपनेक बालककेँ हम नेवीमे नौकड़ी धरा देविन । देखैत िछएक जे पिहले तँ \nहमर जमाए नेवीमे रहिथ तँ ओ हमर बालककेँ एवं एकटा अपन मिमयौतकेँ \nनौकड़ी धरेलिखन । आब तँ हमरा बेटा आ जमाए दूनू नेवीमे छिथ तेँ हमरा \nलेल नेवीमे नौकड़ी धराएब कोनो किठन निह अिछ। आिद-आिद आĂासन दऽ \nरहल छलिखन । बादमे इहो ओिह लड़का िपताकेँ सभक सोझेमे कहलिखन, \nāीमानजी वतर्मानमे हमरा एकटा भिगनी छिथ आ हमरा दु:खक समएमे एकमाÿ \nसहारा हुनकर िपताजी (İवगीय) रहिथ । तेँ हेतु ओिह भािगनीसँ िवआह करताह \nतिनका लेल पढ़ा िलखा के नेवी लेल तैयार करब हमर पिहल कþर्Ĥय िथक । \nिहनका लोकिनक बेटी-जमाए सभ लेल हम थोड़-बहुत मदद माÿ करबिन आ पूणर् \nरूपेण  हमर Ćयė अपन भिगनीक वरक लेल रहत एिह बातकेँ ğयानमे रािख \nअपनेक लोकिन हमरा भिगनीक लेल सेहो वर दूंढ़बामे मदद करब तँ बड़ पैघ \nकृपा होएत । बस बरक गृहİथ बापकेँ लेल “ ĆĜयक्षं िकं Ćमाणं “ वला वाक्य \nसुनबामे आिब गेलिन आ ओ लोकिन िहनकर वाक्य आ शĤदकेँ ƙहमवाक्य सदृश \nबूिझ िहनका परोक्षेमे िहनका भिगनीसँ िवआह कऽ देल । थोड़ेक समए लेल \nबदनामीक दौड़ सेहो शुरु भेल िहनकापर थोड़ेक आरोप दबले जुबानसँ। िहनकर \nसासुरक लोक लगेलिखĠह । जकर ई सोझ जवाब देलिख Ġह जे ई जतए-जतए \nहुनका (Ăसुर-जी) संग गेलिखĠह सभठाम इएह कहलिखĠह जे भिगनीक वर हेतु \nĆयास हमर कतर्ĭय िथक आ हुनकर पुÿीक वरक Ćित Ćयास हुनका सभक \nकाज िछयिन जािहमे हम सीिमत मदद माÿ İवेच्छासँ ईच्छा होयत तँ करबिन । \nई वाक्य ओ सबठाम कहलिखĠह आ ओकरे ओ पिरणाम छल । परंतु हुनक \nसुलक्षणा पėी जे पुवर्हुँमे शाİÿो वक् त सभ बात सुिन पिरहास माÿ करैत \nछलिखĠह आ पितकेँ Ćतािड़त करबामे कोनहुँ दुĮमनसँ कम Ćयास निह \nकेलिखĠह। बार-बार ओ अपन पėीकेँ उपरोक्त यथाथर् बातकेँ बुझबैत रहलिखĠह \nलेिकन ओिह सुलक्षणा पėी पैघ बापक बेटी एवं पैघ पाईबला भाइयक बिहनकेँ \nअंधकार रूपी  अहंकारी एवं नािİÿक बुिŀपर कोनो सुधाराĜमक Ćभाव निह  \nपड़लिन । ƅमश: समए तँ सुखसँ कटय वा दु:खसँ एिहना बीतैत रहैत छैक। \nिहनका अपन भिगन जमाए हेतु देल वचनकेँ पूरा करबामे जे तकलीक भेलिन \nिवधाता ककरहु दोसरकेँ निह देिथĠह तँ नीक ।  \nसमए अपन रģतारसँ बीत रहल छल । िकनकहुँ जखन कनेक समए \nनीक बीतए लगलिन तँ इच्छा भेलिन जे गाममे कोनड मेन रोड सभक कातमे दू-\nचािर कňा जमीन िलतहुँ तँ नीक छल । ओ अपन मनक बात अपन िपताजीकेँ \nकहलिखन । िपताजी हुनकर बातकेँ मािन, जखन एकटा जमीन मेनरोडक कातमे \nपता लगलिन तँ िहनका सूिचत केलिखĠह । ई ओिह जमीनक बात िपताजीसँ \nकऽ, कीमतकेँ तैयारी केलिन आ Ăसुर जीकेँ जे पाई काफी समए पूवर् देने \nरहिथĠह तािहमे सँ एक ितहाई कमसँ कम एखन वापस करए कहलिखन । \nिहनक Ăसुर देवता िहनका वचनो दऽ देलिखन जे हँ अपनेक िवशाखापटनमसँ  मैिथली कथा २००९-१० 25 \nगाम आऊ हम पाई रखने छी । ई गाम गेलाह । बाबूजीसँ सभ तरहक बात \nकेलिन । बाँकी पाई Ăसुरजीक आĂासन वला पाई छोिड़ ई िवशाखापņनमसँ \nलैइये गेल रहिथ । केवल कनेक पाई जे Ăसुर जी िहनके पाईयक एक ितहाई \nवापस करबाक वचन देने रहिथĠह । ओतय गेलापर निह देलिख न । मनमे दु:ख \nतँ बड़ भेलिन, मुदा करताह की” ये ऐसा आग है िजसमे धुआं नहॴ होता । \nछुņी गेनाई-एनाई िकराया आिद सभ Ĥयथर् गेलिन । सुलक्षणा पėीकेँ किलयुगमे \nजाि ह तरहक आनंद भेटय चाही वएह भेटलिन” जे नीक भेल “ । किह उþर \nदेलिखĠह कारण जे ओ रोड कातक जमीन तँ हुनकर पितकेँ कपारपर रिहतैन \nओिहसँ पėी आ बाल बच्चाकेँ कोन सुख? कहबी छैक जे कोनहु बात वा वİतु \nअपनेक कोन रूपमें  Ƈहण करैत िछएक तािहपर िनभर्र आिछ । आ हुनका \nĂसुरकेँ दोसरिह कऽ पाइ ( जमाएयक पाइ) सँ घर लगमे कोनो घरारीक बात \nमाÿ होइत रहैत तािह लेल सुरिक्षत रखबाक रहिन । जखन िक ओ घरारी \nओिह समएमे िबकेबो निह केलैक । हुनका अपन पाइसँ निह आिपतु जमाएकेँ \nपाई लेल सेहो जमाएकेँ धोखा देबामे कोनहुँ टा संकोच निह भेलिन । आ पėी \nसुलक्षणा जी तैयो हुनके (अपना पितकेँ) Ćतािड़त करबामे कोनो कसर निह बांकी \nरखलिन । अİतु , समए िबतþे जाईत छैक । परंतु हुनको घाइल िहरणी जकाँ \nददर् तँ रहबे करिन । ओ अपन ददर् ĭयक्त निह करैत छिथ लाजसँ, तेँ ददर् निह \nहोईत छिन से बात तँ निह । ददर् तँ बहुत बेशी होइते हेतिĠह । अİतु “लगा \nदे आग में पानी जवानी उसको कहते है िमटा दे बाप की दौलत फुटानी उसको \nकहते हैं।“ ओहो लोकक मुँहसँ सुनैत रहिथ लेिकन ओ ईĔजदार Ĥयिक्तकेँ मुँहसँ \nउच्चिरत निह होईत रहिन तेँ िहनकर उिक्त रहैĠह “ लगा दो आग में पानी \nजवानी उसको कहते हैं, िमटा दो खुद अिजर्त दौलत को फुटानी उसको कहते \nहैं “। अनकर कमाईपर फुटानी सभ केयो कऽ सकैत छिथ । लेिकन फुटानी \nलेल İवयं Ņारा ओतेक धन िबना िकनको आāयकेँ अिजर्त ( माएक Ģयार एक \nअसीमीत İनेह भरल ममता पėीक Ģयार-बघबा दुलार, ताहूमे जोँ अज्ञान रूपी  \nअंधकारमे डूबल पैघ बापक बेटी होिथ)  \nकऽ सकी ई इĔजतक िवषए थीक । तेँ हेतु अपन पिरāमसँ “ िवńा \nददाित िवनयं, िवनयात् यात् पाÿतां, पाÿĜवां धन माĨोित, धनात् धमर्: तत: सुखं \n“एिह मागर्पर चलबाक पूणर् Ćयास किह कएलिन । बहुत रास िवआह Ņारा \nगमनक बाद दोसर वर सभकें ĆाĢत सुख सभ देिख िहनकहुँ आश- मनोरथ जे \nओिह समए पूरा निह भेल रहिन अपन पिरāमक बले आ भगवतीक कृपासँ ĆाĢत \nकएलिन । एकटा घड़ी, साइिकल आ रेिडयो ओिह समएक साधारण मणुįयक \nसाधारण आवĮयकता, माए-बापक साधारण आवĮयकता सभकेँ पूरा करैत, इहो \nअपन आश पुरौलिन। बादमे पėी जीकेँ पैघ बापक पैघ बेटीकेँ सेहो ईच्छा भेलिन \nजे आई कािŎ आ चवžी-अठžी सभक Ćचलन कम भऽ गेल छैक तेँ एकटा \nचेन िलतहुँ । हुनका लेल पėी जीक मनक बात िशरोधायर् भेलिन । दून गोटे \nबंबईमे बाजार गेलिथ और अपन आिथर्क िİथितकेँ देखैत एकटा चेन लेलिथ ।  26 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nबादमे पायल, कान आिद महकजे कोनो वİतुक आश भेलिन से ई सामĝयर्केँ \nिहसाबसँ खरीद कए पėीकेँ आश-मनोरथ सेहो पुरेलिखन । कारण जे पैघ बापक \nबेटी माÿ हेबासँ आश-मनोरथ निह पूरैत छैक अाि पतु पैघ बाप वा एकटा गरीब \nगृहसथ िकसान अपन बेटीकेँ हाथ उठाकऽ की दैत छिथन तािहसँ आश मनोरथ \nपूरैत छैक । यथा घरमेँ खीर बेनेबा काल खीरमे चीनी कतेक दैत िछएक, \nिमलबैत िछएक तािह अनुकूल खीर मीठ होएत न िक घरमे दू पņा पीनी चीनी \nराखल अिछ तािहसँ खीर मीठ अपने आप भऽ जेतैक । आ एिह छोट बातकेँ \nसेहो बुझबाक लेल थोरबहुत ज्ञान-चक्षु जरूर  खूजल हेबाक चाही । पर \nअफसोस जे हुनकर आिभमानी अज्ञानी बंद आँिख एिह सभमे सँ कोनो वİतु \nबातकेँ निह  सूझए देलकिन न बूझए देलकिन । कारण जे हुनकर तँ एकमाÿ \nउĿेĮय किलयुगक अपन जवानीपर हेबाक कारण “पितदासा İथानपर िकए İवयं \nपित िद िश देि खकेँ सािबत करबाक रहिन । पितकेँ देहमे आिग लगा अपन हाथ \nसेकैत छिथ । जलनसँ की ददर् होईत छैक ओ जलनाहर बूझैत छिथन न िक \nहाथ सेकिनहार । ताहूमे जखन किलयुग अपन पूणर् शैơवपर हो । यथा=६६ \nहे उधो बैरी नंद िकशोर, Ćसव पीड़ा की बांझ परेखत, रिव की बूझत चकोर, हे \nउधो बैरी नंद िकशोर ॥  \nआद-İवाद की मरकह जानए, परिहत जानए चोर । अबला (कमजोर) केँ \nदुख अबला जानए, अबला घरमे शोर, हे उधो तेँ हेतु जलनाहरक दु:ख, \nजलनाहरेटा बूिझ सकैत छिथĠह आिग सेकिनहिर हुनकर – सुलक्षणा पिė  निह ।  \nतथािप समए तँ देवी-देवताक लेल सेहो जखन निह रूकल  तँ िहनका सन \nअबला ƙाहमण लेल सेहो जखन किलयुग अपन पूणर् जवानी समए अपन गितसँ \nबीतैत रहल । \nिहनका लेल तँ िनयित बिन गेल रहिन जे “ नाव कागज का गहरा है \nपानी, िफर भी हर हालमे ( सभ दु:खकेँ सिहतहु) मुİकुराकर दुिनयादारी पड़ेगी \nिनभानी । “  \nदुिनयादारी कोनहुना हॅसैत िबता रहल रलिथ । ताहूमे जॱ िकनको दुĮमन \nिकछु तकलीफ दैत िछ्थĠह तँ ओ ओतेक अिधक कƠदायी निह होईत छैक \nजतेक अपनक देल कƠ होईत छैक । कƠ दैत छैक ।  \nकारण, करैला मणुįयकेँ जे तीत लगैत छैक तँ ओतेक तकलीफ निह \nहोईत छैक । परंतु जँ खीड़ वा रसगुĪला करैला सदृश तीत लागत तँ शायद \nअपनेक लोकिन Ƈहण (İवीकार) निह करबैक । परंतु ओहो सहैत घर जे शाित \nबनल रहए तािह लेल शाँत रहलाह । लेिकन हुनका पėीकेँ भूत अपन अलगे \nिदशामे नेने जा रहल छिन । िहनका पėीकेँ लेल िहनक िपता, माता, भाए आ \nबिहन बड़ पैघ बोझ छिथĠह । िहनकर (पėीक) िपता, माए, भाए (अपन सहोदर \nवा िपितयौत) या बिहन जे िकछु कहिन से सही िथकैक । ओ झूठहू बाजिथ, \nिहनका पितकेँ ठिक कऽ बेवफूफ बनाबिथ, िहनका पितकेँ घोखा दऽ अपन \nऊंगली सीधा करिथ ओ िहनका लेल ईĔजतक बात िथक । कारण िहनक  मैिथली कथा २००९-१० 27 \nपितकेँ अपमान तँ हुनकर पित माÿकेँ Ćभािवत करैत छिन । िहनकर ईĔजतपर \nओिहसँ कोनो फकर् निह पड़ैत छिन ई िहनकर बुिŀकेँ अज्ञान रूपी  िवशेषता \nिछयिन । नैहरमे िकनको िवआह होिन, उपनयन हो, āाŀ हो, मुंडन हो, \nिŅरागमन हो भाँज पूरब हुनक पėीकेँ वड़ पैघ आवĮयक काज भऽ जाईत छिन \n। ओिह सभ िवषएमे चचŭ लेल हुनका लाख बुझेलाक बावजूदहु सभसँ नीक \nसमए जखन बच्चा दूनू सांझ या भोरमे पढ़ए लेल बैसल रहतिन, तखनिह पढ़ाई \nजािहसँ बािधत हो, ताही समएमे िहनका घरमे अŇा-बĔजर खसाएब सभसँ बेशी \nिĆय छिन \nपिरणाम आई हुनकर दूनू बच्चामे सँ एकोटा ओतेक नीक पिरणाम निह \nपािब सकलिथ जकर संपूणर् पिरवार आ समाजकेँ आशा छल । िहनका लग \nआिब जािह समयमेँ िहनकर उĢतात एतेक जवानीपर निह छल िहनकर सहोदर \nभाए (पėीजीक भाए) एवं एकटा मिमयौत भाए माÿ हुनकर िनदųशनमे पढ़ाई कऽ \nआशातीष सफलता पौने छिथ । आ जखन िहनकर अपन बच्चाकेँ पिढ़-िलिख \nनीक बनबाक समए एलिन तँ िहनकर उĜपातक जवानी ओिह लŞयकेँ दूर \nिखसकबैत चल गेल । आई ओ अपन भाए-वा-बिहनकेँ ओिहठाम कोनो काजमे \nजेबामे कोन कथा जे ओकर चचŭ करबामे भय कऽ अनुभूित करैत छिथ । \nजािहमे मनसँ निह बािĪक नाम माÿ लेल गाम जेबाक आƇह करैत छिन, जेबा \nलेल Ĥयाकुल भऽ जाईत छिथ  । बूझल छिन जे ओ िपितयौत मुंडनक समएमे \nएक पेट भोजनक अलावा भोरमे चाह-जलपान सेहो निह देिथĠह । बच्चाक लेल \nसभटा कपड़ा बच्चाक भाए लेल सभटा कपड़ा आ िबिधगत सामान सभ भेिजये \nदेने रहिथन आ तैयो िबध पूरए लेल गाम जेबाक लेल पितकेँ एकटा दाससँ सेहो \nबेशी परेशान कऽ देने रहिथन ।  \nओिहठाम जखन हुनकर माए हुनका संगमे रहिथĠह तखन हुनका उपर आ \nहुनका माएकेँ उपर लांक्षणा उपराग और जुĪम कतेक केलिखन तकर वणर्ण \nजतेक कएल जाए से कम हएत । आवेशमे आिब, जवानीक अज्ञानी शĤदमे \nएतेक तक जे “ रौ पापी , हमरा लग िकएक सुतैत छैं, अपना माए लग सूत, \nआइसँ तोहर माए तोहर बहू िछयौ, हमरा लेल तू मिर गेलैँ, हम िसंदूर धो लैत \nछी आ चूड़ी फोिर लैत छी, तोहर भाए सेहो िकएक ने माएक खेबा-खचŭ \nजोड़तौक, एही रंडीकेँ हम भार निह उठेबै आि द-आिद ततेक तांडव नृĜय ई भोर \n– सांझ पसारब शुरु कऽ देलिखन जे अंतमे अपना नौकड़ीमे छुņी निह भेटलापर \nहुनके एक िपितयौत भायक संग, ई अपन माएकेँ अāुपूिरत नेÿसँ िटकट कटाए \nिवदा केने रहिथ । ओ िदन आईयो िहनका याद भेलपर आँिख भिर जाईत छिन \n। तैयो िजĠदगी िछएक । आिखर मौतहु तँ एतेक आसानीसँ िकनको निह भेटैत \nछिन । तेँ खूनक घूट पीिब जीवैत रहलाह, सभ दुख सहैत रहलाह । एिहना \nसमए बीतैत रहल । िहनका लेल घरमे चािर आदमीक आāम छिन जािहमे मोटा-\nमोटी एक आदमीकेँ भोजन एक्İƏा (अितिरक्त) बिनतिह छिन । ओकोनो अितिथ \nअĥयागतकेँ एलापर भोग होईत छिन निह तँ फेकल जाईत अिछ । परंतु िहनक  28 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमाए ओिह भोजनकेँ एतय Ƈहण किरतिथĠह तँ ओिहमे िहİसेदारीक Ćķ आिन \nबƌपात कऽ दैत छलिखन । िहनक िपता ओिहसँ िकछु वषर् पूवर्िह गत भऽ गेल \nरहिथन जे कथाक Ćसंगमे ि वषए याद निह रहबाक ƅममे छूिट गेल अिछ । \nजावत तक िहनकर िपता जीवैत रहिथĠह, िहनकर माता-िपता एक ईĔजत दार \nगृहİथक िजंदगी िबतौलिन जे आईयो गाममे एक आदशर् मानल जाईत आिछ । \nपरंतु समए बड़ बलवान होईत छैक । यमराज बाबा एक भाƖ शुक्ल नवमी ितिथ \nकेिहनक िपताकेँ उठा लेलिखन । तकरा बादिहसँ तँ किलयुग अपन िवकराल \nरूप  िहनका आ िहनका माएकेँ देखाएब शुरु केलिन जरर उपरो तक पिरणाम \nभोगलिन । एिहना िजंदगी कखनहुँ दुखक पहाड़क शीषर्पर तँ कखनहु मğयमे तँ \nकखनहुँसँ योगवशात् िकछु शांितयहुसँ बीतैत रहल । परंतु एिह ƅममे शांितकेँ \nक्षण बहुत कम आएल जिह कारण िकछु िनिĀत िदशा तेँ करब बड़ किठन \nरहलिन । तथािप कालक गित चलैत रहल, समए बीतैत रहल । पुन: एक बेर \nगाममे सपिरवार छुņी गेलाह। आ पėीसँ आदेश ĆाĢत भेलापर माएकेँ िदĪली \nअनलिन । िकछु िदन समए बड़ बिढ़या बीतल । परंतु शांितक िदन राİताक \nपड़व सदृश कमिह िदन चलल आ जे जननी िहनका जĠम देने रहिथĠह, ओिह \nअबला िवधवा जे मड़लापर अपन पितक छोड़ल जमीन कपाड़पर निह लऽ जेतीह \nतिनका पुन: Ćताड़ना पिहले जकाँ शĤद सभसँ शुरु भऽ गेल । एक िदन भेल, \nदू िदन बीतल, रोज-रोज एहने आतंक होइंत गेल आ बढ़ैत गेल । अंतमे एक \nिदन िहनका मजबूर भय अपन माएकेँ अपन छोट भाए लग पहुंचाबए पड़लिन । \nएिह दुखकेँ एकटा माए, एकटा संतान आ एकटा इंसान माÿ समिझ सकैत छिथ \n। एकटा हैवान, सुलक्षाणा निह, आ इएह भेल । हुनकर सुलक्षणा ĭयवहार निह \nसुधरलिन । हुनकर İकूल कालेजक पढ़ाईक दरĦयान पढ़ल पंिक्त “ ऐ खुदा तू \nमौत दे पर बदनशीबी निह दे “ एतय फेल भऽ गेलिन । ओ बदन-शीबक \nिजĠदगी जीबैत रहलाह आ आइयो जीब रहल छिथ । बादमे हुनकर माताक वृŀ \nशरीर, पित पिहनिह İवगीयर् भऽ गेल छलिखन, बेटा-पुतोहुकेँ एहने Ĥयवहार, एिह \nसभक कारण बहुत अिधक टूिट चुकल शरीर बहुत कमजोर भऽ गेलीह । \nदुिखत रहए लगलीह, छोट बेटा पुतहुँ गाममे संगमे रहबाक कारण यथासाğय सेवा \nशुāुषा केलिखĠह । लेिकन िहनका तीन महीना तक छोट भाए समाद दैत रिह \nगेलिन । भैया अिबयौक-भैया अिबयौक , आब माए निह बचतीह, माÿ िकछु \nिदनक मेहमान रिह गेल छिथ । भौजीकेँ एतिह रहए पड़िन, िहनका हरदम \nहरपल सेवा शुāुषाकेँ जरूरत  िछ । ई आिब अबैत छी, कािŎ अबैत छी, करैत \nरहलिखन । पėीजी किहयो जोर निह देलिखन जे अहाँ जैयो माताजी िथकीह । \nहमहूँ ( पėी जी लेल) जाएब आिखर ओ हमर सासूजी िथकीह । हम हुनकर \nसेवा करबिन । िकछु एिह तरहक सुिवचार किलयुगक Ćभाव निह उĭपž होमए \nदेलिखन । अंतमे हुनक माए- बेटा-बेटा करैत, ३ महीनातक असाğय तकलीक \nसहैत छ: सतानमे सँ िहनका सन भाग्यशाली (किलयुगक अनुकूल) संतानक मुँह \nिबना देखने वा देखौने एिह नाĂर शरीरकेँ Ĝयािग चिल गेलीह । हाय रे िहनकर  मैिथली कथा २००९-१० 29 \nभाग्य ।... \nबादमें ई हुनकर āाŀ कमर् हेतु अिग्न संİकार सभक बाद गाम पहुंचलाह \n। जीवैतमे दूटा मधुर बोल वा दू बेर पैर जाँित हुनकर सेवा कऽ आशीवŭद \nिलतिथ से निह कऽ सकलाह । मुदा बादमे मायक āाŀ बड़ बिढ़याँ जकाँ \nकेलिन। सॱसे गाममे यश भेलिन, सुलक्षणा पėीजी सेहो एिहमे केनो िवरोध निह \nकऽ पूणर् सहयोग केलिखन अ पूणर् यश भेलिन । परंतु की एिह उिक्तक पिरचय \nनिह देलिखĠह –कभी Ģयासे को पानी िपलाया निह । बाद (मृĜयु उपरांत) अमृत \nिपलाने से क् या फायदा ॥ ओ िहनक सासुजी रहिथन, िवधवा रहिथ, आबला \nरहिथ, िहनकर पितक माताजी रहिथĠह । हुनका संग ई Ĥयवहार की िहनका \nअपना बच्चापर नीक Ćभाव देतिĠह । की ई कुकुरक कथा जे हुनका सूखल \nहƂडी िचबाबए लेल देल जाईत छिन, हुनका हƂडीसँ निह अिपतु अपने मुँहसँ \nखूब खून िनकलैत छिन आ मािलक, हƂडी देनहार कहैत छिथन, हँसी करैत \nअओर चुबाऊ देिखयौक केहन ताजा माउस अिछ । ली? की हुनका (सुलक्षणा \nजी) अपन समथर् बेटा बेटीक अछैत एिह तरहक करबाक चाही? की हुनक \nिपितयौत भायक बच्चाक मुंडनक उपलŞयमे गाम जाएब, सासुजीकेँ दुिखत \nअवİथासँ बेशी जरूरी  रहिन । परंतु के सोचत? ककरा फुसर्त छैक ? एिहना \nमूखर् लोकिनक गित होइते रहतिन । आ अंतमे पĀाताप-पĀाताप-आ पĀाताप \nमाÿ हेतिन जखन İवयं ज्ञान हेतिन आ बजतीह-“अब पछताये होत क्या िचिड़या \nचुग गई खेत “।  \nई िलखल गेल अिछ किलयुगक हर ओिह ĭयिक्तक लेल जे आम खेबाक \nअिभलाषासँ नीमक गाछ रोपैत छिथ|   30 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \nजĠम : 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। \nआरंिभक िशक्षा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. ( मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली \n(İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहारसँ। \nBET [िबहार पाÿता परीक्षा (NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] \n“मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषएपर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका \nमाँ. भा. िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहारसँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-\nपिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समए-समएपर Ćकािशत। वतर्मानमे \nशैिक्षक सलाहकार ( मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा \nसंİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nअवसरक िनमŭण  \n(1) \n \nधनमाक थुथूने देिख हम बुिझ गेलहुँ, जे आई फेर ओकर कुहबा पाबिन \nभेल छैक। \nĆो. साहेबक ओिहठाम नोकरी करबाक ई धनमाक चिरम मास छलैक। \nओकर बड़का भाय सेहो िहनकिह ओिहठाम दू बरखसँ नोकरी करैत रहैक, पिछले \nमास ओकर Əाँसफर Ćो. साहेबक छोट भाए लग झिरया भऽ गेलैक। धनमाक \nभाइये तीन माससँ ओकरा Əेिनंग दैत छलैक बतर्न-बासनसँ लऽ कऽ रसोई \nबनाएब, बारहिन पोछा, कपड़ा-लþा साफ करब आिद-आिद। सभ लूिर तँ धनमा \nसीिख नेने रहए, खाली ओकरा तरकारीमे नून देबाक ठेकान निह रहैक आ तािह \nकारणेँ ओकरा किहयो-किहयो कुहबा पाबिन सहए पड़ैक। \nबारह बरखक धनमा देखएमे एकदम गोर-नार। उĔजर दग-दग अँगाकेँ \nजखन ओ िसलेिठया रंगक हाफ-पेĠटक तर िबना बेĪटिहक डोराडोिर चढ़ा \nअंडरसेिटंग करैक तँ बुझाइक जे कोनो अंगरेजी İकूलक चिटया हो। छौँड़ा \nचौथा िकलास धिर पढ़लो रहैक, बाप कहलकै “ गरीबक बेटा आब एिहसँ बेसी \nपिढ़ कऽ की करतैक? जो नोकरी कर गऽ घरमे दू पाइक मदित भऽ जाएत।” \n  \nने जािन िकएक हमरा धनमासँ िसनेह भऽ गेल छल। तेँ जिहया-जिहया \nहम Ćो. साहेबक बासापर राितकेँ ठहरी, भिरपोख धनमासँ गĢप-सĢप करी। नेना \nजाित, पिहल बेर घरसँ िनकलल रहैक, से जखन-जखन ओकरा अपन माए-\nबापक यािद आबैक ओ कपिस-कपिस कऽ कानए लागए। ओकर कानब आ  मैिथली कथा २००९-१० 31 \nमनोदशा देिख हमरा ओकरापर दया आिब जाइत छल। ओकरा Ćित दया हेबाक \nकारण हमरा आ धनमामे एकटा सामानता रहैक। धनमो अपन पिरवारक लेल \nनोकरी करैत रहए आ हमहुँ अपन पिरवारक खाितर नोकरी करैत छलहुँ। अंतर \nयैह छलैक जे धनमाक उिमर रहय 13बरख आ हम रही 25 बरखक। धनमा \nअपन सभटा दरमाहा अपन- माए-बापकेँ दऽ दैत छल आ हम दरमाहामे सँ िकछु \nबचा कऽ पिढ़तो छलहुँ। एखन हम एम.ए. क छाÿ रही। \nओना तँ धनमा सभ िदन Ƒाइंग हॉलमे सूतैत छल मुदा ओिहिदन ओ \nहमरिह पलंगक नीचाँ अपन पिटया-दरी िबछा पिड़ रहल। जखन राित िन:शĤ द \nभऽ गेलैक, Ćो. साहेब आब सूित गेल हेताह, ई जािन धनमा हमरा टोकलक। \n“अइँ यौ भाइजी, टाटाक नून आर नूनसँ बेसी नूनगर होइत छैक की?” \n“निह तऽ!” \nनिह यौ भाइजी हम से निह मानब, एिहसँ पिहने हमरा ओिहठाम ‘ कैĢटन \nकूक’ नून अबैत रहैक, तरकारीमे दू चĦमच िदयैक तखनो मािलक आ मिलकाइन \nिकछु निह बाजए। ई सार टाटाक नून जिहयासँ आएल छैक हमरा एकर अंदाजे \nनिह रहैए। डेढ़ चĦमच िदऔक तखनो जहर आ एक चĦमच दऽ िदऔक तखनो \nजहर। अही नूनक खाितर हम एतेक मािर खाइत छी। \nअच्छा एकटा बात कह धनमा, “ तोरा ओिहठाम टाटाक नून किहयासँ \nअबैत छौक?” \n“एक माससँ।“ \n“एिह एक मासमे तोरा कैक बेर मािर लागलौ?” \n“अही बेर।” \n“बस । एकर माने भेलैक जे गलती तोहर छौक नूनक निह।” \nआ हमरा मािलकक कोनो गलती निह? ओ निह बुिझ सकैत छिथ जे \nिधया-पुता छैक एक िदन गलतीए भऽ गेलैक तँ की हेतैक, एहन छोट-सन \nगलतीक लेल एहन मािर? हुनक बेटो तँ हमरे तुिरया छैक, ओकरा िकएक निह \nमारै छिथन? जानै छी भाइजी कािŎए गणेश हमर 30 टा टका चोरा कऽ \nआइसƅीम खा लेलक, मुदा चोिर-सन अपराधक बाबजुदो मािलक ओकरा िकछु \nनिह कहलिथन। \n“तोहर 30 टका चोरा लेलकौक! तोरा कतसँ टका एलौ?” \nहुँ-हुँ भाइजी, हमरा 93 गो टका छैक। मािलकक ओिहठाम जे पर-पाहुन \nसभ अबैत छिथन से हुनका सभक अटैची आ बैग जे नीचाँ धिर लऽ जाइत \nिछयैक तँ ओ सभ किहयो-किहयो हमरा पाँच-दस टका दऽ दैत छिथ। हम ई \nटका अपना मािलकीिनकेँ दऽ दैत िछयैक राखए लेल। ओिह घरमे टेबुलपर \nएसनो वला एकटा उजरा िडĤबा देखने िछऐक? ओिहमे हमर सभटा टका रहैत \nछैक। 100 सए टका पूिर जतैक तँ हम अपना छोटकी बिहन लऽ फराक \nकीनबै। कािŎ गणेश ओिहमेसँ टका चोरा नेने छलैक। \nअच्छा कोनो बात निह, Ćो. साहेब गणेशकेँ िकछु निह कहलिथन एकर  32 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमाने भेलैक जे आगू चिल कऽ ओकर संİकार खराब भऽ जेतैक। तोँ चोिर निह \nकरैत छैँ एिह लेल तोहर संİकार नीक भऽ जेतौक। एखन तो नेना छैँ ई सभ \nबात निह बुझबेँ। \nहँ यौ भाइजी, हम सभ बात बुझै िछयै। गणेश पढ़ै-िलखै छैक ओकर \nसंİकार कतबो खराब हेतैक तैयो ओ बाबूए कहौताह आ धनमा धनमे रिह \nजाएत। \nएहन बात निह छैक धनमा, गुलटोपीकेँ िचĠहैत छही? ओ कतेक पढ़ल-\nिलखल छैक से जानैत छही? निह ने! ओ औंठा छाप छैक, औंठा छाप, आ \nकेहन चमचम करैत गाड़ीपर चढ़ैत छैक? ओकर मुंसी बी.ए.पास छैक। गुलटोपी \nिठकेदार िछयै। लोकमे बस मेहनित, लगन आ इमानदारी हेबाक चाही ओ किहयो \nिकछु कऽ सकैत अिछ। ई सभ बात तोँ एखन निह बुिझ सकबेँ कने आर \nचेठनगर भऽ जो तखन अपनिह बुिध भऽ जेतौक। \n.............................. \n“अइँ यौ भाइजी! अहुँ गरीब िछयै?” \n“के कहलकौ?” \nĆो. साहेब बाजैत रहिथन जे “िववेक बƂड गरीब छैक। कमा कऽ घरो \nदेखै छैक आ पढ़बो करै छैक।” \n“हँ, ठीके कहलथुन।” \nतँ अहाँ मैिथली िकएक पढ़ैत छी, साइंस िकएक निह पढ़ैत छी? साइंस \nपिढ़कए लोक डागदर, इंजीिनयर बनैत छैक। Ćो. साहेब कहैत रहिथन “बेचारा \nसाइंस कतएसँ पढ़तैक? ƀयूशनक टका कतएसँ आनतैक तैँ मैिथली पढ़ैत \nछैक।” अइं यौ भाइजी मैिथली बड़ खराप िवषए होइत छैक? \nनिह रौ बकलेल। भाषा कोनहुँ खराप निह होइत छैक। भाषाक िवषएमे \nसोचएबला खराप होइत छैक। अच्छा एकटा बात बता “तोरा जँ मैिथली बाजए \nनिह आिबतौक तँ तू हमरासँ बात कऽ सिकतेँ?” \nनिह यौ भाइजी! Ćो. साहेब फूिस बाजैत रहिथन। मैिथली सन सरस आ \nनीक आन कोनो भाषा भइयेँ निह सकैये। हुनका देखैत िछयैन जे ओ Ćो. सभक \nसंगे मैिथली बाजैत-बाजैत अंगरेजीमे िकदन कहाँ िगिटर-िपिटर, िगिटर-िपटर \nबाजए लागैत छिथन। \nअच्छा ई बताउ मैिथली पिढ़ कऽ अहाँ Ćो. बिन सकै छी? \nहँ, िकएक तिह! \nतखन तँ अहाँ Ćो. अवĮये बनब भाइजी। \nधुर, पकलाहा निहतन। \nभाइजी एकटा बात आर कहू, “ गरीब लोक किहयो धिनक बिन सकैत \nअिछ?” \n“एकदम बिन सकैत अिछ?” \nधनमा कने काल चुप रहल, आ चुĢपे-चुप सुित रहल।  मैिथली कथा २००९-१० 33 \n \n(2) \nहम साल भिरसँ िदĪलीक एकटा Ćाइवेट कĦपनीमे काज करैत छी। \nĆेमनगरसँ लाजपतनगर धिर Ćायः बससँ आन-जान होइत अिछ, किहयो काल \nलोकल Əेनसँ सेहो चिल जाइत छी। आइ कĦपनीमे कने बेसी काल रुकए पड़ल \nसे भूखसँ छोहाटल रही, तेँ पापड़-पापड़क शĤद सुिन पापड़वलाकेँ बजेिलए “ ऐ \nपापड़वाले! एक पापड़ देना।” पापड़ वला सोझाँ आएल, पापड़ देलक। पाइ देबए \nलागिलऐक की ओ पापड़ वला हमरा पएरपर खिस पड़ल आ बड़ दुखी İवरेँ \nबाजल—“भाइजी हमरा निह िचĠहिलयै? हम धनमा।” िधयानसँ देखलहुँ ओ धनमे \nछल। हमरा कने ग्लािनओ भेल। हम तĜक्षण उिठ धनमाकेँ हृदय लगा लेिलऐक \nदुनू गोटे भाव-िवभोर भऽ गेलहुँ। हम धनमाकेँ अपन कातमे बैसाबैत पूछिलऐक, \n“कह धनमा की हाल-चाल, एतए कोना?” \nओ बाजल भाइजी अपनेकेँ İमरण अिछ हमर ओ मािर? ओ राित? हम \nओतए मािर खाइत-2 तंग भऽ गेल रही। तरकारीमे नून बेसी भऽ गेल तँ मािर, \nनून कम भऽ गेल तँ मािर, कपड़ामे दाग रिह गेल तँ मािर......। भाइजी अंितम \nराितकेँ जे हमरा अपनेसँ भेंट भेल छल तकर परातेक बात िछयै, Ćो. साहेबक \nडेराक नीचाँ जे चाहक दोकान रहैक हलाल खानक, तकरिह बेटा िदĪलीमे \nदरजीक काज करैत रहैक, ओकरेसँ हमर भेंट भेल तँ ओ कहलक—“चल हमरा \nसंगे िदĪली, ओतए कपड़ामे काज-बुटाम लगिबहेँ बैसल-2, खेनाय-िपनाय आ पाँच \nसए टका मिहना देबौ।” हमरा लग भाड़ा जोगड़ पाइ रहबे करए, ओिहिदन भािग \nगेलहुँ ओतएसँ। तीन मास धिर ओकरिह दोकानपर रहलहुँ। ओिह दोकानक \nबगलिहमे एकटा पापड़बला रहैक जकरा ओिहठामसँ िनतिदन देिखऐक हमरे सभक \nतुरक बच्चा सभ थाकक-थाक सेदल पापड़ लऽ जाइक। एक िदन हम ओिह \nदोकानपर गेिलऐक तँ भाइसाहेब ( पापड़वला) हमरा कहलक- “ पापड़ बेचोगे? \nदेखते हो ये लोग तुĦहारी ही उƛ के हैं 100 रुपया रोज कमाता है। पूंजी भी \nतुĦहारी नहॴ लगेगी, बस यहाँ से सेंका हुआ पापड़ ले जाओ, िदन भर घूम-\nघूमकर बेचो और शाम को पैसा जमा कर दो। एक पापड़ का तुमको 50 पैसा \nदेना होगा उस पापड़ को दो रुपये में बेचो। मतलब एक पापड़ पर तुमको \n1.50 पैसा बचेगा, िजतना बेचोगे उतना ही कमाओगे।” हमरा ई िबजनेस जँिच \nगेल। हम दोसरिह िदनसँ पापड़ बेचए लागलहुँ। पिहने िकछु िदनतँ करोलेबाग \nधिर रहैत छलहुँ, मुदा आब तँ ततेक ने उडाँत भऽ गेल छी जे िदĪलीक साइते \nकोनो एहन कोन हेतैक जतए हम निह गेल छी। एखन हमर दूटा िबजनेस चलैए \nभाइजी। भोर 8 बजेसँ 11 बजे धिर राम मनोहर लोिहया अİपतालक गेटपर \nनािरयर बेचैत छी, ओहुमे एक पीसपर सरपट आठ अनाक बचत छैक। दू सए \nपीस तँ िनदान िबिकए जाइत छैक। सए टका रोज हमरा ओिहसँ अबैत अिछ। \nसाँझ चािर बजेसँ राित नओ बजे धिर बस, Əेन, पाकर् सभमे पापड़ बेचैत छी तँ  34 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nओतहुँ िनदान 4-5 सए पीस पापड़ बेिचये लैत छी।  \nहम मोने-मोन िहसाब लगबए लागलहुँ, “ नािरयरमे 100 सए टका आ \nपापड़मे 400 डयोढे 600 टका। एकर माने धनमाक कमाइ एखन 700 सँ \n800 टका रोज छैक।” \nधनमा आगू बाजल—भाइजी, हम तीन साल धिर ने घरमे कोनो िचňी-पÿी \nदेिलऐक आ ने ककरो जानए देिलऐक जे हम कतए छी। हमर माए-बाप आ गाम \nसमाजक लोक बुझए जे “धनमा मािर-हिर गेल।” \nतीन सालक बाद गाम गेलहुँ। ओतए दू कोठलीक पĸा ढोकलहुँ। तीन \nिबगहा खेत िकना, देिलऐक बाउकेँ। एक जोड़ बड़द आ एकटा पिĦपंगसेट सेहो \nकीिन देिलऐक। अिगला मास एकटा टेक्टर िकनए चाहैत छी। हमर बड़का भाय \nआब गामिहमे रिहकए खेती-बारी करैए। ओकरो Ćो. साहेबक भायक ओिहठामसँ \nचाकरी छोड़ा देिलऐक। हमर बिहन िमĪलत İकूल दिरभंगामे पढ़ैत अिछ। ओ \nएखन दसमामे छैक। पढ़एमे बड़ चĠसगर, सभ साल अपन कक्षामे फİटे करैत \nछैक। कहैत छैक “हम डाकदर बनब”। हमरा िवĂास अिछ भाइजी हम ओकरा \nडागदर बना देबैक। धनमा आगू बाजल—“अहाँ अĢपन कहू भाइजी अपने एतए \nकोना?” \nहम एतए एक बरखसँ छी, एकटा Ćाइवेट कĦपनीमे काज कऽ रहल छी। \n5000 हजार टका दरमाहा अिछ हमर। \n“बस पाँच हजार! एिहमे कोना गुजर करै छी यौ भाइजी?” \nरौ धनेसर तोरा बुझल छौक ने जे हम मैिथलीसँ एम.ए. केने रही। \nमैिथलीक सिटर्िफकेट लऽ कऽ सॱसे िदĪली धांिग देिलऐक? एतए भाषा निह \nटेिĊकल ज्ञान चाही। \nधनमा कनेकाल चुप भऽ गेल..... ओ बाजल-- भाइजी अहाँ तेँ तेहन ने \nबात हमरा किह देिलऐक जे हमरा िकछु फुिरते निह अि छ? आब आइ हम \nअहाँकेँ निह छोड़ब, अहाँकेँ हमरा बासापर जाए पड़त। \n \nधनमा हमरा िववश कऽ देलक, ओिह िदन हम करोले बाग टीसनपर उतिर \nगेलहुँ। \nधनमाक बासा करोलबाग टीसनसँ लगीचे रहैक।  \nओिह छोट-सन घरक एक िहसमे रसोई बनएबाक बरतन-बासन रहैक, \nदोसर िदसमे ओकर कपड़ा–लþा, ओछाओन आिद आ शेष भागमे एकटा बड़काटा \nरैक रहैक जािहमे िकताब सभ ढाँसल। ओकरा ओछाओनपर सेहो कैकटा \nमैिथलीक पÿ-पिÿका सभ िछिड़आइल रहैक, से देख हमरा कने अचरज भेल। \nधनमा हमर मनोदशाकेँ भाँिप लेलक। ओ बाजल—“भाइजी ई हमरे डेरा िथक \nिनिĀĠत रहू। हम अहाँकेँ एतय निह अिनतहुँ, अहाँ जतबे बािज देिलयैक जे \nमैिथलीसँ एम.ए.....। भाइजी हमरा अहाँक ओ उपदेश सभ एखन घिर İमरण \nअिछ। अही ने हमरा एकिदन कहने रही जे, Ćेमचंद गिणतमे फेल भऽ गेल  मैिथली कथा २००९-१० 35 \nछलाह, जयशंकर Ćसाद पचमे धिर पढ़ने छलाह, गुलटेन औंठा छाप अिछ आ...., \nभाषा कोनो निह खराप होइत छैक, मेहनित, लगन, इमानदारीसँ.......। भाइजी \nअहाँ मैिथलीक धनेसार कामितकेँ जनैत िछयैन?” \nहँ, हुनकर िकछु रचना सभ पढ़ने छी, चेहरासँ हम हुनका निह िचĠहैत \nिछयिन। \nओ बाजल तऽ िलअ आइ चेहरो देिखए िलअ हमही छी अहाँक धनेसर \nकामित। भाइजी हम अहीसँ Ćेरणा लऽ कऽ आइ İवाğयायक बलेँ मैिथली \nसािहĜय मğय धनेसर कामितक नामे ख्यात् छी। यौ आइ हम Ćितमास ओतेक \nटका कमा लैत छी जतेक Ćो. साहेबक दरमाहा छिन। भाइजी अहाँ पढ़ल-\nिलखल लोक छी, 5000 केँ 50000 मे कोना बदलल जाए? से अहाँ सोिच \nसकैत छी। माफ करब भाइजी! छोट मुँह पैघ बात। हमरा जिनते अहाँ \nअवसरक Ćतीक्षा कऽ रहल छी, िकछु निह भेटत, िकछु निह कऽ सकब, भाइजी \nअवसरक िनमŭण करू , िनमŭण.....। \nहम मोने-मोन सोचए लेल बाğय भऽ गेलहुँ जे 18 बरखक अनपढ़ (?) \nधनमा नीक आिक हमरा सन 30 वषŰय मैिथलीक İनातकोþर?  36 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nगń-पń भारती \nसॲगर \nमूल कॲकणी कथाः \nखपच्ची, लेखकः \nिहĠदी अनुवादकः मैिथली रूपाĠतरण : \n \n  \n  \nāी सेबी फनŭनडीस डॉ. चĠƖलेखा िडसूजा डॉ. शंभु कुमार िसंह \nसॲगर \n13 िसतĦबर, िदन मंगल। भोरे-भोर मोबाइल खनकल। हमरा ओछाओनक \nलगिहमे मोबाइलक Ćकाश एना िझलिमलाइत छल जेना िभनसरे कोनो अİपतालक \n‘वैन’ रोगीकेँ ल’ क’ िनकलल हो। हम अपन आँिख मलैत मोबाइल \nउठौलहुँ...देखलहुँ तँ नĦबर िचर-पिरिचत छल। शैलीकेँ। शैली माने हमर िमता, \nजे हमरे ऑिफसमे काज करैत अिछ। बहुत नीक आ िजĦमेवारीक पदपर ओकर \nिनयुिक्त भेल छैक। ओना देखल जाय तँ अपन İवभावसँ ओ एकदम सरल आ \nअपन काजसँ मतलब राखए वाली। नरम-नरम घॲघा-सन। जँ क्यो िकछु किह \nदेलक तँ चुपचाप सुिन लइवाली। साँच पुछू तँ ओ हमरो बड़ नीक लागैत \nअिछ। हमरा बुझने सभ कĠयाकेँ शैलीए-सन हेबाक चाही। हम अपन मोनक \nबात कैक बेर ओकरा बतएनहुँ छी मुदा ओ ओकरा अनसुना किर दैत अिछ। \nहम सभ एक दोसराकेँ लगधक सात बरखसँ जानैत छी। हमरा सभक दोİती \nिवĂिवńालयमे पढ़बाकाल भेल छल। शैलीक हँसबाक अंदाज आ ओकर सरल \nİवाभाव दुनू हमरा अतीव पिसž अिछ। संभवतः यैह कारण रहल हेतैक जे हम \nओकरा िदस झुकल चिल गेलहुँ। आइ तँ जेना ओ हमर िमता निह अिपतु हमर \nछाँह हो तिहना बुझाइत अिछ। आइ ओ हमरा लेल हमर सभसँ करीबी बिन गेल \nअिछ। \nहेलो..... हम मोबाइल उठबैत कहलहुँ। \n“शागू हम शैली बािज रहल छी.... हम एखनिह अहाँसँ भेंट करए चाहै \nछी।” \nशैलीक ई जबाब तँ जेना हमरा आँिखक िनžे उड़ा देलक। \n“मुदा बाद की िथक? से तँ साफ-साफ बताउ.......”  मैिथली कथा २००९-१० 37 \n“बताएब, सभ िकछु बताएब। मुदा अहाँ भेंट तँ िदअ।” \nठीक छैक भेंट क’ रहल छी... ऑिफसमे... 9:30 बजे। \n“निह, निह एखनिह िमलबाक अिछ।” शैली बाजिल। \n“मुदा एखन...” \n“निह, निह हम िकछु निह सुनए चाहैत छी।” किहतिह ओकर बोली \nजेना काँपए लागलैक। \n“देखू शैली कानू निह Ģलीज.....” \n“हम की करी शागू! हमरा समझमे िकछु निह आिब रहल अिछ।” ओ \nबाजिल। \nहमरा शैलीपर दया आिब गेल। \n“ठीक छैक, हम एखनिह अहाँक ओतए आिब रहल छी। साढ़े आठ \nबजे धिर हम आिब जाएब, अहाँ घबराउ जुिन।” ओकर साहस बढ़बैत हम \nकहिलऐक। \n“ठीक छैक, हम अहाँक बाट देिख रहल छी।” कहैत शैली मोबाइल \nबž क’ देलक। \nहे भगवान ! की भेल हेतैक ? ई सोचैत-सोचैत हम हाँइ-हाँइ कऽ मुँह \nधोलहुँ, कŎुके पिहरलाहा अंगा-पेंट पिहर िनकिल गेलहुँ। घरसँ िनकलतिह हमरा \nमोनमे कैक Ćकारक शंका-कुशंका केर चƅ चलए लागल। आिखर की भेल \nहेतैक शैलीकेँ? की ओकर मोन खराब भ’ गेलैक? वा अचानक टकाक कोनो \nबेगरता पिड़ गेलैक? हम आर झटिक कए चलए लागलहुँ। पौने आठिहं बजे हम \nशैलीक घर पहुँच गेलहुँ। \nपिछला बेर जे शैली अपन घर गेल छलीह तँ ओ “वाल” (एक Ćकारक \nतरकारी) क लþी आनने छलीह। आब ओ लþी नरम-मोलायम पातक संग \nसॲगरक सहारे उपर िदस बिढ़ रहल छल, संगिह ओ अपन जिड़ जमएबाक \nजतन क’ रहल छल। \nदरबĔजा खटखटएलासँ पूवर्िहं शैली दरबĔजा खोललक। ओ शाइत हमर \nपयरक आहिट सुिन नेने छल। जिहना हम घरमे Ćवेश कएलहुँ, शैली दरबĔजा \nबž क’ हमरासँ िलपिट गेल। शैलीक ई ĭयवहार हमरा लेल एकदम अĆĜयािशत \nछल। “ शैलीक ĭयवहार एहन िकएक भ’ गेलैक?” हम मोने-मोन सोचलहुँ। \nजरूर  िकछु िवशेष भेल छैक, तखनिह तँ ओ हमरा अपन िहतिचंतक बुिझ एना \nक’ रहल अिछ? हम नहुँए-नहुँए ओकर पीठ सहलाबैत रिहलऐक। \n“की भेल शैली? ऐना बतािह जकाँ िकएक क’ रहल छी? िकछु बाजबो \nतँ करू ?” \nओ शनैः-शनैः अपनाकेँ हमरासँ अलग कएलक आ हमरा मुँह िदस िनहारए \nलागलीह। \nहमरा बुझा रहल छल जे जरूर  शैलीक संगे िकछु अिनƠ भेल छैक? \nओकरा आँिखसँ नोर तेना बहैत रहैक जेना भदवािरक इनारसँ पािन बहराबैत  38 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nछैक। हमरा मोन पड़ल अपन गामक “ सेजांव” उĜसव जािहमे लोक इनारमे \nकूिद जाइत छैक आ छपाक होइतिह पािनक छॴटा एमहर-ओमहर पसिर जाइत \nछैक। शैलीक आँिखक पािन फेर उफन’ लागलैक। ओ फेर हमरासँ िलपिट \nगेल। एिहबेर ततेक नोर बहलैक जे हमर अँगा भीज गेल। ओकर शीतलता मानू \nहमरा हृदयकेँ सेहो भीजा देलक। हमहूँ बरफ जकाँ िपघलए लागलहुँ। हमरा \nजीवनमे सदैव एकटा दृढ़ गाछक सदृश ठाढ़ रहएवाली शैली आइ िसगरेटक पुþी \nजकाँ ढ़िह रहल छलीह। \n“शैली आिखर िकछु बताउ तँ ! आब तँ हम अहाँक समक्ष छी।” \nई सुनतिह शैली आर फफिक-फफिक कऽ कानए लागलीह। \n“देखू शैली, एना कानने कलपनेसँ काज निह चलत, जाधिर अहाँ िकछु \nबताएब निह हम कोना बुझू?” \n“हम लूिट गेलहुँ शागू.... हम तबाह भ’ गेलहुँ.....फँिस गेलहुँ....हमर \nइĔजित पािन भ’ गेल.... हमरा लूिट लेल गेल.....।” \n“अरे.....अरे.....शैली, ई अहाँ की बािज रहल छी? बाजएसँ पिहने अपन \nशĤदकेँ नािप-जोिख लेल करू। ” \nहमरा लेल ओकर ई बात बहुत दुखदायी छल। आइ शैली एना बतािह \nजकाँ िकएक क’ रहल छलीह? एिहसँ पिहने तँ ओ हमरा संगे शĤदक एहन खेल \nनिह खेलने छलीह? \n“बाजू शैली, की भेल...” \n“हमर कपारेमे आिग लािग गेल अिछ....। हमर महीनवारीक िदन बीत \nगेल अिछ, आ....। कािŎ हम डॉक्टरसँ चेकअप करौलहुँ तँ...।” \nओ ई बात! तँ शैलीक परेशानीक ई कारण छैक। हम मोने-मोन \nसोचलहुँ। \n“पिछला महीनवारीक कोन तारीख छल? हम पुछिलऐक।” \n“दुइ अगİत।” ओ बाजिल। \nहम मोनिह-मोन िगनती लगएलहुँ....कैक िदन िनकिल चुकल छलैक। हमरा \nिकछु बाजएसँ पूवर्िह शैली बाजल—सात िदन धिर हम बाट देखैत रहलहुँ कािŎए \nडॉक्टरसँ देखएलहुँ, िरपोटर् + + आएल छैक। \n+ + केर माने भेलैक जे शैलीक कोिखमे नव ‘ जीव’ अिİतĜवमे आिब \nगेल छैक। हमरा िमताकेँ िबयाहसँ पिहनिह कĪयाणक योग भ’ गेलैक। हम ई \nकी सुिन रहल छी? कोना भ’ गेलैक ई सभ? हमरा माथ घूमए लागल... कैक \nĆकारक सवालसँ हमर माथ फाटल जा रहल छल। ओमहर शैली अनवरत रूपेँ  \nकािन रहल छलीह। हे भगवान! शैलीक घरक लोककेँ जखन एिह बातक आभास \nहेतैक तखन की हेतैक? \nएखन शाइत शैलीकेँ साĠĜवनाक आवĮयकता छलैक। शैलीक कपारपर \nिवपितक पहाड़ टूटल रहैक आ हम पþा जकाँ काँिप रहल छलहुँ। जेना जाड़क \nिदनमे शीशीक तेल जिम जाइत छैक तिहना हमहुँ जड़वत भेल जा रहल छलहुँ।  मैिथली कथा २००९-१० 39 \nके छी जे शैलीकेँ एिह दशामे आिन देलक? ई जानब हमरा लेल आवĮयक भ’ \nगेल छल मुदा तािहसँ पिहने ई जानब जे, जे िकछु शैली किह रहल छलीह से \nसाँचे िथक वा...। \n“शैली भ’ सकैछ अहाँक अंदाज गलत भ’ गेल हो..। भ’ सकैछ \nडॉक्टरक िरपोटर् गलत हो....। अहाँ घबराउ जुिन। हम हरदम अहाँक संग छी, \nदुखमे, सुखमे सभमे।”हमरा बातसँ शैलीक मोन कने हĪलुक भेलैक। आइ धिर \nजे बात हम शैलीकेँ निह कहबाक साहस केने रही से आइ एतेक आसानीसँ कहा \nगेल। शैली एकर माने की िनकालने हेतैक से भगवाने जानिथ। ओना शैली \nएखन जािह मानिसक िİथितसँ गुजिर रहल छलीह एहनमे हुनकासँ एहन सभ \nबातपर उमेदो करब उिचत निह छलैक। \n“शैली अहाँ जे किह रहल छी से गलतो तँ भ’ सकैछ? पिहने डॉक्टरसँ \nनीक जकाँ पूिछ तँ िलअ।” \n“आ जँ डॉक्टर फेर वैह बात कहलक तखन?” शैली बाजिल। \n“ओ बादमे देखल जेतैक।” हम कहिलऐक। \n“हम अपन जान द’ देब। मिर जाएब। हम आब जीबए निह चाहैत \nछी।”कानैत-कानैत ओ बाजिल। \n“हमसभ आइए डॉक्टर लग जाएब।” हम कहिलऐक। \n“कखन?” शैली तपाकसँ बाजिल। \n“ऑिफसक बाद, छओ बजेक लगधक। आइ हमहुँ अपन ऑिफसक काज \nजĪदीए जĪदी िनपटा लेब।” ई कहैत हम ओकरा सांĜवना देबाक Ćयास \nकएलहुँ। शैली हमरा मुँह िदस देखैत रहलीह। हम ऑिफससँ जĪदी िनकलए \nवला निह छी से शैली नीक जकाँ जानैत छलीह। ओ सोिच रहल हेतीह जे \n“शाइत हम हुनका समए द’ कए मुकिर जाएब।” \n“अरे हम अहाँसँ Ćॉिमस क’ रहल छी हम अवĮय आएब। चाहे कतेको \nकाज िकएक निह हो।” \nशैली िकछु पल केर लेल अपन आँिख बž क’ लेलक। जेना ओ सोिच \nरहल हो जे जँ हम निह आएब तखन की हैत? \n“शैली अहाँ जĪदी-जĪदी तैयार भ’ जाउ। हम बाहर अहाँक बाट जोिह \nरहल छी। कहैत हम ओकरा गालपर हाथ फेरलहुँ आ ओकर आँिखक नोर \nपोछलहुँ।” \n“अहाँ डरब निह चलू देखैत छी जे आइ साँझकेँ डॉक्टर की कहैत \nछिथ”—कहैत हम ओकर देहरी पार कएलहुँ। शैली शीƈिह अपन कपड़ा \nबदललक आ हम दुनू बाहर िनकिल गेलहुँ। \nअहाँ नाĮता कएलहुँ की निह? ई पूछब हम उिचत निह बुझलहुँ, तथािप \nपुछलहुँ--- \n“ऑिफसेक कैंटीनमे क’ लेब” ओ बाजिल। \nओिह िदन भिर रİता शैलीक पएर नहुँए-नहुँए आगू बढैत रहल। ओकर  40 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nमोन जे टूिट गेल रहैक! हम ओकर ओिह मोनक टुटलका तागकेँ जोड़बाक \nĆयास क’ रहल छलहुँ। हमरा मोनमे एक पलक लेल भेल जे हम शैलीक हाथ \nअपन हाथमे थािम ली, मुदा बाट चलित एिह तरहक ĭयवहार हमरा शोभा निह \nदेत, ई जािन हम अपन िवचार दिमत क’ देलहुँ। \nगुमसुम शैली अपनिह िवषएमे िकछु सोिच रहल छलीह ई जािन हम \nओकरा टोकिलऐक---- \nहाँ.....25। शैली उþर छल। \n“की भेल?” हम पुछिलऐक। \nशैली मौन रहलीह। \nहम फेर पुछलहुँ। \nशैली मौन। \nहमरा मोनमे भेल जे शायत शैली सीढ़ी चढ़ैत काल अपन उिमरक संबंधमे \nसोिच रहल छलीह। हम पाछू मूिड़ क’ सीढ़ीक िगनती कएलहुँ ओ ठीक पच्चीसे \nछल। पच्चीस सीढ़ी आ पच्चीस साल, मेल बड़ नीक छलैक। पच्चीस सीढ़ी \nचढ़लाक पĀात् ऑिफसमे Ćवेश आ पच्चीस सालक पĀात् माए बनब......कुमािर \nमाए? शाइत एिह लेल ई क्षण ओकरा लेल सुखदायी निह छलैक। कैंटीनमे हमरा \nदुनूक नाİता-पािन भेल आ साँझमे िमलबाक बात क’ हम दुनू अपन-अपन \nऑिफस चिल गेलहुँ। \nपूरा िदन काज करैत हम शैलीएक संबधमे सोचैत रहलहुँ। बीचिहमे हम \nएकबेर ओकरा इंटरकॉम नĦबरसँ फोन केिलऐक। \nशैली, केनह छी अहाँ? देखू धैयर् राखब, हम अवĮय आएब....कहैत हम \nफोन रािख देलहुँ। \nदूपहरमे एकबेर फेर हमसभ लंचक समएमे िमललहुँ। ओ भोजन करबासँ \nमना करैत छलीह। हमहुँ उपासे करब। ऐहने नाजुक समएमे तँ िमतकेँ िमतक \nआवĮयकता होइत छैक। हम ओकरा सहारा द’ रहल छिलऐक ई सोिच हमरा \nखुशी भ’ रहल छल। \nएखन घड़ीमे पाँच बजैत रहैक। ठीक ओिह काल शैली हमरा मोबाइलपर \n‘िमसकॉल’ द’ क’ समएक संबंधमे आगाह कएलक। साढ़े पाँच बजएसँ पूवर्िह हम \nऑिफससँ बाहर आिब गेलहुँ। शैलीओकेँ झटिक क’ आबैत देखिलऐक। \n“चली?” \nहमर Ćķ सुनएसँ पिहनिह शैलीक पएर बिढ़ चुकल छलैक। हमसभ \nअİपताल पहुँचलहुँ। हमरा आभासो निह भ’ सकल जे कखन शैली हमर हाथ \nकिस क’ पकिड़ नेने छलीह। ओ डिर रहल छलीह। ओकर हाथ काँपैत \nछलैक। \n“डॉक्टर छिथ?” हम İवागत कक्षमे पुछिलऐक। \n“हँ, हँ छिथ” कहैत ओ İवागत अिधकारी हमरा बगल कुसŰपर बैसबाक \nइशारा कएलिथ।  मैिथली कथा २००९-१० 41 \nहम दुनू जा क’ कुसŰपर बैिस गेलहुँ। हम डॉक्टरक कक्षमे हुलकी \nमारलहुँ, आ सामने नामपņपर सेहो, िलखल रहैक—डॉ. गीता। हम बुिझ गेलहुँ जे \nयैह डॉ. िथकीह। देखएमे एकदम सुžिर, सौĦय। हम मोने मोन सोचलहुँ जे \nशायत डॉ. गीता कहतीह—“शैली अहाँ एकदम नामर्ल छी” आ हुनक ई वाक्य \nशाइद हमरा सभक मोनक ƚम तोिड़ देत। एतबिहमे नसर् आवाज देलक—“अहाँ \nसभ अĠदर जाउ।” \nडॉ. गीता एकदम मधुर आवाजमे पुछलिथ— “कहू की तकलीफ अिछ।” \nडॉक्टरक पķ सुिन हमर रोइयाँ ठाढ़ भ’ गेल। डॉ. केर Ćķ एखन चिलए रहल \nछलैक। हम हुनका िदस देखिलएिन की ओ हमरा कहलिथ— “ कनेक कालक \nलेल अहाँ बाहर जाउ” हम ओतएसँ उिठ बाहर ओिह कुसŰपर जा बैसलहुँ जतए \nपिहने बैसल रही। नसर् दरबĔजा बž क’ दैलकैक। हमरा मोनमे तखन कतेको \nĆकारक Ćķ सभ उिठ रहल छल। थोड़बे कालक बाद डॉ. दरबĔजा \nखोललक। हमरा फेर बजाओल गेल। हमरा ओतए पहुँचएसँ पिहने शैली डॉ. केँ \nिकछु बता रहल छलीह। डॉ. हमर नाम पुछलिथ--- \n“शागू गांवकर।” हम जवाब देिलयिन। डॉ. हमर नाम पुरजापर िलख \nलेलिथ। हम देखतिह रिह गेलहुँ। हमरा अपनिह आँिखपर िवĂास निह भ’ रहल \nछल। हम अपन आँिख आर कने िबदोिड़ क’ देखलहुँ—हँ! ई शालीए रहैक। \nशैली, शाली किहया भ’ गेलैक? \n“हँ तँ अहाँ सभकेँ बच्चा एखन निह चाही, यैह ने?” डॉ. हमरा दुनूसँ \nपूछलक। \n“जी निह। हमरा सभक आिथर्क पिरिİथित एखन बच्चा जĠम देबाक \nइजाजत निह द’ रहल अिछ।” शैली उफर् शाली चोņिह बाजिल। हम ओकरा \nिदस साĀयर् देखतिह रिह गेलहुँ। \n“तँ ई िनणर्य अहाँ दुनूक छी ने?” \n“जी हँ, डॉक्टर! हमरा दुनूक यैह सĦमित अिछ।” शैली बाजिल। \nशैलीक जवाब मानू हमरा अंतमर्नकेँ झकझोिर क’ रािख देलक। बच्चा \nककरहुँ हो मुदा ओकरा Ćित कने ममता तँ हेबाक चाही? \nडॉ. ओिह पुरजापर आर िकछु िलखलक आ हमरा दुनूसँ हİताक्षर करबा \nलेलक। शैली, शाली गांवकर नामसँ हİताक्षर केने छल जे पूणर् रूपसँ  जाली \nछलैक। अपन हİताक्षर केलाक पĀात् ओ कलम हमरा हाथमे थमा देलक। हम \nकी करी, की निह एिह अंदŅर्ĠŅमे रही। शैली एकबेर हमरा िदस देखलक---हम \nबात बुिझ गेिलऐक, हमहुँ हİताक्षर क’ देिलऐक। डॉ. अपन अलमारीसँ िकछु \nदबाइक गोली आ एकटा किरया-सन शीशीमे दबाइ शैलीकेँ थमा देलकैक। शैली \nअपना पसर्सँ आठ सए टका िनकाललक आ तीन सए हमरासँ माँगलक। हम \nततेक ने नवर्स भ’ गेल रही जे शैलीए हमरा जेबीसँ ओ टका िनकािल डॉ. केँ \nदेलकैक। \nशैलीक ई ĭयवहार देख डॉ. केँ हँसी लािग गेलैक। “ साँचे अहाँ दुनूक  42 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nĆेम बेजोड़ अिछ।” \nहमरा दुनूक बीच पित-पėीक संबंध अिछ, ई िवĂास डॉ. केँ िदएबाक लेल \nशैलीक ई नाटक एकदम ‘परफेक्ट’ सािबत भेलैक। \n“िम. शागू! अपन पėीक ğयान राखब, िहनका एिह समए अहाँक सख्त \nआवĮयकता छैक।” ई कहैत डॉ. गीता हमरा सभकेँ िबदा कएलिथ। हम आ \nशैली बाहर एलहुँ। पेशेंट सभकेँ İƏेचरपर ल’ जएबाक जे पथ होइत अिछ ओिह \nबाटे हम सभ अबैत रही हमरा बुझाएल जे जेना हमर अपन संतुलन िबगिड़ रहल \nअिछ। हम शाइत अपनिहसँ उलिझ गेल छलहुँ। िकछु आगू चललाक पĀात् \nशैली दबाइक दोकानपर पुरजा दैत िकछु आर दबाइ िकनलक। हमरा मोनमे \nएकटा जबरदİत जĿोजहद भ’ रहल छल। “हम पापी छी, हĜयारा छी, हमरिह \nकारणेँ आइ एकटा ओहन िशशुक हĜया भ’ रहल छैक जे एखन धिर दुिनयाँमे \nआएलो निह छैक” कोनहुँ बच्चाक लेल संसारक सभसँ सुरिक्षत İथान होइत \nअिछ ओकर माइक कोिख, हम ओिह कोिखक लेल मृĜयुक सौदागर बिन गेल \nरही। दबाइ सभ गभर्नाड़ीकेँ बž क’ नेना ƚूणकेँ समाĢत करबाक Ćिƅया भ’ \nरहल छलैक। हमरा लागल आइ हम एहन अपराध केने छी जकरा लेल भगवान \nहमरा किहयो माफ निह करताह। मुदा जँ हम एहन निह किरतहुँ तँ शैलीओ तँ \nआĜमहĜया क’ लेितऐक? यैह सभ सोचैत हम बहुत कालक लेल एकदम गुĦम भ’ \nगेल रही। \nजखन हम कॉलेजमे पढ़ैत रही आ परीक्षामे कम अंक आबए तखन मैडम \nपापाकेँ बजा क’ आनए कहैत छलीह। तखन हम गलीक नुĸुड़पर जा क’ \n“साइिकल पायलट” केँ दस-बीस टका द’ कए िकछु कालक लेल भाड़ाक पĢपा \nबना कए ल’ जाइत छलहुँ। परीक्षाक अपन गलती छुपएबाक लेल भाड़ाक पĢपासँ \nनाटक करबैत छलहुँ....। आइ हम अपनिह नाटक करैत रही। शैली केँ \nबचएबाक नाटक। बातो तँ साँचे रहैक, घौर बला केलाक गाछमे जेना संतुलन \nबनएबाक लेल ‘ सॲगर’ लगाओल जाइत अिछ, तिहना आइ हम शैलीक संतुलन \nठीक रखबाक लेल सॲगरक काज क’ रहल छलहुँ। \n“चलू चलैत छी।” दबाइ ल’ कए घूिर आएल शैली बाजिल आ हम अपन \nिवचारसँ बाहर िनकलबाक Ćयास कएलहुँ। ओिह दबाइमे ओिह छोटका “ जीब” \nक लेल “जहर” छलैक। \nहम शैलीकेँ ओकरा घर धिर पहुँचा देिलऐक। शैली हमरा बैसबाक लेल \nकहलक। शाइत ओ बुझैत छलीह जे आइ जे िकछु भेल छैक तकर \nपिरणामİवरूप हमरा मोनमे की भ’ रहल हैत। आइ भोरसँ जे िकछु भ’ रहल \nछैक तकर जिड़केँ संबंधमे हम ओकरासँ पुछबैक। मुदा कािŎ भेंट करब, ई \nकिह हम ओकर मोन हĪलुक क’ देिलऐक। “ गुड नाइट” किह हम चिल \nदेलहुँ। राित शनैः-शनैः भीजल जाइत छलैक आ ओकरा संगिह हमर िचंतन सेहो \nगंभीर भेल जा रहल छल। हमर एकटा मोन हमरा लांिछत करैत छल आ दोसर \nमोन मजगूत क’ रहल छल।  मैिथली कथा २००९-१० 43 \nएिह अनजान शहरमे हमरा िसवाय शैलीक क्यो निह छलैक। जँ हम आइ \nओकरा सहारा निह देितऐक तँ ओ अपन इहलीला समाĢत क’ लेितहैक। हे \nभगवान! हमरा माफ करब! जािह ƚूणकेँ अहाँ जनम देबए चाहैत छलहुँ हम \nओकरिह िवनाश करबाक लेल शैलीक संग देलहुँ। कतेक पैघ गĿार छी हम! \nदोसर िदन शैली ऑिफस निह अएलीह। हमहुँ ओकरासँ िमलबाक साहस \nनिह जुटा पएलहुँ। एिहना कैक िदन बीित गेल। एक िदन अकİमातिह हमरा \nशैलीसँ ऑिफसमे भेंट भ’ गेल। \n“शागू हम घर जा रहल छी।” शैलीक बात सुिन हम छगुĠतामे पिड़ \nगेलहुँ। \n“मुदा एना अचानक?” \n“कािŎ भेंट करब” ई कहैत ओ ऑिफस चिल गेलीह। \nकािŎ शिन रहैक, से हम शैलीक घर जएबाक सोचलहुँ। आइ शुƅ िदन \nदेर धिर ऑिफसक काज करैत रहलहुँ। \nदोसर िदन हम शैलीक घर पहुँचलहुँ तँ देखैत छी जे ओकरा घरमे ताला \nलागल छल। तालाक भूरमे एकटा पचŰ खॲसल रहैक। ओ संभवतः हमरे लेल \nहैत से जािन हम ओकरा खोललहुँ। हमरे िचŇी छल। \nिĆय शागू, \nहम घर जा रहल छी। घरक लोक सभ हमर िबयाह तँइ क’ \nदेने छिथ। अहाँक कएल गेल उपकारकेँ हम िजनगी भिर निह \nिबसरब। हमरा जीवनक लेल अहाँ बहुत महĜवपूणर् छी। हम बुझैत छी \nजे हमरा िबसिर जाएब अहाँक लेल एकदम असंभव हैत। मुदा हम \nआइसँ अहाँकेँ िबसरैत छी, संभव भ’ सकए तँ अहूँ हमरा िबसिर \nजाउ। \n शैली \nिचŇी पिढ़ हमरा लागल जेना एकटा जोरगर समुƖक लहिर आएल आ \nहमरा पयरक िनचलका सभटा बालु बहा कए ल’ गेल। हमरा आँिखसँ नोरक \nदूइटा बुž कखन ओिह िचŇीपर पिड़ पसिर गेल के हम निह बुिझ सकलहुँ। \n“कािŎ भेंट करब” कहएवाली शैलीकेँ कािŎ आ आजुक बीचक अंतर िकएक \nनिह बुिझमे एलैक? शैली हमरा एिह तरहेँ िकएक फँसौलक? शाइत ओ सोचने \nहेतीह जे हम ओकरा िबयाह करबासँ मना क’ देबैक। जखन हम ओकरा \nगभर्पात करबैत काल निह रोकिलऐक तँ एखन िकएक रोिक देितऐक? \nशैली आब पिहनुक शैली निह रहल। ओ आब बहुत समझदार भ’ गेल \nछलीह। आब समाजक सामना करबाक साहस ओकरामे भ’ गेल छलैक। \nशैली शुƅ िदनक राितएमे रेलसँ चिल गेलीह आ छोिड़ गेलीह हमरा लेल \nकैकटा अनुþिरत Ćķ सभ। \nओिह दरबĔजाक आगू हमर ğयान गेल जतए शैली किहयो “ वाल” केर  44 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nलþी लगौने छलीह। ओ लþी आब खूब पैघ भ’ गेल रहैक। ओकर जिड़ चतिर \nगेल छलैक आ ओिह लþीपर आब कैकटा फूल-फल लािग गेल छलैक। एिह \n“आल” केर फूल-फल आ ओकर पातक तरकारी खएबाक लेल शैली एतए निह \nछलीह। शैली िबयाहक लग्न मंडपमे छलीह। ई सभ सोचैत हम देबालक कोनसँ \nसिट गेलहुँ एकदम “सॲगर” जकाँ।   मैिथली कथा २००९-१० 45 \n \nमूल कॲकणी कथा : \nनागपंचम \nिहĠदी अनुवाद :  \nनागपंचमी \nमैिथली अनुवाद : \nलेखक : अनुवादक :  \n \n  \n  \nāी वसंत भगवंत सावंत āी सेबी फनŭनडीस डॉ.शंभु कुमार िसंह \n \nनागपंचमी \nअĮलेशा नक्षÿिहसँ बरखा झमाझम होमए लागलैक। गत सात िदनसँ \nबरखा होइत छलैक। साओनमे तँ बरखा बž भ’ जएबाक चाही, मुदा ओ तँ बž \nहेबाक नामिह निह ल’ रहल छलैक। बोलकणųं केर Ņीप पािनसँ दहाबोह भ’ \nगेलैक। गामक खेतक फाटक सिहत दहोिदस पािनमे डूिब गेलैक। मिĪलकाजूर्न \nमंिदरक दू सीढ़ी धिर बरखाक पािन छूिब लेलकैक, मुदा ठेहपर रहए बलाक लेल \nकोनो असौकयर् निह रहैक। मजूरी आ रोजीमे ĭयवधान हेबाक कारणेँ लोक सभ \nहकोबको भ’ गेल छल। साँच तँ ई िथक जे खेती-बारीक काज साओन धिर भ’ \nगेलाक पĀात् लोक गोबरछþाक धंधामे लािग जाइत छल। बहुतॲ जंगलक खाक \nछानलाक पĀात् लोक गोबरछþा जमा क’ लगीच वला साकोƂडें नामक गाममे \nबेिच दैत छल। ओहुना ओ सभ ककड़ी ओ गैता फॲडाक बजारमे बेचैत छल। \nजँ पैघ-सन माछ हाथ आिब गेलिन तँ ओकरा देसाई पिरवारमे बेिच 10-20 टका \nकमा लैत छल। मुदा एिह बेर बरखा बेसी हेबाक कारणेँ भिर साल रोजगार \nबािधत भ’ गेलैक। नाह चलाबए वला मलाह सभ तँ कखने अपन-अपन नाहकेँ \nउपर आिन रािख देने छल। ओकरा नीक जकाँ लकड़ीक गुटखासँ अटका देल \nगेल छलैक। ओकरा उपर नािरयरक पातक छतरी सेहो बनाओल गेल छलैक \nजकर सुरक्षाक लेल ओकरा नािरयरक गाछसँ बािĠह देल गेल छलैक। \n \nहिर भगत अपन बरěडामे एकटा सॲगरक सहारे अपन पीठ अटका कए \nबैसल छल, बेर-बेर नदीमे आएल बािढ़केँ देखैत छल। घनघोर बरखाक कारणेँ \nओ नदीक दोसर िदसक गाम साकोडųंकेँ सेहो निह देख सकैत छल। ओिह क्षण \nओ सपनिहमे अपन भिवįयक सोचकेँ मूतर् रूप  देमए लागल। आिड़क बाटे जेबाक \nबजाए ओ िबसू भņजीक गाछी बाटे रİतासँ िनकिल गेल। वेगसँ बहैत नलीकेँ  46 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nपार क’ कए पनशी पहुँच गेल आ गाड़ीक Ćतीक्षा करए लागल। बरखाक कारणेँ \nगाड़ीक आवाजाही बहुत कम भ’ गेल छलैक। मोलेंसँ एकटा टेंपू आबैत रहैक। \nमोलें साकोडųंसँ लोक ससत दामपर गोबरछþा कीनए गेल छलैक आ आब ओकरा \nमडगांवक बजारमे बेचबाक लेल जाइत रहैक। हिर ओिह टेंपूसँ िलģट ल’ कए \nितİक्यार आिब गेल। डॉक्टरसँ िमिलकए बेमार नेनाक लेल औषिध लेलक आ \nदूधक सोसोइटीमे सभ िदन दूध लेबाक लेल आबय वला टेंपूपर बैिस ओ सांकोडųं \nआिब गेल। नदीक कछेर आिबतिह ओकर पएर काँपए लागलैक। नदी पािनसँ \nलबालब रहैक आ दुनू िदस बस पािनए पािन देखएमे आिब रहल छलैक। ओकर \nरूप  वीरभƖ ( रौƖ) जकाँ बुझाइत रहैक। ओिह काल ओकरा नजिरक समक्ष \nओकर बेमार नेनाक सूरित आिब गेलैक। ने जािन ओकरा देहमे तखन कतएसँ \nउजŭ आिब गेलैक, ओ आव ने देखलक ताव झटसँ ओिह भयानक नदीमे कूिद \nगेल। ओकरा समक्ष केवल मृĜयुये देखार दैत छलैक, मुदा ओ कोहुना हेलैत नदी \nपार क’ गेल। ओकर सॱसे देह पािनमे भीज गेल रहैक। ओ अपन सॱसे देहकेँ \nटटोललक तँ देखलक जे ओकर सभटा पीबएवला औषिध आ गोटी भीज गेल \nछलैक। \n* * * \nखाइक लगा दी.....खाएब ने? \nपėीक टोकलाक पĀात् ओ होशमे आएल। सपनासँ जागल लोक जकाँ \nओ एमहर-ओमहर देखलक। कĠहापर राखल गमछासँ ओ अपन मुँह पोछलक आ \nिकछु कालक लेल आँिख मुिन एकटा नमहर साँस लेलक। \nखाइक लगा िदऔक, हिर बाजल। \nपėी खाइक लगा देलकैक। \nİनानघर जा कए ओ हाथ-पयर धोलक। \nिचलका कखन सुतल? \nएखनिह सुतल छैक.....पėी नहुएँ बाजलीह। \nबोखार उतरलैक? \n“........” \nओकरा गोटी खोआ देिलयैक? \nहँ जे बाँचल छलैक ओ द’ देिलऐक। \nआब कोन दबाइ िदयैक िकछु बुझनामे निह आिब रहल अिछ। बुझाइत \nअिछ जेना ई अपन जĠमिहसँ मुँहमे दबाइक चĦमच ल’ कए आएल अिछ। \nदेिखयौक ने कािŎ नागपंचमी िछयैक हम बूट फूलबा लेल द’ देने िछऐक, \nभगवती करैथ िचलकाक बोखार कने कम भ’ जाइक। \nहँ, साँचे कािŎ तँ नागपंचमी छैक। ई तेसर खेप िछयैक...... ओ एकटा \nगिहरगर साँस लेलक। बुझाइत अिछ एहु साल हमरा सभक लेल अपशकुने \nअिछ, ओ बहुत आतर् İवरमे बाजल। \nभगवतीक ईच्छा.......। ई किह ओकर पėी ओकरा मुँहपर अपन हाथ  मैिथली कथा २००९-१० 47 \nरािख देलकैक आ ओकरा आँिखसँ दहो-बहो नोर बहय लागलैक। तकर बाद \nदुनूक मूँहमे एĸोटा दाना निह गेलैक। \nगामक सभटा नेना-बूढ़ राणू भगत (हिरक बाबूजी) केँ ƚƠाचारी भगत केर \nनामसँ िचढ़बैत छलैक। राणू भगत समूचा गाममे धािमर्क ओ आन अनुơान \nकरबैत छल। गामक गरीब लोककेँ भगवानक नामपर फँसएबामे ओ ततेक मािहर \nछल जे तकर कोनो सीमा निह। खेती-बारी सिहत आन सभटा िजĦमेदारी ओ \nहिरक काĠहपर लािद देने छल आ İवयं आरामक बंसी बजबैत छल। \n \nहिरकेँ अपन बाबूजी एĸोटा आदित पिसž निह छलैक, मुदा राणू भगत \nकिहयो हिरक बात निह बुझलकैक। \nओतिह राणू सदित हिर आ ओकर पėीकेँ अधलाहे बात कहैत रहैक। \nहिरक िबयाहक तीन मास भ’ गेल रहैक आ ओिह काल एकिदन राणू \nनेनपन जकाँ मजाक करबाक लेल नािरयरक गाछपर चिढ़ गेलैक आ ओतएसँ जे \nिगरलैक तँ अपन डाँड़ तोिड़ खाट पकिड़ लेलक। राणूक खाट पकिड़ लेलासँ \nहिरक िजĦमेदारी दुगूना भ’ गलैक। \n \n“एिह हराशंिखनीक कारणेँ हमरा घरक सभटा खुशी पािन भ’ गेल अिछ” \nराणू सदैव हिरक पėीकेँ कहैत रहैक। एतेक सुनलाक पĀातो हिरक पėी ओकर \nदेखभालमे कोनो कसिर निह छोड़ैक। िदनपर िदन बीतल गेलैक, राणू चिढ़ते \nअखाढ़ परलोक िसधािर गेलाह आ एिह कारणेँ हिरक पėीकेँ तीन मासक लेल \nघर छोड़ए पड़लैक। बाबूजीक मृĜयुक कारणेँ ओ ओिह बरख नागपंचमी निह मना \nसकल। दोसरिह बरख हिरक पėी एकटा नेनाकेँ जĠम देलकैक आ सोइरी \nहेबाक कारणेँ ओ ओहू बरख नाग देवताक पूजा निह क’ सकल। एिह बेर एक \nबरखक िचलका बोखारसँ जूझैत रहैक.....। जेना-जेना समए बीतैत छलैक, \nिचलकाक हालित आर िबगड़ले जाइत छलैक। आयुवųिदक औषिधक सेहो कोनो \nअसिर निह भ’ रहल छलैक। दोसर िदस नदीक पािन बिढ़ते जाइत छलैक आ \nिचलकाकेँ ल’ कए नदी पार करब संभव निह छलैक। \n \nहिर अपन गाछीक मोड़पर ठाढ़ छल। जँ हमर िचलका नीक भ’ जाएत \nतँ हम एिह बेर भगवान, कुलदेवता, Ƈामदेवता आिदकेँ छागर बिल देबैक। ओकर \nमनौन सुिन कए ओकर पėी अबाके रिह गेलीह। जाधिर ओ ओकरा देखैत \nताधिर ओ नदी पार क’ कए हाथमे पूजाक समान ल’ कए मंिदर पहुँिच गेल। \n* * * \nअहाँ िहĦमित निह हारब बाउ! बोखार उतिर जेतैक, एकटा पड़ोसनी \nओकरा सांĜवना देलकैक। तखनिह मंिदरक घंटा बािज उठलैक आ दुनू गोटे \nहाथ जोिड़ लेलक। ई हम एकदम साँच किह रहल छी, ई किह ओ िचलकाक \nमाथपर हाथ रािख देलक। देिखयौक बोखार उतिर रहल छैक। पसेना चिल  48 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहल छैक। \n \nहिर मंिदरसँ आनल भेभूत िचलकाक माथपर लगा देलकैक। ओकर पėी \nबड़ भिक्त-भावसँ ओ भेभूत िचलकाक सॱसे देहमे मिल देलकैक। िचलकाक \nबोखार उतरैत देिख ओ दुनू परानी बेस खुश भेल। हिरक पėी भीजल बूटकेँ \nदेखबाक लेल गेलैक आ हिर जंगलसँ आनल मािटसँ देबालपर नागक आकृित \nबनबए लागलैक। ओिहपर कुंकुमसँ ओकर रेखांकन कएलक आ कोयलासँ \nओकरापर “ ओउम” बना देलकैक। हाथ धोलाक पĀात् हिर फेर दरबĔजापर \nआिब ठाढ़ भ’ गेलैक आ नदीक बहैत पािन िदस देखए लागल। खेतमे एकनहुँ \nपािन भरले रहैक, मुदा बीच-बीचमे छोट-छोट गाछ सभ लखा दैत छलैक। \n \nहिर घुमबाक लेल नकिल गेल आ तािह समए िचलकाक कानब-कुहरब \nसुरह भ’ गेलैक। हिरक पėी ओकरा छातीसँ सटा दूध िपयौलकैक। िचलका \nएक िमनटक लेल तँ चुप भेलैक मुदा चोņिहं जोर-जोरसँ कानए लागल। िचलका \nएकबेर ओछरलक आ सभटा दूध बाहर आिब गेलैक। िचलकाकेँ अचानक एकटा \nचĸर लागलैक आ ओ काठ जकाँ कठोर भ’ गेलैक। हिर केँ ई समाद कोनो \nआन नेनाक माğयमे भेटलैक। हिरक हाथमे दूटा नािरयर छलैक, ओ ओकरा \nओþिह फेकलक आ हकासल घर िदस भागल। घरमे पड़ोिसयाक भीड़ लागल \nरहैक। ओकर पėी जोर-जोरसँ कानैत रहैक आ ओकरा दूटा पड़ोिसया सभ \nसĦहारबाक Ćयासमे लागल रहैक। \nिचलकाक आँिख बž क’ रहल छलैक। एकटा पड़ोिसन िकछु औषिधए \nपातक चूणर् बना क’ ओकरा नाक लग रािख देलकैक। िचलकाक केवल साँसेटा \nचलैत रहैक।हिरक लेल ओतए िबलमब मोसिकल भ’ गेलैक, ओ बाहर आिब \nबरěडापर अपन दुनू हाथेँ माथ पकिड़ बैिस रहल। किरया मेघमे िछपल \nसूरूज ,पिछम िदस डूबिह बला छल। आब हिरक िजनगीमे एकटा आर आफत \nआबिह बला छल आ नागपंचमीक पाबिन ओिह आफतमे शरीक होमए बला रहैक। \nसभटा मनौती आ Ćाथर्ना बािढ़क पािनमे भािस गेलैक। िचलका एखन धिर आँिख \nनिह खोलने छलैक। \n \nलोहारक भŇी जकाँ हिरक छाती धड़कैत रहैक। िचलकाकेँ देखबाक लेल \nआएल लोक सभ अपन-अपन घर आपस जा रहल छल। पड़ोसी सभक शĤद \nहिरक हृदयमे तीर जकाँ लागैत रहैक ओ घवाह भ’ रहल छल। \nशाबा! िचलका आइ राित निह कािट सकतैक, एकटा İÿी बाजल। \nहमरा तँ बेचारा हिरपर दया आिब रहल अिछ, दोसर बाजल। \nभगवाने जानिथ ई कोन बेमारी चलल छैक, तेसर बाजल। \nएक-एक किर कए बहुत भयानक बेमारी पसिर गेलैक अिछ। िकछु िदन \nपिहलुके बात िथक, मालूक पोता, जे माÿ डेढ़ बरखक रहैक, ओकरो एहने  मैिथली कथा २००९-१० 49 \nचĸर ऐलैक आ छओ घंटाक भीतरे मिर गेलैक। ई गाम ककरो लेल शुभ निह \nअिछ। चारू  िदस पािनए पािन। एहनामे डॉक्टरो-बैदकेँ िक क्यो आसानीसँ बजा \nआिन सकैत अिछ? \nसाँच पूछू तँ हम एकटा बात कही, हिरक भिक्तमे िनĀये कोनो-ने-कोनो \nखोट हेतैक यैह कारण छैक जे ओ आइ तेसर बेर नागपंचमी निह मना सकत। \nहँ सþे ..... कािŎ तँ नागपंचमी छैक? मािटकेँ तँ हाथो निह लगा सकैत \nछी, आ एहनामे जँ िचलका मिर गेलैक तँ ओकरा गाड़तैक कोना? \n  \nहिरकेँ िकछुओ निह सुझैक। कािŎ नागपंचमी छैक आ मािटकेँ घवाह निह \nकरबाक चाही। जँ िचलका भोरिह मिर गेल तँ शव अंितम संİकारक िबना भिर \nिदन आर भिर राित घरिहमे पड़ल रहत.....आर...... \nओ आर िकछु निह सोिच सकल...... उठल आ घरक कोनमे पड़ल \nकोदािर आ गैंता ल’ क’ घरक बाहर िनकिल गेल अĠहारेमे। \nओ खािध खुनब सुरह क’ देलक..... \nकािŎ मर’ वला िचलकाकेँ गाड़बाक लेल.......!  \n  50 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nअनमोल झा (१९७०- )- \nगाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, सएसँ बेशी लघुकथा, \nतीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž \nपिÿका, İमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, \nआ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” (दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), \n“Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) आिदमे संƇिहत।–\nसĦपादक। \nĆाथिमकता \n-बौआक मूड़नमे कतेक खचर् भेल हेतउ बुच्ची। \n-तोरा सऽ कोन लाथ माय, यैह बीस-पच्चीस हजारक आस-पास। \n-की कहले! बीस-पच्चीस हजार। \n-हँ, ओिहमे भोज-भात, कपड़ा-लþा, लेआओन-हकार सबटा ने भेलै। \n-अएँ गइ, एते पाइ छलिन ओझाक हाथपर। \n-नै सब पाइ तँ नै छलिन हाथपर, िकछु एĦहर-ओĦहर, पैंच उधार सेहो \nभेलै। \n-चल भगवतीक दयासँ काज नीक जकाँ पार लािग गेलउ, जस \nदेलकउ समाज आर की चाही। अच्छा कह तँ बौआक सभ भेकसीन (सूइ) \nसभ पड़लै की नै। \n-हँ गइ पड़लै। माÿ दू-तीनटा बेसी दामी बला पĠƖह सै, दु-हजार \nबला सभ बाँकी छैक से िदया देबै बादमे। \n-िछः िछः िछः। तोरा बेटाक भेकसीन बाँकी छउ देनाइ आ तू भोज \nकेले हे। कोन मनुक्ख भेलेँ तू...!!   मैिथली कथा २००९-१० 51 \n \nिमिथलेश कुमार झा \nपिरचय-पात-िपता- āी िवĂनाथ झा, जĠम- 12-01-1970 केँ मनपौर (मातृक) मे \nपैतृक Ƈाम-जगित, पो.-बेनीपņी, िजला-मधुबनी, िमिथला। िशक्षा : Ćाथिमक धिर- \nगामिहक िवńालयमे। मğय िवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņीसँ। माğयिमक \nधिर- āी लीलाधर उच्च िवńालय, बेनीपņीसँ इितहास-Ćितơाक संग İनातक-\nकािलदास िवńापित साइंस काँलेज उच्चैठसँ, पÿकािरतामे िडĢलोमा-पÿकािरता \nमहािवńालय (पÿाचार माğयम) िदĪलीसँ, कĦĢयुटरमे डी.टी.पी ओ बेिसक ज्ञान। \nरचना: िहĠदी ओ मैिथलीमे किवता, गजल, बाल किवता, बाल कथा, सािहिĜयक \nओ गैर-सािहिĜयक िनबंध, लिलत िनबंध, साक्षाĜकार, िरपोतŭज, फीचर आिद। \nĆकािशत पिहल रचना: िहĠदीमे– मुखपृơ अखबार का- जनसþा (कलकþा \nसंİकरण) मे 19-10-94 केँ (किवता) मैिथलीमे- िवधवा (किवता) -Ćवासक भेंट \n(मैिथली मािसक कोलकाता)-िरकाडर् ितिथ उपलĤध निह, आरक्षण िसफर् सþाक \nहेतु- आलेख(Ćवासक भेंट-कोलकाता)- नवĦबर 1994 कें। Ćकािशत रचना: \nमैिथली:- Ćायः 15 गोट किवता, 17 गोट बाल किवता, 18 गोट लघुकथा, 3 \nगोट कथा, 1 टा बालकथा, 44 गोट आलेख आ 6 गोट अĠय िविवध िवषयक \nरचना Ćकािशत। Ćकािशत रचना:- िहĠदी:- Ćायः 10 गोट किवता/गजल, 18 \nगोट आलेख, 1 गोट कथा ओ 3 गोट िविवध िवषय Ćकािशत।–सĦपादक। \nएडभांस युग मे \n___ की हाल-चाल यौ? भैयाक िवआह भ’ गेल की? केहन रहलै \nबिरयातीक सĜकार? \n____ सब ठीके रहलै।--- İवागत-सĜकारमे तँ बुझू जे कोनो कमी \nनिह।--- खूब एडभांस पिरवार छै। \n____ वाह ! खूब नीक बात। \n____ आ नीक बात आरो, जे बिरयातीमे İÿीगण- वगर् सेहो छलीह। \n____ ऐं ! --- ठीके? --- के सभ रहिथ? \n____ हँ यौ, सतबारावाली मौसी, सौराठवाली दीदी, मलंिगयावाली मामी, \nकहरुयावाली भौजी सभ रहिथ, खूब मोन लगलै।  52 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n____ िछः नाक कटेलौ। \n____ एह, दुिनयाँ कते एडभांस भ’ गेलै आ अहाँ परंपराकेँ पडनिह छी ! \n____ ऐं यौ, कोन मूहसँ बजै छी ! --- यौ सात लाख काटर नै लेने \nरिहतौ तखन ने एडभांस बुिझतहुँ, धुर जी !!   मैिथली कथा २००९-१० 53 \n \nपालन झा \n \nगरीबक िजĠदगी \nरामकुमार सभ बाले-बच्चे िचĜकार कािट कऽ कािन रहल छल। कानए \nिकएक निह सभ संसार ओकर उजिड गेलैक। दू चािरटा बकरी छलैक से हो \nसभ अिगलग्गीमे झुलिस क’ मिर गेलैक। लोकसभकेँ मुदा आब जुटनिह की।सभ \nचीज वİतु तँ सुƂडाह भ’ गेल छलैक। लोकसभके सांĜĶा देबाक अितिरक्त \nआओर कहाँ रिह गेल छलैक, हँ एकटाधिर भगवानक कृपा जे दुनू बाल-बच्चा \nसमेत रामकुमार दुनू Ćाणी बिच गेल। जतेक तरहक लोक ततेक तरहक गप। \nलोक सभ ढाढस बढबैत जे आब की करबा िवधाताक घरमे इएह मंजूर भेल \nछल, हुनको लगमे गरीबक दुःख देबालेल रहैत छिन रिजİटरमे िलखल, नीक \nकहाँसँ िलखिथन। कतेक िदन जोगार कएलाक बादे ओ खोपरी ठाढ भेल \nछलेक, कोनहुना सभ ओहीमे िनवाह करैत छल।वषॉ-बुžीसँ तँ बचल रहैत छल। \nथाकल-मारल चैनसँ तँ सुतैत छल। आब कतए रहतैक, कतए ई दुनू बाल-बच्चा \nरहतैक। आब ई कोना फेर खोपडी ठाढ करतै, दुनू बाल-बच्चाकेँ पोसतै िक घर \nबनेतै। आब किनए क’ की हेतैक, जे वİतु नƠ भ’ गेलैक से आब थोडेक \nघुिरकए अओतैक कतेक काल धिर कानैत रिहतए रामकुमार, किनते थोडे़ साहस \nक’ बजबाक Ćयास करैत कहैतािछ “आब हम कोना जीबै, हमर बाल-बच्चा कोना \nरहतै, कोनहुना भिरिदन काज कएके बोिन अनैत रही, ओहीमे सँ दोकान-दौडी, \nदबाइ-दारु करैत रही, टुटलो घर छलते रौद वसातसँ बचल रहैत छलहुँ, आबतँ \nओहो खोता उजिड गेल” एखनहु समाज िनơुर निह भेल छैक, टोल-पडोसक \nलोक सभ िकछु ने िकछु मदित करए लगलैक। आगाँ फेर सभ नीके होएबाक \nबोल भरोस देबए लगलैक।रामकुमार फेर भोकािर पािर क’ कनैत अिछ आ,िकछु \nसाहस क’ अपन दुःखनामा सुनबए लगैत अिछ “चािर िदन पिहने भुटकुन िगरहथ \nपरती बला खेत ल’ लेलिन। कहने रहिथ जे ई दसो कňा जमीनकेँ तोिडकए \nखेत बनाए ले आ हमरा तोँ एकर उपज तीन वषॅ धिर िकछु निह िदहे, तकर \nबाद तोरा जाबत धिर खेतकेँ अपन खून-पसेनासँ बनेलहुँ, बच्चाकेँ आिरपर  54 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसुताकए ओिह चैतक रौदमे काज करैत रही। पिहल वरख तँ िकछु निह भेल, \nएिहबेर आलू रोपैक िवचार कएनिह रही, की खेत ल’ लेलिथन, एिहलेल हम सभ \nबैसार कएके जाइ िछयिन कहैक लेल, जे हतैक से हतैक, फिरछा लेबिन, आ \nखेत धिर निह जोतए देबिन” किह कऽ ओिहठामसँ बच्चा सभक लेल िकछु \nखेनाइक इंतजाम करए चिल गेल। रामकुमार अपन टोल-पडोसक लोककेँ अपन \nदुःख ददर् सुनिबतिह छल जे कोना हमर बुिधया बेती हमरा सभक संग-संग काज \nकरैत छल, बडका-बडका ढेपकेँ फोडेत छल, घास-पात िविछ-िविछ क’ आिरपर \nजमा करैत छल। किहते छल िक मटकुनमा एक गेँट सोहारी, नोन-तेल-मिरचाइ \nसभ नेने ओिहठाम आिब गेल। रामकुमारक किनयाँ, अरहुिलयाकेँ हाथमे सोहारीक \nगेँट दैत कहैत अिछ- “बच्चा सभकेँ ताबत खुआ-िपआकेँ शांत करु आ अहूँ सभ \nिकछु खा-पी िलअ, आब जे वİतु नƠ भ’ गेल से घुिरकए थोडेक आएत आगाँक \nिचंता आब करू , भगवानक इच्छा हेतिन तँ फेर सभ भ’ जेतैक। हमहुँ सभएक-\nदू िदनमे भुटकुन िगरहथक अĠयाक िवरुŀ बैसार करैत छी।“रामकुमार िकछु \nसाकाँक्ष होइत-“निह, हम िगरहथ सभसँ झगडा निह करब, हमरा संग जे अĠयाय \nभेल अिछ तकर िनसाफ भगवान İवयं करिथन, फेरतँ हमारा एही समाज मेरहब, \nओने हमरा संग अĠयाय कएलिन हमतँ निह ने केिलअिन नीक उपजाक सभावना \nदेिख करेज फाटए लगलिन आ खेत छीन लेलिन। कतेक मेहनत हम कएने \nछलहुँसे निह देखने छलाह की कहाँ भेलिन जे दस टाका व दूसेर अžोक मदित \nकए िदयैक” बीचेमे लुटना किह उठैत अिछ –“ अहा कतेक मेहनितसँ घर \nबनओने छल, दू मासक बाद साओन-भादव आिब रहल छैक, कोना रहतैक! की \nकरतै! दू-चािर िदनक बात रहैक तखन ने घरोतँ ने छैक बेशी ककरो, जे एिह \nछोट-छोट नेनाक आāय भऽ जइतैक।”  \nरामकुमार एकमाÿ भगवानपर भरोस करैत,” चिल जेबैक िदĪली-पंजाब \nिदस। सुनैत िछयैक कजे ओिहठाम खूब काज भेटैत छैक, अपन जतेकटा ईगाम \nछैक ततेक-ततेकटा जगहमे पच-पच महलक मकान सभ बनैत छैक, एकबेर \nकाज लािग गेलापर पाँच-पाँच बरख धिर दोसर ठाम जाइक कोनो काज निह। \nसाल-दू-साल काज चलएबला मकानक’तँ कोनो किमए निह, ओतिह चिल जेबैक, \nकेओ ने केओ काज धराइये देते, एिहठाम हमरा आब की अिछ! अरहुिलया काज \nनिह करतै, िधया पुताकेँ तँ सोझाँमे रखतै, भानस-भातसँ करतै नै! ”एतेक कहैत \nदेरी की ओमहरसँ कĠहैया टोक दैत जे-हँ, रौ रामकुमार मंगल’क बेटा भोलबा \nपंजाब मे रहैत छैक आ ओ, जे सहदेबाक बेटा राजकुमार छौक सेहो पढनाइ \nछोिड िदĪली की हिरयाणा चिल गेलेक आ खूब कमाइ-खटाइ जाइ छै। \nसहदेब’क बेटा राजकुमार तँ अपन सार सभके सेहो ल’ गेलैक। चमर \nटोिलयो’क कतेक छौडा सभके काज धरेलकैक। चमर टोलीक छौडा सभके \nदेखैत िछयैक खूब नीक-नीक कपडा-लता पिहरने, हाथमे घडी आ काँख तर \nरेिडयो लटका क’ घुमैत-रहैत अिछ। आबतँ ओसभ खेतो भरना लेबए लागल \nअिछ, पिहने ई सभ खाइ बेतरेक मरैत छल। माए-बाप, भाइ-बिहिन सभलेल् सेहो  मैिथली कथा २००९-१० 55 \nनीक-नीक कपडा सभ अनैत अिछ। ओकरे सभसँ गप कएकेँ चिल जो िदĪली-\nहिरयाणा, तोरो िदन-दुिनयाँ नीक भ’ जेतौक िचंता निह। “िदĪली-पंजाब’क चचŭ \nचिलते छलैक की मंगल सेहो आिब गेलैक। मंगल सभ चीजके िनहािर रामकुमार \nलग आिवकए बैिस गेल की तखनिह रामकुमार हबो-ढकार भ’ कनैत अपन \nदुःċनामा सुनबैत-सुनबैत िदĪली ल’ जएबाक पैरवी करए लगलैक। राजकुमार \nकतहु हमरो िदĪली सभमे काज धराए िदनए तँ बाल-बच्चा सभकेँ पोिस िलतहुँ, \nसुनैत िछयेक जे ओतए बोिन बेशी दैत छैक, एतए तँ तीन सेर धान वा दू िकलो \nगहूम भेटैत छैक, एतेकमे कोना िनबŭह करबै, ताहूमे किह ओ बेराम भ’ जेबैक तँ \nबाल-बच्चा सभकेँ के देखतै? अरहुिलया सभ िदन बेरामे रहैत अिछ। मंगल \nबोल-भरोस दैत जे हँ, िकएक ने लए जेतैक, हमतँ कहबे करबे तोहुँ जाकेँ भेंट \nक’ अपनेसँ किह िदहक। ओ आब आठसँ दस िदनक भीतरे पूिणर्मा सभक \nलगीचमे जेतैक। रामकुमार अĠहरगरे भोरमे उिठ राजकुमारकेँ भेंट क’ अपन \nदुःख-ददर् सुनबैत िदĪली ल’ जएबाक आƇह करैत अिछ। राजकुमार काज \nधरएबाक आĂासन दैत रेल-मासूलक इंतजाम क’ लेबाक लेल कहैत \nअिछ।रामकुमारक मुखमěडलपर मुİकानक संग चमक आिब गेलैक। आĂİत भ’ \nरामकुमार घरमे पन-िपआइ क’ बोिन करबाक लेल चिल गेल। सांझुक पहर \nअबैत काल बेसाहक िकछु वİतुजात लएकेँ आएल। खाए-पीकेँ सुतबाक Ćयास \nकरैत अिछ मुदा िनĠदो होइक तखनने,कारण रेल मासूलक इंतजाम जे निह भ’ \nसकलैक।घरमे सĦपिþमे सĦपिþ माÿ अरहुिलयाक नैहरमे देलगेल`` हँसुलीटा \nछलैक मुदा ओकरा बेचला’सँ पैसे कतेक िदतैक, तीन सए निह साढे़ तीन सए \nटाका``।चािर गोटेक मासूल, बटखचŭ आ तािहपर बेर वख्त लेल िकछु हाथोमे \nरहैक चाही।जाइते देरी जँकाज निह भेिट सकै दू-चािर िदन रुकए परैक तखन \nकी हेतैक? िचंतासँ िनž निह भ’ रहल छलैक।कोनहुना पसरखोलबाक बेरमे िनž \nभेलैक, फेर भोरमे काजपर जएबाक छलैक। रामकुमार आइ एकेवेिरयाँ काज क’ \nसबेरे घर चिल आएल मासूलक इंतजाम करबाक लेल। मासूलक कोन-हुना \nइंतजाम क’ िदĪली जएबाक तैयारीमे लािग गेल। कािŎ अĠहरगरे िदĪली जएबाक \nछैक। राजकुमारसँ भेंटकए पुणर् आĂİत भ’ आइ राितएमे मोटरी-चोटरी पाथेय \nसभ बािĠह-छेक रािख देलक, भोरे आब माÿ Ćİथानक काज। \nरामकुमार सबेरे-सकाल उिठ बाले-बच्चे तैयार भ’ िनयत समएपर िवदा भ’ \nगेल। ƙŌİथानमे जाकए बैसल छल िक ताबत राजकुमार दस डेग पिहनेसँ \nचल-चल देरी भ’ गेलैक, बस छुटतै तँ Əेनो छुिट जेतैक। समएपर निह पहुँचबै \nतँ फेर Əेन कािŎये भेटतै। सभ झटिक क’ भगवती चौकपर पहुँचल िक \nओमहरसँ बस हनहनाइत पहुँिच गेल। कोनहुना सभ बससँ िदĪली टीशनधिर \nपहुँचल। गाडी अएबामे घंटा भिर िबलĦब छलैक। ताबत राजकुमार पैसा ल’ \nिटकट कटाए अनलक। िकछु पनिपआइ सभ करैत गेल िक Əेनो आिब गेलैक। \nभीड तँ छलैहेँ तथािप कोनहुना सभ चिढ क’ िदĪली İटेशन आिब गेल।  \nिदĪलीमे बडका-बडका शाँिपंग माल सभ बनैत देिख अचंिभत ओ मने-मने  56 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकाजक आशामे खुिशयो भ’ रहल छलैक। सएक-सए मजदूर काज क’ रहल \nछल। रामकुमार सभ किहओ महानगर देखने रिहतए तखन ने, िजज्ञासाथर् \nराजकुमारसँ िकछु-िकछु पुछए लागल। राजकुमार आब गामक भाषाकेँ छोिड \nटूटल-फूटल िहĠदीमे ओकरा बुझबैत िहĠदीमे बजबाक िनदųश दैत कहए लगलैक, \n”हे! ई बडका शहर िथकैक, एिहठाम गामक भाषा निह बिजहे, निहतँ लोक \nदेहाती बुझतौक, िनछĠछ देहाती। अपना सभमे गप करबहतँ निह कोनो, मुदा \nहािकम हुकुमसँ िहĠदीएमे बात किरहह, ओना ओ सभ अपनामे अंƇेिजएमे गĢप \nकरैत छैक” रामकुमार उþर दैत कहैत अिछ” अँए हौ राजकुमार! ओसभ जखन \nअंƇेजीमे गĢपकरैत छैक तँ Ąेर िरक्शा-टेĦपू-टेक्सी बला सभसँ कोना गĢप करैत \nहेतैक, ई सभतँ देखैत िछयैक जे िहĠदीएमे बजैत छैक ओकरा अंƇेजी बजैत \nकहाँ देखैत िछयैक” की राजकुमार कहैत अिछ हँ, हौ एिह लोककतँ ओ सभ \nउपेक्षा दृिƠएँ अवĮय देखैअ छैक, मुदा जािहठाम मजदूर-िरक्शा आिदक काज \nपडैत छैक तािहठाम ओकरो िहĠदीएमे बाजए पडैत छैक मुदा सभ छोटका \nिहĠदीएमे गĢप करैत छैक चाहे ओ चाय-पानबला हो ठेला-िरक्शाबला हो चाहे जन-\nमजदूर हो” ,रामकुमार िकछु आगाँ बढैत अिछ की,पुनः राजकुमारसँ पुिछदैत चैक \nजे अँए हौ एिहठाम देखैत िछयैक जे बुिढया-बुिढया सभ िजंस-पेंट पिहरने रहैत \nछैक, कतेककेँ देखैत िछयैक जे भिर देह कपडो निह पिहरने रहैत छैक, से \nिकएक? गाँव-घर सभमे एना रहतै तँ लोक कतेक चौल करतै।“ राजकुमार \nडँटैत जे, ” हे, ई बडका शहर िथकै एिहठाम सभ सेठ-साहूकार सभ छैक \nएिहठाम एिहना रहैत छैक, ई सभ बात एिहठाम निह बिजहेँ निहतँ पुिलसकेँ बजाए \nजेलमे द’ देतौक” रामकुमार सहिम गेल, मुदा भीतरसँ आओरो िजज्ञासा सभ \nउमिर रहल छलैक। गप-शप करैत सभ राजकुमारक डेरापर पहुँिच गेलैक। \nराİताक सभ झमारल छल। गामसँ जे िकछु अनने छल सएह सभ खा-पी क’ \nआराम करए लागल। \nसाँझुक पहर चािर बािज गेलैक, काजक तलाशमे से हो जएबाक छलैक। \nराजकुमार अरहुिलयाकेँ भानस भात करबाक सभ वİतु देखाए रामकुमारक संग \nिनकिल गेल। संयोगवश लगिहमे िकछु दुरीपर एकटा नवपर मकान बिन रहल \nछलैक। धखाइत- धखाइत ओिहठाम पहुँचल । मािलक मनेजरक संग ठीकेदार \nसेहो छलैक। राजकुमार मािलककेँ रामकुमारक िदस इशारा लकरैत जे काजक \nतलाशमे गामसँ आएल छैक। रामकुमार से हो टुटल-फूटल िहĠदीमे अपन \nदुदŶĠयक िवषएमे कहए लगलैक। संयोगवश रामकुमारकेँ काज भेिट गेलैक। \nदोसरेिदन मािलककेँ एकटा एपाटर्मेटक ने ओ लेबाक छलैक, सए-दूसए लेबरक \nकाज छलैक। दोसरे िदन आठ बजे काजपर बजाओल गेलैक। राजकुमारक देह \nसेहो हĪलुक भऽ गेलैक आ रामकुमार सेहो Ćसž भऽ गेल ।  \nरामकुमार दोसर िदन समएपर पहुँिच काज ĆारĦभ क’ देलक। मनसँ \nकाज करए लागल, मेहनितया तँ छलहे, मािलक काज देिख Ćसž भऽ गेलैक। \nदू-चािर िदन काज कएलाक उपरांत िकछु अिƇम आ िकछु अपनो िदससँ रहबाक  मैिथली कथा २००९-१० 57 \nलेल वİतु जात खरीद आनएलेल कहॴ देलकै। रहबाक लेल एकटा झोपडीनुमा \nघर दऽ देल गेलैक। सभ बाले-बच्चे रामकुमार रहए लागल। िकछुए िदनमे सभ \nिहिल-िमिल गेल। िधयो-पुतो सभ जगहसँ पिरिचत भऽ अपन खेलाए धुपाए \nलागल। बडका छौडा ललटुनमा काज करए कालमे बापक छोट-छीन टहल सेहो \nकऽ दैक। आबतँ ईसभक िĆय पाÿ बिनगेल। मािलक-मिलकाइन जखन अबैकतँ \nचाहो सभ िपआए दैक। मािलक आब गेटक चाभी सेहो एकरे हाथमे थĦहा \nदेलकै। कखनहु ककरो िबषएमे नीक अधलाह जे िकछु पुछबाक रहैत छलैकसे \nरामकुमारेसँ पुछैत छलैक। इहो सभटा बात सĜय-सĜय किह दैत छलैक। िकछु \nिदनमे घरक छत सभ ढला गेलैक, रामकुमारककेँ आब ओहीमे रहबाक लेल आज्ञा \nभेिट गेलैक। गेटक चाभी सेहो दऽ देल गेलैक। आवए-जाए बलापर नजिर \nरखबाक हेतु सेहो किहदेल गेलैक। मािलक-मिलकाइनकेँ कोनो गुĢत बातक \nजानकारी लेबाक होइतँ रामकुमारेसँ पुछैत छलैक। दू-तीन वरख धिर एिहमे काज \nचलतै से सोिच खूब Ćसž भ’ रहए लागल। समए िबतैत गेल देिखते-देिखते \nआब तेसरो बरख बीतल जाए रहल छलैक एपाटर्मेटक दोसरमहल घिरक सभ \nढांचा तैयार भ’ गेलैक, मुदा एखनो बहुत काज बाँकी छैल। आबतँ िफिनिशंगक \nकाज चालू कएल जेतैक। मािलक धीरे-धीरे मजदूर सभक छँटनी करए लागल, \nझोपडी सभ सेहो हँटए लगलै। रामकुमारक िचंता सेहो बढए लगलैक जे आब \nहमरो ई İथान छोडए पड़त। ठीकेदार,रामकुमारकेँ मकानक एकटा कातमे \nरहबाक İथान सीिमत कऽ देलकै। रामकुमार उदास भ’ कए रहए लागल तथािप \nओ छओ-मास घिर आओर ओहीमे खेप लेलक। पĠƖह िदन ठीकेदार मािलककेँ \nएपाटर्मेँटक चाभी सौप देतैक। रामकुमार पėी अरहुिलयाक संग भिवįयक िचंता \nकरैत अवसर पािब काजक खोज सेहो करए लागल। “ िदĪली सभ महानगरमे \nकाज कतहु निह भेटैक, ताहूमे मजदूरीक काज। एखनहुँ इंिजिनयर, डाक्टर, \nिशक्षकक काज पडततँ एकक बदला अनेक उपिİथत भऽ जाएत मुदा मजदूरक \nिदĸततँ सभ िदन रहतैक, कतबो मशीनी युग एलैक मजदूरकतँ काज पडबे \nकरतै। मजदूर की आब मजदूरे रहलैक? ओहो सभ आब अपन İवयंक काज \nकरए लागल आ ओिहमे ओकरा खूब आमदिनयो होइत छैक बाबू-भैया सभ गाममे \nजमीन बेचैत छिथ आ ओसभ खरीद करैत अिछ। “मकानमे िफिनिशंगक काज \nसेहो लगचाए गेलैक। बाहरमे रंग िवरंगक फूल सभ सेहो लागए लगलै। \nरामकुमार केँ भगवान-भगवतीक कृपासँ दोसरो ठाम काज भेिट गेलैक मुदा \nओिह काजमे एखन दस िदन समए आओर लगतै, एहने एकटा शाँिपंग माँल बनतै, \nओहूमे चािर-पाँच वषर् धिर काज चलतै। रामकुमार दुनू Ćाणी खूब खुश छल िक \nकुसंयोगसँ बडका बेटा ललटुनमा दुःिखत पिडगेल। टाइ-फाइड भ’ गेलैक की \nकालाĔवर एकसए तीन आ चािर िडƇी धिर बुखार रहए लगलैक। बुखार उतरए \nकेनाम निह। कखनहु-कखनहुँ आँिखसभ बž भ’ जाइक तँ कखनहु देह पािन-\nपािन मुदा िजĿी Ĕवर्र जĪदी छुटबाक नामे निह लैक। ठीकेदार एहनो िİथितमे \nघर खाली करबाक हेतु अंितम चेतावनी दऽ देलकै। घर तँ खाली कइये देने  58 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरहैक, पिरसरमे बनल एकटा िगलेबापर जोडल ईटक घरमे छलैक। मािलक से \nहो आिब कऽ किह गेलैक, मािलक İवयं ललटुनमाक मरनासž अवİथा देखलकै \nतथािप कोनो हालतमे पिरसर खाली करबाक आदेश दैत चिल गेल। \nआइ भोरे पिरसर खाली करबाक छलैक मुदा ओ खाली करबासँ िववश \nछलैक, छौडा एक-दूिदन िजतै की निह से कहब किठन छलैक। सांझुक पहर \nठीकेदार, मािलक, मिलकाइन सभ एलै एकरासँ िवनु िकछु कहनिह सामान सभ \nबाहरमे कनैल फूलक गाछ िदस छहर िदबालीक कातमे फेकए लगलैक। \nरामकुमार-अरहुिलया दुनू Ćाणी िनहोरा-िवनतीसँ जे,” मािलक दू चािर-िदनमे हम \nखाली क’ देब, एिह जड़कालामे राितमे ई लएकेँ कतए जेबैक। मािलक! \nमिरजेतैक ललटुनमा। इएह ललटुनमा छल जे अहुँ सभक टहल क’ दैत रहए। \nकिहओ चाह आनए, किहओ िसगरेट तँ किहओ पािन। एही जरकालामे किहयै \nललटुनमा ठँढ लािग जेतौक İवेटर खरीद क’ पिहिर िलहेँ, पएरमे चĢपल लए \nलेआ पैसो दैत रिहयै। मािलक! ओयेह ललटुनमा मिर रहल छैक कहाँ दूटा टको \nदैत िछयेक जे एकटा गोिटयो खेतै। मािलक दू चािर िदन रहए िदऔक हमारा \nखाली कए देब।“ मुदा ठीकेदार आ मािलकपर तकर कोनो Ćभाव निह। \nललटुनमा जािह टूटल खाटपर पड़ल छल, ओिह खाट सिहत ललटुनमाकेँ \nपिरसरसँ बाहर गाछक तर रािख देलक। ओकरा सभकेँ संका जे कही मिर गेल \nतँ आओरो आफत होएत। \nरामकुमार मािलकसँ Ćाथर्ना करैत कलजोिरकए जे” मािलक! एकरा बड \nकिठनसँ पोसने िछयैक, अहाँ सभ गरीबक ददर् ओ ममता निह बुझैत िछयैक। \nअहुँ सभकेँ बाल-बच्चा अिछ मुदा अहाँ सभतँ बच्चाकेँ माएक दूधो निह िपअए \nदैत िछयैक िकएक तँ माएक शरीर खराब भ’ जेतैक नब निह देखेमे \nअओतै।बच्चा सभकेँ दाइ सभक भरोसे छोिड जतए ततए रंगीन दुिनयाँमे घूमए \nचिल जाइत िछयैक। अपने सभखाली धनकघमौर करैत िछयैक। बच्चाकेँ रंग-\nिवरंगक कीमती कपड़ा-िखलौना गाडी जे चाहीसे दैत िछयैक मुदा असली İनेह तँ \nमाइये-बापसेँ होइत छैकसे İनेह देवए अहाँ सभ निह  जनैत िछयैक यिद से İनेह \nरिहतैक तँ ललतुनमाकेँ एना निह बाहर क’ िदितयै, अहाँ सभकेँ कनेक बो दरेद \nनिह अिछ मतलब ओतबे काल रहैत अिछ जतेक काल अपने लोकिनकेँ काजक \nजरुरी रहैत अिछ। “ मािलक! एकरा राित भिर रहए िदऔक। मुदा मािलक- \nमिलकाइन पर तकर कोनो Ćभाव निह। \nसगरो राित रामकुमार दुनू बच्चाकेँ नेने जगले रिहगेल। भगवान-भगवतीक \nİमरण करैत जे”, हे भगवान! सभटा दुःख हमरे सन गरीबकेँ देिलयै। गाममे तँ \nसरो समाज छल बोलो भरोस देलक एिहठाम तँ केओ निह अपन होइत छैक \nसभ İवाथर्मे लागल रहैत अिछ, गरीबक िदस ककरो ğयान निह। ओहो जे \nराजकुमार छल सेहो पंजाब चिल गेल, आब हम एखन कतए जाउ, हमर सभक \nरक्षा करु! रक्षा करु!”भोर होइतिह देरी ललटुनमाक आँिख खुिल गेलैक, साक्षात \nजेना सूयर् भगवान अपन Ćकाश पुĽसँ रोगकेँ हरण कए लेलिथन। ललटुनमा  मैिथली कथा २००९-१० 59 \nपािन मंगलकै पीबाक लेल। अरहुिलया-रामकुमारक बात जेना िदनकर दीनानाथ \nसुिन लेलिथन। दुनू Ćाणीकेँ होश आिब गेलैक। ललटुनमाकेँ गाएक दूध पीआए \nदवाइ द’ देल गेलैक। िकछु कालक बाद होश भेलापर ललटुनमा बजैत अिछ- \n“माए एतए िकएक िछयैक? मािलक सभ हमरा सभकेँ िनकािल देलिखन? माए \nमाथपर हाथ ध’ सहला बैत अपन दुःख कहए लगलैक। बीच-बीचमे ललटुनमा \nआिखँ सेहो मुिन िलअए। िकछु कालक बाद होश भेलापर ” माए! एतएसँ चल, \nएिह घरक सोझाँ हम निह रहब, गाछेक तरमे रहबाक अिछतँ बरक गाछ तर \nचल जाे, मुदा एिहठाम आब निहरह, एकोक्षण हमरा निह राख एिहठाम। ओिह \nĔवरसँ हमरा ई बेशी दुःख बुझाइत अिछ, जĪदी चल” रामकुमार सभ वİतु-\nजातकेँ एकटा बोिरयामे ल’, ललटुनमाकेँ काĠहपर लटकाए धमर्-वृक्षक छयामे \nरहबाक लेल बाले-बच्चे रामकुमारक दुनू Ćाणी एक-टक ओिह मकानकेँ िनहारैत \nिवदा भ’ गेल। निह जािन, कोन धमर्-वृक्षक छयामे ओ रुकल।  60 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nकािमनी कामायनी \n \nलाल काकी \nटक टक टक टक टुन टुन टुन टुन ....  \nघंटी बजबैत तांगा क’ सोरसँ ओिह सूतल सूतल सुİत सुİत टोलमे \nहरकत आिब गेलए । कोनो अĥयागत सएह आबैत छलाह ताँगापर िकनको बेटा \nपूतौह िकनको धी जमाए िकनको समधी़ िकनको सर कुटुम।आऽ टक टक टुन \nटुन क’ ğविन जेना अिह खबिरकेँ समİत घर धिर पहुँचा दैत़ िकयो आएल अिछ \nपाहुन पड़क । \nिदनक करीब दस बाजल छल । मुदा गाममे तँ पराते सभ उिठ  पराती \nगबैत पूजा पाठ नेम टेम करैत़ अपन िदनचयŭमे ĭयİत भऽ जाइत छल तािह लेल \nदस एगारह बजैत बजैत फुरसते फुरसत। \nिकछु अपन दरवĔजासँ िनकिल िकछु अपन दलानसँ बिहराित ताँगा धिर \nऔला़।आऽ खबिर पसिर गेल चारूकात  जे लालकाकी पटना जा रहल छिथ। \nहुनक बड़का पाैÿ कĠहैयाजी आिब गेलिखĠह लेबए लेल । लाल काकी अपन \nजमानाक परम सुžिर गोरवािह İÿी ततेक गोर जेना साक्षात चान बुिल रहल \nअिछ धरतीपर। आऽ एकदम लाल बूँद जेना अंगरेज । \nिखİसा छल हुनका पाछाँ जे बड़का घरक बेटीकेँ गौरव ढाह लेल \nसासुरमे हुनक पितकेँ दोसर िववाह कराओल गेल ।ओिह समए समाजमे बहु \nिववाह पूणर्रूपेण Ćचिलत छल । आऽ एकए गोट कतेक कतेक िववाह करैत \nछलाह । मुदा सौितिनयाँ डाह। सौितन संगे रहनाय एकटा बड़का दुखदायी \nĆसंग छलैक İÿीगण समाजक लेल । \nसौितन एतैĠह करेजपर राहिड़ दड़रतैĠह तखन िहनक टहंकार मारैत गौरव \nढहतैĠह बड़ उþान भऽ कऽ चलैत छिथ। घरवलाकेँ िववाह भऽ गेलिĠह मुदा \nनबकी किनया सासुरक मुँहो निह देख सकलीह।नैहरेमे भोजक पात उठब गेलीह \nतँ कोना नै कोना िबषहरा महाराज डँिस लेलिखĠह ।जखन लाल काकीकेँ ई \nखबिर भेटलैĠह तँ ठňा कऽ हॅसैत बजलीह ‘लैह हमर गौरव तँ भगवित सेहो निह  मैिथली कथा २००९-१० 61 \nढािह सकलीह ।’बाजए कालमे हुनक बुņी बुņी चमकैĠह । आऽ दोसर िखİसा \nहुनक जे Ćचिलत छल ‘िववाहक बड़ िदन धिर हुनका पूत नै होए छल खाली धी \nधी धी। तँ ओ भगवानसँ कबुला केलिथ़ ‘ हे स़þनारैन महाराज Ĕयोँ हमरा \nपूतौह झोँट पकिड़ कऽ मरत तँ हम बाजा गाजासँ अहाँक पूजा करब ।’एिहपर \nबड़ हॅसी ठňा भेलए मुदा भगवान जेना हुनकापर बड़ अनुƇही छलिखĠह । आऽ \nओहो िदन एलैĠह जखन घरमे पूतौह आिब गेलिĠह । मुदा ओ कबुला भगवानक \nपूजा कऽ। आब करल की जाए । कबुला कबुला छल।आखीरमे भगवानक \nपूजाक समए बीध जकाँ पूतौह हुनक एकटा लट पकड़लिखĠह ओ ढोल पीपहीसँ \nपूजा सĦपž भेल छल । \nमुदा हम जे लाल काकीकेँ देखने रिहयैĠह पाकल़ पाकल छोछ-छोट केश़ \nवृŅा़ किन देहगर मुदा गेराई वएह बड़ İनेिहल़ गĢपक सĢपक िसनेह । \nहम सभ जखन गाम जाई हमर पपा ढेर रास फलफूल नेने जाइथ ।आऽ \nशरीफा लाल काकीकेँ बड़ पिसž । ‘गै बच्चा दूटा सरीफा ला’।तखन एकोटा \nनैकसँ पाकल शरीफा नै छलै हम किन किन पाकल शरीफाकेँ हाथसँ कैस कैस \nकऽ दािब दािब कऽ एकदम घुĪलल बना कऽ दऽ देिलयैĠह ।किनए कालक बाद \nकाकी हमरा तकने िफरैत छलीह ‘ कþ छै बुिचया’ । आऽ हमरा देखैत मातर \nबजली ‘ हे ले अपन सरीफा काँचे छाै।’ \nएक िदन हमर आंगनमे बनल मॅड़वा़ भाई सबहक उपनैनकपर बैिस हमरा \nिखİसा सुनबूत छलीह ‘ जाजर् पंचम इंगलैंडक गĿी पर बैसलै तेकरा बाद जाजर् \nछठम जाजर् सĢताम ।’आऽ ओिहƅम जे ग्Ģपर मोन पङैत अिछ  ओ बाजल छलीह \n‘उजरा जीर होइत छै ऊजरा मरीच हमर पीþी कलकþासँ आनैत छलाह।लोक \nचान पर पहुँच गेलए।’ \nहम अपन दायसँ पूछिलयैĠह। ‘ दूर हुनक गĢपठ सĢपल एहने रहैत छैĠह \nउजरा मरीच आऽ चान परलोक ।चौरचनमे चान महाराजकेँ अरघ देल जाइत \nअिछ ओ भगवान छिथ हुĠकर िक ओ तँ किनए िदनक बाद सूरूज  महाराजपर \nसेहो लोकवेदकेँ पठा देती ।’ \nहुनक गĢपपर पीठ पाछाँ बड़ मखौल उड़ैए।जीभक बड़ पातिर नीक नूकूत \nखायब नीक पिहरब। \nएक िदन दाइकेँ बड़का पोत जमाए एलिखĠह तँ ’ हुनक किनए कालक \nबाद अपन दरवĔजासँ टहलैत टहलैत हमरा आंगनक मॅड़वापर आिब बैसिलह \n‘बौआ दाए मैयॉं अपन छोट िदयािदनीकेँ ओ अिह नामसँ बजबए छलीह ‘िक सभ \nबनेलहुँ अिछ जमाएक लेल’ । आऽ दाइ जे परम ओिरयानी बुिधयािर मृदूभाषी़ \nमयŭदा वाली सुžिर İÿी छलीह बड़ आदरसँ अपन पैघ िदयािदनीसँ जमाए्केँ \nगेलाक बाद चाह िपयाबैत बैस कऽ िवĠयाससँ गĢप करैथ । \nजीभ बसमे निह छलैĠह तँ पेट सेहो जवाब द’ देने छलैĠह । आऽ \nलालकाकी बीमार भऽ गेल छलीह ।छोटका बेटाकेँ पेलवार तँ लगमे छलैĠह मुदा \nपटना वला बेटाकेँ मोनमे छरपņी लािग रहल छलै ‘माएकेँ हम अपन लग रािख  62 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nकऽ बड़का डाक्टारसँ इलाज करैब।आँिखक सोझा रहत तँ हमरो मोनमे चैन \nरहत।’ \nआऽ तािह लेल टमटम आएल छल । उĦहर काकी बड़काटा कऽ भांगिट \nठाढ केनो ‘मिर जाएब मुदा मगह निह जाएब कॅह कासी कॅह उसर मगहर मगहमे \nजे मरै छै तेकरा पैठ नै होय छाै मगं दोषं दधाित इित मगध ’ ‘ मगहीया डाेमसँ \nबþर हƛ जीनगी भऽ जाएतँ ‘िकžो िकžॲ हम मगह नै जाएब।’ \nछोटकी पूतौह दरवĔजापर बैस ĭयाख्यान दऽ रहल छलीह ‘ तीन िदनसँ \nअž पािन ितयागने छिथĠह भिर राइत जागल कुहरैत ‘हम मगह नै जाएब।’ \nअपन नूआ आंगीवला झोराकेँ छोटका टेबूलपर ठाढ भऽ क” दहीक खाली \nमटकूड़ीमे रािख चारसँ लटकैत सॴकपर टाँिग कऽ नूका देने रहिथ कखनो \nओकरा कोठी के दोगमे नूका दैथ मुदा ताकैत ताकैत लोक तािकए लैक।कखनो \nअपना लगमे रहए वला पोता सभकेँ बजा कऽ नहुँ-नहुँ िनहौरा करैथ’ ‘ हे बाऊ \nअपन िहİसाकेँ जमीन हम तोरे सभकेँ िलख देबऽ हमरा मगह नै जाए दऽ ।’ \nमुदा हुनक Ćाणक रच्छा करए लेल सभकेँ लगै पटना जेनाए आवĮयक छल \nओतए पैघ पैघ डाक्टर। \nकĠहैया जी हुनक झोरा झपटा उठाबैĠह ताँगापर राखए लेल गेल तँ ओ \nझपिट कऽ ओकर हाथसँ झीक कऽ अपन करेजसँ लगा कऽ घाना पसािर दैथ \n‘हम निह जाएब ई गाम छोि ड़ कऽ एतयसँ हमर अथŰए उठत अिह आंगनमे हम \nमॅहफापर सँ उतरल छलहुँ। ’आऽ ओ भोकासी पाि ड़ कऽ नीच्चामे औंघड़ा औघड़ा \nकानिथ  दरवĔजाक नीचा ठाढ सबहक आँिख झर झर बहैत छल िवशेष कऽ \nपूरना लोक सभकेँ जे हुनका बड़ िदनसँ कएक बरकसँ जनैत छल। Əेनक समए \nलगिचया गेल छल ।जेनाए परम आवĮयक ।आऽ बेर बेर अपन हाथक घड़ी \nदेखैत एþे काल धिर िकंकþर्ĭय िवमूढ ठाढ कĠहैयाजी काकीकेँ भिर पाॅज पकिड़  \nकोरामे उठा ताँगापर बैसा देलकैĠह जा ओ अž पािनक पोटरा पोटरी बाेरा झोरा \nराखए लेल मुड़ला असक्तद िनबर्ल कािक नै जािन कोन दैवीक शिक्तसँ \nउछैलकऽ ताँगासँ नीचा उतिर दुगŭİथान िदस पड़ए लगलीह।जेना कसाई के देख \nकऽ गाए िचकरैत छै ओिहना ओ अपन िĆय बड़का पाैÿकेँ देख कऽ। िचकरय \nलगलीह । िचकरैत िचकरैत हुनक गरा बािझ गेलिĠह़ । कĠहैयाजी हुनका पाछाँ \nभगला आऽ लपिक कऽ फेर अपन कोरामे उठा ताँगा पर बैसा देलकैĠह िकयो \nलोटा मुँहमे लगा कऽ दू चािर घोँट पािन पीया देलकैĠह।कĠहैयाजी अपनो छरिप \nकऽ बैस रहला आऽ कािककेँ पॅिजएने रहला। चीज वाेİत लोके सभ रािख \nदेलकै आऽ तांगा वलाकेँ इसारा किर देलकै ओ तड़रासँ भगबए लागल घाेड़ा ओ \nहुनक कानब जेना कोने बच्ची दुरगमिनया किनयाकेँ । ताँगाकेँ पाछाँ पाछाँ भिर \nटोलक लोक अिड़ यातए बाेल भरोस दैत़ िदयािदनी आऽ पुतौह सभ ‘हे बौआ यौ \nगोड़ लगैत छी काकी के अवİसे पठा देबैĠह ।’’ ‘ इलाज करा कऽ चिल \nअिबहिथ ’ ‘जुिन कानैथ़ िहनका हमर सĢपहत़ ।’ \nआऽ पोखिर धिर अि ड़यैत कऽ जखन ओ सभ आपस हुनक दरवĔजापर  मैिथली कथा २००९-१० 63 \nआिब बैसली तँ सबहक मूँह नाक आँिख लाल-लाल जेना रंग अबीर मिल देने \nहोइ । झर झर नोर बिह रहल छलै एखनो धिर । \nआऽ ओिह िदन की राितयोमे िधया पुþाकेँ छोि ड़ पैघ ककरो अž नै \nधसले मुँहमे। रिह रिह कऽ लाल काकीकेँ ओ करूण  ƅंदन जेना सबहक कानमे \nघुिरयाित रहल छल। पचासो वरखक अपन बास छोि ड़ पिहल बेर ओ नैहर वा’ \nसासूरक आगाँ कþाे पएर राखने छलीह।  64 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \n \nजगदीश Ćसाद मंडल \nगाम-बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी। एम.ए.।कथाकार (गामक िजनगी-कथा \nसंƇह), नाटककार(िमिथलाक बेटी-नाटक), उपĠयासकार(मौलाइल गाछक फूल, \nजीवन संघषर्, जीवन मरण, उĜथान-पतन, िजनगीक जीत- उपĠयास)। \nमाक्सर्वादक गहन अğययन। िहनकर कथामे गामक लोकक िजजीिवषाक वणर्न \nआ नव दृिƠकोण दृिƠगोचर होइत अिछ।-सĦपादक  \nबहीन \n‘आब अिधक िदन माए निह खेपतीह। ओना उमेरो नĤबे बखर्क धत-पत \nहेबे करतिन। तहूँमे बखर् पनरह-बीसेकसँ किहयो बोखार कऽ कहए जे उकािसयो \nनिह भेलिन अिछ। एक तँ ओिहना पाकल उमेर तिहपर सँ देहक रोगो पछुआएल, \nतेँ भिरसक एिहबेिर उिठ कऽ ठाढ़ हेबाक कम भरोस। िकऐक तँ एक न एक \nउपƖव बिढ़ते जाइत छिĠह। अžो-पािन अरुिचये जेकाँ भेिल जाइ छिन।’’ -\nभखरल İवरमे राधेĮयाम पėीकेँ कहलिथन। \nपितक बात सुिन, कने काल गुĦम रिह, रािगनी बाजिल- ‘‘ककरो औरुदा \nतँ िकयो निहये दऽ सकैत अिछ। तहन तँ जाधिर जीवैत छिथ ताधिर हम-अहाँ \nसेबे करबिन की ने?’’ \n‘हँ, से तँ सैह कऽ सकैत िछयिन। मुदा िजनगीक किठन परीक्षाक घड़ी \nआिब गेल अिछ। एते िदन जे केलहुँ, ओकर ओते महĜव निह जते आबक \nअिछ। िकएक तँ कखनो पािन मंगतीह वा िकछु कहतीह, तिहमे जँ किनयो देरी \nहएत आ िकयो सुिन लेत तँ अनेरे बाजत जे फĪलांक माए पािन दुआरे \nिकिकहािर कटैत रहैत छिथन। मुदा बेटा-पुतोहू तेहन जे छै घुिर कऽ एको-बेिर \nतिकतो निह छिĠह। ककरो मुंहमे ताला लगेबै। देिखते िछयै जे गाममे कोना \nलोक झुठ बािज-बािज झगड़ो लगबैत आ कलंको जोडै़त अिछ। तेँ चैबीसो घंटा \nककरो निह ककरो लगमे रहए पड़त। जँ से निह करब तँ अंितम समएमे \nकलंकक मोटरी कपारपर लेब।’’ \n \n‘‘कहलहुँ तँ ठीके, मुदा बच्चा सबहक िहसाबे कोन, तहन तँ दू परानी  मैिथली कथा २००९-१० 65 \nबचलहुँ। बेरा-बेरी दुनू गोटे रहब। अĠतुका काज अहूँ छोिड़ िदऔ। िकएक तँ \nअंगनेक काज बिढ़ गेल। बहीनो सभकेँ जनतब दइये िदअनु।’’ \n‘‘अपनो मनमे सैह अिछ। जँ तीनू बहीिन आिब जाएत तँ काजो बँटा कऽ \nहĪलुक भऽ जाएत। ओना अंगनासँ दुआिर धिर काजो बढ़बे करत। जखने सर-\nसंबंधी, दोİत-मिहम बुझताह तँ िजज्ञासा करए अएबे करताह। जखन दरबĔजापर \nऔताह तँ सुआगत बात करै पड़त”। \nमूड़ी डोलबैत रािगनी बजलीह- ‘‘हँ, से तँ हेबे करत।’’ \n \n‘‘एखन िनचेन छी आ काजो करैऐक अिछ। तेँ अखने तीनू बहीिनयो आ \nममोकेँ जानकारी दइये दैत िछअिन।’’ आन कुटुĦबकेँ एखन जानकारी देब जरुरी \nनिह छै। मोबाइलमे मामाक नĦबर लगौलक। िरंग भेलै। \n  \n‘‘हेलो, मामा। हम राधेĮयाम।’’ \n \n‘‘हँ, राधेĮयाम। की हाल-चाल?’’ \n  \n‘‘माए, बड़ जोर दुिखत पिड़ गेलीह।’’ \n  \n‘‘एखन हम एकटा जरुरी काजमे बँझल छी। साँझ धिर आिब रहल \nछी।’’ मोबाइल बž कऽ राधेĮयाम जेठ बहीिन गौरीक नĦबर लगौलक। \n‘‘हेलो, बहीिन। माए दुिखत पिड़ गेलथुन।’’ \n‘‘एखन हम İकूलेमे छी आ अपनहुँ ( पित) कओलेजेमे छिथ। छुņीक \nदरखाİत दइये दैत िछअए। साँझ धिर पहुँच जाएब।’’ \nमोबाइल बž कऽ छोटकी बहीिनक नĦवर लगौलक। \n‘‘सुनीता। हम राधेĮयाम।’’ \n‘‘भैया, माए नीके अिछ की ने?’’ \n‘‘एखन की नीक आ िक अधलाह। तीिन िदनसँ ओछाइन धेने अिछ। तेँ \nिकछु कहब किठन।’’ \n‘‘हम अखने छुņीक दरखाİत दऽ आिब रहल छी।’’ \n‘‘बड़बिढ़या’’ किह मिझली बहीिन रीताक नĦबर लगौलक। \n‘‘हेलो, रीता। हम राधेĮयाम। माए, बड़ जोर दुिखत छथुन।’’ \n \n‘भैया, हम तँ अपने तते िफरीसान छी जे खाइक छुņी निह भेटैत अिछ। \nकािŎयेसँ दुनू बच्चाक Ćितयोिगता परीक्षा िछयै’ \nिबना िİवच ऑफ केनिह राधेĮयाम मोबाइल रािख अकास िदिश देखए \nलगल। ठोर पटपटबैत- ‘ बच्चाक परीक्षा......, मृĜयु सĔजापर माए....! केकरा \nĆाथिमकता देल जाए? एक िदिश, जे बच्चा एखन धिर िजनगीमे पैरो निह  66 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nरखलक, सॱसे िजनगी पड़ल छैक। दोसर िदिश कƠमय िजनगीमे पड़ल बृŀ \nमाए। खैर, सभकेँ अपन-अपन िजनगी होइ छैक आ अपना-अपना ढ़ंगसँ सभ \nजीबए चाहैत अिछ। हम चािर भाँइ बहीिन छी तेँ ने दोसरपर ओंगठल छी। मुदा \nजे असकरे अिछ, ओ कोना माए-बापक पार-घाट लगबैत अिछ। िकछु सोिचतिह \nछल िक नव उĜसाह मनमे जगल। नव उĜसाह जिगतिह नजिर पाछु मुँहे \nससरल। चारु भाए-बहीिनमे माए सभसँ बेसी ओकरे ( रीता) मानैत छिल आ \nओकर सेबो केलक। कारणो छलैक जे बच्चेसँ ओ रोगा गेल छिल। मुदा \nआĀयर्क बात तँ ई जे जेकरा माए सभसँ बेसी सेवा केलक वैह सभसँ पिहने \nिबसिर रहिल अिछ। \nगोसाँइ डूबैत-डूबैत मामो आ दुनू बहीिन-बिहनोइ पहुँच गेलिख न। \nअिबतिह डॉ. सुधीर ( छोट बिहनोइ) आला लगा माए ( सासु) केँ देिख \nकहलिखन- ‘‘भैया, माए बँचतीह निह। मुदा मरबो दस िदनक बादे करतीह। तेँ \nएखन ओते घबड़ेबाक बात निह अिछ। अखन हम जाइ छी, मुदा बहीिन ( डॉ. \nसुिनता) रहतीह। ओना हमहूँ दू-िदन तीन-ि दनपर अबैत रहब।’’ \nडॉ. सुधीरक बात सुिन सभकेँ क्षिणक संतोष भेलिन। मामा कहलिखन- \n‘‘भािगन, ओना हम ककरो छॴटा-कİसी निह करैत िछअिन मुदा अपन अनुभवक \nिहसाबे कहैत िछअह जे भिर िदन तँ İÿीगण सभ मुİतैज रहथुन मुदा राितमे \nनिह। ओना हमरो गाम बहुत दूर निहये अिछ। एखन तँ धड़फड़ाइले चिल \nएलहुँ। तेँ एखन जाइ छी। कािŎसँ साँझू पहरकेँ एबह आ भोर कऽ चिल \nजेबह। भिर राित दुनू माम-भिगन गप-सप करैत ओगिर लेब।’’ \nदुनू बिहनोइयो आ मामो चिल गेलिखन। \n‘‘आइ सातम िदन माएकेँ अž छोड़ब भऽ गेलिन। दू-चािर चĦमच पािन आ \nदू-चािर चĦमच दूध, माÿ अधार रिह गेल छिन।’’ - आंगनसँ दरवĔजापर आिब \nरािगनी पितकेँ कहलिथन। \nपėीक बात सुिन राधेĮयाम मने-मन सोचए लगलाह। मनमे उठलिन चारु \nभाए-बहीिनक पािरवािरक िजनगी। कतेक आशासँ दुनू गोटे (माए-िपता) हमरा चारु \nभाए-बहीिनकेँ पोिस-पािल, पढ़ा-िलखा, िवआह-दुरागमन करा पिरवार ठाढ़ कऽ \nदेलिन। जिहना गौरी ( जेठ बहीिन) एम.ए. पास अिछ। तिहना एम.ए. पास \nबिहनोइयो छिथ। हाई İकूलमे बहीन नोकरी करैत अिछ तँ कौलेजमे बिहनोइ। \nपिरवारक Ćितơा, समाजोमे बढ़वे केलिन जे कमलिन निह। तिहना छोटिकयो \nबहीिन अिछ। बहीनो डॉक्टर आ बिहनोइयो डॉक्टर। तिहना तँ िपताजी मिझिलयो \nबहीिनकेँ केलिन। दुनू परानी इंजीिनयर। बĦबईमे दुनू गोटे नोकरी करैत अि छ। \nजिहना तीनू बहीिन पढ़ल-िलखल अिछ तिहना बिहनोइयो छिथ। अजीव \nनजिर िपतोजीक छलिन। मनुįयक पारखी। तेँ ने बहीिनक िवआह समतुĪय \nबिहनोइक संग केलिन। एक माए-बापक तीनू बेटी, पढ़ल-िलखल, एक पिरवारमे \nपालल-पोसल गेिल, मुदा तीनूक िवचारमे एते अंतर कोना अिब गेलै। एिह Ćķक \nजबाव राधेĮयामकेँ बुझैमे अयबै निह करिन। मन घोर-घोर होइत। एक िदिश  मैिथली कथा २००९-१० 67 \nमाइक अंितम अवİथापर नजिर तँ दोसर िदिश मिझली बहीिनक ĭयवहारपर। \nिवचारक दुिनयाँमे राधेĮयाम औनाए लगलाह। Ćķक जबाब भेिटबे ने \nकरिन। अपन पिरवारपर सँ नजिर हटा बहीिन सभक पिरवार िदिश नजिर \nदौड़ौलिन।  \nगौरीक ससुर उमाकाĠत हाई İकूलक िशक्षक रहिथन। अपने बी.ए. पास \nमुदा पėी साफे पढ़ल-िलखल निह। नाओ-गाँव िलखल निह अबिन। ओना िपता \nपंिडत रहिथन। मुदा बेटी कऽ पिरवार चलबैक लूिरकेँ बेसी महĜव देिथन। \nजािहसँ कुशल गृिहणी तँ बिन जाएत, मुदा ने िचŇी-पुरजी पढ़ल होइछै आ ने \nिलखल। ओना जरुरतो निह रहै। िकऐक तँ ने पित-पėीक बीच िचŇी-पुरजीक \nजरुरत आ ने कुटुĦब-पिरवारक संग। मुदा दुनू परानी उमाकाĠत आ सिरताक \nबीच असीम İनेह। माİटर सैहबकेँ अपन बाल-बच्चासँ लऽ कऽ िवńालयक \nबच्चा सभकेँ पढ़बै-िलखबैक माÿ िचĠता। जिह पाछू भिर िदन लगलो रहिथ। \nजखन िक पėी सिरता पिरवारक सभ काज सĦहारैत। एखनुका जेकाँ लोकक \nिजनिगयो फĪलर निह, समटल रहए। गौरीक पिरवारपर सँ नजिर हटा राधेĮयाम \nछोटकी बहीिन डॉ. सुिनताक पिरवारपर देलिन। जिहना बहीिन डॉक्टरी पढ़ने \nतिहना बिहनोइयो। जोड़ो बिढ़याँ। सुिनताक ससुर बैń रहिथन। जड़ी-बुņीक \nनीक जानकार। जिहना जड़ी-बुņीक जानकार तिहना रोगो िचĠहैक। जिहसँ \nसमाजमे Ćितơो नीक आ िजनिगयो नीक जेकाँ चलिन। तेँ अपन िचिकĜसाक \nवंशकेँ जीिवत रखैक दुआरे बेटाकेँ डॉक्टरी पढ़ौलिन। पिėयो तेहने। अंगनाक \nकाज सĦहािर, बाध-बोनसँ जिड़ओ-बुņी अनैत आ खरलमे कुटबो करैत रहिथ। \nदवाइ बैńजी अपने बनाबिथ िकऐक तँ माÿाक बोध गृिहणीकेँ निह रहिन। \nछोटकी बहीिनक पिरवारपर सँ नजिर हटा मिझली बहीिनक पिरवारपर देलिन। \nरीताक ससुर मलेटिरक इंजीिनयिरंग िवभागमे हेĪपरक नोकरी करैत। अपनिह \nिवचारसँ मलेटिरऐक बेटीसँ िवआहो - लभ-मैिरज- केने। मलेटिरक नोकरी, तेँ \nपाइयो आ रुआबो। हाथमे सिदखन हिथयार तेँ मनो सनकल। मुदा बेटा-बेटीकेँ \nनीक जेकाँ पढ़ौलिन। जिहना रीता इंजीिनयिरंग पढ़ने तिहना घरोबला। दुनू \nबĦवईक कारखानामे नोकरी करैत। कमाइयो नीक खरचो नीक, तिहना मनक \nउड़ानो नीक। एकाएक राधेĮयामक मनमे उठल जे आब तँ माइयक अंितमे समए \nछी तेँ एक बेिर रीताकेँ फेिर फोन कऽ कऽ जानकारी दऽ िदअए। मोवाइल उठा \nरीताक नĦवर लगौलिन। िरंग भेल बाजिल - ‘‘हेलो, हम राधेĮयाम।’’ \n‘‘हेलो, भैया। अखन हम İटाफ सबहक संग काजमे ĭयİत छी।’’ \nरीताक जबाव सुिन राधेĮयाम सž रिह गेलाह। राितक दस बजैत। \nइजोिरयाक सĢतमी अĠहार-इजोतक बीच घमासान लड़ाइ िछड़ल। िकछु पिहने \nजिह चĠƖमाक Ĕयोित अĠहारपर शासन करैत, वैह चĠƖमा पछिड़ रहल अिछ। \nतेज गितसँ अĠहार आगू बिढ़ रहल अिछ। तिह बीच छोटकी बहीन डॉ. सुनीता \nआंगनसँ आिब भाय राधेĮयामकेँ कहलक- ‘‘ भैया, हम तँ भगवान निह छी, मुदा \nमाइयक दशा जिह तेजीसँ िबगिड़ रहल छिन, तिहसँ अनुमान करैत छी जे कािŎ  68 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nसाँझ धिर परान छुिट जेतिन।’’ \nएक िदिश माइक अंितम दशा आ दोसर िदिश रीताक िबचारक बीच \nराधेĮयामक धैयर्क सीमा डगमग करए लगलिन। िविचÿ िİथित। िजनगीक \nतीिनबņीपर वौआए लगलाह। तीिनबņीक तीनू रİता तीिन िदस जाइत। एक \nराİता देवमंिदर िदिश जाइत तँ दोसर दानवक काल-कोठरी िदिश। बीचक राİता \nपर राधेĮयाम ठाढ़। एकाएक िनणर्य करैत राधेĮयाम बहीिन सुिनताकेँ कहलिखन- \n‘‘कने गौिरयो कऽ बजाबह।’’  \nआंगन जा सुिनता गौरीकेँ बजौने आएिल। दुनू बहीिनक बीच राधेĮयाम \nबजलाह- ‘‘बहीिन, जिहना हमर बहीन रीता तिहना तँ तोड़़ो सबहक िछअह। तेँ, \nतोहूँ सभ एक बेिर फोन लगा माइक जानकारी दऽ दहक। हम िनणर्य कऽ \nलेलहुँ जे जिहना एिह दशामे माइक रहनहुँ, ओकरा अपन िधया-पूतासँ अिधक \nनिह सुझैत छैक तिहना हमहूँ ओकरा भरोसे निह जीबैत छी। तेँ जँ माए के \nजीिवतमे निह आओत तँ मुइलाक बाद नहो-केश कटबैक जानकारी निह देबइ। \nहमरा-ओकरा बीच ओतबे काल धिर संबंध अिछ जते काल माइक Ćाण बँचल \nछैक। कहलो गेल छैक ‘ भाए-बहीिन महीिसक सॴग, जखने जनमल तखने \nिभž।’ मन तँ होइत अिछ जे भने ओ एखन İटाफ सभक बीच अिछ, तेँ एखने \nसभ बात किह िदयै। मुदा कहनहुँ तँ िकछु भेटत निह, तेँ छोिड़ दैत िछयै।’’ \nजिहना अकासमे उड़ैत िचड़ैकेँ बंश रिहतहुँ पिरवार निह होइ छै तिहना जँ \nमनुक्खोक होइ तँ अनेरे भगवान िकऐक बुिŀ-िववेक दइ छिथन। िकऐक निह \nमनुक्खोकेँ िचड़ैइये-चुनमुनी आ िक चिरटंगा जानवरेक िजनगी जीबए देलिखन।’ \nबजैत-बजैत राधेĮयामोक आ दुनू बहीिनयोक करेज फाटए लगलिन। आँिखसँ नोर \nटघरए लगलिन। भाए-बहीिनक टूटैत संबंधसँ सभ अचंिभत हुअए लगलिथ। \nसबहक हृदयमे रीता नचए लगलिन। बच्चासँ िवआह धिरक रीताक िजनगी \nसबहक आँिखमे सिट गेलिन। एक िदिश रीता बĦबईक घोड़दौड़ िजनगीक \nĆितयोिगतामे आगू बढ़ए चाहैत छिल तँ दोसर िदिश देवालमे टांगल फोटो जेँका \nसबहक हृदयमे चुहुट कऽ पकड़ने। जिहना बाँसक झॲझसँ बाँस कािट िनकालैमे \nकड़चीक ओझरी लगैत तिहना िध या-पूताक ओझरीमे रीता।  \n‘तीनू ननिद-भौजाइ ( गौिर, सुिनता आ रािगनी) माए लग बैिस मने-मन \nसोचए लगलीह। िकयो-ककरो टोकैत निह। तीनू गुमसुम। िसफर् आँिख नािच-\nनािच एक-दोसरपर जाइत। मुदा मन Ăेतबान रामेĂरम् जेँका। एक िदिश िजनगी \nरुपी भूिम (İथल) जेँका िवशाल भूभाग देखैत तँ दोसर िदिश मृĜयु रुपी अथाह \nसमुƖ। यैह िथक िजनगी आ िजनगीक खेल। जिह पाछु पिड़ लोक आĜमाकेँ \nबिल चढ़वैत। तिह बीच माए बाजिल- ‘ रीता.....।’ रीताक नाम सुिन तीनूक \nहृदयमे ऐहेन धĸा लगलिन जिहसँ तीनू ितलिमला गेलीह। \nराितक एगारह बजैत। गामक सभ सुित रहल। इजोिरयो डुबैपर। झल-\nअĠहार। दलानक आगूमे, कुरसीपर बैिस राधेĮयाम आँिख मूिन अपन वंशक \nसंबंधमे सोचैत रहिथ। मनमे अएलिन जे आइ सĢतमीक चान डुिब रहल अिछ,  मैिथली कथा २००९-१० 69 \nअĠहार पसिर रहल अिछ, मुदा िक कŎुका चान आइसँ कम Ĕयोितक होएत? \nकी अिगला Ĕयोित पैछला अĠहारक अनुभव निह करत? सभ िदनसँ अĠहार-\nइजोतक बीच संघषर् होइत आएल अिछ आ होइत रहत। फेिर मनमे उठलिन जे \nआजुक राित हमरा लेल ओहन राित अिछ जे भिरसक माइक िजनगीक अंितम \nराित हएत। जिनका संग हजारो राित बीतल ओिहपर िवराम लिग रहल अिछ। \nिवचारक दुिनयाँमे उगैत-डूबैत राधेĮयाम। तिहकाल शबाना पोतीक संग पहुँचलीह। \nदलान-आंगनक बीच राİतापर दुनू गोटे चुपचाप ठािढ़। दुनू डेराएल। राधेĮयाम \nआँिख मुनने तेँ निह देखैत। परोपņामे िहĠदु-मुसलमानक बीच तना-तनी। जिह \nडरसँ शबाना िदनकेँ निह आिब अĠहारमे आएिल। िकऐक तँ सरोजनीक İनेह \nखॴिच कऽ लऽ अनलकै। रेहना शबानाकेँ कहलक- ‘‘दादी, अइठीन िकअए ठाढ़ \nछीही, अंगना चल ने?’’  \nरेहनाक अवाज सुिनतिह राधेĮयाम आँिख तकलिन तँ दुनू गोटेकेँ ठाढ़ \nदेखलिन। पुछलिथ- ‘‘के?’’  \nशबाना बाजिल- ‘‘बेटा, राधे।’’ \n‘‘मौसी।’’ \n‘‘हँ’’ \n‘‘एþी राित कऽ िकऐक अलेहेँ?’’ \n‘‘बौआ, से तू नै बुझै छहक जे गाम-गाममे केहेन आिग लािग रहल छैक। \nपाँचम िदन सुनलॱ जे बहीिन बड़ जोड़ अİसक छिथ। जखने सुनलहुँ तखने \nमन भेल जे जाइ। मुदा की किरतॱ? मन छटपटाइ छलए। बेटाकेँ पुछिलयै तँ \nकहलक जे से तू नै देखै छीही रİता-बाटमे इĔजत-आवरुक लुिट भऽ रहल \nअिछ। मार-काट भऽ रहल अिछ। ऐहन िİथितमे कोना जेमए। मुदा मन नै \nमानलक। िजनगी भिर दुनू बहीिन संगे रहलॱ, आइ बेचारी मिर रहल अिछ तँ \nमुँहो नै देखब? जी-जाँित पोतीकेँ संग केने एलॱ।’’ \nकुरसीपर सँ उिठ राधेĮयाम शबानाक बाँिह पकिड़ आंगन िदिश बढ़ैत \nबहीिनकेँ कहलिख न- ‘‘मौसी एलखुन। पाएर धोइले पािन दहुन।’’ \nराधेĮयामक बात सुिन दुनू बहीिनयो (गौरी आ सुिनता) आ रािगिनयो घरसँ \nिनकिल आंगन आइिल। गौरी बजलीह- ‘‘मौसी, शबाना मौसी!’’  \nशबाना बजलीह- ‘‘हँ।’’ \nदुनू गोटे (शबानो आ रेहनो) पाएर धोए सोझे बहीिन (सरोजनी) लग पहुँच \nदुनू पाएर पकिड़ कनए लगलीह। कनैत देिख सरोजनी पुछलिख न- ‘‘कनै िकअए \nछेँ। हम िक कोनो आइये मरब? एþी राितकेँ िकअए एलैहेँ?’’ \nशबाना बाजिल- ‘‘ बहीिन, रİता-पेरा बž अिछ। दू बखर्सँ भौिरयो-बņा \n(घुिम-घुिम बेचनाइ) बž भऽ गेल। जखैनसँ अहाँ दऽ सुनलॱ, तखैनसँ मनमे \nउड़ी-बीड़ी लिग गेल तेँ िदन-देखार नै आिब चोरा कऽ अखैन ऐलॱहेँ।’’ \nसरोजनी बहुत कठीनसँ बाजिल- ‘‘िधया-पूता नीके छौ कीने?’’  \nशबाना कहलकिन- ‘‘ शरीरसँ तँ सब नीके अिछ, मुदा कारबार बž भऽ  70 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nगेल अिछ।’’ \n‘‘गामो (नैहर) िदिश गेल छलेँ?’’ \n‘‘नै। कžा जाएब....। तेसर सालक बािढ़मे अहूँक गाम किट कऽ कमला \nपेटमे चिल गेल आ हमरो गाम कोसीमे। आब सुने छी जे हमरो गाम भरनापर \nबसल हेँ आ अहूँक गाम कमलाक पछबिरया छहरक पछबिरया बाधमे। \nघनĮयामपुर तक तँ रİता छइहो मुदा ओइसँ आगू रİते सबपर मोइन फोिड़ देने \nअिछ। पौरुका जे जाइत रही तँ लगमा लगमे डूबै लगलॱ।’ \nसरोजनी गौरीकेँ इशारासँ कहलक- ‘‘ दाइ, बड़ राित भेलइ। मौसीकेँ \nखाइले दहक।’’ \nशबाना बाजिल- ‘‘बहीिन, पिहने हम कना खाएब? पिहने बौआ (राधेĮयाम) \nके खुआ िदऔ। खा कऽ सुित रहत। हम भिर राित बहीनसँ गप-सप करब। \nबहुत िदनक गप पछुआइल अिछ।’’ \nशबानाक बात सुिन राधेĮयाम मने-मन सोचए लगल जे दुिनयाँमे बहीिनक \nकमी निह अिछ। लोक अनेरे अĢपन आ बीरान बुझैत अिछ। ई सभ मनक खेल \nिछअए। हँसी-खुशीसँ जीवन िबतबैमे जे संग रहए, ओइह अĢपन। शवानाकेँ \nकहलक- ‘‘मौसी, माए तँ ने िसफर् हमरे माए छी आ ने अहॴक बहीिन। सबहक \nअĢपन-अĢपन िछअए, तेँ िकयो अĢपन करत की ने?’’ \nपूबिरये घरक ओसारपर राधेĮयाम सुतल। बाकी सभ पूबिरया घरमे बैिस \nगĢप-सप करए लगलीह। गौरी \nपुछलिन- ‘‘मौसी, अहाँ दुनू बहीिन तँ दू गामक िछअए। दुनू गोरेमे चीĠहा-\nपिरचए किहया भेिल?’’  \nशबाना बाजिन- ‘जइहेसँ ज्ञान-परान भेिल, तेिहयेसँ अिछ। हमरा बाप आ \nतोरा नाना (कका) कऽ दोसितआरै रहिन। कोस भिर पूब हमर गाम (झगड़ुआ) \nअिछ आ कोस भिर पिछम बहीिनक। अखन तँ दुनू गाम उपिट कऽ दोसर ठीन \nबसल अिछ। मुदा पिहने बड़ सुĠदर दुनू गाम छलै।  \nगौरी बाजिल- ‘‘ मौसी, हम तँ बच्चेमे, बहुत िदन पिहने गेल रही। तइ \nिदनमे तँ बड़ सुĠदर गाम रहए।’’ \nशवाना बजलीह- ‘‘हँ, से तँ रहबे करए। मुदा आब देखवहक तँ िबसबासे \nने हेतह जे अइह गाम िछअए। हँ, \nतँ कहै छेिलहह, काकाकेँ ( गौरीक नाना) बहुत खेत-पथार रहिन। चािर \nजोड़ा बड़द खुņापर, चािर-पाँचटा महीिसयो रहिन। मुदा हमरा बापकेँ खेत-पथार \nनै रहए। गामेमे खादी-भंडार रहए। सौँसे गामक लोक चरखोे चलबै आ कपड़ो \nबीनए। सभसँ नीक कारीगर रहए हमर बाप। घरक सभ िकयो सुतो काटी आ \nकपड़ो बनबी। सलगा, चĿेिर, गमछी आ धोती बीनएमे हमरा बापक हाथ \nपकिड़िनहार िकयो निह। बहीिनक गामक सभ हमरे बापसँ कपड़ा कीनए। सौँसे \nगामसँ अपेछा रहए। पाँचे-सात वखर्क रही तिहयेसँ बहीिनक ( ऐठाम) अइठीन \nजेबो किरयै आ खेबो किरयै।’’  मैिथली कथा २००९-१० 71 \nशबानाक बात सुिन गौरीकेँ अचरज लगलै। मने-मन सोचए लगली जे एक \nतँ गरीब तहूमे मुसलमान। तिह बीच दोİती। मुİकी दैत रािगनी बाजिल- ‘‘कोन \nपुरना िखİसा मौसी जोित देलिखन। ई कहथु जे दुनू बहीिनक िबआह एĸे िदन \nभेलिन?’’ \nशबाना बाजिल- ‘धूरर् किनयाँ! अहाँ की बजै छी। हमरासँ बहीिन दू-तीन \nबरख जेठ छिथ। बहीिनक िवआहसँ \nदू वखर् पाछु कऽ हमर िवआह भेल। कĸा हमरा बापकेँ कहलिखन जे \nपूबिरया आ दिछनविरया इलाका कोिशकĠहा भऽ गेल तेँ आब कथा-कुटुमैती \nउþरेभर करब नीक हएत।’ \nकžे गुम रिह, शबाना बाजिल- ‘‘ बेटी, कपारक दोख भेल। आब अपनो \nबुझै छी जे नैहरक काजक जे महौत छेलै से अइ काजक (भौरीक) नै अिछ। \nमुदा की किरितयै? \nअइठीम ( सासुर) उ काज अिछये निह। ने खादी-भंडार छै आ ने \nकारोवार अिछ।’’  \nमुİकी दइत रािगनी बाजिल- ‘‘ मौसी, अपना िवआहमे तँ हम किनयेटा \nरही। सभ गप मनो ने अिछ। िहनका तँ मन हेतिन, िवआहमे झगड़ा िकअए भेल \nरहए?’’  \nकने काल गुम रिह शबाना ठाहाका मािर हँिस, बजए लगलीह- ‘‘ अहाँक \nबावू बड़ मखौिलया रहिथ। हँसी-चैलमे ककरो नइ जीतए देिथन। घरदेखीमे \nअयलिथ। हम दुनू बहीिन खूब छकौिलएिन। पीढ़ी तरमे खपटा, झुटका आ \nरुइयाँ तिर कऽ सेहो देिलएिन। खा कऽ जहाँ उठलाह िक एक डोल किरĸा रंग \nकपारपर उझिल देिलएिन। मुदा हुनका िलए धिन सन। तिहना बिरआतीमे ओहो \nछकौलकिन। सबहक धोतीमे चािर-पाँच िदनक सड़लाहा खैर लगा देलकिन। \nपिहने तँ बिरआती सभ अपनमे रĸा-टोकी केलक। मुदा जखन भाँज लगलै जे \nघरवारी सभकेँ सड़लाहा खइर लगा देलक। तखन बिरआितयो सभ टूटल। मुदा \nकहे-कही भऽ कऽ रिह गेलइ। मािर-पीिट निह भैल।’’ किह हँसै लागिल। सभ \nहँसल। \nराधेĮयाम ओसारपर सुतल रहिथ। मुदा एĸो बेिर आँिख बž निह भेलिन। \nिकऐक तँ मनमे शंका होइत जे अनचोकेमे ने माए मिर जाए। िखİसे-िपहानीमे \nराित किट गेल। \nभोर होइतिह शबाना राधेĮयामकेँ कहलक- ‘‘ बौआ, अपन मन अिछ जे \nआब बहीिनकेँ एक काठी (लकड़ी) चढ़ाइये कऽ जाएब। मुदा गामे-गाम जे आिग \nलगल देखै िछअए तइसँ डर होइए।’’ \nराधेĮयाम- ‘‘मौसी, एिहठाम िकयो िकछु निह िबगािड़ सकैत छओ। जिहया \nतक तोरा रहैक मन होउ, िनभŰकसँ रह।’’  72 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nशवाना बाजिल- ‘‘बौआ, मन होइए जे बहीिनक सभ नुआ-िबİतर हम खीिच \nिदअए। फेिर ई िदन किहया भेटत’’ \nराधेĮयाम- ‘‘दुनू बहीिनक बीच हम की कहबौ। जे मन फुड़ौ से कर।’’ \nइĦहर आब राधेĮयामक माए सरोजनीक टनगर \nबोलो मिŀम भेल जा रहल छलिन।  मैिथली कथा २००९-१० 73 \n \nसाकेतानĠद \nविरơ कथाकार, गणनायक (कथा-संƇह) लेल सािहĜय अकादेमी पुरİकारसँ \nसĦमािनत। Ćकािशत कृित: मैिथली कथा सािहĜयमे 1962 स’ सिƅय । गोडेक \nचािलस_पचास टा कथा, िरपोतŭज. संİमरण, याÿा_िववरण मैिथलीमे Ćकािशत \nअिधकांश पÿ_पिÿकामे छपल । पिहल मैिथली कथा “ग्लेिसयर” 1962मे \n‘िमिथलािमिहर’मे Ćकािशत । िहिĠदयोमे दू दजर्न कथा आिद Ćकािशत । सन \n99मे छपल पिहल कथा_संƇह “गणनायक’ के ओही वषर् ‘सािहĜय अकादमी \nपुरİकार। पैघ बाĠध’ स’ अबैबला िवपिþके रेखांिकत करैत, पयŭवरण के कथा \nवİतु बना क’ राजकमल Ćकाशन स’ Ćकािशत एवं अĜयंत चिचर्त उपĠयास \n(‘डौकूमेंƏी िफक्शन’) “सवर्İवांत” ।आकाशवाणीक राįƏीय कायर्ƅममे Ćसािरत दू \nटा उĪलेखनीय वृþ रूपक _ ‘महानĠदा अभयारěय’ पर आधािरत “जंगल बोलता \nहै” एवं झारखंड के Ƈामीण क्षेÿक Ĕवलंत डाइनक समİया पर आधािरत \nवृþरूपक “ नैना जोगन” चिचर्त एवं Ćिसŀ ।- सĦपादक। \nकृतं न् मĠये \n“नँइ बाबू साहेब, तलाशी तँ एक-एक वİतुक हएत, पुिलस पाटŰ आिब \nरहल अिछ...एस.पीए साहेबकेँ औडर्र छै, साहेब अपनिह आिब रहल छै... झट द’ \nजनी-जाितकेँ ल’ एक कात भ’ जैयौ...!” सभ साल परबी ल’ जाइबला हुनकर \nगाम चांवरडीहक चौकीदार अजोधी ; नमोनारायण िसंहकेँ किह रहल छलिन। \nकहै कहां छलिन महराज ! िधरा रहल छलिन, धमका रहल छलिन; बाप-दादाक \nबनाएल घरकेँ तुरंते खाली करैक फरमान सुना रहल छलिन।  \nचांवरडीह गाम धिर छैक बेस झमठगर । बारहो बरन बसै छल अिछ \nअिह दू धारक बीच, लमछुरका जमीनपर बसल ई गाममे। बीच गाम देने सडक; \nजे आब तँ धारपर पुल भ’ जेबाक कारणे सीधे िजला मुख्यालय तक जाइ छैक, \nमुदा तिहया कतए पाबी ? तिहया एक पेिडया िक सुखŰ बला सडकक चलनसार \nछलै। साफ-साफ कहॴ तँ अंƇेजक अमलदारी छलै। बाबू साहेबक गाम, ताहूमे \nनमोनारायणक İवगŰय िपता जीकेँ तहसीलदारसँ घुňी सोहार, तैं अमला-फैला, \nकर-कचहरी सभ ठां बाबू जयनारायण िसंहक जयजयकार होित रहै तािह िदन  74 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nचांवरडीहमे। भिर चौमासा तँ एतए आएब असंभवे छलै जे नीको समए सालमे \nतिहया, गाम आएब बड दुरूह  रहै। तखन भिर बरसात नावक सवारी रहै। \nगरीबो लोकके एकटा घसकņीयो, नाव जरूर  होइ छल। \nमुदा सभ एĸे बेर दमदमाकेँ पहुंिच गेलै....दू जीपमे भिर क’ िसपाही रहै। \nओकर संग हवलदार आ एकटा डी.एस.पी.। सभ हिथयार बĠद , जेना कोनो \nपैघ डकैतकेँ पकडैले आएल हुए। नमोनारायण अवाक् भेल आंगनक मोखा लग \nजे ठाढ भेलासँ िकĦहर पडे़ता िक की करता से िकछु फुरेबे निह करिन। ताबे \nएकटा िसपाही पाछांसँ िहनकर गंजी पकि़ड क’ अपना िदस टनैत पुछलकिन- ” \nतोरे नाम नमोनारायण िछयह...? चलए एस.पी. साहेब बजबै छथुन।“ \nनमोनारायण सदर् पि़ड गेला, नमोनारायणक मुँह कारी भ’ गेलिन, \nनमोनारायण मुँहमे धान दैथ तँ लाबा होिन । जिहना गंजी धोतीमे छला तिहना \nिसपाहीक पाछां-पाछां िवदा भेला बड़ए गाछतर, जािहठाम कािŎयेसँ िज़लाक \nएस.पी. कैĦप केने छै । वैह चतरलका बडक गाछ तँ एखनहु छैहे गवाही सभ \nकथुक। अही गाछ लगसँ सवणर् आ महादिलत टोला अलग-अलग होइ छै । \nअही बड़क गाछक चलते लोक चांवरडीहक दिलत बİतीके ‘बडतर टोल’ कहैत \nरहै। नमोनारयणक İवगŰय िपता, जे अिह कुकांडक नायक छला, से तँ गेला \nसुरपुर धाम। बांचल छिथन हुनकर एकमाÿ सुपुÿ, जे बिलदानी छागर जेकाँ \nबिढ रहल छिथन ओž जतए निह जािन कैक युगक तामस, घृणा आ बदलाक \nभावनासँ भरल एस.पी. Ćतीक्षा क’ रहल छिन। पिहने तँ चांवरडीहक आम Ƈामीणे \nजेकाँ िहनको पता निह रहिन जे ई सभ िकयैक भ’ रहल छिन, पुिलस एकाएक \nिहनकर घर-आंगनक एना तलाशी िकयैक ल’ रहल अिछ?  \nमुदा एस.पी.क नाम आ ई जिनते जे एस.पी. वैह घनĮयामक जमाए \nभाİकर िछयै; सभ बात िबजली जकां िदमागमे िछटिक उठलिन...आइसँ पच्चीस \nबरख पिहलुका घटना एना लागए लगलिन जेना काŎुक घटना हो ! ओ सभ \nबात िहनका आ िहनकर िकछु बूढ़ िदयादेटा के ने बूझल छिन? गामक लोक ई \nसभ कतएसँ जनलकै? खाएर, आब तँ जाइये रहला अिछ । आिखर कोन \nकारणसँ पुिलस घरक ओ दशा क’ रहल छिन आ िहनकर चोर-डकैत जकाँ पेशी \nभ’ रहल छिन, सेहो तँ लोककेँ बुझए जोगर होइतै? मुदा जेना भ’ क’ पुिलस \nघर ढुकलिन आ जेना भ’ क’ सचर् क’ रहल छिन....राम-राम ! से िक ई कोनो \nअपराधी छला अिछ ? होिथ िक निह होिथ; पुिलस तँ एखन तेहने ĭयवहार क’ \nरहल छिन; जेना चोर-डकैतक घरक तलाशी लेल जाइ छैक, तिहना एक-एकटा \nवİतु-जात खोिल-खािल क’, एþे तक जे कोठीक चाउर तक िनकािल क’ \nतलाशी ल’ रहल रहिन। ओ बड गाछ िदस जाइयो रहल छिथ आ सोिच रहल \nछिथ जे घनĮयमवाक ओ जमाए भाİकर एस.पी. बनत, आ बनबो करत तँ अही \nि जलामे आओत, ई तँ किहयो सपनोमे ने सोचने रहिथन। ... एह बातो आझुक \nिछयै ? जोडबै तँ कैक युग बीत जेतै! \nकोिसक झमारल चांवरडीह गाम, बारहो मास तीसो िदन अबै-जाइमे बड़  मैिथली कथा २००९-१० 75 \nतकलीफ होइ लोककेँ। भूिलये-भटिक क’ कोनो सर-कुटुĦब अबए। आजुक हाल \nदेिख क’ तँ अहांकेँ परतीते ने हएत जे वैह चांवरडीह िछयै! रोग-बेरामी, पर-\nपरसौत जँ गडबडायल तँ जाबे अहां चरŭइन िक सहरसा पहुंचब गे, रोगी भगवान \nलग दािखल भेल रहत। तािह िदनुका बात भेलै जखन कोसी, जंगल आ अंƇेज \nसन जािलयाक शासन रहै...मुंॅह देिख क’ मुंगबा परसैबला ! तिहया पुिलस थाना, \nकोटर् कचहरी जे रहिथ से जयनारायण िसंह छला। हुनकर फैसला पिहल आ \nअंितम होइ छलै तिहया अिह गाममे ! \nअही गाममे ओ वर बिन क’ आएल रहै...यैह बडक गाछ तर ओ \nकुसŰपर...आंॅिखमे काजर, गलामे बेली फूलक मौलाएल जाइत माला पिहरने बैसल \nरहै...बगलक खाटपर ओकर िपता आ िपþी बैसल रहिथन । घनĮयाम, ओकर \nहोइबला ससूर पीयर धोती आ गोलगला पिहरने अपन फूल सनक बेटी \nफुलमितयाक होइबला वरकेँ देख क’ मोन हुलिस आएल छलिन चांवरडीह गामक \nअधवयसू आ अपन समाजक Ćितिơत सदİय; घनĮयामके । ओ हलसल-\nफुलसल अपन आंगन िदस जा रहल छला जे अपन मोनक आƪाद अपन लोक, \nजनी-जाितकेँ कहिथ आ वर-विरयाती लए पान-सुपारी-बीडी-िसगरेट आिद आनिथ। \nमोन गदगदायमान छलिनहें जे बडतर; जतए वर-बिरयातीक डेरा माने \nजनवासा रहए, ओþएसँ उठलै हĪला...मचए लगलै गदर् आ गूंजए लगलै आतर्नाद \nिनरपराधक । \n“मार सारकेँ ! घेर क’ मार सभकेँ..क्यो बचौ निह, देिखहें नमोनारायण ! \nएह, खिटयापर मटोमाट केहन अिछ ? सुनरा! ला फरसा आ छफािट ले सबहक \nकुŎा !!” जयनारायण िसंह अपन चानीक मूिठ लागल डंटाकेँ चलाइयो रहल \nछला आ गरिजयो रहल छला। ठीक कोनो राक्षस सन लािग रहल छला। जखन \nओ एकरा लग, माने भाİकर लग पहुंचल रहिथ तँ माला पिहरने, थरथर कंपैत \nभाİकर धधकैत जयनारायणक आंॅिख िदस बड कातर भावे देखने रहिन आ कल \nजोिड क’ ठाढ होइते रहै जे चानीक मूठ बला लाठीक समधानल वार पीठपर \nभेलै आ तकर बाद की भेलै...कोना ओ पडा क’ ककरो घरमे शरण \nलेलक...कोना ओकर िबआह भेलै...टूटल हाथ-पैर लेने ओ आ ओकर बाप-िपþी \nकोना अहल भोिरये किनया संग ल’ क’ नावपर पड़एला... सभ ओकरा सपना \nसन लगैत अएलै अिछ एखन धिर । \nपिढते रहय तँ एक बेर फेर एतए आएल तँ पता चलल रहै जे जे \nकिनयांॅसँ एकर िबआह भेलै, ओकरापर नमोनारायणक नज़िर बहुत िदनसँ गडल \nरहिन, तेँ ओना तांडव मचौने छला ओकर िबआहक राित। कहां दन तीन िदन \nतक अिह टोलक लोक थर-थर कंपैत घरमे सुटकल रहल। ओ तँ सुकुर भेलै \nजे वर-विरआती संगे ओ राता-राती िनकिल गेल...ने तँ जान बांचब मोिİकल रहै \nओइ राित । ओही िदन ओ संकĪप केने रह जे ओ पढत, खूब पढत आ \nपुिलसक नौकरी करत।...साल दू सालपर ओ चांवरडीह आबै...छुņा सांढ जकां \nसभ कथूपर मुंॅह मारैत पिहने जयनारायणकेँ देखैत रहै आ तकर बाद ओकर बेटा  76 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nनमोनारायणकेँ, जे एखन सुटुकिपĪली सन िसपाहीक पाछां-पाछां बिलदानी छागर \nसन बढल जा रहला अिछ, िजĦहर अिह पलक Ćतीक्षा कैक युगसँ करैत \nअबैबला एस.पी. भाİकर ,सžŀ बैसल अिछ।  \nमुदा ई घटना कोनो आजुक िछयै ? पच्चीस वषर् पिहने भेल अपराधक \nसजाए, ओकरा आइ देल जेतै ? ओकरो अइ घटनाक पĀाताप भेल रहै। समए \nबदलल रहै, युग बदललै, नमोनारायणकेँ िवचारो बदलल रहिन। ई तँ सपनोमे नै \nसोचने रहिथन जे घटना चƅ अिह तरहें घुमतै। बाबुओकेँ मुइना तँ आब पंƖह \nवषर् भेल हेतिन।...पता निह, पुिलसकेँ आंगनमे घुिसते ओकर माए आ किनयांॅ \nकतए गेलै ! की पता ? ओहू राित ककरो कहांॅ पता चललै जे वर-विरयाती िक \nकिनयांॅ कतए गेलै? कुĦहर पडेलै? भिर गाम तँ जयनारायण िसंहक िसंहगजर्ना \nसुनैत रहलै-- “...मैिƏक पास जमाय छै तँ की ? आिग मूतत ? एþेटा साधंस \nजे हमरा सबहक सामने खाट-कुसŰपर बैसत...एþे धू-धू-पू-पूसँ बेटीक िबआह \nकरत? से की हम सभ मोसĦमात ? िक ई सभ बाबू साहेब बिन गेल ..? \nखच्चर निहतन...।“ \nसंग िसपाहीक जाइत ओ िफर क’ अपन Ņार, आंगन आ बरंडा िदस \nतकलिन...घरक सभ सामान ओइपर िरĿ-िछĿ भेल छलै...बक्सा...अलमीरा... \nपलंग...ओकर किनयांबला Ƒेिसंग टेबुल...ओकर, माइक आ बाबूक पुरना पेटी, \nओकर भी.आइ.पी. सभ मुंॅह बेने...ओकरा देखल निह गेलै ! आिखर ओकरा कोन \nअपराधक सजाए भेट रहल छै...जे आइसँ पच्चीस वषर् पिहने भेल छलै ? ओ \nआगां-आगां जाइत िसपाहीक पीठ िदस ताक’ लागल िक तखनिह माइक आवाज़ \nसुनाइ पडलै--”बौआ, हमहूं अबै िछय’ !” \nनमोनारायण पाछां पलिट क’ घरक सभ वİतु-जातकेँ देखैक बदला उĔजर \nसाडीमे डोलैत मायक काया देखै मोनमे होइ छिन जे ‘ ई कथी लए संग लािग \nगेली ?’ फेर भेलिन जे कहॴ-कदाच माएकेँ देिख क’ जँ एस.पीके दया आिब \nजाइ, भाİकरक मोन पिघल जाइ...!  \nभिर गामक लोक अपन-अपन दरवाजापर सँ अपन-अपन डांडपर हाथ धेने \nअइ घटना ƅमके, अपन-अपन ढंगसँ देिख रहल छल, अथर् लगा रहल छल। \nखाली बूढ-बुढानुस, दर-देयादकेँ पिछला सभ बात फटसँ मोन पि़ड \nएलै...जयनारायण िसंहक चानीक मूठ बला लाठी मोन पिड एलै.... \nनमोनारायणक सांढ जेकां सभ हक खेतमे मुंॅह मारैक लुतुक मोन \nपडलै...ओकर बापक कारİतानी सभ मोन पडलै। जखन बापे गुंडइ िसखाबे तँ \nबेटाकेँ की कहल जाए ? मुदा ई जरूर  जे ई सभ भेना बहुत िदन, पचीसो \nसाल भेलै...आब गडल मुदŭ उखाडल जेतै ? नमोनारायण दुनू बाप-पुते तिहया जे \nकेने रहै, तकर सजाए आब देतै भाİकर एस. पी. ? \nनै देबाक चाही ? जिहना खूनक घॲट पुĮत-दरपुĮत िपबैत आएल, तिहना \nिपबैत रहए ? िक ओइ राित ई दुनू बापं-पूत पशुतोक सब सीमाक उĪलंघन निह \nकेने रहिथ जखन िक वर बिन क’ ई गाम आएल भाİकरकेँ दुनू बाप-पूत िमल  मैिथली कथा २००९-१० 77 \nक’ बिरयातीक संगे अइ लेल मािर पीट क’बेइĔजत-बेइĔजत केलिखन जे ओ \nलोकिन खाटपर आ वर कुसŰपर िकयैक बैसल अिछ? ई चांवरडीह िछयै, बाबू \nसाहेबक बİती...तािह ठाम ई मजाल? लगलै जे िहनके दुनू गोटेक ज़िमĠदारीमे \nबसल हो सभ क्यो ! \nतेँ गामक लोक डांडपर हाथ देने, आगां-आगां िसपाही, तकर पाछां ओ, \nआ सभसँ पाछां हुनकर िवधवा माएकेँ दिलत-टोला जाइत देखैत रहल। मुदा, ने \nक्यो सबदल आ ने क्यो संग देलकिन ! \n \n \nबुझले अिछ जे नमोनारायणकेँ देिखतंिह एस.पी. केँ की भेल हेतै । \nपचीस वषर् बीतल होइ िक \nपचास...ई सभ िबसरैबला बात छै ? तेँ नमोनारायणकेँ सिर भ’ क’ \nएस.पी.क हाथो जोड़ल निह भेल रहिन \nजे अशोक-चƅक मूिठ लागल एस.पी.क हंटर सटाक पीठपर लागल \nरहिन...जाबे ई िकछु सोचिथ िक दोसरो \nहंटर बजरलिन, जे हुनकर पीठपर गुणाक िचƭ बना देने छलिन आ जे \nहुनका मािमर्क चोट पहुंचबैए \nपयŭĢत छलिन। हुनकर िचĜकारसँ ओिह ठाम उपिİथत हुनकर सभ \nगॱआक मोन दहिल गेलै तँ कोन आĀयर् ! मुदा कठोरसँ कठोर अपराधीकेँ \nमनोबल तोडबाक, तोिड क’ सĜय बोकरेबाके Əेिनंग भेटल छैक ओकरा; तैं \nओकर कडकदार आवाज़ गूंजैत अिछ--”हवलदार ! अइ डािरसँ उĪटा लटका \nएकरा !”  \nभूिमपर भाİकर एस.पी.क पैर गरेछने माइक काया थरथरा उठैत छिन, \nसंभवतः दांती लािग जाइ छिन कþौसँ एकटा मिहला िसपाही Ćगट होइत अिछ \nआ माइक पिरचचŭमे लािग जाइत अिछ।मुदा नमोनारायणक डांडमे रİसा बĠहा \nगेल अिछ...बस आब िहनका लटकैले जाइबला अिछ।िहनकर मुंहमे गदŭ उिड \nरहल छिन... \n...चेहरा कारी भ’ आएल छलिन...बुिŀ काज निह क’ रहल छलिन...िसņी-\nिपņी गुम। पीठ परहक चोटक संग अबैबला कƠक कĪपने करैत चौĠह अबैत \nरहिन।  \n“िकयै, हमरो अिहना चोट लागल रहै रे नमोनारायण...एखन तँ िकछु भेबे \nने केलौए...तोहर लाठीक मािरसँ तँ हमर िपþी दुइयो मासने बचला...हमर बापक \nमाथक ददर् किहयोने छुटलिन...तोरा तँ साले...!” \nताबे चांवरडीह गामक एĸा-दुĸा Ƈामीण बडतर एकňा हुअ’ लागल \nछलै...िहनकर मिसयौत दौिड क’ गेल आ िनहोरा-िमनती क’ क’ घंĮयामकेँ िखंचने \nआएल। ओहो सामनेक दृįय देिख भीडमे अवाक् भेल ठाढ...।पिहने सþो  78 िव देह : सदेह : ४ (िवदेह ई-पिÿकाक २६म सँ ५०म अंकसँ बीछल) \nिनकलला तकर बाद धीरे-धीरे सभ हाथ जोडने कातर भावसँ देखैत। \n”मर, तँ अहांकेँ एþए केँ बजेलक ? गैरलाइसेंसी हिथयार एकर घरसँ \nबरामद भेलैए, एकरा जेल हेतै !” \nएस.पी. तþे जोरसँ बजला जािहसँ गामक लोक ठीकसँ सुिन िलयै। \nउþरमे क्यो िकछु निह बाजल। बजै जोग िकछु शेषो निह रहै। सब बस गुम \nभ’ क’ भाİकर एस.पी.के देिख रहल छल। ओ पिहने अपन ससुर घनĮयामक \nनत दृिƠ आ बादमे अपन सासुरक सभ गोटाक क्षमाक मूक गोहािर अनुभव \nकेलक...आगांमे पडिल नमोनारायणक माइक उĔजर साडीमे लपेटल काया \nछलैक।ओ चारूकात  नजिर घुमा क’ देखलक...अइ ठाम अĜयंत कातर भावसँ \nओकर ĆĜयेक िƅया-कलापकेँ देखैत आन क्यो निह, ओकरसासुरक लोक अिछ \n,जकरा ओ बच्चेसँ देखैत आिब रहल अिछ । अनकňल चुĢपी िक िनगूढ \nशांितकेँ भंग करैत भाİकर एस.पी.क İवर बडतर फेर गूंजल--”हवलदार ! खोिल \nदिहंक...आब एकरा ककरो अपमान करबाक साधंस निह हेतै ।“ \n  \n*** \n(ई कथा “कृतं न् मĠये” āी आर.बी. राम सेवा िनवृþ आइ.जी. के सİनेह एवं \nसादर ! लेखक।)   मैिथली कथा २००९-१० 79 \n \nसुजीत कुमार झा \n \nिĆयंका \nगामसँ छुņी िबतओलाक बाद काठमाěडूम जा रहल छलॱ । बसमे चिढ़ते \nएक युवतीके देखिलयै तþ क्षण मन रोमांिचत भऽ उठल मुदा अपनाके सĦहा। \nरैत िसटपर बिस गेलॱ । \nयुवती हमरे पाछुमे बैसल छली । बेर—बेर हमर मोन ओिह युवती िदश \nआकृƠत होइत छल ओकरासँ बात करबाक हेतु । तथािप हम अपन मनके \nिनयिĠÿ तँ कऽ ढĪकेसवर, पथलैया, हेटौडा, नारायणगढ़, मुगिलंग पार करैत \nकतेको İटेौशन गनैत काठमाěडू पहुँचलॱ । \nकाठमाडू बस पड़ावमे पहुँचैत—पहुँचैत Ćायः सभ याÿी उतिर गेल छल । \nमाÿ ओ युवती आ हम बाँिच गेल छलॱ । \nहम अपन बैंग सĦहाौिर उतिर गेलॱ । हमरे पाछा—पाछा ओ युवती सेहो \nउतिर गेली । हमर हृदय जोर जोरसँ धड़कऽ लागल िक आब ओ अपन घर \nचिल जएती । हम हुनकासँ गĢपह करबाक लेल Ĥय्ाकुल छलॱ । \nबस पड़ावमे उतैरते ","size_mb":1.79,"has_text":true},"Sadeha 05 v2.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 05 v2.pdf","name":"Sadeha 05 v2.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली िवहिन कथा \n(िवदेह-सदेह ५, िवदेह www.videha.co.in  पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवलg3छउलg2अइेलgथउइ  िवहिन कथाक एकटा समानालg288तर  संकलन) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह /g284 य  आ /g288 द ो ल न :  म ा नु ष ी ि म ह सं /g304 कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \n \nस /g294 प ा दक : गजेलg288लgथ0छ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उमेश म लg283 ड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कु मार झा आ मुलg382ाजी (मन ोज कुमार कणलg3छउ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेलg288लgथ0छ कु मार झा आ पलg3उइीकार िवलg32था नलg288द  झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : लg2इछयोित झा चौधरी  आ रिलg302म रेखा िसलg288हा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : डॉ. जया वमलg3छअ आ ड ॉ . राजीव कु मार वमलg3छअ।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।  \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंड ल  आ िलg2छ2यंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उलg28थपल।  \n \n \n \n/g257ुित  /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवलg3छअिध  कार सुरिलg2अ2  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक  छाया लg2छ2ित   एवं िर कॉ िड लg3छउंग सिह त इलेलg2इ0 लg399ॉ िन क अथवा यलg3छथिलg2अअ  क, कोनो \nमालg28इ य मसँ, अथवा लg2अ3ानक  संलg39उहण वा पुनलg2छ2लg3छउयोगक लg2छ2णाली  लg32अारा को नो लg2छअपमे  पुनलg2छथलg28थ पा दन \nअथवा संचार-लg2छ2सार  नै  कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-63-1  \nISSN: 2229-547X \n \nमूलg298 य  : भा. लg2छअ. १५०/- \nपिहल संलg30थ क रण : २०१२ \nद ोसर संलg30थकरण : २०१३ \n \n© लg2अइुित   लg2छ2काशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज लg30थ टड लg3छउ आ◌ॅिफ  स : ८/२१, भूतल, लg288 यू राजेलg288 लgथ0छ  नगर, नई िद लg298 ली - ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैलg2इ0 स - (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite  : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at  : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : Umesh Mandal. \n \nDistribu tor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५ , ९९३१६५४७४२  \n \nVideha Maithili Vihani Katha : Anthology of Maithil i Seed Stories.   \n \nअनु/g389म  \nग जे /g288 /g406  ठ ाकु र  ग/gइफ4 सािह/gफ84य म/gफ8लय िवहिन कथाक /gइच4थान आ िवहिन \nकथाक समी/gफडफाशा/gइच4/gफडड  \nमु/gठ8हाजी सामािजक सरोकारक/gफ4इ छुबैत िवहिन कथा \n/gहथ6योित  सुनीत चौधरी  नबका पीढ़ी/ घर िदसका र/gइच4ता/ पािनमे खेती/  \nमैिथल िब आह/ िहमदूत \nदुग/gठ6णन/gह88 द  मंडल  पो/gइच4 टमाट/gइ6ऑम / /gफ6फदूषण / िक सना मु/gइफली\n \nकिप  ले/gहण8र राउत  किल युगक िन ण/gइ6ऑए  \nधीरे/gह88 /gबआ6  कुमार  राम-कथाक समापन \nराजदेव मंडल  बिढ़ या ग/gफजच प / ठोकर \nबेचन ठाकुर  आ/gफ84 मह/gफ84 या/ फुिसक फल \nराम /gह6हवेश मंडल  पछतावा/ बुरबक/ झगड़ा खतम/ मूल-मं/gफडड  \nभारत भूषण झा  /gफ6फेम  \nमाने/gहण8र मनुज  ई/ /gइच4/gफडडी-िलंग/ आप/ लोरी/ भूख-भूख भाकुर \nउमेश म/gह8ठ ड ल दो/gइच4 ती/ आधा भगवान/ /gफ6डपैयाक ढेरी/  \nजेहन मन तेहन िज नगी \nडॉ. शेफािलका वम/gठ6ण आनक बड़ाइ  \nजगदीश /gह6हसाद म/gह8ठ ड ल थल-कमल/ घरडीह/ खाता-खेसरा/ सबूत/ कौआक \nमैनजन \nर ाम कृ/g303 ण  म /g283 ड ल  ‘ छो टू ' बाबूजी लेल \nमु/gठ8हाजी रेवाज/ दरेग/ भूख/ िवजातीय/ रा/gइचइ/gइजजभि/gफलचत  \nरामलोचन ठाकुर  िगरिगट/ भारत र/gफलज  \nपरमे/gहण8र कापिड़  सतबरती \nअमरनाथ  देह/ िपयास/ /gइच4वीच ऑफ / िगरिगट/ फॲफ   \n \nच/gह8ठडे/gहण8र ख/gठ6ठ चेिकङ/ कछमछी/ िबसवास \nरघुनाथ मुिखया  इि/gफ8इडयन / जुलुम/ िनयित/ मुँहलगुआ/  \n/gइजऑीनहाउसमे कुकूर \nऋिष विश/gबअथ  /gफ6फमाण -प/gफडड / मनमौजी \nिशव कुमार झा “िट/gहओ8लू” फूिस नै बाजू \nिमिथलेश कुमार झा  झीक \nस/gह8बये/gह88/gबआ6 कुमार झा लेटे/gइच4ट  \nनवनीत कुमार झा  गाम आबह \nकौशल कुमार  दूमुँहा/ /gफ6फाथ/gइ6ऑना आ आ/gइच4था/ अपन इ/gफल6जित  \nअनमोल  झा  चेतना \nकुमार मनोज क/gठआहयप  मरीिचका/ परजा/ बदलैत समए/ जरल पेट/  \nजीतक आगू \nिवनीत उ/gह8बपल  /gफडली गु/gफ64 वै नम: \nडॉ धनाकर \n  ठाकुर  हमरा एकर एक बायोडाटा चाही  \nआशीष अनिच/gह88हार   नक/gइ6ऑ/ िनशान / ल/gइडचमी/ अंतर  \nसतीश च/gह88/gबआ6 झा  नोकरी \nगजे/gह88/gबआ6 ठाकुर  शारदानगर \nभवनाथ झा   ऊँचका डीह/ हेराफेरी \nनबोनारायण िम/gहणथ  घम/gफ8इडक फल  \nराम िव लास साहु  पिर /gफडलमक भीख  \nमु/gह88 नी कामत   हमर सं/gइच4 कार/ करैलाक मीठ गुण \nडॉ. शंभु कुमार िसंह   जेठ आ पूस/ सौदागर/ गरमी \nसंजय कुमार मंडल   अन/gइजजे/gफ88 ड  घुसखा◌ेर   \n \nडॉ. िमिथलेश कुमारी िम/gहणथ   वीरभो/gफलफया वसु/gफ88धरा/ अित सव/gइ6ऑ/gफडड वज/gइ6ऑयेत् \nदुइ गोट सं/gइच4कृत िव  हिन कथा  \n(अनुवाद योगान/gफ88द  झा)  \nिम िथ लेश मंडल  िव देशी बाबू \n/gह6हदीप िबहारी  स/gफ84संगी/ थापड़ \nल/gठणआ मी दास  बूिड़ बकक बूिड़ बक/ दाढ़ी \nअिमत िम/gहणथ  इशारा/ सरधुआ  \nजगदान/gह88द झा 'मनु' मसोमात / रह/gइच4य  \nच/gह88दन  कुमार झा  स/gइ88गित / अनकर दुग/gइ6ऑित \nओम/gह6हकाश  झा  कपारक िलखल/ /gइच4पेशल  परिमट \nस/gह88दीप कुमार साफी अ/gफ88ध िव/gफड8ास  \nजवाहर लाल क/gठआहयप  ह/gफज4मर माय तोहर माय / अ/gइफच/gइ6ऑस/gफ84य / लहास/ भगवानक \nभा/gफलफय / िग/gइफच  \nिमिहर झा  १०० टाका \nरामदेव /gह6हसाद म/gह8ठडल झा/gह6णदार  अ/g298 लूक चुमौन \n/gह6हेमच/gह88/gबआ6 पंकज  /gइ8जमश :.... \nअिखलेश कुमार मंडल  टीटनेस \nमनोज कुमार मंडल      बेमेल िब आह \nस/gह8बयनारायण  झा      सुिटया  \nपंकज चौधरी (नवल/gहणथी)  ई नोर छै गरीबीक  \nरिव भूषण  पाठक           मुि/gफलचत / िबदाइ/ एकातबला   \nमैिथली िवहिन कथाक सश/gहथआत ह/gठआबता/gहणहर  डॉ. तारान/gह88द िवयोगीसँ मु/gठ8हाजीक भेल \nग/gहओआप -स/gहओआप  \nदेवशंकर नवीन  िवहिन कथा लेखनमे अवरोधक त/gफ84व   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 1 \nगजेऋg2अअऋg4ष6  ठाकुर  \nग/gफऑइ  स ा ि ह /gऑउइ य  म /gऑउ7 य  ि व ह ि न  क थ ा क  /gफ0इ थ ा न   \nआ ि व ह ि न  क थ ा क  स म ी /gऑ5ऑ ाश ा /gफ0इ /gऑ55  \nगखg3एीक िविभखg3चए िवधा जेन ा खgएढ़एबखgएचचध , िनबखgएचचध , समालोचना , कथा - गखgएईचप , उपखgएचचयास , \nपखgएललाखgएचीमक  सािहखgएचीय , याखgएलला - संखg3ूीमरण , िरपोतखg3ढ़लज आिदक  मखgएचइय कथा - गखgएईचप , आखgएइटयान  आ  \nउपखgएचचयास अनुभव िमिखgएलइत कखgएईचपनापर िवशेष खgएढ़लपसँ आधाि रत अिछ। जक रा  हम  \nसभ िखखg3ूीसा -िपहानी कहै  िछ ऐ त इसँ ई सभ लग अि छ। कथा- गखgएईचप , आखgएइटयान  आ  \nउपखgएचचयास आ िक छु  दूर  धिर  नाटक  आ  ए कखg3ढ़ी की मनोरंजन क  लेल सुनल -सुनाओल-\nपढ़ल जाइत अिछ  वा  मंिचत  कएल  जाइत अिछ।  ई उखg3टईे खg3ूएयपूणखg3ढ़ट भऽ  सकैत अि छ  \nवा ऐमे ि नखgएढ़ीखg3टईेखg3ूएयता - एबसिडखg3ढ़टटी सेहो र िह सकै  छै। िज नगीक  भागादौड़ी मे  \nिनखgएढ़ीखg3टईेखg3ूएयपूणखg3ढ़ट सािहखgएचीय सेहो मनोरंज न खgएढ़एदान करैत अि छ। \n  \nिवहिन कथा कहने एकटा एहे न िवधा बिन सोझखg3ढ़3 आएल अिछ  जे पिहने  \nकथा िथक फेर िवहिन कथा। अंखg3ईटेजीमे सेहो लखgएईीबाइक आधारपर श ॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी / \nनोवेलेट/ नोवेला/ नोवेल क िवभाजन कएल जाइत अि छ। मैिथलीमे सभ िवधामे  \nशखgएईएद संखgएइटयाक घटोखgएलीरी - बढ़ोखgएलीरी अंखg3ईटेजी वा दोसर यूरोिपयन भाषासँ बेशी होइत \nअिछ , ओना   अंखg3ईटेजी वा दोसर  यूरोिपयन भाषामे  सेहो सभ िवधामे लेखक क  \nखg3ूटयिखgएइूतगत खgएढ़ीिच आ कखgएचलयक आवखg3ूएयकता क अनुसार  घटोखgएलीरी - बढ़ोखgएलीरी होइते \nअिछ। तिहना वन - एखgएइूट खgएईूले भेल एकखg3ढ़ीकी  आ  खgएईूले भेल नाटक।  से िवहिन कथा  \nकथा तँ छीहे।  \nअहखg3ढ़3क अ नुभविमिखgएलइत कखgएईचपना  अहखg3ढ़3सँ ि कछु  कहबा  लेल कहैत अिछ।  \nआ ई कखgएचलय हाखg3ूीय - किणका वा अहाखg3ूीय - किणका बिन सकैत अिछ। लोक अहखg3ढ़3 कखgएी3  \nकिह सकै छिथ जे अहखg3ढ़3कखgएी3 ग खgएईूप बखg3चढ़ड फुराइए , अहखg3ढ़3 हािजर जवाब छी। आ  \nतकर बाद अहखg3ढ़3क िहखgएईीमत बढ़ैत अिछ आ अहखg3ढ़3 ओ इ कखgएचलयकखgएी3 िशखgएईचपक सखg3ढ़3 चामे  \nढलैखgएईलया कऽ िवहि न कथा बन ा दै छी।  \nहाखg3ूीय - किणका क संग सभसँ मुखgएइटय अवरोध छै जे अहखg3ढ़3क सुनाओल  \nहाखg3ूीय - किणका घूि म -िफिर अहॴ  लग आ िब जाएत , माने मौ िलकता कतौ  हेरा  \nजाएत। हाखg3ूीय -किणका  सेहो ए क - दू पखg3ढ़3तीसँ आध - एक पृखgीटइ धिर क होइत अ िछ।  \nकथा- उपखgएचचया समे एकर समावे श कएल जा  सकैत  अिछ  मुदा  िवहिन  कथा  एक र  \nपलखित नै दै त अिछ। मुदा कथा- उपखgएचचयासमे जेना कएल जाइत अिछ जे एकरा  \nकोनो  पाखgएललक  मुँहसँ कहाबी  वा  कोन ो आन खgएढ़एसंगसँ जोि ड़ साथखg3ढ़टक  बनाबी  तँ से   2 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nअहखg3ढ़3 िवहिन कथामे सेहो कऽ  सकै छी। गखgएईचप आ खgएइटयानसँ बहराइत अिछ आ  \nनैितक िशखgएलएा , खgएढ़एेरक कथा आ िमिखg3ूीटक टेखgएईचस सेहो लघुसँ दीघखg3ढ़ट खgएढ़लप धिर जाइत \nअिछ। ए कर लघु खgएढ़लप िवहिन  कथा नै  भेल सेहो नै।  \nिवहिन कथामे जे खgएचीविरत िवचार क उपखg3ूीथापन देखल जाइ त अिछ से \nकथा- गखgएईचप आ उपखgएचचयासमे सेहो रहैत अिछ। मुदा जे खgएचीविरत िवचारक  उपखg3ूीथापन \nनै रहलासँ ओ िवहिन कथा नै रहत सेहो गप नै। उनटे जखन िवहिन कथा क  \nसमीखgएलएा करए लागब तखन समीखgएलएक क खgएचइयान खg3ूीथायी तखgएचीव िदस होएबाक चाही नै \nिक खgएचीवि रत उपखg3ूीथापन िदस। खgएचीविरत िवचा रक  उपखg3ूीथापनक खgएढ़एित बेसी झुकाव  \nओकरा  अहाखg3ूीय - किणका बना  दैत अिछ , ओ िवहिन कथा तँ रहत मुदा  खgएलइेखgीटइ  \nिवहिन कथा  नै  रहत। िवहि न कथा झम ािर  देत तँ  ओ  िवहिन  कथा  वा  खgएलइेखgीटइ  \nिवहिन कथा  भेल आ जे  ओ  झमािर  नै  सकत तँ ओ िवहिन  कथा भेबे नै  क एल-  \nई गप नै छै। कोनो खgएचीविरत िवचार आ एल , ओकरा कागचपर िलिख लेलॱ, ऐ  \nडरसँ जे कतौ िबसरा ने जाए - एतऽ धिर तँ ठीक अि छ। मुदा हरबड़ा क ऽ  \nएकरा िवहिन  कथा बना देबासँ पिहने िवचार कखgएी3 सीझऽ िदयौ। ओइमे की िमखgएइढ़झर  \nकरब  तँ ओइमे  खg3ूीथायी तखgएचीव  आिब  सकत तइपर  मनन  क खgएढ़ल। ओना  िबना  िसझने  \nजे झमारैबला  िवहिन कथा िलिख  देलॱ तँ ओ िवहिन  कथा तँ भेल मुद ा खgएलइेखgीटइ  \nिवहिन कथा ओ सेहो भऽ स कत तकर  सखgएईीभावना कम। ई ओिहना अिछ जेना  \nकोनो झमक ौआ गीत अपन खgएढ़एभाव बेसी िदन रखबे करत से िनिखgएलढ़त नै अिछ  \nतिहना कथाक ई  खg3ूीवखgएढ़लप खg3चीवखg3इूटी - खg3चीवखg3इूटी सन नै भऽ जाए  तइपर िवचार  कर ए  \nपड़त।  \nउपखgएचचयास तँ एक उखड़ाहामे नै पढ़ल जा सकैए मुदा लघुकथा ए क  \nउखड़ाहामे पढ़ल जा सकैए। एक उखड़ाहामे अहखg3ढ़3 कएकटा िवहिन कथा पिढ़  \nसकै छी। उपखgएचचयासमे लेखक वातावरणक , खgएईूलॉटक , खg3ूटयिखgएइूत क जािह िवशदतासँ \nवणखg3ढ़टन कऽ  सकैए  से लघुकथामे सखgएईीभव नै। ओ एकटा पखgएलएपर , जौँ कही  तँ  \nएकटा घटनापर  केिखgएचचखgीूढ़त रहैए आ ऐ  खg3चईममे  वातावरण  आ खg3ूटयिखgएइूतक जीवन क एकटा  \nमोटामोटी िववरणा खgएचीमक  खg3ूीके च म ाखgएलल खखg3इूिच  पबैए।  िवहिन  कथामे  वातावरण आ  \nखg3ूटयिखgएइूतक जीवनक एकटा  मोटामोटी िववरण ाखgएचीम क खg3ूीकेच  सेहो नै खखg3इूिच  सकै छी , \nसे पलखित िवहिन कथा अहखg3ढ़3कखgएी3 नै देत , हँ तखन िवहिन कथा सेहो एकटा  \nपखgएलएपर वा एकटा  घटनापर के िखgएचचखgीूढ़त रहैए। आ  ई पखgएलए वा घटना  तेहन रहत जे  \nलेखककखgएी3 ललचबइत रहत जे एकरा खg3ूीवतंखgएलल खgएढ़लपसँ िलखू, एकरा लघुकथा वा  \nउपखgएचचयासक भाग बना क ऽ ए कर खg3ूीवतंखgएललता नखgीटढ़  नै कखgएढ़ल।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 3 \nतखन उप खgएचचयासक खgएईूलॉटसँ कथाक  खgएईूलॉट  सरल ह एत आ  िवहिन  कथाक  \nलेल तँ एकर  आवखg3ूएयकते  नै  अिछ , पखgएलए वा घटना क वणखg3ढ़ट न िशखgएईचपक  सखg3ढ़3चा मे  \nढलैखgएईलया केलॱ आ पूणखg3ढ़ट िवहि न कथा बि न क ऽ तैयार।  \nि व ह ि न क थ ा क स म ी /g252 ा श ा /g304 /g255  \nिवहिन कथाक  समीखgएलएा  कोन ा करी ? दू- पखg3ढ़3तीसँ डेढ़ - दू पखg3चएा ध िरक  \nअ नुभविमिखgएलइत काखgएईचपिन क िखखg3ूीसा  िवहिन कथा कहएबा क अ िधकार ी अ िछ। लघु  \nआकार क कथामे क ोनो कथा पूणखg3ढ़ट खgएढ़लपसँ कहल गेल तँ फेर ओ िवहिन कथा नै  \nकहाओत। हँ जे ओइमे ए कटा घटनाक  शृंखलाक  वणखg3ढ़टन एकटा कखgएचलय कहक लेल  \nआवखg3ूएयक अि छ  तँ शृंखला पूणखg3ढ़ट हो एबाक  चाही।  ऐ  शृंखलाक  कड़ी  कने क  नमग र  \nभऽ सकै ए। खgएचीविरत उपखg3ूीथापनाक  हरबड़ी  ऐ शृंखलाकखgएी3 कमजो र कऽ  सकैए।  \nसिदखन उखgएईचटा धार  बहाबी आ  खgएचीवि रत उपखg3ूीथापना आनी -  ई पखg3एूित ि कछु  गणमाखgएचचय  \nिवहिन कथा लेखकक फामूखg3ढ़टला बिन गेल अि छ। ए काध -दूटा िवहिन कथामे ई  \nिसनेमाक “आइटम गीत ” सन सोहनगर लगैत अि छ मुद ा फे र समीखgएलए कक दृ िखgीटढ़  \nएकरा  पकिड़  लैत अिछ , कारण  ई ऋg262ो-एिऋg2आषटव  होएबाक साती िरएिऋg2आषटव  बिन जाइत \nअिछ। खg3ूीथायी खgएढ़एभाव ऐसँ नै  आिब  पबै छै, िवहिन कथा लेखक क खgएढ़एितभाक  क मी  \nऐमे खgएढ़एतीत होइ छै। िवहिन कथा वएह खgएलइेखgीटइ हएत जे ए कटा घटनाक शृंखलाक  \nिनमखg3ढ़लण करत आ अपन िनणखg3ढ़टय सुनेबाक लेल पाठककखgएी3 छोि ड़ देत। फिरछेबा क  \nपलखित िवहिन कथाकखgएी3  नै  छै, मुदा तक र  माने  ई नै  जे  दू - चािर  पखg3ढ़3तीमे  बात  \nकएल जाए। मुदा लेखक ज ौँ दू - चािर पखg3ढ़3तीक  गपकखgएी3 िवहिन  कथा कहै छिथ तँ  \nसमीखgएलएक ओकर ा िवहिन  कथा मा नबा लेल बाखgएचइय छिथ  मुदा  ओ  खgएलइेखgीटइ  िवहिन  कथा  \nहएत तकर सखgएईीभावना घिट जाइत अिछ। \n  \nिवहिन कथाक  वखgएच3यखg3ढ़ट िवषय माखgएलल चलैत -िफरैत घटना  नै अ िछ। िवहिन  \nकथा लेखककखgएी3 बखgएइीचाक लेल , नैितक िशखgएलएा  आ धाि मखg3ढ़टक  िवषयपर सेहो िवहिन  \nकथा िलखबाक चाही। खg3ईईेनमे, बसमे जाइ छी , घरमे दलानपर घूरतर  गप क रै छी  \nआ तकर अनुभव माखgएलल िवहिन कथामे आिब रहल अि छ। सामािजक आ आिथखg3ढ़टक  \nसमखg3ूीया सेहो एकर खg3ूीथायी व खgएच3यखg3ढ़ट िवष य भऽ सकैत अिछ। राजनैितक खgएढ़एखg3टट आ \nखgएढ़एाकृितक आपदा कखgएी3 वखgएच3यखg3ढ़ट िवषय बनाओल  जा सकैत  अिछ।  िवहिन     कथा \nसमीखgएलएक समीखgएलएा करबा  काल पौर ािणक  समीखgएलएा नै  क रिथ माने  िशव पु राण क  कथा  \nकाल मे सभसँ पैघ ि शव आ गखgएढ़ीड़  पुराण क  कथा क ाल मे सभसँ पैघ ग खgएढ़ीड़ , ऐ  \nतरहक समीखgएलएा नै क रिथ । माने  ई नै हो मए लागए  जे , जे अिछ  से िवहिन  कथा , \nचाहे ओ जेहेन  हुअए। जे ना उपखgएचचयासमे लेखककखgएी3  अपन पूणखg3ढ़ट  खgएढ़एितभा देखेबाक लेल   4 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nपलखितक अभाव नै रहै छै , से लघुकथामे नै रहै छै आ िवहिन कथामे तँ से  \nआरो कम  रहै छै। मुदा  िवषयक िवखg3ूीतार कऽ  पाठक क म खg3ढ़3गकखgएी3  पूणखg3ढ़ट  कएल जा  \nसकैत अिछ । कथोपकथनक  गुंजाइश  क म र ािख वा  को नो उपखg3ूीथापनासँ पिहने  \nरािख िवहिन कथाक कथाकखgएी3 स शखgएइूत बनाओल जा स कैत अिछ , अखgएचचयथा ओ  \nएकखg3ढ़ीक ी वा  नाटक  बिन जा एत। िवहिन कथाक  समावेश कथा - उपखgएचचयासमे भऽ \nसकैए मुदा िवहिन कथामे हाखg3ूीय - किणकाक समावे श नै हुअए तखने ओ समीखgएलएा क  \nदृिखgीटढ़सँ खgएलइेखgीटइ हए त, कारण ए क तँ क म जगह , तइमे जे कथोपकथन आ हाखg3ूीय  \nकिणका  घोिसयेलहुँ तखन ओकर  खgएढ़एभाव दीघखg3ढ़टजीवी  नै हएत , भल िह ओ िबठु कखg3एढ़ा  \nिवहिन कथा बिन  जाए।  \nनीक िवहिन कथा खgएचीविरत उपखg3ूीथापनक आधारपर नै वरन ओइमे  \nतीखg3लूणतासँ उपखg3ूीथािपत मानव - मूखgएईचय , सामािजक  समरसताक तखgएचीव  आ  समानता - खgएचचयाय \nआधािर त सामािज क  माखgएचचयताक  िसखg3एूाखgएचचत क आधा र पर बनत। समाज ओइ आधारपर  \nकोना  आगू  बढ़ ए से  संदेश  तीखg3लूणतासँ आबैए  वा  नै  से देखए  पड़त। पा ठकक  \nमनिस बखgएचचधनसँ मुखgएइूत होइत अिछ वा नै, ओइमे दोसराक  नेतृखgएचीव क रबाक  खgएलएमता  \nआ आखgएचीमबल अबै छै वा नै, ओकर चाि रिखgएललक ि नमखg3ढ़लणक आ खgएलइमक खgएढ़एित सखgएईीमा नक  \nखgएढ़एित सखgएचचदेह दूर होइ छै  वा नै-  ई सभटा तखgएचलय िवहिन कथाक म ानदंड बनत।  \nकात- करोटमे रहिनहार तेहन काज कऽ जािथ जे सुिवधासखgएईीपखg3चए बुते नै सखgएईीभव  \nअिछ , आ से कात- करोटमे रहि नहारक आखgएचीमबल बढ़लेसँ हएत। हीन भावनासँ \nखg3ईटखg3ूीत सािहखgएचीय कखgएईचयाणक ारी  कोन ा भऽ  सकत ? बदलैत सामािजक - आिथखg3ढ़टक-\nराजनैितक - धािमखg3ढ़टक समी करण क पिरखgएढ़एेखg3लूयमे एकभखgएइएगू खgएढ़एखg3ूीतुितक रेखखg3ढ़ी कन , कथाकार -\nकिवक खg3ूटयिखgएइूतगत िजनगीक अदृ ढ़ता , चाहे ओ वाद क खgएढ़एित हुअए वा जाित - धमखg3ढ़टक  \nखgएढ़एित , सािहखgएचीयमे देखार भइए जाइ छै, शोषक खg3एला रा शोिषतपर क एल उपकार  वा  \nअपराधबोधक  अखgएचचतगखg3ढ़टत िलखल जाएबला  कथामे  जे  पैघखgएचीवक  (जे  हीन  भावना क  \nएकटा खgएढ़लप  अि छ ) भावन ा होइ छै , तकरा ि चिखgएचचहत क एल जाए।  मेिडयोिखg3चईटी  \nिचिखgएचचहत कखgएढ़ल -  तिकया कलाम  आ चालू खgीूईेिकं ग खgएचचयूज - आधुिन कताक  नामपर , नै  \nचलत।  \nिवहिन कथा एक  पखgएलए वा घटनाक वणखg3ढ़टन  अिछ आ ई आवखg3ूएयक नै जे  \nओकरा  ए खg3टएे पृखgीटइमे  िलखल जाए।  अहखg3ढ़3  ओ इ घटनाकखgएी3 ३ - ४ पृखgीटइमे सेहो िलिख  \nसकै छी आ ओ िवहिन कथा रहबे क रत। जेखgएईीस जॉयसक “ डखgएईएलाइनर ” िवहिन-\nकथा संखg3ईटहक सभ कथा एकटा घटनासँ अनच ोके कोनो वखg3ूीतुक खgएचीविरत खgएल3ान  \nद शखg3ढ़ल बैत अिछ। १५ टा िवहिन- कथा क संखg3ईटह जेखgएईीस जॉयसक “ डखgएईएलाइनर ” २००   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 5 \nपृखgीटइक अिछ  आ मै िथली िवहिन कथाक  सभ िवशेषतासँ युखgएइूत अिछ ,  खास क ऽ  \nएखg3टएेटा “ एपीफेनी” नाखg3ूईा तखgएचीव ए करा िवहिन कथा िसखg3एू करैए।  तिहना खलील  \nिजखgीूईान आ  एंटन चेखव क ढे र रास शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी नमगर रिहतो िवहिन  कथा अिछ।  \nअंखg3ईटेजीमे वा यूरोिपयन सािहखgएचीयमे शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी आ खg3ूीटोरी क खgएढ़एयोग कखनो  \nपयखg3ढ़लयवाचीक खgएढ़लपमे होइत अिछ , खलील  िजखgीूईानक िवहिन कथाकखgएी3 खgएढ़एोज - पोएखg3ईईी \nकहल जाइ छै, वा  खgएढ़एेरक  कथा।  नॉवेल ज करा  बखg3ढ़ीखgएइएला आ  मैिथलीमे  उपखgएचचयास आ  \nमराठीमे  क ादखgएईीबरी कहै िछऐ - क  िवखg3ूीतार बे शी होइ  छै।  मैिथलीमे ५० -६० पृखgीटइसँ \nउपखgएचचयास शुखgएढ़ल भऽ जाइत अिछ  जे अंखg3ईटेजी क शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरी / नोवेलेट/ नोवेला/ ऐ  \nसभक ऊपरी सीमा खgएलएेखgएललमे अबैत अिछ। मुदा मैिथलीक िखg3ूीथित अंखg3ईटेजीसँ फराक  \nछै। मैिथलीमे बालकथा क ए क राित धिर  चलैत अिछ तँ पैघ लो कक कथा  \nिमनटमे सेहो खतम भ ऽ जाइत अिछ। मैिथलीक सखgएचचदभखg3ढ़टमे  ई तखgएचलय आब  सोझखg3ढ़3  \nआिब गेल अिछ  जे िवहिन कथाक सीमा  एक  पृखgीटइ , लघुकथाक तीन - चािर पृखgीटइ , \nदीघखg3ढ़टकथाक १५- २० पृखgीटइ आ उपखgएचच यासक ६० - ५०० पृखgीटइ अिछ। ऐमे िवहिन \nकथाक पृखgीटइ सीमा १ -४ पृखgीटइ धिर करबाक  बेगरता हम  बुझै छी।  \nमै ि थ ल ी क  िक छु  स व/g361 /g257े /g417  ि व ह ि न  कथ ा :  \nमैिथली िवहिन कथाक  कखgएचलय  आ शखgएईएदावलीमे बखg3चढ़ड  रास  गुणाखgएचीमक  \nपिरवतखg3ढ़टन  आएल अिछ। ओइ दृिखgीटढ़कोणसँ जँ िवहिन कथा सभकखgएी3 देखी तँ  खgएइढ़यो ित \nसुनीत चौधरीक  “नबका  पीढ़ी” आ “घर  िदसका रखg3ूीता ” िवषयवखg3ूी तुक  दृिखgीटढ़सँ \n२१म शताखgएईएदीक  िवहिन कथा  िथक। नबका  पीढ़ीक  बखgएइीचा  सभ  वृखg3एू  दखgएईीपितक  मोन  \nखराप भेलापर िचिखgएचचतत  होइ छिथ तँ  बाहर रिह  रहल बेटा, बेटा जकखg3ढ़3  नै डॉखgएइूटर  \nजेकखg3ढ़3  गप करऽ  लगैए। “घर  िदसका रखg3ूीता ”मे िबसलेरी पािनसँ  एयरपोटखg3ढ़ट होइत , \nमािटक  िढमकाकखgएी3 कािट  बनल  िवखg3एीालय  आ समाजक  िवकृितकखgएी3 उखgएइढ़जर  मटमैल \nरंगमे  टंगने  िवधवा युवती  धिरक  चचखg3ढ़ट भेिट  जाएत। िहनकर  “ पािनमे खेती ”  \nिवखgएल3ान  िवषयक मैिथलीक  पिहल  िवहिन  कथा अिछ।  \nदुगखg3ढ़लनखgएचचद  मखgएच3डल  जीक “ िकसना मुखg3एइी ” िवहिन कथा लेल  खखg3ढ़3टी  शखgएईएदावलीक  \nबेगरता देखबैत  अिछ। अंखg3ईटेजी  शखgएईएद  भखgएच3डारक  दखgएलएतापूणखg3ढ़ट खgएढ़एयोग  जेना आर . के . \nनारायण करै  छिथ तिहना दुगखg3ढ़लनखgएचचद  मखgएच3डल  मैिथली शखgएईएदावलीक  दखgएलएतापूणखg3ढ़ट खgएढ़एयोग  \nकरै  छिथ। रामखgएढ़एवेश  मखgएच3डल  अही तरहक  शखgएईएदावलीक  खgएढ़एयोगसँ साधारणो िवहिन \nकथाकखgएी3 असाधारण बना  दै छिथ। राजदेव मखgएच3डल  जेहने किवता िलखै  छिथ, \nतेहने उपखgएचचयास  आ तेहने िवहिन कथा, सभ  तरा-उपरी। कखgएचलय  आ  िशखgएईचपक  \nसंतुलन  लेल  ओ ओिहना  खgएढ़एिसखg3एू  नै छिथ। बेचन  ठाकुर  अंधिवखgएलचासक  सामािजक   6 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nउपादेयतापर  िवहिन कथा िलिख  जाइ छिथ ( फुिसक  फल)।उमेश मखgएच3डलक  \nखgएढ़ीपैयाक  ढेरी  नारी  सशिखgएइूतकरणपर  मैिथलीक सवखg3ढ़टखgएलइेखgीटइ  िवहिन  कथा  अिछ।  \nजगदीश  खgएढ़एसाद  मखgएच3डल , परमेखgएलचर  कापिड़ , कौशल कुमार , भवनाथ झा, शखgएईीभु कुमार  \nिसंह, जगदानखgएचचद  झा “मनु ”, लखg3लूमी  दास आ रामलोचन ठाकुर क  िवहिन कथामे  \nजेखgएईीस  जॉयसक एपीफेनी खg3ूीपखgीटढ़  खgएढ़लपसँ दृिखgीटढ़गोचर  होइत अिछ जे आन  मैिथली \nिवहिन कथाकार मे  ओखgएलीे खg3ूीपखgीटढ़  खgएढ़लपमे नै देखबामे अबैत अिछ।  आशीष  \nअनिचखgएचचहार , अिमत िमखgएलइ  आ चखgएचचदन  कुमार  झा नवका पीढ़ीक  िवषय पिरवतखg3ढ़टन  आ \nखgएढ़एयोगक  साखgएलएी  छिथ। ओमखgएढ़एकाश  झा क  “ खg3ूीपेशल  परिमट”, रिव भूषण पाठकक  \n“ मुिखgएइूत ” आ िमिहर  झा क “१०० टाका” कखgएचलयक  नूतनता आ िभखg3चएताक  कारण  \nमैिथली िवहिन कथाक इितहासमे खास खg3ूीथान  राखत।  सखgएचचदीप  कुमार  साफीक  \n“ अखgएचचध  िवखgएलचा स” बेचन ठाकुर  जीक  “ फुिसक फल”क उखgएईचटा  अिछ , आ  ई दुनू  \nिवहिन कथा अपन खgएढ़एभावसँ देखबैत  अिछ  जे कोना  अखgएचचधिवखgएलचासक  पखgएलएमे आ  \nिवपखgएलएमे रिह कऽ  दुनु गोटे कोना  अपन-अपन िवहिन कथाकखgएी3 सोखg3टईेखg3ूएयता  खgएढ़एाखgएईूत  \nकरबैत छिथ। मुखg3चएाजीक “रेवाज” िवहिन कथा िलअ। गाम घरमे मसोम ातकखgएी3  \nलोक डाइन कहै छै मुदा  मुइलाक बाद घ राड़ी लेल ओक रा आ िग देबा लेल  \nउपरॱझ होइ छै। एतऽ मुदा िवहिन लेल जे बीआ छीटल गेल छै से कने उखgएइीच \nखg3ूीतरक छै। एतऽ मृतक कखgएी3 बेटा नै छै मुदा  पखgएइईी आ बेटी छै। से जखन मृतकक  \nभाइ कोहा उठब ऽ चाहै ए तँ िवधवा ओ करा  रो कै छै आ बेटीकखgएी3  कोहा  उठबैले कहै  \nछै। आ संग के देत ऐ नव रेवाजमे , जे आइयेसँ खgएढ़एारखgएईीभ भे ल अिछ। तखन \nउखgएलीरो भेटैए - िनपुतराहा सभ। जवाहर लाल कखg3ूएयपक  “ हखgएईीमर  माय तोहर माय” \nआ “ भगवानक  भाखgएइएय ” अखg3एएुत  खgएढ़लपखgएी3 कखgएचलयकखgएी3 खgएढ़एखg3ूीतुत  करैत  अिछ। \nमैिथली िवहिन  कथा  संसारक  संखgएइटयाखgएचीमक  आ गुणाखgएचीमक  अिभवृिखg3एू  हिखखg3ढ़टत  \nकरैबला अिछ। \n \n \nमुऋgूअ2ाजी  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 7 \nसामािजक स र ोक ा रक/gऑइफ छुबैत िवहिन कथा \nिजनगीमे उठैत  उकस- पाकसकखgएी3 सखgएईीवेदनापूणखg3ढ़ट मानवता क संग सिरयबैत  \nरचनाका र पखgएलल - पिखgएललकासँ समाज आ पाठकक म ोनमे बैिस गेलाह अिछ। रेशम आ  \nसूतीक बीच  फखg3ढ़3 क भेल िजनगी कखgएी3 खg3ूीपखgीटढ़  क रैत , आरामदायक  आ  सुखद अनुभव कखgएी3  \nसोझखg3ढ़3 आनब  आब  रचना कार  अपन  रच नाधमखg3ढ़ट बुिझ  गेलाह अिछ।  तखgएी3 आजु क  \nसमखg3ूीत रचनामे िजनगी क उतार -चढ़ाव , खसैत - उठैत सखgएईीबखgएचचध सुखाइत सन िसनेह \nसभकखgएी3 अपना  हृदएमे  बसा रच ना रचैत छिथ लेखक। ऐ युग क रचना कार कखgएी3 आब  \nगरीब बाभनबला िकताबी िखखg3ूीसा आ राजा - रानीबला िपहानीसँ ऊपर उिठ अपन \nसामािजक समरसताक  िनखg3ूीस न ि नशानी क बोध  भऽ गेल बुझाइत अिछ। मै िथली \nिवहिन कथा सभ सेहो लोकक िजनगी क गहॴरता नपैत ,  ओक र सुख-दुखक  \nफखg3ढ़3टक बीचसँ िनकिल ओइ फखg3ढ़3टकखgएी3 भरैत , ओकर ए क -एक अंश धि र जुिड़  \nिजनगीक द शखg3ढ़टन करबैत , सोझखg3ढ़3 आिब रहल अि छ ।  \nमोम आ पाथर  पिहने ए क दोसरा क िवपरीत ि जनगी कखgएी3 आ रेिखत करैत रहल।  \nमुदा आब नै , आब तँ एखg3टएै हृदएमे खgएलएणक बदलैत गितक संग मोम आ पाथर  \nदुनूक समखgएचचवयक बिन िजनगी क सभ अखgएचचतरंगताकखgएी3 छुबैत उखg3एलेिलत कऽ बेरा -बेरी  \nमुदा एखg3टएै ठा म केिखgएचचखgीूढ़त भऽ देखार भ ऽ उठैत अिछ। आजु क मानव क संवेदना  \nएतेक पिरवतखg3ढ़टनीय भऽ गेल अिछ जे एखg3टएे संग अहखg3ढ़3क चिरखgएललमे मो म आ पाथर  \nदुनूक खgएढ़लप  दृिखgीटढ़गो चर ह एत, रचना कार  ओ करा  सोझखg3ढ़3 आि न ओ कर  सखgएचीयकखgएी3 सािबत  \nकऽ रहलाह अिछ। सखgएचीय , एकटा काखgएईचपिन क िवजय माखgएलल नै िथक , सखgएचीय कतौसँ  \nअनायास नै टपिक पड़ैए। सखgएचीय पूणखg3ढ़टतः मानव  जीवनक  यथाथखg3ढ़ट िथक। सखgएचीय \nमानवकखgएी3 अनुि चत कायखg3ढ़टसँ रोकबाक वा िवधमखg3ढ़च हेबासँ बचेबाक खgएलइीयंखgएलल जकखg3ढ़3 अि छ , \nजकरा आजु क रचना कार अपना रचनाधि मखg3ढ़टतासँ लोकक हृदए धिर छु आ ओक र  \nयथाथखg3ढ़ट बोध करौलिन अिछ।  \nपिहनुक िवहिन  कथा  सभ दहेजक  दानवकखgएी3  उघार  कऽ , दहेज पीिड़ताक  \nममखg3ढ़टकखgएी3 व ा दहेजसँ भेल पि रणामकखgएी3  अपन  के खgएचचखgीूढ़मे आिन  सखgएईीवेिदत करैत  छल।  \nओइसँ इतर चुटुखg3टएा वा हाखg3ूीय - किणक ा लऽ तखgएचीक ालीन नेता सबहक िवपटावादी  \nचिरखgएललकखgएी3  उजागर  क ऽ अपन  रच नाक  इितखgएलइी बुझैत छला। एहेन नै  छलै जे  \nतिहयाक रचना कारक  सोच संकु िचत छल। ओहो  सभ दूर धि र सोचैत छला , गमै  \nछला आ तखन ओक रा सोझखg3ढ़3 अनै छला। मुदा ई पि रवेशक  दोष सेहो कहल जा  \nसकैए जे तिहयाक रचना कार सभ िवषए -वौ खg3ूीतुकखgएी3 संकुिचत क ऽ मैिथली िवहिन   8 || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकथाकखgएी3 सेहो संकुि चत क ऽ देलिन। २० म सदी क छखg3एइम - सातम दशकमे खgएढ़एायः  \nओहने पिरवे श  संरिचत छल। जक र पि रणामे  िवहिन  कथा  माखgएलल  नै  वरन्  आ नो  \nिवधा यथा कथा/ नाटक/ उपखgएचचयास आिदमे वएह दहेज आ िखखg3ूीसा आ नेताजीक  \nकरनी कखgएी3 सोझखg3ढ़3 आ नल जाइत रहल छल।   \nआब पिरवेश बदललै, दृिखgीटढ़गत फिरछता एलै, सामािजक समरसता पसरलै। \nतहन समाजक छुआछूत माखgएलल क अवलोकन होइ छलै। मुदा आइ ओइ छुआछूतसँ  \nभेल पिरणाम, जाित - पाितमे बाखgएचचहल लोकक दृिखgीटढ़ - पिरवतखg3ढ़टन , आिथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता , \nपैघक संग सभ िबखgएचचदु, िवषय वा खg3ूीथानपर  ओ इ अछोप सन , िनंघेस बनल लोक क  \nसहचर बनब, ऐ सभकखgएी3 देखाओल जाए लागल अिछ । आब िवषय िव खg3ूीतार खg3ूीवतः  \nसभ तरहक घटनाकखgएी3 छुबैत कागचपर आबऽ लागल अिछ। आबक पिरवेश मे  \nदहेजक पसार भऽ गेल अिछ। एहेन पसार ज करा आब िवशेष मुखg3टईा नै बना , \nबिखgएईचक  ओक रा  जीवनक  सामाखgएचचय  िखg3चईयाकलाप  बुिझ , परखgएईीपराकखgएी3  उघबाक  खgएढ़एिखg3चईयाकखgएी3  \nदशखg3ढ़लओल जा ए लागल अि छ। तिहया दहेज द ानव ज कखg3ढ़3  छलै। जे रचना कार क  \nलेल खgएढ़एमुख िवषए छल। आइ दहेज दानव माखgएलल नै, महादानव बि न ठा ढ़ अ िछ मुदा  \nपिरवेश बदलल छै , माने आब तिहयाक अपेखgएलएा  आिथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता बिढ़  गेलैए ,  तखgएी3  \nलोकक ई महादानव अपन जीवन क  एकटा  अंग  बिन गेल अि छ , कोनो ब खg3चढ़ड पैघ  \nसमखg3ूीया  नै। आब तँ ओइसँ  पैघ - पैघ समखg3ूी या रचनाकार कखgएी3 उखg3एलेिलत करैत अिछ।  \nयथा िबआहक खुजल रखg3ूीता , िकयो कोनो ज ाित- धमखg3ढ़टसँ िबआह कऽ  सकैए आ  \nओकरा  खgएचचयायालय खgएढ़एमािणत तँ किरते अ िछ , सरकार ी संरखgएलएण  सेहो भेटै छै।  \nओइसँ ऊपर दहेज  उखgएचचमूलनक  िद शामे  समिलंगी िबआह समाज कखgएी3  जतऽ  डेरा  रहल  \nअिछ , ओतै रचनाक ारकखgएी3  ए कटा नव दृखg3ूएयखg3ढ़ीक नक अवसर दऽ रहल अिछ।   \nपिहने लोकक िवपखg3चएता सेहो दृिखgीटढ़ संकुचनक पयखg3ढ़लय छल। ई खg3ूीवाभािवक छै \nजे पेट भरल रहतै तखने लोकक सोच ओइसँ दूर धिर  जेतै। नै तँ सभटा सोच  \nभूखसँ उखgएचीपखg3चए भे ल आकुलतामे समािहत  भऽ रिह जाएत। आब िखg3ूीथित  उनटल  \nअिछ , आिथखg3ढ़टक उदारी करण आ वैखgएलची करण क आ एल चलनसािरमे। आब  लोक  \nआिथखg3ढ़टक खgएढ़लपखgएी3  सखgएईीपखg3चए भेल अिछ। आ िथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता आब पेटक  भूखसँ इतर आन -\nआन भूख जगेलक  अिछ , जइ का रणखgएी3 च ोिर , हखgएचीया आ बलाखgएची कार कखgएी3 सेहो ब ढ़ावा  \nभेटल अिछ,  जे ओक रे खgएढ़लप  अिछ, खgएढ़एितखgएढ़लप बदिल गेल अिछ। तँ आजुक \nलेखककखgएी3 कलम चलेबा लेल बदलल खgएढ़एितखgएढ़लप हिथयारक खgएढ़लपमे भेिट गेल आ  \nरचनाका र सभ ऐ सभ अपराध कखgएी3 अपन कलमक म ाखgएचइयमे नवीनीकर ण क ऽ सोझखg3ढ़3  \nआिन रहल छिथ। सखgएईीखgएढ़एित रचनाका र सभ पदयाखgएललासँ ऊपर उिठ  मंगलखg3ईटह याखgएललापर   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 9 \nजा रचन ारत छ िथ। पिहलु का जमान ामे लोक  शु खg3एू दूध  खg3ईटहण करैत छल , आब  \nदूध तँ दूर  पािन क समखg3ूीया लोक कखgएी3  घेरने  जा  रहल छै।  कतौ  पािनक  कमीसँ  \nहाहाकार मचै ए तँ कतौ लोक बािढ़क कोप भाजन बिन भूखे िबलिबलाइत नाङ ट  \nछतिवहीन भेल लोकक असरा तकैए। आ लेखक ऐ सभपर अपन दृिखgीटढ़ए नजिर  \nगरा ऐ  सभकखgएी3 का गचपर अ नैए।   \nभारतमे स◌ंिव धान सखgएईीमत िपतृसखgएलीाखgएचीमक पि रवारकखgएी3  उघबाक  िनिमखgएलीे पुखgएलल क  \nपैदाइशकखgएी3 बढ़ावा  देल जाइत रहल अिछ। ओना  तँ आइयो लोक  बेटाक िललसामे \nबेटीक हखgएचीया (खgीटूूण हखgएचीया ) क ऽ रहल अिछ जे  दुनू अवखg3ूीथा मैिथली िवहिन कथा  \nलेखकक कलम क धा रकखgएी3  िपजौलक अिछ।  मुदा ऐ सबहक  बावजूद जे  मु खg3टईा  \nलेखककखgएी3 मसाला देलक ओ  अिछ  नारी  सशिखgएइूतकरण। पिहने  मौगी क मूँह ज ा िब  \nकऽ ओक र सुरैतकखgएी3  घोघमे नुका एल रखबाक  पिरपाटी छल। मुदा आइ पुखgएढ़ीष सभ  \nअपन कमाइकखgएी3 िखg3एलतीयक आ मौगी क नो करी कखgएी3 खgएढ़एाथिमकता दऽ  रहल अिछ।  \nशहरक  कोन  कथा जे  गाम  देहातक मौ गी सभ आब सर कार ी नो करी क  राजनीितमे  \nआगखg3ढ़3 बि ढ़ क ऽ आिब रहल अि छ आ घरबला सभ िपछलगुआ  बिन जीवन िबता  \nरहल छिथ, जकरा मैिथली िवहिन कथाका र सभ अपन कलमक माखgएचइयमे भजा \nरहल छिथ। मिहलाकखgएी3 आरखgएलएण दऽ एक िदस सरका र अखgएईूपन कुसखg3ढ़च बचबैए तँ  \nदोसर िदस पुखgएढ़ीष सभ अपन घर बचेबा लेल संघषखg3ढ़टरत देखाइत छिथ , जइ सभ \nिखg3चईयाकलापपर कलमका रक व खg3चई दृिखgीटढ़ अिछ।  \nउपरोखgएइूत बदलावक अितिरखgएइूत सभ सँ पैघ पिरवतखg3ढ़टन देख ल जा रहल अिछ \nतकनीकी चलनसािर। आइ मोबाइल इखgएचचटरनेट िडश टी .वी./ एल.सी.डी. आ लेड \nटी.वी. लोकक ज ीवनकखgएी3  एगद मसँ चलायमान ब ना देलक  अि छ। तखgएी3 लो क धरती क  \nभीड़ आ भार कम करबा क लेल चान िदस नजिर द ऽ रहल अिछ। आजु क  \nमैिथली िवहिन कथाका र सेहो उपरोखgएइूत सभ िबखgएचचदुकखgएी3 छुबैत अपन रच ना क  एक - एक  \nसूखg3लूम गितिविधक सुखgएचचदर  वणखg3ढ़टन करैत देखार भ ऽ रहलाह अि छ।  \nसमाजक बदलैत घटनाखg3चईमक खgएढ़एखgएचीयेक  िबखgएचचदुपर चाहे  ओ सामािज क समरसता  \nहुअए, पिरिखg3ूीथितगत बदलैत पिरवेश हुअए , तकनीकी चलनक खgएढ़एभाव  हुअए , \nआिथखg3ढ़टक सखgएईीपखg3चएता - वैखgएलची करण - वा कोनो  अखgएचचयाखgएचचय खखg3ढ़3िहसँ जनमल कोनो समखg3ूीया  \nहुअए, आजुक मैिथली िवहिन कथा कार ओइ खgएढ़एखgएचीयेक िबखgएचचदुकखgएी3 अपन कलमसँ उठा  \nकागचपर  आिन  सोझखg3ढ़3 अ नैत छिथ। जइसँ सामािज क सर ोकारसँ  जुड़ल ए क  \nघटना मैिथली िवहिन  कथाक  िवषय बिन  लोक क सोझखg3ढ़3  आिब  रहल अि छ। ऐ सँ  \nई खg3ूीपखgीटढ़ होइए  जे पिहनु का  मैिथली िवहिन  कथा वा  िवहिन  कथाक ारक  एकटा   10  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसीमा मे बाखgएचचहल सोचसँ आ गू बिढ़  आजु क रचना कार  मैिथली िवहिन कथा भखgएच3डार कखgएी3  \nएना भिर रहलाह अिछ , जइसँ कोनो उमेरक कोनो लो कक कोनो सोच क खािह  \nपूरा भऽ  सकए।  तखgएी3 समाजक  सभ खgएढ़एका रक  गितिविधकखgएी3  समेट  कऽ  चिल रहल  \nछिथ मैिथली िवहिन कथाक ार।  \nअमरनाथ छ ठम द शकमे  िवहिन कथा  िलखब शुखgएढ़ल केलिन आ  सातम दश कमे  \nअपन लघुकथा संखg3ईटह -  “ खgएलएिणका ” ( १९७५ई.) लऽ उपिखg3ूीथित दजखg3ढ़ट करौलिन , जे \nहमरा जनतबे  मैिथलीक खgएढ़एारिखgएईीभ क िवहिन  कथा  संखg3ईटह मे  सँ ए क  िथक।  ऐ सँ  \nपिहने हंसराजक िवहिन  कथा संखg3ईटह \"जे ि कने से\" १९७२ ई. मे खgएढ़एकािशत अि छ।  \nऐ पुरान पीढ़ीक  बादक मखgएचइयम पीढ़ी जे कथा सािहखgएचीय मे नवसंचार  अनलक  आब  \nसुखg3ूीता गेल अिछ , लगैए ओ सभ आब अपन  क एल पिरखgएलइ मक  पािरखgएलइि मक  यानी  \nपुरखg3ूीकार खg3ईटहण  माखgएललक  सोखg3टईेखg3ूएये सिखg3चईय अिछ।  \nपिहल मैिथली  िवहिन कथा गोखgीटइीक आयोजन  २० फरवरी १९९५ ई.  कखgएी3 \nिचखgएललगुखgएईूत खgएढ़एाखg3टलन , हटाढ़ खgएढ़ीपौली (मधुबनी)मे भेल छल। सं योजकखg3एलय मुखg3चएा जी आ \nमलयनाथ मखgएच3डन  छला।\n अखgएचइयखgएलएता -  खgएलइी  भवनाथ भवन  आ  मंच संचालन - कुम ार  \nराहुल केलिन। उपिखg3ूीथ त १९ गोट िवहिन कथाका रक २६ गोट िवहिन कथाक  \nपाठ भेल। उपि खg3ूीथत जनमे- पं.मितनाथ िमखgएलइ , पं.यखgएचचखgएललनाथ िमखgएलइ , खgएलइी खg3ूएयामानखgएचचद  \nठाकुर , उमाशंकर  पाठ क , ललन खgएढ़एसाद , सिचदानखgएचचद  सखgएइीचू, मु खg3चएाजी , कुमार  राहुल , \nअतुल ठाकुर , खgएढ़एेमचखgएचचखgीूढ़ पंकज , मलयनाथ मखgएच3डन , मीरा भारती कणखg3ढ़ट एवं सुनील  \nकणखg3ढ़ट अपन रचना  पाठ केलिन।  िवदेहक िवहिन कथा िवशेषखg3ढ़ी क ६७म अं क  कतेक  \nदशकक  उकस - पाकस एवं खg3ूीवतंखgएलल िवधाक उहाफोहक  बीच िवहिन कथाकखgएी3  \nमैिथलीमे खg3ूीवतंखgएलल िवधा हेतु िखg3ूीथर केलक।  \n“िवहिन कथा ” िवहिन अथखg3ढ़लत् बीआ। हम  ए करा  मैिथलीक खg3ूीवतंखgएलल न ामखgएी3 आगू  \nबढ़ेबाक खgएढ़एयास १९९५ ई . मे मैिथली मािसक “िवचार ” ( सहयाखgएलली खgएढ़एकाशन , \nलोहना, मधुबनी) खg3एलारा केने रही। वषखg3ढ़ट १९९५ मे ‘ सहयाखgएलली मंच ’ लोहना, \nमध्◌ुबनीक सािहि खgएचीयक िव मशखg3ढ़ट  खgएढ़एखg3ूीताव  रखलॱ, जक रा हुलसैत सहृदये मैिथलीक  \nकिव , कथाकार  खgएलइी  र ाज खg3एला रा समथखg3ढ़टन  क एल गेल। ई अंखg3ईटेजीक  शॉटखg3ढ़ट- खg3ूीटोरीसँ \nइतर एकटा बीज -कथा (िवहिन कथा, सीड खg3ूीटोरी ) अि छ। उिड़यामे खgएलएुखgीूढ़कथा  \n(खुखgीूढ़ कथा ), पंजाबीमे “ िमखg3चएी कथा ”, बखg3ढ़ीखgएइएलामे “एक िमिनटेर कथा ”, मलयालममे \n“िनिमषा ”, तिहना मैिथलीमे “िवहिन कथा ” । िवहिन कथा मादखgएी3 विरखgीटइ  कथा /  \nलघुकथाकार खgएलइ ी राजक  मत छिन - जेना  ए कटा छ ोटछीन  बीआमे  गाछ क  सखgएईीपूणखg3ढ़टता \nिनिहत अिछ , तिहना िवहिन कथा अपने - आपमे क ोनो कथाक सखgएईीपूणखg3ढ़टताकखgएी3 समेटने   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 11  \nअिछ। \nआ फेर १०  िद सखgएईीबर  २०११ कखgएी3 ‘ सगर राित दीप जरय ’क  ७५ म कथा गोखgीटइी क  \nआयोजन पटनामे  क एल गेल ,  ऐ अवसरपर  मुखg3चएाज ी खg3एला रा  मैिथलीक पिहल  िवहिन  \nकथा पोखg3ूीटर खgएढ़एदशखg3ढ़टनी  कएल गेल  छल। िवहिन कथा आब खg3ूीथािपत  अिछ आ ई \nशखgएईएदावली  पाठकक  मोनमे पैिस गेल अिछ , आ  ऐसँ िवहिन कथाकार  लोकिनपर  \nएकटा  पैघ दाियखgएचीव  सेहो  आिब गेल  छिखgएचचह , दाियखgएचीव  एकर  खg3ूीतरकखgएी3 नीचखg3ढ़3  नै हेबऽ  \nदेबाक  आ उखgएलीरोखgएलीर  बढ़ैत सामािजक -राजनैितक  आ आिथखg3ढ़टक  चुनौतीकखgएी3 खg3ूीवीकार  \nकऽ  खgएलइेखgीटइ  िवहिन कथा िलखबाक।   12  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nऋg2आ6योित सुनीत चौधरी  \n \nजखgएचचम ितिथ -३० िदसखgएईीबर १९७८ ; जखgएचचम खg3ूीथान - बेखg33ीवार , मधुबनी ; िशखgएलएा - खg3ूीवामी \nिववेकानखgएचचद ि म  िडल खg3ूीकूल िटखg3ूीको साकची  गखgएईचसखg3ढ़ट हाइ खg3ूीकूल़, िमसेज के  एम  पी  \nएम इखgएचचट र कालेज , इिखgएचचदरा  गाखgएचचधी ओपन यूिनविसखg3ढ़टटी , आइ सी डबखgएईचयू ए आइ  \n(कॉखg3ूीट ए काउखgएच3टेखgएचचसी ); िनवास खg3ूीथान - लखgएचचदन , यू.के.; िपता- खgएलइी शुभंकर  झा , \nजमशेदपुर ; माता- खgएलइीमित  सुधा झा, िशवीपखg3एढ़ी। खgएइढ़योितकखgएी3 www.poetry.comसँ \nसंपादकक चॉयस अवाडखg3ढ़ट ( अंखg3ईटेजी पखg3एी क हेतु) भेटल छिखgएचचह। हुनकर अंखg3ईटेजी प खg3एी  \nिकछु िदन धिर  www.poetrysoup.com केर  मुखgएइटय पृखgीटइ पर सेहो रहल  \nअिछ। खgएइढ़योित िमिथला  िचखgएललकलामे सेहो पा रंगत  छिथ आ  िहनक र िम िथला \nिचखgएललकलाक खgएढ़एदशखg3ढ़ट नी ईिलंग  आटखg3ढ़ट खg3ईटुप केर  अंतगखg3ढ़टत ईिलंग  खgीूईॊडवे, लंडनमे खgएढ़एदिशखg3ढ़टत  \nकएल गेल अिछ। किवता संखg3ईटह ’अिचखg3ढ़टस्’ खgएढ़एकािशत।  \n \nनबका पीढ़ी \nफेर पिहने ज कखg3ढ़3 िलखgएईट टक केबाड़ खुजल की  नै दखgएईट तर आ  िवखg3एीालय जाएबला  \nलोक सबहक भीड़  नी चा ज ाए  लेल िलखgएईट ट  िदस लुधैक गेल।  बखgएइीचा तँ  बखgएइीचा़  \nवयखg3ूीकोमे सँ क करो  लग समए  नै रहए ऐ दुनू  वृखg3एू  पित - पखgएइईीसँ नमखg3ूीकार पाती  \nकरए लेल। रहै तँ ई  सभ  िदनुका बात मुदा आइ बूढ़ी कनी बेिसये िखिसआएल \nरहिथ “ ई अिछ आजुक पी ढ़ी़ कोनो संखg3ूीका र नै। ” \nभोरे भोर खgीटूमणपर  िनकलनाइ िहन कर  सबहक िबगड़ल खg3ूीवाखg3ूीखgएचलयक  खgएढ़एित सचेत \nरहक खgएढ़एयास छलिन जे िक़  डॉखgएइू टर बेटा क पराम शखg3ढ़ट छलिन। बड खgएढ़एयखgएची नसँ बेटा कखgएी3  \nपढा़ िलखा िचि कखgएची स क  बनेलिन। भेलिन बेटा कोनो बड़ का  कखgएईीपनीमे  िसखgएईट ट खg3चढ़यूटी \nकरत आ  खूब  कमा ओत। मुदा  बेटाकखgएी3  आर  पढ़ाइ क भूत किहया लगलै से  बुझबे  \nनै केलिखन। िब आह  भेलै़, बखgएइीचो भेलै़ मुदा ओ सिदखन खg3ूटयखg3ूीते रहल। िपछला   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 13  \nतीन सालसँ माए  बापक  इखgएइीछा रहिन जे  ओ  दुगखg3ढ़ल  पूजामे  ि कछु  िदन  अवकास  लऽ  \nकऽ िहन का सभ संगे रहए  िकखgएचचत़ु संयोग नै  िमलै छल। सभ बेर अखgएचचतमे आिब  \nकऽ  को नो ज खgएढ़लरी  क ाजक  बहखg3चएासँ कायखg3ढ़टखg3चईम  रखg3टई  भऽ  जाइत छल। ऐ  बातपर ओ  \nदुनू बूढ़ा -बूढ़ी वाद िववाद  करै  छलिथ जे ओ  ऐबेर  आएत की नै।  \nघूिरकऽ  घर एलापर बूढ़ी क सीनामे ददखg3ढ़ट उठलिन। खgएढ़एेसरक म रीज छली , तँए \nपितदेव तुरखgएचचत डॉखgएइू टरकखgएी3  फोन  केलिखन। ड ॉखgएइू टर सभ जखg3ढ़3च  केलक िन आ  \nकहलकिन जे िचखgएचचतासँ दूर रहू आ  सभ दवाइ समैपर खाउ। हुनका  सभकखgएी3 तँ  \nबहखg3चएा चाही छल बहस क रै लेल। फेर दुनू  गोटे ए क दोसरपर  आर ोप - खgएढ़एखgएची या रोप \nकरए लगलिथ। िवराम तखने लागल जखन फो नक घंटी बाजल। बेटाक फोन  \nछलिन। माएक खg3ूीवाखg3ूीखgएचलय िबगड़ल सुिन ओ  बेसी बात करए लागल। नै तँ आन  \nिदन कहखg3ढ़3  अतेक  समए रहैत छल ? खgएढ़एखg3टट ततेक जे  बुझनाइ मुिखg3ूए कल जे बेटाक  \nफोन छल आिक  िचि कखgएची सक क। बाप सभटा कहलिखन तँ इहो शु खg3एू िचि कखgएची स क क  \nभाषामे समैपर दवाइ खाए कऽ उपदेश िपयौलकिन। बूढ़ाकखgएी3 ऐ बातचीतमे खgएल3ात \nभेलिन जे बेटा क ोनो तेहेन  शोध  कायखg3ढ़टमे लागल अिछ  जे आब पूरा  होइपर छै आ  \nएकर  सफलतासँ सखgएईीपूणखg3ढ़ट मानव समुदायकखgएी3  बड़ का कखgएईचयाण हेतैक।  ओन ा अतेक  \nडर तँ  बूढ़ाकखgएी3  ज ॉबक  पिहल इंटरखg3ूटयूमे सेहो नै  भेल रहिन , जतेक पखgएइईीक  तिबयत \nगड़बड़ेलापर बेटासँ बात करैमे होइत छि खgएचच ह । \nखएर समए  बीतल आ बू ढ़ी फेर  पिहने ज कखg3ढ़3 बाज ऽ लगली । घुम नाइक  \nिदनचयखg3ढ़ल फेर  खgएढ़एारखgएईीभ भेल। फेर बीस िम नट सड़कक  काते- कात पाकखg3ढ़ट  तक आ  \nपाकखg3ढ़टसँ फेर  घर  वािपस। बूढ़ ी जखन  बेमा र होइत छली तँ बेटा क भावन ाखgएची म क  \nसखgएची का र बड  नीक  लागैत छलिन। तखने तँ लागैत छलिन , बेटा अखनो हुनक ा  \nसभकखgएी3 नै िबसरने छ िखgएचच ह । तकर बाद  जैने ई सभ ठीक  की ओ फे र िबगड़ल।  \nयएह सभ सोिच दुनू खुश छलिथ। िलखgएईट टमे चढ़लिथ घर पहुँचय लेल । िलखgएईट ट  \nखgएढ़ीकल की दु नू क ात भऽ गेलिथ। मुदा ई की - ओ सभ पुछैत छलिन जे अतेक  \nिदन कतए छलिथ - घूमए िकए ने गेलिथ आिद आिद। ओ कर सबहक भागैत  \nिखg3ूीथितक अनुसारे दु नू शीखg3ईएतासँ संिखgएलएखgएईू त  जबाब देलिखन। आइ बु झेलिन दुनू कखgएी3 जे  \nनवपीढ़ीकखgएी3 खgएढ़एितखg3ूीपखg3एूखg3ढ़लसँ भरल युगमे जीबै लेल अतेक भागाद ौड़ी करए पिड़  रहल  \nछै जइ का रणे औपचािरकता क समए नै छै मुदा सभमे भावुकता अखनो  जीिवत  \nछै। \nघूिमकऽ  लौटलाक बाद  बूढ़ी  दुनू  ग ोटे लेल क ॉफी  बनाबैत छली आिक  फो न  \nबाजल। बूढ़ा फोन उठेला आ किनये देरक बाद फो न रािख देलिथ। हुनकर   14  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nमुँहक उदासी क िनयो नाटकीय नै बुझाइत छल। कप प कराबैत बूढ़ी  बजली़ “की  \nफेर कुनो काज लािग  गेलै।” बूढ़ा हॕसैत बजला़ “ओ तँ नै  आिब रहल अिछ  \nमुदा हमरा सभ लेल िटकट पठा रहल अिछ। अिहबेर हम सभ पूजामे संगे  \nरहब। हम सभ बेटाक घर  जा एब आ  बेटा  पुतोहु सिहत पोती संगे  पाविन  \nमनाएब।” फेर  की  छल  आब कॉ फीक  ए क एक  चुखg3ूीकी  आ गखg3ढ़3क  कायखg3ढ़टखg3चईम बन ाबैमे  \nबीतल।  \n \nघ र ि द स क ा  र /gफ0इ त ा  \n कतेक न ीकसँ ऑंिख लागल छल , अतेक हरानी भेल छल गामपर। फे र  \nगामसँ पटनाक याखgएलला , पटनाक बादो तँ डोमेिखg3ूीटक एयरलाखgएचचस अखgएचचतःरा खg3ू3खg3ईईीय \nहवाइसेवा छल। तुरखgएचचत अखgएचचतर बुझा जाइत छै ऐ दुनूमे , िकखgएचचतु एकबेर गामपर ई  \nबात बजा गेल  तँ संगी सभ  कहलक  जे बड  पाइ अ िछ  तँ चाटखg3ढ़टडखg3ढ़ट  खgएईूलेन  क ऽ  \nिलअ। आब लैिखgएच3डंगमे माखgएलल बीस िमनट छल से एयरहोखg3ूीटेस  -िवमान सेिवका -  \nसभ िखड़की खोिल  देलक आ  सभ बखgएलीी  जड़ा देलक।  बुझु तँ  दूइए िमि नटमे  \nअखgएचचहिरया राितसँ दुपहिरया  भऽ गेल। नाखg3ूीता चाय संगे  इिमखg3ईटेसन फ ॉमखg3ढ़ट - आखgएढ़एवासन \nखgएढ़एपखgएलल -  सेहो बखg3ढ़3टल गेल। यखgएचचखgएललवत सभ तैयारी  क ऽ लेलॱ कारण  को नो पिहल बे र  \nतँ छल नै। आब  तँ तेहेन आदित भऽ  गेल अि छ जे  कतौ नाओं  लीखक  \nआवखg3ूएयकता हएत तँ नाओं संगे पता , जखgएचचमितिथ , खg3ूटयवसा य , पासपोटखg3ढ़ट नखgएईीबर आिद  \nसभ िलखा जाएत।  खg3ूटय वसाय लेल तँ सा लमे कएक  बेर हवाइ जहाजक पाला \nपड़ैत अिछ आ चािर सालसँ जिहयासँ िवदेश एलॱ एकबेर  गाम  तँ जाइते छी।  \nपखgएइईीमे समए आ पिरिखg3ूीथित संगे िहलिमल जाइक त तेक नीक गुण छ िखgएचचह जे  \nदोसरे बेरसँ  गाम  नै  जएबा क शपथ लेली। जखनसँ खg3ूीवावलखgएईीबनक  आखgएचीम िवखgएलचास  \nभेलिन हुनकर दु रद िशखg3ढ़टता कहलकि न जे ग ामक खgएढ़एगित किहयो नै हएत। ओइठा म  \nजाइ आबएमे  जे खचखg3ढ़ल  करैत छी तइमे पू रा दुि नयखg3ढ़3 घुमन ाइ भऽ  जाएत। हमर ा  \nअपन जखgएचचमखg3ूीथानसँ तेहेन आसिखgएइूत अिछ जे  सभ बेर परे शान होइत छी  मुदा गे नाइ  \nनै छोड़ैत छी। ए कबेर पूर ा चौहखg3टईी क चखg3टए र जखgएढ़लर  काटै छी। सभ िदस ताकैत  \nरहै छी जे कनी खgएढ़एगित देखा जा ए। वएह अपन छ ोट भायकखgएी3 कोर ा लेने बिचया  \nमिहसपर सवार बखgएइीचा , समाजक  िवकृितकखgएी3  मटमैल उखgएइढ़जर  रंगमे  टंगने  िवधवा  \nयुवती , नाटक  नौटं कीक  तैयारीमे  अपन बे रोजगा रीक  दुःख नुकाबैत  नवयुवक़ , \nघरपर खाइक आफद मुदा जमाय लेल ितलकोड़ा तरैत बेटीक माए , पुतोहुपर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 15  \nकटा खgएलए क रैत बुिढ़या , टुटल आिरपर  चलैत मोखgएलएक  मा गखg3ढ़टपर शाखg3ूीखgएललाथखg3ढ़ट करैत  \nबुजुगखg3ढ़टवगखg3ढ़ट, ई सभ हमर पखgएइईीक बुिखg3एूमखgएलीा क गवाही  दैत अिछ।  \nजखन मािटक िढम काकखgएी3 ढ़ ािहकऽ उखgएइीचिव खg3एीालय बनैत देखिलऐ तँ अपन  \nनेनपनक िदन सभ भाइ-बिहन, संगी सभ संगे  ओतऽ लुकािछपी खेलेबाक याद  \nिमटाइक किन को दुःख नै भेल। खुशी भेल जे आब जाड़ क भोर मे वा ग रमी क  \nगुमारमे वा बरसातक िपखgएइीछड़मे बखgएइीचा सभकखgएी3 साइिकलसँ पखg3ढ़3च पखg3ढ़3च िकलोमीटर नै  \nजाए पड़तै। हम सभ तँ पएरे जाइ छलॱ, फेर बाबूजी अठ मासँ छाखgएललावासमे द ऽ  \nदेलिथ। तखन सँ जे घर छूटल से छुटले रहल। कॉलेज लेल दरभंगा , फेर  \nतकनीकी ि शखgएलएा लेल मुजखgएईटफरपुर आ नौक री लागल अखgएचचतररा खg3ू3खg3ईईीय कखgएईीपनीमे, ई \nसभ घर पिरवार छोड़ ाइए देलक। बाबूजीक सपना पू रा भेलिन ,  हमरा अ िभयखgएचचता \nबनैत देिखकऽ।  फलक  िचखgएचचता  केने  िबना  कमखg3ढ़ट करै क पा ठ  जे गीतामे  कहल गेल  \nअिछ तइपर हमर माता- िपता पूणखg3ढ़टतः अनुसरण करैत छिथ। बस खg3ूीवयंकखgएी3 िवदेशमे \nरहैबला अिभयंताक अिभभावक किह कऽ खु श भऽ जाइ छिथ। अपन  \nउपजाबाड़ी, िदयाद आ समाजकखgएी3 छोिड़क ऽ कतौ नै जाइ लेल खgएढ़एितबखg3एू छिथ। \n“ बस तँ ◌ू आनखgएचचदसँ रहऽ सएह चाहै छी ”, यएह जबाब भेटैत अिछ जखन अपना \nसंगे जाइ लेल कहै िछयिन। \nगाम भिरमे  िवखgएइटयात अि छ जे हम र समानमे  कपड़ा  कम  आ पाि नक  बो तल \nबेसी रहैत अि छ। सभ पटनामे  भिर  क ऽ  लऽ लैत छी। ग ामपर  लोककखgएी3  खूब  \nहँसी आबैत छै। सभ डेराबैत रहैत अिछ जे डुखgएईूली केट होइत अिछ। गामक  \nलोकक खgएल3ान ऐ सभमे बहुत िवलखgएलएण होइ त छै। अपने फटेहाल  रहत मुदा कोट \nपैखgएच3ट ब लाकखgएी3 तेहेन - तेहेन बात कहत जे ओ तुरखgएचचत खgीूटा इवास ब ला लग भागत ।  \nजाबे पढ़ैत रही ताबे  नौ करी क दु गखg3ढ़टमतापर ई  लोकिन  बखg3चढ़ड  िचिखgएचचतत  रहैत छलिथ , \nआब जखन न ौकर ीमे छी तँ हम र खg3ूटयखg3ूीततापर सहानुभूित छिखgएचच ह । गामसँ  िवदा  \nहोइत छी तँ सभ आबै छिथ अपन आि शष दइ लेल। िहनकर  सबहक यएह खg3ूीनेह  \nहमरा फेरसँ आबैक ि नमंखgएललण दैत अि छ।  \nपैघ कतार  छल खgएढ़एवासनक  पूछता छ  लेल, तइपर सँ खg3ूीखgएलली , बखgएइीचा आ  बुजुगखg3ढ़ट क  \nजे िविशखgीटढ़  सुिवधा  छै  तइसँ आर  देर  हेबाक  आ शंका  छल मुदा सभ  जिखgएईचदये भऽ  \nगेल। किन क समए  कखg3ूीटमसँ िनकासी क बाद  समान  आबैमे  लािग  रहल छल।  \nकखgएचचवेयर बेखgएईचट चलनाइ शुखgएढ़ल भऽ गेल छलै आ समानो आबए लागल छल। \nमोबाइलक बीपक संग अपन िध यान टुटल तँ देखलॱ जे  हमर समान सेहो आिब \nगेल छल। िपछला िकछु दे रमे हम खgएढ़एखgएचीये क िमनटमे एक सालक याखgएलला  कऽ  लेने   16  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nरही। समान लऽ क ऽ िवदा भेलॱ आ गखg3ढ़3। मोबाइलपर समाद छल जे पखgएइईी  \nअराइवल गेट आगमन खg3एलारपर हम र खgएढ़एतीखgएलएा कऽ  रहल छिथ। फोनसँ यथाथखg3ढ़टमे \nआिन देने छली आ जखन  भखgएी3ट हेती तखनसँ भिवखg3ू3यक सैओटा योजना सुनेती।  \nफेर किहयो फुरसतमे रहब तँ अतीतक ओइ भाग क  याखgएलला करब  जे अखन छूिट  \nगेल, िफलहाल तँ हम घर िदस िवदा भेलॱ। \n \nपािनमे खेती \nिववेक बाबू  ए क खg3ईटा मीण कृषक  पिरवा रसँ छिथ। बखgएइीचेसँ  रा◌ेपनी , पटौनी , \nकटनी , दाउन, यएह सभ देिख क ऽ पैघ भेलिथ। बहुत तरहक िववा दक  ओ  बखg3चढ़ड  \nनजदीकसँ सामना केने छिथ।  दमकल लगेलक िकया◌े आ िकया◌े आर िबन पुछने  \nआिर कािट  क ऽ अपन  खेतमे  पािन भि र  लेलक, पा◌ेखिरमे  जीरा  पड़ल की  नै , \nबखgएइीचा सबहक बंसी खेलेनाइ शुखgएढ़ल  अिछ , बाखgएचचह  बनाबै काल ककर ा◌े िदसक ा जमी न  \nबेसी नै चिल जाए तइ लेल कलह , ई सभ छा◌ेटमा◌ेट हलचल तँ ओतुखg3टएा  \nिदनचयखg3ढ़लमे शाि मल छल।  \nऐ सभसँ हा◌ेइत िववेक का◌ॅलेज  पहँ◌ु◌ॅिच गेला।जखन गाम क ला◌े ककखgएी3  खgएल3ात  \nभेलिन जे ओ कृिषिवखgएल3ानक अखgएचइययन कऽ रहल छिथ ,  तँ आखgएलढ़यखg3ढ़ट भेलिन। सभकखgएी3 \nभेलिन जे ऐ  िवषयमे हम रा  ला ◌ेकिन कखgएी3 पढ़ ाइक  की  आवखg3ूएयकता ? फेर  सभकखgएी3  \nभेलिन जे िववे क बाबू  नव - नव खgएढ़एजाितक  बीआ  नव - नव तरहक खाद , का◌े न मािटमे  \nका◌ेन तरहक उपजा बा री नी क आिद क िवषयमे खूब बितया◌ैता। सभ  बेर जखन  \nछुखg3एढ़ीमे िववेक  बाबू  गाम  आबैत छलिथ , ला ◌ेकक  क ानमे  बात जाए , तइसँ पिहने घुिर  \nजाइ छलिथ । अखgएचचततः अिहबेर  ओ सभकखgएी3  भेटलिथ।  संगी कखg3टएा , बाबा सभ \nिकया◌े घेर लेलिखन हुनका।  \nअपन िवषयमे बाजैमे िववेकबाबूकखgएी3 सेहा◌े का◌े ना◌े असमंजस नै छलिन।  मुदा  \nहुनका  लग जे खgएल3ान  रहिन  से ला◌ेक  सबहक आ शासँ क ा◌ेसा◌े हिट कऽ छलिन।  \nअसलमे िववेक बाबू हाइखgीूटा ◌ेपा◌ेिनक क खgएईचटीवेसन -पािनमे खेती-  क पढ़ाइ पिढ़ रहल \nछलिथ ।  \nिववेक बजलाह “ आब एहेन  तकनी कक  िवकास  भऽ गेल  अिछ  जे माखgएलल  \nपािनमे खेती भऽ सकैत अि छ। ” \nसभ पुछलिखऩ “ माखgएलल पािनमे । मािटक का◌ेना◌े  आवखg3ूएयकता नै?” \n“ नै मािटक  का◌ेन ा◌े आवखg3ूएयकता नै। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 17  \n“तँ गाछ ठ ाढ़ का◌ेना रहैत छै ?” \n“ पाइपमे भूर कऽ गा छकखgएी3 ठाढ़ कएल जाएत छै।  पाइपमे बहैत पािनमे सभ \nआवखg3ूएयक तखgएचीव िमला देल जाइत छै, जइ ले ल गाछ पिहने मािट आ खादपर  \nआिखgएलइत छल।  जिड़ पाइपक अ खgएचचदर  बहैत पािनसँ सभ पा◌ैिखgीटढ़क  तखgएचीव खg3ईटहण  क ऽ  \nलैत अिछ। गाछक शेष भाग पाइपक भूर बाटे बाहर रहैत अि छ। का◌ेना◌े का◌ेना ◌े  \nगाछकखgएी3 ओक र आ कार क अनुसार बाउल आ छा◌ेटकी पाथर क सहारे सेहा◌े राखल  \nजाइत अिछ।”  \n“आमक कलम लािग सकैत छै  की ए नामे ?” \n“अखन तक तँ नै ,  मु दा जॕ  िवशेष  संकर आ अखgएईचपा कार  खgएढ़एजाित िवकिसत  \nहोए तँ सेहा◌े भऽ सकैत अि छ ”। \nकिनक कालक चुखgएईूपी क बाद कृिष - िवखgएल3ानक ई संगा◌ेखgीटइी समाखgएईूत भेल। ला ◌ैटैत \nकाल सभकखgएी3  खgएल3ात रहिन  जे  ऐ  खg3ूटयवखg3ूीथाक खचखg3ढ़ल  पुछनाइ  ओ  िबसिर गेला मुदा  \nअफसा◌ेस नै रहिन। कारण जतए सभ िकछु खgएढ़एकृ ितपर आिखgएलइत अिछ , जे सुिवधा \nउपलखgएईएध अिछ तकरा◌े खgएढ़एाि खgएईूत  नै अिछ , ओतए एहेन चमखgएची कार क संकखgएईचपन ा ए क  \nअसंभव खg3ूीवखgएईढ़ सन छल। बेर - बेर सरकारक दा◌ेस तािक -तािक सभ थािक गेल \nरहिथ। ऐ खgएल3ानपर तँ िववेक बाबूकखgएी3  बाहरे◌े रा◌ेज गार लगतैन।  गामक ए कटा आर  \nखgएढ़एितभा अनका अिपखg3ढ़टत भेल।  \n \nमैिथल िब आह  \nिरिखgएचीसका  जी क पिरवार कखgएी3 अमेिर का मे ए क समृखg3एू मैिथल पिरवारमे िगनती  \nछलिन। मुखgएइटय शहर सँ किनये दूरपर स बखgएईएसखg3ढ़ट इलाका मे अपन बड़का टा मकान  \nलेने छली। घरमे  पित आ  दू  टा बखgएइीचा छ लिन । पड़ोसमे  िवखgएलच क सभ  िदसु का  \nलोक छलिन जइ मे सभसँ बे सी सखgएईीपकखg3ढ़ट बगलक अमेिरकी  पिरवारसँ छलिन।  \nिरिखgएचीसका ज ीकखgएी3 घ र पिरवार क देखरेख क बाद जे समए  भेटै छलिन तइमे इवेखgएच3 ट \nमैनेजमखg3इूटक काज  क रै छलिथ । ओ मुखgएइटय खgएढ़लपे मै िथल उपनयन , िब आह ,  कोजगर ा  \nआिदक खgएढ़एबखgएचचध क राबैत छलिथ  मुदा कखनो कऽ  अमेिर कन िब आह सेहो सखgएईीहारैत  \nछलिथ । अखgएइीछा , तँ हुनकर  गोर की अमे िरक न पड़ोसी कालखg3ढ़ल।  \nकालखg3ढ़ल कुन ो तरहे ि रिखgएचीसका कखgएी3 िप छड़ल सािबत करै मे लागल रहैत छलिथ । \nमुदा िरिखgएचीस का तेहेन मुँहफट छली जे मुँह चुप करा  दैत छलिखन।  कालखg3ढ़लक  \nपितक िकछु मैिथल संगी सेहो रहिन। एकिद न कालखg3ढ़ल ए कटा मैिथल िब आहक   18  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nभोजमे गेली। ओतए हुनका  िरिखgएचीसका भेटलिखन।  ओ पिरहास करैत बजलीह, \n“की कहू। िब आह क नाओंपर  एतए तँ मा नू कोनो  पूजा पाठ  होए।  आ भोजमे  \nकिनयखg3ढ़3 व र सँ बेसी तँ  आन  सभ आखgीएढ़ािदत  छिथ।  आने आन  नािच  गािब रहल  \nअिछ। किनया वर की मजा  लेता?” \nिरिखgएचीसका बजली - “ िकए ?  अ हखg3ढ़3  सभमे िब आह मौन खgएढ़लपमे मना ओल जाइत \nअिछ ? अहूँ सभ िब आहमे  धािमखg3ढ़टक खg3ूीथल चचखg3ढ़ट मे अथवा  पादरी क उपिखg3ूीथित मे करैत  \nछी। अहँ◌ू सभमे िब आहमे पाटखg3ढ़च  होइत अिछ। पिरवारक जुटान  होइत अिछ।  \nबिखgएईचक अहखg3ढ़3  सभमे तँ बेसी काल पाटखg3ढ़चयोक तैयारी  किनया वर अपना मोने करैत  \nछिथ। एनामे ओ सभ कोन अपन िब आहमे बेसी मज ा लैत हेता। पूरा िब आहमे  \nयएह िचखgएचचता रहैत हेतैन जे  िब आह क समा रोह ठीकसँ  सखgएईीपखg3चए भऽ  जा ए।  अपन  \nसाज- सखgएइढ़जाक िध यान आ आखgएचीमिवखgएलचास जतेक मैिथल आ दिखgएलएणी एिशयन मिहला मे  \nअिछ तेहेन  तँ आन सभमे दूर- दूर तक नै अिछ।  हमरा सभमे िब आहमे पूरा  \nपिरवारसँ सखgएईीबखgएचचध जोड़ल  जाइत अिछ।  ई एक  पािरवाि रक  समारोह  होइत अिछ।  \nकखgएचचयादान ए क पुखgएच3य कायखg3ढ़ट मानल जाइ छै। िब आहक साल भिर पाबिन होइत \nअिछ जइ मे पूरा पिरवा र सिखgएईीमिलत होइत अिछ आ किनया वर कखgएी3 सेहो मनोरंजन  \nहोइत छ िखgएचच ह  ।” \nकालखg3ढ़ल -  “ आर  किनया  वरकखgएी3  अपन  हेलमेल बढ़ाबयक कुनो  अवसर नै भेटै  \nछ िखgएचच ह ।”  \nिरिखgएचीसका  “िब आह दुराग मन  िमलाकऽ  सभ पाबिनमे  मुिखg3ूए कल सँ ए क मही ना  \nजाइत अिछ। ऐ कऽ  अितिरखgएइूत पूरा समए अपना लेल रहैत अिछ। ” \nकालखg3ढ़ल “ अनिचखgएचचहार लोक  सभ केना  िब आह कऽ लैत छिथ ?” \nिरिखgएचीसका -  “ अिचखgएचचहार सँ  किहयो  िब आह नै होइत छिखgएचचह।  हँ, पहचान  \nपिरवारक माखgएचइयम सँ होइत छिखgएचचह।  पिरवार आ समाज कखgएी3 मा न दैत अपन ि नजी  \nखुशी देखनाइये मैिथल िब आह अिछ। ” \nकालखg3ढ़ल ठी के देखने छली  जे केना बुजुगखg3ढ़टसँ पूि छ -पूिछ िब आहक  िविध पूरा  \nकएल गेल छल।  भोजमे सेहो की पु खgएढ़ीष  आ की मिहला , सभ सुसिखgएइढ़जत  \nछलिथ।  आन िसंगा र संगे  पारखgएईीपिर क  पिरधान , िटकली, चूड़ी,  गहना  आिद क  \nसखgएइढ़जा मे मिहला सभ च मिक  रहल  छलिथ । फेर  हाथक  मेहदी  आ  केशक  सखgएइढ़जा  \nआर अखg3एएुत छल। ओइ तुलनामे हुनक र महग  िडजायनर खgीूटेस बड  सादा लागैत  \nछलिन। \nखसैत आखgएचीमिवखgएलचासकखgएी3 सखgएईीहारैत कालखg3ढ़ल अपन  िजखg3टईी  खg3ूीवभावक कारण  बजली -   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 19  \n“हम क िनयाक  अपमान नै  क रए  चाहैत छलॱ तँए  हुनकासँ  बेसी सुखgएचचदर  नै  लागय  \nचाहै छलॱ।” \nिरिखgएचीसका  “तँ अ हखg3ढ़3  मैिथल सुखgएचचदरता कखgएी3  ललकािर  रहल छी  ज तए सीता  \nदेवीक िब आह  लेल बड़का खg3ूीवयंवर रचल  गेल रहि न । अहुना भा रतीय मॉडेल  \nसभ िवखgएलचसुखgएचचदरी क िखताब जीित रहल  छिथ। ”  \nकालखg3ढ़ल अपन मोबाइल क ॉल िरसीव क र ए कऽ  बहखg3चएे कात आ िब गेली।  \n \nिहमदूत \nहेमखgएचचतजी नौ करी क कारणे  पिरवा रसँ दूर  असगर  अ मेिर कामे  रहैत छलिथ  । \nजाड़क खgएढ़एकोप  अपन  पराकाखgीटइापर  छल।  तोरक तोर बफखg3ढ़ट क ब रखा सभ भूिमपर  \nचखg3ढ़3दीक ओ ढ़ना ओ ढ़ेने छल।  तइपर सँ  हुनकर तरबामे कि नक खg3चईै क भऽ गेल  \nछलिन, से बहुत िद नसँ खgएईूलाखg3ूीटर  छलिन।  नेङ रा कऽ  चिल  चिल कहुना अपन  \nजखgएढ़लरी काज करैत छलिथ  । अतेक िदनसँ ऑिफस नै ज ा रहल छलिथ से ओतौसँ  \nसूचना आिब गेल रहिन जे यथाशीखg3ईए दखgएईटतर औनाइ खgएढ़एारखgएईी भ कखgएढ़ल।  छुखg3एढ़ीक का रण  \nदेरसँ उठैत छलिथ  आ जखन बाहर ताकैत छलिथ तँ िहमदूतक छाप देखाइत \nछलिन जे नेखg3चएा भुटका  सबहक टोली  भिरसक बाहर ब फखg3ढ़टपर सूितकऽ  हाथ पएर  \nिहला िहलाकऽ बनौने छल। ई देिख हुनका अखgएईूपन  बाखgएईचयकाल िध  यान आिब गेलिन  \nजखन िहमदूतक िखखg3ूीसा सभ सुनैमे हुनको खूब मजा आबैत छलिन।  अखनो  \nमो न तँ बखg3चढ़ड छलिन जे बाहर जा कऽ बखgएइीचा सभ संगे बखgएइीचा बिन खेल करिथ \nमुदा पएर क  खgएईूलाखg3ूीटर आइये कटल रहिन।  डॉखgएइूटर अखनो  सतकखg3ढ़ट  रहै लेल कहने  \nछलिन। \nआब आर कायखg3ढ़ललय नै गेनाइ ठी क नै  छलिन से हेमखgएचचतजी अपन तैयारी  \nखgएढ़एारखgएईी भ  केला। ओ अतेक िद न बाहर क सफाइ नै कऽ सकल छलिथ से अनुमान  \nरहिन जे गैरेजक आ गू जे बफखg3ढ़टक  भरमार भऽ गेल हेतैन जकरा कार िन कालै  \nलेल साफ केनाइ अिनवायखg3ढ़ट भऽ  गेल छलिन। से सभसँ पिहने कहुना नेङ ड़ाइत  \nफड़सा लऽ बाहर गेला। बाहरक  दृखg3ूएय िविखg3ूीमत करैबला छल कारण  पूरा रखg3ूीता  \nआ खg3एलारक भाग साफ छल। बड आखgएलढ़यखg3ढ़टचिकत छलिथ  जे ई केना भेल। नै िकछु \nतँ िपछला दस िदनसँ लगातार बरफ खिस रहल छल। फे र बखgएइीचा सभ जे  \nिहमदूतक छाप  बनौने  छल  सेहो िबना बफखg3ढ़ट क म ोट ढे रक  िबना  केना  सखgएईीभव छल ? \nकहॴ ई िहमदूतक अ िखg3ूीतखgएचीव सच तँ नै, हेमखgएचचत जी सोचला।   20  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nदोसर िदन  हेमखgएचचतजी  काजप र जाइ  लेल जखgएईचदी उठला  तँ अपन  खg3एलार  लग  \nिकछु हलचल लगलिन। िखड़कीसँ तकला तँ देख ला जे बखgएइीचा सभ िम  िल कऽ  \nहुनकर  जगह साफ  करैत छलिन। जखन  ओ करा  सभकखgएी3 टोकलिखन तँ ओ सभ  \nकहलकिन  जे हुन कर अखg3ूीवखg3ूीथता सभकखgएी3 बुझल छलै तइ खg3एलारे  बखgएइीचा  सभ  खgएढ़एितिदन \nखेलाइ काल हुनकर रखg3ूीता साफ कऽ  दैत छलिन।  हेमखgएचचतजीक हृदए  भाविवभोर  \nभऽ अपन  आभार खg3ूटयखgएइूत कर ए मे असमथखg3ढ़ट भ ऽ गेल छलिन।  आइ हेमखgएचचतजी कखgएी3  \nअसली िहमदूतक दशखg3ढ़टन भ ऽ गेल  छलिन। \nρρρ \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 21  \n \nदुगऋgू6झनऋg2अअ द  मंडल  \nप ो /gफ0इ ट म ा ट/gफडच म  \nरामेखgएलचरबाबू गामक  लखgएईए धखgएढ़एित  िखg3ू3 ठ  त खg3ूट यिखgएइू त  , सभ तरहखgएी3 सुखी - समपखg3चए , कथुक क मी  \nनै। किन यखg3ढ़3 गामक खgएढ़एाइमरी खg3ूी कूलमे ि श िखgएलए  का। छ ठम बेतन भेने दरमोहो बिढ़ यखg3ढ़3।  \nअपने एकटा  उखgएइीच िव  खg3एीालयमे खgएढ़एधानाखgएचइ यापक पदपर वतखg3ढ़टमान मे  कायखg3ढ़टरत। कुल िम  ला  \nकऽ मािस क आमदनी लाखोसँ ऊपर ! लहना - पातीसँ आमदनी अलगे। खg3ूी व यं ज तए \nकतौ रहलाह खgएढ़एधानाखgएचइ यापक रहबाक क ारणखgएी3 औटी आमदनी क जो गार सिद  खन  \nलगौने रहैत छलाह। आन -आन काज करबा क लेल आरो ि श खgएलएकग ण। मुदा  \nआरम - फारम  भतखg3ढ़च - काल शुखgएईच का िद सँ उपरी  आद मनी  अपनिह  जेबीमे। सहयोगी  \nिश खgएलएक  आ छाखgएललो  सभसँ बनिन   नै।  हखgएईू ता  दस िद नपर िक छु - ने-िक छु  रम न -चमन  \nहोइते रहैत छलिन । तखने हुनकर  मन ठीक - ठाक रहैत छलिन । कए क बे र  \nकौमनखgएढ़लम , शौचालय, बोड \n  आिद क  लेल तोड़फोर  भेल  मुदा हुन का  लेल धैनसन ! \nएक िद नक  समए  छल। समैसँ घंटी  लागल, खgएढ़एाथखg3ढ़टना भेल , िश खgएलएक  लोकिन   अपन -\nअपन वगखg3ढ़टमे गेला।  \nरामेखgएलचरबाबू क सेहो कखgएलएा  दसमे वगखg3ढ़ट  छलिन  । बखgएइी चा  सबहक आखg3ईटहोप र वगखg3ढ़ट  दसमे  \nजेबाक लेल तैयार नै भेलाह तँ सभ बखgएइी चा वगखg3ढ़टसँ िन  क िल  िह नका  ऑिफ ससँ खीिच   \nबाहर आिन  कहा - सुनीक बाद, लाते- मुखg3टएे गखgएलल - गखgएलल फोिड़   देलकि न । आब कहबी क  \nपिर ‘अपने करन ी , गै मुसहरनी ’ भऽ गेलिन ।  \nखgएढ़एात भने गारिज  यन सभ बजाओल गेलाह। खg3ूी कूलपर बैसार भेल। मनधनबाबा  \nमाखg3ूी सैबसँ पुछलिख  न - “ माखg3ूी सैब, िक ए क हमरा  लोकिन कखgएी3 बैसौलॱ अिछ ?” \nरामेखgएलचरबाबू सभ बात कहलकिन  । मनधनबाबा आँिख  मुन ने िन चेनसँ सुिन  उखgएलीर  \nदेलकिन -  “ अहखg3ढ़3 अपने गु खgएढ़ल छ ी बखgएइी चा सँ समाज धि र  िश खgएलए ा  देबक  अिध का री छी   22  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nओहो माखgएलल समाजे  निह   सर कारो क नजि र मे। तखन....?” \n \n \n/gऑडऑ दू ष ण  \n  आजुक भैित कवादी  युगमे िव िभ खg3चए खgएढ़एका रक संसाधनािद  क उपभोगसँ मानव ज ीवन \nखgएललखg3ूी त  अइ। कतौ िम नटो भिर क लेल चैन नै। बढ़ैत ज नसंखgएइट या , गाड़ी- घोड़ा, \nिर खgएइू शा - तखg3ढ़ीगा , जर -जनरेटरक  आवाजसँ क ान बहीर ! शखg3ढ़ीित  पूणखg3ढ़ट ढंगसँ कम म ीठ \nआवाजमे बाजब , खg3ूी वखgएइी छ  हवा लेब किठ न ! फलखg3ूी वखgएढ़लप नाना खgएढ़एक ारक  रोग - खg3ूट या िध  क \nसाखgीटटाखgएइढ़ य  पसरल अिछ । घरे-घर नेना - भुटका सभ कोनो -ने- कोनो खgएढ़एका रक  रोग -\nखg3ूट या िध  सँ खg3ईटिस  त अिछ । ताखgएची पयखg3ढ़ट, सुख लेल एतेक संसाधन होइतो िक यो सुख-\nचैनसँ जीब नै रहल छिथ । दोसर िद स सहोदर होइतो सहोदराक  संग भैयारी नै  \nिन भा दुखg3ूए म नी राखब , खgएढ़एेमसँ नै रिह   झखgएइए ग र -झाटीमे फँिस  जाएब। ने सुखसँ अपने \nरहब आ ने द ोसरकखgएी3 रहए देब। र ोगहू पुछलक मोखg33ीुसँ-  “भाय, तखgएीी  तँ पढ़ल \nिल खल लोक छह। एकटा बात कहह , औझका मनुखमे एतेक अलगाउ ि क ए क ?” \nमोखg33ीु बाजलाह -  “से नै बुझहक , ऐ सबहक जिड़  बाहरी  खgएढ़एदूषण नै, अिप तु \nमनुखक िभ तरी खgएढ़एदूषण िथ  क। ” \n \n \nिक स न ा  मु /gफऑ7 ी  \nमरनी िभ नसुरके पहर बेलाराही चौ रीसँ एक गैलन काकोड़ बीि छ  अनने रहए।  \nमेला-ठेलाक समए रहै तखg3इ3, का◌ेठीसँ दू मुजेला काटू िन कािल  अंगनामे सुखैले  \nदेलकै। ओकर बाद  नहा - सोना आ खाए कऽ सुतैले खेखgएचचहरा लऽ डेि ढ़  यापर चल  \nगेल। पुरबा हलफी दैत छले , िन खg3चए टुटलै। आँिख   िम ड़ते उठल आ हखg3ढ़3इ - हखg3ढ़3इ कऽ  \nकखg3ढ़3टू डखg3इूगाब ए लागल। डखg3इूगा - ठठा लेलाक बाद  सुपसँ फटिक  माए क तहवनमे बा िखgएचच ह   \nमाएसँ नु का  क ऽ ध ऽ अ◌ाएल कोिठ क  दोगमे।  झल अखgएचच हा र भेलै तँ  भगबखgएलीा  \nदोकानसँ बेच अनलक। तीन  सेर भेलै। आठ अने द रसँ डेढ़ गो  टाका भेलै।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 23  \nओ भगवतेसँ किह  सुिन  क ऽ चाि र  ग ो चौवखg3चएी  आ दू  गो  अठखg3चएी  भजोखा लऽ चुपे-\nचाप आंगन चल गेली।  \nिव हान भेने  मेला छलै ‘िक सना मुखg3एइी ’ । मरनी  तरे -तर िह साब लगोने  जे  चािर - चािर    \nआना पाइ दुनू छ ोटकी बिह न अभेिल या आ सुिग याकखgएी3 देबै। चािर   आनामे  बौआले  \nएकटा क ठपुतरी ि क न लेब आ  एकटा  फूक ा। चािर  आना क कचौर ी आ  चप की िन   \nलेब। ओकर तँ मने  छलै चप -चप। \nआठ आन ामे ए कटा अलता आ फीता लऽ लेब। घुरती काल आठ  आना क िज लेबी  \nकीिन  लेब। \nभोरे िव हान  फे र ओ अपन गैलेन लऽ  चिल  गेल चौ र  आ बी छ  लेलक ए क गैलेन  \nकखg3ढ़3कोड़।  आंग न आिब   ब करी  घरमे  गैलेन  रािख  ओ  नहाइ -सोनाइले चिल  गेल आ  \nनहा- सोना, खा-पी कऽ सुित  रहल। \nएखgएईी ह र नेहेबा काल ओकरा  माए कखgएी3 तहबन नै भेटलै तँ औना कऽ एखgएईी ह र -ओखgएईी ह र  \nतकलक तँ देखलक , ओ तँ कोठी दोगमे फे कल अिछ - आ मड़ुआक ि क छु दान ा  \nलागल छलै। को ठी मुखg3चएा  से फुटल। से दे िख   ओकरा  आिग  लेस देलकै।  \nओकरा  हरलै ने  फुरलै सुतले मे मरनी कखgएी3 गखg3एढ़ा पकिड़   लाखgएलीे- मुखg3टएे धुि न   देलकै। ग ाि र   \nपिढ़ - पिढ़  पूछए लगलै-  “ बाज सौतीन बाज क ी केलही पाइ मखgएढ़ल आ बेच कऽ ? ” \nअबोध बखgएइी चा  कनैत बाजल-  “माए  गै म ाए , मेला देखैले जेबै बलवा परतीपर  \nमेला। ” \nमाए तामसे अघोड़ रहबे क रै फे र बाजिल - “बाज सौतीन  बाज कथीक मेला। ” \nमाए , गै माए , मेला देखैले जेबै मेला- िक सना मुखg3एइीक मेला।   24  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nकिप लेऋg2झअर राउत  \nकिल युगक िन ण/gफडचए  \nसतयुग - खgएललेता बीत गेल छल। खg3एलापरक समए पुरा भऽ गेल छलैक। क लयुगक  \nखgएढ़एवेश हुअए बला छलैक। किल  युग अपन राज -पाट चलैबा लेल सोिच  रहल  \nछल। िब चेमे तीनू युगक देवता सभ कल युग लग आिब   हाथ जोिड़  ठाढ़ भऽ  \nगेला आ किल युगो हाथ जोि ड़  ठा ढ़ भेल। जखन  िव चार - िव मशखg3ढ़ट शु खgएढ़ल भेलै तँ ती नू  \nयुगक देवता सभ कहलिख  न - “हम सभ तँ कहुना तीन युगक राज - पाट चले लॱ \nआब अहखg3ढ़3क पारी अिछ   तँए िच खgएचच तामे छी जे अह खg3ढ़3 केना कऽ राज -पाट चलाएब। \nिक एक  तँ हम  सभ देवासुर संखg3ईटाम , वृतासुर संखg3ईटाम कोन - कोन ने  केलॱ। खg3ूी वगखg3ढ़ट-\nनरक क फे रा सभ केलॱ। मुदा लो क सभ आ र उडखgएच3 ड होइते गेल। ऐ  लेल अहखg3ढ़3  \nलग एलॱ। अपने केना  चलाएब। ” \nकिल युग बजलाह -  “हे देवगण, हम अहखg3ढ़3 सभ जकखg3ढ़3 फाइल नै राख ब ,  मु खgएचच स ी  \nपेसकार नै राखब। हमर फैसला तुरंते हेतै । जे जेहन काज करता तकर भोग  \nहुनका तुरंते भेटतै।   अगुआ एल- पछुअ◌ाएल जनमक फे रा नै राखब। खg3ूी वगखg3ढ़ट- नरकक  \nफेरा नै  रहए देबै। ” \nतीनू युगक देवता क िल युगक िव चार  सुिन  गुखgएईी म  भऽ गेला। फेर किल युग बजलाह-  \n“ हम कृखg3ू3 ण क िक छु अंश लए कऽ चलब आ लो क सभकखgएी3 कहबै जे ‘कमखg3ढ़ट क खgएढ़ल , \nफलक इखgएइी छा  नै  कखgएढ़ल , जे हन कमखg3ढ़ट  क रब  ओहेन फल भेटत।  ”  \nई सुिन  तीनू युगक देवता अपन - अपन लोक िव दा भऽ गेलाह।  \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 25  \n \nधीरेऋg2अअ ऋg4ष6  कुम ार  \nराम कथाक समापन \nपूिणखg3ढ़टया िज  लाक ए कटा गाम - कखgएचच ह िर या। गाममे व कील , िश खgएलएक  खgएढ़एोजेखgएइूट खgएढ़एोफेसर आ  \nखgएढ़एबुखg3एू िक  सान।  गाम क पूवाि र  िद स  बाखgएचच ह  आ  बाखgएचच ह क  ि क नछि र मे  महानंदा  नदी।  \nकोठा -सोफा नी क -िन कुत घर। बड़ का -बड़का बखारी  आ दु आिर पर  गाए - माल -\nजाल। गाममे मोटर -साइिक ल, खg3ईईेकटर। िज  लाक खgएढ़एिस  खg3एू गाम।  \nगाममे आयोजन भेल- राम -कथाक। भखरी , कखgएचच ह िर या अबिथ  आ कथासँ लाभ \nउठा िव दा होिथ । औरतक  संखgएइट या  बेसी। गाम क कुटुम - पाहुनक पदापखg3ढ़टणसँ गाम मे  \nउखgएची स वी माहौल भऽ गेल। हमरो नोत छल। हमहूँ कथासँ लाभ उठा रहल  छी। \nखgएढ़एवचन कखgएलीखg3ढ़ल गेखgएढ़ल आ वखg3ूी खgएलल  धा रण के ने ,  कखgएचच हाप र गेखgएढ़ल आ गम छा , वाणीमे मधुरता आ  \nराम -कथाक वाचन। हम रो न ीक लाग ए। नीक - िन कुत दुनू सखg3ढ़3 झ भोजन  आ  \nकथाक लाभ। सात िद नक आयोजन  सिम ित । सभ िद न गुलाब बागसँ फल-\nफलहरी आबए ,  खgएढ़एवचन कखgएलीखg3ढ़ल महाराज सदासुख रामलाल जीकखgएी3 भोजन होइक। \nभोरखन युवकमे होर आिब  गेल - अ◌ाइ महाराज क सेवा  के करत ? धूमनक  \nआहूित सँ गाम मह - मह करए।  बूिझ  पड़ए  जे  इलाकामे रामराज  खg3ूी था िप त भऽ  \nगेल। गाम बाजए - “सतयुग आिब  गेल।  ”  \nहमर मोन सखg3ढ़3झ क पहिर   अ कछा  गेल। चोरा  कऽ  गाम क दो कानपर एकटा  \nिस गरेट-सलाइ लेलॱ आ बाध िद स िव दा  भेलॱ। खेतक बीचसँ बैलगाड़ ीक  लीक।  \nचाखgएढ़लकात धा न आ  उँचगर  खेतमे भाटा। समए अ खgएचच ह रा रहल अिछ । सूयखg3ढ़ट \nअखg3ूी ता चल ि◌ दस नुक ा गेल  छिथ । ि च ड़ै - चुनमुखg3चएी अपन -अपन खॲता िद स  िव दा भ ऽ  \nगेल अिछ । कािखg33ी   सातम िद न  अि छ - अिह ना शखg3ढ़ीित   पसिर  जा एत आ ला◌ैिड खg3ूी पी कर  \nअवाज सेहो बखg3चए  भऽ  जा एत। जेबीसँ िस ग रेट- सलाइ बहार कऽ  िस गरेट  सुनगबैत  \nनदी िद स िव दा होइत छी। कने -कालक पछ ाित  सुनै छी -   26  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n     ‘ हखg3टएा - बखg3टएा ,  हखg3टएा ब खg3टएा  \n     बिग या खा हौ क खg3टएा  \n     आउरो खेतोमे आऊ र -बाऊर , आऊर- बाऊर \n     हमरा खेतमे छु छै चाउ र -छुछै चाउ र  \n     हखg3टएा - बखg3टएा , हखg3टएा - बखg3टएा  \n     बिग या खा हौ क खg3टएा ’  \nखेत िद स देखैत छी -  थारीमे  बिग या आ अगरब खgएलीी  नेने  िक  यो  क खg3टएाकखgएी3 पूिज  रहल  \nअिछ । हमर  िस गरेट समा खgएईू त  भऽ रहल अिछ  आ हम रा बुझना  जाइत अिछ  जे  \nराम -कथाक समापन भऽ  गेल अि छ । \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 27  \n \nराजदेव मंडल  \nिशखgएलएा - एम.ए.खg3एलय , एल. एल. बी., पता- खg3ईटाम - मुसहरिनयखg3ढ़3 , रतनसारा ( िनमखg3ढ़टली , \nमधुबनी)। खgएढ़एकाि शत कृित - अखgएईीबरा - (क िवता सं खg3ईटह ), हमर टोल ( उपखgएचचयास ) । \nबिढ़ य ा  ग /gऑल0 प  \nगोपी मड़र सभ बापूत दुआिर पर बैसल अिछ । िद न ठेका गेल छै। चाि र  िद न क  \nबाद बेटाक  िब आह हेतै। नवका  समधी दहेज क ट का देबा क  लेल आएल छै।  \nगोपी मड़रक लबरा -भाए फॲकी लाल बाजल- “समधी जी, लेन - देनक गखgएईू प  पिह ले \nफिर छा एल रहै छै से नीक। िब आहक कालमे जे दहेजक ग खgएईू प  उखड़ै छै, से तँ \nबुझू जे थुकम फझैती। ऐ ठाम सभ समखg3ढ़ीग अपने छी। िन  कालल जाए  टाका। ” \n“हँ, हँ ओिह क सखgएईी बखgएचच ध मे तँ कहबाक लेल आ एल छी , कोनो तरहखgएी3 कुहरैत।  ”  \nफोकीलाल बाजल- “कतेक तँ बेटी िब आहमे मिर  जाइत अिछ । अहखg3ढ़3 तँ कुहरैत \nछी। बिढ़ या ग खgएईू प । िन कालल जाए। ” \nसमधी कहल-  “बिढ़ या ग खgएईू प ई जे  कािखg33ी   हमर ा बेटीकखgएी3  नौ करी क लेटर भेट   \nगेल। ” \n“ अहखg3ढ़3क बेटीकखgएी3  नै , हमरा पुतोहुकखgएी3। हमरासँ सखgएईी बखgएचच ध  भेलापर देिख यो फ एदा।  \nबिढ़ या गखgएईू प । ” \n “बिढ़ या गखgएईू प ई जे आब अहखg3ढ़3सँ बेसी सखgएईी प ि त  बला आ नीक वर िब नु दहेज क  \nिब आह करबा क लेल तैयार अिछ । ” \n “आ पिह ले िक यो नै पुछैत छल। ” \n “अहुँ तँ निह ए पुछै छलॱ। दहेजक लोभमे तैयार भेलॱ। आब तँ हमरा बेटीक  \nकमाइपर अहखg3ढ़3 क बेटा पलत।  ” \n“अपन- अपन भाखgएइए य । बिढ़ या गखgएईू प । ”  28  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसमधी बाजल- “ आब जँ ई सखgएईी बखgएचच ध  क रबाक  अिछ  तँ जतेक  हमरा कहने रही  \nओते क दहेज अहखg3ढ़3 कखgएी3 लगत , कािखg33ी   टका लऽ कऽ  हमरा दु आिर पर  आउ।”  \n“ ई कोन ग खgएईू प । ”  \nिव दा होइत समधी बाजल- “टका लऽ कऽ आब ी तँ बिढ़ या ग खgएईू प । नै लऽ क ऽ  \nआबी  तैयो बिढ़ या गखgएईू प । ” \nठोकर \nचमकैत शहरक  भीड़ भरल  सड़क। सहरैत ग ाड़ी -घोड़ा, लोक-बेद। आठ  बिज   \nगेल छलै। घर पहुँचबामे राित  बेसी ने भ ऽ जाए  तइ दुआरे  साइ िकलकखgएी3 उड़ौने  \nजा रहल अिछ  घोरन मखg3ढ़3। आि क   ए कटा मोटर साइिक ल धड़ाक द ऽ ठो कर  \nमारलक। थकुचाएल साइिक ल तँ सड़केपर रिह  गेल िक खgएचच तु घोरनमखg3ढ़3 उछिल   कऽ  \nफुटपाथपर धड़ाम दऽ िग रल। बाप -माए करैत कुहि र  रहल अि छ । कलेजाक  \nचोट खgएढ़एाण िघ चने जा  रहल छै। परखgएचच तु आ◌ेइ ठाम के के करा  देखिन हार।  \nओइ बाटे जाइत एकटा पा ◌ॅिक टमार कखgएी3 दया लािग   गेलै। ओ लग जा कऽ कुहरैत  \nघोरनमखg3ढ़3क  लहु पोछ ए लगल। फे र अपन काजक  मो न पड़लै तँ  घोरनम खg3ढ़3 क सभ  \nजेबीक तलाशी  लेलक। िक खgएचच तु िक छु नै  भेटलै। फनकैत पॉ िक टमार  उठल आ  \nबाजल- “रे बेकुफ , मिर तोकाल दस टका जेबीमे रिख तँए से नै  । िभ खमंगा कहॴ  \nके, सगुण खराब कऽ  देलक। ”  \nकुहरैत घोरन मखg3ढ़3 बाजल - “रे मुरख , दस टका  जँ जेबीमे  रिह तै तँ  हमहूँ ने  \nदोसराकखgएी3 ठो कर  मािर  तॱ। ” \n“ईह, भेष देखहक आ उपदेश सुनहक।  ”-  घुनघुनाइत पॉिक टमार िब दा भऽ  \nगेल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 29  \n \nबेचन ठा कुर  \nगाम: चन ौरागंज , मधुबनी। खgएढ़एकािशत  कृित :  बेटीक अपमान  आ  छीन रदेवी  \n(नाटक) ; एक द जखg3ढ़टनसँ बेशी नाटक खgएढ़एक ाशन क खgएढ़एतीखgएलएामे।  \nआ/gऑउइ म ह /gऑउइ य ा  \nऐ संसारमे  ई खg3ू3 यखg3ढ़ल - खg3एलेषक भावना अित   खg3ूट याखgएईू त। सखg3एएावनाक  िड  िबयामे  तेल सधल \nजकखg3ढ़3 अिछ  । लोक अपन दुखसँ ओतेक दुखी नै अिछ  जतेक अनक र सुखसँ। \nकतखg3ढ़टखg3ूट य  अपन गाम छोिड़  आन  ठाम बौआए रहल अिछ । बेचा राकखgएी3 कतौ जगह नै  \nभेटै छै।  \nबारह बखखg3ढ़टक बेटी पूनम  आर  नौ बखखg3ढ़टक  बेटा सुमन बखg3चढ़ड  नीक  ढंगसँ भा ए -बिह नक  \nभूिम का अदाए कए रहल अि छ । पूनमक बाप मंगल अपन ताड़ीक धंधा मे खg3ूट यखg3ूी त  \nअिछ । िभ नसरसँ सखg3ढ़3झ धिर   तार वा खजूरसँ ताड़ी उतारैमे लागल  रहैत अिछ । \nकिह यो-किह यो खेनाइयोपर आफत। िव सराम तँ िद न भिर  िद खgएईच ली  दूर। मुदा  \nपूनमक माए हीरा ताड़ी बेच फुटान ीमे ओते क मखg3ूी त  अिछ  जे सामाजमे केकरो  \nसोहाए नै रहिल  अिछ । कारण  ओ  अपन पित  आ  संतानक िप यार कखgएी3 िब सिर  अपन  \nपसीनक सुखक लेल िट◌ ंकुक  संग र िह  रहिल  अि छ । मुदा  पापक घैला ए क ने  \nएक िद न अवखg3ूए य  फुटै छै।  एक  िद न  िद निह मे  मंगल ही राकखgएी3  िट ◌ ंकु क संग रंगल  \nहाथ पकिड़  लेलिन । बेचारे सोचलिन - “  हम ऐ दुिनयखg3ढ़3मे बेकार लए छी। जखन  \nहमरा को नो मोज रे ने दै ए। ”  \nखg3चईोिध  त भऽ ओ बािज  उठला - “सभसे बड़ो समाज।  समाज हमरा  जे जे ना  \nफैसला देिथ । ”   \nसखg3ढ़3झिह   पंचैती भेल। पंचक फैसला भेल- “िट◌ ं कुकखgएी3 एक  हजार  एक  टाका  जुमखg3ढ़लन ा  \nलगतै आ आइंदा ओ  एहेन  गलती नै करतै , जँ केलकै तँ भरल सभामे  ओक रा दू   30  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nखखgएच3 ड  कािट , गािड़  देल जेतै । ”  \nफेर पंच  हीरा कखgएी3  बजा सेहो  पुछलिन  - “ अहखg3ढ़3 हीर ा , एना  िक ए क  केिल ऐ , इखgएइढ़ ज त  \nखgएढ़एित  खg3ू3 ठा  कोि ठ क कखgएचच हा पर रािख  देिल ऐ की ? ” \nहीरा बाजिल - “ इखgएइढ़ ज त - खgएढ़एित  खg3ू3 ठा  हम की  को ठी  कखgएचच हा पर  र ाखब, हमर बापे  रािख   \nदेलिन । हम मुखgएढ़लख आ कुखgएढ़ीप छी तँए ि क   हम रा तँ खg3ूी माटखg3ढ़ट घरबला चाही  ने। ” \nपंचक मुड़ी िन खgएइी चॉं खिस  पड़ल। फेर सामािज क बंधन क िख यालसँ ओ सभ चुप  \nनै रिह  स कल- “अ हखg3ढ़3क बाप  गलती केलिन   तेक र फल मं गलाकखgएी3 हेतै , हमर  \nसमाज ि◌ धनाए ? अहखg3ढ़3 आइसँ चेत जाउ। नै तँ समाजसँ पैघ िक यो नै अि छ ।”  \nकहबी छै - “चािल , खgएढ़एकृित  , बेमाए तीनू मुइनेिह  ज ाए। ” \nहीरा िप◌ ंकु अपन कुकमखg3ढ़ट  नै छो ड़लक। अिप  तु सहचेती बतखg3ढ़टलक मुदा छुपल कहखg3ढ़3  \nरहल। दुनू बेटा -बेटी पकिड़ ये लेलक। हखgएईच ला  केलक तँ  दुनू दुनूसँ मािर ओ  \nखेलक। मुदा समाज ऐ  बे र मामला कखgएी3 गंभीरता  पूवखg3ढ़टक लेबाक िन  णखg3ढ़टए केलक। िट ◌ ंकु  \nकहुनाकखgएी3  गाम  छोिड़   पड़ा  गेल। पंच  सोचलिन -  “सजाएक भागी  दुनू  अि छ । मुदा  \nिट◌ ंकु पराएल अि छ । तँए ऐ  जनानी कखgएी3 तारन  देल जाए।  ” \nिब चार का िखg33ी   सखg3ढ़3झ क भेलै, तइ बीच िद नेमे  ओ  फसरी लगा  आखgएची महखgएची या  क ऽ  \nलेलक। पुिल  स खबिड़  पािब  घटना खg3ूी थलपर पहुँचल। बेचारी पोखg3ूी टमाटखg3ढ़टम भऽ \nधौजन- धौजन भए गेल,  मामला भिर आ गेलै। िन दखg3इढ़ष प ड़ोसी िव जय ओइ समए \nबाबा धाममे रिह तॱ केसमे ि च खg3टएनसँ लटपटा गेल आ पित  मं गलकखgएी3 तीस सालक  \nजहलक सजाए भेटल । दुनू भाए-बिह न टौआ-बौआ रहल अिछ । आगू नाथ ने  \nपाछू पगहा छै  ओक रा सभकखgएी3।  \n   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 31  \n \nफुिस क फल \nसंत कबी र दासक पखg3ढ़3ित   आिछ -  “ सखg3ढ़3च बरा बर तप नहॴ, झुठ बराबर पाप ,  जाके  \nहृदए सखg3ढ़3च है, ताके हृदए आप। ” \n ता खgएचीपयखg3ढ़ट अिछ  - “ सखgएची य मेव जयते।  ” \nएक  गोट फुिस कखgएी3  बचाबए  हेतू सहखg3ूी खgएलल  फुिस  बाजए  पड़ैत अि छ । मुद ा ओ खg3ूी था यी  \nखgएढ़लपसँ नै पिच   सकैत अिछ  कने दे रे सही , फुिस  फुिस ए खgएढ़एमािण  त होइत अिछ ।  \nगीतामे कृ खg3ू3 ण  कहने  छिथ न - “जेहन कमखg3ढ़ट तेहेन फल। ” \nमोहनक छोट भाए सोहन  मैखg3ईईीकक  बोडखg3ढ़ट पर ीखgएलएा द ऽ कऽ मधुब नीसँ घर आिब   रहल  \nछलै। दुनू भखg3ढ़3इ  संगे छल। रखg3ूी ता मे  िब ना  िट कट रेलगाड़ीसँ ि क छु  दूरी  तँइ  \nकेलक मुदा  िक छु दूर ी तँइ कर ए हेतु खg3ईईेकर - मैखgएइू सी  पकड़बाक खगता  भेलै आ दु नू  \nभखg3ढ़3इ मैखgएइू सी पर चिढ़  गेल। सोहनक अिभ  भावक मोहन लग भाड़ाक पाइ नै छलै। \nओ सोचलक - “ जँ हम सखg3ढ़3च बािज   दइ छी  तँ कखgएचच टेखgएइू टर मैखgएइू सी सँ उतािर  देत।  \nहम घर केन ा जा सकब। जँ  झुठ जोरसँ बाि ज  दैत छी तँ ओक रा हमरा  लऽ  \nजेनाइ मजबुरी भऽ  जेतै।” \nकखgएचच डखgएइू ट र भाड़ा ओसलैत- ओसलैत मोहन लग आिब  कहलिन -  “ खgएलइी मा न् कतए  \nजाएब। ” \nमोहन जबाव देलक - “झंझारपुर। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र - “ भाड़ा िद यौ।  ”  \nझट मोहन बािज  उठल - “ भाड़ा देलॱ से?  ” \nकखgएचच डखgएइू ट र - “ अहखg3ढ़3 भाड़ा नै देिल  ऐ , मन पाड़ू। ” \nमोहन-  “मने -मन अिछ ।  मन की पाड़ू ? भाड़ा हम अहखg3ढ़3कखgएी3  दऽ  देलॱ। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र सोचलिन -  भऽ सकै छै , एकरा लग पाइक  मजबुरी  होए। मुदा एक रा  \nफुिस  नै बजबाक  चाही।  बजलाह-  “जॱ अहखg3ढ़3 लग भाड़ ा नै अिछ   तँ बाजू  हम  \nओिह ना लऽ जा एब। मुदा बे कूफ नै  बनाउ। ” \nमोहन-  “ ए◌ेमे बेकू फक कोन  गखgएईू प ? हम अहखg3ढ़3कखgएी3 भाड़ ा देलॱ , अहखg3ढ़3 मन पा ड़ू। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र िख िस आ कऽ  पुिछ  बै ठलाह-  “बाजू बेटा मिर  जाए , हम भाड़ा द ऽ  \nदेलॱ।  ”   32  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nमोहन-  “बेटा मिर  जा ए , हम भाड़ा दऽ देलॱ। ” \nकखgएचच डखgएइू ट र कहलिन -  “बेस चलु, आब भाड़ा नै मखg3ढ़ी गब।  ”  \nसोहन अपन भैयाक फुिस   गखgएईू पपर बखg3चढ़ड आखgएलढ़यखg3ढ़टमे पड़ल छल। मुदा बाजत तँ  \nबाजत की ?  \nगाम आिब  मोहन  िक छुए िद न क बाद बो कारो गेलाह। किन याक बखg3चढ़ड िज  खg3टई \nकेलाक बाद  हुनक ो संग  लए गेलाह। संगमे  दुगो  बेटो छलिन । पिर वा रक  संग  \nपिह ले खेप बाहर गेल छलाह। ओना ओ बोकारो पखg3ढ़3च साल पूवखg3ढ़टिह  सँ रहैत \nछलाह। तीन मिह नाक अंदर मोहन क छोटक ा बेटा रमन बेमार पड़ल। बोका रोमे  \nबखg3चढ़ड इलाज भेल मुदा ओ  चंगा  नै भेल। फेर  ओ  सपिर वार गाम आिब  गेल।  \nगामोमे बखg3चढ़ड इलाज भेल मुदा ओ बिच   नै सकल , मृखgएची युकखgएी3 खgएढ़एाखgएईू त  भेल। \nपिर िखg3ूी थ  ितवश सोहनकखgएी3  ओक रा  आिग   िद अए  पड़लै। आ ओर  मोहन कखgएी3 ओकर  उिच  त  \nकमखg3इढ़ करए  पड़लैक।  \nएगो कहबी  छै - “गज भिर  नै हा री , थान भिर  फार ी। ”  \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 33  \n \nराम ऋg262वेश मंडल  \nपछतावा \nमहाजन गै रखड़ रहए। कक रोसँ गप  करैत काल पिह ने  गाि र  पि ढ़  दैत छल।  \nजंगला आ मंगला दुनू  गोटे एखgएइू के  गाम  बेरमा क वासी  छलए। अखg3चए क ख रीद िब खg3चईी  \nकरैत छल। दुनू ि◌ मिल  िव चार केलक जे महाजनसँ ऐ गािर क बदला केना  \nसठाएल जाए ?  बड़ी काल धिर  ऐ िव षएपर ि◌ व चार करैत रहल। िन णखg3ढ़टए भऽ गेल। \nअिग ला िद न  दुनू गोटे महाजन  लग पहुँचल। महाजन  गाि र  पढ़न ाइ शु खgएढ़ल करैत  \nतइ सँ पिह  ने जंगल आ मंगल आपसमे थखgएईू प र -मुखgएइू का  चलबैत गािर  पढ़ैत महाजनक  \nदेहपर खिस  पड़ल। हखg3ढ़3 - हखg3ढ़3 क रैत महाजन  उठल। दुनूक  बीच -बचाव कर ए  \nलगल। बात तँ िव  चारे छल। जंगल मारै मं गलकखgएी3 आ मंगल मारै  जंगलकखgएी3।  \nसभटा चोट खसए महाजनपर। तरगुमका  घुखg3ूी सा सँ महाजन िच तंगे खसल आ  \nबेहोश भऽ गेल।  \nमहाजनक च ाकर  सभ ओक रा अखg3ूी प ताल लऽ गेल दवाइ -िव ड़ो चलए लगल। ि◌ क छु  \nखनक बाद  जंगल मंगल पहुँचल। महाजन कखgएी3  लगसँ देखलाक बाद  अखg3ूी प तालक  \nओसारपर आ िब  फुसराहैट करैत  आ हँसैत- हँसैत बाजल -  “ सारकखgएी3 गािर   पढ़बाक  \nआदित  आइसँ छूिट  जाएत। ” \nताबत महाजनक बेहो शी दू र भऽ  गेल छल ओ  जंगल आ मं गलक सभटा ग खgएईू प  \nसुिन  लेलक। ि◌  कछु पलक बाद दुनू  -जंगल आ मंगल- महाजन लग आिब     \nपुछलक-  “कहू महाजन , आब नी के छी  ने ?” \nमहाजन बाजल-  “आब हम गाि र  क करो नै पढ़बै मुदा , तोहूँ सभ ऐ करमकखgएी3 नै  \nदोहरिब हक।”  \nतीनूक चेहरापर  हँसी आिब    गेल।   34  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nबुरबक \nरेलगाड़ीसँ िद खgएईच लीक  याखgएलला  करैत  रही।  संखgएचइ याक सात बजै  छल। खg3ूी टेशनपर  गा ड़ी  \nठाढ़ भेल। ए कटा युवक  आिब  हमरा  सबहक  बीच  बैठला। हमरा  हुनक ा देखतिह   \nशंका भ ऽ गेल। ओ अपन झोरासँ िव िभ खg3चए  खgएढ़एकार क पोथी िन कािल  सबहक िद स  \nबढ़ाबैत बाजल- “पढ़ै जाउ नीक  पोथी अिछ । ” \nिक छु ख न क बाद झोरासँ देवी मैयाक खgएढ़एसाद िन  कालैत बाजल-  “चािर  च खg3टएा क  \nखgीूटाइवरी लाइसखg3इूस िन  कलल। मनोकामना  पूणखg3ढ़ट भेल। ओइ लेल खgएढ़एसाद चढ़ेलॱ। अहुँ  \nसभ िल  अ। ”  \nसभ िक यो खgएढ़एसाद लेलक मुदा हम  नै  लेलॱ। तखन सबहक सोझखg3ढ़3 मे नी कसँ  \nबुरबक ब नलॱ। गाड़ी  चलैत रहल। राित  होएबाक  कारण  िन◌ ंिद यादेवी  अपन  माया  \nपसारलक। सभ िक यो सुित  रहला। \nिक छु  लोककखgएी3  नी न खुजलाक  बाद  हखgएईच ला  भेलैक - हमर  समान  नै  अि छ । हमर ो  \nसमान नै अिछ । खgएढ़एसाद बखg3ढ़3 टैबला युवक  बीचसँ पिह ले िन किल  गेल रह ए। खgएढ़एसा दमे  \nनशा देल  रहैक।  सभ ि क यो उदास भऽ  गेल। हम  पुछलॱ - “  आब  कहु  हम  \nबुरबक आि क  अहखg3ढ़3  सभ बुरबक ? ”  \n \nझगड़ा खतम \nभूखसँ बखgएइी चा  िक नैर मारैत अि छ । पगली खgएढ़एसव पीड़ाक बाद अखg3एूखg3ढ़टचेतन अवखg3ूी था मे  \nपड़ल अिछ । भाग दौग क िजन गीमे कक रो ि क यो देखिन हार सुनिन हा र नै ।  \nदूटा शराबी लड़खड़ाइत आिब    रहल अिछ । बखgएइी चा क क ननाइ सुिन  पिहल \nपुछलक-  “मीता, एतेक अखgएचच हा र आ  सुनमसानमे बखgएइी चा  कतऽ कनैत अि छ ?  ” \nदोसर बाजल- “चलू,  चिल  क ऽ देखै छी। ” \nदुनू मीता पहुँचल। पहुँचतिह   बखgएइी चा  चुप भऽ गेल। दुनू िम ता िव चार केलक -  \nबखgएइी चा  उठा  क ऽ अपन ा घर  लऽ  चलू ,  भलिह बखgएइी चा क म ाए  सूतल अिछ । बखgएइी चा कखgएी3  \nलैत दुनू गोटेमे झगड़ा उठल। फेर समझौता भेल - पिह ने एकर ना ओं राखल   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 35  \nजाए। पिहल मीता बाजल- “राम। ”   \nदोसर बाजल- “ रहीम।” \nदुनू गोटेक आवाज मे ताइस रहए। मािर  पीटक िखg3ूी थ  ित  भऽ गेल। तावत् रतुका  \nगखg3ूी ती  पुिल  स पहुँचल। दुनू गोटेक बात बुझैत आ झगड़ा देखैत पुिल स बाजल-  \n“एकर  नाओं  न र ाम , आ न  रहीम , एकर ना ओं मनुख। ” \nहँ रौ मीता बि ढ़ या बात ई तँ सोचनिह  नै छलॱ। ले झगड़ा खतम। \nमूल-मं /gऑ55  \nतीन िद नसँ ऑिफ सक चखg3टएर कािट   रहल छी मुदा  अखनो धिर  खgएढ़एमाण पखgएलल बनैक  \nआशा नै  बुझना जाइत अिछ । चा करी  िन िम त आवेद न क रब, समए बड़ कम  \nअिछ । क करो पू छैत छी काज केना  हएत तँ कहैत अि छ - “कखनो हाि क म नै तँ  \nकखनो ि क रानी  नै । ”  \nकाज के ना होएत ? \nतखन बीखgएढ़ल भाय आिब   पुछलक -  “ अहखg3ढ़3 िक  ए  उदास भऽ बैसल छी ? ” \nबीखgएढ़ल भायकखgएी3  अपन  खg3ूट य था कथा किह  सुनौलॱ।  हुनक  गंजीपर  िल खल रहए -  \n‘होएबाक चाही ई मूलमंखgएलल खgीटूखg3ू3 टा च ारक  हुअए अंत ’। \nबीखgएढ़ल भाय बाजल -  “हँ!  काज भऽ जाएत मुदा  चाह-पानक खरच लगत? हाकीम  \nनै अिछ  तँ कोनो  बात नै । अहखg3ढ़3 क क ाज भऽ ज ाएत। ” \nचाह- पानक खरच कतेक  पखg3ढ़3च नै  दस टका आ ओर की , सोचैत हम बजलॱ -  \n“काज करा िद अ। समए बड़ कम अिछ । ” \nबीखgएढ़ल भाय सभटा कागज  लऽ कऽ  ऑिफ  स जाइत बजलाह-  “चाह -पान कऽ  ि क छु  \nकालक बाद अह खg3ढ़3 आपस आिब     खgएढ़एमा ण पखgएलल लऽ जाउ।  ” \nिक छु ख न क बाद पहुँचलॱ। बीखgएढ़ल भाय खgएढ़एमाण पखgएलल  दैत बाजल - “लाबह चाह \nपानक खचखg3ढ़ल ? ” \nएकटा दस टकही िस खgएइू का  िन कािल बीखgएढ़ल  भाय िद  स बढ़ेलॱ । बीखgएढ़ल भायक  खg3चईोध  \nआसमानपर चिढ़  गेल, ओ बाजल-  “एक सए चाह क , एक सए पानक , दुइ सए \nटाका िन कालह नै तँ ऐ  कागज कखgएी3 खखgएच3 ड - खखgएच3 ड कऽ फखg3इू क देबह।  ” \nकोनो उपा ए नै  देखैत लाचार  भऽ बी खgएढ़ल भायकखgएी3  दुइ सए  टाका िद  अ पड़ल आ  \nतखन हमरा समझमे आ एल, की होइत अिछ  ऐ मूलमंखgएलल क मतल ब!  36  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \n \n \nभारत भूषण झा \n/gऑडऑे म  \nकदम गाछ क छाहैर मे हम , ललन जी, नरेखgएचच खgीूढ़ आ एक दू गोटे आर बैसल गमखg3ढ़चसँ  \nपरेशान भऽ आ रामक अ नुभूित  करैत एक दोसरापर गखgएईू प क नहलापर दहला मारैत  \nआनखgएचच द क  अनुभव करैत रही , तखने ओतए  एकटा  कु कुर  आएल। ओ करा  देिख   \nहमर मन  िच िखgएचच त  त होमए  लगल, कारण  जे ओतए बैसल बकरी  आ  ओक र बखgएइी चा कखgएी3  \nकहॴ ओ कािट  ने लै। कुकु र धीरे - धीरे बकरी बखgएइी चा क लग जा ओक रा संग  \nखेलऽ लागल जेना  ए क द ोसराक  िज ग री  हुअए। एतबीमे ललन ज ी हम रा  मुँह  \nिद स देिख  बजला - “ औ जी अहखg3ढ़3  कोन  दुिन  यखg3ढ़3मे  छी  , हमरा  सभ तखैनसँ अह खg3ढ़3पर  \nकते गप्  प कऽ  रहल छी  आ अहखg3ढ़3 कखgएी3 तँ कोनो खgएचइ या ने नै । ” \nहुनक ग खgएईू प  सुिन  कहिल यिन - “यौ जी, अपन सबहक ग खgएईू प  तँ होइते रहत एतए  \nदेिख यौ कुकुर  आ ब करीक  खgएढ़एेम।   हमरा अहखg3ढ़3सँ तँ नीक  यएह सभ, जकरा मे  \nकोनो भेद - भाव नै छै। दु नू दू  जाित क  आ  खgएढ़एेम अपनोसँ बेसी। ” वाखg3ूी त वमे िज नगी  \nतँ एहने हेबक चाही  जइ मे को नो भेद -भाव नै रहए।  \n \n \nमानेऋg2झअर मनुज   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 37  \nई \nरखgएलएा - बखgएचचधन पवखg3ढ़टक  िबतला तीन मास भऽ गेल छलै। देवानजी अखन ो राखी कखgएी3  \nतावीज जकखg3ढ़3 बखgएचचहले रखने  छलिथ।  \nहम पुछिलयिन, “देवानजी , एतेक िदनक  बादो ई हाथमे रखने  छी। ि कए क ?” \nजवाब देबक बदला ओ ह मरे पुिछ  देलिन , “ई की छै क।”  \nहम कहिलयिन, “ राखी।” \nओ कहलिन - “जखन एक र नामे  छै क र ाखी तखन फे की ि कए क ?  राखी मयखg3ढ़लदाक  \nबखgएचचधन अिछ , तँए राखी। ” \n \n/gफ0इ /gऑ55 ी -िलंग \n“ िहखgएचचदीक पचास खgएढ़एितशत शखgएईएद खg3ूीखgएललीिलंग आ पचास खgएढ़एितशत शखgएईएद पुिलंग अिछ। ”  \n“नै, पचास खgएढ़एितशतसँ िकछु बेसी पुिलंग होइत अिछ। ”  \n“नै, उ खgएईचटे अहखg3ढ़3 बािज गेलॱ । पचाससँ िकछु बेसी खgएढ़एितशत शखgएईएद खg3ूीखgएललीिलंग होइत  \nअिछ।”  \n“ज इ शखgएईएदक बा रेमे नै  बुझल रहैत छै क से पुिलंग भ ऽ जाइत छै क , फेर पुिलंगक  \nखgएढ़एितशत बेसी िकएक ने हेतैक ?” \n“ आ जइमे सखgएचचदेह होबय ओक रा खg3ूीखgएललीिलंग क िह दी , तँ खg3ूीखgएललीिलंगक खgएढ़एितशत बेसी \nिकएक  ने हेतैक ?” \n“ खg3ूीखgएललीिलंगपर लोक बेसी  साकखg3ढ़ीखgएलए  रहैत अि छ तँए  खg3ूीखgएललीिलंगक  खgएढ़एितशत बेसी छै क  \nआ होबहोक च ाही।” \n \nआप \nरखgएइईेखgएलचर खg3ूीकूल जाइत छल िक चूड़ीबला रोिक पुछल कैक , “ कैसे हो रखgएइईेखgएलचर  \n“तुम”?- ( केना  छँ रखgएइईेखgएलचर  तूँ ?) \nरखgएइईेखgएलचर ओ कर  सखgएईीबोधनपर िखिसया कऽ  कहलकैक , “ आप कहो” । –- ( अ हखg3ढ़3   38  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकहू।) \nचूड़ीबला सवाल जािन उखgएलीर देलकैक -  “ मखg3इ3 तो ठी क हूँ, तुम कहो ”। - ( हम तँ \nठीक  छी , अहखg3ढ़3  कहू।)  \nफेर रखgएइईेखgएलचर  िखिसयाइत बाजल , “तुम नै  आप  कहो , मखg3इ3ने कहा  न , तुमसे ”। - ( तूँ \nनै अहखg3ढ़3  कहू, हम कहिलयौ ने तोरा।)  \n“तो ठीक है ”। -( तखन ठीक  अिछ। ) \nआ गुनधुन करैत ओ आग खg3ढ़3  बिढ़  गेल। ओक रा ि कछु समिझ  अएलैक ? \n  \nलोरी \nरेलवे-खg3ूीटेशनक बगलमे रेलक टुटल - फाटल खgएइूवाटखg3ढ़टर , झोपड़पखg3एढ़ी सन रेल कॉलोनी।  \nखाटघरसँ आएल खg3ूएयामानखgएचचद कहलिन , “झाजी, खाटघर बड़ सुखgएचचदर जगह अिछ। \nसखg3ढ़3झ खन कऽ  ओतए  एहे न लगैत  छैक  जेन ा खg3ूीवगखg3ढ़ट  नै  पृखgएचलवीपर  उतिर  गेल  \nहोइक।” \nहम कहिलयिन , “मुदा जा ए आ  आब क कतेक  भारी  समखg3ूीया छैक।  ए क तँ हावखg3ढ़ट र  \nलाइनक नहू चलऽवाली गाड़ी  आ तइपरसँ दादरमे  चेखgएचचज कऽ चचखg3ढ़टगेट जा एब। ” \n“ दादरसँ चेखgएचचज  िक एक। नरीमन  खgएईूवाइखgएचचट जेबा क लेल सोझे छखgएललपित िशवाजी  चिल  \nजाइत छी।”-  ओ कहलिन।  \nहम कहिलयिन, “ हमरा लेल तँ दिहसरक रेल खgएइूवाटखg3ढ़टरे सभसँ उखgएलीम। ” \n“मुदा रेलक पटरीसँ सटल रे लक खgएइूवाटखg3ढ़टर। आवाज कतेक अबैत छै। सिदखन  \nिनखgएचचद हराम  रहै छै। ” \nहम कहिलयिन, “नै एहेन बात नै छै। हम रा तँ रेलक आवाज संगीत लगैत  \nअिछ। जाव त  तक गाड़ी  सभ चलैत रहैत  अिछ  चैन क  िनखgएचचद  अबैत अि छ। मुदा  \nजखन कखनो गाड़ी खgएढ़ीिक  जाइत अिछ  फटसँ िनखg3चए टूिट ज ाइत अिछ , जे ना मखg3ढ़3 क  \nलोरी िबखgएइीचेमे बखgएचचद भ ऽ गेल हुअए। ” \nओ कहलिन , “ अहखg3ढ़3 रेल - कमखg3ढ़टचारी  तँ ने छी ? ” \n \nभूख-भूख भाकुर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 39  \nमड़ुआक महीना छलै मुदा खेतमे मड़ुआ नै। धानक महीना एलै मुदा खेतमे धान  \nनै। आँसुक महीना गेलै मुदा खेतमे आँसु नै। खgएचचयोतक मही ना छलै मुदा कतौसँ  \nखgएचचयखgएीीत नै। खेबाक  समए  छलै  मुदा  घरमे  अखg3चए  नै।  खेलबाक महीन ा छलै मुदा  \nघरमे उमंग नै।  \nओ िचतंग सूतल छल िक धरिनप र कतौ पखg3ढ़3च  िलखल लगलै। पखg3ढ़3च यानी पखg3ढ़3च \nफूल। पखg3ढ़3च यानी पखg3ढ़3च लोटा जल। पखg3ढ़3च यानी पखg3ढ़3 च आँगु र।  \nमुदा ओक र भूख खीिच कऽ  ओ करा पखg3ढ़3 च राखीपर  लऽ गेलैक।  \nखgीूईाखg33एणक बेटा माने पिवखgएलल लोक। भोजनक समखg3ूीया मुदा खg3ूीवभाव सुखgएचचदर। पढ़ाइमे \nकिनयो आसकैत नै। खgीूईखg33एचयखg3ढ़टक सभ गुणसँ पि रपूणखg3ढ़ट मुदा पेटमे खgएइढ़वाला।  \nतुर नै, ताग नै। कतए सँ आनत राखी। लखg3चढ़डू बाबाक  फाटल सीरकमेसँ कनेक  \nतुर आ थोड़ ताग िघचलक आ बना लेलक राखी। राखी सन नै  लगै मुदा  \nरािखये छलै। रंग नै छलै घरमे तँ फूल तोिड़ फूलक रंग ओइ तुर आ तागपर  \nलगौलक। मुदा राखी बनलै खाली चा िर। पखg3ढ़3च नै पुरलै।  \nराखी पुरान  सन लगै। \n भेलै राखी लेबऽ सँ िक यो म ना ने  क ऽ िद अए। एहेन  \nकतौ राखी भेलैए । एक राखी वैखg3एीजी कखgएी3 पिहराबए लागल तँ वैखg3एीजी कहलिथखgएचचह , \n“ पिहने खgएलइी कृखg3ू3णजी क मूितखg3ढ़टमे  बािखgएचचह आ उ। ” \nखgएलइीकृखg3ू3ण जीक लग जा  थोड़ेक काल ठाढ़  भऽ वा िपस आिब गेल कारण  राखी तँ  \nछलै िसफखg3ढ़ट चािर। खgएलइीकृ खg3ू3णजी तीन  िदनक  भूखल पेटमे की अखg3चए दे िथन।  \nवापस आिब रखgएलएाबखgएचचधन  रखgएलएा क हेतु एकटा राखी सुमनजी कखgएी3, एकटा मदनजी कखgएी3, \nएकटा रमण कखgएी3 आ ए कटा बैखg3एीजी कखgएी3 बखgएचचहलक। बदलामे ि कछु अनाज भेट गेलै।  \nमोन उखgएचीसाहसँ भिर गेलै। िनराहार कखgएी3 लगलै जेना भूखक टाइपमे भाकुर आ िब  \nगेलै। खेतमे फिसल नै, घरमे अखg3चए नै  मुदा म ोन उमंगसँ भिर  गेलै।  \n \n \nउमेश मऋg2अू ड ल  40  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nिपताक ना ओं - खgएलइी  जगदीश  खgएढ़एसाद मखgएच3डल , गाम - बेरमा , भाया -  तमुिरया, िजला -  \nमधुबनी, िबहार। जखgएचचम ितिथ : ३१.१२ .१९८ ० खgएढ़एकािशत पोथी - िनखg3ूएतुकी  ( मैिथली \nकिवता संखg3ईटह ) , िमिथलाक संखg3ूीकार  गीत , िवध- बेबहार गीत आ  गीतनाद (िमिथलाक  \nसभ जाित- धमखg3ढ़टक  लोकमे  खgएढ़एयुखgएइूत मैिथली लोकगीतक  पिहल संकलन) , िवकीपीिडयामे  \nमैिथलीक खg3ूीथानीयकीकरण मे योगदान , िमिथलाक जीव - जखgएचचतु/ वनखg3ूीपित आ िज  नगी क  \nिडिजटल सिचखgएलल ऑनलाइन संखg3ूीकरण , िमिथलाक सभ जाित - धमखg3ढ़टक लोकमे खgएढ़एयुखgएइूत \nलोकगीतक रे काडखg3इटड  ऑनलाइन ऑिडयो  और वीिडयो िडिजटल संकलन।  ई- पखgएलल \nसंकेत- umeshberma@gmail.com  \n \nद ो /gफ0इ त ी  \nएकटा गाम मे दूटा दोखg3ूी त  छल। ए कटाक  ना ओं  आखgएची म ा  आ  दोसराक  नाओं  शर ीर  \nछ लै। दुनूक दोखg3ूी ती बखgएइी चेसँ छल। दुनूक  बीच एहेन दोखg3ूी ती  रहै जे आ न ि क यो  \nबुझबे ने क रै छल, जे दुनू  दू छी। िक एक  तँ सिद खन दुनू  संगे रहैत। संगे  \nखाइत , संगे सुतैत आ संगे टहलैत-बुलैत। दुनू िन खgएलढ़य केने छल जे  िज  नगी  भिर   \nखgएढ़एेम आ िम  खgएललता िन  माहब। एक द ोसराक मदित  सदित  काल क रैत रहब। शर ीर  \nपरदेश जा  खg3ूट यापार कर ए लगल। खूब  धन अिजखg3ढ़टत केलक। धन  भेने  ऐश - मौजक  \nसभ सुिव  धा बना लेलक। नमग र -चौड़गर कोठी , एअर कंडीश न गाड़ी , टी.बी. \nमोबाइल इखgएची या िद  सभ िक छु क ीिन लेलक।  \nआखgएची माकखgएी3 जखन जानका री भेलै तँ मने- मन खूब खुशी भेलै। एक िद न आखgएची मा  \nशरीरसँ भखgएी3ट कर ए िव  दा भेल। शरीर लग पहुँिचते, अखgएची मो शरीर कखgएी3 िच  खgएचच ह लक आ  \nशरीरो  आखgएची मा कखgएी3। मुदा अनिच  खgएचच हा र बिन  शरीर  आखgएची माकखgएी3 पु छलक - “ अहखg3ढ़3कखgएी3 छी , \nकतए रहै छी , हम नै िच खgएचच ह लॱ ?” \nशरीर क बात सुिन  आखgएची मा  मने -मन सोचए लगल जे भिर सक एकरा धन क मद  \nआखgएचच ह र बना देल कै , तँए एहेन बात बजैए। मन  मसोिस  आखgएची मा  कहलक -  “दोस, \nसुनैमे आएल जे अह खg3ढ़3 आखgएचच ह र भऽ  गेलॱ, तँए िज खgएल3ासा करए  आएल छलॱ। मुद ा  \nऐठाम आिब  खgएढ़एखgएची यखgएलए भऽ  गेल जे अहखg3ढ़3 सचमुच  आखgएचच ह र  भऽ गेल छी। आब जाइ  \nछी। ” \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 41  \nआधा भगवान  \nपरोपखg3एढ़ामे खgएलइमपुराकखgएी3 छोिड़   एखg3टएोटा गा म एहेन नै  अिछ   जइ ग ाममे ऐबे र धान क  \nखेती भऽ सकल। एक र कारण  भेल रौदी। कतेक गा ममे तँ धा नक िवहिन  \nिब रारेमे पाि न  दुआरे  जिर  गेल।  \nखgएलइमपुरामे धा नक  खेतीक सुतरैक  का रण अि छ   जे  ऐ  गाम क ि क सान मेहनती  छिथ , \nआशावान  छिथ । ऐ ग ामक  ि क सान आपसमे  तालमेल कऽ  कऽ  लगभग चा िर   \nबीघापर एकटा बोिड़◌ ंग गरौ ने छिथ । तइपर सँ जो तखg3ढ़3 ◌ॅसक जमीन थोड़े िन चरस  \nसेहो छै। खgएलइमपु राक  लोक  साहसी आ मेहनती होइ छिथ   से परोपखg3एढ़ाक  लोक कखgएी3  \nबुझल छिखgएचच ह  । \nिव शेसर खgएलइमपुरेक एकटा ि क  सान जे आइ अपन सासुर िभ ठपुर िव दा भेल। \nिभ ठपुरक  सीमानेपर  ए कटा बाबन  बीघा क पोखि र। पोखिर  महारेप र खg3ूी कूल सेहो  \nअिछ। आ◌ेइ ठा म नवाह  होइत देिख  िव शेसर सोचलक  जे द शखg3ढ़टन  क रैत जाएब। ज ॱ  \nकहॴ सार \n भेट जेताह तँ संगे िन किल  जाएब। सएह केलक।  \nमंडपक आ गूमे िव शेसर ठाढ़  भेल। तखने कीतखg3ढ़टन मं डलीसँ िन  किल  जीयालाल \nिव शेसरकखgएी3 पु छल -  “पाहुन की  हाल- चाल...। घरपर सँ एिल ऐ आि क  गा मसँ आिब ये  \nरहल िछऐ ? ” \nअपन सार जीयालालकखgएी3 िच  खgएचच हैत िव शेसर बाजल- “गामेसँ अबै छी , अहॴ आ◌ेइ ठाम  \nजाएब। ” \n“ अखgएइी छा - अखgएइी छा  चलू। ” कहैत जी यालाल परसाद बलाकखgएी3  शो र पाड़ैत कहलक - “हे \nयौ खgएलइीमोहनबाबू, कने परसाद देल जाउ , पाहुन छिथ । ” \nपरसादबला  खgएलइीमोहन  चङ ेरा  नेने  आिब  िव शेसरक  हाथमे दैत जीयालाल िद स देखैत  \nपुछलकिन - “ कोन गखg3ढ़3  पाहुन रहै छिथ  ? ” जी यालालक बाजबसँ पिहनिह  िव शेसर  \nकिह  देलकिन -  “ खgएलइमपुरा रहै छी।  ” \n“ अखgएइी छा ...ऽ ,  आब िच िखgएचच ह   गेलॱ , ऐबेर अहुँ सभकखgएी3 तँ रौिद  ये भऽ गेल िक ने। धान  \nतँ निह ऐ भेल हएत? ” \nखgएलइीमोहनक  मुँह  िद  स देखैत िव शेसर कहलकिन -  “धान ि क ए क ने हएत ? हम सभ  \nअपनो अदहा भगवान  छी से नै बुझल अिछ । ” \nिव शेसरक  जबाब सुिन  खgएलइीमोहन  ि क  छु  बजला नै । बगलमे  ठाढ़  पान - सात आदमीकखgएी3  \nदेिख  टहैल परसाद बखg3ढ़3 टए लगला।   42  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nजीयालाल आ िव  शेसर दुनू सारे -बहनोइ घरपर िव दा भेलाह। राखg3ूी ता मे जखन \nलाउड खg3ूी पी करक अ◌ाबाज कमलै तखन असिथ  रसँ जी यालाल िव शेसरकखgएी3 पुछल -  \n“पाहुन, अहखg3ढ़3 जे कहिल  ऐ हम सभ अदहा भगवान  अपने छी से केना ?” \nिव शेसर-  “बरनी , पिह ने अहखg3ढ़3 ई कहू जे  नवाह अहखg3ढ़3  सभ िक ए ठनने  िछ ऐ ? ” \nजीयालाल जबाब सुनैक खgएढ़एित खgएलएामे तुरत जबाब देलक - “देखै नै िछ ऐ ,  पािन क  \nच लैत एखg3टएो अना  धानक  खेती नै भेलैहखgएी3। ” \nिव शेसर मुखg3ूी कुराइत बाजल- “हमरा सबहक आठ  अनासँ दस -बारह अना  तक  \nधानक   खेती भेल अिछ । अहॴ कहू जे हम सभ अदहा  भगवान भेलॱ क ी नै ?। ”  \n/gऑड5 पै य ा क ढे र ी  \nफुदकैत फुिल या िक ताब - कखg3ढ़3पीक बखg3ूी ता  मािट क रैकपर रािख  मा एकखgएी3 ताक ए  \nलगली। माए आंगन मे नै  छली। पछुआ रमे ग ोरहा पाथै छली। ओना  गोरहा  पाथैक  \nसमए नै छल तँए फुिल याक मनमे ग ोरहा पाथैक बात ऐबे नै कएल छल , नै  तँ \nओ तकबो क रैत आ शो रो पाड़ैत। आंगनसँ िन किल  जखने फुिल या डेिढ़ या ल ग  \nआयिल  की गोरहा मचान  लगसँ माएक बाजब सुनलक। गोरहा मचान लग  \nपहुँिचते फुिल या देखलिन   जे माए गो रहा पािथ  रहलीहखgएी3। मनमे तामस उठए  \nलगलिन  जे एक तँ काित क मास, तहूमे सूयखg3ढ़लखg3ूी त क समए, ई कोन समए  भेल? \nअनेरे ठं ढ़ लगतिन । मन खराब हेतिन । मुद ा िक छु बाजिल  नै । अ खgएईू प न बात  \nबाजिल - “ माए, परसू मधुबनी जाएब। लड़की  सबहक बीच मिह ला  \nसशखgएइू ती करणक  िव षयक खgएढ़एित  योिग ता अि छ । सॱसे िज लाक  छा खgएलला सभ रहती। \nहमहूँ जाएब। तइले कम- सँ - कम पखgएइी चीस टा खgएढ़लपैयाक ओिर  यान कए दे। ” \nमधुबनीक ना ओं सुिन  अपन सभ सुिध -बुइध  िब सिर  गेलीह। हाथ गोबरपर रहिन , \nआँिख  बेटीक  आँिख पर ; अ◌ा मन  अ कासमे कटल धागाक  गुखg3चढ़ड ी ज कखg3ढ़3 उड़ ए  \nलगलिन । पँजरामे बैिस फु िल या कहए  लगलिन -  “माए , हमरा ज खgएढ़लर  इनाम  \nभेटत।  ” \nअकाससँ माएक मन ध रतीपर खिस  पड़ल, मने -मन सोचऽ लगली जे पखgएइी ची स \nखgएढ़लपैया कत ऽ  सँ आनब ? कहलिख न - “ बुखgएइी ची , ताबे क करोसँ पखg3इ3च  लऽ  लएह, िक ए  \nतँ जुग -जमाना बदिल  रहल अि छ , िब नु पढ़ल -िल खल लोकक कोनो  मोज र रहतै? \nतँए कोनो धरा नी खgएढ़लपैया क ओिर यान कऽ लएह। गाए िब आएत तँ दूध बेिच क ऽ   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 43  \nदऽ देबै।”  \nमाएक बात सुि◌ न फुिल या मुखg3ूी कुर ाइत कहलकिन - “धुर बुिढ़ या निह तन , तीन \nखgएढ़लपैये गोरहा िब  काइ छै , दसेटा बेच लेब तहीमे तँ ती स खgएढ़लपैया भऽ जाएत। \nतइले ककरोसँ मुँह-छोहिन  ि कए क रब ?  ई तँ खgएढ़ल पैयाक ढेरी िछ यौ। जखैन जखgएलीे  \nखgएढ़लपैयाक काज हेतौ , तखैन तखgएलीे बेच िल  हखgएी3। तोरा िक   कोनो हेलीक ो खgएईू ट र कीनैक  \nछौ ?  ”  \n \nजेहन मन तेहन िज नगी \nसभ िद नेक समयानुसार एकटा साधु सबेरे खg3ूी ना न  कर ए लेल नदीक पािन मे  \nपैसलाह। डॉंड़ भिर  पािन मे पहुँिच पूब मुँहखgएी3 सूयखg3ढ़ट िद  स तकलिन । जिह ना मािट क  \nतरक बीजक अंकु र बीजसँ िन किल  धरतीक उपर अबैत रहैत तिह  ना सूयखg3इढ़ \nअखgएचच हारक  गभखg3ढ़टसँ िन  किल  अकास  िद स चढ़ैत रहिथ । जिह ना ध रतीक उपर का  \nपरत अंकु रक  पाग  सदृश  बिन  जाइत तिह ना सूयखg3ढ़टक  ि◌ क िर ण  अखgएचच हा र क  पाग  पहीि◌ र  \nलेलक। तइ काल ओ साधु एकटा मुसरी माने चुिह याकखgएी3 पािन  क वेगमे भसैत  \nअबैत देखलिन  । अवखg3ईटहमे पड़ल मुसरीकखgएी3 साधु हाथसँ उठा ऊपर आिब   रािख   \nपुन: खg3ूी ना न कर ऽ पािन मे  पैसलाह। खg3ूी नानक  उपराखgएचच त ओकरा  अपना  संगे कुखg3एढ़ीमे  \nअनलिन । कुखg3एढ़ीमे मुसरी  रहए लागिल  ।  \nसाधुक िखg3चई  या- कलाप देखैत ि◌  कछु मासक उपर ाखgएचच त  मुसरी नमहर भेल । ओकर ो  \nसाधुक बरदान  पबैक म न भेलै। अवसर पािब  मुसरी साधु कखgएी3 कहलक िन  - ‘‘आब  \nहम जुआन  भेलॱ। जुआन क पछा ित  बुढ़  हएब। बुढ़  भऽ  मिर  जाएब।  मुइलाक  \nपछाित  तँ वंश समाखgएईू त  भ ऽ जाएत। तँए िब आह कर ा िद अ ?’’  \nसूयखg3ढ़टकखgएी3 देखबैत साधु कहलिख  न - ‘‘ एकरासँ िब आह क रब?’’  \nआिग  ज कखg3ढ़3  धधकैत सूयखg3ढ़टकखgएी3  देिख   मुसरी बाज िल -  ‘‘ ओ तँ आिग क ग ोला िछ ऐ।  \nहमरा शा खgएचच त खg3ूी व भावक चाही। ’’  \nबादलकखgएी3 देखबैत साधु कहलिख  न-  ‘‘ ओ तँ ठंढ़ो अिछ  आ सूयखg3ढ़टसँ नखgएईी ह रो अि छ ।  \nदेखैते छहक जे सूयखg3इढ़कखgएी3 झॉंिप   दैत छिखgएचच ह  ?’’ \nमुसरीक मनमे  नै जँ चल ि◌ क एक  तँ ओ ओहूसँ नखgएईी ह र पित  ज ाचैत छिल । बाज िल -  \n‘‘ नै , ओहूसँ नमहरसँ क रा िद अ। ’’   44  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nपवनकखgएी3 देखबैत साधु कहलिख  न- ‘‘ओ तँ बादलोसँ नमहर अि छ । ि◌ क ए तँ  \nबादलोकखgएी3 एखgएईी हरसँ ओखgएईी ह र  उड़बैत अिछ । ’’  \nमुसरीकखgएी3 ओहो पिस  खgएचच न नै भेल। अपन नापसखgएचच दगी साधुकखgएी3 जनौलक। तखन  \nमुखg3ूी कुराइत साधु पहाड़ कखgएी3 देखबैत कहलिख  न - ‘‘ ओ तँ पवनोकखgएी3  रोि क   दैत अि छ ।’’  \nफेर  अपन  नापसखgएचच दगी  मुसरी  खg3ूट यखgएइू त  केलक। तखन पहाड़मे  ि◌ बल खुनैत मूसकखgएी3  \nदेखबैत साधु पुछलिख  न। \nमुसरीकखgएी3 पिस  खgएचच न  भऽ  गेल। चौवि खgएचच न  यखg3ढ़3 मुखg3ूी की  दैत बाजिल - ‘‘िब खgएईच कुल पिस खgएचच न  \nअिछ । कदो ए करंगाहे अ िछ । छोट कद रिह तॱ। पहाड़ कखgएी3 खुिन   खोखला \nबनाओत। जखने  पहाड़ खोखला बनत  तखने जे महर गुड़कबै क मन  हेतइ तेमहर  \nगुड़कौत।’’  \nमूसकखgएी3 बजा मुसरीसँ िब  आह करबैत बिर आती सभकखgएी3 साधु कहलिख  न-  ‘‘ िज नगीमे  \nसभकखgएी3 एिह  ना  रंग - िव रंगक अवसर  अबैत अ िछ । मुद ा , ओ अपन  मने क अ नुखgएढ़लप  \nअपन पित  चुिन  िज न गी ि◌बतबैत अिछ । ’’   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 45  \n \nडॉ शेफािलका वमऋgू6झ \nआनक बड़ाइ  \nभटकैत भुटकैत   एकटा बड पुर ान ि शखg3ू3य   अपन गुखgएढ़ी लग  पहुँचल । गुखgएढ़ी अपन  \nिशखg3ू3यकखgएी3 देिख  आखgीएढ़ािदत भऽ उठला ... की   हाल   छै िश खg3ू3य सुखgएचचदरम , जीवन केना  \nबी ित रहल अिछ अहखg3ढ़3 क ?  \nहम तँ बड अभागल छी  महाराज...    कलपैत िशखg3ू3य बाजल । \nकी भेल? अहखg3ढ़3 तँ खgएल3ान क  पोटरी लऽ कऽ ऐठाम  सँ गेल छी।  \nहम जइ वखg3ूीतुक कामना क रै छी व एह हमरासँ दूर भऽ जाइत अिछ, नै तँ हम  \nअथखg3इढ़पाजखg3ढ़टन केलॱ आ नै तँ जीवन क को नो सुख भोगलॱ। \nखg3ूीनेह भरल खg3ूीवरे  गुखgएढ़ी  बजलाह   .. अहखg3ढ़3 पिहने  देबा लेल िसखु ,तखन लेबाक लेल  \nसोचब। \nहम की  देब भगवन  !\n  हमरा अ िछए  की  ? नै तँ धन द ौलत, नै तँ घर -गाड़ी , नै  \nकपड़ा लखgएलीा देब तँ की  देब ? - िनराश खg3ूीवर  छल ।  \nअहखg3ढ़3 लग बहुत िक छु  अिछ ,  अहखg3ढ़3 चाही  तँ लो क कखgएी3 बहुत िकछु  दऽ सकैत छी।  \nचॱिक उठल   िशखg3ू3य -की अि छ जे द ऽ सकै छी हम ? \nअहखg3ढ़3कखgएी3 भगवन  सु खgएचचदर बोली   देने छिथ, अहखg3ढ़3 चाही तँ ओ कर उपयोगसँ लोक क  \nतारीफ क ऽ सकै  छी। दोसर  केर  बड़ाइ  कऽ  ओक र हृदैमे ख़ु शी  भिर  सकै छी , मुदा  \nअहखg3ढ़3 तँ एतेक दिरखgीूढ़   छी जे जइमे एको पाइ  नै खचखg3ढ़ट होइत अिछ, ओहो नै क ऽ  \nसकै छी। आदमी कखgएी3 कंजूस नै हेबाक  चाही, भगवान जे देने छिथ ओकरा जतेक  \nबखg3ढ़3 टब ओतेक बढ़त..    ककरो बड़ाइ करब तँ अह खg3ढ़3कखgएी3 अपने सखgएईीपखg3चएताक  भान \nहएत, मोनमे  उदारताक  भाव रहत। अहखg3ढ़3 लग  वाणीक  धन  अि छ , खg3ढ़ूदयकखgएी3 िवशाल  \nबनाउ।  एक बात जािन िलअ , ककरो बड़ ाइ केनेसँ ओ  पैघ नै होइ छै  वरन  बड़ाइ \nकरऽबला   लोगक दृि खgीटढ़मे पैघ  भऽ  जाइत अिछ।  अहखg3ढ़3 खाली  पए बा  लेल   जनै  छी   46  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nतँए  दुखी रहै छी।  जे    दैत   छिथ  ओ देवता  \nछिथ   आ   देवता   किहयो    अभावखg3ईटखg3ूीत  नै रहै छिथ। \nिशखg3ू3य   गुखgएढ़ीक  पएरपर  खिस प ड़ल।   \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 47  \n \nजगदीश ऋg262साद मऋg2अू ड ल \nजखgएचचम ५  जुलाइ १९४७। गाम -बेरमा , तमुिरया, िजला - मधुबनी। एम.ए.।  कथाका र  \n(दीघखg3ढ़टकथा संखg3ईटह -  शंभुदास; लघुकथा संखg3ईटह १.गामक िजनगी , २. \nअखg3एूखg3ढ़ढ़िग  नी..सरोजनी..  सुभखgीूढ़ा .. भाइक िसनेह इखgएची या िद ; आ तरेग न - बाल - खgएढ़एेरक  िवहिन  \nकथा संखg3ईटह ); नाटककार (१.िमिथलाक बेटी , २. कखgएईीखgएढ़एोमाइज , ३.झमेिलया िवयाह आ \n४.एकखg3ढ़ीकी -संचयन); उपखgएचचयासकार (मौलाइल गाछक फूल , जीवन संघषखg3ढ़ट, जीवन \nमरण , उखgएचीथान - पतन , िजनगीक  जीत)  आ  किव  (१. इखgएचचखgीूढ़धनुषी  अकास , २. गीतखg3ढ़ीजिल  \nआ ३.राित-िदन ) । माखgएइूसखg3ढ़टवादक गहन अखgएचइययन।  िहनकर कथामे गामक लोक क  \nिजजीिवषाक वणखg3ढ़टन आ नव दृि खgीटढ़कोण दृ िखgीटढ़गोच र होइत अिछ। गा मक िज नगी , \nलघुकथा संखg3ईटह लेल िवदेह समानाखgएचचतर सािहखgएचीय अक ादेमी पुरखg3ूी कार  २०११ क मूल  \nपुरखg3ूीकार , आ टैगोर  सािहखgएचीय सखgएईीमान  २०११; आ बाल- खgएढ़एेरक िवहिन कथा संखg3ईटह  \n\"तरेगन\" लेल बाल सािहखgएचीयक िवदेह  सखgएईीमान २०१२ ( वैकिखgएईचप क सािहखgएचीय  अकादे मी  \nपुरखg3ूीकार खgएढ़लपखgएी3  खgएढ़एिसखg3एू ) खgएढ़एाखgएईूत।  \n \nथल-कमल \nजिह ना अगुरबा र दरम ाहा उठा परदे शी घर क काज सखgएईी हारैक लेल पखgएइईीकखgएी3 पठबैत  \nआ ओइ खgएढ़लपैयासँ, टावरक िक रदानीसँ अकि छ  तेसर मोबाइल कीनए जाइत, \nतिह ना झंझारपुरक हाटक चाउर - दािल क बजारमे ठ काइ देहरादून चाउर क  \nदोकानक  आगूमे ठाढ़ भऽ  आँिख  गर ौने। थालमे जनमल कमलक भॱरा  सदृश  \nठकाइक  मनमे  उठलै-  सात िद नसँ दुनू  संझी नवका  गहूम क रोटी खाइत एलॱ , \nभूसीपर पाइ उठा चाउर कीनए एलॱ, जे सखg3ूी त  हएत सहए ने कीनब।  \nमुदा लगले थल - कमलक िब ढ़न ी जक खg3ढ़3 मन  घुनघुनाएल - चाउर तँ चाउरे छी , तहन  48  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nनीक ि क अए  ने कीनब। \nओझराएल म ने ठकाइ  सइओ खgएढ़लपैयामे िक  लो भि र  चाउर कीिन , गम छाक  खूँटमे  \nबािखgएचच ह  , तमाकू चुनबैत घर मुँहा भेल। \nबीघा भिर  बटाइ खेतक उपजासँ छह मास क बुतात ि न किल  ज ाएत। बैशाख क  \nपूिणखg3ढ़टमाक िद  न। गहूमक  लरती -तरती आिब  गेल आ  धान -चाउरक  चिल  गेलै।  \nबाड़ीक तरका री िन ङ हिट  गेल छलै, लऽ दऽ क ऽ पटुआक साग टा छलै। सेहो \nरोटी दुआरे छोिड़ ये देने। पटुआ सागसँ नीक नोन -मेर चाइ।  \nहाट जाइये काल परसुका  ढोलहो ठकाइकखgएी3  मन  पड़ल। मन प िड़ ते  मुँहसँ हँसी  \nिन कलल। मुदा हँसी खgएढ़ी कल नै, मोक रक  पािन  ज कखg3ढ़3  बिह  ते रिह  गेल। बाटो चलै  \nआ असकरे हँसबो करै। तइ बीच एकटा अधवयसू खg3ूी खgएलली गण माथपर छाउर क  \nपिथ  या नेने देखलिन  तँ मने -मन घुनघुनेलीह - “ पुखgएढ़लख छी की पुखgएढ़लख क नखg3ढ़ीगि ड़  ।  \nकेदैन हँसला कीदैन  देिख । ” मुदा ि क छु  बजलीह नै । \nठकाइक  खुशीक  क ारण छलैक जे  ढोलहो द ऽ सो रहा केल क जे  खgएीएटा -िस मटीक  \nघर, पािन  पीबैले कल, खाइक उपाए ए क सए पखgएइी चीस खgएढ़लपैयाक खgएढ़एित  िद न काज , \nरोग -खg3ूट या िध  क लेल खरतुआ दवाइ सभकखgएी3 भेट त। जखन सभ चीजक उपाए भइये  \nगेल तखन िक अए  लोक  अनेरे  मन कखgएी3 भरयौने  रहत। तँए मन  खुशी। द रदे ने  \nककरो  माथ टनकै  छै जॱ  ददखg3ढ़ट रहबे ने क रतै तँ माथ िक अए टन कतै।  \nगामक सीम ान टिप ते ठ काइक मनमे उठल। देिव यो -देवता हािर  म ानतीह। बड़ दइ  \nछेलिख न तखgएी3 एक िद आरी सखg3ढ़3झमे समखg3ढ़ीग , िव खg3एीा , धन दइ छेलिख  न। खgएीएटा -िस मटीक  \nघर, पािन  पीबैक कल आि क  सवा सौक  बोइन तँ नै दइ छेलिख न।  \nिक लो भिर  चाउरक  मोटरी  देिख  आंग न बाहरैत िब लटी बा ढ़ब छो िड़ ,  हाथमे बाढ़ िन   \nनेनिह  तरंिग  क ऽ पित कखgएी3 पुछल क -  “हाटमे चाउर नै छलै जे छुछे हाथे घुिम   \nगेलॱ? ” \nमुखg3ूी की  दैत  ठक ाइ बाजल-  “ आँिख मे रतौनी  भेल   अिछ  जे  चाउर क माट री नै  \nदेखै छीऐ। ” \nआँत मसोिस  िब लटी मने -मन सोचए  लागिल  जे जेहने  पटुआ साग गलनमा  \nहोइए तेहने अरबा  चाउ र। तहूमे मोट का चाउर  पखg3ढ़3च िद  न चलबो क रैत, ई तँ \nएखg3टएो िद  न  नै चलत। \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 49  \nघरडीह \nआध पहर र ाित येसँ,  जिह ना  हिथ या आ आ न नखgएलए खgएललक  सतैिह  या लधल रहैत तिह  ना  \nमास िद नसँ सासु- पुतोहुक बीच झगड़ा लधल आिब  रहल अि छ । ने बाप उधो  \nिक छु बजैत आ ने बेटा फोक चा। फखg3ढ़3क ज गह पािब  दुनू - सासु आ पुतोहु - भिर   \nमन उखला-उखली करैत। डेिढ़ यापर बैसल उधो सोचैत जे जिह ना पखgएइईी तिह  ना  \nपुतोहु। धधकल आिग मे आ िड़  कना देब , तँए चुप। तिह ना  फोक चोक  मनमे  उठैत  \nतँए ओहो चुपचाप ओसारपर बैसल तमाकु चु ना मुँहमे  देने रह ए।  \nदस सालसँ दुनूक - सासु - पुतोहुक- मधुर संबंध रहने किह यो हर -हर- खटख ट \nपिर वारमे नै  भेल। अनायास हवा बदिल  गेल। पखg3ढ़3च गोटेक  पिर  वारमे -  बाप-माए , \nबेटा-पुतोहु आ एकटा पोता। संबंध ि◌ बगड़ै क का रण भेलै इिखgएचच द  रा  आवास। \nजेहने टखg3ढ़3स बोली नवानीवाली  सासुक तेहने रहुआवाली पुतोहुक। सॱसे गामक  \nलोक सुनैत। \nअपना घरक मुँहथिर पर ठाढ़ भेल मेहथवाली किब  लपुरवालीकखgएी3 कहलकिन  - “पेट \nबोिन या लोककखgएी3 सिद  काल िक छु ने ि क छु  खगले रहै छै। तँए....। ”  \nमुँह िब जकबैत किबलपुरवाली बजली- “ गामक लेखे ओझा बताह आ ओझा लेखे  \nगाम। ” \nक लपर नवानीवाली रहुआवाली कखgएी3 देिख   िच कारी  देलिख न-  “भगवान पुतोहुओ  \nदेलिख  न तँ दीदी कखgएी3।  ”  \nआँिख  उनटबैत रहुआवाली - “अिह ना  िन मूधन कखgएी3 लो क दुसै  छै  िक  यो  अपन  घेघ  \nदेखए तब ने। ” \nडेिढ़ यापर बैसल उधोक हृद ए कुही होइत। कखनो  मुँहसँ हँसी िन कलैत तँ लगले  \nिब धुआ जाइत। मनमे उठलै - घराड़ीक कागज - पखgएलीर तँ अिछ  ये नै आ खgएीएटा -\nिस मटीक घरले झगड़ा। \n    50  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nखाता-खेसरा \nओना इिखgएचच द  रा  आवासक अंतगखg3ढ़टत दू- चािर  घर कतेक सालसँ बनैत अबै छै। मुदा ऐ  \n साल हवा उिड़ आएल जे सभकखgएी3 बनतै। चिर  -चिर  खgएढ़लपैये फामखg3ढ़ट क िब खg3चईी  तखgएलीे भेल \nजे खgएढ़एेसबला  सभ तेहरा-तेहरा छपलक। गामसेवकक सभ फामखg3ढ़ट भरा - भरा खgएईए लौ क \nपहुँिच गेल। हाथमे अपन - अपन फामखg3ढ़ट  नेने, अगनैत  परतीमे पित आनी  लगा  ठाढ़  \nभऽ गेल। नखgएईी ब र  अिब ते घुसका  फामखg3ढ़ट  बढ़ौलक।  फामखg3ढ़ट  देिख   बी डीयो  बाजल-  \n“खाता-खेसरा? ” \nचुपचाप घुसका आगू मे ठा ढ़। बगलमे फ ामखg3ढ़ट र िख   बीडीयो फे र बाजल - “ पित  आनीसँ  \nकात जाउ ?  ” \nघुसका-  “सबहक फारमपर  िल ख  देिल ऐ आ हम र रिख  देिल ऐ ? ” \nबीडीओ - “ िब ना खेसरा नखgएईी ब र च ढ़ौने पास नै  हएत। ” \nघुसका-  “पिह ने खेसरेक ओि र यान िक एक  ने केिल ऐ ?  ” \n \nसबूत \nतीन िद नसँ गामक रोहिन ये बदिल  गेल। जिह  ना रोहिन मे आम क िच खg3ू3 टा - चार, रंग-\nखgएढ़लप , बसंत पािब  मनुखg3ू3 य क। तिह ना  दस पिह या खg3ईईकपर तीिन  -तीिन  आदमी क बोझ।  \nखg3ईईेखgएइू टरपर झुलैत कुसखg3ढ़चक बाबू। कैल, चरक , िस लेब , गोल, गहुमन , िच तकाबरसँ  \nसभटा  भिर  गेल। गौआँ  चौ क छ ोिड़  गाम प किड़  लेलक  आ आनगौ आँ आिब  चौ क  \nपकिड़  लेलक। मुदा जे हउ , चाहक दो कान क खgीूईखg3इूच कखनो खा ली नै रहल।  \nसाढ़े छह बजैत- बजैत सभ हाटक दोकान जकखg3ढ़3 ठौ र पकिड़   लेलक। िक यो नव  \nपिर धानमे सिज  तँ ि क यो सफखg3ढ़टमे  साफ  कएल वखg3ूी खgएलल सँ सिज  भॲटक  बुथपर नखgएईी ब र मे  \nठाढ़ भऽ  गेल। भुटकुमरा  सेहो पित आनीमे  ठाढ़  भेल। जेना -जेना आगू क इंिज न  \nिख चै तेना -तेना अपन अिध का र देिख  भुटकुमरा क पेटमे  गुदगुदी  लगैत। जिह सँ  \nमन तर- ऊपर करैत। ससरैत-ससरैत अिग ला मुँहरापर पहुँच पुरजी बढ़ौलक।  \nपुरजी लैत खgएढ़एजाइिड ◌ ंग अफसर बाजल - “ फोटो पहचान पखgएलल ? ” \nिक छु  नै  बािज  भुटकुमरा  खुशीसँ  मुँह  नै  खोिल  वेबसीक  दखg3ढ़3त  ि◌ चआि र  देल क।  \nजेना फोटो िख चबै लए  सावधान भऽ गेल हुअए।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 51  \nदोहरबैत खgएढ़एजाइिड ◌ ंग अफसर बाजल - “ खgीूटाइभरी लाइसखg3इ3 स ? ” \n“सरकार  हम  हरबाह  छी। ” बकझ क करैत  देिख  गेटक िच तकबरा  िस पाही आिब   \nभुटकुमराक गखg3एढ़ा पकिड़   घी चने -घी चने सीमासँ बाहर कऽ  देलक।  \nभुटकुमरा बुदबुदाएल - “  कोन लपौरीमे पिड़  गेलॱ।” \nकौआक मैनजन \nजिह ना अख न आरखgएलएण क माखgएचइ य मसँ बेिस यो उखgीटटबला िश  खgएलएक बिन   गेला तिह ना  \nराजशाहीमे  मैनजन  सबहक बहाली  भेल छलिन । कुरसी पिब ते जिह ना पावर  नच ए  \nलगैत, तिह  ना कौओ -मेना , हिर णो- सुगर आ कुकुड़ो - िब लाइक मैनजनकखgएी3 पावर  \nिट कपर चिढ़  गेल। गाम महराजकखgएी3 बखg3ढ़3िट   क ए बखरो हुअए लगल। मैनजनीक  \nपावर पािब  िब  लाइ गोरसपट टक -िध यान लगबए लगल। जेहन उक नै तेहन फू क  \nभारी। जे ने बड़द जकखg3ढ़3 हर बिह   सकै ए आ ने खखg3ूी सी - बकरी ज कखg3ढ़3 खाएल जा  \nसकैए मुदा नजिर  सदित काल दूधे - छालहीपर!  \nजिह ना अपन  बेरादरी मे हिर ण -सुगर, कुकु ड़ -िब लाइ करैत तिह ना कौओ  उक  फेड़ ए  \nलगल। दोसराक जुआन किन यखg3ढ़3 देिख   उनट -फेरी क ऽ अपना घर अन ए लगल। \nमन मसोिस  सभ बरदास क रैत।  \n \nअपन कि न यखg3ढ़3कखgएी3 बलजोरी  घरसँ लऽ  जाइत देिख   बदलू कौआ क  हृदए दहि क   \nगेलै। िक छु  बजैक  आ  करै क साहसे ने  होइ। मुदा  मन  दलमिल त हुअए लगलै।  \nसोचैत-ि◌ वचारैत अपन दुखनामा  का िन -कािन  सभकखgएी3  कहलक।  \nबेरादरीमे बेसी ओहन जे पर ोछमे उिच त बजैत मुदा मैनज नक सोझामे सरखg3ूी व तीये  \nहरा जाइत! बदलू चालाकी केलक। म न दहकले रहै , बुढ़बा सभकखgएी3 छोि ड़   \nसमरथका कौआ सबहक जेर ब ना कहलक - “ भाय , जेहन दशा हमर भेल तेहने \nतँ सभकखgएी3 हेतह ? ” \nकखg3ढ़3व - कखg3ढ़3व करैत सभ बाजल -  “ एहेन अखgएचच याय सभकखgएी3 जाबे  रोकब  नै ताबे एका -\nएकी सभकखgएी3 ह एत।  ” \nजेरक  संग बदलू मै नजन  ऐठाम  िव दा  भेल। जेर  देिख  मै नजन  डोिल  गेल , घबड़ा  \nगेल! तइ  काल जइ क ौआकखgएी3  छी न कऽ  लऽ गेल रहै ओ अंग नेमे मैनजन क  \nिब  यौहती किन यखg3ढ़3कखgएी3 झॲट  पकिड़   िल ड़ी -िब ड़ी क रए लगलै। मैनज न भगै क ओ िर यान   52  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकरए लगल। तइ  बीच गखg3एढ़ा  पकिड़  बदलू पुछलक-  “कतए पड़ाइक ओिर यान  \nकरै  छखgएी3?  ” \nथरथर कपैत मैनज न बाजल - “भैया,  अपन  कि न यखg3ढ़3 लेने ज ा। पएर  पकड़ै  ि छ अ,  \nजान छोिड़  दाए। ” \nकलपैत मैनजनक  बात सुिन  बदलूक मन ठमिक  गेल। जिह न ा धधकैत  आिग मे  \nपािन  पड़लासँ िम झा जाइत मुदा  गरम ी (ताव)  रहबे करैत तिह ना  ब दलूओकखgएी3 भेल।  \nरसे-रसे गरमी किम ते रहै आिक  तइ बीच अपन किन यखg3ढ़3 मुखg3ूी क ी दैत दरबखgएइढ़ जा पर  \nआएल। बदलू मैनजनकखgएी3 पु छलक - “एहेन काज फे र ने  ते करबह ? ” \n“ नै।” \nबदलूक पखgएइईी बाजिल  - “ जिह ना सीता महरान ी लंकामे रिह तो पिव खgएलल रहली तिह  ना  \nहमहूँ छी।”  \nदोसर कौ आ बदलूकखgएी3  कहलक -  “िद न भि र क  हराएल जँ  सखg3ढ़3◌ॅझू पहर  घुिर  क ऽ घ र  \nआिब  जाए तँ ओ हरा एल नै बुझल जाइत। तिह ना....।  ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 53  \n \nरामकृऋgूषू ण मऋg2अू ड ल ‘छोटू'  \nपुखgएलल खgएलइी भरत मखgएच3 ड ल। गाम - ि◌ नमखg3ढ़टली , वा डखg3ढ़ट- १२, िज ला-  सुपौल  \n \nबाबूजी लेल \nब ा बू ज ी  ले ल  \n \nहबलदार गोरचंदक ऐ ठाम आइ फेर गुम -शुमक म ाहौल बनल छै। आइ हुनकर  \nएकलौता बेटा बलदेवक इंटरक ि र जखgएईच ट  िन कलैबला अिछ ।  \nकनी  देरक बाद बलदेव मुँह लटकेने हाथमे िर जखgएईच ट लऽ क ऽ खgएढ़एवेश केलक।  \nबलदेवकखgएी3 एते िह  खgएईी म त  नै  जे बाबूजीसँ  आँिख - मे- आँिख  िम लाबैत। ए कठाम  बलदेव  \nमुँह लटकेने ठ ाढ़ अिछ ।  जेना कोनो  पखgएची थर क मु खgएढ़लत। आ एखgएईीह र गोरचंद क आँिख   \nलाल - लाल जेना बुझाइत दुगो आिगक गोला ओ करा चेहरापर अ िछ ।  \nबलदेवक माए खg3ूए या मवती, िखg3ूी थ  ित  कखgएी3 भखg3ढ़3ि◌ प पित क गुखg3ूी सा  याद क रैत िस हिर  उठै  \nछिथ । खg3ूए यामवती तुरखgएचच ते बलदेव लग जा  बलदेवक हाथसँ िर जखgएईच टबला पचखg3ढ़च  लऽ  \nचहैक उठल , आ पित  िद सन  तािक  बाजिल - “यौ-यौ देिख यौ, अपन बलदेव  \nसकेखgएच3 ड  िक लाससँ पास भेल।  ” \nगोरचंद िर जखgएईच ट  छीन बाजल-  “हम जानै छी , ई आवारा , बकलेल हखgएईी म र नाक  \nकटाओत, हखgएईी म र सभ अरमानपर पािन  फेर देत। हम सोचने रहॱ ई हखgएईी म र नाओं  \nरौशन  क रत। तब हमहूँ गवखg3ढ़टसँ सीना  फुला कऽ  क िह  ित ऐ ि क  हम रो  बेटा दोसर क  \nबेटा ज कखg3ढ़3 इंिज  िन यर , डॉखgएइू ट र , दरौगा अि छ । मगर - मगर ई कहखg3ढ़3 .... नसीब  \nहमरा। ” कहैत -कहैत कानए  लगल गोरचंद।  \nजेना- तेना बलदेवक एडिम शन शहरक  एगो  कॉलेजमे  भेल। ओइ कॉलेजमे ब ी.ए.   54  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nइित  हाससँ पढ़ाइ कर ए लगल। हँसैत-हँसैत साल िब  त गेलै। मगर बलदेवमे कोनो  \nपिर वतखg3ढ़टन नै  भेल। उ ओनािह ए  रहल। मुदा  पढ़ाइ क सम ए बीत  गेल। पाटखg3ढ़ट-वनक  \nपरीखgएलएा भेल। ऐबे र जे ना -तेना परी खgएलएामे  दे कसी मा रैत पास तँ  भऽ  गेल। घरपर  \nबापक डखg3ढ़3 ट -फटकारसँ  ओक रा  कानपर  तँ जूऔ  ने  िट कै। समए  फे र िब तैत  \nगेल। आब बलदेव पाटखg3ढ़ट-टू केर िव खg3एी ाथखg3ढ़च  भेल। ऐबेर कॉलेज क िक छु िव खg3एीाथखg3ढ़च  \nआगरा ताज महल देखए वा खg3ूी ते जाइक खgएढ़एोखg3ईटाम ब नेलक। जइमे बलदेव अपनो  \nनाओं िल खाओत। तइले सभ िव खg3एीाथीकखgएी3 एक - एक हजार  खgएढ़लपैया जमा  कर ए  \nपड़त।  \nबलदेव अपन बाबुजीकखgएी3 कहलक मुदा ओ साफे मना क ऽ देलिख  न। माएकखgएी3 बहुते  \nकिह  बलदेव अपन बाबूजीकखgएी3  मनेलक।  \nओ िद न आिब  गेल। आइ दुबिज या गाड़ी सँ याखgएलला कएल जेतै। एमहर गोरचंद  \nअपन बलदेवसँ कहलक िक  ओ  बारह  बजे ओकरा  ए क  हजार  खgएढ़लपैया कतौसँ, \nकेनािह ओ  खg3ूट यवखg3ूी था  कऽ द ऽ देतै। पर  ई ि क  बा रह बिज  गेलै, अखैन तक  \nगोरचंद थानासँ आपस नै  आएल। घरपर  बलदेव गुखg3ूी सा सँ अपन बाप कखgएी3 बहुत  \nभला - बुरा कहए लगल। माए खg3ूए या मवती जवान बेटाक मुँहसँ, अपन भगवान जकखg3ढ़3  \nदुखgएईच हा क बारे मे जली - कुखg3एढ़ी सुिन   आँिख सँ म ोती जकखg3ढ़3  नो र िग  रबए लगिल । तखने  \nबलदेवक जोरदार अवाज -  “माए- माए, देखिल हॴ बाबूक करतुत ,  हखgएईी मर बेइखgएइढ़ ज त \nकरा देलक , पुरे क ॉलेजमे। आब... आब हम केना कॉलेजमे.....?  ”  \nगुखg3ूी सा मे बलदेव अपन साइिकल िन  कािल चिल  पड़ल थाना तरफ। थाना पहुँचैत \nबलदेव देखै छै। ओक र बाबूजी  एगो  दरोगा क गोर द ाबैत छै आ बजै छै - “ हुजुर-\nहुजुर भऽ सकै तँ पानसौ खgएढ़लपैया पखg3इ3चा दऽ ि◌ दअ। आ हुजुर आइ हमरा कनी  \nजलदीए घर जेबाक  अिछ । हखgएईी म र बेटा आइ दुबिज या ग ड़ी सँ आगर ा जाइ छै। ” \nदरोगा गोरखनाथ अपन र ौब झाड़ैत - “चुप सार , बिढ़ यासँ जखg3ढ़3 तैले आबै नै छौ आ  \nबेटाकखgएी3 आगरा घुमैले भेजै छखgएी3। आ ई की जखैन देखू तखैन बेटाले पैसा मखg3ढ़ीग ए  \nलगै छी। किह यो ओकर एडिम शनले तँ किह यो कपड़ाले किह यो साइिकल ले , ई -  \nई की ि छ औ। एतए  तोहर बापक  खजाना  नै छौ बड़ ा मेहनतसँ आ बड़ा  िर खgएइू स पर  \nघूसक पैसा आबै छै , हराममे नै। चल िस करेट धरा। ” \nगोरचंद फफिक - फफिक  कानए  लगल-  “ हुजुर एखg3टएे  घंटा बचल छै  हखgएईी म र  \nबेटा....।  ”  \n“चुप चल िस क रेट धरा। भखg3ढ़3 ड़मे जाउ  तोहर बेटा। हूं, बड़ा आ एल आग रा   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 55  \nघुमबैबला। चल -चल जखg3ढ़3◌ॅत आ सुन, ई ले एकसौ खgएढ़लपैया। बाजार सँ  ि क  छु  स खgएईए ज ी  \nकीन कऽ  हखgएईी म रा  घर पहुँचा  आ  आ  कनी  हखgएईी म र  बेटा गोलुआ कखgएी3 खg3ूी कूलसँ लाइब \nिल हखg3इ3। ” \nकनीख न खgएढ़लि क   कऽ फेर बाजल-  “ तब देखबै सखg3ढ़3झमे कुछ पैसा बेबखg3ूी था  करबौ। \nजो- जो भाग....।  ” \nएते सुिन  बलदेवक भखgएीीह फरिक   उठल ओकर सभ बाप परक गुखg3ूी सा  दरोगापर  \nआिब  गेल। मन मािन  होइ ओकरा बगलक बंदू क उठाए धखg3ढ़3इ - धखg3ढ़3इ गोली दरोगाक  \nभेजामे उतािर  देत। पर बेचारा िक  कऽ  सकैत। चुपचाप घरक िद स िव दा  भेल \nआ कसम खा  लेलक। आइसँ प ढ़ब आ िस फखg3ढ़ट  पढ़ब।  अपन  बापक  ऐ  अपमान क  \nबदला हम कलखgएइू ट र बिन  कऽ  लेब। आब ने  जािन  बलदेवमे कोन  श िखgएइू त   आिब   \nगेलै, सभ िक छु छो िड़  सभसँ नाता तोिड़  िस फखg3ढ़ट िक  ताबसँ नाता जोिड़  लेलक।  56  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nमुऋgूअ2ाजी \nरेवाज \nखgएढ़लक ....। \nऊँक नै लगा  सकै छँ  तखgएीी।  \nरामरीत पासवानक  मुइलाक पछाित , भिर गाम क लोक ओक र अंगन ासँ दुरा धि र \nसोहरल छल। िवधवाकखgएी3 सखg3ढ़ीखgएचीवना देबा क लेल।  \nमुदा ओकर िदयादवादकखgएी3  लगलै कठाइन।  \nदरअसल मािलक मुखgएलीार क ई भीड़ तँ जुटल रहै बजरं गीक  सहयोगमे। बजरंगी , \nरामरीतक  छोट भाए , मािलक - मुखgएइूतारक पाछु  चटुआ आ  अखनुक  वाडखg3ढ़ट सदखg3ूीय।  \nओ भैयारी िनभेबाक  नै , घराड़ी हड़पबाक  फेरमे  छल , िकएक तँ रामरीत कखgएी3 बेटा नै \nछलै। \nओकर नजिर रहै रा मरीतक छः कखg3एइा घरारी  पर , तखgएी3 सभकखgएी3 जुटा लेने छल , \nगवाहक खgएढ़लपमे, भिवखg3ू3यक लेल। आ लहास उठेबासँ पिहने फरमा न सुना दे◌ेने  छल - \nआिग जे देतै आ  खgएलइाखg3एू  जे करतै, घरारीक अ िधकार ी तँ उएह ने  हेतै। \nसमवे त खg3ूीवीकृितये मुड़ी डोलल छल - हँ...। \nचलु-चलु लहास उठबै जाउ, बेशी िवलखgएईीब नीक  नै।  \nबजरंगी , कोहा उठाबऽ।  \nनै, िकखg3चएहुँ नै। िवधवा क आ खg3चईोश क खg3ूीवर कखgएी3 सुिन सभ श खg3ढ़ीत भऽ गेल।  \nमंजुला, कोहा उठा आ आि ग ले। अपन िपताक हृदयक  एक  माखgएलल टुक ड़ी अि छ \nओ। आिग उएह  देत। \nठीक छै , चलु...।  \nमुखा िखgएइएन हमहॴ देब िपता हमर  छिथ , हुनक अंश  हम छी , बजरंगी कखg3टएा  तँ हुनक \nसखgएईीबखgएचचधी माखgएलल छिथन।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 57  \nईह... जेना रामरीतक बेटा रहिथन , अिधकार जताबऽ  एलीहे। दबल खg3ूीवर भीड़क \nबीचमे सँ सुनाएल। \nबेटा नै छी तखgएी3 ि क , हम तँ हुनके रखgएइूतबीजक  पदापखg3ढ़टण छी। ओ िनपुखgएलल छिथ , मुदा \nिनःसंतान नै। \nआइ सँ अही रेवाजक  शु खgएढ़लआत बुझू।  \nआ संग के  देतौ? \nिनपुतराहा सभ। \n \n \nदरेग \nकारक  पखg3एढ़ा खुिजते िचखgएईचका कखgएी3 ओ कर द ादीमखg3ढ़3 आखgीएढ़ािदत होइत कोरामे लेलिन।  \nअहा! देिखयौ तँ कते फ किसयािर का िट रहल अिछ  नेना। एगदमसँ लहालोट भऽ  \nगेल अिछ।  \n- ऐँ यै कि नयखg3ढ़3 , बौआकखgएी3 दूध लगा लेबै से नै? \n- मखg3ढ़3 , दुध कहखg3ढ़3 हो इ छै , ओ तँ किहया ने सुखा गेलै। \n- तँ डॉखgएइूटरसँ नै पुछिलऐ दुध  हेबाक उपाए ? \n-ओ तँ बतौलक , मुदा...! जखन बजखgएढ़ीआ दुधसँ पलाइये जाएत तँ िचखgएचचता कोन ? \n-ऐँ यै , कतेक िनसोख छी  अहखg3ढ़3 , कहू तँ अखgएईूपन दुध  केन ा छोड़ ा देिलऐ ?  \n- मखg3ढ़3 , ई नै बुझिथन ने ,  दुध िपयेलासँ िफगर खर ाब भऽ जाइत छै।  \n-हँ यै, हम अंखg3ईटेिजया शखgएईएद तँ ठीके नै बुझबै। मुदा एतेक जखgएढ़ल र बुझबामे अबै ए  \nजे दुध नै सुखेलैए। ओ  तँ  कोन ो ने  कोनो  खgएढ़लपखgएी3  सभ ठाम  भेिटये जाइ छै। ...जँ  \nसुखा गेलैए तँ माएक  ममता। \n \nभूख \nसतबरतीक मोहर अपनापर लगेबाक लेल ओ नै जािन कतेको साउस आ माए कखgएी3  \nआरोिपत कएलक। एतेक ध ि र जे कोनो किनयखg3ढ़3 - बहुिरयाकखgएी3 सेहो नै  छोड़लक।  \nओकरापर  संदेह तँ  भिर गौँआ  क रए  मुदा ओक र छुटल मुँहक  सोझखg3ढ़3 सभ अखgएईूपन -\nअखgएईूपन मुँह बखg3चए राखैमे बुिधयारी  बुझए।   58  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nअसलमे ओकर  घरबलाक सेना क नो करीसँ छुखg3एढ़ीक अभाव  आ ओक र सुखg3चएरता गा मे  \nभिर नै , अनगॱओं छओँड़ा  सबहक आ कषखg3ढ़टणक केखgएचचखgीूढ़ बिन  गेल छल। \n  \nएक िदन गाम भिर क बुजुगखg3ढ़ट आ कािबल लोक सभ बैसारमे बजा ओकरा खूब  \nखgएल3ान देलक।  \nओ िनखgएलढ़य कएलक जे हम ऐ न रकसँ मुिखgएइूत हेतु ऐ गामकखgएी3 छो िड़ देब। मुदा  \nअपन क कखg3ढ़टश शखgएईएदवाण छ ोड़ैत गौँआ  सभकखgएी3 सुनौलक -  एँ, ऐ गामक  कोन  घर क  \nबेटी, पुतोहु हाट-बजार आि क मेला जा कऽ  नै  घुिम अबै ए। मुदा  हम तँ आइ  \nधिर अपन घ रसँ दुरापर  तक नै अबै  छी। कहू तँ िकयो पाहुन - परक  वा भखgएी3ट  \nकेिनहार अबैए तँ ि क ओ करा  अपन घरसँ भगा  िदऐ ? \n-यै, ककरो  घर  अएबासँ  नै  रो कबै , मुदा ओकर ा संग  अपन  रं ग - रभसकखgएी3 तँ रोि क  \nसकैत छी। मुिखयैन  दबले जीहे मुँह खोलने छलीह। फेर हँ , सबहक बेटी ,  \nपुतोहु अपन साउस  माएक संग कतौ जा घुमैए आ फेर घरमे इखgएइढ़जितक संग  \nवास करैए। ककर ो िक छु नै  भेलैए आइ धिर।  \n- अहखg3ढ़3 तँ घरे भिरमे रिह पेट कऽ लेलॱ। छीः छी , नै जािन जे को न जाित  \nधमखg3ढ़टक बीआ  बागल हएत। अह खg3ढ़3क  घरबला पिछला साल िदयाबातीक  छुखg3एढ़ीमे  आएल  \nछल आ फे र अिगला मास िदयेबातीमे आओत। की अहखg3ढ़3  ओक रा सोगाइतमे देबा क  \nलेल रखने छी ई अनजनु आ िच खgएईचका।  \n-बुझा देथुन ने ईएह सभ। हम तँ तार  पठा , फोन क ऽ थािक  गेलॱ जे न ोकरी  तँ  \nबुढ़ारी धि र हेतै मुदा जु आनी फेर  घुिम कऽ  ि कखg3चएौ नै  एतै। हम  पेट तँ मेटा  लेब  \nमुदा जखन देहक भूख लगतै तँ ओ फेर छोिड़ चल जेतै नोक रीपर। हमरा के  \nसखgएईीहारत ? \n \nिवजातीय \nपुरे पहाड़ीपर शुखgएचचयता पसिर गेल छल। ऊपर  मेघमे खg3ूीयाहपन , हवाक सखg3ढ़3ए - सखg3ढ़3ए  \nखg3ूीवर  जोड़ीकखgएी3  आओ र मजेदा र समैक अनुभूित कर ा रहल छल।  \n-यौ ठीके  कहै छिलऐ , हम तँ एतेक दू र धि र कखgएईचपनो नै करै  छलॱ जे  पहाड़ आ  \nजंगल िजनगीकखgएी3  खुशनुमा  बना सकै ए।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 59  \n-आह! कतेक  मजेदार  खgएलएण।  \nिबआह िजनगी कखgएी3 नवदशखg3ढ़टन  दैछ आ तक र पछा ितक िदन - राित खgएढ़एकृितक कोरा मे  \nजीवनक सखgएईीपूणखg3ढ़टताक सुखgएचचदर अनुभूित कर ा रहल अि छ।  \n-यै, अहखg3ढ़3कखgएी3 ई बुझल अिछ जे चोरा कऽ कएल खgएढ़एेम िबआह आनखgएचचद क पछाित  \nखg3ूीवगखg3ढ़टक रखg3ूीता सेहो खोिल छोड़ै ए।  \n-हँ यौ, तँ िकएक  ने  ऐ समाज क ड खg3ढ़ीगसँ अपना कखgएी3 बच ा , ऐ खgएलएणकखgएी3  जीवन क  \nअिखgएचचतम खgएलएण बना  ली। सोहाग तँ अचल रहत।  \n \nर ा/gफ0फ /gफलल भ ि /gऑ70 त  \nसीमाक मानवीय कटु सखgएईीबखgएचचध ओ करा  आलोचना क पाखgएलल बना  देने रहए। ए कसर  \nआ खg3ूीवतंखgएलल मुदा मखg3ूीत जीवन ज ीबामे खgएढ़एसखg3चए रहै छल।  \n  \nिबआहक पछा ित एकबे र फे र ओ सामािज क आलोचनाक  िश कार  भऽ गेल। िकए क  \nतँ ऐ नव दखgएईीपितक घर  खुजैत सभ नै देिख   पबै। \nआइ पितक जेब ाक  छखg3एइम  मास बीित  रहल छलै ि क ओ  सुखgएचचदर  पुखgएललक  जखgएचचमसँ  \nखgएढ़एसखg3चए भऽ पितकखgएी3 सूचन ाथखg3ढ़ट पखgएलल िलखैत मोन मे सोिच  रहल छ िल-  ऐ िचखg3एइी कखgएी3  \nडाकघर धि र पहुँचाओत के ?  \nिकएक तँ ओ कर ए काक ी जीवन पित माखgएललपर केिखgएचचखgीूढ़त हेबाक कारणे सभ  ओक रा  \nसमाजक सुखgएचचदर काटुखg3ढ़टन माखgएलल  बुझै।  \n “डािकया...” शखgएईएद सुिन ओ दु खg3चएा डेगे  सोइरी घरसँ बहरा एल।  \nडािकयाक पखgएलल  देबाक लेल बढ़ल हाथ ठम िकते ओ  िबजलीक करेखgएचचट क गितये पखgएलल  \nलऽ फाड़लक - \n“खेद अिछ - अहखg3ढ़3क पितक रणखgएलएेखgएललमे शहीद भऽ गेलासँ हम सभ एकटा वी रपुखgएलल  \nहेरा लेलॱ अिछ।”  \nबाप रे! कखgएढ़ीण  िचखgएची कार ...!  घरबैया, सर-समाजक सखg3ढ़ीखgएचीवना क  बीच मीिडयाकमखg3ढ़च क  \nखgएढ़एखg3टट ... खgएढ़एितिखg3चईया जनबाक लेल।  \nपखgएललकार सबहक खgएढ़एखg3टट क उतारा दैत - \n“नै, भारत मखg3ढ़3 अपन रखgएलएाथखg3ढ़ट एकटा आ ओर  सैिनक ठाढ़ कऽ  लेलक अिछ। ” \n   60  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nरामलोचन ठा कुर  \nजखgएचचम १८ माचखg3ढ़ट १९४९ ई.पिलमोहन , मधुबनीमे। विरखgीटइ किव , रंगकमखg3ढ़च , सखgएईीपादक , \nसमीखgएलएक। भाषाइ आखgएचचदोलनमे सिखg3चईय भागीदारी। खgएढ़एकाि शत कृित - इितहासहखgएचचता , \nमािटपािनक गीत, देशक ना म छल सोन िच ड़ैया, अपूवखg3ढ़ल (किवता संखg3ईटह ) , बेताल  \nकथा ( खg3ूटयंखgएइएय ), मैिथली लोक कथा (लोककथा ) , खgएढ़एितखgएचइविन (अनुिदत किवता) , जा \nसकै छी , िकखgएचचतु िकए  जाउ (अ नुिदत क िवता) , लाख खgएढ़एखg3टट अनुखgएलीिरत ( किवता) , \nजादूगर (अनुवाद ) , खg3ूीमृितक धोखरल रंग (संखg3ूीमरणाखgएचीम क िनबखgएचचध ) , आंिख मुनने:  \nआंिख खोलने ( िनबखgएचचध )। अनुवाद लेल भाषा- भारती सखgएईीमान २००३ -०४ \n(सी.आइ.आइ.एल. , मैसूर) “जा सकै छी , िकखgएचचतु िक ए जाउ ”- शिखgएइूत  \nचखg3एढ़ोपाखgएचइयायक बखg3ढ़ीखgएइए ला किवता - संखg3ईटहक मैिथली अनुवाद लेल  खgएढ़एाखgएईूत। िवदेह  \nसमानाखgएचचतर सािहखgएचीय अकादे मी अनुवाद  पुरखg3ूीकार  २०१२ [ िवदेह सािहखgएचीय सखgएईीमा न \n(वैकिखgएईचपक  सािहखgएचीय अ कादेमी  पुरखg3ूीक ार  खgएढ़लपखgएी3 खgएढ़एिसखg3एू )] “पखg3ए3ानदीक  माझी ”- बखg3ढ़ीखgएइएलासँ \nमैिथली अनुवाद, बखg3ढ़ीखgएइएला - उपखgएचचयास -  मािनक बं खg3एीोपाखgएचइयाय , लेल  खgएढ़एाखgएईूत।  \n \nिगरिगट \nबैशाखक ठहा ठही दुपहिरयामे अपन आ  अपन गभखg3ढ़टवती खg3ूीखgएलली क आहारक  जोगा र क ए  \nजखन खgएलइीमान िग रिगट अपन डे रा घुरलाह तँ देखैत छिथ जे पखgएइईी घोघना \nलटकओने बैसल छिथन। बेर - बेर ए कर  कार ण पुछला उखgएलीर  पखgएइईी क मओ न भंग नै  \nभेलिन तँ ओ िखिसया कऽ बजलाह-  एिहना घोघना फुलओने  रहब तँ लोक ि क  \nअगरजानी  जनैए जे  अहखg3ढ़3क  मन क बात बूिझ लेत।  \nपखgएइईी ओिहना िवधुआएल भनभनेलीह -  लोक बुिझए कऽ की करत ? जँ सिरपहुँ \nलोककखgएी3 हमर  कचोट क िचखgएचचता छै तँ सखgएली क रओ।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 61  \n- एक  सखgएली , दोसर सखgएली , तेसर सखgएली , अहखg3ढ़3क कहल जे नै क रए  से असी कुंड  \nनकखg3ढ़टमे पड़ए। आबो तँ बाजब ? िगरिगट आ खgएचीमसमपखg3ढ़टण क ऽ देलिन।  \nपखgएइईी खखास करैत बजलिथन - चलू हमरा लोकि न अखन एइ देशसँ चिल चली।  \nिगरिगट छगुखgएचचतामे  पिड़ गेलाह। “ आिखर  कून  एहेन  बात भेलैक जे  हमरा  \nलोकिनकखgएी3 अपन  जखgएचचमभूिम  छोिड़  चिल जेबाक  चाही ?” \nपखgएइईीक पारा  गमखg3ढ़ट भऽ गेलिन। “ किनयो जे खgएल3ानक छूित रहैत तँ ई पूछए नै  \nपड़ैत। आिखर कुनू ज ाित जखgएचचतुक  अपन  पिरचय रहैत छै क , िवशेषता रहैत  \nछैक। जँ सएह ने बचतै तँ लोक कखgएी3 लाजे मिर  नै जा  हेतैक ?  \n- अहखg3ढ़3क कहबाक अथखg3ढ़ट हमरा नै बुझैमे आएल। हमरा लोकिन अपन रं ग बदलाक  \nलेल िवखgएइटयात छी। पिरवेशक अ नुसार रंग  बदलबाक पटुता हमरा लोकिन मे  \nजखgएचचमजात होइए ... \n-मुदा ताहूमे हम सभ पाछू  पिड़ गेलॱ... पखgएइईी बीचेसँ लोिक लेलिथन।  \n- अहखg3ढ़3 ि क नेता लोकि नक बात कऽ  रहल छी ?- िगरिगट क खgएढ़एखg3टट भेल।  \n-तँ आर क कर ? आइ- कािलक नेता लोक िनक ब राबरी करबा क दखgएलएता िक हम रा  \nलोकिनमे रिह  गेलए ?  \nिगरिग टकखgएी3  बड़ जो रसँ हँसी लािग गेलिन। ओ  ठहाका  दैत बजलाह - तँए ने कहैत  \nछैक  खg3ूीखgएललीगणक  बुइध। हम रा लो किनकखgएी3  तँ  ऐ  मे  खgएढ़एसखg3चएता हेबाक  चाही।  कहबीयो  \nछैक जे  दस टके नै िनतराइ , दस समाङ े िनतराइ।  \n \nभ ा र त  र /gऑ7ल  \nमृखgएचीयु श खgएईलयापर पड़ल - पड़ल भीखg3ू3म िपतामह  सोिच रहल छलाह जे  अखgएचचयायी कौरव क  \nसंग दऽ ओ  नी क नै  केलिन। आ गामी इितहास हुनका  किहयो खgएलएम ा नै  करत।  \nअखgएचचतमे ओ फेर हिथयार उठेबाक आ पाखgएच3डव िदससँ लड़बाक घोषणा केलिन। ई  \nगखgएईूप जखन  दुयखg3इढ़धनक  का न तक  गेलै तँ  पिहने तँ ओ घबड़ा एल ि कखgएचचतु पखgएलढ़ात्  \nशकुनी क संग पराम शखg3ढ़ट कए दोसर िद न हिखg3ूीतनापुरमे िवराट सभाक  आयोजन  \nकेलक। ऐ सभामे ओ  भीखg3ू3म िपतामहकखgएी3  एगो  पैघ खgएढ़एशिखg3ूीतक संग “ भारत रखgएइई ”क  \nउपािधसँ अलंकृत केलक।  कहल  जाइछ  जे तक र  बाद जे  भी खg3ू3म िपतामह मओ न  \nवखg3ढ़एत धारण केलिन से जा  जीलाह मुँह नै खोललिन।   62  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 63  \n \nपरमेऋg2झअर कापिड़  \nसतबरती \nआभा आ  मनु क  खgएढ़एेम ज गजािहर  छल। दहेज  दुनू क िब  आहमे भदवा  बिन  गेल।  \nआभाक बाबू ओकर  िब आह सुमनसँ कऽ ि निफि कर भ ऽ गेलाह। \n- अनकोसँ खgएढ़एेम चलै छल तैयो सतवरतीए छी आभा ? \n- तँ की। खgएढ़एेम लोक  मनसँ क रैछ। हम  कोनो  देह समपखg3ढ़टण केिलऐ।  \n-आब जँ मौ का भेटौ ? \nआभा मौला जाइछ - धुर छोड़ िबसरल रा ग।... कहखg3ढ़3 के  बात कहखg3ढ़3 िबला गेल।  \n-तँ ठीके  िबसिर गेलही ?  \n- ईखg3ूीस ! शूल कहु िबसरइ।... ओहो िहयाक कीयामे बखgएचचद।   64  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nअमरनाथ  \n१९७५ ई. मे \" खgएलएिणका \" िवहिन कथा संखg3ईटह खgएढ़एकाि शत। हाखg3ूीय कथाकार।  \n \nदेह \nसखg3ढ़3झक लुकझुकमे लाल भौजीकखgएी3 घामसँ न हाएल धरफड़ाएल चल अबैत \nदेखिल यिन। खgएढ़ीकलॱ। पुछिलयिन - “ भौजी अहखg3ढ़3 ? ” \n“की पु छैत छी!  मंगल छै से हनुम ानजी मिखgएचचदर  गेल रही।  बुझिलऐ नै, सखg3ढ़3झ \nभऽ गेलै। ”  \nहुनका डे राएल देिख कऽ  कहिलयिन - “से ठीके! सुनसान  सड़कपर  लुटपाट \nबिढ़ गेल छै। ” \nअपन शरी र िदस देखैत कहलिन-  “से कोन गहना पिहरने  छी ? ..कोन  \nखgएढ़ीपैखgएईलया रहैए ?... ”  \n“तखन? ” \n“तखन? अहखg3ढ़3 की बुझबैक !...मौगी क लेल देहे जंजाल छै! ” \n \nिपयास \n“हे, कने ए क खgएइएलास पािन िद अ। ” \n“घैलामे पािन ठि र गेल हेतै। चुपचाप सुित रहू। देखू तँ , पएर उघारे  \nअिछ। कखgएईीबल ओढ़ा दैत छी। बाहरमे पाला खसै छै। मन माइर कऽ सुित  \nरहू।”  \n“ पचासी वषखg3ढ़टक भेलॱ। अहखg3ढ़3  एना किहयो उपदेश देने छलॱ! बएस बढ़ल तँ   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 65  \nपखgएइईीक धमखg3ढ़ट िबसिर गेलॱ। ” \n“आब िलअ , िनशाभाग र ाितमे धमखg3ढ़ट बुझबए  लगलाह। उकासी होइए। ठरल  \nपािन पीयब तँ हफनी बिढ़ जाएत। सुित रहू।... कहू तँ, जाड़मे कतौ लोक कखgएी3  \nएते िपयास लगलैए। ” \n“आब िहनका  के  बुझौतिन? एकटा िपयासे तँ छै जे  नै मेटाइ छै। ” \n \n/gफ0इ व ी च  ऑ फ  \nमोबाइलमे इजोत भेलै । कने पिहने घनघनेलै। अथवा दुनू एके संगे भेलै।  \nदेखलिन तँ पखgएइईीक एस .एम.एस. छलिन - \n“मोबाइलक अदला- बदली भऽ गेल। अहखg3ढ़3क मोबाइल हमरा लगमे अिछ।  \nआ◌ेइमे रंग -िबरंगी म िहला सबहक फोटो अि छ।... अहखg3ढ़3 हमरा एते िद न अखgएचचहा रमे  \nरखने छलॱ।  आ◌ेइमे खg3ूीवीटी  अखg3ईटवालक  सेहो फ ोटो छै, जकर  आँिख  नचैत रहै  \nछै। हम बैसल रहैवाली मिहला नै छी जे  नेप चुबबैत सिह लेब। से बूिझ  िलअ!  \n” \nपिहने नस तनेलिन। खg3चईोधमे  िहनक र ना क फ ड़क ऽ लगलिन। मोबाइलक  \nबटनकखgएी3 दबलिन। जबाब टाइप करए  लगलाह - \n“ अहखg3ढ़3 तँ छोटसन बातपर धरती - आसमान एक कऽ देिलऐ। एहेन सन खg3चईम  \nजे अहखg3ढ़3क िसउँथमे िसनुर देलॱ तँ सॱसे अहॴ क इखgएइीछासँ चली। ... जे जे मौगी  \nनीक  लगैत गेल, फोटो लैत गेिलऐ। त कर  कैि फयत की ? ”..पठा देलिथन  \nएस.एम.एस.। \nतखgएचीकाले पखgएइईीक जबाब अएलिन , “ अहखg3ढ़3 तँ ितलकखgएी3 ताड़ बना देिलऐक। मन  \nसुगबुगाएल तँ पुछबो नै कखgएढ़ल। ओना वएह लड़ैए जकर  पए रमे ताकित रहैत छै!  \nसे हमरामे जिहया होएत , जबाब देब। ” \nएस.एम.एस. दू बेर पढ़लिन आ मोबाइलक खg3ूीवीच  ऑफ क ऽ लेलिन।  \nिगरिगट \nएसकरे रहिथ। बाजार जाइले बरामदापर अएलाह तँ जेना लगलिन जे \n“भट” आबाज भेलैक।  पिहने बखg3ढ़3िहपर  िग रिगट खसलिन आ फेर  नीचखg3ढ़3मे  खिस  \nपड़लैक। मिर गेलैक ? नै, संचार भेलैक, ससिर कऽ देबालपर चल गेलैक।  \nकटलकिन तँ ने!  फेर  भेलिन जे  कटने  रिहतिन तँ िबसिबसाइत रिहतिन। तथािप  66  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nिगरिगट खसै छै  तँ ि कछु होइ छै!  ...िकछु होइ छै ? मरबाक पूवखg3ढ़ट सूचना  सेहो  \nभऽ सकै छै। म न पाड़ऽ लगलाह , पंिडत बाबा रटौने रहिथन - पतित जॱ \nपखgएईचली ... पति त जॱ पखgएईचली ...आगखg3ढ़3 मोन नै  पड़लिन। ...ओह, ई सभ पुरना बात भेलै। \nपएरपर ि क कतहु खसै छै  तँ धन क खgएलएित  होइ छै।  पीठपर िक  माथपर तँ लो क  \nमिर जाइये  ...ओह, फेर  वएह पुर ना बात! मोन  पड़लिन िग रिगट खसै छलै तँ  \nलोक गंगाजल ि छटैत छल। आब  िलअ , ई गंगाजल कतए  सँ अनताह ? देबालपर \nएक -दूटा िगरिगट रहए। ई िचखgएचचहबाक  खgएढ़एयास करए लगलाह जे कोन ि गरिगट  \nखसल रहिन। िगरिगटकखgएी3 देखैत -देखैत लगलिन जे िहनकर मनमे िग रिगट ससिर  \nरहल छिखgएचच ह । \n \nफॲफ \n“गै धोिछया  खोल केबाड़ी! ...खोल, खोलै छैँ िक तोिड़  िदयौ केबाड़ी। ”, \nकहैत-कहैत लुढ़िक गेल। उठल। केबाड़ी खुजलै। एकर मुँह भभकैत रहए। \nबाजल- “ला जे देबखgएी3 दू मुखg3एइी अखg3चए , से दे!... जखgएईचदी कर , नै तँ ठॲठी दािब  देबै।” \nकतेक झाड़ -फूक भेलै, टोना-टोटका करौलकै मुदा एकर पीनाइ नै छुटलै।  \nघरवालीक म न अप रितभ भऽ  गेलै। कहलकै -  “ जे कमाइ  छैँ  से उड़ा  लै छैँ!  \nरोटी कतए सँ जुटतै ? ” \n“गै छु छनिरया , ला जएह छौह सएह ला। एक धा री मा िटये ला, सएह \nभकिस लेबै।” \nभीतर गेिल। दािल गरम  क एलक। िछपलीमे रोटी आ  बाटीमे दािल लऽ  क ऽ  \nआएिल। बाजिल-  “जा, आब की करबै ? मरदबा भुइयखgएी3मे पड़ले-पड़ल फॲफ काटए  \nलागल। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 67  \n \nचऋg2अूडेऋg2झअर खऋgू6ू \nचेिकङ \nबजार िदससँ आिब थाना  चौ क होइत, खg3ईईेजरी िदस जाइत रही। थाना चौ कपर  \nभीड़ देिख  िक छु काल क लेल हमहूँ ठमिक  गेलॱ। \n  \nओना थाना चौ कपर ब रोबिर भीड़ होइत रहैत छै क , किहयो काल क ऽ िक छु  \nअपराधी पकि ड़ कऽ  आनल जाइत अिछ  तँ ि कछु  कालक  लेल भीड़  होइत \nअिछ। किहयो काल क ऽ हड़तालीक िग रखgएईटतारीक लेल भीड़ होइत अिछ।  \n मुदा आइ से सभ नै छल। बहुत रास म ोटर साइिकल थाना पि रसरमे पक ड़ा  \nकऽ राखल छलै आ जक र सभ कागच -पता ठीक -ठाक तकरा छोिड़ देल जाइत \nरहै। \nथानाक गेटपर  दजखg3ढ़टनसँ बेसी  सैपक जवा न आ  ि कछु  िबहार  पुिलस। ओइ बाट  \nधऽ कऽ \n जतेक मोटर साइिकल चलैत छल , सभकखgएी3 रोकैत छल आ कागच -पता \nदेखल जाइत रहै। कागज- पता देखबा लेल फराकसँ पुिलस हािकम सभ छला। \nओना ि कछु  लोक कखgएी3 कागच - पता ठीक -ठाक  रहला बादो  ि कछु  कालक  लेल िबलमा  \nलैत रहै, बादमे ओकर ा सभकखgएी3 केना छोड़ल जाइत रहै से नै कहब।  \nएकटा बीस - बाइस वषखg3ढ़टक जुआन  छौड़ ाक  मोटरसाइिकलक  चेि कङ  गेटपर  भऽ  गेल  \nरहै, ओकर सभ का गच - पखgएलीर ठीक -ठाक रहै , तैयो ओकरा भीतर लऽ गेलै। ओ  \nछौड़ा गरजऽ  लागल, जखन हमर सभ कागच - पखgएलीर ठीक  अि छ तखन ई  \nिकएक। ओक रा जोरसँ बजलापर आ◌ेइमे सँ एकटा  हािकम  तरा - तिर पखg3ढ़3च थापर  \nलगा देलकै आ थाना क हाजतमे ठेल  देलकै। ओ जहखg3ढ़3 - तहखg3ढ़3 फोन कएलक।  \nता हम खg3ईईेजरी िदस िबदा भऽ गेल रही। आधा घंटाक बाद घुरलापर देखल जे  \nथाना चौकपर  साफ सुखg3चए -साम भऽ गेल छल। \n \nकछमछी  68  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nकमखg3ढ़टचारी  सबहक महासंघक  आखgीएइा नपर आइ पचास िदनसँ हड़ताल चिल रहल  \nछल। \nसमझौता होएबाक क ोनो न ामे नै  रहै। सभ िदन धर ना - खgएढ़एदशखg3ढ़टन चलैत रहै।  \nबेसी िदन हड़ताल रहलासँ कमखg3ढ़टचार ी सभ दुबरा  गेल छल। बिनया -बेकाल मास  \nिदन धिर  तँ कहुन ा क ऽ कऽ  उधारी  दऽ  कऽ  सखgएईीहारने रहै। मुदा  आब ओहो सभ  \nथस लऽ लेने रहै। \nकमखg3ढ़टचारी  स भ, सभ िदन अखबार आ रेिडयो समा चार देखैत आ  सुनैत अिछ।  \nमुदा कोन ो नी क समाचा र नै देिख  कछ मछा ज ाइत छल। \nमुदा की क रत? जँ िकयो बीचमे हड़ताल तोिड़ काजपर घुमत तँ ओ कमखg3ढ़टचा री , \nकमखg3ढ़टचारी क नजिर मे बेइमान कहाओत। मुदा तइसँ की , बइमानो कहओलापर तँ \nदरमाहा नै ने भेटतैक। \nसे छोटका  कमखg3ढ़टच ारी  सभ कछ मछीमे  पड़ल अि छ। भोलाक पखgएइईी बेसी  िदनसँ  \nदुिखतािह छैक। दवाइ दो कानसँ दवाइ उठौ ना लैत अि छ। मुदा द ोकानदा रक  तीन  \nमासक उधारी क  चुकता  नै कए ने छल। तँए टाक ाक  खg3ूटयवखg3ूीथा कऽ  कऽ  दवाइ  \nअनबा लेल गेल छल। \nदोकानदार कखgएी3 पुरजा दऽ दवाइ देबा लेल कहलक। दोकानदार पुरजा उनटा - पुनटा \nकऽ देिख  किह देलकै -  ई दवाइ सभ हमरा दोकानमे  नै अि छ।  \nभोला बाजल -  अखन हम नगद ी लेब। \nई सूिन दोकानदा रकखgएी3 कछम छी लािग  गेलै।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 69  \n \nिबसवास \nहमर पखgएइईी तीन  बरखसँ दुिखतािह छिथ , गैखg3ूीटीकक रोग  छिखgएचच ह । एकपर  ए क  \nडागदरक  इलाज चलल अिछ मुदा ठीक  नै भऽ  रहल छिखgएचच ह ।  \nमुदा ऐबेर  ए कटा पैघ डा गदरसँ देखा  रहल िछयिन। ज खg3ढ़3चे-पड़तालमे हजारसँ बेसी  \nलािग गेल अिछ। डागदरकखgएी3 सभ बात पखgएइईी कािन -कािन कऽ कहने रहिथ।  \nडागदर साहेब  कहलिन - ऐबेर  िन रकटेल भऽ  कऽ  ठी क भऽ  जाएत।  जेना -जेना  \nहम कहलॱ तिहना क रब। \nडागदर  साहेबक कहब रहिन - िदनमे  कम -सँ-कम  चािर - पखg3ढ़3च बेर  थो ड़ -थोड़ भोजन  \nकरब। दवाइ किहयो नै  छोड़ब।  \nडागदरक  मोतािबक सभ बात चिल रहल छै। \nमुदा कािखg33ी  रिव छै। से पखgएइईी रिवक  तैयारीमे लागल छलीह।  \nहम पखgएइईीकखgएी3 बुझबैत कहिलयिन -  डागदर  साहेबक बात  मोन  अि छ ने , ओ कहलिन-  \nहँ हँ, डागदर साहेबक  सभ बात  मोने  अि छ , मुदा रिव केना  छो िड़ द ी। बाल  \nबखgएइीचा आ अहखg3ढ़3  छी। डा गदर तँ डा गदरे होइत छै। ओ को नो भगवान  नै छिथ।  70  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nरघुनाथ मुिखया \nइ ि /gऑउफ ड य न  \nई अिछ नेपालक जनकपुरधाम। िब आह मंडपक फुलवाड़ीमे युिखgएइूलखgएईूटसक  \nगाछ देिख ऋिष वि शखgीटइ बजलाह -  ई तेजपातक गाछ अि छ की ?  \nहम नजिर पिड़ते िचखgएचचह गेलॱ आ बजलॱ - नै- नै भाय, ई तेजपात नै, \nयुिखgएइूलखgएईूटस अिछ। एकर पातकखgएी3  मीर कखgएी3 सुंघलासँ िवखgएइूस जकखg3ढ़3 ग मकैत अि छ।  \nविशखgीटइजी पात तोड़बाक लेल अपन डेग उठौलिन िक नजिर पिड़ गेलिन  \nिवखgीटइाक चोतपर आ  बजलाह -  “ लगैए एखgएलीौ इिखgएच3डयन आबै छै। नै?  ”  \n \nजुलुम \nलोकसभा चुनावक खgएढ़एचार - खgएढ़एसार शुखgएढ़ल भऽ गेल रह ए। खg3ूीपीकरक गदखg3ढ़टिमश ान  \nकरैत अबाज “ छॱड़ी कखgएी3 देलकौ ध खg3टएा माइर ” क अबाज  सुिनते काज क सूिर टूिट  \nगेलै। गेनमा आ चुखg33ीाय सदाक कोदािर  खgएढ़ीिक  गेलै।  \nगेनमा आिड़पर  जा कऽ  डखg3ढ़3 र सीधा  क रए लागल। चुखg33ी ाय गम छासँ पसेना  \nपोिछ तमा कू चु नबैत पुछलकै -  अँय रौ  गेन मा! जीतै  लऽ ज ॱ एखg3टएे  थारीमे  गाए  आ  \nसुगरक मासु खाए  पिड़ जा ए तँ ओ के सभ खेतै रौ ? \nगेनमा तमा कूक  लेल हाथ पसारैत बाजल - हौ  क का! एखgएलीेटाक  दुिनयखg3ढ़3मे  एहेन  \nएखg3टएेटा जाित होइ  छै- “नेताजी।”  आ तइ मे जँ  िहसाब करबहक  जे ई नेता खेतै  \nकी ओ  नेता , से तँ जुलुमे ने करबहक।  \n \n \nिनयित  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 71  \nकॉमरेड ग नेसर कामित भोरे - भोर बलहा बाजारपर एलाह। हुनका संगमे \nिसंहजी रहिन। दुनू गोटए  बनारसी पासी क घर धि रक  कए क फे री लगेलक। फे र  \nमिखgएचचदरक  आगखg3ढ़3 मे ठा ढ़ भेल।  \nआब ए कटा कि रया चखg3ूएम ाबला भीमकाय कायाधारी  िमसरजी कखgएी3 इशा रा करैत  \nबाजए लागल-  घरो तोरे , िपनिसलो तोरे, लौनो तोरे , बीपैलो तोरे। बढ़मोखgएलीर  तोरे, \nिशवोखgएलीर तोरे।  आएल -गेल सेहो सभटा तोरे। तब अहॴ किहयौ ने। हम  गि रबाहा  \nसभ की लेबै- “बापक  हुिरया”। \nिमसरजी अपन जीहकखgएी3  दखg3ढ़3तसँ कुचैत मुसिक एला। अपन डखg3ढ़3ड़सँ ए कटा  \nकागच क पुिड़या आ आंगुर भि रक ऽ चीलम ि नकािल कॉमरे डक हाथमे थखgएईीहा  \nदेलक। \n \nमुँहलगुआ \nअँय रौ गणे श! ई हखg3चढ़डी भिर  राित च ौबखg3एढ़ीपर एिहना राखल रिह गेलै।  \nनिढ़यो- कुकुर नै छुलकै। ई केना भेलै रौ। लागैए जे ई हखg3चढ़डी कोनो शे रक  \nठमाएल छै। ड रे नि ढ़या- कुकूर नै छुलकै , नै ?  \nगणेश मौन भंग करैत बाजल-  नै, नै। शेरक ऐंठ ाएल हखg3चढ़डी - गुखg3चढ़डी तँ सभ \nिदनेसँ निढ़या- कुकूर चोभैत अइलैए ,  भाय साहेब। हमरा बुझने इहो हखg3चढ़डी कोनो  \nने को नो निढ़येक  राखल ि छऐ। तँए  अखन  धिर  डरे  िक ओ सुंघबो धि र नै  \nकेलकैए। क ारण जे  आब तँ साहेबसँ बेसी मुँहलगुएक ड र होइ छै  नै।  \n/gफलच ी न ह ा उ स मे  कु कूर  \nिदसखgएईीबरक अखgएचचत। आइ ४८ िड खg3ईटी तापमान  होएबा क  सखgएईीभावना अि छ। कृपया  \nअपन माथपर बरफ लपेिट ले ल जाउ। िकएक तँ भुखg3ूीसामे शीखg3ईएिह आिग \nपकड़बाक सखgएईीभावना रहै छै। जेन ा मािटकखgएी3  मािट खाइत अिछ , लोहाकखgएी3 लोहा  \nकटैत अिछ। माहुर कखgएी3 माहु र , हीराकखgएी3 हीरा  आ सोना कखgएी3 सोना  कटैत अिछ।  तँए  \nअहखg3ढ़3कखgएी3 कुकूर  कटैत अिछ।   72  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nऋिष विशऋg41आ  \n/gऑडऑ म ा ण -प /gऑ55  \nबखg3चढ़ड भारी समारोहक आयोजन क एल गेलै। िजलाक बड़का -बड़का  \nपदािधकारीक  जुटान ग ाममे भेल छलै। िजलािधक ारी तँ िजलाक नेतागण। भाषण -\nभूषण खतम भेलै तँ िजला ि शखgएलएा  अधीखgएलएक  गा मक  मुिखया िदस  एकटा  का गज  \nबढ़बैत बजलाह-“ मुिखयाजी  अपने ऐ पर  दखg3ूीतखत कऽ  िदयौ , अहखg3ढ़3क  पंचायत \nपूणखg3ढ़ट साखgएलएर भऽ गेल , तकरा लेल ई खgएढ़एमाणपखgएलल अिछ। ”  \nमुिखयाजी सकुचाइत बजलाह - “मुदा हम तँ औंठा छाप देब, हमरा तँ \nदखg3ूीतखत करए नै अबै ए ?  ”  \nअधीखgएलएक एखgएईीह र - ओखgएईीहर तकलिन आ  बािज उठलाह - हौउ , औंठो चलतै! कनेक  \nजखgएईचदी कखgएढ़ल। ”  \nमुिखयाजी कजरौटामे  औंठा रगिड़  कऽ  िन शान  लगौलिन। ओ औंठा कखgएी3 माथक  \nकेशमे पो छैत बजलाह-  “ अहोभाखgएइएय हमर आ हमरा  पंचायतक। ” \nअधीखgएलएक मं चपर ग रजैत घोषणा केलिन - “ गवखg3ढ़टक संग घोिषत कऽ  रहल छी  जे  \nअहखg3ढ़3क पंचायत संपूणखg3ढ़ट साखgएलएर भऽ गेल। ” \nमुिखयाजी खन ओइ खgएढ़एमाणपखgएलल िदस  तकैत छिथ खन  अपन किरयाओल  \nऔंठा िदस। \n \nमनमौजी \nमहादेव मंिदर क आ गखg3ढ़3 कनैल फूल क गा छतर गँजे री , भंगेरी आ तिरिपखgएईएबा  \nआपसमे बहस करैत छल। \nगँजेरीक कहब छलै जे -  “शेर अं डा दै छै।”  \nतिरिपखgएईएबाक कहब छलै जे -  “ शेर बखgएइीचा  दै छै। ”  \nबात बढ़ैत गेलै आ बातसँ बतंगर भऽ गेलै। िववाद बिढ़ कऽ  हाथापाहीक   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 73  \nनौबत आिब गेलै। \nजखन भंगेरीकखgएी3 दुनूक कटाउझ असहाज भऽ गेलै तँ ओ बािज उठल -  “ तखgएीी \nदुनू अनेरे लड़ै छह।  ..हौ एतबो नै बुझै छहक जे शेर जंगलक राजा होइ  छै,  \nओकरा  लेल को न छै ? जखन मोन  हेतै तँ अं डा देतै  आ  जखन मोन  हेतै तँ  \nबखgएइीचा देतै। जखन मोन  हेतै तँ शा काहारी  बनतै आ  जखन मोन हेतै तँ कखg3ढ़3चे  \nमाउस िचबेतै।” \nतिरिपखgएईएबाकखgएी3 जेना भखg3टए टुटलै। ओ बािज उठल -  “जा, से केना हेतै हौ! \nबखgएइीचा तँ देतै शेरनी। शेर केना  बखgएइीचा देतै? ” \nभंगेरी िबहुँसैत बाजल- “धुर  बतहा, एतबो नै बुझै  छही  जे ओ  भेलै सरकार!  \nआ सरका र को न!..ओकर  अपन मन मौजी छै , जे चाहतै से करतै।”  \n  74  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nिशव कुम ार झा  “ िटऋg2हअलू” \nफूिस नै बाजू \nआंगनमे  राखल चौ कीपर  शं कर  शा खgएचचत बैसल छल। माए  आिब  क ऽ पु छलिन -  \n“की भेल , िकए उदास छी” ? शंकर  क ानए  लागल- “ कृखg3ू3णचखgएचचखgीूढ़  भैया जखन  \nदेखैत छिथ तँ कहैत छ िथ जे फूिस  नै बाजू। एना  िक ए कहै  छिथ ?” शंकर  \nकथा सुनबए लागल। टोलक िकछु  नेना  िखg3चई केट खेलबाक लेल गा छी गेल छल।  \nिवकेट नै रहए तँए  कैलाश  कखg3टए ाक राहिड़ क खेतसँ रंजीत ि कछु  राहिड़ क मोटग र  \nगाछकखgएी3 उखािड़ िवकेट बनौलक। खgएलएणिहमे कैलाश कखg3टए ा गाछी द ऽ कऽ जाइत  \nछलाह। अपन खेतक द शा देिख सभसँ पुछलिन जे  राहिड़ कखgएी3 के उखाड़लक ? \nिक यो नै  बाजल। ओइ िदन  सखg3ढ़3झमे पंचैती  बैसाओल गेल। रंजीतकखgएी3  पता छल जे  \nमाखg3ूीटर साहेब माखgएलल हमरेटासँ पुछताह। तँए हमरा धमकी देलक - जौँ हमर ना ओं  \nकहबखgएी3 तँ मारबौ , ललवाकखgएी3 फँसा दही। हमहूँ डरक मारे ललवाक ना ओँ बिक  \nदेलॱ। ओकर  बड़ का  भाए कृखg3ू3ण चखgएचचखgीूढ़ भैया ओ करा  बड़ माइर मा रलिन। जखन ओ  \nसखgएचीयकखgएी3 बुझलिन , तखनसँ िखिसआएल रहिथ। शंकर क खg3ूटयथा सुिन मा ए अवा क  \nरिह गेली।–“ अहखg3ढ़3 बड़ पैघ गलती कएलॱ। ला ला अहखg3ढ़3क िखgएढ़एय िमखgएलल छिथ , जाउ \nआ हुनकासँ  माफी  मखg3ढ़3ि ग िलअ। भिवखg3ू3यमे  एहेन गलती नै करब। जइ खg3ूटयिखgएइूतसँ \nडर होइत अिछ ओकर ा संग िमखgएललता ि कए  करै  छी ? िनदखg3इढ़षक आ खgएचीमापर चोट नै  \nपहुँचेबाक चाही।  खgएढ़एण कखgएढ़ल जे सिदखन  सखgएचीय बाजब , जौँ कतौ  समखg3ूीया हुअए  तँ  \nचुखgएईूप रिह जा एब मुदा  झूठ नै  बाजब। “ \nमाएक खgएढ़एेर णासँ शं कर सखgएचीय हि रखgएलढ़खgएचचखgीूढ़ तँ नै  भऽ सकल मुद ा ओहेन  झूठ नै  \nबजैत अिछ जइसँ कक रो आखgएचीमा कखgएी3 दुःख  पहुँचए  वा सखgएचीय कलंिकत हुअ ए।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 75  \n \nिमिथलेश कुमार  झा  \nझीक \n“अँए गे  माए , पोखिरभीरावालीक मुँह आइ  भोरेसँ लटकल देखै िछ ऐ। की  \nभेलैए?  ”  \n“गइ हेतै की! आइ कए िदनसँ सखg3ढ़3ए क फो न नै एलैए ने, तँए ।...गइ हम \nसुखgएचचदरकाखgएचचतक  माए  ि छऐ से  िकखgएइी छु नै  आ  ए करा  माइले फटै  छै। ओ एको रखgएलीी \nगुदानै छै निहए।...एकटा बेटी भेला छः साल भऽ गेलै आ तकरा बाद जेना  \nकोिखए जिर गेलै। कथीपर गुदाखgएचचता करौ ! गइ ओक र तँ वंशे बुरएपर लागल  \nछै।” \nमाए बेटीक फद का क िनयखg3ढ़3 सुनलिन तँ कॲढ़ फािट गेलिन। घरसँ बहरा  \nसासु - ननिदक मुँहमे  झीक दैत बजली - \n“हे, एखgएईीहर  िक  यो  बखg3ढ़3झ नै छै। बेटाकखgएी3  िथतगर  नोक री  नै छिखgएचच ह  तँए भेल जे  \nएकेटाकखgएी3  जॱ मनुख बना  सकी  तँ सएह बहुत। आ  वंश  बुरए  क  बात करै  छिथ , \nजॱ मनुख नै  भेल तँ बेटोसँ वंश बुि र जाइ छै आ  बेटी लछमी  हुअय तँ आनो  गखg3ढ़3  \nमे वंशक  नखg3ढ़3 चलै छै, बुझलिखन! ”  76  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nसऋg2अ4येऋg2अअऋg4ष6 कुमार झा \nले टे /gफ0इ ट  \nएकटा इलेखgएइूखg3ईईॉिनक क नव दो कान।  मखgएचइय आय व गखg3ढ़टक  ए कटा खg3ूटयिखgएइूत दोका नमे  \nखgएढ़एवेश क रैत अि छ। कते क िद नसँ क नी -कनी  पाइ जमा  क ऽ म ोबाइल िकनबा क  \nहेतु आएल अ िछ। द ोकानद ारसँ सभसँ “ लेटेखg3ूीट ” मोबाइल िकनलक।  पाइ द ऽ  \nकऽ मोब ाइल लेने अित उखgएचीसाहक संग िबदा भइये रहल छल ि क ए कटा दोसर  \nखg3ईटाहक दोका नमे खgएढ़एवेश करैत अिछ। ओ सेहो  दोकानद ारसँ “ लेटेखg3ूीट ” मोबाइल \nदेखेबाक फरमाइश करैत अिछ। दो कानदा र काटूखg3ढ़टनमे सँ ए कटा मोबाइल िनकािल  \nसोझखg3ढ़3 रािख  दैत अिछ।  पिहल खg3ूटयिखgएइूत देखैत अिछ -  “ई तँ हम रबला मोबाइल नै  \nअिछ।” ओ द ोकानदा रसँ िजखgएल3ासा करैत अ िछ। दो कानदार  कहैत अिछ -  “ई \nसेट अखनिह उतरल अिछ... अहखg3ढ़3क ि कनलाक  बाद...।”  \nओ अपन मोबाइल िदस तकैत अिछ। ओक रा अपन मोबाइल पुरान सन  \nलगैत छैक। कोन मे राखल “ लैखgएच3ड फोन ”क चॲगा भभा कऽ हँसऽ लागल छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 77  \n \nनवनीत कुमा र झा  \nगाम आबह \nखgएढ़एमोद कोनो  जखgएढ़लरी  काज मे लागल छलाह। मूड़ी  गोतने लीिख रहल छलाह। \nभीतरसँ किनयखg3ढ़3 कहलिखन - सुनै छी , गामसँ बाबू फो न के ने छलाह।  \nकागज - पखgएललकखgएी3 समेिट आ◌ेइपर  पेपरवेट रािख देलिन  आ किनयखg3ढ़3सँ पुछलिन - की  \nसभ किह रहल छलाह। \nकिनयखg3ढ़3 ठोड़े  ना क -भॱह चमकबैत  कहलिखन - कहता  की , कहलिन जे  \nकिनयखg3ढ़3 , बौआकखgएी3 क ने गाम  एबाक  लेल कहबिन।  \nखgएढ़एमोद कने तमसाएल जकखg3ढ़3 होइत भनभनाए लगलाह - ईह , एकटा हमहॴ भेटै \nिछयिन बू ढ़ा कखgएी3, चािर  बेटामे आ र कक रो ि कछु  नै  कहिथन। आब अखन  तँ हमर ा  \nफुसखg3ढ़टित नै अिछ  जे हम गा म जाएब।  \nकिनयखg3ढ़3 खgएढ़एमोद कखgएी3 तमसाएल  देिख  खgएढ़एसंग बदिल देबा क लेल पुछलिखन - अखgएइी छा  \nछोड़ू ऐ  खgएढ़एकरण कखgएी3, कॉफी पीब , बनाउ की ? \nकिनयखg3ढ़3 बड़ होिशयाि र छिथन। खgएढ़एमोदक उखgएलीर देबासँ पिहने ओ भनसाघर  \nचिल गेिल आ  कॉ फी ब नाबए मे लािग  गेिल। क ॉफी कखgएी3 चुिखg3ूी कयबैत खgएढ़एमोदक केशमे  \nआंगुर चलबैत किनयखg3ढ़3 कहै छिथन - एकटा बात कहू , नै होइए तँ चिल ने जाउ \nगाम। जिहयासँ ई छॱड़ी  क ाज छ ोिड़ देलक ए तिहयासँ असगरे सभटा काज  \nकरैत- करैत हम  अपखg3ूीयखg3ढ़3त भेल रहै छ ी। घुरनी  जँ  तैयार भऽ  जाए  अएबा क लेल  \nतँ ओकरो लऽ  आनब आ नवक ा मूँग भेल हेतै, सभटा खे ती-बाड़ी बाबू देखै  \nछिथन, तखन हमरा सभकखgएी3  चुटकी भि र िक छुओ  नै भेटैत अिछ  आ सिझला  \nबौआ-  छोटका बौआ  सभटा अपने बखg3ढ़3िट -चुिट लै जाइ छिथ। \n- ऐखन अखgएईूपन  बखgएइीचा सबहक  कैिरयर  देखू ि क हम  ई िदयादी - पटेदारी \nफिरयबैत रहू।  \nखgएढ़एमोद ई किह पुनः  अपन  काज मे खg3ूटयखg3ूीत भऽ गेलाह।  \nखgएढ़एमोद गाम  नै गेलाह। दू- तीन सखgएईूताह बीित गेलै। अच ानके  मंगल िद न   78  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसखg3ढ़3झमे जटाशंकर  भाय फोन केलिखन - \n- खgएढ़एमोद , तोहर बाबू नै रहलखुन! \n-ऐं! की  भेलै, ऐना केना भेलै , अखन तँ थेहगरे छलाह। \n-तोरा िक छु नै बुझल छउ, िवनोद आ क ामोद दुनू गोटे पखgएचचखgीूढ़ह -प खgएचचखgीूढ़ह िदनक  \nपार बखg3ढ़3िट  देने  छलिखन। कखg3टएा  दुनू  बेटा कोतए पखgएचचखgीूढ़ह - पखgएचचखgीूढ़ह िदन  भोजन  क रै  \nछलिखन। रिव िदन जखन ओ नहा कऽ एलिखन तँ हुन का ई मोन नै रहलिन  \nजे आइ कामोद कोतए पार छि खgएचचह। दुआिरपर बैसल कखg3टएा कखgएी3 िवनोद क खg3ूीखgएलली  \nकहलिखन जे बाबू  आइ िहन कर  पार कामोद  बौआ  आ◌ेइठाम  छि खgएचचह , ओतिह जाथु। \nकखg3टएा के की भेलिन की नै ओ काम ोदक आ◌ेइठा म नै गेलाह , माहुर खा क ऽ  \nहमेशाक लेल सूित रहला। खैर जे  भेलै से भेलै, आब तखgएीी जखgएईचदी  गाम आबह , \nजेठ बेटा छहुन।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 79  \n \nकौशल कु मार  \nदूमुँहा \nआइ िमिथलाक लोकक छाती गवखg3ढ़टसँ चौड़ा  भऽ रहल छल आ िसया बाबूक  \nचचखg3ढ़ल सुिन क ऽ आ ओर हुन का  ऊपर िव मशखg3ढ़ट करैत अखgीएढ़ािदत छल लोक क हृदए।  \nिसया बाबू चिचखg3ढ़टत समाज  सेवक आ लोकसेव क छिथ , आइसँ दस बरख पिहने  \nहुनका लग  ि कछु  नै  रहिन  मुदा  आइ  अपना  िजला  मुखgएइटयालयक अलाबा  पटना आ  \nिदखgएईचलीमे अपन क ोठी छिखgएचच ह आ  बेस जन समथखg3ढ़टन आ ओर राजनीितक  खgएढ़ीतबा सेहो।  \nपरसू राितमे ए कटा खg3ूीथानीय का गतक ठॲ गा , झोरा आ ओर िलफा फ बनबएबला  \nइकाइसँ ओ सखgएललहटा बखgएचचधुआ बाल मजदूरकखgएी3 मुखgएइूत करौलिन , तइ ले ल मीिडया \nहुनकर डंका  दू िद नसँ पीट रहल अ िछ। हमहूँ , हुनका  अपन समाजसेवा क खgएलएेखgएललमे  \nआदशखg3ढ़ट म ािन कऽ  का ज करएबला , एकटा समाजसेवी छी  आ नारी  उखgएचीथानपर  \nएकटा कायखg3ढ़टखg3चईम क आयोजन क ऽ रहल  छी। कायखg3ढ़टखg3चईम क खgएढ़एधान अितिथ के बनता  \nएकर िव चार संगठ नमे क ऽ  कए िसया बाबूकखgएी3 खgएढ़एधान  अितिथ बनबाक हेतु हुन का  \nकोठीपर आखg3ईटह क ऽ आ एल छी।  \nझखg3टए - झखg3टए झलकैत कोठी कखgएी3 सुिनयोिजत सलीकासँ सजा ओल अितिथ कखgएलए मे  \nगहॴर न खg3टएाशीदा र मू ितखg3ढ़ट सभ जक र खgएढ़एखgएचीयेक  गह -गह झलकैत िसयाबाबूक धवल  \nखg3ूटयिखgएइूतखgएचीव जेना खgएढ़एदशखg3ढ़टन कऽ  रहल हो।  हमरा  पता लागल , िसया बाबू घरक  \nसफाइ अपने हाथे करै  छिथ। ऐ  सभमे हम ओझराएल रही ि क िसयाबाबू खgएलचेत  \nदखgएचचतरािशक  मधुर मुखिरत मुखg3ूीका नक संग  पधारलिन। हम अपन  कायखg3ढ़टखg3चईम क  \nखgएढ़लपरेखा बतबैत रहिलयिन आ ओ शालीनतासँ सुनैत रहला।  \nअही मखgएचइय एकटा बखgएइीचा  जूसक  दूटा िगलासक संग एकटा न खg3टएाशीद ार  \nशीसाक  जगमे  पािन  आ  ए कटा खाली  िगलास सेहो एकटा  खg3ईईेमे लऽ  कऽ  आएल।  \nओ हमरा सभकखgएी3 जूस लै लेल कहलिन आ अपने पाि न ढाि र क ऽ पीलिन। हम  \nसभ गखgएईूप कि रते रही  तावत फेर कने  कालक  बाद वएह  बखgएइीचा चुपच ाप आएल आ  \nसभ खाली िगला स आ जग खg3ईईेमे लऽ कऽ च िल गेल। कने कालक बाद झनाक   80  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nदऽ ए कटा अबाज  भीतरसँ आओल , लागल जेना ि कछु  शीसा क खसलै। िसयाबाबू \nहमरा सभकखgएी3 आखgएलचासन  दऽ कऽ  क ने हड़बड़ीमे  भीतर चिल गेला। हमहूँ अपना  \nसेखg3चईेटरीकखgएी3, जे नेता िचपकू  लोक  छला , चलबाक लेल उखg3एीत  केलॱ। तावत  \nएकटा जोर क ि चखgएचीक ार कानमे  पड़ल जेना ककर ो िजखgएईएब ह क एल जाइत हो। हमरा  \nरहल नै गेल , बाहर जा कऽ जुखgएलीा पिहरैक बदला कने भीतर िदस हुखgएईचकी देिलऐ  \nतँ िसया बाबूकखgएी3 देखलॱ जे ओही बखgएइीचाक दुनू कान पक रने हवामे लटकौने जेना  \nउखािड़ लेिथन आओर आँिखमे बहशीपन  रहिन जेना ओ हुन क सभसँ पैघ दुखg3ूएमन \nहो। ई दृखg3ूएय हमरा लेल असखg333 छल , हम पाछखg3ढ़3 मुिड़ कऽ ज खgएईचदीसँ जुखgएलीा पही  र  \nअितिथ कखgएलएक बाहर आिब ि कंकतखg3ढ़टखg3ूटयिवमूढ़ ठाढ़ रही तावत िसयाबाबू अपन ओही \nमुखिरत मुखg3ूीका नक  संग हाथमे  खg3ूीमािर काक  लेल अपन पखgएलल  लेने खgएढ़एकट  भेला। हम  \nसभ िवदा लऽ  िबदा  भेलॱ। कोठीसँ  बाहर  िन कलबाक सम ए वएह  बखgएइीचा कखgएी3 देखलॱ  \nजे हाथमे झोड़ ा लेने  सखgएईीभवतः बजार  जा  रहल छल। चुँिक  हमर  चा िल तीवखg3ढ़ए  \nछल तँए हम सभ ओकरासँ आगखg3ढ़3  िनकिल गेलॱ मुदा ओकर ा िदस देखलॱ तँ \nओकरा गालपर छल पखg3ढ़3चो आं गुरक छाप आ गालपर नीपल नोर संगिह कान दुनू  \nलगै छल जेना रखgएइूतरंिजत हो , ततेक लाल। हम खgएलएुखgएईएध रही , की ईएह दुमुँहा  \nखg3ूटयिखgएइूतखgएचीव हमर आदशखg3ढ़ट अि छ ?  \n \n/gऑडऑ ा थ/gफडच न ा  आ आ /gफ0इ थ ा  \nभगवतीक वंदनाच रण भ ऽ रहल छलिन , लोक सभ पूणखg3ढ़ट  उखgएचीसाहसँ गा िब रहल  \nछलिथ, िजनका खg3ूएलोक म ोन नै रहि न ओ  गाबै क भाभट क रैत मुँह चलबैत आ  \nठोर पटपटाबैत रहिथ। अही भीड़मे  एकटा  चािर - पखg3ढ़3च वषखg3ढ़टक बखgएइीचा  सेहो आगखg3ढ़3 मे  \nठाढ़ भेल कल जो ड़ने पता नै  कखन आिब कऽ ठाढ़ भ ऽ गेल। जखन खgएचीवमेव  \nमाता च िपता... हेबए लगलै तँ ओहो खूब जोर -जोरसँ संग देलकै, फेर ओकर  \nबाद बेचारा कखgएी3 चुप भ ऽ जा ए पड़लै। सभ गबैत वा गाबै क ढॲग करैत मुदा ओ  \nसबहक मुँह तकैत ठा ढ़ रहल। कने कालमे वखgएचचद ना खखgएचीम  भेलै तँ ओ  आरती लऽ  \nकऽ  आ खgएढ़एसाद  लऽ कऽ  हाथमे रखने  रहल आ जखन  भीड़  क म  होमऽ  लगलै तँ  \nभगवतीक मूितखg3ढ़टक  आ ओर  लगमे जा कऽ  अ  आ  सँ लऽ  कऽ  य र  ल व  खgएल3 धिर  \nपिढ़ देलकै आ  हाथ महक खgएढ़एसाद खgएढ़एणाम कऽ  कऽ  कने  खा लेलक आ कने  मुखg3एइीमे  \nरखने िबदा भेल। ई सभ देिख  पूजा-आयोजक -पिरवारक  एक  गोट जे बि ढ़ -चिढ़  \nकऽ खg3ूीतोखgएलल पाठ कऽ रहल छला , बखgएइीचासँ खg3ूटयंखgएइए ये पुछलिखन - ऐं रौ , भुटका खgएचीवमेव   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 81  \nमाता च िपता... तँ तखgएीी बखg3चढ़ड टहंकारमे कहलहॴ आ ओ कर बाद एसग रमे ई अ  \nआ िक ए भगवतीकखgएी3 पढ़ब ए लगलहुन ? \nबखgएइीचा कने  डेर ाइत तोतराइत बाजल - हमरा  इखg3ूीकूलमे खgएचीव मेव माता ...पढ़बै  \nछिथन माखg3ूीसाब ... आ अ आ  िक ए पढ़लहॴ ?  सखgएइढ़जन फेर  चुटकी  लेलिखन। \nतावत छटैत भीड़ फेरसँ उ खgएचीसुकतामे संगिठत होम ऽ लागल।  \nओ तँ ऐ  लेल जे ..  बखgएइीचा सखg3ढ़3स  भरैत बाजल -  भगवती अपने छ सभसँ नी क  \nकिवता बना लेितन... \nलोक ठठा कऽ हँसल मुदा पुछिनहा र झेप गेला - आ ई खgएढ़एसाद केकरा लेल  \nलऽ जाइ छहक ?- सखgएइढ़जनकखgएी3 अखनो उ खgएचीसुकता छलिन !  \n- ओ हमल  िपखgएईचलाक  माए  मिल गेलैए , ओकला खुआ  देबै  तँ ओ  जीब  जेतै।-  \nबखgएइीचा बाजल आ ओखgएईीहर  दौग गेल जेखgएईीहर  ओ कर िपखgएईचलाक  माए  पड़ल छलै।  \nसभ अवाक ओ करा देखैत रहल।  \n \nअ/gऑल0 प न  इ /gऑ7ड ज ि त  \nभरल देहक पखgएचचखgीूढ़ह वषखg3ढ़टक नवयौवना किहयौ वा बखgएइीचा ? नवयौवना नीक लगै  \nछै कहैयोमे आ सुनैयोमे , गाड़ी का करघाटी खg3ूीटेशनपर  खgएढ़ीकलै तँ हमरा ब गलमे  \nसीट खाली भेलै तँ रेलमपेल बोगीमे बैस गेल। जाड़क मास रहै मुदा श ीतलहरीमे  \nजैकेट- टोपीक बादो ठखgएच3डा लगैत छल तँए हा थ छातीपर बखgएचचहने गुड़मुड़ाएल बैसल \nरही। एकटा सीटपर सातगोटे बैस ल रही तै यो कोनो असुिवधा नै बुझा रहल \nछल का रण हाथ -पएर पसारैमे  भले असुिवधा  रहै  मुदा  कने  जाड़  तँ कम  लगै  \nछल। \nजखन ओ खg3ूएयामवणखg3ढ़ट नवयौवना गखg3ढ़3ती बखgएचचहने बगलमे बैसल तँ जेना करखgएी3ट  \nलागल आ देहमे गमखg3ढ़चक  ए कटा लहिर द ौिड़ गेल। हम जे हाथ  छातीपर  बखgएचचहने  \nरही से ओकर कि ठन  उभारसँ सिट गे ल। कने काल हम पूवखg3ढ़टवत रह लॱ मुदा \nजखन लागल ओ करा  को नो आपिखgएली नै  छै  तँ हखgएईीमर  िहखgएईीमित बि ढ़ गेल आ  हम  \nगखg3ढ़3ितक अ ढ़मे अपन  हाथ ओक रा छातीपर फेर ए लगलॱ , तैयो ओ िकछु नै बाजिल  \nआ पूवखg3ढ़टवत रहिल तँ अखgएईूपन  हाथ ओ कर खgएईएलाउजमे सिखgएचचहया दे िलऐ। समैक  संगे  \nहखgएईीमर मोन आ िहखgएईीमित बढ़ैत गेल मुदा ऐसँ बेसी िकछु सखgएईीभव नै छल तँए एतबे \nअित कऽ रहल छलॱ तावत गाड़ी उग ना हाखgएईचटपर पहुँिच  गेलै।  \nएकटा खgएढ़एौढ़  जक खg3ढ़3  खg3ूटयिखgएइूत तावत ओइ नवयौवनाक  हाथ पक िड़ कऽ  उठबए   82  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nलगलिखन तँ ओ उि ठ गेिल, तँ दोसर खg3ूटयिखgएइूत जे श ाइत कने  हुनक र पि रिचत  \nरहिथन, पुछलिखन- इहे बखgएइीचा िछ ऐ लछुआ क ?  \nओ खgएढ़एौढ़  हँमे मू ड़ी डोला  देलिखन आ  गेट िदस  नवयौवनाकखgएी3  लऽ कऽ  ससरए  \nलगला भीड़मे। दोसर खg3ूटयिखgएइू त िरखgएइूत खg3ूीथानपर बैसै त हमरा िचखgएचचहैत टोकलिन - की  \nमाखg3ूीटर साहेब ? कतए सँ आबै छी ?  \nआब हमहूँ हुन का  िचखgएचचहलॱ , ओ पखgएच3डौलक  रमेसर  रहिथ। उमे रक  खgएढ़एभाव क ने  \nजखgएईचदी हुनका  िलबा देने रहि न।  \nहम पुछिलयिन- के  रहै ओ  बखgएइीचा ?  \nआशय छल किहयो फेर मौ का भेट सक ए तँ! \nअखन हम पूणखg3ढ़ट  आखgएचचहर  भेल छलॱ। हम र पोिखg3ूीटंग  लगेमे सलेमपुर खg3ूी कूलमे  \nछल। - ओ लखg3लूमणक बेटी छलै, अहॴक नानी गा मक पुरिहतक पोती। ओक रा  \nखg3ूीकूलक नव का माखg3ूीटर ओ करा  संगे  केना  ने  के ना फुसला कऽ  जबदखg3ढ़टखg3ूीती  \nकेलकै। तिहयासँ मथसुखg3चए आ बौक  छै।  िक छु नै  बुझै छै आ  ने  बाजै छै। अह खg3ढ़3  \nसभ सन लोक खानदानी आनक बेटी - पुतोहु आ बखgएइीचाकखgएी3 अखgएईूपन इखgएइढ़जित  बुझए  \nबला लोक आब थोड़े रहलै माटसाब. ..  रमेसर बजैत रहल मुदा हखgएईीमर िदमाग  \nसुखg3चए भेल जा रहल छल ... । एखg3टएेटा शखgएईएद अहखg3ढ़3 सभ आनक बेटी - पुतोहुकखgएी3 अखgएईूपन  \nइखgएइढ़जित बुझै िछऐ ...िदमागमे फे र -फेर घुिम रहल छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 83  \n \nअनमोल झा  \nचेतना \n- िगरहत पखg3ढ़3च सए  खgएढ़ीपैखgएईलयाक पखg3ढ़3 च सए सूिद केना भेलै।  \n-रौ बिहं! जे तोर ा बाप -पुरखाकऽ किहयो साहस नै भेलै पुछैक से तूँ पूछै  \nछखgएी3? \n-ओ िदन िबसिर जइयौ िगरहत! छह मासमे एतेक सूिद नै होइत छै। अबै  \nछै दलुआ हखgएईीमर खg3ूी कूलसँ तँ करत िहसाब !  84  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nकुमार  मनोज कऋgूष2यप  \nजखgएचचम मधुबनी िजलखg3ढ़ीतगखg3ढ़टत सलेमपुर गाम मे। बाखgएईचय क ाले सँ लेखनमे अिभखgएढ़ीिच।  \nक एक  गोट रचना आका शवाणीसँ खgएढ़एसािरत आ  िविभखg3चए पखgएलल - पिखgएललकामे  खgएढ़एकािशत।  \nसखgएईीखgएढ़एित कखg3इूखgीूढ़ीय सिचवालयमे अनुभाग आधकारी  पद पर पदखg3ूीथािपत।  \n \nमरीिचका \n “हे हर, हमरहुँ करहु  खgएढ़एितपाल ”- भवानीबाबूक मुँहसँ िन कलल ऐ गीतक  \nभावाथखg3ढ़ट मुहखgएईचलाक अबाल - वृखg3एू खgएढ़एायः सभकखgएी3 बुझल  छलै। एते तक  िक  नेनो -भुटको  \nसभ  बूिझ जाइत  छल जे भवानीबाबू आब  भोजनक  खgएढ़एतीखgएलएा  कय रहलाह अिछ।  \nभवानीबाबू िजला पिरषदक सेवा - िनवृत बड़ा बाबू। स खg3ूीती जमानामे भवानीबाबू \nएक - एक  टा खgएढ़ीपैया जम ा कऽ  क ऽ शहरमे जमीन  खरीद लेलिन। मुद ा घर  टा  \nबिन सकलिन सेवा-िनवृितक बादे। सेवा-िनवृितपर भेटल  सभ पा इकखgएी3 लगा कऽ  \nबनलिन  चािर को ठलीक पखg3टए ा - पुखgएइटता मकान।  जिहया मक ान बि न कऽ पू रा तैयार  \nभऽ गेलिन तिहया भवानीबाबू बाहर ठाढ़ भऽ कऽ बड़ी काल तक जोहैत रहलाह \nओइ मकान कखgएी3। जतबा खुशी शाहजहखg3ढ़3 कखgएी3 ताजमहल बनबा कऽ नै भेल हेतैक , \nओइसँ कएक  गुण आिखgएचीम क खु शी भवानीबाबू कखgएी3 भेट रहल छलिन अ पन  मकान  \nकखgएी3 देिख  क ऽ । हाथक  सभ पाइ खतम भऽ जेबा क सेहो आइ कोनो  दुख नै  बुझा  \nरहल छलिन हुन का। दुख  भेलिन तँ बस एतबे जे किनयखg3ढ़3  ऐ  मका नकखgएी3  देखबा  \nलेल नै रिह सकलिखन।  \nचाखgएढ़ी कोठली  दुनू बेटामे  आपसमे  बँटा गेल - दू टा क ोठली दुनू  बेटा - पुतोहुकखgएी3  \nआ दू टा पोता-पोती लेल। पूजा , खg3ूीटो र,पाहुन-परख ऐ सभ लेल घरक कमी  \nरिहये गेल। आब भवानीबाबू कतए जाथु ? अंतमे दुनू बेटा- पुतोहु सवखg3ढ़ट- सखgएईीमितसँ \nिनणखg3ढ़टय कऽ कऽ हुन का आखgएलइय देलकिन बालकनी क एकटा क ोनमे। किनयखg3ढ़3 तँ  \nपिहनिह खg3ूीवगखg3ढ़टवासी भऽ चुकल रहिथन। भवानीबाबू अपने  बनाओल  घरमे आन बि न   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 85  \nबालकनीक ए क क ोनमे टुटलहवा चौकीपर समए काटए लगलाह। हद तँ तखन \nभऽ गेल जखन एक िदन भवानीबाबूक पेट सेहो बँटा गेलिन , एक मिहना जेठक ा  \nबेटाक घर सँ तँ दोसर म िहना छ ोटका बेटा घरसँ।  \nआइ भवानीबाबू बड़ी काल धिर नहा - धो कऽ बैसल गीत गबैत रिह गेलाह-  \nबीच- बीचमे नजिर याचक  भावसँ दुनू भखg3ढ़3इक भनसा घर िदस सेहो बेरा-बारीसँ  \nजाइत रहल। गीत अंतरा धिर पहुँिच  गेल। खg3ूीवर मिखg3एू म पड़ऽ  लागल - उदास -  \nथाकल- हारल- हे हर, हमरहुँ क रहु खgएढ़एितपाल़़।  \n \nपरजा \nबड़का भैयाक दलान, दलान नै गामक चौक बुझू़।  देश - दुिनयखg3ढ़3 , खेत - पथार, \nनीित-राजनीित सभपर गमखg3ढ़लग रम बहस एतए सुनबा लेल भे टत। चुनावक समैमे \nकोनो आन टॉिपकपर  बहस हुअय से कने अ नसोहखg3ढ़3त हएत। सभ जुटल लोक \nचुनावक एक - एक मुखg3टई ापर तेना  िबखgएलएा - िबखgएलएा कऽ खॲइछ ा छ ोड़ा रहल छला जे  को नो  \nसेफोलोिजखg3ूीट  टी. वी.पर की करताह। बौबू- बाबूक कहब रहि न जे ऐबेर सखgएलीा  \nपिरवतखg3ढ़टन हेबे टा क रत।  सभ सखgएलीाखgएढ़लढ सरकार  सँ नाखुश  अिछ , तकर  औल ओ  \nस भ ऐबेर चु केबे करतिन।  ऐपर  नखgएचचहवू बम कैत बाजल - कखg3टएा  अहखg3ढ़3 कतए छी ! \nलोकक आँिख  बट् टम नै ि छऐ जे  चहुँक ात होइत िवकास कखgएी3  नै देखतै।  अपने  \nगाममे दे िखयौ ने  जे  कतेक कखgएी3 सर कार  पखg3टएा  म कान  बना  देलकै, क़ तेक कऽल  \nगड़ा गेलै़ , गामक  लेल रोड ो तँ सखg3इ3खgएइूश न भइये गेल अ िछ। बौवूबाबू  खgएढ़एित वाद  \nकेलिन--  कोन घर  आ  क ऽलक बात  क रैत छह ? जा कऽ  ओक रा  सभसँ पुछहक  \nगऽ ने  जे कतेक जो ड़ी पनही िखया कऽ  आ  कतेक  घूस दऽ कऽ  घर आ कऽल  \nभेलैए? फेर बजलाह- हौ ई सरकार पखg3ढ़3च साल तक जनताकखgएी3 मुखखg3ढ़ट बना कऽ  \nअपन धोिध बढ़बैत रहल। भल होअ य  जँ लोक ऐ चो रबा सभक जमानत जखgएईएत \nकरा िदअय ऐबेर।  ई वाद - खgएढ़एितवाद चिलये रहल छल ि क मखना  िबचिह  मे  बाजल-  \nयौ मािलक! अ हखg3ढ़3 आउर कथीले बेकारेमे बतकटाझु करै जाइ छी। हमर मुखखg3ढ़लहा  \nबुइध तँ एतबे बुझैत अि छ जे  ि क यो जीतए , िक यो हा रए , हम सभ तँ परज ा छी , \nपरजे रहब। दलानपर क नी क ालले चुखgएईूपी पसिर गेल छलै।  \n \nबदलैत समए  86  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nआइसँ दस वषखg3ढ़ट पिहने जखन ऑफीससँ घर घुमैत छलॱ तँ हमर नवका  \nकुखg3टएुर  भुिक  कऽ  आ  नवकी  क िनयखg3ढ़3 ग ऽर  लािग कऽ हम र खg3ूीवागत  करै  छली।  \nआब काल करोट फेि र चु कल अिछ , हमर पोसुआ कुखg3टएुर आ किनयखg3ढ़3 दुनू अपन  \nआदित अदला- बदली कऽ लेलिन। आब घर आिबते हमर  कि नयखg3ढ़3 हमरापर भुि क  \nकऽ आ हम र पोसुआ  कुखg3टएु र हम र गऽर  लािग कऽ  हमर  खg3ूीवागत करैत अ िछ।  \nसमए एिहना बदलै छै। \n \nजरल पेट \nजेठक खgएढ़एचंड दुपहिरयामे जखन छखg3ढ़3हॲ छखg3ढ़3ह तकैत छै, घामसँ लथ पथ िचखgएईूपी \nलागल मैल पिढ़या नुआ ,  जे ओकर  लाजकखgएी3  झँपबामे मुि खg3ूएकलसँ समथखg3ढ़ट भऽ  रहल  \nछलैक, पिहरने एकटा खg3ूीखgएलली कोरमे एकटा दू- तीन बरखक नेनाकखgएी3 लऽ कऽ हम रा  \nसोझखg3ढ़3 ठाढ़ भऽ जाइत अि छ।  िकताबपर सँ हमर नजिर ओकरा  िदस जाइत \nअिछ। ओ खg3ूीखgएलली हमरासँ याचना करैत अिछ , िकछु खेबा लेल देबाक। कहैत \nअिछ , जे कािखg33ी रा ितये सँ ओकरा दुनू माए - बेटाक मुँहमे अखg3चएक ए कोटा दाना नै  \nगेलैक अिछ। हम रा दया आिब  जाइत अिछ ओक रापर। आँग न जा कऽ  माए कखgएी3  \nकहैत िछऐ। मा ए भनसा घरमे  जा कऽ देखैत अि छ - पोिछ -पािछ क ऽ दू मुट् ठ ी  \nभात भेलै ,\n कने के दािल बखg3ढ़3चल छै।  तरकारी तँ बचबे  ने केलै। कतए  छै ओ ? \nकहॴ जे बारीसँ  के राक  दू  टुक पात  कािट  अनतै। अपना बासनमे  तँ नै देबै  \nखाय लेल।  \nओ खg3ूीखgएलली केरा क पात लऽ कऽ  दुखgएढ़लखgएइूखामे छखg3ढ़3हमे बैस गेल। मा ए भात आ  \nदािल ओकरा आगू मे परिस देलकै। हमर आखg3ईटहपर कने क आम क कुखgएइीचो दऽ देने  \nछलै। ओ खg3ूीखgएलली अपन ने नाकखgएी3  अपना हाथसँ खुआइये रहल छलै तैयो ओ  \nअनभरोस नेना अपने  दुनू हाथ लगा क ऽ भकोसए लागल रहै। तखने ओ  खg3ूीखgएलली  \nअपन बामा  हाथसँ नेना कखgएी3 दु नू हाथ  पकिड़  क ऽ कात कऽ  देलकै  आ  अपने पैघ -\nपैघ कौर ग ीड़य लगलै। नेना भुइयखg3ढ़3मे ओंघिरया म रैत रहलै ।  \n \nजीतक आगू \nछहिरमे  कने क  तँ कटाि र भेलै ि क  देिखते- देिखते सॱसे गाम  दहा  गेलै।  \nछातीसँ उपर पािन ठेिक  गेलै आर  बिढ़ते जा  रहल छलै। लोक वखg3ूीतु-जात जे   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 87  \nसमेिट सकल से समेट लक, नै तँ जान बचा कऽ  पड़ाएल। दस- पखg3ढ़3च टा लोक  \nजकरा  कोठ ा छलै  से तँ छतपर  जा कऽ  खgएढ़एाण बचेलक।  भुखनाकखgएी3  पड़ेबाक  कोन ो  \nरखg3ूीता नै सुझलै तँ अपन भीत  घरक चारपर चिढ़ गेल। पािनक ओइ माखgएढ़ी क  \nलहिरमे भीतक  घर कतेक  काल  ठिठतै , अरड़ा कऽ  खिस पड़लै। चा रपर  बैसल \nभुखना आब पािन क िहलकोरमे  ऊब -डुब करैत भिसयाएल जा  रहल छल।  \nहाकरोस कऽ  क ऽ लो क सभ सँ नेहो रा करैत  रहलै बचेबा  लेल। सभकखgएी3 तँ अपन  \nजान क ऽ पड़ल छलै ,  ओ करा के बचाब ओ ?  \nजीवन- मरनक बीच झुलैत भुखना चारकखgएी3 किसया कऽ पकड़ ने भासल जा \nरहल छल। ओ जीवन  हािरये देने  छल िक  चा र ए कटा पैघ नीम क ग ाछसँ टक रा  \nकऽ कनेक  काल लेल िवलमलै। ओ फुितखg3ढ़टसँ भिर पखg3ढ़3ज  किसया कऽ ग ाछ कखgएी3  \nपकिड़ लेलक। चार फेरसँ ओिहना भिसयाइत चिल जाइत रह लै। ओ अपना \nशरीरमे  बल अ नलक आ िपछड़ैत -चढ़ैत गा छपर चिढ़ये गेल। गाछ क  एक  फेड़प र  \nपएर रािख कऽ दोसर सँ अड़ि क कऽ उसास छोड़लक , लगलै जेना पुनजखg3ढ़टखgएचचम \nभेल होइ ओकर।  गाछपर  ठा ढ़ ओ बाि ढ़क  लीला देखैत रहल। ओिहना  ठा ढ़े -ठाढ़  \nकखन ओ कर आँिख लािग गेलै से अपनो  नै बुझलक ओ।  \nभोरमे जखन सुखgएढ़लज क लाली िछटकलै आ  फरी छ भेलै तँ ओ कर आँिख  \nखुजलै। चाखgएढ़ल कात तकलक ओ। सगरो  पािनये- पाि़न। कतहु कतौ दूर - दूरमे  \nकोनो  टा गा छ  िकंवा  क ोनो  कोठ ाक  घरक  आधा  भाग  टा माखgएलल देखबामे  एलै।  \nअंगैठी -मोर क रैत ओ अपन माथक उपर तकलक। तिकते िघिघयाय लागल।  \nसाखgएलएात यमराजकखgएी3 अपना  माथक  ऊपर देखलक ओ। ए कटा क ारी - भुजुंग सुखgएइीचा  \nगहुमन सँ◌ाप उपरका डािरमे लपटाएल। एकबेर मृखgएचीयुक मुँहमे जेबासँ बखg3ढ़3चल तँ \nदोसर मृखgएचीयु लगमे ठाढ़। गहुमनक डँसल तँ पािनयो नै मंगैत छै।  ओकरा  \nआँिखक आगू अखgएचचहा र होमय लगलै।  आब ओकर खgएढ़एाण जेबामे को नो टा भखg3ढ़3 गठ  \nनै। आँिख मुिन  लेलक ओ आ  आसखg3चए मृ खgएचीयुक खgएढ़एतीखgएलएा क रए लागल। \nिक ए कबेर फेर  कतौसँ िहखgएईीमत जगलै ओकर ामे।  नहुँए-नहुँए ओ दोसर  \nडिरपर आिब  गेल़। गाछ क ए कटा डाि र तोड़लक आ समधािन  क ऽ गहुमन क  \nमाथपर दऽ मारलक। िन शान सटीक रहलै। सँ ◌ाप अचेत भऽ क ऽ पािनमे खिस  \nपड़लै आ धार क  संग बिह गेलै। भुखना िवजयी  भावसँ चाखgएढ़ल  कात  तकलक।  \nओकर व ीरता देखैबला ओतए के छलै ?  88  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nिवनीत उऋg2अ4पल  \nजखgएचच म -  197 8 , आनंदपुरा , मधेपुरा। खgएढ़एारंिभक िशखgएलएासँ इंटर धिर मुंगे र िजला  \nअंतगखg3ढ़टत रणगखg3ढ़ीव  आ  तारापुरमे।  ितलकामखg3ढ़ीझी  भागलपुर , िवखgएलचिवखg3एीालयसँ गिणतमे  \nबी.एस.सी . (आनसखg3ढ़ट)।  गुखgएढ़ल जखgएईीभेखgएलच र िवखgएलचिव खg3एीालयसँ जनसंचारमे माखg3ूीटर िडखg3ईटी।  \nभारतीय िवखg3एीा  भवन , नई िदखgएईचलीसँ अंग रेजी  पखgएललकािरतामे  खg3ूीनातक ोखgएलीर ि डखgएईूलोमा।  \nजािमया िमिखgएईचलया इखg3ूीलािमया , नई िदखgएईचलीसँ जनसंचार आ र चनाखgएचीम क लेखनमे  \nखg3ूीनातकोखgएलीर िड खgएईूलोमा। नेखgएईचसन  मंडेला सखg3इूटर फ ॉर पीस एंड कनिखgएईटलखgएइूट \nिरजोखgएईचयूशन , जािमया िमिलया इखg3ूीलािमयाक पिहल बैच क छाखgएलल भ s सिटखg3ढ़टिफकेट \nखgएढ़एाखgएईूत। भारतीय िवखg3एीा भवन क खgएढ़ूखg3इू च कोसखg3ढ़टक छाखgएलल। आ का शवाणी भागलपुरसँ  \nकिवता पाठ , पिरचचखg3ढ़ल आिद खgएढ़एसािरत। देशक खgएढ़एितिखgीटइत पखgएलल - पिखgएललका सभमे िविभखg3चए \nिवषयपर खg3ूीवतंखgएलल लेखन। पखgएललकािरता  कैि रयर -  दैिनक  भाखg3ूीक र , इंदौर, रायपुर, \nिदखgएईचली खgएढ़एेस , दैिनक िहंदुखg3ूीतान , नई िदखgएईचली , फरीदाबाद , अिकंचन  भारत, आगरा , \nदेशबंधु, िदखgएईचली मे। एखन  र ाखg3ू3खg3ईईीय सहारा , नोएडा मे  विरखgीटढ़  उपसंपादक। \"हम  \nपुछैत छी\" किवता संखg3ईटह खgएढ़एकािशत।  “मोहनदास” ( िहखgएचचदी  उपखgएचचयास , लेखक उदय \nखgएढ़एकाश )क  मैिथलीमे अनुवाद। \n \n/gऑ57 ी गु /gऑडइ वै  न म : \nगुखgएढ़ीखgीूईखg3ढ़टखg33एा , गुखgएढ़ी  िवखg3ढ़टखg3ू3णु, गुखgएढ़ी  दखg3इटवो महेखgएलचर :।  \nगुखgएढ़ी  साखgएलएात परम खgीूईखg33ए तखg3ूीमै खgएलइी  गुखgएढ़ी वै नम:। \nनेनासँ ई खg3ूएलोक माखg3ूीटरजी लेल सुनैत रही। हमरो  एहने  माखg3ूीटर साहब  \nभेटल जे कहैत छलाह , खूब पढ़ू। पढ़िहक  संग अपन  जीवनमे  सेहो ईमानदा र  \nरहू। ईमानदार रहबै तँ शुखgएढ़ल मे िदखg3टएत ह एत , मुदा बादमे एक र गवखg3ढ़ट महसूस क रब।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 89  \nसमाजमे इखgएइढ़जत भेट त। झूठ नै बाजू। अपन बातपर रहू । जुबानक पखg3टएा र हू। \nसंगे-संग भगवान  राम क कथा सेहो बतौलिथन जे  -रघुकुल र ीित सदा चिल आई , \nखgएढ़एाण  जाय पर वचन  न जाई - आ राजा हि रखgएलढ़ंखgीूढ़ क कथा सेहो खgएइूलासक बाद  \nसुनाबैत रहए। \nएते सालसँ ई स भ गप सुनैत आ िपताकखgएी3 ऐ मागखg3ढ़टपर देखैत हमरोमे ई सभ  \nगुण आिब  गेल। ईमा नदार  रहलॱ तँ  खgएइूलास मे फखg3ूीटखg3ढ़ट  करैत  र ही ।  नी क खg3ूी कूल -\nकॉलेजमे एि डिमश न सेहो भऽ  गेल। पढ़ाइ ख खgएचीम केलाक बाद  नी क सन  नौ किरयो  \nभेट गेल। गामसँ िदखgएईचली आिब गेलॱ। िदखgएईचली बला  भ ऽ  गेलॱ मुदा बेइमा न नै भऽ  \nसकलॱ, जकरा  लेल िदखgएईचली जानल ज ाइत अिछ। तइसँ िदखgएईचली लेल लोक  कहैत  \nअिछ , -िबनु िदल के अिछ  िदखgएईचली।  \nसंजोगसँ माखg3ूीटर लड़कीसँ िब आह भेल। गाम मे रही।  सोचिह लागलॱ , की  \nकरी , किनयाकखgएी3 नौ करी कराबी  ि क \n नै। एक  िदन  मचानपर  गाम क लो क लग  \nबैसल रही । तखने इलाकामे खgएढ़एिति◌खgीटइत ५५ सालक माखg3ूीटरजी शंक रदेव एलाह।  \nगप- ठहाखg3टएा क बीच  किनयखg3ढ़3 क न ौकरी क गप आ एल। ओ सलाह देलिखन, एँ यौ, \nकिनयाकखgएी3 ि कए नौ करी छ ोड़ाएब ? देखैत नै िछऐ मुिखयाक पुतोहु कखgएी3। ओ कहखg3ढ़3  \nकिहयो खg3ूीकूल जाइत छै।  मुिखया अखgएईूपन  पुतोहुक बदलामे एकटा  मौगी कखgएी3 रािख  \nदेने छै। ओ गरीब अ िछ। ओ करा मुिखया दू हजार टका दैत अि छ। ऐ  \nकलयुगमे िकयो एक रा देखिनयार  अि छ ?  ईमानदारी क  जमाना  नै  अिछ  आब।  \nएकरासँ ओइ गरीब क क खgएईचयाण भऽ जाइत अि छ आ  काजो  भऽ जाइत अि छ। अ हूँ  \nिकए नै  ओिहना  को नो गर ीबक कखgएईचयाण कऽ दै  छी ? \nई गप सुिन कऽ लागल जे ना हम रा सॱसे देह कािठ  मािड़  देलक। हम रा  \nअपना माखg3ूीटरजीक  कहल आ िपताक आचा र -िवचार आँ िख क आ गू घूरय लागल।  90  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nडॉ. धनाक र  ठाकुर  \nहमरा एकर एक बायोडाटा चाही \nयखg3एीिप  बौआ झा खg3ूटयखg3ूीत छलिथ ओ िनणखg3ढ़टय लेने छलिथ जे आइ ओ खgएढ़एोफेसर \nखgएढ़एसादक डेरा  तिकये क ऽ रहता। ओहुना  सािर शारदा  कहने छलिथन जे हुन क  \nसखी उमा, जे गोखgएईचड  मेडिलखg3ूीट छलिख  न िपताक  िवषय भौितकीमे, से ने तँ  \nनौकरी  केिखgएईचखखgएचचह ने िबयाहे।  बौआ झा हर साल रेिडयो खg3ूीटेशन िदस हुनक  पूणखg3ढ़ट  \nडेरा ताकैले जािथ मुदा  हड़बड़ीमे वापस पटना चली जाइ छला। \nअहू साल गेला मुदा को नो थाह पता नै। ओ ए क उमेर गर लोक  लग गेलाह  \nजे सड़क क ात  ठाढ़ छलाह। \n\"यौ , अहखg3ढ़3 खgएढ़एोफेसर खgएढ़एसादक  डेरा  बताएब?\" \n\" कोन खgएढ़एसाद , एतए तँ तीन- तीन खgएढ़एसाद छिथ - गिणतबला, दबाइबला की \nिकताबबला?\"  \n\" अहखg3ढ़3कखgएी3 की कहू , ओ तँ पैघ  िवखg3एलान  छलिथ  िजनक  ि कताब हमर  िपताजी  \nछपैत छलिख न।\" \n\" तँ अहखg3ढ़3क िपताजी छापाखाना  बला। \" \n\"सएह बुझू।\"  \n\"देखू , एक भलमानुष िकताबबला खgएढ़एसादक खोजमे ि कयो ि कयो खgएढ़एोफेसर अबैत  \nरहैत अिछ - बड़का- बड़का खgएढ़एोफेसर। \" \n\"हँ यौ वएह, हुनके तँ हम तकैत छ ी।\" \n\" अहखg3ढ़3 चिल जाउ , ओही बड़ का पोखरी  कात जतए  कोणप र ए क म कान  \nहोएत।\"  \nबौआ झा परेश ान , पोखिरक हर कोनपर  मका न। \nमुदा आइ ओ ताि कये क ऽ रहताह। \nफेर ए क आदम ी -  \nमकान नै खgएईटलैट कहने हएत -  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 91  \nचिल जाउ सीधा एक  िकलोमीटर।  ओतएसँ दिहनामे  एक  खgएईटलैटमे एक बू ढ़  \nखgएढ़एोफेसर जखgएढ़लर  अिछ , जकर ए क  िबनु िब आहल बेटी छै , सेवा करै  छै  मा ए  \nबापक, बेटा पुतोहु अमेिरका मे।\" \nबौआ झा जा  क ऽ  िनचला खgएईटलैटक  घंटी बजेलाह। एक मिहला िन कललीह \nजे हुनका साि र जक खg3ढ़3 बुझेलीह।  \n\" केकरासँ भखgएी3ट क रक अिछ ?\"  \n\"तोहर िपताजीसँ।\"  \n\" अहखg3ढ़3क की  नाओं?\" \n\"नै बताएब- हुनके  बताएब।\" \n\"बताउ ने, हमहूँ पी एच  डी छी। \"  \n\" से जखgएढ़लर हएब , पैघ खgएढ़एोफेसरक बेटी। \" \n\" अहखg3ढ़3क की  नाओं?\" \nताबत हुनक माए ि नकललीह-  \n\"देखू  मखg3ढ़3 , ई अपन नामो  नै बतबैत छिथ आ तुम - ताम करैत छिथ। \" \n\" जखgएढ़लर िकयो लगके  छथुखgएचचह। \" \n\"बताउ अपन पिरचय?\"  \n\" खgएढ़एोफेसरिहकखgएी3 बतेबिखgएचचह। \"  \n\"की बात-  की होइत अिछ ?\"  खgएढ़एोफेसर िनकललाह।  \n\" अहखg3ढ़3  के ?\"  \n\" िचखgएचचहू\" \n\" नै िचखgएचचहलॱ। \"  \n\" िचखgएचचहू, हम वएह जे १० बरख पिहने  तक हर  साल रेिडयो खg3ूीटेशनबला डे रा  \nअबैत छलॱ, सालमे एकबेर।\" \n\"हम बूढ़ भेलॱ, माफ क खgएढ़ल नै  िचखgएचचहलॱ। \" \n\"मुदा हम नै बताएब , नै िचखgएचचहब तँ हम एिहना च िल जाएब। \" \n\"बोली तँ सुनल लागैत अिछ.. .. ओ अहखg3ढ़3 झाजी क बेटा। \"  \n\"हँ।\"  \nउमाक माइ सेहो िच खgएचचहलिन : \n\"झाजीक बेटा, तूँ, तोहर िपताक उपकार  हम सभ नै िबसरबौ , ...तोरा नै  \nिचखgएचचहिलऔ। \"  \n\"कोन उपकार , ओ तँ किहयो िकछु नै कहलाह.. हुनक मरनो आब १२   92  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nसाल भेल। \"  \nखgएढ़एोफेसर - “ओ बाजएबला नै छलाह िक छु।\" \nउमाक म खg3ढ़3 - \" जखन खgएढ़एसादजी इंखgएइएलखg3इ3ड छलाह ,  हमरा  सभकखgएी3  िकयो देखिनहा र  \nनै, िचखg3एइी देिलयिन तँ ओ झाजीकखgएी3 िलखलिन आ झाजी आिब क ऽ चालीस हजार  \nखgएढ़लपया दऽ  गेलाह आ हमरा कहलाह जे हुनको नै कहबिखgएचचह , ई खgएढ़लपया हुनक \nिकताबक रोयाखgएईचटीमे धी रे-धीरे चुि क  जेतैक वा  फे र ओ दोसर ो ि कताब िल ख  \nदेताह।  \nखgएढ़एोफेसर - \"जॱ आ◌ेइमे हमरा आर देबाक हो तँ कहू ,  हम अपन बता कऽ  \nिलखबैक वा  पखg3इूसन  िसखgएइूखg3ूीथ पे िरिवजन  भेलापर पठबा देब।\"  \nबौआ झा - \"नै यौ, हमरा तँ बाबूजी  िक छु नै  कहलाह क िहयो।  अहखg3ढ़3 तँ  \nिवखg3एलान छी , हमर िपता तँ अने क समखg3ढ़ीग कखgएी3 लेखक बनबा  देलिथ िलखबा \nिलखबाकऽ। हुनके  ना ओंपर तँ  हमहूँ सभ  िजबैत छी।  हम तँ अहखg3ढ़3क  दशखg3ढ़ट न लेल  \nआएल छलॱ, ओना उमा जँ अहखg3ढ़3क पोथीकखgएी3 िरवाइज कऽ देती तँ फेर हम छािप  \nदेब आ ओहो चलैत रहत।  \nआ एक क ातमे जा कऽ उमा क मखg3ढ़3 कखgएी3 कहलिख  न - \"हमरा एकर ए क  \nबायोडाटा चाही\"। \n\"िकएक ?  \n\"नै बताएब\" \nबूिझ गेलॱ। \nउमा ऐ बीच  घसिक गेल , जखgएईचदी दोसर कमरामे  अपन कएल श ीऊिथकखgएी3 \nशीसामे देखैत आ  सोचैत-  हमर वृ खg3एू म ाता - िपताकखgएी3 के  देखतिखgएचचह , जइ लेल हम  \nलखg3लूमीक कहलो उखgएलीर लेखgएइूचर रिशप छोिड देलॱ ?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 93  \n \nआशीष अनिचऋg2अअहार  \nमैिथलीक पिहल बहरयुखgएइूत  गजल संखg3ईटह  “ अनिचखgएचचहार  आखर” खgएढ़एका िशत। \n \nनक/gफडच \n\"हे रौ,  खा ले पूरा। ऐंठ नै छोड़। \"  \n\"  ऊँ...ऊँह ...... नै आब नै खाएल हेतौ हमरासँ। पेट भिर गेलै।  \"  \n\"  हे देखही, ऊपरसँ  भगवान  देखै छथिखgएचचह जे  लोक  जतेक  बेर  ऐं ठ फेकै  छै  \nतकरा न कखg3ढ़टमे जा ए पड़ै छै  आ ओइठखg3ढ़3 ओकरा  ओतेक  िदन भूखल रहए पड़ै  छै।  \"  \n\"  नै हमरा भूख नै  छौ  ।\"  \nआ माए ओही छीपीमे अपनो िहखg3ूीसा लऽ खाए लागैए। बखgएइीचा तव जबान  \nभेलै , िहखg3ूीसक वएह मुदा बहखg3चएा दोसर --- ---  \n\"  छोड़ भगवान - तगवानकखgएी3। ओ क ोनो देखै छै। सभ झुखg3एइे छै ।\" \nआ िपखgएइढ़जा भरल पेट सँ आधे थारी खा उिठ जाइत अिछ। कालखg3चईमे जबान \nबूढ़ भेल। बेटा - पुतहु बाहरे। खाली अपने आ बुिढ़या घरपर। जिहया बुिढ़या  \nबेमार पड़ै तिहया उपासे सन  लागै। ओना  किहओ काल देआद  सभ सेवा कऽ  दै  \nमुदा ओहो सभ तेरहे\n -बाइस।  \nआ उपासे सन एकटा सखg3ढ़3झमे बूढ़ाकखgएी3 पड़ोिसया घरसँ सुनाइ पड़लिखgएचचह  \"हे \nदेखहॴ। उपरसँ भगवान देखै छिथखgएचचह जे  लोक जते क बेर  ऐंठ  फेकै  छै  तकरा  \nनकखg3ढ़टमे जा ए पड़ैत छै आ ओइठ खg3ढ़3 ओ करा  ओतेक िद न भूखल रहए पड़ैत छै। \n \"  \nआ की  ई सुिनते बुढ़बाक  रॲआ  ठा ढ़ भऽ गेलै। मोन पिड़  गेलै ओ करा अपन  \nमाएक ग खgएईूप। ठीक इएह तँ कहै छलै। आ िसहरैत - िसहरैत बूढ़ा अपन वतखg3ढ़टमानमे  \nआिब गेलाह आ िहसाब लगाबए लगलाह  जे ओ कते िदन कतेक बेर ऐंठ छोड़ ने  \nछिथ।  94  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nिनशान \nहाथमे माइक , गरामे फूलक  म ाला, आँिखमे तेज , वाणीमे ज ोश।  नेता जी  \nमंच पर ठाढ़ भए  कए  धूआँधार भाषण  दए रहल छलाह--- -  \nखाली एकबेर  हमरा  िजतएबाक  कखgीटढ़ क खgएढ़ी , हम समखg3ूीत जनताक कखgीटढ़ कखgएी3  \nअपन कखgीटढ़  बुझब। खgीटूखgीटढ़ाचारकखgएी3 मेटा  देबै। गुंडा-लफंगाक नामो - िनशान खखgएचीम क ए  \nदेबैक-- --- --  \nऐ अंित म आ खgएलचासन कखgएी3  खखgएचीम  होइतिह खgएलइोतामे सँ िक  यो िचि चआ उठल ---- ---  \nनेता जी जखन अहखg3ढ़3  गुंडा- लफंगाक नामो - िनशान मेटा देबैक तँ अहखg3ढ़3 क  \nिनशान कतए रहत।  \nआ नेता जी गखgएईूप कखgएी3 जािन - बूिझ अनठा कए मं चसँ उतिर िवदा भए गेलाह। \n \nल /gफ50 म ी  \nपिरछन --- भगवती गीत--- हास- पिरहासक गीत। बखgएइीचा स भ अनेरो औना  \nरहल छल। दरवखgएइढ़जापर धम गखgएइढ़जर म चल। तुमुल हास - खgएचइविन। नाना  खgएढ़एकार क  \nगखgएईूप - सरखg3टएा। वरक बाप कखgएचचयाक बापसँ कहलिथखgएचचह -- - \" आह बूिझ िलअ समिध \nजे हमरा  घरमे  लखg3लूमी देलहुँ अह खg3ढ़3 -- । कखgएचचयाक  बाप कहलिखखgएचचह \"हँ से तँ ठी के \" \nआ किहते आँिख झुिक गेलिखgएचचह आ मोने-मोन बजलिथ--\"एखन तँ लाखक-लाख \nटका संगमे अनलीहए ने ,  लखg3लूमी तँ बुझेबे क रतीह। जखन खखgएचीम भए जाएत  \nतखन इएह लखg3लूमी कुलखgएइीछनी बि न जाएत। \"  \n(मुखg3चएा जी कखgएी3 समिपखg3ढ़टत )  \n \n \nअंतर \nिकछु बखखg3ढ़टक पछाित मैि रज सेरेमनी क शुभ अधखg3ढ़टिन शाभाग राितमे बर अपन  \nकिनयखg3ढ़3सँ पुछलिखखgएचचह --- -- कहू तँ हमर सासुर आ  अहखg3ढ़3क सासुरमे  की अंतर  \nभेटल ?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 95  \nकिनयखg3ढ़3 औंघाएल मुदा  चोटाएल खg3ूीवरे  कहलिखखgएचचह --  \" इएह जे अहखg3ढ़3  अपन  \nसासुरमे मािलक रहैत छी आ  हम अपन सासुरमे  बिहिकर नी।\" \n(मुखg3चएा जी कखgएी3 समिपखg3ढ़टत )   96  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nसतीश चऋg2अअऋg4ष6 झा \nनोकरी \nिपताक आकिखg3ूीम क िनधन रमेश क मो नमे ए कटा नव आ शाक ि करण जगा  \nरहल छलै। दुखी तँ  छल  मुदा भिव खg3ू3यक आशा मे  ए कटा पूणखg3ढ़टताक  सेहो अनुभव  \nभऽ रहल छलै। ए कटा बे रोजगार  खg3ूटयिखgएइूत  थािक हािर  कऽ  बैसल िपताक \nनौकरीपर  पूणखg3ढ़टतः  आिखgएलइत छल मुदा  भगवान क इखgएइीछा , िपता सरकारी  नोकरीमे  रिहते  \nखgएढ़एखg3ूीथान केलिन आ रमे शकखgएी3 अ नुकंपापर न ोकरी  भेट गेलिन। हुनका बैसलमे  \nसरकारी न ोकरी क तगमा भेट गेलिन।  दू बेकती अपने एकटा नेखg3चए ा एकटा छोट  \nभाय आ ए कटा बिह न संगिह समैसँ पिहने  बृखg3एू होइत हुन क माता।  माए क भीजल  \nआँिखमे िकछु संतोषक आभा  खgएढ़एवेश कएलक। पिरवा र चलब आब फेर किठन नै  \nरहत। िपताक बदला खgएइढ़येखgीटइ पुखgएलल अपन  कतखg3ढ़टखg3ूटयक पिरवहन अवखg3ूएय करताह तकर  \nपूणखg3ढ़ट िवखgएलचास। मुदा आठ  दस मास िबितते पिरवा रक  संपूणखg3ढ़ट िचखgएलल अखg3ूीपखgीटढ़ होमय  \nलागल। जीवनक समटल गितमे  खg3ूटयवधानक बसात खgएढ़एवेश  क र ए  लागल। घर \nखचखg3ढ़ट, छोट बेटाक पढ़बाक खचखg3ढ़ट, दोकान दौरी क खगता सभटा अपूणखg3ढ़ट रहय  \nलागल। खgएलएिणक आ एल हषखg3ढ़टमे ए कटा फे र खg3ूटयवधान।  \nएकिदन म ाए क  सहनशिखgएइूत टूिट गेलिन तँ रमेश के कहलिथ ,  बौआ ए ना  \nिकअए भ ऽ रहल अि छ , बाबू जाधिर छला सबहक  आवखg3ूएयकता पुरौलिथ मुदा  अहखg3ढ़3  \nनोकरी किरतो सभटा पाइ कौड़ी की करै छी से  िकछु नै बूिझ पबै छी। मा ए!  \nतँ◌ू की बुझिबही! आब पिहलका  समए नै छै। पाइ कौ ड़ीक कोनो  मोल नै छै।  \nझण दऽ खचखg3ढ़ट भऽ जाइ छै। ओना तोरो लग तँ बाबूक भिवखg3ू3य िनिध आ एल. \nआइ. सी. आिदक  पाइ तँ छौहे ,  ि कए  नै  खचखg3ढ़ट  करै  छैँह।  तँ◌ू की  करबखg3इ3  पाइ लऽ  \nकऽ। बहीन क िब आह तँ जेन ा  जे हेतै से हेबे करतै। \n \nमाए तँ सखgएलीे नै बूिझ  सकलीह। साले भिरमे के ना एतेक  पिरवतखg3ढ़टन भऽ  गेलै।  \nनै जािन  समैक दोष छै अथवा संसार क , देखा देखी बिन  रहल नव  परंपरा  जइमे   िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 97  \nपुखgएलल अपन पिरवार क खgएढ़लप मे माखgएलल अपन  पखgएइईी आ बखgएइीचाकखgएी3  बुझैत छिथ।  \nनै जािन लोक पुखgएललक अिभलाषा मे अतेक ि कअए िवचिलत रहैत अिछ।  \nसोचैत सोचैत अपन पितक फोटोक समखgएलए ठाढ़ भ ऽ ओ  अपन बीतल समैकखgएी3  \nताकय लगली ।  98  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \n \nगजेऋg2अअऋg4ष6 ठाकुर  \nशारदानगर \nदुगखg3ढ़ल पूजाक नाटकक  दू दृखg3ूएयक बी च नतखg3ढ़टकी क ना च। \n“ शारदान गरक  ढो ढ़खg3ढ़3इ दस टाका  तहे- तहे िदलसँ दइ छिथ ”- नतखg3ढ़टकी  \nखgएढ़ीखसाना बजै छिथ।  \n“बनारसक छै रौ। ” \n“धुर, मुजखgएईटफरपुरसँ लऽ अनै छै आ झुखg3एइो बना रसक .. ”। \n“हौ मुदा ई श ारदानग र कोन ग ाम छै ” ।  \n“ बुझलही नै। पखg3एढ़ी टोलक  जे  पाइबला सभ रहै, से सड़क क आ◌ेइपार टोल  \nबना लेलकै आ लखg3लूमी पुर नाओं  रािख लेलकै ,  जे पखg3एढ़ी टोलक हम सभ नै छी।  \nलखg3लूमी आ सरखg3ूीवतीक  झगड़ा  बुझल नै छौह। से भगवान क झग ड़ाकखgएी3  सोझखg3ढ़3 अन ने  \nअिछ। पखg3एढ़ी टोल गाम  गिरबहा  सबहक अिछ , सभटा अिछ मिहसबार  सभ। मुदा  \nभगवानक झगड़ा मे गाम क ना ओं सरखg3ूीवतीक नाओंपर शारदा नगर  रािख लै गेल  \nअिछ।”  \n“ चल नतखg3ढ़टकीकखgएी3 तँ अही बहखg3चएे पाइ दइ जाइ छै”।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 99  \n \nभवनाथ झा  \nऊँचका डीह \nराम बाबू क पुरखा  बड कलामी रहिथन। नदी कातक  वास रहिन  तखgएी3 खूब  \nऊँच कऽ डीह भरने रहिथ। ततेक मखg3ढ़3िट देल गेल रहै जे पूबमे पोखिर आ \nदिखgएइीछनमे डबर ा खुना गेल रहिन। ओही  डीहपर चौसा र घर , खिरहान , बाड़ी, \nझाडी सभटा ले जगह रहए।  \nपखgएढ़ीकखg3ढ़3 साल बाि ढ आएल रहए तँ  चूड़ा  आ  चीनी क पै केट हवाइ जहाजसँ  \nखसाओल गेल। िहनका अपन  डीहपर खूब  फिब गेल रहए , जावत आन  िक यो  \nपािनमे हेलैत िहनकर  डीहपर  आएल ताधि र इखgएइीछाभिर  को ठीमे  ढािर  नेने  रहिथ।  \nआ मनिह म न अपन पुरखा कखgएी3 खgएढ़एणाम  कए ने रहिथ।  \nऐबेर सेहो बािढ आएल। मुदा ऐबेर राहत- सामखg3ईटी नावसँ घरे घरे बँटबाक  \nखg3ूटयवखg3ूी था भेल रहए। रामबाबू बािढसँ खgएढ़एभािवत नै रहिथ तखgएी3 िहनका  िक  यो ि कए क  \nदेतिन! \nरामबाबू मसोिस  कऽ  रिह गेलाह। हरलिन ने फुरलिन  पुरखाकखgएी3 उकटैत  \nअपनिह ऊँचका  डीहपर बनल घर कखgएी3 डेङ बए लगलाह।  \n  100  || िवदेह  मैिथली  िवहिन  कथा  \nहेराफेरी \nदुगखg3ढ़लपूजाक तैयारी दुनू  गाममे चिल रहल छल। खूब चंदा भेल रह ए तखgएी3  \nसबहक इखgएइीछा छलिन  जे हम र गामक  पूजा  बेसी नीक  हुअए।  पिहल चचखg3ढ़ल  उठल  \nजे ऐबेर अपन गामक जे पंिडतजी छिथ हुनका बदलल जाए। आ जँ हुनका  \nगामक पंिडतजी आिब जैतिथ तँ बड नीक होइतए। अपन पंिडतजी तँ बकलेल \nछिथ! \nदुनू गामक दु गखg3ढ़लपूजा सिमितमे ए के चचखg3ढ़ल छल। दुनू िदससँ लोक सभ \nपंिडतजीकखgएी3 पोखg33ीबै ले आबए -जाए लगलाह। दुनू गाम क पंिडतजी मिसयौते रहिथ  \nतँए बेसी िदखg3टएत नै भेलिन। एक दोसरा क घरमे पहुनाइ करैत पूजामे लागल  \nरहलाह मुदा ओते िदन हुन का दु नूक अपन - अपन गोसाउिन सीरपर दीप नै  \nजरलिन!!  िवदेह मैिथली िवहिन कथा  || 101  \n \nनबोनारायण िमऋg2झआ  \nजखgएचच म  १९५५, िपता- खgएलइी गो िवखgएचचद िम खgएलइ , माता-  खgएलइीमित अढ़ूला  देवी। गाम -  कुशमौल , \nपो.नागदह-बलाइन, भाया-अरेड़हाट , िजला-मधुबनी। मैिथली रं गमंचसँ \"क ोिकल  \nमंच\" संखg3ूीथाक माखgएचइयमसँ सखgएईीबखg3एू।  \n \nघमंडक फल \nबखgीूढ़ीबाबूकखgएी3 कािबलक बड़ दाबा छलिन। चािर भैयारी मूखखg3ढ़ट क बीच एक माखgएलल  \nपढ़ल िलखल रहबाक का रणे पि रवारमे  वचखg3ढ़टखg3ूीव भेनाइ खg3ूीवाभािवके आ  ऐ वचखg3ढ़टखg3ूीव क  \nखgएढ़एितफल जे आखgएलइम साझी  नै रिह सकल। पैतृक सखgएईीपिखgएलीक अ ितिरखgएइूतो िक छु  \nजमीन अ िजखg3ढ़टत केने छलाह। सरक ारी  नौ करीमे  रहबा क कारणे  आ मदनीक  खgएढ़3ोत  \nबिढ़यखg3ढ़3 छलिन तँए शानसँ कहिथखgएचचह जे गाममे  हमरासँ पैघ के अि छ ?  \nखचखg3इढ़क न ाओंपर  एक माखgएलल कखgएचचयादान  छलिन  जे सखg3ूीतेमे सुतिर गेलिन। तीनटा  \nबालकमे दूटा छोट-छीन , एकमाखgएलल खgएइढ़येखgीटइ बालक कौलेजमे पढ़ैत छलिन। समाजमे \nबखgीूढ़ी बाबूक घमंड क चचखg3ढ़ल  जोर प कड़ने छल का रण जे साधारण ो बातमे लोक कखgएी3  \nकिह दैत छलिख न जे  तोरा हम  गा मसँ उजािड़  देबह। गाम क लो क अवसर क  \nखgएढ़एतीखgएलएामे छल। आमक गाछ लेल अपना पटीदारीमे झगड़ा बढ़लै आ लोक दुनूकखgएी3  \nपीठ ठोि क क ऽ केस मोकद","size_mb":1.29,"has_text":true},"Sadeha 05.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 05.pdf","name":"Sadeha 05.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली िवहिन कथा \n(िवदेह-सदेह ५, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ िवहिन कथाक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त निह कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-63-1 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. १५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Vihani Katha : Anthology of Maithili Seed Stories.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर गń सािहĜय मğय िवहिन कथाक İथान  1 \nआ िवहिन कथाक समीüाशाİÿ \nमुžाजी सामािजक सरोकारकó छुबैत िवहिन कथा 7 \nĔयोित सुनीत चौधरी नबका पीढ़ी/ घर िदसका रİता/ पािनमे खेती/  12 \nमैिथल िब आह/ िहमदूत \nदुगŭनĠ द मंडल पोİ टमाटũम/ Ćदूषण/ िक सना मुŇी 21  \nकिप लेĂर राउत किल युगक िन णũए 24 \nधीरेĠ Ɩ कुमार राम-कथाक समापन 25 \nराजदेव मंडल बिढ़ या गĢ प/ ठोकर 27 \nबेचन ठाकुर आĜ महĜ या/ फुिसक फल 29 \nराम Ćवेश मंडल पछतावा/ बुरबक/ झगड़ा खतम/ मूल-मंÿ 33 \nभारत भूषण झा Ćेम 36 \nमानेĂर मनुज ई/ İÿी-िलंग/ आप/ लोरी/ भूख-भूख भाकुर 37 \nउमेश मě डल दोİ ती/ आधा भगवान/ ĉपैयाक ढेरी/  40 \nजेहन मन तेहन िज नगी  \nडॉ. शेफािलका वमŭ आनक बड़ाइ  45 \nजगदीश Ćसाद मě डल थल-कमल/ घरडीह/ खाता-खेसरा/ सबूत/  47 \nकौआक मैनजन \nरामकृį ण मě डल ‘छोटू'- बाबूजी लेल 53 \nमुžाजी रेवाज/ दरेग/ भूख/ िवजातीय/ राįƏभिĎत 56   \n \nरामलोचन ठाकुर िगरिगट/ भारत रė 60 \nपरमेĂर कापिड़ सतबरती 62 \nअमरनाथ देह/ िपयास/ İवीच ऑफ/ िगरिगट/ फॲफ 63 \nचěडेĂर खū चेिकङ/ कछमछी/ िबसवास 66 \nरघुनाथ मुिखया इिěडयन/ जुलुम/ िनयित/ मुँहलगुआ/  69 \nƇीनहाउसमे कुकूर \nऋिष विशơ Ćमाण-पÿ/ मनमौजी 71 \nिशव कुमार झा “िटĪलू” फूिस नै बाजू 73 \nिमिथलेश कुमार झा झीक 74 \nसĜयेĠƖ कुमार झा लेटेİट 75 \nनवनीत कुमार झा गाम आबह 76 \nकौशल कुमार दूमुँहा/ Ćाथũना आ आİथा/ अपन इĔजित 78 \nअनमोल झा चेतना 82 \nकुमार मनोज कĮयप मरीिचका/ परजा/ बदलैत समए/ जरल पेट/  83 \nजीतक आगू \nिवनीत उĜपल āी गुĈवै नम: 88 \nडॉ धनाकर  ठाकुर हमरा एकर एक बायोडाटा चाही  90 \nआशीष अनिचĠहार  नकũ/ िनशान/ लŞमी/ अंतर 93 \nसतीश चĠƖ झा  नोकरी 96 \nगजेĠƖ ठाकुर शारदानगर 98 \nभवनाथ झा  ऊँचका डीह/ हेराफेरी 99 \nनबोनारायण िमā घमंडक फल 101   \n \nराम िव लास साहु  पिर āमक भीख 102 \nमुĠ नी कामत  हमर संİ कार/ करैलाक मीठ गुण 103 \nडॉ. शंभु कुमार िसंह  जेठ आ पूस/ सौदागर/ गरमी 105 \nसंजय कुमार मंडल  अनƏेĠ ड घुसखा◌ेर 109 \nडॉ. िमिथलेश कुमारी िमā  वीरभोĐया वसुĠधरा/ अित सवũÿ वजũयेत् 111 \nदुइ गोट संİकृत िव हिन कथा  \n(अनुवाद योगानĠद झा)  \nिम िथ लेश मंडल िव देशी बाबू 113 \nĆदीप िबहारी  सĜसंगी/ थापड़ 115 \nलŞ मी दास बूिड़ बकक बूिड़ बक/ दाढ़ी 118 \nअिमत िमā इशारा/ सरधुआ 120 \nजगदानĠद झा 'मनु'- मसोमात/ रहİय 122 \nचĠदन कुमार झा सƄगित/ अनकर दुगũित 125 \nओमĆकाश झा कपारक िलखल/ İपेशल परिमट 128 \nसĠदीप कुमार साफी अĠध िवĂास 131 \nजवाहर लाल कĮयप हĦमर माय तोहर माय/ अŀũसĜय/ लहास/  133 \nभगवानक भाĐय/ िगŀ \nिमिहर झा १०० टाका 137 \nरामदेव Ćसाद मěडल झाĉदार अĪ लूक चुमौन 138 \nĆेमचĠƖ पंकज ƅमश:.... 139 \nअिखलेश कुमार मंडल टीटनेस 140 \nमनोज कुमार मंडल     बेमेल िब आह 142    \n \nमैिथली िवहिन कथाक सशĎत हİताüर डॉ. तारानĠद िवयोगीसँ मुžाजीक  144 \nभेल गĢप-सĢप \nदेवशंकर नवीन िवहिन कथा लेखनमे अवरोधक तĜव 152   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nगń सािहĜय मğय िवहिन कथाक İथान  \nआ िवहिन कथाक समीüाशाİÿ \nगńक िविभž िवधा जेना ĆबĠध, िनबĠध, समालोचना, कथा-गĪप, \nउपĠयास, पÿाĜमक सािहĜय, याÿा-संİमरण, िरपोतŭज आिदक मğय कथा-\nगĪप, आďयान आ उपĠयास अनुभव िमिāत कĪपनापर िवशेष ĉपसँ आधािरत \nअिछ। जकरा हम सभ िखİसा-िपहानी कहै िछऐ तइसँ ई सभ लग अिछ। \nकथा-गĪप, आďयान आ उपĠयास आ िकछु दूर धिर नाटक आ एकŬकी \nमनोरंजनक लेल सुनल-सुनाओल-पढ़ल जाइत अिछ वा मंिचत कएल जाइत \nअिछ। ई उĿेĮयपूणũ भऽ सकैत अिछ वा ऐमे िनĈĿेĮयता-एबसिडũटी सेहो रिह \nसकै छै। िजनगीक भागादौड़ीमे िनĈĿेĮयपूणũ सािहĜय सेहो मनोरंजन Ćदान \nकरैत अिछ। \nिवहिन कथा कहने एकटा एहेन िवधा बिन सोझū आएल अिछ जे पिहने \nकथा िथक फेर िवहिन कथा। अंƇेजीमे सेहो लĦबाइक आधारपर शॉटũ-İटोरी/ \nनोवेलेट/ नोवेला/ नोवेल क िवभाजन कएल जाइत अिछ। मैिथलीमे सभ \nिवधामे शĤद संďयाक घटोþरी-बढ़ोþरी अंƇेजी वा दोसर यूरोिपयन भाषासँ \nबेशी होइत अिछ, ओना अंƇेजी वा दोसर यूरोिपयन भाषामे सेहो सभ िवधामे \nलेखकक ĭयिĎतगत Ĉिच आ कĝयक आवĮयकताक अनुसार घटोþरी-बढ़ोþरी \nहोइते अिछ। तिहना वन-एĎट Ģले भेल एकŬकी आ Ģले भेल नाटक। से \nिवहिन कथा कथा तँ छीहे। \nअहūक अनुभविमिāत कĪपना अहūसँ िकछु कहबा लेल कहैत अिछ। आ \nई कĝय हाİय-किणका वा अहाİय-किणका बिन सकैत अिछ। लोक अहūकó \nकिह सकै छिथ जे अहūकó गĢप बƂड फुराइए, अहū हािजर जवाब छी। आ \nतकर बाद अहūक िहĦमत बढ़ैत अिछ आ अहū ओइ कĝयकó िशĪपक सūचामे \nढलैħया कऽ िवहिन कथा बना दै छी। \nहाİय-किणकाक संग सभसँ मुďय अवरोध छै जे अहūक सुनाओल \nहाİय-किणका घूिम-िफिर अहॴ लग आिब जाएत, माने मौिलकता कतौ हेरा \nजाएत। हाİय-किणका सेहो एक-दू पūतीसँ आध-एक पृơ धिरक होइत \nअिछ। कथा-उपĠयासमे एकर समावेश कएल जा सकैत अिछ मुदा िवहिन \nकथा एकर पलखित नै दैत अिछ। मुदा कथा-उपĠयासमे जेना कएल जाइत  2 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nअिछ जे एकरा कोनो पाÿक मुँहसँ कहाबी वा कोनो आन Ćसंगसँ जोिड़ \nसाथũक बनाबी तँ से अहū िवहिन कथामे सेहो कऽ सकै छी। गĪप \nआďयानसँ बहराइत अिछ आ नैितक िशüा, Ćेरक कथा आ िमिİटक टेĪस \nसेहो लघुसँ दीघũ ĉप धिर जाइत अिछ। एकर लघु ĉप िवहिन कथा नै \nभेल सेहो नै। \nिवहिन कथामे जे Ĝविरत िवचारक उपİथापन देखल जाइत अिछ से \nकथा-गĪप आ उपĠयासमे सेहो रहैत अिछ। मुदा जे Ĝविरत िवचारक \nउपİथापन नै रहलासँ ओ िवहिन कथा नै रहत सेहो गप नै। उनटे जखन \nिवहिन कथाक समीüा करए लागब तखन समीüकक ğयान İथायी तĜव िदस \nहोएबाक चाही नै िक Ĝविरत उपİथापन िदस। Ĝविरत िवचारक उपİथापनक \nĆित बेसी झुकाव ओकरा अहाİय-किणका बना दैत अिछ, ओ िवहिन कथा तँ \nरहत मुदा āेơ िवहिन कथा नै रहत। िवहिन कथा झमािर देत तँ ओ िवहिन \nकथा वा āेơ िवहिन कथा भेल आ जे ओ झमािर नै सकत तँ ओ िवहिन \nकथा भेबे नै कएल- ई गप नै छै। कोनो Ĝविरत िवचार आएल, ओकरा \nकागचपर िलिख लेलॱ, ऐ डरसँ जे कतौ िबसरा ने जाए- एतऽ धिर तँ ठीक \nअिछ। मुदा हरबड़ा कऽ एकरा िवहिन कथा बना देबासँ पिहने िवचारकó \nसीझऽ िदयौ। ओइमे की िमĔझर करब तँ ओइमे İथायी तĜव आिब सकत \nतइपर मनन कĉ। ओना िबना िसझने जे झमारैबला िवहिन कथा िलिख देलॱ \nतँ ओ िवहिन कथा तँ भेल मुदा āेơ िवहिन कथा ओ सेहो भऽ सकत तकर \nसĦभावना कम। ई ओिहना अिछ जेना कोनो झमकौआ गीत अपन Ćभाव बेसी \nिदन रखबे करत से िनिĀत नै अिछ तिहना कथाक ई İवĉप ƀवŲटी-ƀवŲटी \nसन नै भऽ जाए तइपर िवचार करए पड़त। \nउपĠयास तँ एक उखड़ाहामे नै पढ़ल जा सकैए मुदा लघुकथा एक \nउखड़ाहामे पढ़ल जा सकैए। एक उखड़ाहामे अहū कएकटा िवहिन कथा पिढ़ \nसकै छी। उपĠयासमे लेखक वातावरणक, Ģलॉटक, ĭयिĎतक जािह िवशदतासँ \nवणũन कऽ सकैए से लघुकथामे सĦभव नै। ओ एकटा पüपर, जौँ कही तँ \nएकटा घटनापर केिĠƖत रहैए आ ऐ ƅममे वातावरण आ ĭयिĎतक जीवनक \nएकटा मोटामोटी िववरणाĜमक İकेच माÿ खŲिच पबैए। िवहिन कथामे \nवातावरण आ ĭयिĎतक जीवनक एकटा मोटामोटी िववरणाĜमक İकेच सेहो नै \nखŲिच सकै छी, से पलखित िवहिन कथा अहūकó नै देत, हँ तखन िवहिन \nकथा सेहो एकटा पüपर वा एकटा घटनापर केिĠƖत रहैए। आ ई पü वा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 3 \nघटना तेहन रहत जे लेखककó ललचबइत रहत जे एकरा İवतंÿ ĉपसँ \nिलखू, एकरा लघुकथा वा उपĠयासक भाग बना कऽ एकर İवतंÿता नƠ नै \nकĉ। \nतखन उपĠयासक Ģलॉटसँ कथाक Ģलॉट सरल हएत आ िवहिन कथाक \nलेल तँ एकर आवĮयकते नै अिछ, पü वा घटनाक वणũन िशĪपक सūचामे \nढलैħया केलॱ आ पूणũ िवहिन कथा बिन कऽ तैयार। \nिवहिन कथाक समीüाशाİÿ \nिवहिन कथाक समीüा कोना करी? दू-पūतीसँ डेढ़-दू पžा धिरक \nअनुभविमिāत काĪपिनक िखİसा िवहिन कथा कहएबाक अिधकारी अिछ। \nलघु आकारक कथामे कोनो कथा पूणũ ĉपसँ कहल गेल तँ फेर ओ िवहिन \nकथा नै कहाओत। हँ जे ओइमे एकटा घटनाक शृंखलाक वणũन एकटा \nकĝय कहक लेल आवĮयक अिछ तँ शृंखला पूणũ होएबाक चाही। ऐ \nशृंखलाक कड़ी कनेक नमगर भऽ सकैए। Ĝविरत उपİथापनाक हरबड़ी ऐ \nशृंखलाकó कमजोर कऽ सकैए। सिदखन उĪटा धार बहाबी आ Ĝविरत \nउपİथापना आनी- ई पŀित िकछु गणमाĠय िवहिन कथा लेखकक फामूũला \nबिन गेल अिछ। एकाध-दूटा िवहिन कथामे ई िसनेमाक “आइटम गीत” सन \nसोहनगर लगैत अिछ मुदा फेर समीüकक दृिƠ एकरा पकिड़ लैत अिछ, \nकारण ई Ćो-एिĎटव होएबाक साती िरएिĎटव बिन जाइत अिछ। İथायी Ćभाव \nऐसँ नै आिब पबै छै, िवहिन कथा लेखकक Ćितभाक कमी ऐमे Ćतीत होइ \nछै। िवहिन कथा वएह āेơ हएत जे एकटा घटनाक शृंखलाक िनमŭण करत \nआ अपन िनणũय सुनेबाक लेल पाठककó छोिड़ देत। फिरछेबाक पलखित \nिवहिन कथाकó नै छै, मुदा तकर माने ई नै जे दू-चािर पūतीमे बात कएल \nजाए। मुदा लेखक जौँ दू-चािर पūतीक गपकó िवहिन कथा कहै छिथ तँ \nसमीüक ओकरा िवहिन कथा मानबा लेल बाğय छिथ मुदा ओ āेơ िवहिन \nकथा हएत तकर सĦभावना घिट जाइत अिछ।  \nिवहिन कथाक वěयũ िवषय माÿ चलैत-िफरैत घटना नै अिछ। िवहिन \nकथा लेखककó बĒचाक लेल, नैितक िशüा आ धािमũक िवषयपर सेहो िवहिन \nकथा िलखबाक चाही। Əेनमे, बसमे जाइ छी, घरमे दलानपर घूरतर गप करै \nछी आ तकर अनुभव माÿ िवहिन कथामे आिब रहल अिछ। सामािजक आ \nआिथũक समİया सेहो एकर İथायी वěयũ िवषय भऽ सकैत अिछ। राजनैितक \nĆķ आ Ćाकृितक आपदाकó वěयũ िवषय बनाओल जा सकैत अिछ। िवहिन      4 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nकथा समीüक समीüा करबा काल पौरािणक समीüा नै करिथ माने िशव \nपुराणक कथा कालमे सभसँ पैघ िशव आ गĈड़ पुराणक कथा कालमे सभसँ \nपैघ गĈड़, ऐ तरहक समीüा नै करिथ। माने ई नै होमए लागए जे, जे \nअिछ से िवहिन कथा, चाहे ओ जेहेन हुअए। जेना उपĠयासमे लेखककó \nअपन पूणũ Ćितभा देखेबाक लेल पलखितक अभाव नै रहै छै, से लघुकथामे \nनै रहै छै आ िवहिन कथामे तँ से आरो कम रहै छै। मुदा िवषयक िवİतार \nकऽ पाठकक मūगकó पूणũ कएल जा सकैत अिछ। कथोपकथनक गुंजाइश \nकम रािख वा कोनो उपİथापनासँ पिहने रािख िवहिन कथाक कथाकó सशĎत \nबनाओल जा सकैत अिछ, अĠयथा ओ एकŬकी वा नाटक बिन जाएत। \nिवहिन कथाक समावेश कथा-उपĠयासमे भऽ सकैए मुदा िवहिन कथामे हाİय-\nकिणकाक समावेश नै हुअए तखने ओ समीüाक दृिƠसँ āेơ हएत, कारण \nएक तँ कम जगह, तइमे जे कथोपकथन आ हाİय किणका घोिसयेलहुँ \nतखन ओकर Ćभाव दीघũजीवी नै हएत, भलिह ओ िबठुकņा िवहिन कथा बिन \nजाए। \nनीक िवहिन कथा Ĝविरत उपİथापनक आधारपर नै वरन ओइमे \nतीŞणतासँ उपİथािपत मानव-मूĪय, सामािजक समरसताक तĜव आ समानता-\nĠयाय आधािरत सामािजक माĠयताक िसŀाĠतक आधारपर बनत। समाज ओइ \nआधारपर कोना आगू बढ़ए से संदेश तीŞणतासँ आबैए वा नै से देखए पड़त। \nपाठकक मनिस बĠधनसँ मुĎत होइत अिछ वा नै, ओइमे दोसराक नेतृĜव \nकरबाक üमता आ आĜमबल अबै छै वा नै, ओकर चािरिÿक िनमŭणक आ \nāमक Ćित सĦमानक Ćित सĠदेह दूर होइ छै वा नै- ई सभटा तĝय िवहिन \nकथाक मानदंड बनत। कात-करोटमे रहिनहार तेहन काज कऽ जािथ जे \nसुिवधासĦपž बुते नै सĦभव अिछ, आ से कात-करोटमे रहिनहारक आĜमबल \nबढ़लेसँ हएत। हीन भावनासँ Ƈİत सािहĜय कĪयाणकारी कोना भऽ सकत? \nबदलैत सामािजक-आिथũक-राजनैितक-धािमũक समीकरणक पिरĆेŞयमे एकभĐगू \nĆİतुितक रेखŬकन, कथाकार-किवक ĭयिĎतगत िजनगीक अदृढ़ता, चाहे ओ \nवादक Ćित हुअए वा जाित-धमũक Ćित, सािहĜयमे देखार भइए जाइ छै, \nशोषक Ņारा शोिषतपर कएल उपकार वा अपराधबोधक अĠतगũत िलखल \nजाएबला कथामे जे पैघĜवक (जे हीन भावनाक एकटा ĉप अिछ) भावना होइ \nछै, तकरा िचिĠहत कएल जाए। मेिडयोिƅटी िचिĠहत कĉ- तिकया कलाम \nआ चालू ƙेिकंग Ġयूज- आधुिनकताक नामपर, नै चलत।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 5 \nिवहिन कथा एक पü वा घटनाक वणũन अिछ आ ई आवĮयक नै जे \nओकरा एĸे पृơमे िलखल जाए। अहū ओइ घटनाकó ३-४ पृơमे सेहो िलिख \nसकै छी आ ओ िवहिन कथा रहबे करत। जेĦस जॉयसक “ डĤलाइनर” \nिवहिन-कथा संƇहक सभ कथा एकटा घटनासँ अनचोके कोनो वİतुक Ĝविरत \nýान दशŭबैत अिछ। १५ टा िवहिन-कथाक संƇह जेĦस जॉयसक \n“डĤलाइनर” २०० पृơक अिछ आ मैिथली िवहिन कथाक सभ िवशेषतासँ \nयुĎत अिछ, खास कऽ एĸेटा “एपीफेनी” नाĵा तĜव एकरा िवहिन कथा िसŀ \nकरैए। तिहना खलील िजƙान आ एंटन चेखवक ढेर रास शॉटũ-İटोरी नमगर \nरिहतो िवहिन कथा अिछ। अंƇेजीमे वा यूरोिपयन सािहĜयमे शॉटũ-İटोरी आ \nİटोरीक Ćयोग कखनो पयŭयवाचीक ĉपमे होइत अिछ, खलील िजƙानक \nिवहिन कथाकó Ćोज-पोएƏी कहल जाइ छै, वा Ćेरक कथा। नॉवेल जकरा \nबŬĐला आ मैिथलीमे उपĠयास आ मराठीमे कादĦबरी कहै िछऐ- क िवİतार \nबेशी होइ छै। मैिथलीमे ५०-६० पृơसँ उपĠयास शुĉ भऽ जाइत अिछ जे \nअंƇेजीक शॉटũ-İटोरी / नोवेलेट/ नोवेला/ ऐ सभक ऊपरी सीमाüेÿमे अबैत \nअिछ। मुदा मैिथलीक िİथित अंƇेजीसँ फराक छै। मैिथलीमे बालकथा कएक \nराित धिर चलैत अिछ तँ पैघ लोकक कथा िमनटमे सेहो खतम भऽ जाइत \nअिछ। मैिथलीक सĠदभũमे ई तĝय आब सोझū आिब गेल अिछ जे िवहिन \nकथाक सीमा एक पृơ, लघुकथाक तीन-चािर पृơ, दीघũकथाक १५-२० पृơ \nआ उपĠयासक ६०-५०० पृơ अिछ। ऐमे िवहिन कथाक पृơ सीमा १-४ \nपृơ धिर करबाक बेगरता हम बुझै छी। \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ िवहिन कथा: \nमैिथली िवहिन कथाक कĝय आ शĤदावलीमे बƂड रास गुणाĜमक \nपिरवतũन आएल अिछ। ओइ दृिƠकोणसँ जँ िवहिन कथा सभकó देखी तँ \nĔयोित सुनीत चौधरीक “नबका पीढ़ी” आ “घर िदसका रİता” िवषयवİतुक \nदृिƠसँ २१म शताĤदीक िवहिन कथा िथक। नबका पीढ़ीक बĒचा सभ वृŀ \nदĦपितक मोन खराप भेलापर िचिĠतत होइ छिथ तँ बाहर रिह रहल बेटा, \nबेटा जकū नै डॉĎटर जेकū गप करऽ लगैए। “ घर िदसका रİता”मे \nिबसलेरी पािनसँ  एयरपोटũ होइत, मािटक िढमकाकó कािट बनल िवńालय आ \nसमाजक िवकृितकó उĔजर मटमैल रंगमे टंगने िवधवा युवती धिरक चचũ भेिट \nजाएत। िहनकर “पािनमे खेती” िवýान िवषयक मैिथलीक पिहल िवहिन कथा \nअिछ।  6 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nदुगŭनĠद मěडल जीक “ िकसना मुŇी” िवहिन कथा लेल खūटी \nशĤदावलीक बेगरता देखबैत अिछ। अंƇेजी शĤद भěडारक दüतापूणũ Ćयोग \nजेना आर. के. नारायण करै छिथ तिहना दुगŭनĠद मěडल मैिथली शĤदावलीक \nदüतापूणũ Ćयोग करै छिथ। रामĆवेश मěडल अही तरहक शĤदावलीक \nĆयोगसँ साधारणो िवहिन कथाकó असाधारण बना दै छिथ। राजदेव मěडल \nजेहने किवता िलखै छिथ, तेहने उपĠयास आ तेहने िवहिन कथा, सभ तरा-\nउपरी। कĝय आ िशĪपक संतुलन लेल ओ ओिहना Ćिसŀ नै छिथ। बेचन \nठाकुर अंधिवĂासक सामािजक उपादेयतापर िवहिन कथा िलिख जाइ छिथ \n(फुिसक फल)।उमेश मěडलक Ĉपैयाक ढेरी नारी सशिĎतकरणपर मैिथलीक \nसवũāेơ िवहिन कथा अिछ। जगदीश Ćसाद मěडल, परमेĂर कापिड़, कौशल \nकुमार, भवनाथ झा, शĦभु कुमार िसंह, जगदानĠद झा “मनु”, लŞमी दास आ \nरामलोचन ठाकुरक िवहिन कथामे जेĦस जॉयसक एपीफेनी İपƠ ĉपसँ \nदृिƠगोचर होइत अिछ जे आन मैिथली िवहिन कथाकारमे ओþे İपƠ ĉपमे \nनै देखबामे अबैत अिछ। आशीष अनिचĠहार, अिमत िमā आ चĠदन कुमार \nझा नवका पीढ़ीक िवषय पिरवतũन आ Ćयोगक साüी छिथ। ओमĆकाश झा \nक “İपेशल परिमट” आ िमिहर झा क “१०० टाका” कĝयक नूतनता आ \nिभžताक कारण मैिथली िवहिन कथाक इितहासमे खास İथान राखत। \nसĠदीप कुमार साफीक “अĠध िवĂास” बेचन ठाकुर जीक “फुिसक फल”क \nउĪटा अिछ, आ ई दुनू िवहिन कथा अपन Ćभावसँ देखबैत अिछ जे कोना \nअĠधिवĂासक पüमे आ िवपüमे रिह कऽ दुनु गोटे कोना अपन-अपन िवहिन \nकथाकó सोĿेĮयता ĆाĢत करबैत छिथ। मुžाजीक “ रेवाज” िवहिन कथा \nिलअ। गाम घरमे मसोमातकó लोक डाइन कहै छै मुदा मुइलाक बाद घराड़ी \nलेल ओकरा आिग देबा लेल उपरॱझ होइ छै। एतऽ मुदा िवहिन लेल जे \nबीआ छीटल गेल छै से कने उĒच İतरक छै। एतऽ मृतककó बेटा नै छै \nमुदा पėी आ बेटी छै। से जखन मृतकक भाइ कोहा उठबऽ चाहैए तँ िवधवा \nओकरा रोकै छै आ बेटीकó कोहा उठबैले कहै छै। आ संग के देत ऐ नव \nरेवाजमे, जे आइयेसँ ĆारĦभ भेल अिछ। तखन उþरो भेटैए- िनपुतराहा सभ। \nजवाहर लाल कĮयपक “ हĦमर माय तोहर माय” आ “ भगवानक भाĐय” \nअłुत ĉपó कĝयकó Ćİतुत करैत अिछ। \nमैिथली िवहिन कथा संसारक संďयाĜमक आ गुणाĜमक अिभवृिŀ हिखũत \nकरैबला अिछ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 7 \n \nमुžाजी \nसामािजक सरोकारकó छुबैत िवहिन कथा \nिजनगीमे उठैत उकस-पाकसकó सĦवेदनापूणũ मानवताक संग सिरयबैत \nरचनाकार पÿ-पिÿकासँ समाज आ पाठकक मोनमे बैिस गेलाह अिछ। रेशम \nआ सूतीक बीच फūक भेल िजनगीकó İपƠ करैत, आरामदायक आ सुखद \nअनुभवकó सोझū आनब आब रचनाकार अपन रचनाधमũ बुिझ गेलाह अिछ। तó \nआजुक समİत रचनामे िजनगीक उतार-चढ़ाव, खसैत-उठैत सĦबĠध सुखाइत \nसन िसनेह सभकó अपना हृदएमे बसा रचना रचैत छिथ लेखक। ऐ युगक \nरचनाकारकó आब गरीब बाभनबला िकताबी िखİसा आ राजा-रानीबला िपहानीसँ \nऊपर उिठ अपन सामािजक समरसताक िनİसन िनशानीक बोध भऽ गेल \nबुझाइत अिछ। मैिथली िवहिन कथा सभ सेहो लोकक िजनगीक गहॴरता \nनपैत, ओकर सुख-दुखक फūटक बीचसँ िनकिल ओइ फūटकó भरैत, ओकर \nएक-एक अंश धिर जुिड़ िजनगीक दशũन करबैत, सोझū आिब रहल अिछ । \nमोम आ पाथर पिहने एक दोसराक िवपरीत िजनगीकó आरेिखत करैत \nरहल। मुदा आब नै, आब तँ एĸै हृदएमे üणक बदलैत गितक संग मोम आ \nपाथर दुनूक समĠवयक बिन िजनगीक सभ अĠतरंगताकó छुबैत उŅेिलत कऽ \nबेरा-बेरी मुदा एĸै ठाम केिĠƖत भऽ देखार भऽ उठैत अिछ। आजुक मानवक \nसंवेदना एतेक पिरवतũनीय भऽ गेल अिछ जे एĸे संग अहūक चिरÿमे मोम \nआ पाथर दुनूक ĉप दृिƠगोचर हएत, रचनाकार ओकरा सोझū आिन ओकर \nसĜयकó सािबत कऽ रहलाह अिछ। सĜय, एकटा काĪपिनक िवजय माÿ नै \nिथक, सĜय कतौसँ अनायास नै टपिक पड़ैए। सĜय पूणũतः मानव जीवनक \nयथाथũ िथक। सĜय मानवकó अनुिचत कायũसँ रोकबाक वा िवधमŰ हेबासँ \nबचेबाक āीयंÿ जकū अिछ, जकरा आजुक रचनाकार अपना रचनाधिमũतासँ \nलोकक हृदए धिर छुआ ओकर यथाथũ बोध करौलिन अिछ।  8 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nपिहनुक िवहिन कथा सभ दहेजक दानवकó उघार कऽ, दहेज पीिड़ताक \nममũकó वा दहेजसँ भेल पिरणामकó अपन केĠƖमे आिन सĦवेिदत करैत छल। \nओइसँ इतर चुटुĸा वा हाİय-किणका लऽ तĜकालीन नेता सबहक िवपटावादी \nचिरÿकó उजागर कऽ अपन रचनाक इितāी बुझैत छला। एहेन नै छलै जे \nतिहयाक रचनाकारक सोच संकुिचत छल। ओहो सभ दूर धिर सोचैत छला, \nगमै छला आ तखन ओकरा सोझū अनै छला। मुदा ई पिरवेशक दोष सेहो \nकहल जा सकैए जे तिहयाक रचनाकार सभ िवषए-वौİतुकó संकुिचत कऽ \nमैिथली िवहिन कथाकó सेहो संकुिचत कऽ देलिन। २०म सदीक छŇम-सातम \nदशकमे Ćायः ओहने पिरवेश संरिचत छल। जकर पिरणामे िवहिन कथा माÿ \nनै वरन् आनो िवधा यथा कथा/ नाटक/ उपĠयास आिदमे वएह दहेज आ \nिखİसा आ नेताजीक करनीकó सोझū आनल जाइत रहल छल।  \nआब पिरवेश बदललै, दृिƠगत फिरछता एलै, सामािजक समरसता \nपसरलै। तहन समाजक छुआछूत माÿक अवलोकन होइ छलै। मुदा आइ \nओइ छुआछूतसँ भेल पिरणाम, जाित-पाितमे बाĠहल लोकक दृिƠ-पिरवतũन, \nआिथũक सĦपžता, पैघक संग सभ िबĠदु, िवषय वा İथानपर ओइ अछोप \nसन, िनंघेस बनल लोकक सहचर बनब, ऐ सभकó देखाओल जाए लागल \nअिछ। आब िवषय िवİतार İवतः सभ तरहक घटनाकó छुबैत कागचपर \nआबऽ लागल अिछ। आबक पिरवेशमे दहेजक पसार भऽ गेल अिछ। एहेन \nपसार जकरा आब िवशेष मुĿा नै बना, बिĪक ओकरा जीवनक सामाĠय \nिƅयाकलाप बुिझ, परĦपराकó उघबाक Ćिƅयाकó दशŭओल जाए लागल अिछ। \nतिहया दहेज दानव जकū छलै। जे रचनाकारक लेल Ćमुख िवषए छल। \nआइ दहेज दानव माÿ नै, महादानव बिन ठाढ़ अिछ मुदा पिरवेश बदलल छै, \nमाने आब तिहयाक अपेüा आिथũक सĦपžता बिढ़ गेलैए, तó लोकक ई \nमहादानव अपन जीवनक एकटा अंग बिन गेल अिछ, कोनो बƂड पैघ \nसमİया नै। आब तँ ओइसँ पैघ-पैघ समİया रचनाकारकó उŅेिलत करैत \nअिछ। यथा िबआहक खुजल रİता, िकयो कोनो जाित-धमũसँ िबआह कऽ \nसकैए आ ओकरा Ġयायालय Ćमािणत तँ किरते अिछ, सरकारी संरüण सेहो \nभेटै छै। ओइसँ ऊपर दहेज उĠमूलनक िदशामे समिलंगी िबआह समाजकó \nजतऽ डेरा रहल अिछ, ओतै रचनाकारकó एकटा नव दृĮयŬकनक अवसर दऽ \nरहल अिछ।  \nपिहने लोकक िवपžता सेहो दृिƠ संकुचनक पयŭय छल। ई İवाभािवक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 9 \nछै जे पेट भरल रहतै तखने लोकक सोच ओइसँ दूर धिर जेतै। नै तँ \nसभटा सोच भूखसँ उĜपž भेल आकुलतामे समािहत भऽ रिह जाएत। आब \nिİथित उनटल अिछ, आिथũक उदारीकरण आ वैĂीकरणक आएल \nचलनसािरमे। आब लोक आिथũक ĉपó सĦपž भेल अिछ। आिथũक सĦपžता \nआब पेटक भूखसँ इतर आन-आन भूख जगेलक अिछ, जइ कारणó चोिर, \nहĜया आ बलाĜकारकó सेहो बढ़ावा भेटल अिछ, जे ओकरे ĉप अिछ, Ćितĉप \nबदिल गेल अिछ। तँ आजुक लेखककó कलम चलेबा लेल बदलल Ćितĉप \nहिथयारक ĉपमे भेिट गेल आ रचनाकार सभ ऐ सभ अपराधकó अपन \nकलमक माğयमे नवीनीकरण कऽ सोझū आिन रहल छिथ। सĦĆित रचनाकार \nसभ पदयाÿासँ ऊपर उिठ मंगलƇह याÿापर जा रचनारत छिथ। पिहलुका \nजमानामे लोक शुŀ दूध Ƈहण करैत छल, आब दूध तँ दूर पािनक समİया \nलोककó घेरने जा रहल छै। कतौ पािनक कमीसँ हाहाकार मचैए तँ कतौ \nलोक बािढ़क कोप भाजन बिन भूखे िबलिबलाइत नाङट छतिवहीन भेल \nलोकक असरा तकैए। आ लेखक ऐ सभपर अपन दृिƠए नजिर गरा ऐ \nसभकó कागचपर अनैए।  \nभारतमे स◌ंिवधान सĦमत िपतृसþाĜमक पिरवारकó उघबाक िनिमþे पुÿक \nपैदाइशकó बढ़ावा देल जाइत रहल अिछ। ओना तँ आइयो लोक बेटाक \nिललसामे बेटीक हĜया (ƚूण हĜया) कऽ रहल अिछ जे दुनू अवİथा मैिथली \nिवहिन कथा लेखकक कलमक धारकó िपजौलक अिछ। मुदा ऐ सबहक \nबावजूद जे मुĿा लेखककó मसाला देलक ओ अिछ नारी सशिĎतकरण। पिहने \nमौगीक मूँह जािब कऽ ओकर सुरैतकó घोघमे नुकाएल रखबाक पिरपाटी \nछल। मुदा आइ पुĈष सभ अपन कमाइकó िŅतीयक आ मौगीक नोकरीकó \nĆाथिमकता दऽ रहल अिछ। शहरक कोन कथा जे गाम देहातक मौगी सभ \nआब सरकारी नोकरीक राजनीितमे आगū बिढ़ कऽ आिब रहल अिछ आ \nघरबला सभ िपछलगुआ बिन जीवन िबता रहल छिथ, जकरा मैिथली िवहिन \nकथाकार सभ अपन कलमक माğयमे भजा रहल छिथ। मिहलाकó आरüण \nदऽ एक िदस सरकार अĢपन कुसŰ बचबैए तँ दोसर िदस पुĈष सभ अपन \nघर बचेबा लेल संघषũरत देखाइत छिथ, जइ सभ िƅयाकलापपर कलमकारक \nवƅ दृिƠ अिछ। \nउपरोĎत बदलावक अितिरĎत सभसँ पैघ पिरवतũन देखल जा रहल अिछ \nतकनीकी चलनसािर। आइ मोबाइल इĠटरनेट िडश टी.वी./ एल.सी.डी. आ  10 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nलेड टी.वी. लोकक जीवनकó एगदमसँ चलायमान बना देलक अिछ। तó लोक \nधरतीक भीड़ आ भार कम करबाक लेल चान िदस नजिर दऽ रहल अिछ। \nआजुक मैिथली िवहिन कथाकार सेहो उपरोĎत सभ िबĠदुकó छुबैत अपन \nरचनाक एक-एक सूŞम गितिविधक सुĠदर वणũन करैत देखार भऽ रहलाह \nअिछ।  \nसमाजक बदलैत घटनाƅमक ĆĜयेक िबĠदुपर चाहे ओ सामािजक \nसमरसता हुअए, पिरिİथितगत बदलैत पिरवेश हुअए, तकनीकी चलनक Ćभाव \nहुअए, आिथũक सĦपžता- वैĂीकरण- वा कोनो अĠयाĠय खūिहसँ जनमल कोनो \nसमİया हुअए, आजुक मैिथली िवहिन कथाकार ओइ ĆĜयेक िबĠदुकó अपन \nकलमसँ उठा कागचपर आिन सोझū अनैत छिथ। जइसँ सामािजक \nसरोकारसँ जुड़ल एक घटना मैिथली िवहिन कथाक िवषय बिन लोकक सोझū \nआिब रहल अिछ। ऐ सँ ई İपƠ होइए जे पिहनुका मैिथली िवहिन कथा वा \nिवहिन कथाकारक एकटा सीमामे बाĠहल सोचसँ आगू बिढ़ आजुक रचनाकार \nमैिथली िवहिन कथा भěडारकó एना भिर रहलाह अिछ, जइसँ कोनो उमेरक \nकोनो लोकक कोनो सोचक खािह पूरा भऽ सकए। तó समाजक सभ \nĆकारक गितिविधकó समेट कऽ चिल रहल छिथ मैिथली िवहिन कथाकार। \nअमरनाथ छठम दशकमे िवहिन कथा िलखब शुĉ केलिन आ सातम \nदशकमे अपन लघुकथा संƇह- “ üिणका” ( १९७५ई.) लऽ उपिİथित दजũ \nकरौलिन, जे हमरा जनतबे मैिथलीक ĆारिĦभक िवहिन कथा संƇह मे सँ एक \nिथक। ऐ सँ पिहने हंसराजक िवहिन कथा संƇह \"जे िकने से\" १९७२ ई. \nमे Ćकािशत अिछ। ऐ पुरान पीढ़ीक बादक मğयम पीढ़ी जे कथा सािहĜयमे \nनवसंचार अनलक आब सुİता गेल अिछ, लगैए ओ सभ आब अपन कएल \nपिरāमक पािरāिमक यानी पुरİकार Ƈहण माÿक सोĿेĮये सिƅय अिछ।  \nपिहल मैिथली िवहिन कथा गोơीक आयोजन २० फरवरी १९९५ ई. कó \nिचÿगुĢत ĆाĻन, हटाढ़ Ĉपौली (मधुबनी)मे भेल छल। संयोजकŅय मुžाजी आ \nमलयनाथ मěडन छला। अğयüता- āी भवनाथ भवन आ मंच संचालन- \nकुमार राहुल केलिन। उपिİथत १९ गोट िवहिन कथाकारक २६ गोट िवहिन \nकथाक पाठ भेल। उपिİथत जनमे- पं.मितनाथ िमā, पं.यĠÿनाथ िमā, āी \nĮयामानĠद ठाकुर, उमाशंकर पाठक, ललन Ćसाद, सिचदानĠद सĒचू, मुžाजी, \nकुमार राहुल, अतुल ठाकुर, ĆेमचĠƖ पंकज, मलयनाथ मěडन, मीरा भारती \nकणũ एवं सुनील कणũ अपन रचना पाठ केलिन। िवदेहक िवहिन कथा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 11 \nिवशेषŬक ६७म अंक कतेक दशकक उकस-पाकस एवं İवतंÿ िवधाक \nउहाफोहक बीच िवहिन कथाकó मैिथलीमे İवतंÿ िवधा हेतु िİथर केलक।  \n“िवहिन कथा” िवहिन अथŭत् बीआ। हम एकरा मैिथलीक İवतंÿ नामó \nआगू बढ़ेबाक Ćयास १९९५ ई. मे मैिथली मािसक “ िवचार” ( सहयाÿी \nĆकाशन, लोहना, मधुबनी) Ņारा केने रही। वषũ १९९५ मे ‘ सहयाÿी मंच’ \nलोहना, मध्◌ुबनीक सािहिĜयक िवमशũ Ćİताव रखलॱ, जकरा हुलसैत सहृदये \nमैिथलीक किव, कथाकार āी राज Ņारा समथũन कएल गेल। ई अंƇेजीक \nशॉटũ-İटोरीसँ इतर एकटा बीज-कथा ( िवहिन कथा, सीड İटोरी) अिछ। \nउिड़यामे üुƖकथा ( खुƖ कथा), पंजाबीमे “ िमžी कथा”, बŬĐलामे “ एक \nिमिनटेर कथा”, मलयालममे “ िनिमषा”, तिहना मैिथलीमे “ िवहिन कथा”। \nिवहिन कथा मादó विरơ कथा/ लघुकथाकार āी राजक मत छिन- जेना \nएकटा छोटछीन बीआमे गाछक सĦपूणũता िनिहत अिछ, तिहना िवहिन कथा \nअपने-आपमे कोनो कथाक सĦपूणũताकó समेटने अिछ। \nआ फेर १० िद सĦबर २०११कó ‘ सगर राित दीप जरय’क ७५म कथा \nगोơीक आयोजन पटनामे कएल गेल, ऐ अवसरपर मुžाजी Ņारा मैिथलीक \nपिहल िवहिन कथा पोİटर Ćदशũनी कएल गेल छल। िवहिन कथा आब \nİथािपत अिछ आ ई शĤदावली पाठकक मोनमे पैिस गेल अिछ, आ ऐसँ \nिवहिन कथाकार लोकिनपर एकटा पैघ दाियĜव सेहो आिब गेल छिĠह, दाियĜव \nएकर İतरकó नीचū नै हेबऽ देबाक आ उþरोþर बढ़ैत सामािजक-राजनैितक \nआ आिथũक चुनौतीकó İवीकार कऽ āेơ िवहिन कथा िलखबाक।  12 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nĔयोित सुनीत चौधरी  \nजĠम ितिथ -३० िदसĦबर१९७८; जĠम İथान-बेŎवार, मधुबनी ; िशüा-İवामी िववेकानĠद \nिम िडल İकूल िटİको साकची गĪसũ हाइ İकूल़, िमसेज के एम पी एम इĠटर कालेज, \nइिĠदरा गाĠधी ओपन यूिनविसũटी, आइ सी डबĪयू ए आइ ( कॉİट एकाउěटेĠसी); िनवास \nİथान- लĠदन, यू.के.; िपता- āी शुभंकर झा, जमशेदपुर; माता- āीमित सुधा झा, \nिशवीपņी। Ĕयोितकó www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडũ (अंƇेजी पńक हेतु) \nभेटल छिĠह। हुनकर अंƇेजी पń िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com केर मुďय \nपृơ पर सेहो रहल अिछ। Ĕयोित िमिथला िचÿकलामे सेहो पारंगत छिथ आ िहनकर \nिमिथला िचÿकलाक Ćदशũनी ईिलंग आटũ Ƈुप केर अंतगũत ईिलंग ƙॊडवे, लंडनमे Ćदिशũत \nकएल गेल अिछ। किवता संƇह ’अिचũस्’ Ćकािशत। \n \nनबका पीढ़ी \nफेर पिहने जकū िलģ टक केबाड़ खुजल की नै दģ तर आ िवńालय \nजाएबला लोक सबहक भीड़ नीचा जाए लेल िलģ ट िदस लुधैक गेल। बĒचा \nतँ बĒचा़ वयİकोमे सँ ककरो लग समए नै रहए ऐ दुनू वृŀ पित-पėीसँ \nनमİकार पाती करए लेल। रहै तँ ई सभ िदनुका बात मुदा आइ बूढ़ी कनी \nबेिसये िखिसआएल रहिथ “ई अिछ आजुक पीढ़ी़ कोनो संİकार नै।” \nभोरे भोर ƚमणपर िनकलनाइ िहनकर सबहक िबगड़ल İवाİĝयक Ćित \nसचेत रहक Ćयास छलिन जेिक़ डॉĎ टर बेटाक परामशũ छलिन। बड ĆयĜ नसँ \nबेटाकó पढा़ िलखा िचिकĜ सक बनेलिन। भेलिन बेटा कोनो बड़का कĦपनीमे \nिसģ ट Ƃयूटी करत आ खूब कमाओत। मुदा बेटाकó आर पढ़ाइक भूत किहया \nलगलै से बुझबे नै केलिखन। िब आह भेलै़, बĒचो भेलै़ मुदा ओ सिदखन \nĭयİते रहल। िपछला तीन सालसँ माए बापक इĒछा रहिन जे ओ दुगŭ पूजामे \nिकछु िदन अवकास लऽ कऽ िहनका सभ संगे रहए िकĠत़ु संयोग नै िमलै  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 13 \nछल। सभ बेर अĠतमे आिब कऽ कोनो जĉरी काजक बहžासँ कायũƅम रĿ \nभऽ जाइत छल। ऐ बातपर ओ दुनू बूढ़ा-बूढ़ी वाद िववाद करै छलिथ जे ओ \nऐबेर आएत की नै। \nघूिरकऽ घर एलापर बूढ़ीक सीनामे ददũ उठलिन। Ćेसरक मरीज छली, \nतँए पितदेव तुरĠत डॉĎ टरकó फोन केलिखन। डॉĎ टर सभ जūच केलकिन आ \nकहलकिन जे िचĠतासँ दूर रहू आ सभ दवाइ समैपर खाउ। हुनका सभकó \nतँ बहžा चाही छल बहस करै लेल। फेर दुनू गोटे एक दोसरपर आरोप-\nĆĜ यारोप करए लगलिथ। िवराम तखने लागल जखन फोनक घंटी बाजल। \nबेटाक फोन छलिन। माएक İवाİĝय िबगड़ल सुिन ओ बेसी बात करए \nलागल। नै तँ आन िदन कहū अतेक समए रहैत छल? Ćķ ततेक जे \nबुझनाइ मुिĮकल जे बेटाक फोन छल आिक िचिकĜ सकक। बाप सभटा \nकहलिखन तँ इहो शुŀ िचिकĜ सकक भाषामे समैपर दवाइ खाए कऽ उपदेश \nिपयौलकिन। बूढ़ाकó ऐ बातचीतमे ýात भेलिन जे बेटा कोनो तेहेन शोध \nकायũमे लागल अिछ जे आब पूरा होइपर छै आ एकर सफलतासँ सĦपूणũ \nमानव समुदायकó बड़का कĪयाण हेतैक। ओना अतेक डर तँ बूढ़ाकó जॉबक \nपिहल इंटरĭयूमे सेहो नै भेल रहिन, जतेक पėीक तिबयत गड़बड़ेलापर बेटासँ \nबात करैमे होइत छिĠ ह। \nखएर समए बीतल आ बूढ़ी फेर पिहने जकū बाजऽ लगली। घुमनाइक \nिदनचयŭ फेर ĆारĦभ भेल। फेर बीस िमनट सड़कक काते-कात पाकũ तक \nआ पाकũसँ फेर घर वािपस। बूढ़ी जखन बेमार होइत छली तँ बेटाक \nभावनाĜ मक सĜ कार बड नीक लागैत छलिन। तखने तँ लागैत छलिन, बेटा \nअखनो हुनका सभकó नै िबसरने छिĠ ह। तकर बाद जैने ई सभ ठीक की \nओ फेर िबगड़ल। यएह सभ सोिच दुनू खुश छलिथ। िलģ टमे चढ़लिथ घर \nपहुँचय लेल। िलģ ट Ĉकल की दुनू कात भऽ गेलिथ। मुदा ई की - ओ \nसभ पुछैत छलिन जे अतेक िदन कतए छलिथ- घूमए िकए ने गेलिथ आिद \nआिद। ओकर सबहक भागैत िİथितक अनुसारे दुनू शीƈतासँ संिüĢ त जबाब \nदेलिखन। आइ बुझेलिन दुनूकó जे नवपीढ़ीकó Ćितİपŀŭसँ भरल युगमे जीबै \nलेल अतेक भागादौड़ी करए पिड़ रहल छै जइ कारणे औपचािरकताक समए \nनै छै मुदा सभमे भावुकता अखनो जीिवत छै। \nघूिमकऽ लौटलाक बाद बूढ़ी दुनू गोटे लेल कॉफी बनाबैत छली आिक \nफोन बाजल। बूढ़ा फोन उठेला आ किनये देरक बाद फोन रािख देलिथ।  14 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nहुनकर मुँहक उदासी किनयो नाटकीय नै बुझाइत छल। कप पकराबैत बूढ़ी \nबजली़ “ की फेर कुनो काज लािग गेलै।” बूढ़ा हॕसैत बजला़ “ ओ तँ नै \nआिब रहल अिछ मुदा हमरा सभ लेल िटकट पठा रहल अिछ। अिहबेर हम \nसभ पूजामे संगे रहब। हम सभ बेटाक घर जाएब आ बेटा पुतोहु सिहत \nपोती संगे पाविन मनाएब।” फेर की छल आब कॉफीक एक एक चुİकी \nआगūक कायũƅम बनाबैमे बीतल। \n \nघर िदसका रİता \n कतेक नीकसँ ऑंिख लागल छल, अतेक हरानी भेल छल गामपर। \nफेर गामसँ पटनाक याÿा, पटनाक बादो तँ डोमेिİटक एयरलाĠस \nअĠतःराįƏीय हवाइसेवा छल। तुरĠत अĠतर बुझा जाइत छै ऐ दुनूमे, िकĠतु \nएकबेर गामपर ई बात बजा गेल तँ संगी सभ कहलक जे बड पाइ अिछ तँ \nचाटũडũ Ģलेन कऽ िलअ। आब लैिěडंगमे माÿ बीस िमनट छल से एयरहोİटेस \n-िवमान सेिवका- सभ िखड़की खोिल देलक आ सभ बþी जड़ा देलक। बुझु \nतँ दूइए िमिनटमे अĠहिरया राितसँ दुपहिरया भऽ गेल। नाİता चाय संगे \nइिमƇेसन फॉमũ -आĆवासन Ćपÿ- सेहो बūटल गेल। यĠÿवत सभ तैयारी कऽ \nलेलॱ कारण कोनो पिहल बेर तँ छल नै। आब तँ तेहेन आदित भऽ गेल अिछ \nजे कतौ नाओं लीखक आवĮयकता हएत तँ नाओं संगे पता, जĠमितिथ, \nĭयवसाय, पासपोटũ नĦबर आिद सभ िलखा जाएत। ĭयवसाय लेल तँ सालमे \nकएक बेर हवाइ जहाजक पाला पड़ैत अिछ आ चािर सालसँ जिहयासँ िवदेश \nएलॱ एकबेर गाम तँ जाइते छी। \nपėीमे समए आ पिरिİथित संगे िहलिमल जाइक ततेक नीक गुण छिĠह \nजे दोसरे बेरसँ गाम नै जएबाक शपथ लेली। जखनसँ İवावलĦबनक \nआĜमिवĂास भेलिन हुनकर दुरदिशũता कहलकिन जे गामक Ćगित किहयो नै \nहएत। ओइठाम जाइ आबएमे जे खचŭ करैत छी तइमे पूरा दुिनयū घुमनाइ \nभऽ जाएत। हमरा अपन जĠमİथानसँ तेहेन आसिĎत अिछ जे सभ बेर \nपरेशान होइत छी मुदा गेनाइ नै छोड़ैत छी। एकबेर पूरा चौहĿीक चĸर \nजĉर काटै छी। सभ िदस ताकैत रहै छी जे कनी Ćगित देखा जाए। वएह \nअपन छोट भायकó कोरा लेने बिचया मिहसपर सवार बĒचा, समाजक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 15 \nिवकृितकó मटमैल उĔजर रंगमे टंगने िवधवा युवती, नाटक नौटंकीक तैयारीमे \nअपन बेरोजगारीक दुःख नुकाबैत नवयुवक़, घरपर खाइक आफद मुदा जमाय \nलेल ितलकोड़ा तरैत बेटीक माए, पुतोहुपर कटाü करैत बुिढ़या, टुटल \nआिरपर चलैत मोüक मागũपर शाİÿाथũ करैत बुजुगũवगũ, ई सभ हमर पėीक \nबुिŀमþाक गवाही दैत अिछ। \nजखन मािटक िढमकाकó ढ़ािहकऽ उĒचिवńालय बनैत देखिलऐ तँ अपन \nनेनपनक िदन सभ भाइ-बिहन, संगी सभ संगे ओतऽ लुकािछपी खेलेबाक याद \nिमटाइक किनको दुःख नै भेल। खुशी भेल जे आब जाड़क भोरमे वा \nगरमीक गुमारमे वा बरसातक िपĒछड़मे बĒचा सभकó साइिकलसँ पūच पūच \nिकलोमीटर नै जाए पड़तै। हम सभ तँ पएरे जाइ छलॱ, फेर बाबूजी अठमासँ \nछाÿावासमे दऽ देलिथ। तखन सँ जे घर छूटल से छुटले रहल। कॉलेज \nलेल दरभंगा, फेर तकनीकी िशüा लेल मुजģफरपुर आ नौकरी लागल \nअĠतरराįƏीय कĦपनीमे, ई सभ घर पिरवार छोड़ाइए देलक। बाबूजीक सपना \nपूरा भेलिन, हमरा अिभयĠता बनैत देिखकऽ। फलक िचĠता केने िबना कमũ \nकरैक पाठ जे गीतामे कहल गेल अिछ तइपर हमर माता-िपता पूणũतः \nअनुसरण करैत छिथ। बस İवयंकó िवदेशमे रहैबला अिभयंताक अिभभावक \nकिह कऽ खुश भऽ जाइ छिथ। अपन उपजाबाड़ी, िदयाद आ समाजकó \nछोिड़कऽ कतौ नै जाइ लेल Ćितबŀ छिथ। “ बस तँ◌ू आनĠदसँ रहऽ सएह \nचाहै छी”, यएह जबाब भेटैत अिछ जखन अपना संगे जाइ लेल कहै \nिछयिन। \nगाम भिरमे िवďयात अिछ जे हमर समानमे कपड़ा कम आ पािनक \nबोतल बेसी रहैत अिछ। सभ पटनामे भिर कऽ लऽ लैत छी। गामपर \nलोककó खूब हँसी आबैत छै। सभ डेराबैत रहैत अिछ जे डुĢलीकेट होइत \nअिछ। गामक लोकक ýान ऐ सभमे बहुत िवलüण होइत छै। अपने \nफटेहाल रहत मुदा कोट पैěट बलाकó तेहेन-तेहेन बात कहत जे ओ तुरĠत \nƑाइवास बला लग भागत। जाबे पढ़ैत रही ताबे नौकरीक दुगũमतापर ई \nलोकिन बƂड िचिĠतत रहैत छलिथ, आब जखन नौकरीमे छी तँ हमर \nĭयİततापर सहानुभूित छिĠ ह। गामसँ िवदा होइत छी तँ सभ आबै छिथ अपन \nआिशष दइ लेल। िहनकर सबहक यएह İनेह हमरा फेरसँ आबैक िनमंÿण \nदैत अिछ।  \nपैघ कतार छल Ćवासनक पूछताछ लेल, तइपर सँ İÿी, बĒचा आ  16 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबुजुगũक जे िविशƠ सुिवधा छै तइसँ आर देर हेबाक आशंका छल मुदा सभ \nजिĪदये भऽ गेल। किनक समए कİटमसँ िनकासीक बाद समान आबैमे लािग \nरहल छल। कĠवेयर बेĪट चलनाइ शुĉ भऽ गेल छलै आ समानो आबए \nलागल छल। मोबाइलक बीपक संग अपन िध यान टुटल तँ देखलॱ जे हमर \nसमान सेहो आिब गेल छल। िपछला िकछु देरमे हम ĆĜयेक िमनटमे एक \nसालक याÿा कऽ लेने रही। समान लऽ कऽ िवदा भेलॱ आगū। मोबाइलपर \nसमाद छल जे पėी अराइवल गेट आगमन Ņारपर हमर Ćतीüा कऽ रहल \nछिथ। फोनसँ यथाथũमे आिन देने छली आ जखन भóट हेती तखनसँ \nभिवįयक सैओटा योजना सुनेती। फेर किहयो फुरसतमे रहब तँ अतीतक \nओइ भागक याÿा करब जे अखन छूिट गेल, िफलहाल तँ हम घर िदस \nिवदा भेलॱ। \n \nपािनमे खेती \nिववेक बाबू एक Ƈामीण कृषक पिरवारसँ छिथ। बĒचेसँ रा◌ेपनी, पटौनी, \nकटनी, दाउन, यएह सभ देिख कऽ पैघ भेलिथ। बहुत तरहक िववादक ओ \nबƂड नजदीकसँ सामना केने छिथ। दमकल लगेलक िकया◌े आ िकया◌े आर \nिबन पुछने आिर कािट कऽ अपन खेतमे पािन भिर लेलक, पा◌ेखिरमे जीरा \nपड़ल की नै, बĒचा सबहक बंसी खेलेनाइ शुĉ अिछ, बाĠह बनाबै काल \nककरा◌े िदसका जमीन बेसी नै चिल जाए तइ लेल कलह, ई सभ छा◌ेटमा◌ेट \nहलचल तँ ओतुĸा िदनचयŭमे शािमल छल। \nऐ सभसँ हा◌ेइत िववेक का◌ॅलेज पहँ◌ु◌ॅिच गेला।जखन गामक ला◌ेककó ýात \nभेलिन जे ओ कृिषिवýानक अğययन कऽ रहल छिथ, तँ आĀयũ भेलिन। \nसभकó भेलिन जे ऐ िवषयमे हमरा ला◌ेकिनकó पढ़ाइक की आवĮयकता? फेर \nसभकó भेलिन जे िववेक बाबू नव-नव Ćजाितक बीआ नव-नव तरहक खाद, \nका◌ेन मािटमे का◌ेन तरहक उपजा बारी नीक आिदक िवषयमे खूब बितया◌ैता। \nसभ बेर जखन छुņीमे िववेक बाबू गाम आबैत छलिथ, ला◌ेकक कानमे बात \nजाए, तइसँ पिहने घुिर जाइ छलिथ । अĠततः अिहबेर ओ सभकó भेटलिथ। \nसंगी कĸा, बाबा सभ िकया◌े घेर लेलिखन हुनका। \nअपन िवषयमे बाजैमे िववेकबाबूकó सेहा◌े का◌ेना◌े असमंजस नै छलिन। मुदा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 17 \nहुनका लग जे ýान रहिन से ला◌ेक सबहक आशासँ का◌ेसा◌े हिट कऽ छलिन। \nअसलमे िववेक बाबू हाइƑा◌ेपा◌ेिनक कĪटीवेसन - पािनमे खेती- क पढ़ाइ पिढ़ \nरहल छलिथ । \nिववेक बजलाह “आब एहेन तकनीकक िवकास भऽ गेल अिछ जे माÿ \nपािनमे खेती भऽ सकैत अिछ।” \nसभ पुछलिखऩ “माÿ पािनमे । मािटक का◌ेना◌े आवĮयकता नै?” \n“नै मािटक का◌ेना◌े आवĮयकता नै।” \n“तँ गाछ ठाढ़ का◌ेना रहैत छै?” \n“पाइपमे भूर कऽ गाछकó ठाढ़ कएल जाएत छै। पाइपमे बहैत पािनमे \nसभ आवĮयक तĜव िमला देल जाइत छै, जइ लेल गाछ पिहने मािट आ \nखादपर आिāत छल। जिड़ पाइपक अĠदर बहैत पािनसँ सभ पा◌ैिƠक तĜव \nƇहण कऽ लैत अिछ। गाछक शेष भाग पाइपक भूर बाटे बाहर रहैत अिछ। \nका◌ेना◌े का◌ेना◌े गाछकó ओकर आकारक अनुसार बाउल आ छा◌ेटकी पाथरक \nसहारे सेहा◌े राखल जाइत अिछ।”  \n“आमक कलम लािग सकैत छै की एनामे?” \n“अखन तक तँ नै, मुदा जॕ िवशेष संकर आ अĪपाकार Ćजाित \nिवकिसत होए तँ सेहा◌े भऽ सकैत अिछ”। \nकिनक कालक चुĢपीक बाद कृिष-िवýानक ई संगा◌ेơी समाĢत भेल। \nला◌ैटैत काल सभकó ýात रहिन जे ऐ ĭयवİथाक खचŭ पुछनाइ ओ िबसिर \nगेला मुदा अफसा◌ेस नै रहिन। कारण जतए सभ िकछु Ćकृितपर आिāत \nअिछ, जे सुिवधा उपलĤध अिछ तकरा◌े ĆािĢत नै अिछ, ओतए एहेन \nचमĜकारक संकĪपना एक असंभव İवĨ सन छल। बेर-बेर सरकारक दा◌ेस \nतािक-तािक सभ थािक गेल रहिथ। ऐ ýानपर तँ िववेक बाबूकó बाहरे◌े \nरा◌ेजगार लगतैन। गामक एकटा आर Ćितभा अनका अिपũत भेल। \n \nमैिथल िब आह  \nिरिĜसका जीक पिरवारकó अमेिरकामे एक समृŀ मैिथल पिरवारमे िगनती \nछलिन। मुďय शहरसँ किनये दूरपर सबĤसũ इलाकामे अपन बड़का टा मकान \nलेने छली। घरमे पित आ दू टा बĒचा छलिन। पड़ोसमे िवĂक सभ िदसु का  18 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nलोक छलिन जइमे सभसँ बेसी सĦपकũ बगलक अमेिरकी पिरवारसँ छलिन। \nिरिĜसका जीकó घर पिरवारक देखरेखक बाद जे समए भेटै छलिन तइमे \nइवेěट मैनेजमŲटक काज करै छलिथ । ओ मुďय ĉपे मैिथल उपनयन, \nिब आह, कोजगरा आिदक ĆबĠध कराबैत छलिथ  मुदा कखनो कऽ अमेिरकन \nिब आह सेहो सĦहारैत छलिथ । अĒछा, तँ हुनकर गोरकी अमेिरकन पड़ोसी \nकालŭ। \nकालŭ कुनो तरहे िरिĜसकाकó िपछड़ल सािबत करैमे लागल रहैत \nछलिथ । मुदा िरिĜसका तेहेन मुँहफट छली जे मुँह चुप करा दैत छलिखन। \nकालŭक पितक िकछु मैिथल संगी सेहो रहिन। एकिदन कालŭ एकटा मैिथल \nिब आहक भोजमे गेली। ओतए हुनका िरिĜसका भेटलिखन। ओ पिरहास करैत \nबजलीह, “की कहू। िब आहक नाओंपर एतए तँ मानू कोनो पूजा पाठ होए। \nआ भोजमे किनयū वरसँ बेसी तँ आन सभ आƪािदत छिथ। आने आन नािच \nगािब रहल अिछ। किनया वर की मजा लेता?” \nिरिĜसका बजली- “िकए? अहū सभमे िब आह मौन ĉपमे मनाओल जाइत \nअिछ? अहूँ सभ िब आहमे धािमũक İथल चचũमे अथवा पादरीक उपिİथितमे \nकरैत छी। अहँ◌ू सभमे िब आहमे पाटŰ होइत अिछ। पिरवारक जुटान होइत \nअिछ। बिĪक अहū सभमे तँ बेसी काल पाटŰयोक तैयारी किनया वर अपना \nमोने करैत छिथ। एनामे ओ सभ कोन अपन िब आहमे बेसी मजा लैत हेता। \nपूरा िब आहमे यएह िचĠता रहैत हेतैन जे िब आहक समारोह ठीकसँ सĦपž भऽ \nजाए। अपन साज-सĔजाक िध यान आ आĜमिवĂास जतेक मैिथल आ दिüणी \nएिशयन मिहलामे अिछ तेहेन तँ आन सभमे दूर-दूर तक नै अिछ। हमरा \nसभमे िब आहमे पूरा पिरवारसँ सĦबĠध जोड़ल जाइत अिछ। ई एक \nपािरवािरक समारोह होइत अिछ। कĠयादान एक पुěय कायũ मानल जाइ छै। \nिब आहक साल भिर पाबिन होइत अिछ जइमे पूरा पिरवार सिĦमिलत होइत \nअिछ आ किनया वरकó सेहो मनोरंजन होइत छिĠ ह ।” \nकालŭ- “ आर किनया वरकó अपन हेलमेल बढ़ाबयक कुनो अवसर नै \nभेटै छिĠ ह।” \nिरिĜसका “िब आह दुरागमन िमलाकऽ सभ पाबिनमे मुिĮकलसँ एक महीना \nजाइत अिछ। ऐ कऽ अितिरĎत पूरा समए अपना लेल रहैत अिछ।” \nकालŭ “अनिचĠहार लोक सभ केना िब आह कऽ लैत छिथ?” \nिरिĜसका- “ अिचĠहारसँ किहयो िब आह नै होइत छिĠह। हँ, पहचान  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 19 \nपिरवारक माğयमसँ होइत छिĠह। पिरवार आ समाजकó मान दैत अपन िनजी \nखुशी देखनाइये मैिथल िब आह अिछ।” \nकालŭ ठीके देखने छली जे केना बुजुगũसँ पूिछ-पूिछ िब आहक िविध पूरा \nकएल गेल छल। भोजमे सेहो की पुĈष आ की मिहला, सभ सुसिĔजत \nछलिथ। आन िसंगार संगे पारĦपिरक पिरधान, िटकली, चूड़ी, गहना आिदक \nसĔजामे मिहला सभ चमिक रहल छलिथ । फेर हाथक मेहदी आ केशक \nसĔजा आर अłुत छल। ओइ तुलनामे हुनकर महग िडजायनर Ƒेस बड \nसादा लागैत छलिन। \nखसैत आĜमिवĂासकó सĦहारैत कालŭ अपन िजĿी İवभावक कारण \nबजली- “ हम किनयाक अपमान नै करए चाहैत छलॱ तँए हुनकासँ बेसी \nसुĠदर नै लागय चाहै छलॱ।” \nिरिĜसका “तँ अहū मैिथल सुĠदरता कó ललकािर रहल छी जतए सीता \nदेवीक िब आह लेल बड़का İवयंवर रचल गेल रहिन । अहुना भारतीय मॉडेल \nसभ िवĂसुĠदरी क िखताब जीित रहल छिथ।” \nकालŭ अपन मोबाइल कॉल िरसीव करए कऽ बहžे कात आिब गेली। \n \nिहमदूत \nहेमĠतजी नौकरीक कारणे पिरवारसँ दूर असगर अमेिरकामे रहैत \nछलिथ । जाड़क Ćकोप अपन पराकाơापर छल। तोरक तोर बफũक बरखा \nसभ भूिमपर चūदीक ओढ़ना ओढ़ेने छल। तइपर सँ हुनकर तरबामे किनक \nƅैक भऽ गेल छलिन, से बहुत िदनसँ Ģलाİटर छलिन। नेङरा कऽ चिल \nचिल कहुना अपन जĉरी काज करैत छलिथ । अतेक िदनसँ ऑिफस नै जा \nरहल छलिथ से ओतौसँ सूचना आिब गेल रहिन जे यथाशीƈ दģतर औनाइ \nĆारĦ भ कĉ। छुņीक कारण देरसँ उठैत छलिथ आ जखन बाहर ताकैत \nछलिथ तँ िहमदूतक छाप देखाइत छलिन जे नेžा भुटका सबहक टोली \nभिरसक बाहर बफũपर सूितकऽ हाथ पएर िहला िहलाकऽ बनौने छल। ई \nदेिख हुनका अĢपन बाĪयकाल िध यान आिब गेलिन जखन िहमदूतक िखİसा \nसभ सुनैमे हुनको खूब मजा आबैत छलिन। अखनो मोन तँ बƂड छलिन जे \nबाहर जा कऽ बĒचा सभ संगे बĒचा बिन खेल करिथ मुदा पएरक Ģलाİटर  20 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nआइये कटल रहिन। डॉĎटर अखनो सतकũ रहै लेल कहने छलिन। \nआब आर कायŭलय नै गेनाइ ठीक नै छलिन से हेमĠतजी अपन तैयारी \nĆारĦ भ केला। ओ अतेक िदन बाहरक सफाइ नै कऽ सकल छलिथ से \nअनुमान रहिन जे गैरेजक आगू जे बफũक भरमार भऽ गेल हेतैन जकरा कार \nिनकालै लेल साफ केनाइ अिनवायũ भऽ गेल छलिन। से सभसँ पिहने कहुना \nनेङड़ाइत फड़सा लऽ बाहर गेला। बाहरक दृĮय िविİमत करैबला छल \nकारण पूरा रİता आ Ņारक भाग साफ छल। बड आĀयũचिकत छलिथ जे ई \nकेना भेल। नै िकछु तँ िपछला दस िदनसँ लगातार बरफ खिस रहल छल। \nफेर बĒचा सभ जे िहमदूतक छाप बनौने छल सेहो िबना बफũक मोट ढेरक \nिबना केना सĦभव छल? कहॴ ई िहमदूतक अिİतĜव सच तँ नै, हेमĠत जी \nसोचला। \nदोसर िदन हेमĠतजी काजपर जाइ लेल जĪदी उठला तँ अपन Ņार लग \nिकछु हलचल लगलिन। िखड़कीसँ तकला तँ देखला जे बĒचा सभ िम िल कऽ \nहुनकर जगह साफ करैत छलिन। जखन ओकरा सभकó टोकलिखन तँ ओ \nसभ कहलकिन जे हुनकर अİवİथता सभकó बुझल छलै तइ Ņारे बĒचा सभ \nĆितिदन खेलाइ काल हुनकर रİता साफ कऽ दैत छलिन। हेमĠतजीक हृदए \nभाविवभोर भऽ अपन आभार ĭयĎत करएमे असमथũ भऽ गेल छलिन। आइ \nहेमĠतजीकó असली िहमदूतक दशũन भऽ गेल छलिन।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 21 \n \nदुगŭनĠ द मंडल \nपोİ टमाटũम \nरामेĂरबाबू गामक लĤ धĆित िį ठ त ĭ यिĎ त , सभ तरहó सुखी -समपž, कथुक \nकमी नै। किन यū गामक Ćाइमरी İ कूलमे िश िü का। छठम बेतन भेने दरमोहो \nबिढ़ यū। अपने एकटा उĒच िव ńालयमे Ćधानाğ यापक पदपर वतũमानमे \nकायũरत। कुल िम ला कऽ मािस क आमदनी लाखोसँ ऊपर! लहना -पातीसँ \nआमदनी अलगे। İ वयं जतए  कतौ रहलाह Ćधानाğ यापक रहबाक कारणó औटी \nआमदनीक जोगार सिद खन लगौने रहैत छलाह। आन -आन काज करबाक \nलेल आरो िश üकगण। मुदा आरम  -फारम भतŰ-काल शुĪ कािद सँ उपरी आदमनी \nअपनिह  जेबीमे। सहयोगी िश üक आ छाÿो सभसँ बनिन  नै। हĢ ता दस \nिद नपर िक छु-ने-िक छु रमन -चमन होइते रहैत छलिन । तखने हुनकर मन \nठीक-ठाक रहैत छलिन । कएक बेर कौमनĉम , शौचालय, बोड  आिद क लेल \nतोड़फोर भेल मुदा हुनका लेल धैनसन! एक िद नक समए छल। समैसँ घंटी \nलागल, Ćाथũना भेल, िश üक लोकिन  अपन  -अपन वगũमे गेला।  \nरामेĂरबाबूक सेहो कüा दसमे वगũ छलिन । बĒ चा सबहक आƇहोपर वगũ \nदसमे जेबाक लेल तैयार नै भेलाह तँ सभ बĒ चा वगũसँ िन किल  िह नका \nऑिफ ससँ खीिच  बाहर आिन  कहा -सुनीक बाद , लाते -मुĸे गÿ-गÿ फोिड़  \nदेलकिन । आब कहबी क  पिर ‘अपने करनी, गै मुसहरनी’ भऽ गेलिन ।  \nĆात भने गारिज यन सभ बजाओल गेलाह। İ कूलपर बैसार भेल। \nमनधनबाबा माİ सैबसँ पुछलिख न - “ माİ सैब, िक एक हमरा लोकिन कó बैसौलॱ \nअिछ ?” \nरामेĂरबाबू सभ बात कहलकिन । मनधनबाबा आँिख  मुनने िन चेनसँ सुिन  \nउþर देलकिन  - “ अहū अपने गुĉ छी बĒ चासँ समाज धिर  िश üा देबक \nअिध कारी छी ओहो माÿ समाजे निह  सरकारोक नजिर मे। तखन....?”  22 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nĆदूषण \n आजुक भैित कवादी युगमे िव िभ ž Ćकारक संसाधनािद क उपभोगसँ मानव \nजीवन ÿİ त अइ। कतौ िम नटो भिर क लेल चैन नै। बढ़ैत जनसंď या, \nगाड़ी -घोड़ा , िर Ď शा -तŬगा, जर  -जनरेटरक आवाजसँ कान बहीर ! शŬित पूणũ ढंगसँ \nकम मीठ आवाजमे बाजब, İ वĒ छ हवा लेब किठ न! फलİ वĉप नाना Ćकारक \nरोग  -ĭ यािध क साƛाĔ य पसरल अिछ । घरे-घर  नेना -भुटका सभ कोनो -ने-कोनो \nĆकारक रोग-ĭ यािध सँ Ƈिस त अिछ । ताĜ पयũ , सुख लेल एतेक संसाधन होइतो \nिक यो सुख -चैनसँ जीब नै रहल छिथ । दोसर िद स सहोदर होइतो सहोदराक \nसंग भैयारी नै िन भा दुĮ मनी राखब , Ćेमसँ नै रिह  झĐ गर -झाटीमे फ ◌ँिस  जाएब। \nने सुखसँ अपने रहब आ ने दोसरकó रहए देब। रोगहू पुछलक मोŎुसँ - \n“भाय, तô तँ पढ़ल िल खल लोक छह। एकटा बात कहह, औझका मनुखमे \nएतेक अलगाउ िक एक?” मोŎु बाजलाह - “ से नै बुझहक, ऐ सबहक जिड़  \nबाहरी Ćदूषण नै, अिप तु मनुखक िभ तरी Ćदूषण िथ क।” \n \nिक सना मुŇी \nमरनी िभ नसुरके पहर बेलाराही चौरीसँ एक गैलन काकोड़ बीिछ अनने \nरहए। मेला-ठेलाक समए रहै तŵ, का◌ेठीसँ दू मुजेला काटू िन कािल अंगनामे \nसुखैले देलकै। ओकर बाद नहा-सोना आ खाए कऽ सुतैले खेĠहरा लऽ \nडेिढ़ यापर चल गेल। पुरबा हलफी दैत छले, िन ž टुटलै। आँिख िम ड़ते उठल \nआ हūइ-हūइ कऽ कūटू डŲगाबए लागल। डŲगा-ठठा लेलाक बाद सुपसँ \nफटिक माएक तहवनमे बािĠ ह माएसँ नुका कऽ धऽ अ◌ाएल कोिठ क दोगमे। झल \nअĠ हार भेलै तँ भगबþा दोकानसँ बेच अनलक। तीन सेर भेलै। आठ अने \nदरसँ डेढ़ गो टाका भेलै। ओ भगवतेसँ किह सुिन कऽ चािर गो चौवžी आ दू \nगो अठžी भजोखा लऽ चुपे-चाप आंगन चल गेली।  \nिव हान भेने मेला छलै ‘ िक सना मुŇी’। मरनी तरे-तर िह साब लगोने जे \nचािर-चािर  आना पाइ दुनू छोटकी बिह न अभेिल या आ सुिग याकó देबै। \nचािर आनामे बौआले एकटा कठपुतरी िक न लेब आ एकटा फूका। चािर आनाक \nकचौरी आ चप कीिन लेब। ओकर तँ मने छलै चप-चप।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 23 \nआठ आनामे एकटा अलता आ फीता लऽ लेब। घुरती काल आठ \nआनाक िज लेबी कीिन लेब। \nभोरे िव हान फेर ओ अपन गैलेन लऽ चिल गेल चौर आ बी छ लेलक एक \nगैलेन कūकोड़। आंगन आिब बकरी घरमे गैलेन रािख ओ नहाइ-सोनाइले \nचिल गेल आ नहा-सोना, खा-पी कऽ सुित रहल। \nएĦ हर नेहेबा काल ओकरा माएकó तहबन नै भेटलै तँ औना कऽ एĦ हर-\nओĦ हर तकलक तँ देखलक, ओ तँ कोठी दोगमे फेकल अिछ आ मड़ुआक \nिक छु दाना लागल छलै। कोठी मुžा से फुटल। से देिख ओकरा आिग लेस \nदेलकै। ओकरा हरलै ने फुरलै सुतलेमे मरनीकó गņा पकिड़ लाþे-मुĸे \nधुिन देलकै। गािर पिढ़ पिढ़ पूछए लगलै- “ बाज सौतीन बाज की केलही पाइ \nमĉआ बेच कऽ? ” \nअबोध बĒ चा कनैत बाजल- “ माए गै माए, मेला देखैले जेबै बलवा \nपरतीपर मेला। ” \nमाए तामसे अघोड़ रहबे करै फेर बाजिल “बाज सौतीन  बाज कथीक \nमेला।” \nमाए, गै माए, मेला देखैले जेबै मेला- िक सना मुŇीक मेला। \n  24 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nकिप लेĂर राउत \nकिल युगक िन णũए \nसतयुग-ÿेता बीत गेल छल। Ņापरक समए पुरा भऽ गेल छलैक। \nकलयुगक Ćवेश हुअए बला छलैक। किल युग अपन राज-पाट चलैबा लेल \nसोिच रहल छल। िब चेमे तीनू युगक देवता सभ कलयुग लग आिब हाथ \nजोिड़ ठाढ़ भऽ गेला आ किल युगो हाथ जोिड़ ठाढ़ भेल। जखन िव चार-िव मशũ \nशुĉ भेलै तँ तीनू युगक देवता सभ कहलिख न- “ हम सभ तँ कहुना तीन \nयुगक राज-पाट चलेलॱ आब अहūक पारी अिछ तँए िच Ġ तामे छी जे अहū केना \nकऽ राज-पाट चलाएब। िक एक तँ हम सभ देवासुर संƇाम, वृतासुर संƇाम \nकोन-कोन ने केलॱ। İ वगũ-नरकक फेरा सभ केलॱ। मुदा लोक सभ आर \nउडě ड होइते गेल। ऐ लेल अहū लग एलॱ। अपने केना चलाएब। ” \nकिल युग बजलाह- “ हे देवगण, हम अहū सभ जकū फाइल नै राखब, \nमुĠ सी पेसकार नै राखब। हमर फैसला तुरंते हेतै। जे जेहन काज करता \nतकर भोग हुनका तुरंते भेटतै। अगुआएल-पछुअ◌ाएल जनमक फेरा नै राखब। \nİ वगũ-नरकक फेरा नै रहए देबै।” \nतीनू युगक देवता किल युगक िव चार सुिन गुĦ म भऽ गेला। फेर किल युग \nबजलाह- “हम कृį णक िक छु अंश लए कऽ चलब आ लोक सभकó कहबै जे \n‘कमũ कĉ, फलक इĒ छा नै कĉ, जेहन कमũ करब ओहेन फल भेटत। ” \nई सुिन तीनू युगक देवता अपन-अपन लोक िव दा भऽ गेलाह।  \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 25 \n \nधीरेĠ Ɩ कुमार  \nराम कथाक समापन \nपूिणũया िज लाक एकटा गाम-कĠ हिर या। गाममे वकील, िश üक ĆोजेĎट \nĆोफेसर आ Ćबुŀ िक सान। गामक पूवािर िद स बाĠ ह आ बाĠ हक िक नछिर मे \nमहानंदा नदी। कोठा-सोफा नीक-िन कुत घर। बड़का-बड़का बखारी आ \nदुआिर पर गाए-माल-जाल। गाममे मोटर-साइिक ल, Əेकटर। िज लाक Ćिस ŀ \nगाम। \nगाममे आयोजन भेल- राम-कथाक। भखरी, कĠ हिर या अबिथ आ कथासँ \nलाभ उठा िव दा होिथ। औरतक संď या बेसी। गामक कुटुम-पाहुनक पदापũणसँ \nगाममे उĜ सवी माहौल भऽ गेल। हमरो नोत छल। हमहूँ कथासँ लाभ उठा \nरहल छी। Ćवचन कþŭ गेĉआ वİ ÿ धारण केने, कĠ हापर गेĉआ गमछा, \nवाणीमे मधुरता आ राम-कथाक वाचन। हमरो नीक लागए। नीक-िन कुत दुनू \nसūझ भोजन आ कथाक लाभ। सात िद नक आयोजन सिम ित । सभ िद न \nगुलाब बागसँ फल-फलहरी आबए, Ćवचन कþŭ महाराज सदासुख रामलाल \nजीकó भोजन होइक। भोरखन युवकमे होर आिब गेल- अ◌ाइ महाराजक सेवा \nके करत? धूमनक आहूित सँ गाम मह-मह करए। बूिझ पड़ए जे इलाकामे \nरामराज İ थािप त भऽ गेल। गाम बाजए- “सतयुग आिब गेल। ” \nहमर मोन सūझक पहिर अकछा गेल। चोरा कऽ गामक दोकानपर एकटा \nिस गरेट-सलाइ लेलॱ आ बाध िद स िव दा भेलॱ। खेतक बीचसँ बैलगाड़ीक \nलीक। चाĉकात धान आ उँचगर खेतमे भाटा। समए अĠ हरा रहल अिछ । \nसूयũ अİ ताचल ि◌ दस नुका गेल छिथ । िच ड़ै-चुनमुžी अपन-अपन खॲता िद स \nिव दा भऽ गेल अिछ । कािŎ सातम िद न अिछ अिह ना शŬित पसिर जाएत आ \nला◌ैिडİ पीकर अवाज सेहो बž भऽ जाएत। जेबीसँ िस गरेट-सलाइ बहार कऽ \nिस गरेट सुनगबैत नदी िद स िव दा होइत छी। कने-कालक पछाित सुनै छी-  26 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n‘हĸा-बĸा, हĸा बĸा \nबिग या खा हौ कĸा \nआउरो खेतोमे आऊर-बाऊर, आऊर-बाऊर \nहमरा खेतमे छुछै चाउर-छुछै चाउर \nहĸा-बĸा, हĸा-बĸा \nबिग या खा हौ कĸा’  \n \nखेत िद स देखैत छी- थारीमे बिग या आ अगरबþी नेने िक यो कĸाकó \nपूिज रहल अिछ । हमर िस गरेट समाĢ त भऽ रहल\n अिछ आ हमरा बुझना जाइत \nअिछ जे राम-कथाक समापन भऽ गेल अिछ । \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 27 \n \nराजदेव मंडल \nिशüा- एम.ए.Ņय, एल. एल. बी., पता- Ƈाम-मुसहरिनयū, रतनसारा ( िनमũली, मधुबनी)। \nĆकािशत कृित- अĦबरा- (किवता संƇह), हमर टोल (उपĠयास) । \n१ \nबिढ़ या गĢ प \nगोपी मड़र सभ बापूत दुआिर पर बैसल अिछ । िद न ठेका गेल छै। \nचािर िद नक बाद बेटाक िब आह हेतै। नवका समधी दहेजक टका देबाक लेल \nआएल छै। गोपी मड़रक लबरा-भाए फॲकी लाल बाजल- “समधी जी, लेन-\nदेनक गĢ प पिह ले फिर छाएल रहै छै से नीक। िब आहक कालमे जे दहेजक \nगĢ प उखड़ै छै, से तँ बुझू जे थुकम फझैती। ऐठाम सभ समŬग अपने छी। \nिन कालल जाए टाका। ” \n“हँ, हँ ओिह क सĦ बĠ धमे तँ कहबाक लेल आएल छी, कोनो तरहó \nकुहरैत। ” \nफोकीलाल बाजल- “कतेक तँ बेटी िब आहमे मिर जाइत अिछ । अहū तँ \nकुहरैत छी। बिढ़ या गĢ प। िन कालल जाए। ” \nसमधी कहल- “ बिढ़ या गĢ प ई जे कािŎ हमरा बेटीकó नौकरीक लेटर \nभेट गेल। ” \n“अहūक बेटीकó नै , हमरा पुतोहुकó। हमरासँ सĦ बĠ ध भेलापर देिख यो \nफएदा। बिढ़ या गĢ प। ” \n“बिढ़ या गĢ प ई जे आब अहūसँ बेसी सĦ पित बला आ नीक वर िब नु \nदहेजक िब आह करबाक लेल तैयार अिछ । ” \n“आ पिह ले िक यो नै पुछैत छल। ” \n“अहुँ तँ निह ए पुछै छलॱ। दहेजक लोभमे तैयार भेलॱ। आब तँ हमरा  28 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबेटीक कमाइपर अहūक बेटा पलत। ” \n“अपन-अपन भाĐ य। बिढ़ या गĢ प। ” \nसमधी बाजल- “ आब जँ ई सĦ बĠ ध करबाक अिछ तँ जतेक हमरा कहने \nरही ओतेक दहेज अहūकó लगत, कािŎ टका लऽ कऽ हमरा दुआिर पर आउ।” \n“ई कोन गĢ प। ” \nिव दा होइत समधी बाजल- “ टका लऽ कऽ आबी तँ बिढ़ या गĢ प। नै \nलऽ कऽ आबी तैयो बिढ़ या गĢ प। ” \n \n२ \nठोकर \nचमकैत शहरक भीड़ भरल सड़क। सहरैत गाड़ी-घोड़ा, लोक-बेद। \nआठ बिज गेल छलै। घर पहुँचबामे राित बेसी ने भऽ जाए तइ दुआरे \nसाइिकलकó उड़ौने जा रहल अिछ घोरनमū। आिक एकटा मोटर साइिक ल \nधड़ाक दऽ ठोकर मारलक। थकुचाएल साइिक ल तँ सड़केपर रिह गेल िक Ġ तु \nघोरनमū उछिल कऽ फुटपाथपर धड़ाम दऽ िग रल। बाप-माए करैत कुहिर रहल \nअिछ । कलेजाक चोट Ćाण िघ चने जा रहल छै। परĠ तु आ◌ेइ ठाम के केकरा \nदेखिन हार। \nओइ बाटे जाइत एकटा पा◌ॅिक टमारकó दया लािग गेलै। ओ लग जा कऽ \nकुहरैत घोरनमūक लहु पोछए लगल। फेर अपन काजक मोन पड़लै तँ \nघोरनमū क सभ जेबीक तलाशी लेलक। िक Ġ तु िक छु नै भेटलै। फनकैत \nपॉिक टमार उठल आ बाजल- “ रे बेकुफ, मिर तोकाल दस टका जेबीमे \nरिख तँए से नै । िभ खमंगा कहॴ के, सगुण खराब कऽ देलक। ” \nकुहरैत घोरनमū बाजल- “रे मुरख, दस टका जँ जेबीमे रिह तै तँ हमहूँ \nने दोसराकó ठोकर मािर तॱ। ” \n“ईह, भेष देखहक आ उपदेश सुनहक। ”- घुनघुनाइत पॉिक टमार िब दा \nभऽ गेल। \n \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 29 \n \nबेचन ठाकुर \nगाम: चनौरागंज, मधुबनी। Ćकािशत कृित: बेटीक अपमान आ छीनरदेवी ( नाटक); एक \nदजũनसँ बेशी नाटक Ćकाशनक Ćतीüामे। \n \nआĜ महĜ या \nऐ संसारमे ईį यŭ-Ņेषक भावना अित ĭ याĢ त। सłावनाक िड िबयामे तेल \nसधल जकū अिछ । लोक अपन दुखसँ ओतेक दुखी नै अिछ जतेक अनकर \nसुखसँ। कतũĭ य अपन गाम छोिड़ आन ठाम बौआए रहल अिछ । बेचाराकó \nकतौ जगह नै भेटै छै।  \nबारह बखũक बेटी पूनम आर नौ बखũक बेटा सुमन बƂड नीक ढंगसँ \nभाए-बिह नक भूिम का अदाए कए रहल अिछ । पूनमक बाप मंगल अपन \nताड़ीक धंधामे ĭ यİ त अिछ । िभ नसरसँ सūझ धिर तार वा खजूरसँ ताड़ी \nउतारैमे लागल रहैत अिछ । किह यो-किह यो खेनाइयोपर आफत। िव सराम तँ \nिद न भिर िद Ī ली दूर। मुदा पूनमक माए हीरा ताड़ी बेच फुटानीमे ओतेक मİ त \nअिछ जे सामाजमे केकरो सोहाए नै रहिल अिछ । कारण ओ अपन पित आ \nसंतानक िप यारकó िब सिर अपन पसीनक सुखक लेल िट ◌ंकुक संग \nरिह रहिल अिछ । मुदा पापक घैला एक ने एक िद न अवĮ य फुटै छै। एक \nिद न िद निह मे मंगल हीराकó िट ◌ंकुक संग रंगल हाथ पकिड़ लेलिन । बेचारे \nसोचलिन “ हम ऐ दुिनयūमे बेकार लए छी। जखन हमरा कोनो मोजरे ने \nदैए।”  \nƅोिध त भऽ ओ बािज उठला- “सभसे बड़ो समाज। समाज हमरा जे जेना \nफैसला देिथ ।”  \nसūझिह पंचैती भेल। पंचक फैसला भेल- “िट ◌ंकुकó एक हजार एक टाका  30 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजुमŭना लगतै आ आइंदा ओ एहेन गलती नै करतै, जँ केलकै तँ भरल \nसभामे ओकरा दू खě ड कािट , गािड़ देल जेतै ।”  \nफेर पंच हीराकó बजा सेहो पुछलिन “अहū हीरा, एना िक एक केिल ऐ, \nइĔ जत Ćित į ठा कोिठ क कĠ हापर रािख देिल ऐ की? ” \nहीरा बाजिल “इĔ जत-Ćित į ठा हम की कोठी कĠ हापर राखब, हमर बापे \nरािख देलिन । हम मुĉख आ कुĈप छी तँए िक हमरा तँ İ माटũ घरबला चाही \nने। ” \nपंचक मुड़ी िन Ē चॉं खिस पड़ल। फेर सामािज क बंधनक िख यालसँ ओ \nसभ चुप नै रिह सकल- “अहūक बाप गलती केलिन तेकर फल मंगलाकó हेतै, \nहमर समाज ि◌ धनाए ? अहū आइसँ चेत जाउ। नै तँ समाजसँ पैघ िक यो नै \nअिछ ।” \nकहबी छै- “चािल , Ćकृित , बेमाए तीनू मुइनेिह जाए। ” \nहीरा िप ◌ंकु अपन कुकमũ नै छोड़लक। अिप तु सहचेती बतũलक मुदा \nछुपल कहū रहल। दुनू बेटा-बेटी पकिड़ ये लेलक। हĪ ला केलक तँ दुनू \nदुनूसँ मािर ओ खेलक। मुदा समाज ऐ  बेर मामलाकó गंभीरता पूवũक लेबाक \nिन णũए केलक। िट ◌ंकु कहुनाकó गाम छोिड़ पड़ा गेल। पंच सोचलिन “सजाएक \nभागी दुनू अिछ । मुदा िट ◌ंकु पराएल अिछ । तँए ऐ जनानीकó तारन देल \nजाए। ” \nिब चार कािŎ सūझक भेलै, तइ बीच िद नेमे ओ फसरी लगा आĜ महĜ या \nकऽ लेलक। पुिल स खबिड़ पािब घटना İ थलपर पहुँचल। बेचारी पोİ टमाटũम \nभऽ धौजन-धौजन भए गेल, मामला भिर आ गेलै। िन दŸष पड़ोसी िव जय ओइ \nसमए बाबा धाममे रिह तॱ केसमे िच ĸनसँ लटपटा गेल आ पित मंगलकó तीस \nसालक जहलक सजाए भेटल। दुनू भाए-बिह न टौआ-बौआ रहल अिछ । आगू \nनाथ ने पाछू पगहा छै ओकरा सभकó। \n   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 31 \n२ \nफुिस क फल \nसंत कबी र दासक पūित आिछ “सūच बराबर तप नहॴ, झुठ बराबर पाप, \nजाके हृदए सūच है, ताके हृदए आप। ” \nताĜपयũ अिछ “सĜ यमेव जयते। ” \nएक गोट फुिस कó बचाबए हेतू सहİ ÿ फुिस बाजए पड़ैत अिछ । मुदा ओ \nİ थायी ĉपसँ नै पिच सकैत अिछ कने देरे सही, फुिस फुिस ए Ćमािण त होइत \nअिछ । गीतामे कृį ण कहने छिथ न- “जेहन कमũ तेहेन फल। ” \nमोहनक छोट भाए सोहन मैƏीकक बोडũ परीüा दऽ कऽ मधुबनीसँ घर \nआिब रहल छलै। दुनू भūइ संगे छल। रİ तामे िब ना िट कट रेलगाड़ीसँ िक छु \nदूरी तँइ केलक मुदा िक छु दूरी तँइ करए हेतु Əेकर-मैĎ सी पकड़बाक खगता \nभेलै आ दुनू भūइ मैĎ सीपर चिढ़ गेल। सोहनक अिभ भावक मोहन लग भाड़ाक \nपाइ नै छलै। ओ सोचलक- “ जँ हम सūच बािज दइ छी तँ कĠ टेĎ टर \nमैĎ सीसँ उतािर देत। हम घर केना जा सकब। जँ झुठ जोरसँ बािज दैत छी \nतँ ओकरा हमरा लऽ जेनाइ मजबुरी भऽ जेतै।” \nकĠ डĎ टर भाड़ा ओसलैत-ओसलैत मोहन लग आिब कहलिन “āी मान् \nकतए जाएब। ” \nमोहन जबाव देलक- “झंझारपुर। ” \nकĠ डĎ टर- “भाड़ा िद यौ। ” \nझट मोहन बािज उठल- “भाड़ा देलॱ से? ” \nकĠ डĎ टर- “अहū भाड़ा नै देिल ऐ, मन पाड़ू।” \nमोहन- “मने-मन अिछ । मन की पाड़ू? भाड़ा हम अहūकó दऽ देलॱ।” \nकĠ डĎ टर सोचलिन- भऽ सकै छै, एकरा लग पाइक मजबुरी होए। मुदा \nएकरा फुिस नै बजबाक चाही। बजलाह- “जॱ अहū लग भाड़ा नै अिछ तँ बाजू \nहम ओिह ना लऽ जाएब। मुदा बेकूफ नै बनाउ। ” \nमोहन- “ ए◌ेमे बेकूफक कोन गĢ प? हम अहūकó भाड़ा देलॱ, अहū मन \nपाड़ू। ” \nकĠ डĎ टर िख िस आ कऽ पुिछ बैठलाह- “बाजू बेटा मिर जाए, हम भाड़ा दऽ \nदेलॱ। ”  32 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nमोहन- “बेटा मिर जाए, हम भाड़ा दऽ देलॱ। ” \nकĠ डĎ टर कहलिन “बेस चलु, आब भाड़ा नै मŬगब। ” \nसोहन अपन भैयाक फुिस गĢ पपर बƂड आĀयũमे पड़ल छल। मुदा बाजत \nतँ बाजत की? \nगाम आिब मोहन िक छुए िद नक बाद बोकारो गेलाह। किन याक बƂड िज Ŀ \nकेलाक बाद हुनको संग लए गेलाह। संगमे दुगो बेटो छलिन । पिर वारक संग \nपिह ले खेप बाहर गेल छलाह। ओना ओ बोकारो पūच साल पूवũिह सँ रहैत \nछलाह। तीन मिह नाक अंदर मोहनक छोटका बेटा रमन बेमार पड़ल। \nबोकारोमे बƂड इलाज भेल मुदा ओ चंगा नै भेल। फेर ओ सपिर वार गाम \nआिब गेल। गामोमे बƂड इलाज भेल मुदा ओ बिच नै सकल, मृĜ युकó ĆाĢ त \nभेल। पिर िİ थ ितवश सोहनकó ओकरा आिग िद अए पड़लै। आओर मोहनकó \nओकर उिच त कमŸ करए पड़लैक।  \nएगो कहबी छै- “गज भिर नै हारी, थान भिर फारी। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 33 \n \nराम Ćवेश मंडल \nपछतावा \nमहाजन गैरखड़ रहए। ककरोसँ गप करैत काल पिह ने गािर पिढ़ दैत \nछल। जंगला आ मंगला दुनू गोटे एĎ के गाम बेरमाक वासी छलए। अžक \nखरीद िबƅी करैत छल। दुनू ि◌ मिल िव चार केलक जे महाजनसँ ऐ गािर क \nबदला केना सठाएल जाए? बड़ी काल धिर ऐ िव षएपर ि◌ वचार करैत रहल। \nिन णũए भऽ गेल। \nअिग ला िद न दुनू गोटे महाजन लग पहुँचल। महाजन गािर पढ़नाइ शुĉ \nकरैत तइ सँ पिह ने जंगल आ मंगल आपसमे थĢ पर-मुĎ का चलबैत गािर पढ़ैत \nमहाजनक देहपर खिस पड़ल। हū-हū करैत महाजन उठल। दुनूक बीच-बचाव \nकरए लगल। बात तँ िव चारे छल। जंगल मारै मंगलकó आ मंगल मारै \nजंगलकó। सभटा चोट खसए महाजनपर। तरगुमका घुİ सासँ महाजन िच तंगे \nखसल आ बेहोश भऽ गेल। \nमहाजनक चाकर सभ ओकरा अİ पताल लऽ गेल दवाइ-िव ड़ो चलए \nलगल। ि◌ कछु खनक बाद जंगल मंगल पहुँचल। महाजनकó लगसँ देखलाक \nबाद अİ पतालक ओसारपर आिब फुसराहैट करैत आ हँसैत-हँसैत बाजल- \n“सारकó गािर पढ़बाक आदित आइसँ छूिट जाएत।” \nताबत महाजनक बेहोशी दूर भऽ गेल छल ओ जंगल आ मंगलक सभटा \nगĢ प सुिन लेलक। ि◌ कछु पलक बाद दुनू - जंगल आ मंगल- महाजन लग \nआिब   पुछलक- “कहू महाजन, आब नीके छी ने?” \nमहाजन बाजल- “ आब हम गािर ककरो नै पढ़बै मुदा, तोहूँ सभ ऐ \nकरमकó नै दोहरिब हक।” \nतीनूक चेहरापर हँसी आिब   गेल।  34 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबुरबक \nरेलगाड़ीसँ िद Ī लीक याÿा करैत रही। संğ याक सात बजै छल। \nİ टेशनपर गाड़ी ठाढ़ भेल। एकटा युवक आिब हमरा सबहक बीच बैठला। \nहमरा हुनका देखतिह शंका भऽ गेल। ओ अपन झोरासँ िव िभ ž Ćकारक पोथी \nिन कािल सबहक िद स बढ़ाबैत बाजल- “पढ़ै जाउ नीक पोथी अिछ । ” \nिक छु खनक बाद झोरासँ देवी मैयाक Ćसाद िन कालैत बाजल- \n“चािर चĸाक Ƒाइवरी लाइसŲस िन कलल। मनोकामना पूणũ भेल। ओइ लेल \nĆसाद चढ़ेलॱ। अहुँ सभ िल अ। ” \nसभ िक यो Ćसाद लेलक मुदा हम नै लेलॱ। तखन सबहक सोझūमे \nनीकसँ बुरबक बनलॱ। गाड़ी चलैत रहल। राित होएबाक कारण िन ◌ंिद यादेवी \nअपन माया पसारलक। सभ िक यो सुित रहला। \nिक छु लोककó नीन खुजलाक बाद हĪ ला भेलैक- हमर समान नै अिछ । \nहमरो समान नै अिछ । Ćसाद बūटैबला युवक बीचसँ पिह ले िन किल गेल रहए। \nĆसादमे नशा देल रहैक। सभ िक यो उदास भऽ गेल। हम पुछलॱ- “ आब \nकहु हम बुरबक आिक अहū सभ बुरबक? ”  \n \nझगड़ा खतम \nभूखसँ बĒ चा िक नैर मारैत अिछ । पगली Ćसव पीड़ाक बाद अŀũचेतन \nअवİ थामे पड़ल अिछ । भाग दौग क िजनगीमे ककरो िक यो देखिन हार \nसुनिन हार नै । \nदूटा शराबी लड़खड़ाइत आिब   रहल अिछ । बĒ चाक कननाइ सुिन पिहल \nपुछलक- “मीता, एतेक अĠ हार आ सुनमसानमे बĒ चा कतऽ कनैत अिछ ? ” \nदोसर बाजल- “चलू, चिल कऽ देखै छी। ” \nदुनू मीता पहुँचल। पहुँचतिह बĒ चा चुप भऽ गेल। दुनू िम ता िव चार \nकेलक- बĒ चा उठा कऽ अपना घर लऽ चलू, भलिह बĒ चाक माए सूतल \nअिछ । बĒ चाकó लैत दुनू गोटेमे झगड़ा उठल। फेर समझौता भेल- पिह ने \nएकर नाओं राखल जाए। पिहल मीता बाजल- “राम। ”  \nदोसर बाजल- “ रहीम।”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 35 \nदुनू गोटेक आवाजमे ताइस रहए। मािर पीटक िİ थ ित भऽ गेल। तावत् \nरतुका गİ ती पुिल स पहुँचल। दुनू गोटेक बात बुझैत आ झगड़ा देखैत पुिल स \nबाजल- “एकर नाओं न राम, आ न  रहीम, एकर नाओं मनुख।” \nहँ रौ मीता बिढ़ या बात ई तँ सोचनिह नै छलॱ। ले झगड़ा खतम। \n \nमूल-मंÿ \nतीन िद नसँ ऑिफ सक चĸर कािट रहल छी मुदा अखनो धिर Ćमाण पÿ \nबनैक आशा नै बुझना जाइत अिछ । चाकरी िन िम त आवेदन करब, समए बड़ \nकम अिछ । ककरो पूछैत छी काज केना हएत तँ कहैत अिछ “कखनो \nहािक म नै तँ कखनो िक रानी नै । ”  \nकाज केना होएत? \nतखन बीĉ भाय आिब पुछलक- “अहū िक ए उदास भऽ बैसल छी? ” \nबीĉ भायकó अपन ĭ यथा कथा किह सुनौलॱ। हुनक गंजीपर िल खल \nरहए- ‘होएबाक चाही ई मूलमंÿ ƚį टाचारक हुअए अंत’। \nबीĉ भाय बाजल- “हँ! काज भऽ जाएत मुदा चाह-पानक खरच लगत? \nहाकीम नै अिछ तँ कोनो बात नै । अहūक काज भऽ जाएत।” \nचाह-पानक खरच कतेक पūच नै दस टका आओर की, सोचैत हम \nबजलॱ- “काज करा िद अ। समए बड़ कम अिछ । ” \nबीĉ भाय सभटा कागज लऽ कऽ ऑिफ स जाइत बजलाह- “ चाह-पान \nकऽ िक छु कालक बाद अहū आपस आिब   Ćमाण पÿ लऽ जाउ। ” \nिक छु खनक बाद पहुँचलॱ। बीĉ भाय Ćमाण पÿ दैत बाजल- “लाबह \nचाह पानक खचŭ? ” \nएकटा दस टकही िस Ď का िन कािल बीĉ भाय िद स बढ़ेलॱ। बीĉ भायक \nƅोध आसमानपर चिढ़ गेल, ओ बाजल- “ एक सए चाहक, एक सए पानक, \nदुइ सए टाका िन कालह नै तँ ऐ कागजकó खě ड-खě ड कऽ फŲक देबह। ” \nकोनो उपाए नै देखैत लाचार भऽ बीĉ भायकó दुइ सए टाका िद अ \nपड़ल आ तखन हमरा समझमे आएल, की होइत अिछ ऐ मूलमंÿक मतलब!  36 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nभारत भूषण झा \nĆेम \nकदम गाछक छाहैरमे हम, ललन जी, नरेĠ Ɩ आ एक दू गोटे आर बैसल \nगमŰसँ परेशान भऽ आरामक अनुभूित करैत एक दोसरापर गĢ पक नहलापर \nदहला मारैत आनĠ दक अनुभव करैत रही, तखने ओतए एकटा कुकुर \nआएल। ओकरा देिख हमर मन िच िĠ त त होमए लगल, कारण जे ओतए बैसल \nबकरी आ ओकर बĒ चाकó कहॴ ओ कािट ने लै। कुकुर धीरे-धीरे बकरी \nबĒ चाक लग जा ओकरा संग खेलऽ लागल जेना एक दोसराक िज गरी \nहुअए। एतबीमे ललन जी हमरा मुँह िद स देिख बजला- “ औ जी अहū कोन \nदुिन यūमे छी , हमरा सभ तखैनसँ अहūपर कते गĢ प कऽ रहल छी आ अहūकó \nतँ कोनो ğ याने नै ।” \nहुनक गĢ प सुिन कहिल यिन “यौ जी, अपन सबहक गĢ प तँ होइते रहत \nएतए देिख यौ कुकुर आ बकरीक Ćेम। हमरा अहūसँ तँ नीक यएह सभ, \nजकरामे कोनो भेद-भाव नै छै। दुनू दू जाित क आ Ćेम अपनोसँ बेसी।” \nवाİ तवमे िज नगी तँ एहने हेबक चाही जइ मे कोनो भेद-भाव नै रहए।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 37 \n \nमानेĂर मनुज \nई \nरüा-बĠधन पवũक िबतला तीन मास भऽ गेल छलै। देवानजी अखनो \nराखीकó तावीज जकū बĠहले रखने छलिथ। \nहम पुछिलयिन, “ देवानजी, एतेक िदनक बादो ई हाथमे रखने छी। \nिकएक?” \nजवाब देबक बदला ओ हमरे पुिछ देलिन, “ई की छैक।” \nहम कहिलयिन, “राखी।” \nओ कहलिन- “जखन एकर नामे छैक राखी तखन फेकी िकएक? राखी \nमयŭदाक बĠधन अिछ, तँए राखी।” \n \nİÿी-िलंग \n“िहĠदीक पचास Ćितशत शĤद İÿीिलंग आ पचास Ćितशत शĤद पुिलंग \nअिछ।” \n“नै, पचास Ćितशतसँ िकछु बेसी पुिलंग होइत अिछ।” \n“नै, उĪटे अहū बािज गेलॱ। पचाससँ िकछु बेसी Ćितशत शĤद İÿीिलंग \nहोइत अिछ।” \n“जइ शĤदक बारेमे नै बुझल रहैत छैक से पुिलंग भऽ जाइत छैक, फेर \nपुिलंगक Ćितशत बेसी िकएक ने हेतैक?” \n“आ जइमे सĠदेह होबय ओकरा İÿीिलंग किह दी, तँ İÿीिलंगक \nĆितशत बेसी िकएक ने हेतैक?” \n“İÿीिलंगपर लोक बेसी साकŬü रहैत अिछ तँए İÿीिलंगक Ćितशत बेसी \nछैक आ होबहोक चाही।”  38 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nआप \nरėेĂर İकूल जाइत छल िक चूड़ीबला रोिक पुछलकैक, “ कैसे हो \nरėेĂर “तुम”?- (केना छँ रėेĂर तूँ?) \nरėेĂर ओकर सĦबोधनपर िखिसया कऽ कहलकैक, “ आप कहो”।–- \n(अहū कहू।) \nचूड़ीबला सवाल जािन उþर देलकैक- “ मŵ तो ठीक हूँ, तुम कहो”।- \n(हम तँ ठीक छी, अहū कहू।) \nफेर रėेĂर िखिसयाइत बाजल, “ तुम नै आप कहो, मŵने कहा न, \nतुमसे”। -(तूँ नै अहū कहू, हम कहिलयौ ने तोरा।) \n“तो ठीक है”। -(तखन ठीक अिछ।) \nआ गुनधुन करैत ओ आगū बिढ़ गेल। ओकरा िकछु समिझ अएलैक? \n \nलोरी \nरेलवे-İटेशनक बगलमे रेलक टुटल-फाटल Ďवाटũर, झोपड़पņी सन रेल \nकॉलोनी। \nखाटघरसँ आएल ĮयामानĠद कहलिन, “झाजी, खाटघर बड़ सुĠदर जगह \nअिछ। सūझ खन कऽ ओतए एहेन लगैत छैक जेना İवगũ नै पृĝवीपर उतिर \nगेल होइक।” \nहम कहिलयिन, “मुदा जाए आ आबक कतेक भारी समİया छैक। एक \nतँ हावũर लाइनक नहू चलऽवाली गाड़ी आ तइपरसँ दादरमे चेĠज कऽ चचũगेट \nजाएब।” \n“दादरसँ चेĠज िकएक। नरीमन ĢवाइĠट जेबाक लेल सोझे छÿपित \nिशवाजी चिल जाइत छी।”- ओ कहलिन। \nहम कहिलयिन, “हमरा लेल तँ दिहसरक रेल Ďवाटũरे सभसँ उþम।” \n“मुदा रेलक पटरीसँ सटल रेलक Ďवाटũर। आवाज कतेक अबैत छै। \nसिदखन िनĠद हराम रहै छै।” \nहम कहिलयिन, “ नै एहेन बात नै छै। हमरा तँ रेलक आवाज संगीत \nलगैत अिछ। जावत तक गाड़ी सभ चलैत रहैत अिछ चैनक िनĠद अबैत  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 39 \nअिछ। मुदा जखन कखनो गाड़ी Ĉिक जाइत अिछ फटसँ िनž टूिट जाइत \nअिछ, जेना मūक लोरी िबĒचेमे बĠद भऽ गेल हुअए।” \nओ कहलिन, “अहū रेल-कमũचारी तँ ने छी? ” \nभूख-भूख भाकुर \nमड़ुआक महीना छलै मुदा खेतमे मड़ुआ नै। धानक महीना एलै मुदा \nखेतमे धान नै। आँसुक महीना गेलै मुदा खेतमे आँसु नै। Ġयोतक महीना \nछलै मुदा कतौसँ Ġयôत नै। खेबाक समए छलै मुदा घरमे अž नै। खेलबाक \nमहीना छलै मुदा घरमे उमंग नै। \nओ िचतंग सूतल छल िक धरिनपर कतौ पūच िलखल लगलै। पūच \nयानी पūच फूल। पūच यानी पūच लोटा जल। पūच यानी पūच आँगुर। \nमुदा ओकर भूख खीिच कऽ ओकरा पūच राखीपर लऽ गेलैक। \nƙाŌणक बेटा माने पिवÿ लोक। भोजनक समİया मुदा İवभाव सुĠदर। \nपढ़ाइमे किनयो आसकैत नै। ƙŌचयũक सभ गुणसँ पिरपूणũ मुदा पेटमे \nĔवाला। \nतुर नै, ताग नै। कतए सँ आनत राखी। लƂडू बाबाक फाटल \nसीरकमेसँ कनेक तुर आ थोड़ ताग िघचलक आ बना लेलक राखी। राखी \nसन नै लगै मुदा रािखये छलै। रंग नै छलै घरमे तँ फूल तोिड़ फूलक रंग \nओइ तुर आ तागपर लगौलक। मुदा राखी बनलै खाली चािर। पūच नै \nपुरलै। \nराखी पुरान सन लगै। भेलै राखी लेबऽ सँ िक यो मना ने कऽ िदअए। \nएहेन कतौ राखी भेलैए। एक राखी वैńजी कó पिहराबए लागल तँ वैńजी \nकहलिथĠह, “ पिहने āीकृįणजीक मूितũमे बािĠह आउ।” \nāीकृįणजीक लग जा थोड़ेक काल ठाढ़ भऽ वािपस आिब गेल कारण \nराखी तँ छलै िसफũ चािर। āीकृįणजी तीन िदनक भूखल पेटमे की अž \nदेिथन। \nवापस आिब रüाबĠधन रüाक हेतु एकटा राखी सुमनजीकó, एकटा \nमदनजी कó, एकटा रमणकó आ एकटा बैńजीकó बĠहलक। बदलामे िकछु \nअनाज भेट गेलै। \nमोन उĜसाहसँ भिर गेलै। िनराहारकó लगलै जेना भूखक टाइपमे भाकुर \nआिब गेलै। खेतमे फिसल नै, घरमे अž नै मुदा मोन उमंगसँ भिर गेलै।  40 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nउमेश मě डल \nिपताक नाओं- āी जगदीश Ćसाद मěडल, गाम- बेरमा, भाया- तमुिरया, िजला- मधुबनी, \nिबहार। जĠम ितिथ : ३१.१२.१९८० Ćकािशत पोथी- िनĮतुकी (मैिथली किवता संƇह), \nिमिथलाक संİकार गीत, िवध-बेबहार गीत आ गीतनाद (िमिथलाक सभ जाित-धमũक लोकमे \nĆयुĎत मैिथली लोकगीतक पिहल संकलन), िवकीपीिडयामे मैिथलीक İथानीयकीकरणमे \nयोगदान, िमिथलाक जीव-जĠतु/ वनİपित आ िज नगीक िडिजटल सिचÿ ऑनलाइन \nसंİकरण, िमिथलाक सभ जाित-धमũक लोकमे ĆयुĎत लोकगीतक रेकाडųड ऑनलाइन \nऑिडयो और वीिडयो िडिजटल संकलन। ई-पÿ संकेत- umeshberma@gmail.com  \n \nदोİ ती \nएकटा गाममे दूटा दोİ त छल। एकटाक नाओं आĜ मा आ दोसराक नाओं \nशरीर छलै। दुनूक दोİ ती बĒ चेसँ छल। दुनूक बीच एहेन दोİ ती रहै जे \nआन िक यो बुझबे ने करै छल, जे दुनू दू छी। िक एक तँ सिद खन दुनू संगे \nरहैत। संगे खाइत, संगे सुतैत आ संगे टहलैत-बुलैत। दुनू िन Āय केने छल \nजे िज नगी भिर Ćेम आ िम ÿता िन माहब। एक दोसराक मदित सदित काल करैत \nरहब। शरीर परदेश जा ĭ यापार करए लगल। खूब धन अिजũत केलक। धन \nभेने ऐश-मौजक सभ सुिव धा बना लेलक। नमगर-चौड़गर कोठी, एअर \nकंडीशन गाड़ी, टी.बी. मोबाइल इĜ यािद सभ िक छु कीिन लेलक। \nआĜ माकó जखन जानकारी भेलै तँ मने-मन खूब खुशी भेलै। एक िद न \nआĜ मा शरीरसँ भóट करए िव दा भेल। शरीर लग पहुँिचते, अĜ मो शरीरकó \nिच Ġ हलक आ शरीरो आĜ माकó। मुदा अनिच Ġ हार बिन शरीर आĜ माकó पुछलक- \n“ अहūकó छी, कतए रहै छी, हम नै िच Ġ हलॱ?” \nशरीरक बात सुिन आĜ मा मने-मन सोचए लगल जे भिर सक एकरा धनक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 41 \nमद आĠ हर बना देलकै, तँए एहेन बात बजैए। मन मसोिस आĜ मा कहलक- \n“दोस, सुनैमे आएल जे अहū आĠ हर भऽ गेलॱ, तँए िज ýासा करए आएल \nछलॱ। मुदा ऐठाम आिब ĆĜ यü भऽ गेल जे अहū सचमुच आĠ हर भऽ गेल \nछी। आब जाइ छी। ” \n \nआधा भगवान  \nपरोपņामे āमपुराकó छोिड़ एĸोटा गाम एहेन नै अिछ जइ गाममे ऐबेर धानक \nखेती भऽ सकल। एकर कारण भेल रौदी। कतेक गाममे तँ धानक िवहिन \nिब रारेमे पािन दुआरे जिर गेल।  \nāमपुरामे धानक खेतीक सुतरैक कारण अिछ जे ऐ गामक िक सान \nमेहनती छिथ , आशावान छिथ । ऐ गामक िक सान आपसमे तालमेल कऽ कऽ \nलगभग चािर बीघापर एकटा बोिड़ ◌ंग गरौने छिथ । तइपर सँ जोतū◌ॅसक जमीन \nथोड़े िन चरस सेहो छै। āमपुराक लोक साहसी आ मेहनती होइ छिथ से \nपरोपņाक लोककó बुझल छिĠ ह । \nिव शेसर āमपुरेक एकटा िक सान जे आइ अपन सासुर िभ ठपुर िव दा \nभेल। िभ ठपुरक सीमानेपर एकटा बाबन बीघाक पोखिर। पोखिर महारेपर \nİ कूल सेहो अिछ। आ◌ेइ ठाम नवाह होइत देिख िव शेसर सोचलक जे दशũन \nकरैत जाएब। जॱ कहॴ सार भेट जेताह तँ संगे िन किल जाएब। सएह \nकेलक। \nमंडपक आगूमे िव शेसर ठाढ़ भेल। तखने कीतũन मंडलीसँ \nिन किल जीयालाल िव शेसरकó पुछल- “पाहुन की हाल-चाल...। घरपर सँ एिल ऐ \nआिक गामसँ आिब ये रहल िछऐ? ” \nअपन सार जीयालालकó िच Ġ हैत िव शेसर बाजल- “गामेसँ अबै छी, अहॴ \nआ◌ेइ ठाम जाएब। ” \n“अĒ छा-अĒ छा चलू। ” कहैत जी यालाल परसाद बलाकó शोर पाड़ैत \nकहलक- “हे यौ āीमोहनबाबू, कने परसाद देल जाउ, पाहुन छिथ । ” \nपरसादबला āीमोहन चङेरा नेने आिब िव शेसरक हाथमे दैत जीयालाल िद स \nदेखैत पुछलकिन “कोन गū पाहुन रहै छिथ ? ” जी यालालक बाजबसँ \nपिहनिह िव शेसर किह देलकिन “āमपुरा रहै छी। ”  42 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n“अĒ छा...ऽ, आब िच िĠ ह गेलॱ, ऐबेर अहुँ सभकó तँ रौिद ये भऽ गेल िक ने। \nधान तँ निह ऐ भेल हएत? ” \nāीमोहनक मुँह िद स देखैत िव शेसर कहलकिन “धान िक एक ने हएत? \nहम सभ अपनो अदहा भगवान छी से नै बुझल अिछ ।” \nिव शेसरक जबाब सुिन āीमोहन िक छु बजला नै । बगलमे ठाढ़ पान-सात \nआदमीकó देिख टहैल परसाद बūटए लगला। \nजीयालाल आ िव शेसर दुनू सारे-बहनोइ घरपर िव दा भेलाह। राİ तामे \nजखन लाउडİ पीकरक अ◌ाबाज कमलै तखन असिथ रसँ जी यालाल िव शेसरकó \nपुछल- “ पाहुन, अहū जे कहिल ऐ हम सभ अदहा भगवान अपने छी से \nकेना?” \nिव शेसर- “ बरनी, पिह ने अहū ई कहू जे नवाह अहū सभ िक ए ठनने \nिछ ऐ? ” \nजीयालाल जबाब सुनैक Ćित üामे तुरत जबाब देलक- “ देखै नै िछ ऐ, \nपािन क चलैत एĸो अना धानक खेती नै भेलैहó।” \nिव शेसर मुİ कुराइत बाजल- “हमरा सबहक आठ अनासँ दस-बारह अना \nतक धानक खेती भेल अिछ । अहॴ कहू जे हम सभ अदहा भगवान भेलॱ की \nनै ?।” \n \nĉपैयाक ढेरी \nफुदकैत फुिल या िक ताब-कūपीक बİ ता मािट क रैकपर रािख माएकó ताकए \nलगली। माए आंगनमे नै छली। पछुआरमे गोरहा पाथै छली। ओना गोरहा \nपाथैक समए नै छल तँए फुिल याक मनमे गोरहा पाथैक बात ऐबे नै कएल \nछल, नै तँ ओ तकबो करैत आ शोरो पाड़ैत। आंगनसँ िन किल जखने फुिल या \nडेिढ़ या लग आयिल की गोरहा मचान लगसँ माएक बाजब सुनलक। गोरहा \nमचान लग पहुँिचते फुिल या देखलिन जे माए गोरहा पािथ रहलीहó। मनमे तामस \nउठए लगलिन जे एक तँ काित क मास, तहूमे सूयŭİ तक समए, ई कोन समए \nभेल? अनेरे ठंढ़ लगतिन । मन खराब हेतिन । मुदा िक छु बाजिल नै । अĢ पन \nबात बाजिल “माए, परसू मधुबनी जाएब। लड़की सबहक बीच मिह ला \nसशĎ तीकरणक िव षयक Ćित योिग ता अिछ । सॱसे िज लाक छाÿा सभ रहती।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 43 \nहमहूँ जाएब। तइले कम-सँ-कम पĒ चीस टा ĉपैयाक ओिर यान कए दे।” \nमधुबनीक नाओं सुिन अपन सभ सुिध बुइध िब सिर गेलीह। हाथ गोबरपर \nरहिन , आँिख बेटीक आँिख पर; अ◌ा मन अकासमे कटल धागाक गुƂडी जकū \nउड़ए लगलिन । पँजरामे बैिस फुिल या कहए लगलिन “माए, हमरा जĉर इनाम \nभेटत। ” \nअकाससँ माएक मन धरतीपर खिस पड़ल, मने-मन सोचऽ लगली जे \nपĒ चीस ĉपैया कतऽ सँ आनब? कहलिख न- “ बुĒ ची, ताबे ककरोसँ पŵच लऽ \nलएह, िक ए तँ जुग-जमाना बदिल रहल अिछ , िब नु पढ़ल-िल खल लोकक कोनो \nमोजर रहतै? तँए कोनो धरानी ĉपैयाक ओिर यान कऽ लएह। गाए िब आएत \nतँ दूध बेिच कऽ दऽ देबै।” \nमाएक बात सुि◌ न फुिल या मुİ कुराइत कहलकिन “धुर बुिढ़ या निह तन, तीन \nĉपैये गोरहा िब काइ छै, दसेटा बेच लेब तहीमे तँ तीस ĉपैया भऽ जाएत। \nतइले ककरोसँ मुँह-छोहिन िकए करब? ई तँ ĉपैयाक ढेरी िछ यौ। जखैन \nजþे ĉपैयाक काज हेतौ, तखैन तþे बेच िल हó। तोरा िक कोनो हेलीकोĢ टर \nकीनैक छौ? ”  \n \nजेहन मन तेहन िज नगी \nसभ िद नेक समयानुसार एकटा साधु सबेरे İ नान करए लेल नदीक \nपािन मे पैसलाह। डॉंड़ भिर पािन मे पहुँिच पूब मुँहó सूयũ िद स तकलिन । जिह ना \nमािट क तरक बीजक अंकुर बीजसँ िन किल धरतीक उपर अबैत रहैत तिह ना \nसूयŸ अĠ हारक गभũसँ िन किल अकास िद स चढ़ैत रहिथ । जिह ना धरतीक \nउपरका परत अंकुरक पाग सदृश बिन जाइत तिह ना सूयũक ि◌ किर ण अĠ हारक \nपाग पहीि◌ र लेलक। तइ काल ओ साधु एकटा मुसरी माने चुिह याकó पािन क \nवेगमे भसैत अबैत देखलिन । अवƇहमे पड़ल मुसरीकó साधु हाथसँ उठा ऊपर \nआिब रािख पुन: İ नान करऽ पािन मे पैसलाह। İ नानक उपराĠ त ओकरा अपना \nसंगे कुņीमे अनलिन । कुņीमे मुसरी रहए लागिल । \nसाधुक िƅ या-कलाप देखैत ि◌ कछु मासक उपराĠ त मुसरी नमहर भेल । \nओकरो साधुक बरदान पबैक मन भेलै। अवसर पािब मुसरी साधुकó \nकहलकिन ‘‘आब हम जुआन भेलॱ। जुआनक पछाित बुढ़ हएब। बुढ़ भऽ  44 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nमिर जाएब। मुइलाक पछाित तँ वंश समाĢ त भऽ जाएत। तँए िब आह करा \nिद अ?’’ \nसूयũकó देखबैत साधु कहलिख न- ‘‘एकरासँ िबआह करब?’’ \nआिग जकū धधकैत सूयũकó देिख मुसरी बाजिल ‘‘ओ तँ आिगक गोला िछ ऐ। \nहमरा शाĠ त İ वभावक चाही।’’ \nबादलकó देखबैत साधु कहलिख न- ‘‘ ओ तँ ठंढ़ो अिछ आ सूयũसँ नĦ हरो \nअिछ । देखैते छहक जे सूयŸकó झॉंिप दैत छिĠ ह ?’’ \nमुसरीक मनमे नै जँचल ि◌ कएक तँ ओ ओहूसँ नĦ हर पित जाचैत छिल । \nबाजिल ‘‘नै , ओहूसँ नमहरसँ करा िद अ।’’ \nपवनकó देखबैत साधु कहलिख न- ‘‘ ओ तँ बादलोसँ नमहर अिछ । ि◌ कए \nतँ बादलोकó एĦ हरसँ ओĦ हर उड़बैत अिछ ।’’ \nमुसरीकó ओहो पिस Ġ न नै भेल। अपन नापसĠ दगी साधुकó जनौलक। \nतखन मुİ कुराइत साधु पहाड़कó देखबैत कहलिख न- ‘‘ओ तँ पवनोकó रोिक दैत \nअिछ ।’’ \nफेर अपन नापसĠ दगी मुसरी ĭ यĎ त केलक। तखन पहाड़मे ि◌ बल खुनैत \nमूसकó देखबैत साधु पुछलिख न। \nमुसरीकó पिस Ġ न भऽ गेल। चौविĠ न यū मुİ की दैत बाजिल ‘‘िब Ī कुल पिस Ġ न \nअिछ । कदो एकरंगाहे अिछ । छोट कद रिह तॱ। पहाड़कó खुिन खोखला \nबनाओत। जखने पहाड़ खोखला बनत तखने जेमहर गुड़कबैक मन हेतइ \nतेमहर गुड़कौत।’’ \nमूसकó बजा मुसरीसँ िब आह करबैत बिर आती सभकó साधु कहलिख न- \n‘‘िज नगीमे सभकó एिह ना रंग-िव रंगक अवसर अबैत अिछ । मुदा, ओ अपन \nमनेक अनुĉप अपन पित चुिन िज नगी ि◌बतबैत अिछ ।’’  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 45 \n \nडॉ शेफािलका वमŭ \nआनक बड़ाइ  \nभटकैत भुटकैत एकटा बड पुरान िशįय अपन गुĈ लग पहुँचल। गुĈ \nअपन िशįयकó देिख आƪािदत भऽ उठला ... की हाल छै िशįय सुĠदरम, \nजीवन केना बीित रहल अिछ अहūक?  \nहम तँ बड अभागल छी महाराज... कलपैत िशįय बाजल। \nकी भेल? अहū तँ ýानक पोटरी लऽ कऽ ऐठाम सँ गेल छी। \nहम जइ वİतुक कामना करै छी वएह हमरासँ दूर भऽ जाइत अिछ, नै \nतँ हम अथŸपाजũन केलॱ आ नै तँ जीवनक कोनो सुख भोगलॱ। \nİनेह भरल İवरे गुĈ बजलाह ..अहū पिहने देबा लेल िसखु , तखन \nलेबाक लेल सोचब। \nहम की देब भगवन ! हमरा अिछए की ? नै तँ धन दौलत, नै तँ घर-\nगाड़ी, नै कपड़ा लþा देब तँ की देब? -िनराश İवर छल।  \nअहū लग बहुत िकछु अिछ, अहū चाही तँ लोककó बहुत िकछु दऽ सकैत \nछी।  \nचॱिक उठल िशįय -की अिछ जे दऽ सकै छी हम? \nअहūकó भगवन सुĠदर बोली देने छिथ, अहū चाही तँ ओकर उपयोगसँ \nलोकक तारीफ कऽ सकै छी। दोसर केर बड़ाइ कऽ ओकर हृदैमे \nख़ुशी भिर सकै छी, मुदा अहū तँ एतेक दिरƖ छी जे जइमे एको पाइ नै \nखचũ होइत अिछ, ओहो नै कऽ सकै छी। आदमीकó कंजूस नै हेबाक चाही, \nभगवान जे देने छिथ ओकरा जतेक बūटब ओतेक बढ़त.. ककरो बड़ाइ करब \nतँ अहūकó अपने सĦपžताक भान हएत, मोनमे उदारताक भाव रहत। अहū \nलग वाणीक धन अिछ, Ũदयकó िवशाल बनाउ। एक बात जािन िलअ, ककरो \nबड़ाइ केनेसँ ओ पैघ नै होइ छै वरन बड़ाइ करऽबला लोगक दृिƠमे पैघ भऽ  46 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजाइत अिछ। अहū खाली पएबा लेल जनै छी तँए दुखी रहै छी। जे दैत \nछिथ ओ देवता छिथ आ देवता किहयो अभावƇİत नै रहै छिथ। \nिशįय गुĈक पएरपर खिस पडल।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 47 \n \nजगदीश Ćसाद मě डल \nजĠम ५ जुलाइ १९४७। गाम-बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी। एम.ए.। कथाकार \n(दीघũकथा संƇह- शंभुदास; लघुकथा संƇह १.गामक िजनगी, २. अŀŮिग नी..सरोजनी.. \nसुभƖा.. भाइक िसनेह इĜ यािद; आ तरेगन - बाल-Ćेरक िवहिन कथा संƇह); नाटककार \n(१.िमिथलाक बेटी, २.कĦĆोमाइज, ३.झमेिलया िवयाह आ ४.एकŬकी-संचयन); \nउपĠयासकार(मौलाइल गाछक फूल, जीवन संघषũ, जीवन मरण, उĜथान-पतन, िजनगीक \nजीत) आ किव ( १.इĠƖधनुषी अकास, २.गीतŬजिल आ ३.राित-िदन)। माĎसũवादक गहन \nअğययन। िहनकर कथामे गामक लोकक िजजीिवषाक वणũन आ नव दृिƠकोण दृिƠगोचर \nहोइत अिछ। गामक िजनगी, लघुकथा संƇह लेल िवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी \nपुरİकार २०११ क मूल पुरİकार, आ टैगोर सािहĜय सĦमान २०११; आ बाल-Ćेरक \nिवहिन कथा संƇह \"तरेगन\" लेल बाल सािहĜयक िवदेह सĦमान २०१२ (वैकिĪपक सािहĜय \nअकादेमी पुरİकार ĉपó Ćिसŀ) ĆाĢत। \n \nथल-कमल \nजिह ना अगुरबार दरमाहा उठा परदेशी घरक काज सĦ हारैक लेल पėीकó \nपठबैत आ ओइ ĉपैयासँ, टावरक िक रदानीसँ अकिछ तेसर मोबाइल कीनए \nजाइत, तिह ना झंझारपुरक हाटक चाउर-दािल क बजारमे ठकाइ देहरादून \nचाउरक दोकानक आगूमे ठाढ़ भऽ आँिख गरौने। थालमे जनमल कमलक भॱरा \nसदृश ठकाइक मनमे उठलै- सात िद नसँ दुनू संझी नवका गहूमक रोटी \nखाइत एलॱ, भूसीपर पाइ उठा चाउर कीनए एलॱ, जे सİ त हएत सहए ने \nकीनब।  \nमुदा लगले थल-कमलक िब ढ़नी जकū मन घुनघुनाएल- चाउर तँ चाउरे \nछी, तहन नीक िक अए ने कीनब।  48 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nओझराएल मने ठकाइ सइओ ĉपैयामे िक लो भिर चाउर कीिन , गमछाक \nखूँटमे बािĠ ह , तमाकू चुनबैत घरमुँहा भेल। \nबीघा भिर बटाइ खेतक उपजासँ छह मासक बुतात िन किल जाएत। \nबैशाखक पूिणũमाक िद न। गहूमक लरती-तरती आिब गेल आ धान-चाउरक \nचिल गेलै। बाड़ीक तरकारी िन ङहिट गेल छलै, लऽ दऽ कऽ पटुआक साग टा \nछलै। सेहो रोटी दुआरे छोिड़ ये देने। पटुआ सागसँ नीक नोन-मेर चाइ।  \nहाट जाइये काल परसुका ढोलहो ठकाइकó मन पड़ल। मन पिड़ ते मुँहसँ \nहँसी िन कलल। मुदा हँसी Ĉकल नै, मोकरक पािन जकū बिह ते रिह गेल। \nबाटो चलै आ असकरे हँसबो करै। तइ बीच एकटा अधवयसू İ ÿीगण \nमाथपर छाउरक पिथ या नेने देखलिन तँ मने-मन घुनघुनेलीह- “पुĉख छी की \nपुĉखक नŬगिड़ । केदैन हँसला कीदैन देिख । ” मुदा िक छु बजलीह नै । \nठकाइक खुशीक कारण छलैक जे ढोलहो दऽ सोरहा केलक जे òटा-\nिस मटीक घर, पािन पीबैले कल, खाइक उपाए एक सए पĒ चीस ĉपैयाक \nĆित िद न काज, रोग-ĭ यािध क लेल खरतुआ दवाइ सभकó भेटत। जखन सभ \nचीजक उपाए भइये गेल तखन िक अए लोक अनेरे मनकó भरयौने रहत। तँए \nमन खुशी। दरदे ने ककरो माथ टनकै छै जॱ ददũ रहबे ने करतै तँ माथ \nिकअए टनकतै।  \nगामक सीमान टिप ते ठकाइक मनमे उठल। देिव यो-देवता हािर मानतीह। \nबड़ दइ छेलिख न तó एक िद आरी सūझमे समŬग, िव ńा, धन दइ छेलिख न। \nòटा-िस मटीक घर, पािन पीबैक कल आिक सवा सौक बोइन तँ नै दइ \nछेलिख न। \nिक लो भिर चाउरक मोटरी देिख आंगन बाहरैत िब लटी बाढ़ब छोिड़ , हाथमे \nबाढ़िन नेनिह तरंिग कऽ पित कó पुछलक- “ हाटमे चाउर नै छलै जे छुछे हाथे \nघुिम गेलॱ? ” \nमुİ की दैत ठकाइ बाजल- “आँिख मे रतौनी भेल  अिछ जे चाउरक माटरी \nनै देखै छीऐ। ” \nआँत मसोिस िब लटी मने-मन सोचए लागिल जे जेहने पटुआ साग गलनमा \nहोइए तेहने अरबा चाउर। तहूमे मोटका चाउर पūच िद न चलबो करैत, ई तँ \nएĸो िद न नै चलत। \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 49 \nघरडीह \nआध पहर राित येसँ, जिह ना हिथ या आ आन नüÿक सतैिह या लधल \nरहैत तिह ना मास िद नसँ सासु- पुतोहुक बीच झगड़ा लधल आिब रहल अिछ । \nने बाप उधो िक छु बजैत आ ने बेटा फोकचा। फūक जगह पािब दुनू -सासु \nआ पुतोहु- भिर मन उखला-उखली करैत। डेिढ़ यापर बैसल उधो सोचैत जे \nजिह ना पėी तिह ना पुतोहु। धधकल आिग मे आिड़ कना देब, तँए चुप। तिह ना \nफोकचोक मनमे उठैत तँए ओहो चुपचाप ओसारपर बैसल तमाकु चुना मुँहमे \nदेने रहए।  \nदस सालसँ दुनूक - सासु-पुतोहुक- मधुर संबंध रहने किह यो हर-हर-\nखटखट पिर वारमे नै भेल। अनायास हवा बदिल गेल। पūच गोटेक पिर वारमे- \nबाप-माए, बेटा-पुतोहु आ एकटा पोता। संबंध ि◌ बगड़ैक कारण भेलै इिĠ द रा \nआवास। \nजेहने टūस बोली नवानीवाली सासुक तेहने रहुआवाली पुतोहुक। सॱसे \nगामक लोक सुनैत। \nअपना घरक मुँहथिर पर ठाढ़ भेल मेहथवाली किब  लपुरवालीकó \nकहलकिन “पेट बोिन या लोककó सिद काल िक छु ने िक छु खगले रहै छै। \nतँए....। ” \nमुँह िब जकबैत किबलपुरवाली बजली- “ गामक लेखे ओझा बताह आ \nओझा लेखे गाम। ” \nकलपर नवानीवाली रहुआवालीकó देिख िच कारी देलिख न- “भगवान पुतोहुओ \nदेलिख न तँ दीदीकó। ” \nआँिख उनटबैत रहुआवाली- “अिह ना िन मूधनकó लोक दुसै छै िक यो अपन \nघेघ देखए तब ने। ” \nडेिढ़ यापर बैसल उधोक हृदए कुही होइत। कखनो मुँहसँ हँसी िन कलैत \nतँ लगले िब धुआ जाइत। मनमे उठलै- घराड़ीक कागज-पþर तँ अिछ ये नै \nआ òटा-िस मटीक घरले झगड़ा।  \n  50 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nखाता-खेसरा \nओना इिĠ द रा आवासक अंतगũत दू-चािर घर कतेक सालसँ बनैत अबै छै। \nमुदा ऐ  साल हवा उिड़ आएल जे सभकó बनतै। चिर चिर ĉपैये फामũक िबƅी \nतþे भेल जे Ćेसबला सभ तेहरा-तेहरा छपलक। गामसेवकक सभ फामũ भरा-\nभरा Ĥ लौक पहुँिच गेल। हाथमे अपन-अपन फामũ नेने, अगनैत परतीमे \nपित आनी लगा ठाढ़ भऽ गेल। नĦ बर अिब ते घुसका फामũ बढ़ौलक। फामũ \nदेिख बी डीयो बाजल- “खाता-खेसरा? ” \nचुपचाप घुसका आगूमे ठाढ़। बगलमे फामũ रिख बीडीयो फेर बाजल- \n“पित आनीसँ कात जाउ? ” \nघुसका- “सबहक फारमपर िल ख देिल ऐ आ हमर रिख देिल ऐ? ” \nबीडीओ- “िब ना खेसरा नĦ बर चढ़ौने पास नै हएत। ” \nघुसका- “पिह ने खेसरेक ओिर यान िक एक ने केिल ऐ? ” \n \nसबूत \nतीन िद नसँ गामक रोहिन ये बदिल गेल। जिह ना रोहिन मे आमक िच į टा-\nचार, रंग-ĉप, बसंत पािब मनुį यक। तिह ना दस पिह या Əकपर \nतीिन तीिन आदमीक बोझ। ƏेĎ टरपर झुलैत कुसŰक बाबू। कैल, चरक, िस लेब, \nगोल, गहुमन, िच तकाबरसँ सभटा भिर गेल। गौआँ चौक छोिड़ गाम \nपकिड़ लेलक आ आनगौआँ आिब चौक पकिड़ लेलक। मुदा जे हउ, चाहक \nदोकानक ƙŲच कखनो खाली नै रहल।  \nसाढ़े छह बजैत-बजैत सभ हाटक दोकान जकū ठौर पकिड़ लेलक। \nिक यो नव पिर धानमे सिज तँ िक यो सफũमे साफ कएल वİ ÿसँ सिज भॲटक \nबुथपर नĦ बरमे ठाढ़ भऽ गेल। भुटकुमरा सेहो पित आनीमे ठाढ़ भेल। जेना-\nजेना आगूक इंिज न िख चै तेना-तेना अपन अिध कार देिख भुटकुमराक पेटमे \nगुदगुदी लगैत। जिह सँ मन तर-ऊपर करैत। ससरैत-ससरैत अिग ला मुँहरापर \nपहुँच पुरजी बढ़ौलक। पुरजी लैत Ćजाइिड ◌ंग अफसर बाजल- “फोटो पहचान \nपÿ? ” \nिक छु नै बािज भुटकुमरा खुशीसँ मुँह नै खोिल वेबसीक दūत ि◌ चआिर देलक।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 51 \nजेना फोटो िख चबै लए सावधान भऽ गेल हुअए।  \nदोहरबैत Ćजाइिड ◌ंग अफसर बाजल- “Ƒाइभरी लाइसŵस? ” \n“सरकार हम हरबाह छी। ” बकझक करैत देिख गेटक िच तकबरा \nिस पाही आिब भुटकुमराक गņा पकिड़ घी चने-घी चने सीमासँ बाहर कऽ देलक।  \nभुटकुमरा बुदबुदाएल- “ कोन लपौरीमे पिड़ गेलॱ।” \n \nकौआक मैनजन \nजिह ना अखन आरüणक माğ यमसँ बेिस यो उƛबला िश üक बिन गेला \nतिह ना राजशाहीमे मैनजन सबहक बहाली भेल छलिन । कुरसी पिब ते जिह ना \nपावर नचए लगैत, तिह ना कौओ-मेना, हिर णो-सुगर आ कुकुड़ो-िब लाइक \nमैनजनकó पावर िट कपर चिढ़ गेल। गाम महराजकó बūिट कए बखरो हुअए \nलगल। मैनजनीक पावर पािब िब  लाइ गोरसपट टक-िध यान लगबए लगल। \nजेहन उक नै तेहन फूक भारी। जे ने बड़द जकū हर बिह सकैए आ ने \nखİ सी-बकरी जकū खाएल जा सकैए मुदा नजिर सदित काल दूधे-छालहीपर!  \nजिह ना अपन बेरादरीमे हिर ण-सुगर, कुकुड़-िब लाइ करैत तिह ना कौओ \nउक फेड़ए लगल। दोसराक जुआन किन यū देिख उनट-फेरी कऽ अपना घर \nअनए लगल। मन मसोिस सभ बरदास करैत।  \nअपन किन यūकó बलजोरी घरसँ लऽ जाइत देिख बदलू कौआक हृदए \nदहिक गेलै। िक छु बजैक आ करैक साहसे ने होइ। मुदा मन दलमिल त हुअए \nलगलै। सोचैत-ि◌ वचारैत अपन दुखनामा कािन कािन सभकó कहलक।  \nबेरादरीमे बेसी ओहन जे परोछमे उिच त बजैत मुदा मैनजनक सोझामे \nसरİ वतीये हरा जाइत! बदलू चालाकी केलक। मन दहकले रहै, बुढ़बा \nसभकó छोिड़ समरथका कौआ सबहक जेर बना कहलक- “ भाय, जेहन दशा \nहमर भेल तेहने तँ सभकó हेतह? ” \nकūव-कūव करैत सभ बाजल- “एहेन अĠ याय सभकó जाबे रोकब नै ताबे \nएका-एकी सभकó हएत। ” \nजेरक संग बदलू मैनजन ऐठाम िव दा भेल। जेर देिख मैनजन डोिल गेल, \nघबड़ा गेल! तइ काल जइ कौआकó छीन कऽ लऽ गेल रहै ओ अंगनेमे \nमैनजनक िब  यौहती किन यūकó झॲट पकिड़ िल ड़ी-िब ड़ी करए लगलै। मैनजन  52 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nभगैक ओिर यान करए लगल। तइ बीच गņा पकिड़ बदलू पुछलक- “ कतए \nपड़ाइक ओिर यान करै छó? ” \nथरथर कपैत मैनजन बाजल- “ भैया, अपन किन यū लेने जा। पएर \nपकड़ै िछ अ, जान छोिड़ दाए। ” \nकलपैत मैनजनक बात सुिन बदलूक मन ठमिक गेल। जिह ना धधकैत \nआिग मे पािन पड़लासँ िम झा जाइत मुदा गरमी ( ताव) रहबे करैत तिह ना \nबदलूओकó भेल। रसे-रसे गरमी किम ते रहै आिक तइ बीच अपन किन यū \nमुİ की दैत दरबĔ जापर आएल। बदलू मैनजनकó पुछलक- “ एहेन काज फेर \nने ते करबह? ” \n“ नै।” \nबदलूक पėी बाजिल “ जिह ना सीता महरानी लंकामे रिह तो पिव ÿ रहली \nतिह ना हमहूँ छी।” \nदोसर कौआ बदलूकó कहलक- “ िद न भिर क हराएल जँ सū◌ॅझू पहर \nघुिर कऽ घर आिब जाए तँ ओ हराएल नै बुझल जाइत। तिह ना....। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 53 \n \nरामकृį ण मě डल ‘छोटू' \nपुÿ āी भरत मě डल। गाम- ि◌ नमũली, वाडũ- १२, िज ला- सुपौल \n \nबाबूजी लेल \nहबलदार गोरचंदक ऐठाम आइ फेर गुम-शुमक माहौल बनल छै। आइ \nहुनकर एकलौता बेटा बलदेवक इंटरक िर जĪ ट िन कलैबला अिछ । \nकनी देरक बाद बलदेव मुँह लटकेने हाथमे िर जĪ ट लऽ कऽ Ćवेश \nकेलक। बलदेवकó एते िह Ħ मत नै जे बाबूजीसँ आँिख- मे-आँिख िम लाबैत। \nएकठाम बलदेव मुँह लटकेने ठाढ़ अिछ । जेना कोनो पĜ थरक मुĉत। आ \nएĦहर गोरचंदक आँिख लाल-लाल जेना बुझाइत दुगो आिगक गोला ओकरा \nचेहरापर अिछ । \nबलदेवक माए Į यामवती, िİ थ ित कó भūि◌ प पित क गुİ सा याद करैत \nिस हिर उठै छिथ । Į यामवती तुरĠ ते बलदेव लग जा बलदेवक हाथसँ \nिर जĪ टबला पचŰ लऽ चहैक उठल, आ पित िद सन तािक बाजिल “यौ-यौ देिख यौ, \nअपन बलदेव सकेě ड िक लाससँ पास भेल। ” \nगोरचंद िर जĪ ट छीन बाजल- “हम जानै छी, ई आवारा, बकलेल हĦ मर \nनाक कटाओत, हĦ मर सभ अरमानपर पािन फेर देत। हम सोचने रहॱ ई \nहĦ मर नाओं रौशन करत। तब हमहूँ गवũसँ सीना फुला कऽ किह ित ऐ िक हमरो \nबेटा दोसरक बेटा जकū इंिज िन यर, डॉĎ टर, दरौगा अिछ । मगर-मगर ई \nकहū.... नसीब हमरा। ” कहैत-कहैत कानए लगल गोरचंद। \nजेना-तेना बलदेवक एडिम शन शहरक एगो कॉलेजमे भेल। ओइ कॉलेजमे \nबी.ए. इित हाससँ पढ़ाइ करए लगल। हँसैत-हँसैत साल िब त गेलै। मगर  54 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nबलदेवमे कोनो पिर वतũन नै भेल। उ ओनािह ए रहल। मुदा पढ़ाइक समए बीत \nगेल। पाटũ-वनक परीüा भेल। ऐबेर जेना-तेना परी üामे देकसी मारैत पास तँ \nभऽ गेल। घरपर बापक डūट-फटकारसँ ओकरा कानपर तँ जूऔ ने िट कै। \nसमए फेर िब तैत गेल। आब बलदेव पाटũ-टू केर िव ńाथŰ भेल। ऐबेर \nकॉलेजक िक छु िव ńाथŰ आगरा ताज महल देखए वाİ ते जाइक ĆोƇाम \nबनेलक। जइमे बलदेव अपनो नाओं िल खाओत। तइले सभ िव ńाथीकó एक-\nएक हजार ĉपैया जमा करए पड़त।  \nबलदेव अपन बाबुजीकó कहलक मुदा ओ साफे मना कऽ देलिख न। \nमाएकó बहुते किह बलदेव अपन बाबूजीकó मनेलक।  \nओ िद न आिब गेल। आइ दुबिज या गाड़ी सँ याÿा कएल जेतै। एमहर \nगोरचंद अपन बलदेवसँ कहलक िक ओ बारह बजे ओकरा एक हजार ĉपैया \nकतौसँ, केनािह ओ ĭ यवİ था कऽ दऽ देतै। पर ई िक बारह बिज गेलै, अखैन \nतक गोरचंद थानासँ आपस नै आएल। घरपर बलदेव गुİ सासँ अपन बापकó \nबहुत भला-बुरा कहए लगल। माए Į यामवती जवान बेटाक मुँहसँ, अपन \nभगवान जकū दुĪ हाक बारेमे जली-कुņी सुिन आँिख सँ मोती जकū नोर िग रबए \nलगिल । तखने बलदेवक जोरदार अवाज- “ माए-माए, देखिल हॴ बाबूक \nकरतुत, हĦ मर बेइĔ जत करा देलक, पुरे कॉलेजमे। आब... आब हम केना \nकॉलेजमे.....? ” \nगुİ सामे बलदेव अपन साइिकल िन कािल चिल पड़ल थाना तरफ। थाना \nपहुँचैत बलदेव देखै छै। ओकर बाबूजी एगो दरोगाक गोर दाबैत छै आ बजै \nछै- “हुजुर-हुजुर भऽ सकै तँ पानसौ ĉपैया पŵचा दऽ ि◌ दअ। आ हुजुर आइ \nहमरा कनी जलदीए घर जेबाक अिछ । हĦ मर बेटा आइ दुबिज या गड़ी सँ \nआगरा जाइ छै।” \nदरोगा गोरखनाथ अपन रौब झाड़ैत- “चुप सार, बिढ़ यासँ जūतैले आबै नै \nछौ आ बेटाकó आगरा घुमैले भेजै छó। आ ई की जखैन देखू तखैन बेटाले \nपैसा मŬगए लगै छी। किह यो ओकर एडिम शनले तँ किह यो कपड़ाले किह यो \nसाइिकलले, ई- ई की िछ औ। एतए तोहर बापक खजाना नै छौ बड़ा \nमेहनतसँ आ बड़ा िर Ď सपर घूसक पैसा आबै छै, हराममे नै। चल िस करेट \nधरा। ” \nगोरचंद फफिक फफिक कानए लगल- “ हुजुर एĸे घंटा बचल छै हĦ मर \nबेटा....। ”   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 55 \n“चुप चल िस करेट धरा। भūड़मे जाउ तोहर बेटा। हूं, बड़ा आएल \nआगरा घुमबैबला। चल-चल जū◌ॅत आ सुन, ई ले एकसौ ĉपैया। बाजारसँ \nिक छु सĤ जी कीन कऽ हĦ मरा घर पहुँचा आ आ कनी हĦ मर बेटा गोलुआकó \nİ कूलसँ लाइब िल हŵ।” \nकनीखन ĉिक कऽ फेर बाजल- “ तब देखबै सūझमे कुछ पैसा बेबİ था \nकरबौ। जो-जो भाग....। ” \nएते सुिन बलदेवक भôह फरिक उठल ओकर सभ बाप परक गुİ सा \nदरोगापर आिब गेल। मन मािन होइ ओकरा बगलक बंदूक उठाए धūइ-धūइ गोली \nदरोगाक भेजामे उतािर देत। पर बेचारा िक कऽ सकैत। चुपचाप घरक िद स \nिव दा भेल आ कसम खा लेलक। आइसँ पढ़ब आ िस फũ पढ़ब। अपन बापक \nऐ अपमानक बदला हम कलĎ टर बिन कऽ लेब। आब ने जािन बलदेवमे कोन \nशिĎ त आिब गेलै, सभ िक छु छोिड़ सभसँ नाता तोिड़ िस फũ िक ताबसँ नाता \nजोिड़ लेलक।  56 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nमुžाजी \nरेवाज \nĉक....। \nऊँक नै लगा सकै छँ तô। \nरामरीत पासवानक मुइलाक पछाित, भिर गामक लोक ओकर अंगनासँ \nदुरा धिर सोहरल छल। िवधवाकó सŬĜवना देबाक लेल। \nमुदा ओकर िदयादवादकó लगलै कठाइन। \nदरअसल मािलक मुþारक ई भीड़ तँ जुटल रहै बजरंगीक सहयोगमे। \nबजरंगी, रामरीतक छोट भाए, मािलक-मुĎतारक पाछु चटुआ आ अखनुक वाडũ \nसदİय। \nओ भैयारी िनभेबाक नै, घराड़ी हड़पबाक फेरमे छल, िकएक तँ \nरामरीतकó बेटा नै छलै। \nओकर नजिर रहै रामरीतक छः कŇा घरारी पर, तó सभकó जुटा लेने \nछल, गवाहक ĉपमे, भिवįयक लेल। आ लहास उठेबासँ पिहने फरमान सुना \nदे◌ेने छल- आिग जे देतै आ āाŀ जे करतै, घरारीक अिधकारी तँ उएह ने \nहेतै। \nसमवेत İवीकृितये मुड़ी डोलल छल- हँ...। \nचलु-चलु लहास उठबै जाउ, बेशी िवलĦब नीक नै। \nबजरंगी, कोहा उठाबऽ। \nनै, िकžहुँ नै। िवधवाक आƅोशक İवरकó सुिन सभ शŬत भऽ गेल। \nमंजुला, कोहा उठा आ आिग ले। अपन िपताक हृदयक एक माÿ \nटुकड़ी अिछ ओ। आिग उएह देत। \nठीक छै, चलु...। \nमुखािĐन हमहॴ देब िपता हमर छिथ, हुनक अंश हम छी, बजरंगी कĸा  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 57 \nतँ हुनक सĦबĠधी माÿ छिथन। \nईह... जेना रामरीतक बेटा रहिथन, अिधकार जताबऽ एलीहे। दबल \nİवर भीड़क बीचमे सँ सुनाएल। \nबेटा नै छी तó िक, हम तँ हुनके रĎतबीजक पदापũण छी। ओ िनपुÿ \nछिथ, मुदा िनःसंतान नै। \nआइ सँ अही रेवाजक शुĉआत बुझू। \nआ संग के देतौ? \nिनपुतराहा सभ। \n \nदरेग \nकारक पņा खुिजते िचĪकाकó ओकर दादीमū आƪािदत होइत कोरामे \nलेलिन। अहा! देिखयौ तँ कते फकिसयािर कािट रहल अिछ नेना। एगदमसँ \nलहालोट भऽ गेल अिछ। \n-ऐँ यै किनयū, बौआकó दूध लगा लेबै से नै? \n-मū, दुध कहū होइ छै, ओ तँ किहया ने सुखा गेलै। \n-तँ डॉĎटरसँ नै पुछिलऐ दुध हेबाक उपाए? \n-ओ तँ बतौलक, मुदा...! जखन बजĈआ दुधसँ पलाइये जाएत तँ िचĠता \nकोन? \n-ऐँ यै, कतेक िनसोख छी अहū, कहू तँ अĢपन दुध केना छोड़ा देिलऐ?  \n-मū, ई नै बुझिथन ने, दुध िपयेलासँ िफगर खराब भऽ जाइत छै। \n-हँ यै, हम अंƇेिजया शĤद तँ ठीके नै बुझबै। मुदा एतेक जĉर बुझबामे \nअबैए जे दुध नै सुखेलैए। ओ तँ कोनो ने कोनो ĉपó सभ ठाम भेिटये जाइ \nछै।...जँ सुखा गेलैए तँ माएक ममता। \n \nभूख \nसतबरतीक मोहर अपनापर लगेबाक लेल ओ नै जािन कतेको साउस आ \nमाएकó आरोिपत कएलक। एतेक धिर जे कोनो किनयū-बहुिरयाकó सेहो नै \nछोड़लक।  58 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nओकरापर संदेह तँ भिर गौँआ करए मुदा ओकर छुटल मुँहक सोझū सभ \nअĢपन-अĢपन मुँह बž राखैमे बुिधयारी बुझए। \nअसलमे ओकर घरबलाक सेनाक नोकरीसँ छुņीक अभाव आ ओकर \nसुžरता गामे भिर नै, अनगॱओं छओँड़ा सबहक आकषũणक केĠƖ बिन गेल \nछल। \nएक िदन गाम भिरक बुजुगũ आ कािबल लोक सभ बैसारमे बजा ओकरा \nखूब ýान देलक। \nओ िनĀय कएलक जे हम ऐ नरकसँ मुिĎत हेतु ऐ गामकó छोिड़ देब। \nमुदा अपन ककũश शĤदवाण छोड़ैत गौँआ सभकó सुनौलक- एँ, ऐ गामक कोन \nघरक बेटी, पुतोहु हाट-बजार आिक मेला जा कऽ नै घुिम अबैए। मुदा हम \nतँ आइ धिर अपन घरसँ दुरापर तक नै अबै छी। कहू तँ िकयो पाहुन-परक \nवा भóट केिनहार अबैए तँ िक ओकरा अपन घरसँ भगा िदऐ? \n-यै, ककरो घर अएबासँ नै रोकबै, मुदा ओकरा संग अपन रंग-रभसकó \nतँ रोिक सकैत छी। मुिखयैन दबले जीहे मुँह खोलने छलीह। फेर हँ, सबहक \nबेटी, पुतोहु अपन साउस माएक संग कतौ जा घुमैए आ फेर घरमे इĔजितक \nसंग वास करैए। ककरो िकछु नै भेलैए आइ धिर। \n-अहū तँ घरे भिरमे रिह पेट कऽ लेलॱ। छीः छी, नै जािन जे कोन \nजाित धमũक बीआ बागल हएत। अहūक घरबला पिछला साल िदयाबातीक \nछुņीमे आएल छल आ फेर अिगला मास िदयेबातीमे आओत। की अहū \nओकरा सोगाइतमे देबाक लेल रखने छी ई अनजनुआ िचĪका। \n-बुझा देथुन ने ईएह सभ। हम तँ तार पठा, फोन कऽ थािक गेलॱ जे \nनोकरी तँ बुढ़ारी धिर हेतै मुदा जुआनी फेर घुिम कऽ िकžौ नै एतै। हम \nपेट तँ मेटा लेब मुदा जखन देहक भूख लगतै तँ ओ फेर छोिड़ चल जेतै \nनोकरीपर। हमरा के सĦहारत? \n \nिवजातीय \nपुरे पहाड़ीपर शुĠयता पसिर गेल छल। ऊपर मेघमे İयाहपन, हवाक \nसūए-सūए İवर जोड़ीकó आओर मजेदार समैक अनुभूित करा रहल छल। \n-यौ ठीके कहै छिलऐ, हम तँ एतेक दूर धिर कĪपनो नै करै छलॱ जे \nपहाड़ आ जंगल िजनगीकó खुशनुमा बना सकैए।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 59 \n-आह! कतेक मजेदार üण। \nिबआह िजनगीकó नवदशũन दैछ आ तकर पछाितक िदन-राित Ćकृितक \nकोरामे जीवनक सĦपूणũताक सुĠदर अनुभूित करा रहल अिछ। \n-यै, अहūकó ई बुझल अिछ जे चोरा कऽ कएल Ćेम िबआह आनĠदक \nपछाित İवगũक रİता सेहो खोिल छोड़ैए। \n-हँ यौ, तँ िकएक ने ऐ समाजक डŬगसँ अपनाकó बचा, ऐ üणकó \nजीवनक अिĠतम üण बना ली। सोहाग तँ अचल रहत। \n \nराįƏभिĎत \nसीमाक मानवीय कटु सĦबĠध ओकरा आलोचनाक पाÿ बना देने रहए। \nएकसर आ İवतंÿ मुदा मİत जीवन जीबामे Ćसž रहै छल। \nिबआहक पछाित एकबेर फेर ओ सामािजक आलोचनाक िशकार भऽ \nगेल। िकएक तँ ऐ नव दĦपितक घर खुजैत सभ नै देिख पबै। \nआइ पितक जेबाक छŇम मास बीित रहल छलै िक ओ सुĠदर पुÿक \nजĠमसँ Ćसž भऽ पितकó सूचनाथũ पÿ िलखैत मोनमे सोिच रहल छिल- ऐ \nिचŇीकó डाकघर धिर पहुँचाओत के? \nिकएक तँ ओकर एकाकी जीवन पित माÿपर केिĠƖत हेबाक कारणे सभ \nओकरा समाजक सुĠदर काटुũन माÿ बुझै। \n“डािकया...” शĤद सुिन ओ दुžा डेगे सोइरी घरसँ बहराएल। \nडािकयाक पÿ देबाक लेल बढ़ल हाथ ठमिकते ओ िबजलीक करेĠटक \nगितये पÿ लऽ फाड़लक- \n“खेद अिछ- अहūक पितक रणüेÿमे शहीद भऽ गेलासँ हम सभ एकटा \nवीरपुÿ हेरा लेलॱ अिछ।” \nबाप रे! कĈण िचĜकार...! घरबैया, सर-समाजक सŬĜवनाक बीच \nमीिडयाकमŰक Ćķ...Ćितिƅया जनबाक लेल। \nपÿकार सबहक Ćķक उतारा दैत- \n“नै, भारत मū अपन रüाथũ एकटा आओर सैिनक ठाढ़ कऽ लेलक \nअिछ।”  60 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nरामलोचन ठाकुर \nजĠम १८ माचũ १९४९ ई.पिलमोहन, मधुबनीमे। विरơ किव, रंगकमŰ, सĦपादक, \nसमीüक। भाषाइ आĠदोलनमे सिƅय भागीदारी। Ćकािशत कृित- इितहासहĠता, मािटपािनक \nगीत, देशक नाम छल सोन िचड़ैया, अपूवŭ (किवता संƇह), बेताल कथा (ĭयंĐय), मैिथली \nलोक कथा ( लोककथा), Ćितğविन ( अनुिदत किवता), जा सकै छी, िकĠतु िकए \nजाउ(अनुिदत किवता), लाख Ćķ अनुþिरत (किवता), जादूगर (अनुवाद), İमृितक धोखरल \nरंग ( संİमरणाĜमक िनबĠध), आंिख मुनने: आंिख खोलने ( िनबĠध)। अनुवाद लेल भाषा-\nभारती सĦमान २००३-०४ (सी.आइ.आइ.एल., मैसूर) “जा सकै छी, िकĠतु िकए जाउ”- \nशिĎत चņोपाğयायक बŬĐला किवता-संƇहक मैिथली अनुवाद लेल ĆाĢत। िवदेह समानाĠतर \nसािहĜय अकादेमी अनुवाद पुरİकार २०१२ [ िवदेह सािहĜय सĦमान ( वैकिĪपक सािहĜय \nअकादेमी पुरİकार ĉपó Ćिसŀ)] “ पŃानदीक माझी”- बŬĐलासँ मैिथली अनुवाद, बŬĐला-\nउपĠयास- मािनक बंńोपाğयाय, लेल ĆाĢत। \n \nिगरिगट \nबैशाखक ठहाठही दुपहिरयामे अपन आ अपन गभũवती İÿीक आहारक \nजोगार कए जखन āीमान िगरिगट अपन डेरा घुरलाह तँ देखैत छिथ जे \nपėी घोघना लटकओने बैसल छिथन। बेर-बेर एकर कारण पुछला उþर \nपėीक मओन भंग नै भेलिन तँ ओ िखिसया कऽ बजलाह- एिहना घोघना \nफुलओने रहब तँ लोक िक अगरजानी जनैए जे अहūक मनक बात बूिझ \nलेत। \nपėी ओिहना िवधुआएल भनभनेलीह- लोक बुिझए कऽ की करत? जँ \nसिरपहुँ लोककó हमर कचोटक िचĠता छै तँ सþ करओ। \n-एक सþ, दोसर सþ, तेसर सþ, अहūक कहल जे नै करए से असी  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 61 \nकुंड नकũमे पड़ए। आबो तँ बाजब? िगरिगट आĜमसमपũण कऽ देलिन। \nपėी खखास करैत बजलिथन- चलू हमरा लोकिन अखन एइ देशसँ \nचिल चली। \nिगरिगट छगुĠतामे पिड़ गेलाह। “आिखर कून एहेन बात भेलैक जे हमरा \nलोकिनकó अपन जĠमभूिम छोिड़ चिल जेबाक चाही?” \nपėीक पारा गमũ भऽ गेलिन। “किनयो जे ýानक छूित रहैत तँ ई पूछए \nनै पड़ैत। आिखर कुनू जाित जĠतुक अपन पिरचय रहैत छैक, िवशेषता \nरहैत छैक। जँ सएह ने बचतै तँ लोककó लाजे मिर नै जा हेतैक? \n-अहūक कहबाक अथũ हमरा नै बुझैमे आएल। हमरा लोकिन अपन रंग \nबदलाक लेल िवďयात छी। पिरवेशक अनुसार रंग बदलबाक पटुता हमरा \nलोकिनमे जĠमजात होइए... \n-मुदा ताहूमे हम सभ पाछू पिड़ गेलॱ...पėी बीचेसँ लोिक लेलिथन। \n-अहū िक नेता लोकिनक बात कऽ रहल छी?- िगरिगटक Ćķ भेल। \n-तँ आर ककर? आइ-कािलक नेता लोकिनक बराबरी करबाक दüता \nिक हमरा लोकिनमे रिह गेलए? \nिगरिगटकó बड़ जोरसँ हँसी लािग गेलिन। ओ ठहाका दैत बजलाह- तँए \nने कहैत छैक İÿीगणक बुइध। हमरा लोकिनकó तँ ऐ मे Ćसžता हेबाक \nचाही। कहबीयो छैक जे दस टके नै िनतराइ, दस समाङे िनतराइ। \n \nभारत रė \nमृĜयु शħयापर पड़ल-पड़ल भीįम िपतामह सोिच रहल छलाह जे अĠयायी \nकौरवक संग दऽ ओ नीक नै केलिन। आगामी इितहास हुनका किहयो üमा \nनै करत। अĠतमे ओ फेर हिथयार उठेबाक आ पाěडव िदससँ लड़बाक \nघोषणा केलिन। ई गĢप जखन दुयŸधनक कान तक गेलै तँ पिहने तँ ओ \nघबड़ाएल िकĠतु पĀात् शकुनीक संग परामशũ कए दोसर िदन हिİतनापुरमे \nिवराट सभाक आयोजन केलक। ऐ सभामे ओ भीįम िपतामहकó एगो पैघ \nĆशिİतक संग “भारत रė”क उपािधसँ अलंकृत केलक। कहल जाइछ जे \nतकर बाद जे भीįम िपतामह मओन वŪत धारण केलिन से जा जीलाह मुँह नै \nखोललिन।  62 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nपरमेĂर कापिड़ \nसतबरती \nआभा आ मनुक Ćेम जगजािहर छल। दहेज दुनूक िब आहमे भदवा बिन \nगेल। आभाक बाबू ओकर िब आह सुमनसँ कऽ िनिफिकर भऽ गेलाह। \n-अनकोसँ Ćेम चलै छल तैयो सतवरतीए छी आभा? \n-तँ की। Ćेम लोक मनसँ करैछ। हम कोनो देह समपũण केिलऐ। \n-आब जँ मौका भेटौ? \nआभा मौला जाइछ- धुर छोड़ िबसरल राग।...कहū के बात कहū िबला \nगेल। \n-तँ ठीके िबसिर गेलही? \n-ईİस! शूल कहु िबसरइ।...ओहो िहयाक कीयामे बĠद।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 63 \n \nअमरनाथ \n१९७५ ई. मे \"üिणका\" िवहिन कथा संƇह Ćकािशत। हाİय कथाकार। \n \nदेह \nसūझक लुकझुकमे लाल भौजीकó घामसँ नहाएल धरफड़ाएल चल अबैत \nदेखिलयिन। Ĉकलॱ। पुछिलयिन- “भौजी अहū? ” \n“की पुछैत छी! मंगल छै से हनुमानजी मिĠदर गेल रही। बुझिलऐ नै, \nसūझ भऽ गेलै। ” \nहुनका डेराएल देिख कऽ कहिलयिन- “ से ठीके! सुनसान सड़कपर \nलुटपाट बिढ़ गेल छै। ” \nअपन शरीर िदस देखैत कहलिन- “से कोन गहना पिहरने छी? ..कोन \nĈपैħया रहैए?... ” \n“तखन? ” \n“तखन? अहū की बुझबैक!...मौगीक लेल देहे जंजाल छै!” \n \nिपयास \n“हे, कने एक Đलास पािन िदअ। ” \n“घैलामे पािन ठिर गेल हेतै। चुपचाप सुित रहू। देखू तँ, पएर उघारे \nअिछ। कĦबल ओढ़ा दैत छी। बाहरमे पाला खसै छै। मन माइर कऽ सुित \nरहू।”   64 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n“पचासी वषũक भेलॱ। अहū एना किहयो उपदेश देने छलॱ! बएस बढ़ल \nतँ पėीक धमũ िबसिर गेलॱ। ” \n“आब िलअ, िनशाभाग राितमे धमũ बुझबए लगलाह। उकासी होइए। \nठरल पािन पीयब तँ हफनी बिढ़ जाएत। सुित रहू।... कहू तँ, जाड़मे कतौ \nलोककó एते िपयास लगलैए।” \n“आब िहनका के बुझौतिन? एकटा िपयासे तँ छै जे नै मेटाइ छै। ” \n \nİवीच ऑफ \nमोबाइलमे इजोत भेलै। कने पिहने घनघनेलै। अथवा दुनू एके संगे \nभेलै। देखलिन तँ पėीक एस.एम.एस. छलिन- \n“मोबाइलक अदला-बदली भऽ गेल। अहūक मोबाइल हमरा लगमे अिछ। \nआ◌ेइमे रंग-िबरंगी मिहला सबहक फोटो अिछ।...अहū हमरा एते िदन अĠहारमे \nरखने छलॱ। आ◌ेइमे İवीटी अƇवालक सेहो फोटो छै, जकर आँिख नचैत रहै \nछै। हम बैसल रहैवाली मिहला नै छी जे नेप चुबबैत सिह लेब। से बूिझ \nिलअ! ” \nपिहने नस तनेलिन। ƅोधमे िहनकर नाक फड़कऽ लगलिन। मोबाइलक \nबटनकó दबलिन। जबाब टाइप करए लगलाह- \n“अहū तँ छोटसन बातपर धरती-आसमान एक कऽ देिलऐ। एहेन सन \nƅम जे अहūक िसउँथमे िसनुर देलॱ तँ सॱसे अहॴक इĒछासँ चली।... जे \nजे मौगी नीक लगैत गेल, फोटो लैत गेिलऐ। तकर कैिफयत की? ”..पठा \nदेलिथन एस.एम.एस.। \nतĜकाले पėीक जबाब अएलिन, “ अहū तँ ितलकó ताड़ बना देिलऐक। \nमन सुगबुगाएल तँ पुछबो नै कĉ। ओना वएह लड़ैए जकर पएरमे ताकित \nरहैत छै! से हमरामे जिहया होएत, जबाब देब। ” \nएस.एम.एस. दू बेर पढ़लिन आ मोबाइलक İवीच ऑफ कऽ लेलिन।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 65 \nिगरिगट \nएसकरे रहिथ। बाजार जाइले बरामदापर अएलाह तँ जेना लगलिन जे \n“भट” आबाज भेलैक। पिहने बūिहपर िगरिगट खसलिन आ फेर नीचūमे \nखिस पड़लैक। मिर गेलैक? नै, संचार भेलैक, ससिर कऽ देबालपर चल \nगेलैक। कटलकिन तँ ने! फेर भेलिन जे कटने रिहतिन तँ िबसिबसाइत \nरिहतिन। तथािप िगरिगट खसै छै तँ िकछु होइ छै! ... िकछु होइ छै? \nमरबाक पूवũ सूचना सेहो भऽ सकै छै। मन पाड़ऽ लगलाह, पंिडत बाबा \nरटौने रहिथन- पतित जॱ पĪली...पतित जॱ पĪली...आगū मोन नै \nपड़लिन।...ओह, ई सभ पुरना बात भेलै। पएरपर िक कतहु खसै छै तँ \nधनक üित होइ छै। पीठपर िक माथपर तँ लोक मिर जाइये ...ओह, फेर \nवएह पुरना बात! मोन पड़लिन िगरिगट खसै छलै तँ लोक गंगाजल िछटैत \nछल। आब िलअ, ई गंगाजल कतए सँ अनताह? देबालपर एक-दूटा िगरिगट \nरहए। ई िचĠहबाक Ćयास करए लगलाह जे कोन िगरिगट खसल रहिन। \nिगरिगटकó देखैत-देखैत लगलिन जे िहनकर मनमे िगरिगट ससिर रहल \nछिĠ ह। \nफॲफ \n“गै धोिछया खोल केबाड़ी! ... खोल, खोलै छैँ िक तोिड़ िदयौ \nकेबाड़ी।”, कहैत-कहैत लुढ़िक गेल। उठल। केबाड़ी खुजलै। एकर मुँह \nभभकैत रहए। बाजल- “ला जे देबó दू मुŇी अž, से दे!...जĪदी कर, नै तँ \nठॲठी दािब देबै।” \nकतेक झाड़-फूक भेलै, टोना-टोटका करौलकै मुदा एकर पीनाइ नै \nछुटलै। घरवालीक मन अपरितभ भऽ गेलै। कहलकै- “ जे कमाइ छैँ से \nउड़ा लै छैँ! रोटी कतए सँ जुटतै? ” \n“गै छुछनिरया, ला जएह छौह सएह ला। एक धारी मािटये ला, सएह \nभकिस लेबै।” \nभीतर गेिल। दािल गरम कएलक। िछपलीमे रोटी आ बाटीमे दािल लऽ \nकऽ आएिल। बाजिल- “ जा, आब की करबै? मरदबा भुइयóमे पड़ले-पड़ल \nफॲफ काटए लागल।”  66 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nचěडेĂर खū \nचेिकङ \nबजार िदससँ आिब थाना चौक होइत, Əेजरी िदस जाइत रही। थाना \nचौकपर भीड़ देिख िकछु कालक लेल हमहूँ ठमिक गेलॱ। \nओना थाना चौकपर बरोबिर भीड़ होइत रहैत छैक, किहयो काल कऽ \nिकछु अपराधी पकिड़ कऽ आनल जाइत अिछ तँ िकछु कालक लेल भीड़ \nहोइत अिछ। किहयो काल कऽ हड़तालीक िगरģतारीक लेल भीड़ होइत \nअिछ। \nमुदा आइ से सभ नै छल। बहुत रास मोटर साइिकल थाना पिरसरमे \nपकड़ा कऽ राखल छलै आ जकर सभ कागच-पता ठीक-ठाक तकरा छोिड़ \nदेल जाइत रहै। \nथानाक गेटपर दजũनसँ बेसी सैपक जवान आ िकछु िबहार पुिलस। ओइ \nबाट धऽ कऽ जतेक मोटर साइिकल चलैत छल, सभकó रोकैत छल आ \nकागच-पता देखल जाइत रहै। कागज-पता देखबा लेल फराकसँ पुिलस \nहािकम सभ छला। \nओना िकछु लोककó कागच-पता ठीक-ठाक रहला बादो िकछु कालक \nलेल िबलमा लैत रहै, बादमे ओकरा सभकó केना छोड़ल जाइत रहै से नै \nकहब। \nएकटा बीस-बाइस वषũक जुआन छौड़ाक मोटरसाइिकलक चेिकङ गेटपर \nभऽ गेल रहै, ओकर सभ कागच-पþर ठीक-ठाक रहै, तैयो ओकरा भीतर \nलऽ गेलै। ओ छौड़ा गरजऽ लागल, जखन हमर सभ कागच-पþर ठीक \nअिछ तखन ई िकएक। ओकरा जोरसँ बजलापर आ◌ेइमे सँ एकटा हािकम \nतरा-तिर पūच थापर लगा देलकै आ थानाक हाजतमे ठेल देलकै। ओ जहū-\nतहū फोन कएलक। ता हम Əेजरी िदस िबदा भऽ गेल रही। आधा घंटाक \nबाद घुरलापर देखल जे थाना चौकपर साफ सुž-साम भऽ गेल छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 67 \nकछमछी \nकमũचारी सबहक महासंघक आƫानपर आइ पचास िदनसँ हड़ताल चिल \nरहल छल। \nसमझौता होएबाक कोनो नामे नै रहै। सभ िदन धरना-Ćदशũन चलैत \nरहै। \nबेसी िदन हड़ताल रहलासँ कमũचारी सभ दुबरा गेल छल। बिनया-बेकाल \nमास िदन धिर तँ कहुना कऽ कऽ उधारी दऽ कऽ सĦहारने रहै। मुदा आब \nओहो सभ थस लऽ लेने रहै। \nकमũचारी सभ, सभ िदन अखबार आ रेिडयो समाचार देखैत आ सुनैत \nअिछ। \nमुदा कोनो नीक समाचार नै देिख कछमछा जाइत छल। \nमुदा की करत? जँ िकयो बीचमे हड़ताल तोिड़ काजपर घुमत तँ ओ \nकमũचारी, कमũचारीक नजिरमे बेइमान कहाओत। मुदा तइसँ की, बइमानो \nकहओलापर तँ दरमाहा नै ने भेटतैक। \nसे छोटका कमũचारी सभ कछमछीमे पड़ल अिछ। भोलाक पėी बेसी \nिदनसँ दुिखतािह छैक। दवाइ दोकानसँ दवाइ उठौना लैत अिछ। मुदा \nदोकानदारक तीन मासक उधारीक चुकता नै कएने छल। तँए टाकाक \nĭयवİथा कऽ कऽ दवाइ अनबा लेल गेल छल। \nदोकानदारकó पुरजा दऽ दवाइ देबा लेल कहलक। दोकानदार पुरजा \nउनटा-पुनटा कऽ देिख किह देलकै- ई दवाइ सभ हमरा दोकानमे नै अिछ। \nभोला बाजल- अखन हम नगदी लेब। \nई सूिन दोकानदारकó कछमछी लािग गेलै। \n \nिबसवास \nहमर पėी तीन बरखसँ दुिखतािह छिथ, गैİटीकक रोग छिĠ ह। एकपर \nएक डागदरक इलाज चलल अिछ मुदा ठीक नै भऽ रहल छिĠ ह। \nमुदा ऐबेर एकटा पैघ डागदरसँ देखा रहल िछयिन। जūचे-पड़तालमे \nहजारसँ बेसी लािग गेल अिछ। डागदरकó सभ बात पėी कािन-कािन कऽ  68 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nकहने रहिथ। डागदर साहेब कहलिन- ऐबेर िनरकटेल भऽ कऽ ठीक भऽ \nजाएत। जेना-जेना हम कहलॱ तिहना करब। \nडागदर साहेबक कहब रहिन- िदनमे कम-सँ-कम चािर-पūच बेर थोड़-\nथोड़ भोजन करब। दवाइ किहयो नै छोड़ब। \nडागदरक मोतािबक सभ बात चिल रहल छै। \nमुदा कािŎ रिव छै। से पėी रिवक तैयारीमे लागल छलीह। \nहम पėीकó बुझबैत कहिलयिन- डागदर साहेबक बात मोन अिछ ने, ओ \nकहलिन- हँ हँ, डागदर साहेबक सभ बात मोने अिछ, मुदा रिव केना छोिड़ \nदी। बाल बĒचा आ अहū छी। डागदर तँ डागदरे होइत छै। ओ कोनो \nभगवान नै छिथ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 69 \n \nरघुनाथ मुिखया \nइिěडयन \nई अिछ नेपालक जनकपुरधाम। िब आह मंडपक फुलवाड़ीमे युिĎलĢटसक \nगाछ देिख ऋिष विशơ बजलाह- ई तेजपातक गाछ अिछ की? \nहम नजिर पिड़ते िचĠह गेलॱ आ बजलॱ- नै-नै भाय, ई तेजपात नै, \nयुिĎलĢटस अिछ। एकर पातकó मीरकó सुंघलासँ िवĎस जकū गमकैत अिछ। \nविशơजी पात तोड़बाक लेल अपन डेग उठौलिन िक नजिर पिड़ गेलिन \nिवơाक चोतपर आ बजलाह- “लगैए एþौ इिěडयन आबै छै। नै? ” \n \nजुलुम \nलोकसभा चुनावक Ćचार-Ćसार शुĉ भऽ गेल रहए। İपीकरक गदũिमशान \nकरैत अबाज “ छॱड़ीकó देलकौ धĸा माइर”क अबाज सुिनते काजक सूिर \nटूिट गेलै। गेनमा आ चुŎाय सदाक कोदािर Ĉिक गेलै। \nगेनमा आिड़पर जा कऽ डūर सीधा करए लागल। चुŎाय गमछासँ पसेना \nपोिछ तमाकू चुनबैत पुछलकै- अँय रौ गेनमा! जीतै लऽ जॱ एĸे थारीमे गाए \nआ सुगरक मासु खाए पिड़ जाए तँ ओ के सभ खेतै रौ? \nगेनमा तमाकूक लेल हाथ पसारैत बाजल- हौ कका! एþेटाक दुिनयūमे \nएहेन एĸेटा जाित होइ छै- “नेताजी।” आ तइ मे जँ िहसाब करबहक जे ई \nनेता खेतै की ओ नेता, से तँ जुलुमे ने करबहक। \n \n  70 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nिनयित \nकॉमरेड गनेसर कामित भोरे-भोर बलहा बाजारपर एलाह। हुनका संगमे \nिसंहजी रहिन। दुनू गोटए बनारसी पासीक घर धिरक कएक फेरी लगेलक। \nफेर मिĠदरक आगūमे ठाढ़ भेल। \nआब एकटा किरया चĮमाबला भीमकाय कायाधारी िमसरजीकó इशारा \nकरैत बाजए लागल- घरो तोरे, िपनिसलो तोरे, लौनो तोरे, बीपैलो तोरे। \nबढ़मोþर तोरे, िशवोþर तोरे। आएल-गेल सेहो सभटा तोरे। तब अहॴ \nकिहयौ ने। हम गिरबाहा सभ की लेबै- “बापक हुिरया”। \nिमसरजी अपन जीहकó दūतसँ कुचैत मुसिकएला। अपन डūड़सँ एकटा \nकागचक पुिड़या आ आंगुर भिरकऽ चीलम िनकािल कॉमरेडक हाथमे थĦहा \nदेलक। \nमुँहलगुआ \nअँय रौ गणेश! ई हƂडी भिर राित चौबņीपर एिहना राखल रिह गेलै। \nनिढ़यो-कुकुर नै छुलकै। ई केना भेलै रौ। लागैए जे ई हƂडी कोनो शेरक \nठमाएल छै। डरे निढ़या-कुकूर नै छुलकै, नै? \nगणेश मौन भंग करैत बाजल- नै, नै। शेरक ऐंठाएल हƂडी-गुƂडी तँ \nसभ िदनेसँ निढ़या-कुकूर चोभैत अइलैए, भाय साहेब। हमरा बुझने इहो \nहƂडी कोनो ने कोनो निढ़येक राखल िछऐ। तँए अखन धिर डरे िकओ \nसुंघबो धिर नै केलकैए। कारण जे आब तँ साहेबसँ बेसी मुँहलगुएक डर \nहोइ छै नै। \nƇीनहाउसमे कुकूर \nिदसĦबरक अĠत। आइ ४८ िडƇी तापमान होएबाक सĦभावना अिछ। \nकृपया अपन माथपर बरफ लपेिट लेल जाउ। िकएक तँ भुİसामे शीƈिह \nआिग पकड़बाक सĦभावना रहै छै। जेना मािटकó मािट खाइत अिछ, लोहाकó \nलोहा कटैत अिछ। माहुरकó माहुर, हीराकó हीरा आ सोनाकó सोना कटैत \nअिछ। तँए अहūकó कुकूर कटैत अिछ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 71 \n \nऋिष विशơ \nĆमाण-पÿ \nबƂड भारी समारोहक आयोजन कएल गेलै। िजलाक बड़का-बड़का \nपदािधकारीक जुटान गाममे भेल छलै। िजलािधकारी तँ िजलाक नेतागण। \nभाषण-भूषण खतम भेलै तँ िजला िशüा अधीüक गामक मुिखया िदस एकटा \nकागज बढ़बैत बजलाह-“ मुिखयाजी अपने ऐ पर दİतखत कऽ िदयौ, अहūक \nपंचायत पूणũ साüर भऽ गेल, तकरा लेल ई Ćमाणपÿ अिछ।” \nमुिखयाजी सकुचाइत बजलाह- “ मुदा हम तँ औंठा छाप देब, हमरा तँ \nदİतखत करए नै अबैए? ” \nअधीüक एĦहर-ओĦहर तकलिन आ बािज उठलाह- हौउ, औंठो चलतै! \nकनेक जĪदी कĉ।” \nमुिखयाजी कजरौटामे औंठा रगिड़ कऽ िनशान लगौलिन। ओ औंठाकó \nमाथक केशमे पोछैत बजलाह- “अहोभाĐय हमर आ हमरा पंचायतक।” \nअधीüक मंचपर गरजैत घोषणा केलिन-“गवũक संग घोिषत कऽ रहल छी \nजे अहūक पंचायत संपूणũ साüर भऽ गेल।” \nमुिखयाजी खन ओइ Ćमाणपÿ िदस तकैत छिथ खन अपन किरयाओल \nऔंठा िदस। \n \nमनमौजी \nमहादेव मंिदरक आगū कनैल फूलक गाछतर गँजेरी, भंगेरी आ तिरिपĤबा \nआपसमे बहस करैत छल। \nगँजेरीक कहब छलै जे- “शेर अंडा दै छै।”  72 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nतिरिपĤबाक कहब छलै जे- “शेर बĒचा दै छै।” \nबात बढ़ैत गेलै आ बातसँ बतंगर भऽ गेलै। िववाद बिढ़कऽ हाथापाहीक \nनौबत आिब गेलै। \nजखन भंगेरीकó दुनूक कटाउझ असहाज भऽ गेलै तँ ओ बािज उठल- \n“तô दुनू अनेरे लड़ै छह। ..हौ एतबो नै बुझै छहक जे शेर जंगलक राजा \nहोइ छै, ओकरा लेल कोन छै? जखन मोन हेतै तँ अंडा देतै आ जखन मोन \nहेतै तँ बĒचा देतै। जखन मोन हेतै तँ शाकाहारी बनतै आ जखन मोन हेतै \nतँ कūचे माउस िचबेतै।” \nतिरिपĤबाकó जेना भĸ टुटलै। ओ बािज उठल- “जा, से केना हेतै हौ! \nबĒचा तँ देतै शेरनी। शेर केना बĒचा देतै?” \nभंगेरी िबहुँसैत बाजल- “ धुर बतहा, एतबो नै बुझै छही जे ओ भेलै \nसरकार! आ सरकार कोन!..ओकर अपन मनमौजी छै, जे चाहतै से करतै।” \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 73 \n \nिशव कुमार झा “िटĪलू” \nफूिस नै बाजू \nआंगनमे राखल चौकीपर शंकर शाĠत बैसल छल। माए आिब कऽ \nपुछलिन- “ की भेल, िकए उदास छी”? शंकर कानए लागल- “ कृįणचĠƖ \nभैया जखन देखैत छिथ तँ कहैत छिथ जे फूिस नै बाजू। एना िकए कहै \nछिथ?” शंकर कथा सुनबए लागल। टोलक िकछु नेना िƅकेट खेलबाक \nलेल गाछी गेल छल। िवकेट नै रहए तँए कैलाश कĸाक राहिड़क खेतसँ \nरंजीत िकछु राहिड़क मोटगर गाछकó उखािड़ िवकेट बनौलक। üणिहमे \nकैलाश कĸा गाछी दऽ कऽ जाइत छलाह। अपन खेतक दशा देिख सभसँ \nपुछलिन जे राहिड़कó के उखाड़लक? िक यो नै बाजल। ओइ िदन सūझमे \nपंचैती बैसाओल गेल। रंजीतकó पता छल जे माİटर साहेब माÿ हमरेटासँ \nपुछताह। तँए हमरा धमकी देलक- जौँ हमर नाओं कहबó तँ मारबौ, ललवाकó \nफँसा दही। हमहूँ डरक मारे ललवाक नाओँ बिक देलॱ। ओकर बड़का भाए \nकृįणचĠƖ भैया ओकरा बड़ माइर मारलिन। जखन ओ सĜयकó बुझलिन, \nतखनसँ िखिसआएल रहिथ। शंकरक ĭयथा सुिन माए अवाक रिह गेली।–\n“अहū बड़ पैघ गलती कएलॱ। लाला अहūक िĆय िमÿ छिथ, जाउ आ \nहुनकासँ माफी मūिग िलअ। भिवįयमे एहेन गलती नै करब। जइ ĭयिĎतसँ \nडर होइत अिछ ओकरा संग िमÿता िकए करै छी? िनदŸषक आĜमापर चोट \nनै पहुँचेबाक चाही। Ćण कĉ जे सिदखन सĜय बाजब, जौँ कतौ समİया \nहुअए तँ चुĢप रिह जाएब मुदा झूठ नै बाजब।“ \nमाएक Ćेरणासँ शंकर सĜय हिरĀĠƖ तँ नै भऽ सकल मुदा ओहेन झूठ नै \nबजैत अिछ जइसँ ककरो आĜमाकó दुःख पहुँचए वा सĜय कलंिकत हुअए।  74 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nिमिथलेश कुमार झा \nझीक \n“अँए गे माए, पोखिरभीरावालीक मुँह आइ भोरेसँ लटकल देखै िछऐ। \nकी भेलैए? ” \n“गइ हेतै की! आइ कए िदनसँ सūएक फोन नै एलैए ने, तँए ।...गइ \nहम सुĠदरकाĠतक माए िछऐ से िकĒछु नै आ एकरा माइले फटै छै। ओ \nएकोरþी गुदानै छै निहए।...एकटा बेटी भेला छः साल भऽ गेलै आ तकरा \nबाद जेना कोिखए जिर गेलै। कथीपर गुदाĠता करौ! गइ ओकर तँ वंशे \nबुरएपर लागल छै।” \nमाए बेटीक फदका किनयū सुनलिन तँ कॲढ़ फािट गेलिन। घरसँ बहरा \nसासु-ननिदक मुँहमे झीक दैत बजली- \n“हे, एĦहर िक यो बūझ नै छै। बेटाकó िथतगर नोकरी नै छिĠ ह तँए भेल \nजे एकेटाकó जॱ मनुख बना सकी तँ सएह बहुत। आ वंश बुरए क बात करै \nछिथ, जॱ मनुख नै भेल तँ बेटोसँ वंश बुिर जाइ छै आ बेटी लछमी हुअय \nतँ आनो गū मे वंशक नū चलै छै, बुझलिखन! ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 75 \n \nसĜयेĠƖ कुमार झा \nलेटेİट \nएकटा इलेĎƏॉिनकक नव दोकान। मğय आय वगũक एकटा ĭयिĎत \nदोकानमे Ćवेश करैत अिछ। कतेक िदनसँ कनी-कनी पाइ जमा कऽ मोबाइल \nिकनबाक हेतु आएल अिछ। दोकानदारसँ सभसँ “ लेटेİट” मोबाइल \nिकनलक। पाइ दऽ कऽ मोबाइल लेने अित उĜसाहक संग िबदा भइये रहल \nछल िक एकटा दोसर Ƈाहक दोकानमे Ćवेश करैत अिछ। ओ सेहो \nदोकानदारसँ “ लेटेİट” मोबाइल देखेबाक फरमाइश करैत अिछ। दोकानदार \nकाटूũनमे सँ एकटा मोबाइल िनकािल सोझū रािख दैत अिछ। पिहल ĭयिĎत \nदेखैत अिछ- “ई तँ हमरबला मोबाइल नै अिछ।” ओ दोकानदारसँ िजýासा \nकरैत अिछ। दोकानदार कहैत अिछ- “ ई सेट अखनिह उतरल \nअिछ...अहūक िकनलाक बाद...।” \nओ अपन मोबाइल िदस तकैत अिछ। ओकरा अपन मोबाइल पुरान सन \nलगैत छैक। कोनमे राखल “ लैěड फोन”क चॲगा भभाकऽ हँसऽ लागल \nछल।  76 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nनवनीत कुमार झा \nगाम आबह \nĆमोद कोनो जĉरी काजमे लागल छलाह। मूड़ी गोतने लीिख रहल \nछलाह। भीतरसँ किनयū कहलिखन- सुनै छी, गामसँ बाबू फोन केने छलाह।  \nकागज-पÿकó समेिट आ◌ेइपर पेपरवेट रािख देलिन आ किनयūसँ पुछलिन- \nकी सभ किह रहल छलाह। \nकिनयū ठोड़े नाक-भॱह चमकबैत कहलिखन- कहता की, कहलिन जे \nकिनयū, बौआकó कने गाम एबाक लेल कहबिन। \nĆमोद कने तमसाएल जकū होइत भनभनाए लगलाह- ईह, एकटा हमहॴ \nभेटै िछयिन बूढ़ाकó, चािर बेटामे आर ककरो िकछु नै कहिथन। आब अखन \nतँ हमरा फुसũित नै अिछ जे हम गाम जाएब। \nकिनयū Ćमोदकó तमसाएल देिख Ćसंग बदिल देबाक लेल पुछलिखन- \nअĒछा छोड़ू ऐ Ćकरणकó, कॉफी पीब, बनाउ की? \nकिनयū बड़ होिशयािर छिथन। Ćमोदक उþर देबासँ पिहने ओ भनसाघर \nचिल गेिल आ कॉफी बनाबए मे लािग गेिल। कॉफीकó चुिİकयबैत Ćमोदक \nकेशमे आंगुर चलबैत किनयū कहै छिथन- एकटा बात कहू, नै होइए तँ चिल \nने जाउ गाम। जिहयासँ ई छॱड़ी काज छोिड़ देलकए तिहयासँ असगरे \nसभटा काज करैत-करैत हम अपİयūत भेल रहै छी। घुरनी जँ तैयार भऽ \nजाए अएबाक लेल तँ ओकरो लऽ आनब आ नवका मूँग भेल हेतै, सभटा \nखेती-बाड़ी बाबू देखै छिथन, तखन हमरा सभकó चुटकी भिर िकछुओ नै \nभेटैत अिछ आ सिझला बौआ- छोटका बौआ सभटा अपने बūिट-चुिट लै जाइ \nछिथ। \n-ऐखन अĢपन बĒचा सबहक कैिरयर देखू िक हम ई िदयादी-पटेदारी \nफिरयबैत रहू।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 77 \nĆमोद ई किह पुनः अपन काजमे ĭयİत भऽ गेलाह। \nĆमोद गाम नै गेलाह। दू-तीन सĢताह बीित गेलै। अचानके मंगल िदन \nसūझमे जटाशंकर भाय फोन केलिखन- \n-Ćमोद, तोहर बाबू नै रहलखुन! \n-ऐं! की भेलै, ऐना केना भेलै, अखन तँ थेहगरे छलाह। \n-तोरा िकछु नै बुझल छउ, िवनोद आ कामोद दुनू गोटे पĠƖह-पĠƖह \nिदनक पार बūिट देने छलिखन। कĸा दुनू बेटा कोतए पĠƖह-पĠƖह िदन \nभोजन करै छलिखन। रिव िदन जखन ओ नहा कऽ एलिखन तँ हुनका ई \nमोन नै रहलिन जे आइ कामोद कोतए पार छिĠह। दुआिरपर बैसल कĸाकó \nिवनोदक İÿी कहलिखन जे बाबू आइ िहनकर पार कामोद बौआ आ◌ेइठाम \nछिĠह, ओतिह जाथु। कĸा के की भेलिन की नै ओ कामोदक आ◌ेइठाम नै \nगेलाह, माहुर खा कऽ हमेशाक लेल सूित रहला। खैर जे भेलै से भेलै, आब \nतô जĪदी गाम आबह, जेठ बेटा छहुन।  78 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nकौशल कुमार \nदूमुँहा \nआइ िमिथलाक लोकक छाती गवũसँ चौड़ा भऽ रहल छल आ िसया \nबाबूक चचŭ सुिन कऽ आओर हुनका ऊपर िवमशũ करैत अƪािदत छल \nलोकक हृदए। िसया बाबू चिचũत समाज सेवक आ लोकसेवक छिथ, आइसँ \nदस बरख पिहने हुनका लग िकछु नै रहिन मुदा आइ अपना िजला \nमुďयालयक अलाबा पटना आ िदĪलीमे अपन कोठी छिĠ ह आ बेस जन \nसमथũन आओर राजनीितक Ĉतबा सेहो। \nपरसू राितमे एकटा İथानीय कागतक ठॲगा, झोरा आओर िलफाफ \nबनबएबला इकाइसँ ओ सÿहटा बĠधुआ बाल मजदूरकó मुĎत करौलिन, तइ \nलेल मीिडया हुनकर डंका दू िदनसँ पीट रहल अिछ। हमहूँ, हुनका अपन \nसमाजसेवाक üेÿमे आदशũ मािन कऽ काज करएबला, एकटा समाजसेवी छी \nआ नारी उĜथानपर एकटा कायũƅमक आयोजन कऽ रहल छी। कायũƅमक \nĆधान अितिथ के बनता एकर िवचार संगठनमे कऽ कए िसया बाबूकó Ćधान \nअितिथ बनबाक हेतु हुनका कोठीपर आƇह कऽ आएल छी। \nझĸ-झĸ झलकैत कोठीकó सुिनयोिजत सलीकासँ सजाओल अितिथ \nकüमे गहॴर नĸाशीदार मूितũ सभ जकर ĆĜयेक गह-गह झलकैत िसयाबाबूक \nधवल ĭयिĎतĜव जेना Ćदशũन कऽ रहल हो। हमरा पता लागल, िसया बाबू \nघरक सफाइ अपने हाथे करै छिथ। ऐ सभमे हम ओझराएल रही िक \nिसयाबाबू Ăेत दĠतरािशक मधुर मुखिरत मुİकानक संग पधारलिन। हम \nअपन कायũƅमक ĉपरेखा बतबैत रहिलयिन आ ओ शालीनतासँ सुनैत रहला। \nअही मğय एकटा बĒचा जूसक दूटा िगलासक संग एकटा नĸाशीदार \nशीसाक जगमे पािन आ एकटा खाली िगलास सेहो एकटा Əेमे लऽ कऽ \nआएल। ओ हमरा सभकó जूस लै लेल कहलिन आ अपने पािन ढािर कऽ  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 79 \nपीलिन। हम सभ गĢप किरते रही तावत फेर कने कालक बाद वएह बĒचा \nचुपचाप आएल आ सभ खाली िगलास आ जग Əेमे लऽ कऽ चिल गेल। \nकने कालक बाद झनाक दऽ एकटा अबाज भीतरसँ आओल, लागल जेना \nिकछु शीसाक खसलै। िसयाबाबू हमरा सभकó आĂासन दऽ कऽ कने \nहड़बड़ीमे भीतर चिल गेला। हमहूँ अपना सेƅेटरीकó, जे नेता िचपकू लोक \nछला, चलबाक लेल उńत केलॱ। तावत एकटा जोरक िचĜकार कानमे पड़ल \nजेना ककरो िजĤबह कएल जाइत हो। हमरा रहल नै गेल, बाहर जा कऽ \nजुþा पिहरैक बदला कने भीतर िदस हुĪकी देिलऐ तँ िसया बाबूकó देखलॱ जे \nओही बĒचाक दुनू कान पकरने हवामे लटकौने जेना उखािड़ लेिथन आओर \nआँिखमे बहशीपन रहिन जेना ओ हुनक सभसँ पैघ दुĮमन हो। ई दृĮय हमरा \nलेल असō छल, हम पाछū मुिड़ कऽ जĪदीसँ जुþा पही र अितिथ कüक \nबाहर आिब िकंकतũĭयिवमूढ़ ठाढ़ रही तावत िसयाबाबू अपन ओही मुखिरत \nमुİकानक संग हाथमे İमािरकाक लेल अपन पÿ लेने Ćकट भेला। हम सभ \nिवदा लऽ िबदा भेलॱ। कोठीसँ बाहर िनकलबाक समए वएह बĒचाकó देखलॱ \nजे हाथमे झोड़ा लेने सĦभवतः बजार जा रहल छल। चुँिक हमर चािल तीवŪ \nछल तँए हम सभ ओकरासँ आगū िनकिल गेलॱ मुदा ओकरा िदस देखलॱ तँ \nओकरा गालपर छल पūचो आंगुरक छाप आ गालपर नीपल नोर संगिह कान \nदुनू लगै छल जेना रĎतरंिजत हो, ततेक लाल। हम üुĤध रही, की ईएह \nदुमुँहा ĭयिĎतĜव हमर आदशũ अिछ? \n \nĆाथũना आ आİथा \nभगवतीक वंदनाचरण भऽ रहल छलिन, लोक सभ पूणũ उĜसाहसँ गािब \nरहल छलिथ, िजनका Įलोक मोन नै रहिन ओ गाबैक भाभट करैत मुँह \nचलबैत आ ठोर पटपटाबैत रहिथ। अही भीड़मे एकटा चािर-पūच वषũक बĒचा \nसेहो आगūमे ठाढ़ भेल कल जोड़ने पता नै कखन आिब कऽ ठाढ़ भऽ गेल। \nजखन Ĝवमेव माता च िपता... हेबए लगलै तँ ओहो खूब जोर-जोरसँ संग \nदेलकै, फेर ओकर बाद बेचाराकó चुप भऽ जाए पड़लै। सभ गबैत वा गाबैक \nढॲग करैत मुदा ओ सबहक मुँह तकैत ठाढ़ रहल। कने कालमे वĠदना खĜम \nभेलै तँ ओ आरती लऽ कऽ आ Ćसाद लऽ कऽ हाथमे रखने रहल आ जखन  80 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nभीड़ कम होमऽ लगलै तँ भगवतीक मूितũक आओर लगमे जा कऽ अ आ सँ \nलऽ कऽ य र ल व ý धिर पिढ़ देलकै आ हाथ महक Ćसाद Ćणाम कऽ \nकऽ कने खा लेलक आ कने मुŇीमे रखने िबदा भेल। ई सभ देिख  पूजा-\nआयोजक-पिरवारक एक गोट जे बिढ़-चिढ़ कऽ İतोÿ पाठ कऽ रहल छला, \nबĒचासँ ĭयंĐये पुछलिखन- ऐं रौ, भुटका Ĝवमेव माता च िपता... तँ तô बƂड \nटहंकारमे कहलहॴ आ ओकर बाद एसगरमे ई अ आ िकए भगवतीकó पढ़बए \nलगलहुन? \nबĒचा कने डेराइत तोतराइत बाजल- हमरा इİकूलमे Ĝवमेव माता...पढ़बै \nछिथन माİसाब... आ अ आ िकए पढ़लहॴ? सĔजन फेर चुटकी लेलिखन। \nतावत छटैत भीड़ फेरसँ उĜसुकतामे संगिठत होमऽ लागल। \nओ तँ ऐ लेल जे.. बĒचा सūस भरैत बाजल- भगवती अपने छ सभसँ \nनीक किवता बना लेितन... \nलोक ठठा कऽ हँसल मुदा पुछिनहार झेप गेला- आ ई Ćसाद केकरा \nलेल लऽ जाइ छहक?- सĔजनकó अखनो उĜसुकता छलिन! \n-ओ हमल िपĪलाक माए मिल गेलैए, ओकला खुआ देबै तँ ओ जीब \nजेतै।- बĒचा बाजल आ ओĦहर दौग गेल जेĦहर ओकर िपĪलाक माए पड़ल \nछलै। \nसभ अवाक ओकरा देखैत रहल। \n \nअĢपन इĔजित \nभरल देहक पĠƖह वषũक नवयौवना किहयौ वा बĒचा? नवयौवना नीक \nलगै छै कहैयोमे आ सुनैयोमे, गाड़ी काकरघाटी İटेशनपर Ĉकलै तँ हमरा \nबगलमे सीट खाली भेलै तँ रेलमपेल बोगीमे बैस गेल। जाड़क मास रहै मुदा \nशीतलहरीमे जैकेट-टोपीक बादो ठěडा लगैत छल तँए हाथ छातीपर बĠहने \nगुड़मुड़ाएल बैसल रही। एकटा सीटपर सातगोटे बैसल रही तैयो कोनो \nअसुिवधा नै बुझा रहल छल कारण हाथ-पएर पसारैमे भले असुिवधा रहै मुदा \nकने जाड़ तँ कम लगै छल। \nजखन ओ Įयामवणũ नवयौवना गūती बĠहने बगलमे बैसल तँ जेना करóट \nलागल आ देहमे गमŰक एकटा लहिर दौिड़ गेल। हम जे हाथ छातीपर बĠहने  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 81 \nरही से ओकर किठन उभारसँ सिट गेल। कने काल हम पूवũवत रहलॱ मुदा \nजखन लागल ओकरा कोनो आपिþ नै छै तँ हĦमर िहĦमित बिढ़ गेल आ हम \nगūितक अढ़मे अपन हाथ ओकरा छातीपर फेरए लगलॱ, तैयो ओ िकछु नै \nबाजिल आ पूवũवत रहिल तँ अĢपन हाथ ओकर Ĥलाउजमे सिĠहया देिलऐ। \nसमैक संगे हĦमर मोन आ िहĦमित बढ़ैत गेल मुदा ऐसँ बेसी िकछु सĦभव नै \nछल तँए एतबे अित कऽ रहल छलॱ तावत गाड़ी उगना हाĪटपर पहुँिच गेलै। \nएकटा Ćौढ़ जकū ĭयिĎत तावत ओइ नवयौवनाक हाथ पकिड़ कऽ \nउठबए लगलिखन तँ ओ उिठ गेिल, तँ दोसर ĭयिĎत जे शाइत कने हुनकर \nपिरिचत रहिथन, पुछलिखन- इहे बĒचा िछऐ लछुआक? \nओ Ćौढ़ हँमे मूड़ी डोला देलिखन आ गेट िदस नवयौवनाकó लऽ कऽ \nससरए लगला भीड़मे। दोसर ĭयिĎत िरĎत İथानपर बैसैत हमरा िचĠहैत \nटोकलिन- की माİटर साहेब? कतए सँ आबै छी? \nआब हमहूँ हुनका िचĠहलॱ, ओ पěडौलक रमेसर रहिथ। उमेरक Ćभाव \nकने जĪदी हुनका िलबा देने रहिन। \nहम पुछिलयिन- के रहै ओ बĒचा? \nआशय छल किहयो फेर मौका भेट सकए तँ! \nअखन हम पूणũ आĠहर भेल छलॱ। हमर पोिİटंग लगेमे सलेमपुर İकूलमे \nछल। -ओ लŞमणक बेटी छलै, अहॴक नानी गामक पुरिहतक पोती। ओकरा \nİकूलक नवका माİटर ओकरा संगे केना ने केना फुसला कऽ जबदũİती \nकेलकै। तिहयासँ मथसुž आ बौक छै। िकछु नै बुझै छै आ ने बाजै छै। \nअहū सभ सन लोक खानदानी आनक बेटी-पुतोहु आ बĒचाकó अĢपन इĔजित \nबुझए बला लोक आब थोड़े रहलै माटसाब... रमेसर बजैत रहल मुदा हĦमर \nिदमाग सुž भेल जा रहल छल...। एĸेटा शĤद अहū सभ आनक बेटी-\nपुतोहुकó अĢपन इĔजित बुझै िछऐ...िदमागमे फेर-फेर घुिम रहल छल।  82 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nअनमोल झा \nचेतना \n-िगरहत पūच सए Ĉपैħयाक पūच सए सूिद केना भेलै। \n-रौ बिहं! जे तोरा बाप-पुरखाकऽ किहयो साहस नै भेलै पुछैक से तूँ \nपूछै छó? \n-ओ िदन िबसिर जइयौ िगरहत! छह मासमे एतेक सूिद नै होइत छै। \nअबै छै दलुआ हĦमर İकूलसँ तँ करत िहसाब!  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 83 \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम मधुबनी िजलŬतगũत सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखनमे अिभĈिच। कएक \nगोट रचना आकाशवाणीसँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿकामे Ćकािशत। सĦĆित कŲƖीय \nसिचवालयमे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n \nमरीिचका \n “हे हर, हमरहुँ करहु Ćितपाल”- भवानीबाबूक मुँहसँ िनकलल ऐ गीतक \nभावाथũ मुहĪलाक अबाल-वृŀ Ćायः सभकó बुझल छलै। एते तक िक नेनो-\nभुटको सभ बूिझ जाइत छल जे भवानीबाबू आब भोजनक Ćतीüा कय \nरहलाह अिछ। \nभवानीबाबू िजला पिरषदक सेवा-िनवृत बड़ा बाबू। सİती जमानामे \nभवानीबाबू एक-एक टा Ĉपैया जमा कऽ कऽ शहरमे जमीन खरीद लेलिन। \nमुदा घर टा बिन सकलिन सेवा-िनवृितक बादे। सेवा-िनवृितपर भेटल सभ \nपाइकó लगा कऽ बनलिन चािर कोठलीक पĸा-पुďता मकान। जिहया मकान \nबिन कऽ पूरा तैयार भऽ गेलिन तिहया भवानीबाबू बाहर ठाढ़ भऽ कऽ बड़ी \nकाल तक जोहैत रहलाह ओइ मकानकó। जतबा खुशी शाहजहūकó ताजमहल \nबनबा कऽ नै भेल हेतैक, ओइसँ कएक गुण आिĜमक खुशी भवानीबाबू कó \nभेट रहल छलिन अपन मकान कó देिख कऽ । हाथक सभ पाइ खतम भऽ \nजेबाक सेहो आइ कोनो दुख नै बुझा रहल छलिन हुनका। दुख भेलिन तँ \nबस एतबे जे किनयū ऐ मकानकó देखबा लेल नै रिह सकलिखन।  \nचाĈ कोठली दुनू बेटामे आपसमे बँटा गेल- दू टा कोठली दुनू बेटा-\nपुतोहुकó आ दू टा पोता-पोती लेल। पूजा, İटोर,पाहुन-परख ऐ सभ लेल \nघरक कमी रिहये गेल। आब भवानीबाबू कतए जाथु? अंतमे दुनू बेटा-पुतोहु  84 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nसवũ-सĦमितसँ िनणũय कऽ कऽ हुनका आāय देलकिन बालकनीक एकटा \nकोनमे। किनयū तँ पिहनिह İवगũवासी भऽ चुकल रहिथन। भवानीबाबू अपने \nबनाओल घरमे आन बिन बालकनीक एक कोनमे टुटलहवा चौकीपर समए \nकाटए लगलाह। हद तँ तखन भऽ गेल जखन एक िदन भवानीबाबूक पेट \nसेहो बँटा गेलिन, एक मिहना जेठका बेटाक घर सँ तँ दोसर मिहना छोटका \nबेटा घरसँ। \nआइ भवानीबाबू बड़ी काल धिर नहा-धो कऽ बैसल गीत गबैत रिह \nगेलाह- बीच-बीचमे नजिर याचक भावसँ दुनू भūइक भनसा घर िदस सेहो \nबेरा-बारीसँ जाइत रहल। गीत अंतरा धिर पहुँिच गेल। İवर मिŀम पड़ऽ \nलागल- उदास- थाकल- हारल- हे हर, हमरहुँ करहु Ćितपाल़◌़। \n \nपरजा \nबड़का भैयाक दलान, दलान नै गामक चौक बुझू़। देश-दुिनयū, खेत-\nपथार, नीित-राजनीित सभपर गमŭगरम बहस एतए सुनबा लेल भेटत। \nचुनावक समैमे कोनो आन टॉिपकपर बहस हुअय से कने अनसोहūत हएत। \nसभ जुटल लोक चुनावक एक-एक मुĿापर तेना िबüा-िबüा कऽ खॲइछा छोड़ा \nरहल छला जे कोनो सेफोलोिजİट टी. वी.पर की करताह। बौबू-बाबूक कहब \nरहिन जे ऐबेर सþा पिरवतũन हेबे टा करत। सभ सþाĉढ सरकार सँ \nनाखुश अिछ, तकर औल ओ सभ ऐबेर चुकेबे करतिन। ऐपर नĠहवू बमकैत \nबाजल- कĸा अहū कतए छी! लोकक आँिख बट् टम नै िछऐ जे चहुँकात \nहोइत िवकास कó नै देखतै। अपने गाममे देिखयौ ने जे कतेककó सरकार \nपĸा मकान बना देलकै, क़तेक कऽल गड़ा गेलै़, गामक लेल रोडो तँ \nसŵĎशन भइये गेल अिछ। बौवूबाबू Ćितवाद केलिन-- कोन घर आ कऽलक \nबात करैत छह? जा कऽ ओकरा सभसँ पुछहक गऽ ने जे कतेक जोड़ी \nपनही िखया कऽ आ कतेक घूस दऽ कऽ घर आ कऽल भेलैए? फेर \nबजलाह- हौ ई सरकार पūच साल तक जनताकó मुखũ बना कऽ अपन धोिध \nबढ़बैत रहल। भल होअय जँ लोक ऐ चोरबा सभक जमानत जĤत करा \nिदअय ऐबेर। ई वाद-Ćितवाद चिलये रहल छल िक मखना िबचिह मे बाजल- \nयौ मािलक! अहū आउर कथीले बेकारेमे बतकटाझु करै जाइ छी। हमर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 85 \nमुखŭहा बुइध तँ एतबे बुझैत अिछ जे िक यो जीतए, िक यो हारए, हम सभ तँ \nपरजा छी, परजे रहब। दलानपर कनी कालले चुĢपी पसिर गेल छलै। \n \nबदलैत समए \nआइसँ दस वषũ पिहने जखन ऑफीससँ घर घुमैत छलॱ तँ हमर नवका \nकुĸुर भुिक कऽ आ नवकी किनयū गऽर लािग कऽ हमर İवागत करै छली। \nआब काल करोट फेिर चुकल अिछ, हमर पोसुआ कुĸुर आ किनयū दुनू \nअपन आदित अदला-बदली कऽ लेलिन। आब घर आिबते हमर किनयū \nहमरापर भुिक कऽ आ हमर पोसुआ कुĸुर हमर गऽर लािग कऽ हमर İवागत \nकरैत अिछ। समए एिहना बदलै छै। \n \nजरल पेट \nजेठक Ćचंड दुपहिरयामे जखन छūहॲ छūह तकैत छै, घामसँ लथपथ \nिचĢपी लागल मैल पिढ़या नुआ, जे ओकर लाजकó झँपबामे मुिĮकलसँ समथũ \nभऽ रहल छलैक, पिहरने एकटा İÿी कोरमे एकटा दू-तीन बरखक नेनाकó \nलऽ कऽ हमरा सोझū ठाढ़ भऽ जाइत अिछ। िकताबपर सँ हमर नजिर \nओकरा िदस जाइत अिछ। ओ İÿी हमरासँ याचना करैत अिछ, िकछु खेबा \nलेल देबाक। कहैत अिछ, जे कािŎ राितये सँ ओकरा दुनू माए-बेटाक मुँहमे \nअžक एकोटा दाना नै गेलैक अिछ। हमरा दया आिब जाइत अिछ \nओकरापर। आँगन जा कऽ माएकó कहैत िछऐ। माए भनसा घरमे जा कऽ \nदेखैत अिछ- पोिछ-पािछ कऽ दू मुट् ठी भात भेलै, कनेके दािल बūचल छै। \nतरकारी तँ बचबे ने केलै। कतए छै ओ? कहॴ जे बारीसँ केराक दू टुक \nपात कािट अनतै। अपना बासनमे तँ नै देबै खाय लेल। \nओ İÿी केराक पात लऽ कऽ दुĉĎखामे छūहमे बैस गेल। माए भात आ \nदािल ओकरा आगूमे परिस देलकै। हमर आƇहपर कनेक आमक कुĒचो दऽ \nदेने छलै। ओ İÿी अपन नेनाकó अपना हाथसँ खुआइये रहल छलै तैयो ओ \nअनभरोस नेना अपने दुनू हाथ लगा कऽ भकोसए लागल रहै। तखने ओ  86 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nİÿी अपन बामा हाथसँ नेनाकó दुनू हाथ पकिड़ कऽ कात कऽ देलकै आ \nअपने पैघ-पैघ कौर गीड़य लगलै। नेना भुइयūमे ओंघिरया मरैत रहलै । \n \nजीतक आगू \nछहिरमे कनेक तँ कटािर भेलै िक देिखते- देिखते सॱसे गाम दहा गेलै। \nछातीसँ उपर पािन ठेिक गेलै आर बिढ़ते जा रहल छलै। लोक वİतु-जात \nजे समेिट सकल से समेटलक, नै तँ जान बचा कऽ पड़ाएल। दस-पūच टा \nलोक जकरा कोठा छलै से तँ छतपर जा कऽ Ćाण बचेलक। भुखनाकó \nपड़ेबाक कोनो रİता नै सुझलै तँ अपन भीत घरक चारपर चिढ़ गेल। \nपािनक ओइ माĈक लहिरमे भीतक घर कतेक काल ठिठतै, अरड़ा कऽ \nखिस पड़लै। चारपर बैसल भुखना आब पािनक िहलकोरमे ऊब-डुब करैत \nभिसयाएल जा रहल छल। हाकरोस कऽ कऽ लोक सभसँ नेहोरा करैत \nरहलै बचेबा लेल। सभकó तँ अपन जान कऽ पड़ल छलै, ओकरा के \nबचाबओ?  \nजीवन-मरनक बीच झुलैत भुखना चारकó किसया कऽ पकड़ने भासल जा \nरहल छल। ओ जीवन हािरये देने छल िक चार एकटा पैघ नीमक गाछसँ \nटकरा कऽ कनेक काल लेल िवलमलै। ओ फुितũसँ भिर पūज किसया कऽ \nगाछकó पकिड़ लेलक। चार फेरसँ ओिहना भिसयाइत चिल जाइत रहलै। ओ \nअपना शरीरमे बल अनलक आ िपछड़ैत-चढ़ैत गाछपर चिढ़ये गेल। गाछक \nएक फेड़पर पएर रािख कऽ दोसर सँ अड़िक कऽ उसास छोड़लक, लगलै \nजेना पुनजũĠम भेल होइ ओकर। गाछपर ठाढ़ ओ बािढ़क लीला देखैत रहल। \nओिहना ठाढ़े-ठाढ़ कखन ओकर आँिख लािग गेलै से अपनो नै बुझलक ओ। \nभोरमे जखन सुĉजक लाली िछटकलै आ फरीछ भेलै तँ ओकर आँिख \nखुजलै। चाĉ कात तकलक ओ। सगरो पािनये-पाि़न। कतहु कतौ दूर- \nदूरमे कोनो टा गाछ िकंवा कोनो कोठाक घरक आधा भाग टा माÿ देखबामे \nएलै। अंगैठी-मोर करैत ओ अपन माथक उपर तकलक। तिकते िघिघयाय \nलागल। साüात यमराजकó अपना माथक ऊपर देखलक ओ। एकटा कारी-\nभुजुंग सुĒचा गहुमन सँ◌ाप उपरका डािरमे लपटाएल। एकबेर मृĜयुक मुँहमे \nजेबासँ बūचल तँ दोसर मृĜयु लगमे ठाढ़। गहुमनक डँसल तँ पािनयो नै  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 87 \nमंगैत छै। ओकरा आँिखक आगू अĠहार होमय लगलै। आब ओकर Ćाण \nजेबामे कोनो टा भūगठ नै। आँिख मुिन लेलक ओ आ आसž मृĜयुक Ćतीüा \nकरए लागल। \nिक एकबेर फेर कतौसँ िहĦमत जगलै ओकरामे। नहुँए-नहुँए ओ दोसर \nडिरपर आिब गेल़। गाछक एकटा डािर तोड़लक आ समधािन कऽ गहुमनक \nमाथपर दऽ मारलक। िनशान सटीक रहलै। सँ◌ाप अचेत भऽ कऽ पािनमे \nखिस पड़लै आ धारक संग बिह गेलै। भुखना िवजयी भावसँ चाĉ कात \nतकलक। ओकर वीरता देखैबला ओतए के छलै ?  88 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nिवनीत उĜपल \nजĠ म- 1978, आनंदपुरा, मधेपुरा। Ćारंिभक िशüासँ इंटर धिर मुंगेर िजला अंतगũत \nरणगŬव आ तारापुरमे। ितलकामŬझी भागलपुर, िवĂिवńालयसँ गिणतमे बी.एस.सी. \n(आनसũ)। गुĉ जĦभेĂर िवĂिवńालयसँ जनसंचारमे माİटर िडƇी। भारतीय िवńा भवन, \nनई िदĪलीसँ अंगरेजी पÿकािरतामे İनातकोþर िडĢलोमा। जािमया िमिĪलया इİलािमया, नई \nिदĪलीसँ जनसंचार आ रचनाĜमक लेखनमे İनातकोþर िडĢलोमा। नेĪसन मंडेला सŲटर \nफॉर पीस एंड कनिģलĎट िरजोĪयूशन, जािमया िमिलया इİलािमयाक पिहल बैचक छाÿ \nभs सिटũिफकेट ĆाĢत। भारतीय िवńा भवनक ĄŲच कोसũक छाÿ। आकाशवाणी \nभागलपुरसँ किवता पाठ, पिरचचŭ आिद Ćसािरत। देशक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे \nिविभž िवषयपर İवतंÿ लेखन। पÿकािरता कैिरयर- दैिनक भाİकर, इंदौर, रायपुर, \nिदĪली Ćेस, दैिनक िहंदुİतान, नई िदĪली, फरीदाबाद, अिकंचन भारत, आगरा, देशबंधु, \nिदĪली मे। एखन राįƏीय सहारा, नोएडा मे विरƠ उपसंपादक। \"हम पुछैत छी\" किवता \nसंƇह Ćकािशत। “ मोहनदास” ( िहĠदी उपĠयास, लेखक उदय Ćकाश)क मैिथलीमे \nअनुवाद। \n \nāी गुĈवै नम: \nगुĈƙũŌा, गुĈ िवũįणु, गुĈ दųवो महेĂर:। \nगुĈ साüात परम ƙŌ तİमै āी गुĈवै नम:। \nनेनासँ ई Įलोक माİटरजी लेल सुनैत रही। हमरो एहने माİटर साहब \nभेटल जे कहैत छलाह, खूब पढ़ू। पढ़िहक संग अपन जीवनमे सेहो \nईमानदार रहू। ईमानदार रहबै तँ शुĉमे िदĸत हएत, मुदा बादमे एकर गवũ \nमहसूस करब। समाजमे इĔजत भेटत। झूठ नै बाजू। अपन बातपर रहू। \nजुबानक पĸा रहू। संगे-संग भगवान रामक कथा सेहो बतौलिथन जे - िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 89 \nरघुकुल रीित सदा चिल आई, Ćाण जाय पर वचन न जाई- आ राजा \nहिरĀंƖक कथा सेहो Ďलासक बाद सुनाबैत रहए। \nएते सालसँ ई सभ गप सुनैत आ िपताकó ऐ मागũपर देखैत हमरोमे ई \nसभ गुण आिब गेल। ईमानदार रहलॱ तँ Ďलासमे फİटũ करैत रही। नीक \nİकूल-कॉलेजमे एिडिमशन सेहो भऽ गेल। पढ़ाइ खĜम केलाक बाद नीक सन \nनौकिरयो भेट गेल। गामसँ िदĪली आिब गेलॱ। िदĪली बला भऽ गेलॱ मुदा \nबेइमान नै भऽ सकलॱ, जकरा लेल िदĪली जानल जाइत अिछ। तइसँ \nिदĪली लेल लोक कहैत अिछ, -िबनु िदल के अिछ िदĪली। \nसंजोगसँ माİटर लड़कीसँ िब आह भेल। गाममे रही। सोचिह लागलॱ, \nकी करी, किनयाकó नौकरी कराबी िक नै। एक िदन मचानपर गामक लोक \nलग बैसल रही। तखने इलाकामे Ćिति◌ơत ५५ सालक माİटरजी शंकरदेव \nएलाह। गप-ठहाĸाक बीच किनयūक नौकरीक गप आएल। ओ सलाह \nदेलिखन, एँ यौ, किनयाकó िकए नौकरी छोड़ाएब? देखैत नै िछऐ मुिखयाक \nपुतोहुकó। ओ कहū किहयो İकूल जाइत छै। मुिखया अĢपन पुतोहुक बदलामे \nएकटा मौगीकó रािख देने छै। ओ गरीब अिछ। ओकरा मुिखया दू हजार \nटका दैत अिछ। ऐ कलयुगमे िकयो एकरा देखिनयार अिछ? ईमानदारीक \nजमाना नै अिछ आब। एकरासँ ओइ गरीबक कĪयाण भऽ जाइत अिछ आ \nकाजो भऽ जाइत अिछ। अहूँ िकए नै ओिहना कोनो गरीबक कĪयाण कऽ दै \nछी? \nई गप सुिन कऽ लागल जेना हमरा सॱसे देह कािठ मािड़ देलक। हमरा \nअपना माİटरजीक कहल आ िपताक आचार-िवचार आँिख क आगू घूरय \nलागल।  90 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nडॉ. धनाकर ठाकुर \nहमरा एकर एक बायोडाटा चाही \nयńिप बौआ झा ĭयİत छलिथ ओ िनणũय लेने छलिथ जे आइ ओ \nĆोफेसर Ćसादक डेरा तिकये कऽ रहता। ओहुना सािर शारदा कहने छलिथन \nजे हुनक सखी उमा, जे गोĪड मेडिलİट छलिख न िपताक िवषय भौितकीमे, \nसे ने तँ नौकरी केिĪखĠह ने िबयाहे। बौआ झा हर साल रेिडयो İटेशन िदस \nहुनक पूणũ डेरा ताकैले जािथ मुदा हड़बड़ीमे वापस पटना चली जाइ छला। \nअहू साल गेला मुदा कोनो थाह पता नै। ओ एक उमेरगर लोक लग \nगेलाह जे सड़क कात ठाढ़ छलाह। \n\"यौ, अहū Ćोफेसर Ćसादक डेरा बताएब?\" \n\"कोन Ćसाद, एतए तँ तीन- तीन Ćसाद छिथ- गिणतबला, दबाइबला की \nिकताबबला?\"  \n\"अहūकó की कहू , ओ तँ पैघ िवŅान छलिथ िजनक िकताब हमर िपताजी \nछपैत छलिख न।\" \n\"तँ अहūक िपताजी छापाखाना बला।\" \n\"सएह बुझू।\" \n\"देखू, एक भलमानुष िकताबबला Ćसादक खोजमे िकयो िकयो Ćोफेसर \nअबैत रहैत अिछ- बड़का-बड़का Ćोफेसर।\" \n\"हँ यौ वएह, हुनके तँ हम तकैत छी।\" \n\"अहū चिल जाउ, ओही बड़का पोखरी कात जतए कोणपर एक मकान \nहोएत।\" \nबौआ झा परेशान, पोखिरक हर कोनपर मकान। \nमुदा आइ ओ तािकये कऽ रहताह। \nफेर एक आदमी-   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 91 \nमकान नै ģलैट कहने हएत- \nचिल जाउ सीधा एक िकलोमीटर। ओतएसँ दिहनामे एक ģलैटमे एक \nबूढ़ Ćोफेसर जĉर अिछ, जकर एक िबनु िब आहल बेटी छै, सेवा करै छै \nमाए बापक, बेटा पुतोहु अमेिरकामे।\" \nबौआ झा जा कऽ िनचला ģलैटक घंटी बजेलाह। एक मिहला \nिनकललीह जे हुनका सािर जकū बुझेलीह। \n\"केकरासँ भóट करक अिछ?\" \n\"तोहर िपताजीसँ।\" \n\"अहūक की नाओं?\" \n\"नै बताएब- हुनके बताएब।\" \n\"बताउ ने, हमहूँ पी एच डी छी। \" \n\"से जĉर हएब, पैघ Ćोफेसरक बेटी। \" \n\"अहūक की नाओं?\" \nताबत हुनक माए िनकललीह- \n\"देखू मū, ई अपन नामो नै बतबैत छिथ आ तुम-ताम करैत छिथ। \" \n\"जĉर िकयो लगके छथुĠह। \" \n\"बताउ अपन पिरचय?\"  \n\"Ćोफेसरिहकó बतेबिĠह।\" \n\"की बात- की होइत अिछ?\" Ćोफेसर िनकललाह।  \n\" अहū के?\" \n\"िचĠहू\" \n\"नै िचĠहलॱ।\" \n\"िचĠहू, हम वएह जे १० बरख पिहने तक हर साल रेिडयो İटेशनबला \nडेरा अबैत छलॱ, सालमे एकबेर।\" \n\"हम बूढ़ भेलॱ, माफ कĉ नै िचĠहलॱ।\" \n\"मुदा हम नै बताएब, नै िचĠहब तँ हम एिहना चिल जाएब।\" \n\"बोली तँ सुनल लागैत अिछ.. .. ओ अहū झाजीक बेटा।\"  \n\"हँ।\" \nउमाक माइ सेहो िचĠहलिन: \n\"झाजीक बेटा, तूँ, तोहर िपताक उपकार हम सभ नै िबसरबौ, ...तोरा \nनै िचĠहिलऔ।\"  92 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n\"कोन उपकार, ओ तँ किहयो िकछु नै कहलाह.. हुनक मरनो आब १२ \nसाल भेल।\" \nĆोफेसर- “ओ बाजएबला नै छलाह िकछु।\" \nउमाक मū- \" जखन Ćसादजी इंĐलŵड छलाह, हमरा सभकó िकयो \nदेखिनहार नै, िचŇी देिलयिन तँ ओ झाजीकó िलखलिन आ झाजी आिब कऽ \nचालीस हजार ĉपया दऽ गेलाह आ हमरा कहलाह जे हुनको नै कहबिĠह, ई \nĉपया हुनक िकताबक रोयाĪटीमे धीरे-धीरे चुिक जेतैक वा फेर ओ दोसरो \nिकताब िल ख देताह। \nĆोफेसर- \"जॱ आ◌ेइमे हमरा आर देबाक हो तँ कहू, हम अपन बता कऽ \nिलखबैक वा पŲसन िसĎİथ पे िरिवजन भेलापर पठबा देब।\"  \nबौआ झा- \"नै यौ, हमरा तँ बाबूजी िकछु नै कहलाह किहयो। अहū तँ \nिवŅान छी, हमर िपता तँ अनेक समŬगकó लेखक बनबा देलिथ िलखबा \nिलखबाकऽ। हुनके नाओंपर तँ हमहूँ सभ िजबैत छी। हम तँ अहūक दशũन \nलेल आएल छलॱ, ओना उमा जँ अहūक पोथीकó िरवाइज कऽ देती तँ फेर \nहम छािप देब आ ओहो चलैत रहत।  \nआ एक कातमे जा कऽ उमाक मūकó कहलिख न - \" हमरा एकर एक \nबायोडाटा चाही\"। \n\"िकएक?  \n\"नै बताएब\" \nबूिझ गेलॱ। \nउमा ऐ बीच घसिक गेल, जĪदी दोसर कमरामे अपन कएल शीऊिथकó \nशीसामे देखैत आ सोचैत- हमर वृŀ माता-िपताकó के देखतिĠह, जइ लेल हम \nलŞमीक कहलो उþर लेĎचररिशप छोिड देलॱ?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 93 \n \nआशीष अनिचĠहार \nमैिथलीक पिहल बहरयुĎत गजल संƇह “अनिचĠहार आखर” Ćकािशत। \n \nनकũ \n\"हे रौ, खा ले पूरा। ऐंठ नै छोड़।\" \n\" ऊँ...ऊँह......नै आब नै खाएल हेतौ हमरासँ। पेट भिर गेलै। \" \n\" हे देखही, ऊपरसँ भगवान देखै छथिĠह जे लोक जतेक बेर ऐंठ फेकै \nछै तकरा नकũमे जाए पड़ै छै आ ओइठū ओकरा ओतेक िदन भूखल रहए पड़ै \nछै। \" \n\" नै हमरा भूख नै छौ ।\" \nआ माए ओही छीपीमे अपनो िहİसा लऽ खाए लागैए। बĒचा तव जबान \nभेलै, िहİसक वएह मुदा बहžा दोसर------ \n\" छोड़ भगवान-तगवानकó। ओ कोनो देखै छै। सभ झुŇे छै ।\" \nआ िपĔजा भरल पेटसँ आधे थारी खा उिठ जाइत अिछ। कालƅमे \nजबान बूढ़ भेल। बेटा-पुतहु बाहरे। खाली अपने आ बुिढ़या घरपर। जिहया \nबुिढ़या बेमार पड़ै तिहया उपासे सन लागै। ओना किहओ काल देआद सभ \nसेवा कऽ दै मुदा ओहो सभ तेरहे -बाइस। \nआ उपासे सन एकटा सūझमे बूढ़ाकó पड़ोिसया घरसँ सुनाइ पड़लिĠह \"हे \nदेखहॴ। उपरसँ भगवान देखै छिथĠह जे लोक जतेक बेर ऐंठ फेकै छै \nतकरा नकũमे जाए पड़ैत छै आ ओइठū ओकरा ओतेक िदन भूखल रहए पड़ैत \nछै। \" \nआ की ई सुिनते बुढ़बाक रॲआ ठाढ़ भऽ गेलै। मोन पिड़ गेलै ओकरा  94 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nअपन माएक गĢप। ठीक इएह तँ कहै छलै। आ िसहरैत-िसहरैत बूढ़ा अपन \nवतũमानमे आिब गेलाह आ िहसाब लगाबए लगलाह जे ओ कते िदन कतेक \nबेर ऐंठ छोड़ने छिथ। \n \nिनशान \nहाथमे माइक, गरामे फूलक माला, आँिखमे तेज, वाणीमे जोश। नेता जी \nमंच पर ठाढ़ भए कए धूआँधार भाषण दए रहल छलाह---- \nखाली एकबेर हमरा िजतएबाक कƠ कĈ, हम समİत जनताक कƠ \nकó अपन कƠ बुझब। ƚƠाचारकó मेटा देबै। गुंडा-लफंगाक नामो-िनशान \nखĜम कए देबैक------- \nऐ अंितम आĂासन कó खĜम होइतिह āोतामे सँ िक यो िचिचआ उठल----\n--- \nनेता जी जखन अहū गुंडा-लफंगाक नामो-िनशान मेटा देबैक तँ अहūक \nिनशान कतए रहत। \nआ नेता जी गĢप कó जािन-बूिझ अनठा कए मंचसँ उतिर िवदा भए \nगेलाह। \n \nलŞमी \nपिरछन--- भगवती गीत--- हास-पिरहासक गीत। बĒचा सभ अनेरो औना \nरहल छल। दरवĔजापर धमगĔजर मचल। तुमुल हास-ğविन। नाना Ćकारक \nगĢप-सरĸा। वरक बाप कĠयाक बापसँ कहलिथĠह--- \" आह बूिझ िलअ \nसमिध जे हमरा घरमे लŞमी देलहुँ अहū-- । कĠयाक बाप कहलिखĠह \" हँ \nसे तँ ठीके\" आ किहते आँिख झुिक गेलिĠह आ मोने-मोन बजलिथ--\"एखन तँ \nलाखक-लाख टका संगमे अनलीहए ने, लŞमी तँ बुझेबे करतीह। जखन \nखĜम भए जाएत तखन इएह लŞमी कुलĒछनी बिन जाएत।\" \n(मुžा जीकó समिपũत)  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 95 \nअंतर \nिकछु बखũक पछाित मैिरज सेरेमनीक शुभ अधũिनशाभाग राितमे बर अपन \nकिनयūसँ पुछलिखĠह----- कहू तँ हमर सासुर आ अहūक सासुरमे की अंतर \nभेटल ? \nकिनयū औंघाएल मुदा चोटाएल İवरे कहलिखĠह-- \"इएह जे अहū अपन \nसासुरमे मािलक रहैत छी आ हम अपन सासुरमे बिहिकरनी।\" \n(मुžा जीकó समिपũत)  96 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nसतीश चĠƖ झा \nनोकरी \nिपताक आकिİमक िनधन रमेशक मोनमे एकटा नव आशाक िकरण जगा \nरहल छलै। दुखी तँ छल मुदा भिवįयक आशामे एकटा पूणũताक सेहो अनुभव \nभऽ रहल छलै। एकटा बेरोजगार ĭयिĎत थािक हािर कऽ बैसल िपताक \nनौकरीपर पूणũतः आिāत छल मुदा भगवानक इĒछा, िपता सरकारी नोकरीमे \nरिहते Ćİथान केलिन आ रमेशकó अनुकंपापर नोकरी भेट गेलिन। हुनका \nबैसलमे सरकारी नोकरीक तगमा भेट गेलिन। दू बेकती अपने एकटा नेžा \nएकटा छोट भाय आ एकटा बिह न संगिह समैसँ पिहने बृŀ होइत हुनक \nमाता। माएक भीजल आँिखमे िकछु संतोषक आभा Ćवेश कएलक। पिरवार \nचलब आब फेर किठन नै रहत। िपताक बदला Ĕयेơ पुÿ अपन कतũĭयक \nपिरवहन अवĮय करताह तकर पूणũ िवĂास। मुदा आठ दस मास िबितते \nपिरवारक संपूणũ िचÿ अİपƠ होमय लागल। जीवनक समटल गितमे \nĭयवधानक बसात Ćवेश करए लागल। घर खचũ, छोट बेटाक पढ़बाक खचũ, \nदोकान दौरीक खगता सभटा अपूणũ रहय लागल। üिणक आएल हषũमे एकटा \nफेर ĭयवधान। \nएकिदन माएक सहनशिĎत टूिट गेलिन तँ रमेश के कहलिथ, बौआ एना \nिकअए भऽ रहल अिछ, बाबू जाधिर छला सबहक आवĮयकता पुरौलिथ मुदा \nअहū नोकरी किरतो सभटा पाइ कौड़ी की करै छी से िकछु नै बूिझ पबै \nछी। माए! तँ◌ू की बुझिबही! आब पिहलका समए नै छै। पाइ कौड़ीक कोनो \nमोल नै छै। झण दऽ खचũ भऽ जाइ छै। ओना तोरो लग तँ बाबूक \nभिवįयिनिध आ एल. आइ. सी. आिदक पाइ तँ छौहे, िकए नै खचũ करै छैँह। \nतँ◌ू की करबŵ पाइ लऽ कऽ। बहीनक िब आह तँ जेना जे हेतै से हेबे करतै। \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 97 \nमाए तँ सþे नै बूिझ सकलीह। साले भिरमे केना एतेक पिरवतũन भऽ \nगेलै। नै जािन समैक दोष छै अथवा संसारक, देखा देखी बिन रहल नव \nपरंपरा जइमे पुÿ अपन पिरवारक ĉपमे माÿ अपन पėी आ बĒचाकó बुझैत \nछिथ। \nनै जािन लोक पुÿक अिभलाषामे अतेक िकअए िवचिलत रहैत अिछ। \nसोचैत सोचैत अपन पितक फोटोक समü ठाढ़ भऽ ओ अपन बीतल समैकó \nताकय लगली ।  98 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nशारदानगर \nदुगŭ पूजाक नाटकक दू दृĮयक बीच नतũकीक नाच। \n“शारदानगरक ढोढ़ūइ दस टाका तहे-तहे िदलसँ दइ छिथ”- नतũकी \nĈखसाना बजै छिथ। \n“बनारसक छै रौ।” \n“धुर, मुजģफरपुरसँ लऽ अनै छै आ झुŇो बनारसक..”। \n“हौ मुदा ई शारदानगर कोन गाम छै”। \n“बुझलही नै। पņी टोलक जे पाइबला सभ रहै, से सड़कक आ◌ेइपार \nटोल बना लेलकै आ लŞमीपुर नाओं रािख लेलकै, जे पņी टोलक हम सभ \nनै छी। लŞमी आ सरİवतीक झगड़ा बुझल नै छौह। से भगवानक झगड़ाकó \nसोझū अनने अिछ। पņी टोल गाम गिरबहा सबहक अिछ, सभटा अिछ \nमिहसबार सभ। मुदा भगवानक झगड़ामे गामक नाओं सरİवतीक नाओंपर \nशारदानगर रािख लै गेल अिछ।” \n“चल नतũकीकó तँ अही बहžे पाइ दइ जाइ छै”।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 99 \n \nभवनाथ झा  \nऊँचका डीह \nराम बाबूक पुरखा बड कलामी रहिथन। नदी कातक वास रहिन तó खूब \nऊँच कऽ डीह भरने रहिथ। ततेक मūिट देल गेल रहै जे पूबमे पोखिर आ \nदिĒछनमे डबरा खुना गेल रहिन। ओही डीहपर चौसार घर, खिरहान, बाड़ी, \nझाडी सभटा ले जगह रहए। \nपĈकū साल बािढ आएल रहए तँ चूड़ा आ चीनीक पैकेट हवाइ जहाजसँ \nखसाओल गेल। िहनका अपन डीहपर खूब फिब गेल रहए, जावत आन \nिक यो पािनमे हेलैत िहनकर डीहपर आएल ताधिर इĒछाभिर कोठीमे ढािर नेने \nरहिथ। आ मनिह मन अपन पुरखाकó Ćणाम कएने रहिथ। \nऐबेर सेहो बािढ आएल। मुदा ऐबेर राहत-सामƇी नावसँ घरे घरे बँटबाक \nĭयवİथा भेल रहए। रामबाबू बािढसँ Ćभािवत नै रहिथ तó िहनका िक यो \nिकएक देतिन! \nरामबाबू मसोिस कऽ रिह गेलाह। हरलिन ने फुरलिन पुरखाकó उकटैत \nअपनिह ऊँचका डीहपर बनल घरकó डेङबए लगलाह। \n  100 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nहेराफेरी \nदुगŭपूजाक तैयारी दुनू गाममे चिल रहल छल। खूब चंदा भेल रहए तó \nसबहक इĒछा छलिन जे हमर गामक पूजा बेसी नीक हुअए। पिहल चचŭ \nउठल जे ऐबेर अपन गामक जे पंिडतजी छिथ हुनका बदलल जाए। आ जँ \nहुनका गामक पंिडतजी आिब जैतिथ तँ बड नीक होइतए। अपन पंिडतजी तँ \nबकलेल छिथ! \nदुनू गामक दुगŭपूजा सिमितमे एके चचŭ छल। दुनू िदससँ लोक सभ \nपंिडतजीकó पोŎबै ले आबए-जाए लगलाह। दुनू गामक पंिडतजी मिसयौते \nरहिथ तँए बेसी िदĸत नै भेलिन। एक दोसराक घरमे पहुनाइ करैत पूजामे \nलागल रहलाह मुदा ओते िदन हुनका दुनूक अपन-अपन गोसाउिन सीरपर दीप \nनै जरलिन!!  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 101 \n \nनबोनारायण िमā \nजĠ म १९५५, िपता-āी गोिवĠद िमā, माता- āीमित अढ़ूला देवी। गाम- कुशमौल, \nपो.नागदह-बलाइन, भाया-अरेड़हाट, िजला-मधुबनी। मैिथली रंगमंचसँ \" कोिकल मंच\" \nसंİथाक माğयमसँ सĦबŀ। \n \nघमंडक फल \nबƖीबाबूकó कािबलक बड़ दाबा छलिन। चािर भैयारी मूखũक बीच एकमाÿ \nपढ़ल िलखल रहबाक कारणे पिरवारमे वचũİव भेनाइ İवाभािवके आ ऐ \nवचũİवक Ćितफल जे आāम साझी नै रिह सकल। पैतृक सĦपिþक \nअितिरĎतो िकछु जमीन अिजũत केने छलाह। सरकारी नौकरीमे रहबाक \nकारणे आमदनीक ćोत बिढ़यū छलिन तँए शानसँ कहिथĠह जे गाममे हमरासँ \nपैघ के अिछ? \nखचŸक नाओंपर एकमाÿ कĠयादान छलिन जे सİतेमे सुतिर गेलिन। \nतीनटा बालकमे दूटा छोट-छीन, एकमाÿ Ĕयेơ बालक कौलेजमे पढ़ैत \nछलिन। समाजमे बƖी बाबूक घमंडक चचŭ जोर पकड़ने छल कारण जे \nसाधारणो बातमे लोककó किह दैत छलिख न जे तोरा हम गामसँ उजािड़ \nदेबह। गामक लोक अवसरक Ćतीüामे छल। आमक गाछ लेल अपना \nपटीदारीमे झगड़ा बढ़लै आ लोक दुनूकó पीठ ठोिक कऽ केस मोकदमामे \nफँसौलक। बƖीबाबूसँ लोककó बदला लेबाक ऐ सँ नीक आर कोन अवसर \nभेिटतै? गाममे बƖीबाबूकó एकहुटा गवाही नै भेटलिन तँए िसिवल कोटũसँ \nहाइकोटũ धिर केस हािरते गेलाह। केस मोकदमामे फँिस गेलाक कारणे \nआिथũक िİथित जजũर भऽ गेलिन। अनका गामसँ उजारैत-उजारैत अपनिह \nउजरबाक बाट धऽ लेलिन आ मुँहमे İवतः लगाम लािग गेलिन।  102 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nराम िव लास साहु \nरथक चĸा उलिट चलै बाट (हाइकू-टनका आ पń संƇह) Ćकािशत। \n \nपिर āमक भीख \nसोमना बोिन हार अपन पिर āमसँ पिर वारक भरण-पोषण करैत छल। सभ \nिद न अपन मजदूिर क बोिन सँ खाइत-पीबैत िज नगी िब तबैत छल। सोमना जेतबे \nपिर āमी ओतबे इमानदार सेहो छल। सोमनाकó जइ िद न काज नै भेटैत छल, \nमाने बैसारी रिह जाइत छल, ओइ िद न िबना भोजने पėी आ बाल-बĒ चा \nपािन पीब  अपन टुटली मरैयामे सुित रहै छल। एक िद न एिह ना भेल राित मे सभ \nपरानी पाि◌ न पीब  सुि◌ त रहल। भोर भेलापर काज खोजलक मुदा कोनो काज \nनै भेटलै। सोमना भुखक मारल थाि◌ क कऽ दलानपर बैसल छल। पėी आ \nबĒ चाकó भूखसँ पेट-पीठ एक भऽ गेल रहै। सोमना सभ परानी आँिख सँ नोर \nबहबैत भगवानसँ याचना करैत कहलक- “हम एþे गरीब छी मुदा काजो नै \nभेटैत अिछ जे परानो बचत। आब हम सभ भूखे Ćाण ित यािग देब। ”  \nसोमना माथपर हाथ रखने बैसल छल। तखने एकटा हŇा-कŇा िभ खारी \nआिब कऽ भीख मँगलक। सोमनाकó भीख देबाले िक छु बँचल नै छल। \nसोमना कहलक- “भीख तँ हम नै दऽ सकै छी, हम दऽ सकै छी पिर āम। ”  \nिभ खारी मने-मन सोचमे डूिम गेल, ओ सोचलक जे हम शरीरसँ ठीक छी \nतँ िक एक ने हमहूँ पिर āम करब तँ िभखारीक जीवनसँ छुटकारा पािब जाएब। \nिभ खारी खुश भऽ बाजल- “ आब हमहूँ भीख नै मūगब, अहūक वचन \nसुिन हमरो लागल जे आिख र पिर āमसँ तँ धन भऽ सकैत अिछ । बेकार हम \nभीखक फेर मे पड़ल छी। आब हम पिर āमेसँ अपन पेट भरब। ”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 103 \n \nमुĠ नी कामत \nहमर संİ कार \nआंगनमे बैस िब ņू कखैनसँ ने चाĉ भर चौकžा भऽ सभ घरकó \nिनङहारैत छलाह। पता नै कतैक सवालसँ अपन माथकó ओझरौने छला। ओ \nसिद खन सोचै छला- िक ए होइत िभनसर घरमे बगड़ा फुदकए लगैत अिछ । \nआिख र ओकर Ćाण हमरे घरमे िक ए लटकल रहैत अिछ । िक ए नै ओहो \nआन िच ड़ै जकū गाछ-िब रीछपर रहैत अिछ ? \nएक िद न बाबासँ िब ņू पुछलक- “ बगड़ाकó हमरा सभसँ ि◌कएक नै डर \nहोइत छै? हम तँ ओकरा कखनो नोकसान पहुँचा सकै छी। ” \nबाबा िब ņूक बात सुि◌ न मुİ कुराइत बजलाह  “बौआ, हमर ऊँच संİ कारक \nपहचान यएह बगड़ा छी, जे नीकसँ बुझैत अिछ जे हमर संİ कार एकरा \nनोकसान नै पहुँचा सकैत अिछ । िम िथ लाक समपũणक िख İ सा िव Ă भिर मे \nपसरल अिछ । जिह ना बĒ चाकó जकरासँ दुलार भेटैत अिछ ओ ओकरे अपना \nबुझए लगैत अिछ । एिह ना ई बगड़ा िम िथ लाक घर-घरमे दुलार पबैत अपन \nघर बसबैत अिछ ।” \n \nकरैलाक मीठ गुण \nसासु-पुतोहुक नाता तँ खटगर-मीठगर होइत अिछ । रगड़-झगड़क बीच \nिपसाइत ई संबंध हमरा समाजमे एक Ćित िį ठ त ऊँचाइ पबैत अिछ । ऐ \nटकराउक मुď य कारण ई होइत अिछ ने सासु पुतोहुकó बेटी जकū दुलार \nकरैत अिछ आ ने पुतोहु सासुकó माए जकū सĦ मान। \nिĆ यŬसी बी.ए. पास नव िव चारक मिह ला अिछ । जे सासुरमे पएर रखैत  104 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nसासु-पुतोहुक ऊँच-िन चक दीवारकó खदेर देलक। ओकरा नैहरसँ ई बात \nमनमे गिड़ गेल छल जे सासु माने हुनकर माए, कहैक मतलब ई जे ओकरा \nनजिर मे सासु आ सतौत माए दुनू एĎ के िस Ď काक दू परत छी। ऐ  सँ \nिĆ यŬसी सोचलक जे सासुर जाइत ई बुिढ़ या अपन सासुिग री करैत ऐ  सँ \nपिह ले हम एकर लगाम तनने रहब। तखने हमरा ई सासुर बसए देित ।  \nकोहबरसँ िन कलैत िĆ यŬसी डūरमे ऑंचरक खुट खॲसैत तइपर दुनू हाथ \nधऽ सासुकó कहलक- “ सुिन लौथु हम जेना नैहर रहैत छलॱ तिह ना रहबिन , \nहम सासुरक जहलमे नै खटबिन , मंजूर छिĠ ह तँ कहौथ नै तँ हमरा दुनू \nपरानीकó अखने अलग कए दौथु।” घोघ तरसँ बािज उठल किन यūक ई बोली \nसुिन सासु ित लिम ला गेली। मुदा मयŭदाक सĦ मान आ कुटुमक ď याल करैत \nबजली- “ आब ई राज-पाट अहॴक छी। एकरा अहū जेना राखी, आइसँ ऐ \nपिर वारक मान-सĦ मान हम अहūकó सॱपैत छी। ” \nिĆ यŬसी अपन ĭ यवहारसँ सासुरक लोककó नाकोदम कए देलक। जएह \nगरम िम जाज नैहरमे छल सएह तेवर सासुरोमे काइम करैत ओ उिध याइ \nछेलीह। ने भŵसुरक लेहाज आने ससुरक इĔ जत, ओकरा लेल सभ ओकर \nिद अर जकū छल। घरबलाकó तँ गणेशीए बुझैत छिल । ओ अपना आगū \nसभकó हीन बूिझ हँिस दैत छिल । एकर ऐ ĭ यवहारकó ला◌ेक ओकर मित छीĠ नू \nबुि◌ झ चुप रिह जाइ छल। कोइ ओकरासँ मतलब नै रखैत छल। ओकर \nघरबला सेहो ओकरासँ हिर दम ĉझाइल-ĉझाइल रहैत छल। \nिक छु मासक बाद िĆ यŬसीकó अपन ĭ यवहार आ पिर वारमे अपन िİ थ ित क \nनीक जकū ýान भऽ गेलै, ओ बूिझ गेिल जे लड़कीकó हरदम बेटीए नै पुतोहुओ \nबिन कऽ रहबाक चाही। एगो नीक मनुखक िन मŭण बदलैत पिर िİ थ ित आ समऐ \nकरैत अिछ । अगर नदीमे बािढ़ नै आबै तँ तलाबक पािन समुƖक गहराइकó \nकेना जािन सकैत अिछ । तिह ना बेटीकó उछलैत पएरमे मान-मयŭदा, पिर वार, \nसमाज आ देशक दािय Ĝ वक बेड़ी बािĠ ह ओकरा अपन कतũĭ यक ýान कराओल \nजाइत अिछ ।  \nसासु बेटीसँ बनल पुतोहुकó फूलक पगरी सॱपैत अिछ । जइ मे ओ अपन \nई काज कुमहार जकū करैत अिछ । जेना कुमहार मािट क बतũनकó पीट-पीट \nआ भŇीमे पका कऽ दुिन यū योग बनबैत अिछ । ओिह ना सासु कखनो िमठगर \nतँ कखनो िततगर बोलीसँ मĎ खनसँ पालल बेटीकó दुिन यūक अनुĉप बना कऽ \nओकर ĭ यिĎ त Ĝ वक िन मŭण करैत अिछ ।   िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 105 \n \nडॉ. शंभु कुमार िसंह \nजĠम: १८ अĆैल १९६५ सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशüा, गामिहसँ। आइ.ए., बी.ए. ( मैिथली सĦमान), एम.ए. मैिथली ( İवणũपदक ĆाĢत) \nितलका मūझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [ िबहार पाÿता परीüा \n(NET क समतुĪय) ĭयाďयाता हेतु उþीणũ, १९९५] “ मैिथली नाटकक सामािजक \nिववþũन” िवषय पर पी.एच.डी. वषũ २००८, ितलका मū. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार \nसँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समय-समय \nपर Ćकािशत। वतũमानमे शैिüक सलाहकार ( मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय \nभारतीय भाषा संİथान, मैसूर-६ मे कायũरत। \n \nजेठ आ पूस \nजेठ \n१० हजार टका जमा केनाय रामदीनक लेल पहाड़ तोड़ऽ सन किठन \nकाज छलै मुदा ओ बेचारा कओ की सकै छल? जँ ओहो बुचकुन मūझी \nजकū अपन बेटीकó जनम लेतिहं खैनी चटा कए माइर िदतै तँ आर गĢप \nरिहतै। ओ तँ बड़ जतनसँ ओकरा पािल-पोिस पैघ केने रहए से आब ओकर \nिब आह करबाक लेल दहेज-दानवक ƅूर सपना तँ ओकरा पूरा करिह पड़तै। \nओहो धून केर पĸा लोक िनकलल, गामक बीचोबीच बनएबला नव सड़कक \nलेल ओ हथौड़ीसँ दनादन-दनादन पाथर तोिड़ िगņीक ढ़ेर लगौने जा रहल \nछल। ओ भिर िदनमे तीन-चािर बेर अपन धोतीक गŲठसँ टका िनकालए आ \nगनए— एक, दू, तीन.....। बस कोनो तरहó ३x१५ केर एकटा आर ढेरी भऽ \nजाइक तखन तँ.....। लोग सभ कहै जे रामदीन पागल भऽ गेल छै,  106 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nतखनिह तँ जेठक एहेन दुपहिरमे ओ अपना-आपकó जरा रहल अिछ! मुदा \nरामदीन ककरहुँ बातक कोनो जबाब नै दै, बस मोने मोन कहै— ‘औ लोकिन! \nऐ समाजमे िजनका िकनकहुँ हमरा सन कुमािर कĠया छिĠ ह ितनकासँ \nपुछऔĠह जे बेटीक िब आहक लेल जेठक ई दूपहिर केहन शीतलता दैत \nछैक?’ \nपूस \nहौ दैब, हौ दैब! एकटा बाछीक कारणó ओ सभ हमरा बेटीक हĜया कऽ \nदेलक। रामदीनक घरवाली जोर-जोरसँ अपन छाती पीटैत छली। बगलमे \nठाढ़ रामदीनक १० बखũक बेटा हĸा-बĸा भऽ कए ठाढ़ छल। अपन \nबिहनक हĜयारा सभकó सबक िसखेबाक लेल पूसक ओइ सदũ राितमे ओकर \nखून खौलैत रहै। \n \nसौदागर \nसभिदन सūझकó ओ अपन िदनभिरक कमाइ केर िहसाब-िकताब करै छल \nआ भोजन-भातक पĀात् जखन ओ अपन ओछाओनपर जाइत छल तँ एकबेर \nई अवĮये सोचैत छल जे ओकर ई धĠधा अनैितक छै, मुदा सभिदन ऐ \nĆķक जवाबो ओकरा एĸिह रंगक भेटै— पाइ कमेबाक लेल सभ िकछु उिचत \nअिछ। ने जािन ओकरा सन Ćितभावान ओ मेधावी लोक एहेन धĠधामे केना \nआिब गेल? ओ सुžर-सुžर युवती लोकिनकó टकाक लोभ देखा फँसबैत छल \nआ शहरक नामी-िगरामी होटलक मालदार Ƈाहक धिर पहुँचबैत छल। सबहक \nलेन-देन केलाक पĀात् ओकर जे कमीशन बनै ओ रािश लगभग ३,००० सँ \n३,५०० धिर Ćितिदन भऽ जाइ छलै। संüेपमे ओकर मिहनवारी आमदनी \nलगभग १ लाखक लगधक पहुँच जाइ छलै जकर उदाहरणॲ ओ Ćİतुत केने \nछल। पिछले साल ओ अपन एकलौती बिहनकó, अपन शहरसँ बहुत दूर \nएकटा महानगरक Ćितिơत इंजीिनयिरंग कॉलेजमे जथगर डोनेशन दऽ कए \nनाओं िलखवा देने छलैक। \nआइ साल भिरक पĀात् ओ अपन बिहनसँ भóट करबाक लेल ओइ शहर \nपहुँचल छल। अपना-आपकó ओ एकटा िबजनेसमैन बुझैत छल से अहु शहरमे  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 107 \nअपन धĠधाक संभावना ताकबाक हेतु ओ िनकिल पड़ल। बेस छानबीन \nकेलाक उपराĠत ओकरा ऐ शहरक एकटा उĒचİतरीय वेĮयालय केर पता \nलागलै। सौदा तए करबाक ƅममे ओकरा ओतुका दलालसँ कहासुनी भऽ \nगेलै। दलाल कहैत रहै— औ जी! अहūकó अपन देहक लेल एकटा देह सएह \nचाही ने! तखन फेर ओकर चेहरा आ बोलीसँ अहūकó कोन मतलब? जँ मंजूर \nहुअए तँ.....। \nओ एक-एक कऽ कए सबहक गदराओल देहक तजबीज करैत छल। \nआ◌ेइमे सँ एकटा देहपर ओकर नजिर ठहिरए नै रहल छलैक.....ओ इशारा \nकेलक.....हे ई.....। \nयुवतीक चेहरापर नकाब रहै। एतबो धिर İपƠे छल जे ओ सेहो अपना \nसमüक लोककó नै देिख सकैत छली आ मुँह तँ िकओ खोिलए नै सकैत \nछल। कहबाक ताĜपयũ जे दुनूक बीच केवल İपशũक एहसास हेबाक रहै। \n.....सी.....सी..... अलबþे ई आबाज दुनूक मूँहसँ एĸिह संग बहरेलै। दुनूक \nदेह आब िनिįƅय भऽ गेल रहै मुदा िदमागमे िबजुरी चमकैत रहै। दुनूकó एक \nदोसराक आबाज जानल-पिहचानल लागलै। अĠतŅũĠŅ एतेक बिढ़ गेलै जे ओ \nयुवती उनटा मुँहó ठाढ़ भऽ कए अपन नकाब उठा एनाक छūहमे अपन \nसौदागरक चेहरा देिखए लेलकै। üणिह भिरमे सौदागर सेहो अपन बिहनकó \nचीिĠह गेल। ने जािन दुनूमे सँ के अपना-आपकó पाथरक सदृश कठोर होइत \nअनुभव केलक! \n \nगरमी \n-बाबूजी, अहū हमरा कॉĠवेĠटमे िकए पढ़ा रहल छी? \n-िकएक तँ हमरा मुžाकó पिढ़-िल ख पैघ लोक बनबाक अिछ तँए । \n-मुदा सौĦया तँ कहै छली जे ई İकूल खाली पैघ बापक िधया-पुताक \nलेल छै? \n-नै बेटा, हुनका बातपर अहū िध यान नै िदअ, जँ एहेन रहतैक तँ \nअहūक नाओं फादर िलिखतिथ? बाजू! \n-अपन घरक सोझū उतरैत Ćतीक बाजलाह—बाबूजी, बाबूजी, आइ बहुत \nजोरक शीतलहरी छै, चलू घरिहमे आराम करब। एहेनमे सवािरयो तँ निहए  108 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nभेटत। \n-नै बेटा, अखन हाट-बजारक समए छै, दुइयो चािरटा सवारी तँ भेिटए \nजाएत, अहū घर जाउ। हम जँ काज नै करब तखन हमरा मुžा राजाक \nलेल िकताब-कॉपी ओ महग Ƒेस सभ केना आओत? आ हमरा जाड़ लिगतो \nकहū अिछ? हम जखन उचिक-उचिक कए िरĎसा चलबै छी तखन अपनिह \nदेहमे गरमी आिब जाइत अिछ। \n-अहū फूिस बािज रहल छी बाबूजी, उचिक-उचिक कए िरĎसा चलएलासँ \nगरमी नै अबैत छै, घूस लेलासँ गरमी अबै छै। आइ भोरमे सौĦयाक माए \nसेहो बी.डी.ओ. अंकलकó ऑिफस जेबासँ मना केने छली मुदा ओ कहलिन जे \nआइ पĒचीसटा लोककó इंिदरा आवासक पाइ भेटबाक छै, सभसँ हमरा ५०० \nसय टकाक दरसँ घूस भेटएबला अिछ, तखन ने मुŇी गरम रहत? \nऐ बेर रामदीन िबनु िकछु बजनिह अपन िरĎसा आगू बढ़ा लेलिथ आ \nमोनिह मोन सोचय लगलाह— हँ बेटा, गरमीएक पिरभाषाकó बुझबाक लेल तँ \nहम अहūकó पढ़ा रहल छी।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 109 \n \nसंजय कुमार मंडल \nगाम- गोधनपुर, मधुबनी। \n \nअनƏेĠ ड घुसखा◌ेर \nपūच िम नटक भीतरे गामसँ लऽ कऽ बĦ बै िद Ī ली धिर समाचार पसिर गेल \nजे बड़ा बाबूकó घुसखोरीमे सी.आइ.डी. पकिड़ लेलकिन । सūझ-भोरक निढ़ या \nजकū गाममे जेĦ हर-तेĦ हर अवाज उठए लगल- \n“दुĮ मनीसँ फँसाओल गेलिन ।” \n“सी.आइ.डी. की कोनो हाड़-गोबर गीजैए जे िब नु देिख निह पकिड़ जहल \nपठा देलकिन ।” \n“सुनै छी जे एकटा मंÿीक भािग नक काजमे टाल-मटोल केलिख न, वएह \nधरा देलकिन ” \n“लाखक-लाख जे बेटीक ि◌ वआहमे खचũ केलिन से िक दरमहेक पाइ \nछलिन ।” \n“बेटाकó जे पūच लाख ĉपैया डोनेशन दऽ बंगलोरमे नाओं िल खौलिन से \nिक खेत बेच कऽ केलिन ।” \n“देखले िद न अिछ जे बाप िद न खाइ छलिन तँ राित ले झकै छलिन आ \nराित खाइ छलिन तँ िद नले झकै छलिन । तेकर बेटा गामक महाजन भऽ \nगेल?” \n“पसीनेक पाइ जकū सूिद कड़गड़ छिĠ ह।” \nऑंिफ समे गदिम शान हुअए लागल। \n“बड़ाबाबू बननिह िक हेतिन , बुइधो ने चाही। बुइध रिह गेलिन नवका िक रानी  110 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजकū आ बिन गेला बड़ाबाबू।” \n“िज नगी भिर तँ बाĠ ह-सड़कक नĎ शा पास करैत रहलाह आ लुिर भऽ \nजेतिन पाइ कमाइक।” \n“जखन कोट-कचहरीक चĎ कर लगौताह तखन ने ƏेĠ ड हेताह।” \n“मुदा जाबे सीख ताह-सीख ताह ताबे तँ िर टायरे कऽ जेताह। तीिन ये मास \nनोकरी बँचल छिĠ ह तइ बीच जहलोसँ िन कलताह िक नै ।” \n“जखन लूिड़ क काज छलिन तखन लूिड़ ये ने भेलिन आ जखन \nलूिड़ हेतिन तखन काजे ने रहतिन ।”  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 111 \n \nडॉ. िमिथलेश कुमारी िमāक \n \nदुइ गोट िव हिन कथा-लेिखकाक संİकृत िव हिन कथा संƇह “ लđवी”सँ \nमैिथली ĉपाĠतर: \n \nडॉ. योगानĠद झा \n \nवीरभोĐया वसुĠधरा \nदुभŭĐयसँ गृहİवामी देवदþक मृĜयु भऽ गेलिन। लगले हुनक दुनू पुÿ \nहुनक āाŀािदक कमũक बाद आपसी बūट-बखरा कऽ लेलिन। Ĕयेơ रमेश \nİवभावसँ िकसान छल। ओ अपन काजक ĭयवİथा İवयं संचािलत करए \nलागल। मुदा छोट पुÿ सुरेश परम आलसी छल। ओकर खेती-बाड़ी जन-\nमजूरपर आिāत रहए लगलै। तँए ओकर उपजा-बाड़ी अĜयĪप भऽ गेलै। \nƅमशः ओ अĜयĠत दिरƖ होइत चल गेल। एक िदन ओ अपन भाइसँ \nपुछलक- भाइजी यौ, हमर खेत सबहक उपजा-बाड़ी िकए कम होइत चल \nगेल? हमरासँ कोन ÿुिट भेल अिछ? हमहूँ तँ अहॴक संगे समयेपर रोपनी-\nपटौनी आिद करैत अएलॱ अिछ मुदा तैयो हमरा खेतमे पिहने जकū उपजा नै \nभऽ पािब रहल अिछ। आिखर कोन ढंगक दोष हमरासँ भऽ रहल अिछ? \nरमेश बाजल- सुरेश! तô िकछु करए नै चाहैत छó। तोहर खेती-बाड़ी  112 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nजने-मजूरपर िटकल छौ। ई जािनले जे जाधिर तô İवयं अपन खेतमे \nपिरāम नै करबó ताधिर पयŭĢत अž निहये उपजतौ। सनातनसँ ई नीितवाĎय \nĆचिलत छैक- “वीरभोĐया वसुĠधरा”। \n \nअित सवũÿ वजũयेत् \nकोनो दुघũटनामे महेशक अकालमृĜयु भऽ गेलिन। तखन हुनक युवती \nपėी माधुरी आ दुइ गोट छोट-छोट नेना अकİमात् अनाथ भऽ गेलिन। पर-\nपिरजन सभ हुनका सभकó सŬĜवना दऽ अपन-अपन काजमे लािग गेल। \nकेशव महेशक बालसंगी छल। ओ माधुरीक सहायताक हेतु कृतसंकिĪपत \nभेल। ओ सरकारी कायŭलयमे वरीय िलिपक छल। ओ अपन माइक संग \nमाधुरीयेक पड़ोसमे रहैत छल आ िनरािāता माधुरीक िध यान राखैत छल। ओ \nमाधुरीक हेतु बजार जाय खाń सामƇी कीिन कऽ अनैत छल आ ओकर \nआनो आवĮयकताक पूितũक हेतु किटबŀ रहैत छल। ओकर ऐ Ćकारक \nĆयासक कारणे माधुरी किहयो कƠक अनुभव नै कऽ सकल। केशवक माए \nसेहो माधुरीक िधया-पुता सबहक ताक-छेम कएल करिथ। ई सभ देिख कऽ \nलोकापवाद Ćचिलत होमऽ लगलै- “ ई सभ कोनो परोपकारक भावनासँ नै \nकएल जा रहल अिछ। माधुरीक युवावİथा ओ सौĠदयũ एकर मूल कारण \nअिछ। केशव माधुरीपर आकिषũत भऽ गेल अिछ आ ओकरासँ Ćेम करए \nलागल अिछ”। ऐ तरहक सĠदेहक दृिƠ सवũÿ ĭयापक होइत चल गेल। से \nसभ देिख केशवक माए बजलीह- बेटा, आइसँ माधुरीक घर जाएब बž कĉ। \nकहलो गेल अिछ- “अित सवũÿ वजũयेत्”। लोक िनरंकुश होइत अिछ।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 113 \n \nिम िथ लेश मंडल \nिव देशी बाबू \nअमेिर कासँ चलला िव देशी बाबू। बाटमे सोचैत रहिथ  िम िथ ला केहेन अिछ \nघुिम कऽ देिख ली। सþर-पचहþर सालक भऽ गेलॱ पाकल आम जकū छी, \nकखन छी कखन नै छी तेकर कोनो ठीन नै। मधुबनी पहुँचला तावतमे \nकिन यū फोन केलकिन “यौ हमर छोटकी बहीन मधुबनीयेमे रहैए। ” \nपता करैत हुनका घरपर पहुँचला। हुनकर सािर घरपर छिल मुदा साढ़ू \nनै। पिर चए दैत बैसला तखन साढ़ू दऽ साि◌ रकó पुछलिख न- “ साढ़ू कतए \nगेलाहó। ”  \nचाह हाथमे दैत सािर बजिल “ तावे अहū चाह पीबू, हम बजौने अबै \nिछ यिन ।”  \nतखने पैखाना तरफसँ साढ़ू अिब ते छलाह पėीकó देिख पुछलिख न- “ की \nबात? ” \n“बड़का पाहुन ऐलाहó चलू। ”  \n“घरेपर तँ जाइ छी। तावे अहū बहĉ, अबै छी। ” \nघरपर ऐला साढ़ूमे साढ़ू कुशल-छेम भेल। हाथ महक लोटा देिख बड़का \nसाढ़ू कहलकिन “पिह ने लोटा मिट या िल अ। ” \nई गĢ प सुिन ते कलपर जा लोटा मिट येला। हाथ-पएर धोय लगमे \nआिब बैसला। फेरसँ चाहक आƇह केलिन आ िव शेष कुशल समाचार हेतु \nपुछलिख न- “केमहर सुĉज उगलै यौ साढ़ू जे अपने हमरा ऐठाम.....। ” \nबड़का साढ़ू बजला- “ यौ साढ़ू, हमरा मोन भेल जे िम िथ ला घुिम कऽ \nली। सþर-पचहþर बरख भऽ गेल। कखैन छी कखैन नै। कžी अहū संग \nिद अ घुमैमे।”  \nछोटका साढ़ू अपन परेसानीपर सोचैत बजला- “ यौ साढ़ू, अहū कó  114 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nिम िथ ला घुमाएब तँ हमर फजũ भऽ जाइत अिछ। मुदा अहū तँ करोड़पित छी \nआ हम रोज बोिन करै छी आ रोज खाइ छी। मुदा चलू जहū धिर होइए चलै \nछी। िम िथ ला तँ बहु िद न लगत घुमैमे।” \nछोटका साढ़ूक गĢ पक भावकó जेना बूिझ तो िध यान नै देलिख न सटाक \nदन किह देलिख न- “चलू, चलू। ” \nएकसँ दू गाम घुमला तखन करीब दू बजैत रहए। बड़का साढ़ू सोचला \nजे चािर घंटाक बाद तँ सūझ पिड़  जाएत। कþऽ रहब। मने-मन सोचतो \nरहिथ आ चिल तो रहिथ । एते धिर सोिच लेलिथ जे कतौ नीक ठीम रहब। ताबे \nधनुक टोली पार करैत रहिथ । मुदा एĸोटा मकान नै देिख  सोचैत रहिथ जे \nअिग ला टोलमे रहब कोनो मकानबला घरमे। ताबे दिü णवािर टोल पहुँच गेला \nजइ टोलमे खाली मकाने-मकान रहए। मकान देिख तँ खुश होिथ मुदा सभ \nमकानमे कदीमा लटकल रहए। जे देिख िह नक मन नै भाबिन । अिग ला घर \nमाने गामक अंितम भागमे एकटा फूसक घर रहै जइ चारपर सीमक लþी \nपसरल आ घौदे-घौदे सीम फरल। छोटका साढ़ू कहलकिन “आब सūझ \nपिड़ गेल अिग ला गाम चलब आिक कतौ रिह जाएब? ” \nबड़का साढ़ू बजला- “ सहए तकतान करै छी हमहूँ जे कतए रहब। \nहमर मोन कहैए जे अही घरवारी ऐठाम रही। ” \n“ ई घर िछ ऐ िछ तन मĪ लीकक, ऐठाम कžा रहब। किह तॱ तँ पाछूए \nरिह जेतॱ। एþ हम िक žहुँ नै रहब।” \n  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 115 \n \nĆदीप िबहारी १९६३- \nजĠम İथान कĠहौली मिĪलक टोल, खजौली, मधुबनी, िबहार। चिचũत कथाकार, \nउपĠयासकार ओ रंगकमŰ। Ćकािशत कृित: गुमकी ओ िबहािड़, िवसूिवयस ( उपĠयास), \nऔतीह कमला जयतीह कमला, खěड-खěड िजनगी, सरोकार ( कथा संƇह)। २००७ मे \nसरोकार (लघु कथा संƇह) लेल सािहĜय अकादमी पुरİकार ĆाĢत। \n \nसĜसंगी \nतीन मासक बाद घरमे एकटा टहला अएलै। पिहलुक टहलाकó गे◌ेलाक \nबाद मोसिकल भऽ गेल रहै। दुनू िदयािदनी खटैत-खटैत अपİयūत भऽ जाइ \nछलीह। \nजेठकी अपन पितक संग सĜसंगमे जाइत छलीह- सĢताहमे दू िदन। \nओइ दुनू िदन छोटकीपर काजक बोझ बेसी पिड़ जाइ छलिन। ओ अपन \nनैहर फोन करै छलीह। पिहलुक टहला सेहो हुनके नैहरसँ आएल छलिन। \nओĦहर भेट जाइत छै काज कएिनहार। छोटकीक बिहन सबहक आ◌ेइठाम \nनैहरेसँ गेल छिĠ ह टहला। \nजेठकी दुनू Ćाणी िकछु सामािजक काज सभसँ सेहो जुड़ल छिथ तó \nटहलाक नै भेने बेसी मोसिकल भऽ जाइत छिĠ ह। संयुĎत पिरवारक \nमनोिवýान सेहो बुझए पड़ैत छिĠ ह। एĸिह गोटेपर बेसी भार देब उिचत नै। \nबािढ़क िवभीिषका समाĢत भेल रहै। छोटकीक नैहरसँ फोन अएलिन, \n‘‘बािढ़ सटिक गेलैए। कने ĉĎख होमए दहक। काज कएिनहार भेिटए जेतह \nकोनो।’’ \nफोनक िकछुए िदनक बाद छोटकीक भाय एकटा टहला अनलिन। \nिखआएल सनक नओ-दस बखũक छॱड़ा। बड़की बजलीह, ‘‘ ई तँ कुपोषणक  116 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nिशकार अिछ। काज की करत?’’ \n‘‘पोसए पड़त दीदी।’’ \n‘‘यएह तँ िवडĦबना छै। ई सभ नमहर होमए धिर कतौ रहत। पोसा-\nपला जाएत आ तकर बाद भागत िदĪली-लुिधयाना।’’ जेठकी बजलीह। \n‘‘ई नै जाएत। अपने जनक बेटा अिछ।’’ \nओइ राित साढ़े नओ बजे सĜसंगसँ घुरल रहिथ बड़की दुनू Ćाणी। टेप \nरेकॉडũरपर गीत बजैत रहै, ‘‘ वैįणव जन तो तेने किहए, पीर परायी जाने \nरे....।’’ पित पुछलिखन ओइ छॱड़ासँ, ‘अएँ रे मनसुĎखा! तॲ कोन जाितक \nछही?’’ \n‘‘दुसाध।’’ \nलगलैक जेना घरमे ठनका खसल होइक। \nतामसे माहुर भऽ गेलाह सĜसंगी। ओइ शŬत वातावरणमे हुनक एकमाÿ \nİवर सुनल जाइत छल, ‘‘ हम सभ िदन कहलॱ। परम झुŇा अिछ \nपरतापुरबला सभ। केना कहने छल जे मंडल अिछ ई। आब तँ बहुत िकछु \nबचा कऽ राखए पड़त मनसुĎखासँ।’’ \n \nथापड़ \nओ छॱड़ा पेƏोल पĦपपर माला बेचैत अिछ। पिहने पॉिलिथन बैगमे रखै \nछल, मुदा आब मूजक चंगेरीमे रखैत अिछ। खोराक लेबए आबए बला वाहन \nसभकó माला अिपũत करबा लेल उताहुल रहैत अिछ। \nहमहूँ अपन İकूटरक खोराक ओही पेƏोल पĦपपर लैत छी। \nएकटा सūझखन हम पेƏोल लेबए पĦपपर गेल रही। ओ छॱड़ा दौगल \nआएल आ हमरा İकूटरक माथ बाटŲ माला पिहराबए लागल। हम मना \nकेिलऐक। \nछॱड़ा बाजल, ‘‘ सर! आइ बोहिनयो ने भेलै हन। एĸे ĉपाक तँ बात \nिछकै।’’ \nछॱड़ाक आकृित परक दयनीय भावसँ हम Ɩिवत भऽ गेलॱ। जेबीमे हाथ \nघोिसएलॱ। आँगुरसँ खुदरा पाइ गनलॱ। माÿ सािठटा पाइ छल। कहिलऐ, \n‘‘खुदरा नै छौक।’’  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 117 \n‘‘कोन नोट िछकै? िदयौक ने सर! पĦप बला नमिरयोक खुदरा कए दइ \nछै।’’ \nएक टकाक माला। हमरा जेबीमे दसटकही। भजाएब उिचत नै लागल। \nके चानचुन राखत जेबीमे? मुदा छॱड़ाक आƇह। कने काल इथ-उथमे रिह \nगेलॱ। मुदा खनिह जेबीसँ सािठ पाइ बहार कऽ छॱड़ाकó दैत कहिलऐ, ‘‘ ई \nसािठ पाइ ले आ माला सेहो रािख ले।’’ \nछॱड़ा पाइ नै लेलक। माला अपन चंगेरीमे रखैत बाजल, ‘‘हमे हथउठाइ \nनै लै िछिकयै साहेब!’’ \nआब हमर िललसाक बादो ओ छॱड़ा हमरा İकूटरकó माला पिहराबए नै \nअबैत अिछ।  118 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nलŞ मी दास \nिमिथलाक िक सानी आĜ म िन भũर संİ कृितक संरüण  लेल िवदेह सĦमान- २०१२ ĆाĢत। \n \nबूिड़ बकक बूिड़ बक \nजेठ मासक तीन बजे दुनू बापूत गरमा धान रोपैले खेत पटा कऽ आएल \nरही। गरमीसँ मन तबधल रहए। मैƏीकक बेटा कहलक- “ बाबू नहाइले \nजाएब से साबून नैए। ” \nएक तँ जेबीक पचस टकहीक गरमी दोसर तबधल मन। कहिल ऐ- \n“जेबीमे छै लऽ लाए गऽ।” \nहमरा मनमे भेल जे पँच टकही लाइफबुआ लेत। बūकी पाइसँ खाद लऽ \nआनब। छौड़ा चालीस ĉपैयाबला पीयसũ साबून आिन िन चेनसँ नहाएल। हम \nजखन नहाइले िव दा भेलॱ तँ बौआकó पुछिल ऐ- “कतेक पाइ बचलह?” \nकहलक- “दस ĉपैया।”  \nसुिन ते मन जिर गेल। मुदा अपन हारल केकरा किह ित ऐ। एक तँ \nबुिड़ बक ओ जे हमर दुख नै बुझलक। दोसर अपनो तँ अहूसँ टिप गेलॱ जे \nओकरा किह नै देिल ऐ। \n \nदाढ़ी \nएहेन समधीन सबहक फेरमे िव वेक कĸा किह यो नै पड़ल छलाह जेहेन \nकािŎ पड़लाह। जिह ना-जिह ना ऋ◌ृतु बदलै छै तिह ना-तिह ना िर ता गेलापर  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 119 \nिव चारो बदलै छै। मुदा एना िक अए होइ छै? üुĤ ध भेल िव वेक कĸाक अĜ मा \nझहरए लगलिन । िव चार करए लगलाह जे पिह ने दाढ़ी कटा समिध और अबै \nछलॱ तँ मानो-दान बेसी होइ छलए आ समिध न सभ गालपर चुटिक यो बजबै \nछली। एक तँ पाकल दाढ़ी तहूमे आठ-नअ िद नक। जिह ना पाकल बūस \nबेलैस भऽ जाइ छै। तिह ना तँ ने बेलैस भऽ गेलॱ। एक तँ दस-बारह \nिद नपर दाढ़ी कटबै छी तैयो कटिन हारकó घंटा भिर लगै छै, तइपर जँ \nअखुनका लोक जकū सभ िद न कटबए लगब तहन तँ आरो गरदिन कņी \nकरब। गुĦ म भेल कĸाकó मन कहलकिन “ साल भिर क दाढ़ी कटाइ कमाइल \nएक पसेरी धान होइ छै जे एक िद नक बोइन भेल। एक ि◌ दनक बोइनमे \nसालो भिर काज कराएब कते उिच त अिछ ।” \nदोसर मन कहलकिन “िक यो बþू बुझए आिक सūढ़ िब ना कमाइ बढ़ौने ऐसँ \nबेसी काज कराएब अĠ याय छी। ”  120 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nअिमत िमā  \nइशारा \nचरũ .र . र . . । केबार खुजल । एकटा कारी छाह घर मे Ćवेश \nकेलक । लड़खड़ाइत डेग । पूरा घरमे सİतौआ शराबक गंध पसिर गेल। \nघरक एगो कोनमे देबालपर मūछ-बūस पाड़ल छल आ ओकर नीचū अिहबातक \nदीपमे लाल साड़ी चमिक रहल छल। लाल साड़ीवाली नारी ओइ कारी \nसायाकó खसैत देख दौड़ल। धĦम . . । जा धिर पहुँचल ताधिर पीठे भरे \nखसल छल ओ साया। ओ नारी ओइ सĸत देह बला मदũकó पūजमे पकिड़ \nउठेलक आ बैसेलक कोहबरक ओछैनपर। घंटो पंखा हौँकलक तखन जा \nकऽ होश एलै ओइ मदũकó। मुदा ई की? होश आिबते नोिच लेलक कानक \nबाली। हँसैत बाजल- कािŎ ऐसँ दाĉ िपअब। नाकपर सािड़ राखने छिल \nओ नारी। मुदा अपन गहना लेल िवरोध केलक। अथक िवरोध। एकर \nबराबर सजा देलकै ओ बेददŰ मदũ। ओ नारीक पीठपर लाठी मािर चामकó \nलाल कऽ देने छलै। ठोर आ कानसँ खून बिह रहल छल। अचेत पड़ल ओ \nनारी सोिच रहल छिल। ऐ जीवनमे ऐसँ बड़का दुख भेटतै, ई तँ माÿ \nदुखक पहाड़क िदस एकटा छोट इशारा छलै । \n \nसरधुआ \nधĦम. . . . । हम चौँक गेलौँ, तखने फेर िचĠहार सन आबाज आएल, \n\"सरधुआ, āाŀ कऽ देबौ।\" \nहम झट िपछु घुमलौँ, हमरा सामने िलची आ आमसँ लुबधल गाछी छोिड़ \nआर िकछु नै छल।  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 121 \nहम जखन ७ वषũक रही तँ ऐ गाछीमे देखने रही, उĔजर केश आ माÿ \nएकटा साड़ीमे सोन काकीकó। हुनक नामे माÿ सोन छल, बūकी पूरा देह \nखूनक कमीसँ उĔजर चानी भऽ गेल छल। देखने छलॱ बĦबइ आम तर \nखोपड़ीमे òटा जोिड़ जलखइ बनबैत। माए कहैत छली जे बड़का जमीनदारक \nबेटी आ किनया छिथ सोन काकी। \nजखन जखन गाछीमे धĦम. . होइ हम सभ छौड़ा आम लूझऽ लेल दौड़ै \nछलॱ आ तखने सुनै छलॱ, \"सरधुआ , āाŀ कऽ देब. ..\" \nतिहया एकर अथũ नै बुझैत छलॱ तँए हुनक ई बाजब नीक लागैत छल। \nहुनक चाĉ बेटा सभटा जमीन अपन नामे करएबाक लेल सोन काकीकó \nजीिवते जड़एबाक कोिशश केने छल तिहयेसँ ऐ गाछीमे रिह रहल छिथ सोन \nकाकी, आ शाइद िहनक बेटा समयसँ पिहले काकीक āाŀ करऽ चाहै छल \nआ तँए ई सभकó गािर पढ़ै छिथ, \"सरधुआ, āाŀ कऽ देब . . . \nआइ १५ वषũक बाद गाम जा रहल छी। आम पाकबाक समय छै। \nगाछी देख पिहलुक सभ बात मोन पिड़ रहल छल। भूखसँ तड़पैत सोन \nकाकीक मुँह आ हुनक Ćितýा जे हमरा घाटक डोम आिग देत से मंजुर, \nमुदा कोनो हालतमे बेटा हमर लाश नै छुअत। \nतखने गाछीमे आबाज पसरलै, धĦम . . . \nहम बैग रािख गाछी िदश दौड़लॱ। तखने शाइद ƚम मे आबाज एलै \nसरधुअ . . .  122 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nजगदानĠद झा “मनु” \nमसोमात \nचािर बरखक बाद, गामक मािट-पािन जó देहमे बिह रहल अिछ, िहलकोर \nमारलक तँ सभ काज-बाज छोिड़ नोकरीसँ सात िदनक छुņी लऽ कए गाम \nिवदा भेलॱ। जेना-जेना गामक दुरी कम भेल जाए तेना-तेना हृदयक बेग \nआओर गामक मािटक गंध दुनू तेज भेल जाए। Əेन आ बसक याÿा ƅमसँ \nखĜम भेलाक बाद गामक चौकसँ पएरे गाम हेतु िवदा भेलॱ जेकर दुरी करीब \nएक िकलोमीटर रहै। ओनािहतो असगर समानक नामपर कĠहापर एकटा बैग \nआ दोसर गाम देखक लौलसा, िरĎसा छोिड़ पएरे चलैक लेल Ćेिरत केलक। \nअपन टोलमे Ćवेश किरते सभसँ पिहले छोटकी काकीपर नजैर पड़ल। \nओना गामक सĦबĠधमे ओ हमर बाबी लगैत छलिथ मुदा गाममे सभ िकयो \nहुनका छोटकी काकी किह सĦबोिधत करैत छलिन। तइँ हमहुँ हुनका छोटकी \nकाकी कहैत छिलयैन। उĔजर पिढया सारी पिहरने आँचरसँ माथ आ एकटा \nखूटसँ नाक तक मुँह झपने। रİतासँ आंगन जाइत घरक कोĠटापर ओहो \nहमरा देखलिथ, जा हुनका गोर लािग आशीवŭद लेलॱ। \n\"के?... बĒचू\", छोटकी काकीक मुँहसँ खरखड़ाइत अबाज िनकलल- \n\"हँ काकी।\" \n\"किहया एलऽ?\" \n\"एखन आिबए रहल छी काकी।\" \n\"एसगरे एलऽ हó। \" \n\"हँ।\" \n\"आ िदĪलीमे किनयū, िधया-पुता सभ ठीक?\" \n\"अहūक आशीवŭदसँ सभ कुशल-मंगल, अहūक की समाचार, नीके छी?\" \nई Ćķ सुिनते हुनकर आँिखसँ नोर झहरऽ लगलिन। नोर रोकैक  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 123 \nअसफल Ćयास करैत - \" िक बौआ, ऐ मसोमातकó की नीक आ की बेजाए, \nबेजाए तँ ओइ िदन भऽ गेलॱ जिहया अहūक काका नबािड़येमे छोिड़ İवगũ \nचिल गेला, आब तँ ऐ बुढ़ारीमे िकयो धूओ नै देखए चाहैए, देखलासँ सभकó \nअमंगल होइत छै। नै जािन िवधाता ऐ अभागिनकó आर कतेक औड़दा देने \nछिथ। आइ महीनोक बाद ककरोसँ दूमुँह गĢप केलॱ आ िकयो हमरो दऽ \nपुछलक .....।\" \nई कहैत काकी अपन नोरकó नुकबैत कोĠटासँ अँगना दीस चिल गेली \nआ हमहुँ गामक िजनगीक, िवधवा, मसोमात, बुढ़ारी सोचैत आगु बिढ गेलॱ।  \n \nरहİय \nबाबा-बाबीक िववाहक चालीसम बषũगūठ। दुनू गोटे अपन सĦपूणũ पिरवारक \nिबच घेराएल बैसल। चाĉकात एकटा खुशीक वातावरण बनल। सभक \nमुँहपर हँसी, खुशी आ ĆशĠता झलिक रहल छल। बाबीक पंƖह बरखक \nपोती, बाबीक गरदिनपर पाछूसँ लटिक कए झुलैत पुछलक- \" बाबी एकटा \nगĢप पुछू?” \nबाबी- \"हँ, पूछै।\" \nपोती- \"बाबा-बाबी हम अहū दुनूकó किहयो झगड़ा करैत नै देखलॱ, एकर \nकी रहİय छै?\" \nबाबी लजाइत अपन पोतीकó कĠहासँ उतारैत- \"चल पगली, एकरा ई की \nफुरा गेलै?\" \nबाबीक छोटका बेटा- \"नै माए ई तँ हमरो बुझैक अिछ, ओनािहतो हमर \nनव-नव िववाह भेल-ए ई मĠÿ तँ चाहबे करी।\" \nबाबी- \" चल िनलũज, सभ एĸे रंग भऽ गेलŵ, अपन बाबूसँ पूछै, हुनका \nसभ बुझल छिन।\" \nछोटका बेटा बाबूसँ- \" हँ बाबू, अहॴ कहू ने अपन सफल वैवािहक \nजीवनक रहİय। हमहुँ अहū दुनूमे किहयो झगड़ा होइत नै देखलॱ, ई मĠÿ \nहमरो िदअ ने।, ( अपन किनयū िदस देख कऽ), देखू ने िनमũल तँ सिदखन \nहमरासँ लिड़ते रहैत अिछ।\" \nबाबा एकटा बƂडकाटा सūस लैत जेना अतीतकó देखैक Ćयास कए  124 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nरहल छिथ। छोटकाकó माथपर İनेहसँ हाथ सहलाबैत बजला- \"एकरा िकयो \nझगड़ा कहैत छैक? अहū दुनूमे जे İनेह अिछ ओइमे िकछु नोक-झॲक भेनाइ \nसेहो आवĮयक छै। जेना भोजनमे चटनी तेनािहते जीवनमे सभ पüक अपन-\nअपन महĜव छै, मुदा हँ ई माÿ नोक-झॲक तक रहबाक चाही, झगडा नै, नै \nतँ ऐसँ आगू जीवन नकũ भऽ जाइत छै। पित-पėीक िबचक आपसी सĦबĠध \nनीक अिछ तँ İवगũक कोनो जĈरी नै आ यिद सĦबĠध नीक नै अिछ तँ \nनकũक कोनो आवĮयकता नै, ओइ अवİथामे ई जीवने नकũ अिछ।\" \nसभ िकयो एकदम चुप एकाƇतासँ हुनक गĢप सुनैत। चुĢपीकó तोड़ैत \nबाबा आगू बजलाह- \" रहल हमर आ तोहर माएक िबचक सĦबĠध तँ ई बहुत \nपुरान गĢप छै, जखन हमर दुनूक िववाह भेल आ हम दुनू एक दोसरकó \nपिहल बेर देखलॱ तखने हम तोहर माएसँ वचन लेलॱ जे जखन हमर मोन \nतमसाए तँ ओ नै तमसेती आ जखन हुनकर मोन तमसेतिन तखन हम नै \nतमसाएब। बस ओ िदन आ आइ तक हमरा दुनूक िबच नोक-झॲक भेल \nझगड़ा किहयो नै।\"  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 125 \n \nचĠदन कुमार झा \nसƄगित \nअनहेर भऽ गेलै.... कोनाकó आब कटतै ओकर पिरवारक िदन.....? कंठ \nलागल बेटी छै घरमे...... दूटा संतानमे बेटीए जेठ छै......कोना हेतइ ओकर \nिबयाह? िकशन.. असेसरक बेटा... चौदहे बरखक छै... कोना कऽ सĦहारतै \nघर? कोना करतै बिहनक िबयाह? बेशी जथो-पात नै छै जे बेच लेत। पūचे \nकŇा खेत छै। ओकरो यिद बेच लेत तखन खेतै कथी? अनेको Ćķ.. \nअनेको मुँह... सगरो संवेदना... सगरो गाम एकिह टा बात.. जुलुम भऽ \nगेलै... भरल जुआनी मिर गेल असेसर......चालीसे बरखक अबİथामे... नै \nजािन कोन बेमारी धेलकै.. ओह .... कžारोहट... नै देखल जाइछ िकशुनमा \nमायक कानब ..हे भगवान... ई की भऽ गेलै? \nहाक-डाक छै...... के जेतै किठयारी...... एगारह गोटे िहĦमत कऽ कए \nिवदा भेल। आगū-आगū िकशन हाथमे आिगक कोहा नेने िवदाह भेल... \nमुखािĐन देलकै.. धधिक उठल अिछया.. कĸा ..... हबोढकार भऽ कानए \nलागल िकशुनमा हमरा काĠह पर मूड़ी रखने। संतोष बाĠह..... नै भेल ऐसँ \nआगū िकछु कहल हमरो.. कंठ बािझ गेल जेना। \nतीन िदन बीतल। बैसार छै आइ, कोना हेतै काज। गंगे कातमे बिढ़या \nहेतै- कहिलऐ हम। \n\"निह-निह, ई ठीक नइ हेतइ\"- चट दऽ कहलिखĠह पढुआ कका। चुप \nभऽ गेल रही हम। \n\"किनयū, अहū कोनो तरहक िचĠता नै कĉ.. हमरा लेल जेहने हमर \nअĢपन बेटा-पुतोहु अिछ तिहना अहूँ छी। हम करबै असेसरक āाŀ। ओकर \nāाŀ गामेमे हेतइ। अहūक जतेक खचũ करबाक हो से कĉ। अहūक जे \nकेने संतोष भेटै से कĉ। कोनो तरहक िबथुित नै रहतै।\" - असेसरक  126 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \nकिनयūकó कहलिखĠह पढुआ कका। केबारक अढ़मे बैसिल िकशुनमा माय आ \nदरबĔजापर बैसल िकशन, िकछु नै बाजल रहय।  \n\"हū-हū, नीक जेकū āाŀ तँ हेबाके चाही जइसँ मृतककó सƄगित ĆाĢत \nहुअए।\"- बजलिथ पिěडत कका। \nपंचदान āाŀ आ दुनू सūझ सौजिनयū होयब िनिĀत भेल, एकादशा... \nŅादशा... बड़.. बड़ी.. पचमेर.. बƂड नीक काज भेलै। जेहने पिवÿ \nअसेसरक मोन रहै तेहने पिवÿ काज भेलै। सभ सामƇी एक पर एक... \nजस दैत नोतहारी... सौँसे गाम। \nमाछ-मौसक Ćात, आगū-आगū िकशुन आ पाछū ओकर मायकó चौक \nिदससँ अबैत देख मोनमे शंका भेल। लग अिबतिह पुछिलऐ- कतऽ सँ अबैत \nछह? \" झंझारपुर सँ\"- कहलक िकशुन। मोनक शंका आर बिढ़ गेल। \nतखनिह पाछūसँ पढ़ुआ ककाकó अबैत देख सभ शंका दूर भऽ गेल छल। \n-रिजİƏी आिफस सँ?... मुँह सँ बहरा गेल हमरा.. मूड़ी झुका लेलक \nिकशुन.. िकशुनक हाथमे झुलैत रसगुĪला भरल पžी देख अनायास मुँहसँ \nबहरा गेल- \"सƄगित भेट गेल असेसर कó।\" \n \nअनकर दुगũित \nहाथमे झोड़ा नेने, मोने मोन िकछो गुनधुनमे पड़ल हम बजार िदस चिल \nजाइत रही। एतबेमे हमर लंगोिटया भजार भुटकुन सोझūमे आिब गेलाह। ओ \nबĦबमसँ घर घुमल छलाह। दिहना हाथमे अटैची रहैĠह आ बामा काĠहपर \nबेश भिरगर बैग। नीक कमाइ छिथ से सुनैत छलॱ मुदा आइ हुनकर \nपिहरन-ओढ़न देख सबुत भेट गेल। लगीच अिबतिह भिर पūज पकिड़ \nलेलाह... की हाल-समाचार छौ रौ भजार.. बाप रे कतेक िदनुका बाद भóट \nभेल अिछ.. एह धĠय भऽ गेलॱ.. बजलाह। हमरो मोन हुनकर ऐ िमÿता \nआ हमरा Ćित İनेह देिख गद-गद भऽ गेल। पुछिलयैĠह ..की हाल छह.. बहुत \nिदनुक बाद गाम मोन पड़लह। िबहुँसैत बजलाह, काज-राजमे ĭयİत रहैत \nछी.. समये नै भेटैत अिछ जे गाम आयब। ई तँ आठम िदन िबयाह छी तँइ \nआबए पड़ल। हम पुछिलयैĠह- ठीके? ओ गंभीर होइत बजलाह- हँ, एिहठाम \nबगलेमे रखबारी... फेर पुछलाह- मुदा तô एना िकए पुछलैह \"ठीĸे\"?  िवदेह मैिथली िवहिन कथा || 127 \nहम कने अनमनİक होइत बजलॱ- नै, नै, अिहना। हमरा तँ िबसबासे नै \nभऽ रहल अिछ... ओना ई साल बƂड शुभ छै। देखहक ने। िबदेसराक सेहो \nिबयाह भऽ गेलै। आब ओ हĦमर बात बुिझ गेल रहए। िबहुँसैत बाजल- ऐ रौ, \nतुँ हमरा बुढ़ बुझैत छैह जे हमर िगनती ओइ पŵतािलस बरखक िबदेसरासँ \nकरैत छैँ। हम हँसैत कहिलयिĠह- नै...नै .. अरे हमरा कहने हेतै तँ हम \nतँ तोरा एखनो अहू पŵितस बरखक अवİथामे अठारह बिरखक छौड़ा कहबह। \nमुदा ई तँ गौआँ सभ कहैत रहैत छह। भुटकुन हँसैत बाजल- हū... हū.. \nठीके कहबी छै ने जे अĢपन िबयाह भऽ गेल तँ लगने खतम। हम कहिलयैĠह \n- नै.. नै। ई कहबी िबĪकुल गलत अिछ। हमरा बुझने कोनो िववािहत \nĭयिĎत ई नै चाहैत हएत जे अनकर िववाह नै हुअए। भुटकुन आĀयũचिकत \nहोइत बाजल- से िकएक? दोसरक दुगũित के नै देखए चाहैत अिछ?- हम \nकहिलयैĠह। ओ भभा कऽ हँसय लगलाह।  128 || िवदेह मैिथली िवहिन कथा \n \nओमĆकाश झा \nकपारक िलखल \nशमŭजीक आिफस शिन आ रिव सĢताहमे दू िदन बž रहै छिĠह। आइ \nशिन छल। आिफस बž छल आ शमŭजी दरबĔजापर बैसल छलाह। तावत \nएकटा िभखमंगा दरबĔजापर आएल आ बाजल- \" मािलक दस टाका िदयौ। \nबƂड भूख लागलए।\" शमŭजी बजलाह- \" लाज नै होइ छौ। हाथ पएर \nदुĉİत छौ। भीख मūगै छŵ। छी छी छी।\" िभखमंगा बाजल- \"यौ मािलक, \nपाइ नै दे","size_mb":3.12,"has_text":true},"Sadeha 06.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 06.pdf","name":"Sadeha 06.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली लघुकथा \n(िवदेह-सदेह ६, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ लघुकथाक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त निह कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-64-8 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. २५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Laghu Katha : Anthology of Maithili Short Stories.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर- गń सािहĜय मğय लघुकथाक İथान आ  1 \nलघुकथाक समीüाशाİÿ \nमीना झा- ƙेİट कŵसर 11 \nरोशन जनकपुरी-  अिĐ नपुį पक गुĒ छासब 16 \nमहाĆकाश-  संभावना 21 \nवसंत भगवंत सावंत-  ( कॲकणी कथा): मृĜयुकó टारब 26 \nबीनू भाइ- उþाप 34 \nशĦभु कुमार िसंह-  भाए-बिहनक ĭयथा कथा 40 \nदुगŭनĠद मěडल-  लाल भौजी 45 \nवीरेĠ Ɩ कुमार यादव-  हमर समाज 49 \nउमेश मě डल-  अमैआ भार 52 \nनĠ द िव लास राय-  बाबाधाम/ ऐना 56 \nसुजीत कुमार झा-  एकटा अिधकार 62  \nसĠ तोष कुमार िमā-  मुसीबत– 68 \nकािमनी कामाियनी-  टुटल तारा 71 \nराज नाथ िमā-  मİती  77 \nअसगर वजाहत-  ( िहĠदी कथा)  हम िहĠदू छी  82   \n \nअतुलेĮ वर-  बसात 90 \nयोगेĠƖ पाठक ‘िवयोगी’-  देववाणी 94 \nकुमार मनोज कĮयप-  नोरक दू ठोप 102 \nसतीश चĠƖ झा-  हमहूँ कहū बुझिलऐ  106 \nडॉ. कैलाश कुमार िम ā-  Ćकृित  सुĠ दिर  आ चूहर िम İ ÿी/ चĠ दा 109 \nसĜयनारायण झा-  िरटायरमेĠट/ पलट 136 \nबचेĂर झा-  संगित 145 \nकिपलेĂर राउत-  थरथरी/ तरकारी खेती/ सलाह 148 \nमनोज कुमार मंडल-  घासवाली 157 \nअनमोल झा-  अबकी बेर फतंग/ गामक बताह 161 \nिशव कुमार झा-  लेबर पेन/ किĤजयत दूर भगाउ 171 \nĆभात राय भņ-  रोटी रोजीक खोजी 178 \nशĦभुनाथ झा “वĜस”-  अतीतक घटना/ सपना/ कोसीक Ćलयंकारी  184 \nबािढ़मे भūसल एकटा लड़कीक सĜयकथा  \nिकशन कारीगर-  दाम-िदगर 189 \nपंकज कुमार िĆयŬशु-  जीवनक अनमोल üण 193 \nनवीन ठाकुर-  िमिथला उवाच 196 \nओमĆकाश झा-  सफल अिधकारी/ डीहक जमीन /  200 \nबुिढया मैयū/ लोकतĠÿक माने \nअिमत िमā-  Ćेम नै जहर छै 212   \n \nराजदेव मंडल-  एलेĎसनक भूत 216 \nगजेĠƖ ठाकुर-  िदĪली 221 \nजगदीश Ćसाद मěडल-  सूिद  भरना/ पड़ाइन/ Ġ याय चाही/ कजũ 227 \nआशीष अनिचĠहार-  काटल कथा 250 \nिवनीत उĜपल            बेिसक इंिİटंĎट  255 \nकुमार भाİकर लछिमनीया 264   \n \n  िवदेह मैिथली लघुकथा || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nगń सािहĜय मğय लघुकथाक İथान  \nआ लघुकथाक समीüाशाİÿ \nमैिथलीमे दीघũकथाकó सेहो कखनो-काल उपĠयास कहल जाइए। दीघũकथामे \nजीवनक िकछु पüक िवİतारसँ चचŭ होइत अिछ मुदा लघुकथामे से पलखित \nलेखककó नै भेटैत छै। मुदा िवहिन कथासँ बेशी पलखित तँ एतऽ रिहते छै। \nमैिथलीक लेखक आब गाम आ नƇ, देश आ िवदेशमे रहैत छिथ। Ćİतुत संƇहमे \nकथाक िवषय वİतुक िविवधता मैिथलीक लेखकक सभ वगũक वातावरणक \nĆितिनिधĜव करैत अिछ। िमिथलाक वातावरणक अितिरĎत Ćवासी मैिथलक संघषũ \nआ समİया लघुकथाक लेल एकटा फराक समीüाशाİÿक खगतापर ğयान \nआकिषũत करैए। \nलघुकथा समीüाशाİÿ: मैिथली लघुकथा बुĒची दाइ आ किनयū काकीसँ \nबहुत आगū बिढ़ गेल अिछ। पुरान समİया अिछ, मुदा नव ĉपमे। मैिथली \nलघुकथा ऐ नव समİयाकó रेखŬिकत करैत अिछ। एतए नारीवाद ( फेिमिनĔम), \nउþर आधुिनक अĤसिडũटी, हाİय ĭयंĐय, कĝय आ िशĪपक संतुलनक माğयमसँ \nलघुकथाकó गढ़ल जा रहल अिछ। शĤदावलीक संतुिलत Ćयोगसँ िवषयक जिड़ \nधिर लेखक पहुँिच रहल छिथ। गितशीलता,  उńोगीकरण,  İवतंÿता ĆािĢतक \nबाद नवीन राĔयक राजनैितक-सामािजक-आिथũक-सŬİकृितक समİया पिरवतũन आ \nएकीकरणक Ćिƅया, ई सभ कखनो काल परİपर िवरोधी अिछ। सामुदाियकताक \nिवकासमे मनोवैýािनक आ शैिüक Ćिƅयाक महĜव छै। िमिथलाक गाममे ĭयिĎतक \nĆितơा अखनो İथान-जाित आधािरत अिछ तँ Ćवासमे ओ Ćितơा ऐ सभ \nकारणसँ कखनो काल उनिट जाइत अिछ। İÿी-İवातंšयवाद आ मिहला \nआĠदोलन िमिथलामे आ Ćवासमे अलग-अलग तरहक अिछ। िविध-ĭयवİथाक \nिनधũन आ िपछड़ल वगũकó Ġयाय िदअएबामे Ćयोग होएबाक चाही, मुदा से नै भऽ \nसकल, कारण Ġयाय ओतेक सुलभ नै। मुदा राजनैितक समीकरण, जे चुनाव \nसभ पūच सालमे बनबैत अिछ, से ई काज कऽ रहल अिछ। माĎसũवाद \nसामािजक यथाथũक ओकालित करैत अिछ। Ąायड सभ मनुĎखकó रहİयमयी  2 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nमानैत छिथ। ओ सािहिĜयक कृितकó सािहĜयकारक िवĮलेषण लेल चुनैत छिथ तँ \nनव Ąायडवाद जैिवकक बदला सŬİकृितक तĜवक Ćधानतापर जोर दैत देखबामे \nअबैत अिछ। नव-समीüावाद कृितक िवİतृत िववरणपर आधािरत अिछ। उþर \nआधुिनक, अिİतĜववादी, मानवतावादी, ई सभ िवचारधारा दशũनशाİÿक िवचारधारा \nिथक। पिहने दशũनमे िवýान, इितहास, समाज-राजनीित, अथũशाİÿ, कला-िवýान \nआ भाषा सिĦमिलत रहैत छल। मुदा जेना-जेना िवýान आ कलाक शाखा सभ \nिविशƠता ĆाĢत करैत गेल, िवशेष कऽ िवýान, तँ दशũनमे गिणत आ िवýान \nमैथेमेिटकल लॉिजक धिर सीिमत रिह गेल। दाशũिनक आगमन आ िनगमनक \nअğययन Ćणाली, िवĮलेषणाĜमक Ćणाली िदस बढ़ल। माĎसũ जे दुिनया भिरक \nगरीबक लेल एकटा दैवीय हİतüेपक समान छलाह, ŅĠदाĜमक Ćणालीकó अपन \nĭयाďयाक आधार बनओलिĠह। आइ-कािŎक “ िडसकसन” वा ŅĠद जइमे पü-\nिवपü, दुनू सिĦमिलत अिछ, दशũनक ( िवशेष कए षडदशũनक- माधवाचायũक \nसवũदशũन संƇह-ƖƠĭय) खěडन-मěडन Ćणालीमे पिहनिहसँ िवńमान छल। से \nइितहासक अĠतक घोषणा कएिनहार ĄŬिसस फुिकयामा - जे कĦयुिनİट शासनक \nसमािĢतपर ई घोषणा कएने छलाह, िकछु िदन पिहने ऐसँ पलिट गेलाह, कारण \nहुनकर पिहने सोचब रहिĠह जे ĉसक कĦयूिनĔम खतम भेलाक बाद आब एĸेटा \nिवचारधारा रहत से िवचारक संघषũक अĠत माने इितहासक अĠत भेल; मुदा आब \nओ कहै छिथ जे अखनो सþा आ वंिचतक िवचारधारा अलग-अलग अिछ आ \nतँइ िवचारधाराक संघषũ जारी रहत आ इितहासक सेहो अĠत अखन नै हएत। \nउþर-आधुिनकतावाद सेहो अपन ĆारिĦभक उĜसाहक बाद ठमिक गेल अिछ। \nअिİतĜववाद, मानवतावाद, Ćगितवाद, रोमेिĠटिसĔम, समाजशाİÿीय िवĮलेषण ई \nसभ संĮलेषणाĜमक समीüा Ćणालीमे सिĦमिलत भऽ अपन अिİतĜव बचेने अिछ। \nसाइको-एनेिलिसस वैýािनकतापर आधािरत रहबाक कारण ŅĠदाĜमक Ćणाली जेकū \nअपन अिİतĜव बचेने रहत।  \nकोनो लघुकथाक आधार मनोिवýान सेहो होइत अिछ। लघुकथाक उĿेĮय \nसमाजक आवĮयकताक अनुसार आ ओकर याÿामे पिरवतũन समाजमे भेल आ \nहोइत पिरवतũनक अनुĉपे होएबाक चाही। मुदा संगमे ओइ समाजक संİकृितसँ ई \nकथा İवयमेव िनयिĠÿत होइत अिछ। आ ऐमे ओइ समाजक ऐितहािसक अिİतĜव \nसोझū अबैत अिछ।  \nउþर आधुिनकतावादी दृिƠकोण- िवýानक ýानक सĦपूणũतापर टीका, सĜय-\nअसĜय, सभक अपन-अपन दृिƠकोणसँ वणũन, आĜम-केिĠƖत हाİयपूणũ आ नीक- िवदेह मैिथली लघुकथा || 3 \nखराबक भावनाक रिह-रिह खतम होएब, सĜय कखन असĜय भऽ जाएत तकर \nकोनो ठेकान नै, सतही िचĠतन, आशावािदता तँ निहए अिछ मुदा िनराशावािदता \nसेहो नै, जे अिछ तँ से अिछ बतहपनी, कोनो चीज एक तरहó नै कएक तरहó \nसोचल जा सकैत अिछ- ई दृिƠकोण, कारण, िनयĠÿण आ योजनाक उþर \nपिरणामपर िवĂास नै, वरन संयोगक उþर पिरणामपर बेशी िवĂास, गणतŬिÿक \nआ नारीवादी दृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक िवचारधाराक संगे Ćतीकक ĉपमे \nहास-पिरहास, भूमंडलीकरणक कारणसँ मुďयधारसँ अलग भेल कतेक समुदायक \nआ नारीक Ćķकó उþर आधुिनकता सोझū अनलक। िवचारधारा आ सावũभौिमक \nलŞयक ई िवरोध केलक मुदा कोनो उþर नै दऽ सकल। तिहना उþर \nआधुिनकतावादी िवचारक जैĎस देरीदा भाषाकó िवखिěडत कऽ ई िसŀ केलिĠह जे \nिवखिěडत भाग ढेर रास िविभž आधारपर आिāत अिछ आ िबना ओकरा बुझने \nभाषाक अथũ हम नै लगा सकैत छी। आ संवादक पुनİथŭपना लेल कथाकारमे \nिवĂास होएबाक चाही- तकũ-परक िवĂास आ अनुभवपरक िवĂास। ĆĜयüवादक \nिवĮलेषणाĜमक दशũन वİतुक नै, भािषक कथन आ अवधारणाक िवĮलेषण करैत \nअिछ। िवĮलेषणाĜमक अथवा तािकũक ĆĜयüवाद आ अिİतĜववादक जĠम \nिवýानक Ćित Ćितिƅयाक ĉपमे भेल। ऐसँ िवýानक िŅअथŰ िवचारकó İपƠ \nकएल गेल। Ćघटनाशाİÿमे चेतनाक Ćदþक Ćदþ ĉपमे अğययन होइत अिछ। \nअनुभूित िविशƠ मानिसक िƅयाक तĝयक िनरीüण अिछ। वİतुकó िनरपेü आ \nिवशुŀ ĉपमे देखबाक ई माğयम अिछ। अिİतĜववादमे मनुįय-अिह माÿ मनुįय \nअिछ। ओ जे िकछु िनमŭण करैत अिछ ओइसँ पृथक ओ िकछु नै अिछ, İवतंÿ \nहोएबा लेल अिभशĢत अिछ ( साÿũ)। हेगेलक डायलेिĎटĎस Ņारा िवĮलेषण आ \nसंĮलेषणक अंतहीन अंतİसंबंध Ņारा Ćिƅयाक गुण िनणũय आ अिİतĜव िनणũय \nकरबापर जोर देल गेल। मूलतĜव जतेक गहॴर हएत ओतेक İवĉपसँ दूर रहत \nआ वाİतिवकतासँ लग। ĎवाĠटम िसŀाĠत आ अनसरटेĠटी िĆिĠसपल सेहो \nआधुिनक िचĠतनकó Ćभािवत कएने अिछ। देखाइ पड़एबला वाİतिवकतासँ दूर \nभीतरक आ बाहरक Ćिƅया सभ शिĎत-ऊजŭक छोट तĜवक आदान-Ćदानसँ \nसĦभव होइत अिछ। अिनिĀतताक िसŀाĠत Ņारा िİथित आ İवĉप, अĠदाजसँ \nिनिĀत करए पड़ैत अिछ। तीनसँ बेशी डाइमेĠसनक िवĂक पिरकĪपना आ \nİटीफन हॉिकĠसक “ अ िƙफ िहİƏी ऑफ टाइम” सोझे भगवानक अिİतĜवकó \nखतम कऽ रहल अिछ कारण ऐसँ भगवानक मृĜयुक अवधारणा सेहो सोझū आएल \nअिछ।जेना वचुũअल िरअिलटी वाİतिवकताकó कृिÿम ĉपó सोझū आिन चेतनाकó  4 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nओकरा संग एकाकार करैत अिछ तिहना िबना तीनसँ बेशी बीमक पिरकĪपनाक \nहम Ćकाशक गितसँ जे िसĠधुघाटी सĥयतासँ चली तँ तइयो ƙŌाěडक पार आइ \nधिर नै पहुँिच सकब। लघुकथाक समü ई सभ वैýािनक आ दाशũिनक तĝय \nचुनौतीक ĉपमे आएल अिछ। होिलिİटक आिक सĦपूणũताक समĠवय करए पड़त \n! ई दशũन दाशũिनक सँ वाİतिवक तखने बनत। पोİटİƏĎचरल मेथोडोलोजी \nभाषाक अथũ, शĤद, तकर अथũ, ĭयाकरणक िनअम सँ नै वरन् अथũ िनमŭण \nĆिƅयासँ लगबैत अिछ। सभ तरहक ĭयिĎत, समूह लेल ई िविभž अथũ धारण \nकरैत अिछ। भाषा आ िवĂमे कोनो अिĠतम सĦबĠध नै होइत अिछ। शĤद आ \nओकर पाठ केर अिĠतम अथũ वा अपन िविशƠ अथũ नै होइत अिछ। आधुिनक \nआ उþर आधुिनक तकũ, वाİतिवकता, सĦवाद आ िवचारक आदान-Ćदानसँ \nआधुिनकताक जĠम भेल। मुदा फेर नव-वामपंथी आĠदोलन ĄŬसमे आएल आ \nसवũनाशवाद आ अराजकतावाद आĠदोलन सन िवचारधारा सेहो आएल। ई सभ \nआधुिनक िवचार-Ćिƅया Ćणाली ओकर आİथा-अवधारणासँ बहार भेल अिवĂासपर \nआधािरत छल। पाठमे नुकाएल अथũक İथान-काल संदभũक पिरĆेŞयमे ĭयाďया \nशुĉ भेल आ भाषाकó खेलक माğयम बनाओल गेल- लंगुएज गेम। आ ऐ सभ \nसþाक आ वैधता आ ओकर İतरीकरणक आलोचनाक ĉपमे आएल \nपोİटमॉडिनũĔम। कंĢयुटर आ सूचना ƅािĠत जइमे कोनो तंÿŬशक िनमŭता ओकर \nिनमŭण कऽ ओकरा िवĂĭयापी अĠतजŭलपर रािख दैत छिथ आ ओ तंÿŬश अपन \nिनमŭतासँ İवतंÿ अपन काज करैत रहैत अिछ, िकछु ओहनो कायũ जे एकर \nिनमŭता ओकरा लेल िनिमũत नै कएने छिथ। आ िकछु हİतüेप-तंÿŬश जेना \nवायरस, एकरा मागũसँ हटाबैत अिछ, िवğवंसक बनबैत अिछ तँ ऐ वायरसक एंटी \nवायरस सेहो एकटा तंÿŬश अिछ, जे ओकरा ठीक करैत अिछ आ जे ओकरोसँ \nठीक नै होइत अिछ तखन कĦĢयुटरक बैकप लऽ ओकरा फॉमųट कए देल जाइत \nअिछ- Ďलीन İलेट! पूँजीवादक जनम भेल औńोिगक ƅािĠतसँ आ आब पोİट \nइĠडिİƏयल समाजमे उĜपादनक बदला सूचना आ संचारक महĜव बिढ़ गेल अिछ, \nसंगणकक भूिमका समाजमे बिढ़ गेल अिछ। मोबाइल, ƅेिडट-काडũ आ सभ एहन \nवİतु िचĢस आधािरत अिछ। डी कĠसƏĎशन आ री कĠसƏĎशन िवचार रचना \nĆिƅयाक पुनगũठनकó देखबैत अिछ जे उþर औńोिगक कालमे चेतनाक िनमŭण \nनव ĉपमे भऽ रहल अिछ। इितहास तँ नै मुदा परĦपरागत इितहासक अĠत भऽ \nगेल अिछ। राĔय, वगũ, राįƏ, दल, समाज, पिरवार, नैितकता, िववाह सभ फेरसँ \nपिरभािषत कएल जा रहल अिछ। मारते रास पिरवतũनक पिरणामसँ, िवखंिडत  िवदेह मैिथली लघुकथा || 5 \nभए सĠदभũहीन भऽ गेल अिछ कतेक संİथा।  \nिमकेल फोकौĪट कहै छिथ - ýान आ सĜय बनाओल जाइत अिछ। \nडेलीयूज आ गुटारी कहै छिथ जे हम सभ इĒछा ऐ Ņारे करै छी कारण हम सभ \nइĒछा मशीन छी। िमकािहल बखितन भाषाकó सामािजक िƅयाक ĉपमे लै छिथ। \nĉसक ĉपवादी सािहĜयकó माÿ भाषाक िविशƠ Ćयोग मानै छिथ। जीन \nĄाĠकोइस िलयोटाडũ कहै छिथ- सĜयक आ इितहासक सĜयता माÿ आभासी \nअिछ। बौƑीलाडũ कहै छिथ- िवýापन आ दूरदशũन सĜय आ आभासीक बीच भेद \nमेटा देने अिछ। दुनू उþर आधुिनकताक मुďय िवचारक छिथ। लाकानक \nिवशेषता छिĠह जे ओ Ąायडक पŀितक भािषकी अनुĆयोग केलिĠह अिछ। ओ \nकहै छिथ जे अचेतनताक संरचना भाषा सन छै। जखन बĒचा भाषा सीखैए \nतखन ओकरा एकटा चेĠह लेल एकटा शĤद िसखाओल जाइ छै। इĒछा, ÿुिट आ \nआन ई तीनटा तĝय लाकान नीक जकū राखै छिथ। इĒछा आवĮयकता आ \nमūगनाइ दुनू अिछ मुदा एकरा ऐ दू ĉपमे िवखंिडत नै कएल जा सकैत अिछ। \nआनक वणũनमे ÿुिट आ िरĎतता अबैत अिछ। िवषय अथũक üिणक Ćभाव अिछ \nआ ई आन सन हएत जखन ई आभासी हएत आ ÿुिटक कारण बनत, जइसँ \nइĒछाक उदय हएत। उþर उपिनवेशवादक तीन िवचारक छिथ- होमी भाभा \n(फोकौĪट आ लाकानसँ लग), गायÿी İपीवाक (फोकौĪट आ डेरीडासँ लग) आ \nएडवडũ सईद ( फोकौĪटसँ लग) जे उपिनवेशवादीक पूवũक धूतũताक, िशिथलता \nआिदक धारणाक लेल कएल गेल कायũ आ िसŀŬतीकरणक ĭयाďया करै छिथ। \nरेमěड िविलयĦसक संİकृितक अğययन सािहĜयक आिथũक िİथितसँ सĦबĠध \nदेखबैत अिछ। नव इितहासवाद इितहासक शĤदशाİÿ आ शĤदशाİÿक \nऐितहािसकताक तुलना करैत अिछ। इलाइन शोआĪटर मिहला लेखनक मानिसक, \nजैिवक आ भाषायी िवशेषताकó िचिĠहत करै छिथ। िसमोन डी. बेवोइर नारीक \nनारीक Ćित Ćितबŀतामे वगũ आ जाितकó (जकर बादक नारीवादी िसŀŬत िवरोध \nकेलक) बाधक मानै छिथ। वजŰिनया वुĪफ नारी लेखक लेल आिथũक İवतंÿता \nआ िनजताकó आवĮयक मानै छिथ। िहनकर िवचारकó ƅािĠतकारी नै मानल गेल। \nमेरी वोĪİटोनƅाģट नारी िशüामे ƅािĠत आ औिचĜयक िशüाकó सिĦमिलत \nकरबापर जोर देलिन। नव समीüा- इिलएट किवतामे भावनाक Ćधानताक िवरोध \nकएल आ एकरा गएर वैयिĎतक बनेबाक आƇह केलिन। समीüकक काज \nलोकक Ĉिचमे सुधार करब सेहो अिछ। िवमसैट आ वडũİले कहलिन जे किवक \nउĿेĮय वा ऐितहािसक अğययनपर समीüा आधािरत नै रहत। ई पाठकपर पड़ल  6 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nभावनाĜमक Ćभावपर सेहो आधािरत नै रहत कारण से सापेü अिछ। ओ \nआधािरत रहत वाİतिवक शĤदशाİÿपर। िफिलप िसडनीसँ अंƇेजी समीüाक \nĆारĦभ देिख सकै छी- ओ किवताकó सौĠदयũ, अथũ आ मानवीय िहतमे देखलिĠह। \nजॉन Ƒाइडन- Ćाचीन सािहĜयमे नैितक Ćवचनपर आ एकर लाभ-हािनपर िवचार \nकेलिन। सैमुअल जॉनसन सेĎसिपअरक नाटकमे हाİय आ दुखद तĜवपर \nिलखलिĠह। ĉसोक रोमŬशवाद मनुĎखक नीक होएबापर शंका नै करैए \n(Ďलािसकल समीüक शंका करै छिथ मुदा नव-Ďलैिसकल कहै छिथ जे मानव \nİवभावसँ दूिषत अिछ मुदा संİथा ओकरा नीक बना सकैए) मुदा संगे ई कहैए जे \nसंİथा सभ दूिषत अिछ आ माÿ दूिषत लोकक मदित करैए। आधुिनक \nिİथितवाद ( सािहĜयक अविİथितपर कोनो Ćķ िचĠह नै) पर संरचनावाद Ćहार \nकेलक आ तकरा बाद लेखक İवयं िलखल टेकİटक िवĮलेषण करबाक \nअिधकार गमेलक। उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜय ओइसँ आगūक वİतु \nअिछ जे संरचनावाद बुझै अिछ। उþर-संरचनावादक एकटा Ćकार अिछ उþर \nआधुिनकता।  उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜयमे संरचना संİकृित आ \nिसŀाĠत मğय कायũ करैत अिछ जþऽ िकछु भाव आ सोच वंिचत अिछ जे \nिनरĠतरताक िवरोध करैए। िवखěडनवाद आ उþर आधुिनकता उþर \nसंरचनावादक बाद आएल। उþर उपिनवेशवाद उपिनवेशक नव ĉपकó नै मानैए \nआ अĭयवİथाक िसŀŬत जेना असफल उĿेĮयकó उिचत पिरणाम नै भेटबाक \nकारण मानैए। संरचनावाद दिमत करैबला पाĀाĜय ĭयवİथा आ समाजपर चोट \nकरैए आ ऐ सँ माĎसũवादकó बल भेटलै ( अलथूजर)। आधुिनकतावादी-िİथवादी, \nनव समीüा, संरचनावाद आ उþर संरचनावादक बाद िवखěडनवाद आ उþर \nआधुिनकतावाद आएल जकरा िवलिĦबत पूँजीवाद कहल गेल (Ąेडिरक जेनसन)। \nअठारहम शताĤदीमे आधुिनक माने छल जड़िवहीन मुदा बीसम शताĤदीक \nĆारĦभमे एकर अथũ Ćगितवादी भऽ गेल। १९७० ई.क बाद आधुिनक शĤद एकटा \nिसŀŬतक ĉप लऽ लेलक से उþर-आधुिनक शĤद पािरभािषक भेल जकर नजिरमे \nलौिकक महĜवपूणũ नै रहल। आधुिनक काल धिरक सभ जीवन आ इितहास \nअमहĜवपूणũ भेल आ खतम भेल। ई िसŀŬत भेल इितहासोþर, िवकासोþर आ \nकारणोþर। सĜय आ आपसी जुड़ावक महĜव खतम भऽ गेल। जादुइ \nवाİतिवकतावाद जइमे वाİतिवक िİथितमे जादुइ वİतुजात घोिसआओल जाइत \nअिछ। रचनाकार ऐ तरहक Ćयोग कऽ वाİतिवकताकó नीक जकū बुझबाक Ćयास \nकरै छिथ। उþर आधुिनक पाĀाĜय बुजुũआ दृĮय-āĭय मीिडयाक Ćयोक कऽ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 7 \nअसमता, अĠयाय आ वंिचतक अवधारणाकó माÿ शĤद कहै छिथ जे समता, ĆािĢत \nआ Ġयायक लगक शĤद अिछ। गरीबी जे पाĀाĜयमे समİया नै अिछ से आइ \nभारतमे पैघ समİया अिछ। उþर आधुिनकता नारीवादक आ माĎसũवादक िवरोधमे \nअिछ आ एकर नारीवाद आ माĎसũवाद  िवरोध केलक अिछ। जेना ऐितहािसक \nिवĮलेषणक पüमे माĎसũवाद अिछ आ ओइसँ ओ अपन िसŀŬत फेरसँ सशĎत \nकेलक अिछ, संरचनावाद-उþर-संरचनावाद आ उþर आधुिनकतावादक पिरĆेŞयमे। \nमाĎसũवाद लौिकक पüपर जोर दैत अिछ मुदा तó ई उपयोिगतावाद आ चावũकक \nदशũनक लग नै अिछ, कारण उपयोिगतावाद आ चावũकवाद माÿ शारीिरक \nआवĮयकताकó ğयानमे रखैत अिछ। नारीवादी दृिƠकोण सेहो उþर \nआधुिनकतावादक यथािİथवादक िवरोध केलक अिछ कारण यावत से खतम नै \nहएत ताधिर नारीक िİथितमे सुधार नै आओत। Ģलेटो- Ģलेटो कहै छिथ जे \nकोनो कला नीक नै भऽ सकैए िकए तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक अिछ। \nĢलेटोक ई िवचार İपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó देखैत देल िवचारक \nĉपमे सेहो देखल जएबाक चाही।  \nसĦवाद दू तरेहó भऽ सकैए- अिभभाषण वा गप Ņारा। गपमे दाशũिनक तĜव \nकम रहत। डेरीडाक िवखěडन पŀित ऊँच İथान ĆाĢत रचना/ लेखक कó नीचū \nलऽ अनैत अिछ आ िनचुलकाकó ऊपर। रोलेěड बाथųस िलखै छिथ जे जखन \nकृित रचनाकारसँ पृथक भऽ जाइए आ ओकर िवĮलेषण İवतंÿ ĉपó होमए लगै \nछै तखन कृित महĜवपूणũ भऽ जाइए जकरा ओ रचनाकारक मृत होएब कहै \nछिथ। \nउþर-संरचनावाद संरचनावादक सĦपूणũ आ सुगिठत हेबाक अवधारणाकó मािट \nदेलक। सौसरक भाषा िसŀाĠत- बाजब/ िलखब, वाİतिवक समएक सािहĜय वा \nऐितहािसक पिरĆेŞयक शĤदशाİÿ, महĜवपूणũ कोनो कृित वा मनुĎख अिछ, महþा \nएकटा भाव अिछ, वाİतिवक समएमे भाषा वा एकर ऐितहािसक पिरĆेŞय; मुदा \nएकरा सेहो डेरीडाक िवखěडन िसŀाĠत उĪटा-पĪटा करए लागल। \nिलंग एकटा जैव वैýािनक तĝय अिछ मुदा मिहला/ पुĈषक िसŀाĠत \nसामािजकताक Ćितफल अिछ। मिहला सापेü सािहĜय कला पुĈष Ņारा िनिमũत \nअिछ आ पुĈखक नजिरसँ मिहलाकó देखैत अिछ। सािहĜयक नारीवादी िसŀाĠत \nऐ समİयाक तहमे जाइए। िमिथलाक सĠदभũमे मिहलाक िİथित ओतेक खराप नै \nछै मुदा मैिथली सािहĜयक एकभगाह Ćवृिþक कारण उĒच वगũक नारीक खराप \nिİथित सािहĜयमे आएल। आधुिनकीकरण तथाकिथत सामािजक ĉपसँ िनचुलका  8 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nजाित सभमे सेहो नारीक िİथितमे अवनित अनलक अिछ। दोसर एकटा आर \nगप अिछ जे जाित आ धमũ नारीक अिधकारकó कएक हीसमे बūिट देने अिछ। \nनारीवादी दृिƠकोण सेहो कहैए जे सभटा िसŀŬत पुĈष Ņारा बनाओल गेल से ओ \nिसŀŬत पूणũ ĭयाďया नै कऽ सकैए। सरल मानवतावाद िसŀŬतक िवĈŀ आएल \nमुदा ई सेहो एकटा िसŀŬत बिन गेल। साथũक सािहĜयक िनमŭण एकर अĠतगũत \nभेल। \nअĜयिधक आलोचनासँ बचबाक चाही। समीüककó अपन िवŅþा Ćदशũनसँ \nबचबाक चाही। अĜयिधक आलोचनाक ƅममे लोक अपन िवŅता देखबऽ लगै \nछिथ। आलोचनाक ƅममे संयम रखबाक चाही, खराप शĤदावलीक Ćयोग \nसमीüकक खराप लालन-पालन देखबैत अिछ। लघुकथाकó िबना पढ़ने समीüा \nअनैितक अिछ। उदाहरणİवĉप कमũधारयमे धूमकेतु लघुकथा “ नमाजे \nशुकराना”क िवषयमे तारानĠद िवयोगी िलखै छिथ- िमिथलाक संİकृितमे युग-युगसँ \nĆितơािपत साĦĆदाियक सौहादũकó रेखŬिकत करैत िहनक कथा “नमाजे शुकराना” \nबहुत महĜवपूणũ िथक। (कमũधारय, पृ. १२७) (!) लघुकथाक शीषũक देिख कऽ \nऐ तरहक समीüा भेल अिछ कारण ऐ कथामे हाजी सैहेबक नमाजक समएमे \nिपंजराक सुĐगा “सीता...राम...।” बजैए आ सुĐगाक िपंजराकó हाजी सैहेब ताधिर \nमहिजदक देबालपर पटकै छिथ जाधिर सूगा मिर नै जाइए। सईदा कानऽ लगैए \nआ कथा खतम भऽ जाइए। आ ई कथा समीüकक मतमे साĦĆदाियक सौहादũकó \nरेखŬिकत करैए! \nसमीüककó अित Ćशंसासँ सेहो बचबाक चाही। ई देखाओल जएबाक चाही \nजे ऐ िवषयपर िलखल आन लघुकथासँ ई कोन ĉपó िभž अिछ, कोना ई िरĎत \nİथलक पूितũ करैए, ऐमे की-की छै आ ओइ िवषयपर िलखल आन लघुकथासँ \nएकर तुलना हेबाक चाही।  लघुकथाक सीिमत िवİतारकó ğयानमे रािख समीüा \nहजार शĤदमे हेबाक चाही।  समीüा सĦबिĠधत लघुकथाक हेबाक चाही लेखकक \nनै। लेखकक दोसर रचनाक िवĮलेषणसँ समीüाकó भरब नीक समीüा नै, जे ऐ \nसभ लघुकथाक समीिüत लघुकथासँ कोनो सोझ सĦबĠध हुअए तखने ओकर \nĆयोग कĉ। िमिथलाक िविवध संİकृित आ इितहासकó देखैत –मैिथली सािहĜयक \nएकभगाह िİथित िवशेष ĉपमे- ĭयिĎतगत आüेपक आ िजला-जबारकó ğयानमे \nरखबाक सेहो परĦपरा रहल अिछ। जाित-धमũ आ üेÿीयता मैिथली भाषा समीüामे \nकĦमे अबैए मुदा दोस-महीमक आधारपर नीक वा अधलाह समीüाक Ćवृिþ वा \nआƇहक भयंकर Ćभाव समीüकक मğय छिĠह। कोनो खास समीüासँ ओइ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 9 \nलघुकथापर Ćकाश पड़ैए वा नै से देखू। ई तँ नै अिछ जे ओ समीüा लेखकपर \nिटĢपणी कऽ रहल अिछ वा लेखकक आन रचनापर- गहॴरमे जाएब तँ बूिझ \nजाएब जे समीüा लघुकथा पिढ़ िलखल गेल छै आिक नै। आलंकािरक भाषाक \nिदन गेल, शĤदक सटीक Ćयोग कĉ, अनावĮयक शĤद आ पūतीकó िनकालू। \nआĜमकथाĜमक लघुकथाक समीüा लेल लेखकक िजनगीपर Ćकाश दऽ सकै \nछी। लघुकथा समीüामे मिहला िवरोधी वा जाित-üेÿक बĠहनसँ बाĠहल \nमानिसकताकó दूर राखू।  \nलघुकथाक वातावरण िनमŭणसँ लेखक आगū बढ़ैत छिथ, ओकर पाÿ सभक \nिववरण, लघुकथाक Ćाĉप आ तकरा लेल लोकक आ पिरिİथितक वणũन। ऐ \nमेसँ कोनो एक टा पü लऽ कऽ सेहो अहū लघुकथा िलख सकै छी। कोनो \nकृित कोना उĜकृƠ अिछ आ ओइमे की छुिट गेल अिछ से समीüककó देखबाक \nचाही। ओकर मूĪयŬकन एकभगाह नै हेबाक चाही, ओइ रचनामे की संदेश \nनुकाएल छै, लेखक कोन िदस िनदųिशत कऽ रहल अिछ से समीüककó बुझबाक \nआ िलखबाक चाही। लघुकथाक मुďय धाराकó िचिĠहत करबाक चाही। अपन \nिवचारधाराकó समीिüत लघुकथापर आरोपण नै होएबाक चाही। ओइ लघुकथाक \nआजुक समयक सĠदभũमे की आवĮयकता अिछ से देखाउ। ओइ लघुकथाक \nमहþा कोन ĉपमे अिछ से देखाउ, ओकर मुďय तĜव िचिĠहत कĉ। लेखकक \nजीवन दशũन, वाİतिवक, काĪपिनक आ आदशũक सĦबĠधमे ओकर दृिƠ आ \nसंदेहकó िचिĠहत कĉ। लेखकक लेखनशैलीक कलाĜमक पü, ओकर गप \nकहबाक üमता, रचनाक ढūचा आ ओकर िविभž भागकó जोड़बाक कलाक चचŭ \nकĉ, जेना नीक कमार ठोस आ कलाĜमक पलंग बनबैत अिछ, तँ दोसर \nकमारक जोर माÿ ठोस हेबापर होइ छै आ तेसरक कलाĜमकतापर, तिहना। \nिसŀाĠतक आवĮयकता की छै? सरल मानवतावाद कहैए जे सािहĜयक \nिसŀाĠतक बदलामे रचनाक की मानवीय दृिƠकोण छै, ओइमे साथũकता छै आिक \nनै से सामाĠय बुिŀसँ कएल जा सकैए। अपन बुिŀक Ćयोग कऽ रचनाक \nगुणवþा अहū देिख सकै छी, कोनो सािहिĜयक िसŀाĠतक आवĮयकता समीüा \nलेल नै छै।  \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ लघुकथा: \nमीना झाक ƙेİट कŵसर, एकटा एहेन समİयापर अिछ जे मिहलाक समİया \nिथक आ कोनो मिहले एहेन मनोवैýािनक िवĮलेषणयुĎत कथा ऐ िवषयपर िलिख \nसकै छलिथ। मुदा कोनो मिहलो ऐ िवषयपर आइ धिर लघुकथा नै िलखने  10 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nछलीह। पėीक ƙेİट कŵसर ऑपरेशनक बाद पितक मनोदशाक िववरण सटीक \nभेल अिछ। रोशन जनकपुरी वंिचतक संघषũक ĆĜयü गवाही Ćİतुत करै छिथ जे \nदोसर ĉपमे जगदीश Ćसाद मěडल सेहो आनै छिथ, आ महाĆकाश सेहो एकरा \nएकटा लघुकथाक कथाक माğयमसँ कहै छिथ। वसंत भगवंत सावंतक कॲकणी \nकथा रोजी रोटीक जीवनक भावनाĜमक जीवनसँ संघषũक कथा िथक, आ एहने \nकथा Ćभात राय भņ नव फराक पिरवेशमे ओइसँ बेशी ददũसँ कहै छिथ। बीनू \nभाइ िवĮलेषणक माİटर छिथ आ शĤदावलीक Ćयोगसँ सĦबिĠधत वौİतुजात \nिवचारकó फिरछाबै छिथ। शĦभू कुमार िसंह मैिथलीक िİथितपर िलखै छिथ तँ \nअनमोल झा, सĜयनारायण झा आ ओमĆकाश झा गाम घर, नोकरी चाकरी आ \nघर-बाहरक चचũ करै छिथ। जँ Ćेम कथाक चचũ करी तँ दुगŭनĠद मěडलक \nलाल भौजी, सुजीत कुमार झा क एकटा अिधकार, कैलाश कुमार िमāक चĠदा, \nपंकज कुमार िĆयŬशुक जीवनक अनमोल क्षण, अिमत िमāक Ćेम नै जहर छै, \nकािमनी कामाियनीक टुटल तारा आ राजनाथ िमāक मİती सोझ ĉपमे Ćेमकथा \nअिछ मुदा ई सभ एक दोसरासँ िभž हाİय, गĦभीरता, सामĠतवादकó अपना तरहó \nसेहो िचिĠहत करैत अिछ। असगर वजाहत दंगाक समİयापर िटĢपणी करैत छिथ \nतँ राजदेव मěडल एलेĎशपर आ वीरेĠƖ कुमार यादव, सतीश चĠƖ झा, अतुलेĂर \nसेहो सामािजक समİयाक िविभž पüपर चचũ करैत छिथ। उमेश मěडल, नवीन \nठाकुर, िकशन कारीगर, िशव कुमार झा आ बचेĂर झा ĭयंĐयकó नव िदशा दऽ \nरहल छिथ। नĠद िवलास राय आ किपलेĂर राउत ĭयंĐय आ समİयाकó शĤदक \nजादूगरीसँ पिहने िमĔझर करै छिथ आ फेर फराक करै छिथ। सĠतोष कुमार \nिमāक कथा मुसीबत आ आशीष अनिचĠहारक काटल कथा उþर आधुिनक \nअĤसिडũटीक उदाहरण अिछ। योगेĠƖ पाठक “िवयोगी” परĦपरा आ आधुिनकताक \nŅĠŅक ओझरीमे ओझरा जाइ छिथ ( देववाणी)। मनोज कुमार मěडल घासवाली \nलघुकथामे İÿी-संघषũ िलखै छिथ आ शĦभुनाथ झा “ वĜस” İÿीक संघषũकó \nबािढ़क िवभीिषका संग जोिड़ अिवİमरणीय कथा किह जाइ छिथ। \nमैिथली लघुकथामे आएल कĝय आ िशĪपकक िवशालता आƪादकारी अिछ।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 11 \n \nमीना झा \nजĠम İथान: दरभंगा, िशüा: बी.ए (मैिथली ऑनसũ फİटũ Ďलास), १९७६; एम. ए (फİटũ \nĎलास) १९८० \nकायũ अनुभव: १९८२-१८८७ रा. रा.कैĦपस, जनकपुर (नेपाल) मैिथली िवभागमे ĭयाďयाता, \nĆकाशन: मैिथलीक िवभागाğयü İवगŰय डॉ धीरेĂर झा धीरेĠƖक Ćेरणासँ पिहल िनबंध \nनेपाक पिÿका \"िसंहावलोकन\" मे Ćकािशत भेल। वतũमान: पित डॉ. अĈण कुमार झा तथा \nपुÿ Ņय संगे सन १९८७ सँ इंĐलŵडमे िनवास, आ ओइठाम अपन बĒचा सभक संगे आन \nआन मैिथल बĒचा सभकó सेहो मैिथली भाषा आ संİकारक Ćित जागĉकता उĜपž करवामे \nĆयėशील। Mithila Cultural Society, UK क २०११ वािषũक अिधवेशनक  Ćमुख \nअितिथ  डाĎटर  āीमती शेफािलका वमŭक ĆोĜसाहन पािब पुन: मैिथलीमे िलखब ĆारĦभ \nकेलिन। \nƙेİट कŵसर \nलĠदनक थेĦस नदीक पिĀम िकनारपर नविनिमũत सŲट थोमस अİपतालक \nपūचम मंिजलपर कŵसर वाडũ रहै। िखड़की लगक कोनाबला बेड रहिन  मनोरमा \nिसंघक। िखड़कीक पैघ शीशासँ मनोरमाक आँिख िबग बेनक पैघ घड़ीपर \nअटकल छलिन। सूयŭİतक समयमे सूरजक िकरण िबग बेनकó मनोरम बना रहल \nछल मुदा मनोरमाक आँिख ऐ मनोरम दृĮयक आनंद नै लऽ घड़ीक सुइपर लागल \nछल जे आब ६ बािज ३५ िमनट देखा रहल छल। हुनकर पित सुरेश आ जॱवा \nबेटी रिĮम आ िकरणकó तँ अखन तक आिब जाइ कऽ चाही छलिĠह। पित \nअपन Ġयूज एजŲटक दोकान साढ़े ५ तक बंद कऽ दैत छिथन आ बेटी सभ सेहो \nİकूलसँ आिब जाइत छिĠह। ६ बजे नसũ हुनका रातुक भोजन दऽ गेलिन, ओ नै \nखयली, ओ अपन पिरवार संगे भोजन करए चाहैत छलीह। \nकŵसर वाडũमे १२ टा बेड रहै, पुĈख आ İÿीगनक वाडũ अलग-अलग।  12 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nİÿीगनक वाडũक सभटा बेड भरल रहै। ओना सबहक बेडक चाĉ कात हिरयर \nपदŭ लागल रहै, तैँ के की कऽ रहल छल से नै पता चलै। नसũ मनोरमाक \nटेबलसँ भरल Ģलेट लऽ गेलिĠह आ आइसƅीम दऽ गेलिĠह। आब आइसƅीम \nसेहो िपघिल कऽ चुबय लागल, जेना मनोरमाक आँिखसँ नोर। मनोरमा िपछला ३ \nसालमे १३  बेर अİपतालमे भतŰ भेल छिथ। जखने ददũ तेज होइĠह वा उलटी \nनै ĈकिĠह, अİपतालमे भतŰ भऽ जािथ। कखनो कोनो समय ९९९ नंबर \nघुमाबिथ, अĦबुलŲस  लेबय लेल आिब जािन। ओहू िदन िकछु एिहना भेल रहै। \nमनोरमा अपन पितक पसंदक भोजन मकइक रोटी आ सिरसॱक साग बनौने \nछलीह। दुनु बेटी भोजन कऽ बैठकमे टीवी देिख रहल छलिĠह आ पित देव मुँह \nहाथ धोअ लेल बाथĉममे गेल छलिखĠह। एĦहर मनोरमा दुकान बंद होबय कऽ \nआवाज सुिनते  टेबलपर २ टा थारीमे सिरसॲक साग हिरयर िमचŰक संगे, २टा \nकटोरीमे दही दऽ तवाकó चूŎापर रािख मकइक रोटी हाथपर गोल-गोल घुमाबऽ \nलगलीह। तवा गमũ होइते रोटी रािख देलिखĠह। अपन पसंदक लाल रंगक \nसलवार कुरता पिहरने मनोरमा चूŎा लग ठाढ़ छलीह, मुदा हुनकर आँटा लागल \nदिहना हाथ रोटीकó उनटाबय लेल उिठ नै रहल छलिĠह। अचानक हुनका दिहना \nछातीमे ददũ उठल जे बाहॴसँ होइत हाथ धिर पहुँिच गेल। ददũसँ छटपटा उठलीह \nमनोरमा। भानस घर सॱसे धुँयासँ भिर गेलै, İमोक अलामũ बजै लागल। घरक \nसभ लोक भानस घर िदस दौड़लाह। रोटीसँ धधरा िनकिल रहल छल। मनोरमा \nअपन बामा हाथसँ दिहना हाथ पकड़ने िचिचया रहल छलीह। ओही िदन \nअĦबुलŲस संगे फायर िƙगेड सेहो आएल छल। \n३ बरख पिहने मनोरमाकó कŵसर डैगनोस भेल रहिन, बामा ƙेİटमे, जे ६ \nमासक इलाजक बाद ठीक नै भेलिĠह, तैँ डॉĎटरकó हुनकर ƙेİट कािट हटाबय \nपड़लिĠह, जइसँ शरीरक आर भागमे कŵसरक कीटाणु नै फैलैक। मुदा हुनका \nरेिडओ थेरापी भेलिĠह आ कतेक तरहक दवाइ सेहो खाइत छलीह, तइ सभसँ \nकŵसर कěƏोलमे छलिĠह। नव दवाइ आ दवाइक खुराकमे फेर बदल कएलापर \nसाइड इफेĎट बिढ़ जाइत छलिĠह तैँ अİपतालक बेर-बेर चĸर लगाबय पड़ैत \nछलिĠह। ऐबेर ओ तेरहम बेर अİपतालमे भतŰ भेल छलीह। डॉĎटर सबहक \nअथक Ćयासक बादो मनोरमाक दिहना ƙेİटमे सेहो कŵसर भऽ गेल रहिन। \nहुनकर सबहक सलाह रहैक जे दवाइसँ ठीक नै हएत। ओइ लेल ओपरेसन माÿ \nउपाय अिछ। \nमनोरमा बƂड असमंजसमे छलीह। ओपरेसन करा लेने हुनका िकछु िदन  िवदेह मैिथली लघुकथा || 13 \nआर िजनगी भेट जयतिन मुदा की ओ िजनगी मृĜयुसँ कम भयावह हेतिĠह। \nमनोरमा लेल िनणũय लेब बहुत किठन लािग रहल छलिĠह। जौँ ओ ओपरेसन नै \nकरौतीह तँ कŵसर सॱसे शरीरमे पसिर जेतिĠह आ जॱ करौतीह तँ हुनकर İÿीĜव \nसमाĢत भऽ जेतिĠह। मोनमे उथुल-पुथल मचल छिĠह। पिहल बेर ओपरेसन \nकरौने  छलीह तिहयासँ  सुरेश शराब पीयब शुĉ कऽ देलिखन। शराबक लत \nतेहन लगलिĠह जे आब भोरका चाहक बदला शराबक गलास हाथमे रहए \nलगलिĠह। आमदनीक एक माÿ जिरया Ġयूज एजŲटक दोकान रहिन, तकर आधा \nकमाइ ओ अपन िसगरेट आ शराबमे खचũ कऽ दैत छलिखन। शराब िपला बाद \nहुनका तामस सेहो बहुत होइत छलिĠह। बेटी सभपर सेहो किहयो काल हाथ \nउठा दैत छलिखन। ओपरेसनक बादसँ सुरेश बेडĉममे मनोरमा संगे सुतब छोिड़ \nदेलिĠह, बेशी काल शराब िपबैत-िपबैत बैठकमे लुढ़िक जाइत छलाह। \nअपना लेल नै तँ अपन दुनो बेटी लेल तँ जीबय पड़तिĠह। दुनु बेटी “ए” \nलेवल कऽ रहल छलिĠह, आगū साल एकटा बेटी मेिडकल कॉलेजमे जेतिĠह आ \nदोसर लॉ पढ़तिन। मनोरमा ओपरेसन करा लेलीह। बेटीक भिवįयक लेल ओ \nअपन भिवįय दावपर लगा लेलीह। ममताक आगू सभ बात छोिड़ देलिखन, बेटी \nसभकó कॉलेज जाइत देखी से सपना रहिन। \nमनोरमाक आधा खुजल आँिखसँ नोर झर-झर बिह रहल छल। मū-बाप, \nभाइ-बिहन सभसँ एतेक दूर अपनाकó बहुत असगर महसूस कऽ रहल छलीह। \nिबग बेनक घड़ीमे ७ क घंटा बाजल। मनोरमाक मोन आशंिकत भऽ रहल छिĠह \nजे अखन धिर बेटी आ पित िकए नै अएलिखन। मनोरमा आइ भोरेसँ \nअİपतालसँ िडİचाजũ भऽ घर जाय लेल ĭयƇ रहिथ, जइ घरमे िपछला २० \nसालसँ एक-एक टा वİतु कीिन सजौने रहिथ। आगूमे पैघ दोकान रहिन आ \nपाछूमे भंडार घर, भानस घर आ İनान घर रहिन। ऊपरमे २ टा सुतयबला \nघर, एकटा İनान घर आ एकटा पैघ बैठक आ तइसँ लागल  छोट सनक \nबालकोनी। मनोरमाकó ई घर बƂड पिसž छलिĠह कारण इंĐलŵडमे बालकोनीबला \nघर बहुत कम भेटै छै। ओहुना आब जीवाक इĒछा जेना समाĢत भऽ गेल रहिन, \nबेटी सभक खाितर ओ घर जाय चाहैत छलीह। जइ कोठरीमे ओ पित संगे \nकतेओक मधुर पल िबतौने छलीह, आब ओ कोठरी हुनका काटय दौड़ैत छलिन। \nमनोरमा अपनाकó पित Ņारा ितरİकृत महसूस करैत छलीह। सुरेशक सहयोगक \nबदला उदासीनता हुनकर मोनकó आर आहत करैत छलिĠह। \nमनोरमाक िववाह बƂड धूमधामसँ बनारसमे भेल रहिन। मū-बापक बƂड  14 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nदुलाĉ रहिथ। िपता अपने आइ.ए.एस. ऑिफसर रहिथन। चाĈ भाइ बिहनक \nिशछा दीüा कॉĠवŲटमे भेल रहिन। मनोरमा देखै-सुनैमे िनक, मुदा चंचल रहिथ। \nमनोरमा ७-८ सालक रहिथ, तइ बेर िदवाली िदन फटाका छोड़ै कालमे छुरछुरी \nघूिम गेलै, जइसँ हुनकर दिहना बūही केहुनी तक आ दिहना गाल िनक जकū \nपािक गेलिĠह, कतेक िदनक इलाजक बाद ठीक भेलिथ मुदा दाग नै छुटलिन। \nऐ दागक कारण सवũगुण संपž होइतो मनोरमाक िववाह नै भऽ रहल छलिन जइसँ \nमū-बाप बƂड िचंितत रहैत छलिखन। मनोरमाक उƛ सेहो ३० पार कऽ गेल \nछलिन, सुरेशसँ हुनका अपन एकटा दोİतक घरमे भóट करायल गेलिन। सुरेशक \nअपन अंƇेज पėीसँ तलाक भऽ गेल रहिन, ओहो सुशील किनयūक खोजमे इंिडया \nआएल रहिथ। दुनो गोटाक बात िमिल गेलिĠह। चट मंगनी आ पट िववाह भऽ \nगेलिन। \nिववाहक बाद मनोरमा अपन घर गृहİथीसँ बƂड Ćसž छलीह। बेटी भेला \nबाद दुनो गोटा आर Ćसž रहै जाइ लगलाह। काजक बाद सुरेशकó जे समय \nभेटिĠह ओ अपन बिचया संगे िबताबिथ। किहयो काल बेटी सभकó लेगोलŵड, \nिडजनीलŵड घुमाबिथ आ किहयो मेला सभमे। बेटी पैघ भेलिĠह तखन पेिरस आ \nिİवटजरलŵड सेहो घुमा देलिखन। ३ साल पिहने िहनका सबहक ख़ुशीमे जेना \nƇहण लािग गेलिĠह। जिहयासँ मनोरमाकó कŵसर डैगनोस भेलिĠह, सभ बात \nउलट-पुलट भऽ गेलिन। मनोरमा ऐ बातसँ बƂड आहत महसूस करैत छलीह जे \nसुरेश हुनकर ĭयथा कोना नै बुिझ रहल छिथन। हुनका लागैत छलिĠह जे ओ \nहुनकासँ नै हुनकर शरीर माÿसँ Ćेम करैत छलिखन। \nककरो पदचाप सुिन मनोरमाक आँिख खुिज गेलिन। बाहर अĠहार भऽ गेल \nरहै, हुनकर आँिखक नोर सुखा गेल रहिन। हुनका आगू हुनकर दुनो बेटी \nनोराएल आँिखये मुँह लटकौने ठाढ़ छलिखन। मनोरमा धरफरा कऽ बैसैत \nपुछलिखन, “अहū  सभ कखन अएलहुँ?” \n“अखने मĦमी” - दुनु बेटी धीरेसँ जवाब देलकिĠह। \nमनोरमा चाĉ कात तकैत पुछलिखन- “ अहūक पापा कतए छिथ?” दुनु \nबेटी एक दोसराक मुँह ताकए लागल। \n“की बात छै बेटा? अहū सभ एना गम सुम िकए छी?” मनोरमा ĭयाकुल \nहोइत बजलीह। \n“मĦमी ... पापा.......” \n“हū बेटा पापा के की भेलिन?” मनोरमा आतुर होइत बजलीह। हुनकर  िवदेह मैिथली लघुकथा || 15 \nिचंता बिढ़ गेलिन। की बात भेलै? बĒचा सभ कािन िकए रहल अिछ? हुनकर \nआँिख सुरेशकó तािक रहल छलिन। तखने दुनु बेटी हुनकर गर पकिड़ कानए \nलगलिन। ओ दुनु बेटीक पीठपर हाथ फेरैत पुचकारैत कहलिखन,- “अहū सभ \nएना बĒचा जकū िकए कािन रहल छी?” \nरिĮम कनैत बाजल- “मĦमी, पापा हमरा सभकó छोिड़ चिल गेलाह?”  \n“कतए चिल गेलाह बेटा?” हतĆभ होइत मनोरमा बजलीह। हुनकर \nकरेजक धड़कन तेज भऽ गेलिन। \n“हम सभ जखन İकूलसँ अएलहुँ तँ पापा दोकानक भीतर खसल छलाह। \nओ नॴदक दवाइ खा आĜम हĜया कऽ लेलिन।” िकरण िससकैत बजलीह। \n“की............?” मनोरमा िचिचया उठलीह। \n“िनचū इमरजŲसी ĉममे पापाकó रखने छिĠह। हम सभ अĦबुलŲसमे पापाक \nसंगे अएलहुँ।” िकरण िहचकैत बाजल। मनोरमा अवाक रिह गेलीह।   16 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nरोशन जनकपुरी \nअिĐ नपुį पक गुĒ छासब \nदुĮ मनक नाइट िभजन हेिलकĢ टरसँ राित भिर बमबारीक बादो जनसेना Ņारा \nकएल गेल घेराबĠ दी नै टुटल  रहै। जेना िसनेमामे होइ छै, चहु िदस पसरल \nअĠ हारमे एĦ हर बम खिस रहल अइ, ओĦ हर बम खिस रहल अइ आ लोकसभ \nदौग रहल अइ, चिल रहल अइ , तिहना शाही सेनाक घेराबĠ दी कएने  जनसेना \nमुď य मोचŭपर लिड़ रहल छल। युŀ मोचŭमे  एकटा खपरैल İ कूलक एकटा \nकोठरीकó Ćाथिमक अİ पताल बना कऽ घाइल जनसैिनक सभक ĆारिĦ भक उपचार \nकऽ कऽ  युŀüेÿसँ बाहर पठाओल जा रहल छल । \nई काजरोसँ कारी अमवİ याक राितबला अĠ हिरया राइतक बमक िवİ फोट आ \nİ वचािलत हिथयार सभसँ कखनो िनरĠ तर कखनो ĉिक ĉिक कऽ  फूलझड़ी \nजकū िनकलल गोली सभक लाल िपयर बैगनी इजोत माÿ Ćकािशत करैत छल। \nनै तँ लĦ बा मीलो पसरल सुखलका नदीक ओ üेÿ अĠ हारेमे युŀक साüी बिन \nरहल छल। युŀक मुď य मोचŭ बनल चूरे पवũत āेणीक ओइ िटलासँ आिब रहल \nबम, मिसनगन आ िविवध आĐ नेयाİ ÿक समवेत भयावह आवाज एना बुझाइत छल \nजेना अनेको Ĕ वालामुखी एक साथ फूिट रहल हुअए। आ अ◌ोतऽ उिठ  रहल आतũ \nिचĜ कार, ƅĠ दन, नरकक आभास दैत छल। \nठीके युŀ नरके होइत अिछ  ।–एकटा घाइल जनसैिनककó İ Əेचरपर सुता \nकऽ दू गोटेक कĠ हापर रखैत हम बजलॱ । \nअहū ठीक कहलॱ, मुदा ऐ नरकक समािĢ तक हेतु ई बाğ याĜ मक युŀ अिछ। \nहमरा सहयोग कऽ रहल ĆारिĦ भक अİ पतालक रेखदेखक लेल िनयुĎत कएल \nगेल कमाě डर बाजल। बगलसँ िनदųशनाĜ मक आवाज आएल,–ठाढे ठाढे नै, बेĠ ड  िवदेह मैिथली लघुकथा || 17 \nभऽ क डūड़ मोिड़ कऽ। अĠ हारमे आँिख  िचयािर कऽ देखिलऐ, İ थानीयबासी सभ \nआबाल वृŀ युŀüेÿसँ बाहर भािग रहल छल आ जनसैिनक आ युŀ सहयोगी \nसभ ओकरा सभकó  सुरिüत पड़ाइनमे सहयोग कऽ रहल छल। किरब आधा \nिकलोमीटर चौड़ाइबला ऐ सुď खल नदीक पिछयारी िकनारा सुरिüत छल। ओकरा \nओइकात एकटा छोट गाम छल जतऽ शरण लेल जा सकैत छल। \nफायरक गजũनयुĎत आदेश संगे शुĈ भेल लड़ाइ, भोरक किरब साढे तीन \nबजे तक चलल। भोरका इजोत शाही सेनाक अितिरĎत बल मँगाबएमे सहयोगी \nभऽ सकैत छल आ शायद ऐ दुआरे िरƏीट ( लौटबाक) आदेश आएल। युŀक \nमुď य मोचŭपर िनरĠ तर िवİ फोट आ फायिरंगक लयबŀता टुिट रहल छल। \nİ वाİ ĝ य मोचŭपर िनयुĎत आ सहयोगी ĭ यिĎतसभ लौटैत जनसैिनक सभकó \nअĠ हारमे िठिकया कऽ िचĠ हबाक कोिशस कऽ रहल छल। ओकर िचĠ हल लौट \nरहल अिछ  िक नै ? ई Ćķ आ उĜ सुकता सबहक चेहरापर नािच रहल छल। \nयुŀ मोचŭक समाचार आब चाĈिदस पसैर रहल छल। जनसेनाक तीन तरफा \nमजबूत घेराबĠ दीमे पड़ल शाही सेनाक एक सय अठारह जवानबला जĜ थामे सँ \nकमसँ कम चॱसठ गोटे मारल गेल छल। \nओ तँ किरब एĎ के डेढ़ बजे दुĮ मन िनःसहाय भऽ कऽ आĜ मसमपũणक मुƖामे \nएकटा कोनामे दुबैक गेल छल। हम सभ तँ दू घě टासँ अĠ हारेमे अपनेमे फायिरंग \nकऽ रहल छलॱ। जūघमे छरŭ लािग कऽ घाइल एकटा सैिनक बाजल,–नै तँ \nजीत ि◌ निĀ त छल। \nयुŀकó अधूरा छोड़बाक िचरिचराहट Ćायः सभक चेहरापर छल, जे लौटैत \nआ घाइल सैिनकक İ थलगत देखरेखमे भेल ितल माÿ कोताहीक बाद ƅोध पूणũ \nĭ यवहारमे Ćकट भऽ रहल छल। \nऐ भीषण युŀमे जनसेना िदस चालीससँ बेसी घाइल भेल छल आ पचीस \nगोट शहादत ĆाĢ त कएलक।  \nजनसेनाक ई िसपाही सभ जनताक ओइ वगũक िधयापुता सभ अिछ  जे \nशासन आ अिभजाĜ य तथा सĦ पĠ न वगũक पकड़बला समाजŅारा युग युगसँ \nकछेरपर ठाढ कऽ देल गेल अिछ। एकरा सभकó नै कोनो दरमा◌ाक मोह नै कोनो \nिनजी सुख सुिवधाक मोह। बस एĎ केटा आस जे जनयुŀ सफल हएत तँ \nघूरत। सुखक िदन टुटली मरैया तक पहुँचत। लूट आ शोषण बला शासनक \nअĠ त हएत। लाल सलाम, जनताक सवŸþम धीया पुता सभ। लाल सलाम, \nमहान शहीद सभ।–अपने आप हमर कसल मुठी सलामीक मुƖामे अकाश िदस  18 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nउिठ  गेल। भोरका इजोत होबऽ लागल छल। नदीक पिछयारी काते काते दिüण \nिदस जाइत हम सभ युŀ मोचŭसँ ƅमशः दूर होइत जा रहल छलॱ। दुĮ मनक \nअितिरĎत बल हेिलकĢ टरसँ पहुँच चुकल छल। मुदा शाइद जनसेनाक वीरतासँ \nसंÿİ त दुĮ मनक फाइटर हेिलकĢ टर अकासमे घुिम-घुिम कऽ अखनो तक बम \nखसाइए रहल छल। हमरा संगे चिल रहल एकटा कĦ पनी कमाě डर पाछूसँ हमर \nिपňी थपथपएलक। अकास िदस उठैत हमर कसल मुňी ओ देिख  नेने छल।  \nउनैट कऽ हम तकलॱ। शाइद ओ हमरा मनमे उठैत भावकó पिढ़ लेने छल। \nराित भिरक युŀक थकान संगिह ओकरा आँिख मे उदासी सेहो छल। शाइद \nओकरो मनमे हमरे जकū भावसभ उमिर-घुमिर रहल छलै। ओ कमाě डर छल \nयुŀ मोचŭक। ओकरो नेतृĜ वमे युŀ भेल छल जइमे सेहो  शहीद आ घाइल भेल \nछल कइएकटा जनसैिनक। के सभ शहीद भेल? की ओ जनैत अिछ ? \n....िनĀय ओ जनैत अिछ। ओकर आँिख क उदासी सएह कहैत अिछ। के सभ \nभऽ सकैत अिछ ? मन भेल पुिछितऐ, मुदा पुछलॱ नै, आ चलैत रहलॱ चुपचाप। \nऐ सुखलाहा नदीक पछयारी कातक जंगलमे युŀक तैयारी आ Ćिशüणक \nअिĠतम üणमे जनसेनाक जवान सभक एकटा बटािलयनक सलामी İ वीकार करैत \nआ  जवान सभसँ गमũजोशी पूणũ कड़गर हाथ िमला कऽ िबदा करैत काल मनमे \nउठल भाव याद पड़ल, ऐ मेसँ के लौटत के नै लौटत? िचĠ हल चेहरा सभ एक \nएक कऽ आँिख क आगू घूमए लागल। महोþरीक बुधनी, जकर पाटŰ नाओं छल \nकमरेड उषा। तीन वषũ पिहने पाटŰ Ćवेश करैत कालक अĠ तरमुखी िवधवा आ \nसĦ पिþक कारण अपन सासुरसँ Ćतािड़त बुधनी युŀ Ćिशüणक ƅममे एक िदन \nहमरा कहने छलीह,–कमरेड, सुबोध कमरेड हमरा Ćेम Ćİ ताव कएने \nअिछ । कमाě डरकó हम सभ संयुĎत आवेदन सेहो देने छी। जॱ सभ ठीक रहल \nतँ तीन मिहनाक बाद हम सभ िब आह करब। अहū जतऽ रही, अहūकó आबऽ \nपड़त। \nगोर, हँसमुख रेशबहादुर मगर याद पड़ल, धनुषामे जकर पĜ थर कूटएबाली \nिवधवा बुिढया माए कनैत कहने रहै, बौआ, तô तँ पहाड़मे लड़ऽ चिल जाइ छó, \nमुदा हमरा केओ देखैबला नै रिह जाइए। बोखार लगलापर दबाइयो देबए बला \nकेओ नै रिह जाइए। मुदा ओ युŀसँ नै लौटल। एकटा किवतामे ओ िलखने \nरहए;–माए, हम नै चाहै छी कोनो माए पĜ थर कूटौ, तँए हम युŀमे छी। \nहमरा याद पड़ल ओ नेवारनी किरकबी दुबर पातर कमरेड कािमनी, जकरा \nमजदूर पितकó शाही सेना सभ माओवादी होबऽक शंकामे िनमũमतापूवũक पीिटपीिट  िवदेह मैिथली लघुकथा || 19 \nकऽ मािर देलकै। आ ओ अपन दू टा अबोध बĒ चाकó नाना नानी गऽ धऽ कऽ \nजनसेनामे शािमल भऽ गेली। हमर अनेको िचĠ हल जानल सभमेसँ ई किरकबी \nनेवारनी अĜ यĠ त िĆय छलीह। ओ हमरे नै सबहक िĆय छलीह। कम मुदा \nमृदुभाषी, ĆĜ येक मोचŭपर सभसँ आगू बिढ़ कऽ लड़िनहािर। तँए सभ कमाě डर \nसभ हुनका अपने समूहमे राखऽ चाहैत छल। \nएकबेर हम बेमार भेल छलॱ, बेहोश रहलहुँ कए िदन। एहेन अवİ थामे ओ \nहमर सभ तरहक सेवा कएने रहिथ। दोसर हुनक वगŰय Ćेम आ बौिŀकता हमरा \nहुनका संगे भावनाĜ मक सĦ बĠ ध बना देने छल  हम दाई(भैया) छलॱ आ ओ \nछलीह बिहनी(बिहन)। \nदाई , आइ हमरे Ď याĦ पमे खाउ ने।–युŀसँ एक िदन पिहने ओ हमरा नेओत \nदेने छलीह। हम हँिस कऽ आगू बिढ़ गेलॱ, मुदा ओ दौग कऽ हमरा मूँहमे \nमūउसक एकटा टुकड़ा रािख देलिन आ हँसऽ लगली।..... एहेन बहुत रास \nिचĠ हल चेहरा आँिख क आगू नाचऽ लागल। \nककरो िचĠहिलऐ की? के सभ शहीद भेल? रहल नै गेल, आ संगे चलैत \nकĦ पनी कमाě डरसँ हम पुिछए लेिलऐ। \nओ िकछु बाजए आ◌ेइसँ पिहने हम दोसरो Ćķ कएिलऐ, जइमे हमर िचĠ हल \nजानल कतेको नाओं छल। भावना जेना हमरा गरिस रहल छल। राितक युŀ \nमोचŭक कमरेड हम एकटा सामाĠ य मानवमे बदिल रहल छलॱ। \nओ िकछु नै बाजल। ओकर आँिख क उदासी ओिहना गंहीर छल। ठोर जेना \nकिस कऽ बĠ द छल। ओ िनःशĤ द चलैत रहल। \nदोसर िदन। िकछु शहीद सभक लाश ĆाĢ त भेल छल। हमरा जानकारी भऽ \nचुकल छल,–रेश बहादुर आ कमरेड कािमनी शहीद भऽ जाइ गेल छलाह। \nकमरेड कािमनी बūिच सकैत छलीह मुदा एकटा घाइल जनसैिनककó सहारा दऽ \nकऽ लबैत काल हुनका गोली लागल छल। \nहमर मन भावनासँ भिर गेल छल। कमरेड कािमनीक İ मृित हमरा िवचिलत \nकऽ रहल छल। िनमũम युŀकó भावनासँ कोनो मतलब नै होइ छै।  \nसभ शहीद सभक लाश सभकó हसुवा हथौड़ीबला झě डा ओढ़ाओल गेल, \nसलामी देल गेल आ शहीदक िचता धुधुवा उठल। थाकल पएर आ भारी मनसँ \nहम सभ सेĪ टर िदस लौटलॱ। मन नै लािग रहल छल। ओ कĦ पनी कमाě डर \nहमरा संगे छल। ओ अखनो उदास आँिख  नेने चुप छल। भावनासँ Ɩिवत मन \nएना भरल छल जेना सभ िकछु Ĉिक जाएत। अपन Ď याĦ पमे Ćवेश केलॱ तँ  20 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nिकछु पुĈष आ दूटा युवती Ćितüा करै जाइ छलाह। हमर सहायक जानकारी \nकरौलक जे ई सभ जनसेनामे शािमल भेल नव कायũकतŭ अिछ। मूड़ी उठा कऽ \nएकटा युवतीकó पुछिलऐ,–की नाओं अिछ ? \n-Ĉपकुमारी। \n दोसरकó सेहो पुछिलऐ, आ अहūकó की अिछ ? \n      - कािमनी। \nहम ओकर मूँह तकैत रहलॱ, िकछु काल िनिनũमेष। फेर फूितũसँ Ď याĦ पसँ \nबहार िनकललॱ आ ओइ कĦ पनी कमाě डरकó जोड़सँ बजेिलऐ आ कहिलऐ,–आउ \nकमरेड, देिखयौ, कािमनी जीिवते अिछ। \nहँ, कमरेड। शहीद सभ अमर होइत अिछ ।–ओ बाजल। \nगोर मुँहबाली मैिथलानी कािमनी Ď याĦ पक Ņारपर सँ हमरा देिख  रहल \nछलीह। आ हम देिख  रहल छलॱ Ď याĦ पक आगूमे  फरफराइत ललका झě डाकó, \nमैिथलानी कािमनीकó आ एĦ हर ओĦ हर गितशील आ पुनः लयबŀ होइत जनसेनाक \nपंिĎत सभकó। हमर सहायक धीरेसँ बाजल,–शाही सेनामे मरऽबलामे एकटा हमर \nसबहक कĦ पनी कमाě डरक जेठ भाय सेहो छल। आब हमर दृिį ट ओइ \nकमाě डरपर िİ थर छल। ओकर आँिख क गँहीर उदासीक अथũ आब हमरा लािग \nरहल छल। ललका झě डा अकाशमे फरफराइए रहल छल, आİ था मनमे आर \nगँहीर भेल जा रहल छल। आ िब सवासपर एकटा आओर òट रखा गेल। टुटली \nमरैया सभक जीत ि◌ निĀ त अिछ । \n  िवदेह मैिथली लघुकथा || 21 \n \nमहाĆकाश १९४६- \nजĠम: बनगūव, सहरसा, िबहार। विरơ किव ओ कथाकार। Ćकािशत कृित: किवता \nसंभवा, संग समय के (किवता संƇह)। \nसंभावना \nओ आिबते तपाकसँ पुछलिन- हाथी देखने छह, अथũ बूझल छह? \nओ अपन ऐ Ćķक संग टेबुलपर झुिक आएल रहिथ। हुनकर चािनपर उƛ \nआ अनुभव केर चमक रहिन। गĔजोभायक ऐ Ćķसँ कनेक अकबका गेल रहिथ \nजयवधũन। हुनक आँिखमे देखैत उतारा देलिन जयवधũन- हँ हौ... हाथीकó के \nपूछए, हम तँ ऐरावत सेहो देखने छी- अथũ सेहो बूझल अिछ। \nउþर सुनैत गĔजोभायक आँिख जेना फािट गेलिन। िवİमय आ अिवĂाससँ \nभिर अएलाह- ऐरावत! कतऽ देखलह? \n-िकए, बड़द देखऽ लेल अहū पशुपितनाथक ओतऽ जाउ से भऽ सकैत \nअिछ आ हम ऐरावत देखऽ इĠƖक ओतऽ जाइ से संभव नै! \n-इĠƖ तोरा कतऽ भेटलह? \nगĔजोभायक अिवĂास अİवभािवक नै रहिन। \n-इĠƖ तँ अहūकó कþहु भेटत... ğयानसँ देखहक ने... नै भेटतह तँ िवįणु! \nिव-िशƠ अणु –िव-शेष अणु-िवलüण अणु- िबįणु नै भेटतह- इĠƖ तँ आब जतऽ \nततऽ- जयवŀũनक İवरमे िवĂास रहिन। \nगĔजोभाय जोरसँ हँसलाह- तô ýानी लोक छह, आब जँ तô इĠƖकó िचĠहैत \nछह तँ राजाकó िचĠहैत छह, जमीĠदार-सरकारकó सेहो िचĠहैत छह.. नीक बात.. \nतोहर यएह गुण हमरा िववश करैत अिछ जे हम तोरा एकटा कथा सुनाबी.. \nसमय देबहक? \nबाहर िवकट रौद रहै। कायŭलयसँ अिधकŬश कमũचारी जा चुकल छल।  22 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nरौदमे थोड़बे काल चललासँ जयवŀũनकó पेशाब Ĉिक जाइ छिन। वीर रहिथ। \nअतएव हुनका कथा सुनबेक छल। \nबजलाह- समय अिछ, समय हमरा लेल पोİट काडũ िथक जे जतबा \nिलिख..। \n-बİस-बİस भऽ गेलै.. गĔजोभाय बजलाह- राजाक मूल होइत अिछ भय आ \nशंका.. बूझल छह? ओ उपरका हो अबैत मॲछ रािशकó दूअ िदससँ सĦहारैत हाथ \nफेरलिन- मुİटंड गवĉ छॱड़ा रोज देखैत छल, जमॴदारक हाथी सबार, परोपņामे \nघुमैत, दपũसँ धधकैत जमॴदार, ओकर हाथीक मİतान चािल.... वाम-दिहन मूड़ी \nआ झारैत। ओ देखय आ मोन मसोिस कए रिह जाए। ओकरा रिह-रिह कए \nजमॴदारक सूनल, देखल-मोगल कथा वृþाĠत ĭयिथत करै...। मुदा एक िदन... \nबाहर रौद अखनो Ćचěड रहै आ हवा सेहो उिठ गेल रहै, जयवŀũन \nिखड़कीसँ बाहर देखलिन। िवमछैत बजलाह- िखİसामे मोन नै लागैत छह, ğयान \nनै देबहक तँ कहबाक कोन Ćयोजन.. \n- नै-नै, ....एहेन कोनो बात नै- हबरब नै देखैत छहक.. केना आ कतेक \nगॲिगया रहल छै.. जयवŀũन िकंिचत Ħलान मुख भेलाह। \n- धूः बुिड़- हवाक Ĉख आिक िबगड़ैत पयŭवरणकó की तô बदिल देबहक.. \nकी हम बदिल सकै छी समयक गितकó, अकानैत रहऽ आ बİस.. भोगैत रहऽ। \nवİस..। \nजयबŀũनकó राजनीितक पयŭवरणक सेहो İमरण, मुदा आब ओ कथा रसमे \nĭयितƅम नै चाहैत रहिथ- आगू कहह... \n“मुदा एक िदन ओइ गवĈ मुİटंडकó नै रहल गेलै, जिहना ओ हाथीपर \nसवार दपũसँ धधकैत जमॴदार- सरकारकó देखलक ... ओकरा छातीमे जेना लहिर \nउठलै... ओकर पिहल इĒछा भेलै जे ओ सीधे जमॴदारपर छड़पए आ हौदाक संगे \nजमीनपर पटकए.. मुदा एतेक ऊँच ओ फािन नै सकैत छल.. अथच ओ हाथीक \nनाङिर पकिड़ अपन पएर जमीनपर अंगद जकū रोिप देलक... वाम दिहन, आजू \nबाजू देखैत... हाथीपर सवारकó आघात भेलै, हाथीक मİतान चािलमे ĭयवधान \nअएलै.. हाथी िचंघाड़ कएलक .... महावत जोरसँ बमकल... गज लए छौड़ापर \nउठल.... ”। \nभयाƅाĠत जयवŀũनक मुँह खुललिन, एकदĦमे अंितम  Ćķ कएलिन- “छौड़ा \nबजलै की नै?” \n-हँ हौ, जमॴदार पढ़ल िलखल लोक रहिथ िशिüत लोक.. हनकर पुरखा  िवदेह मैिथली लघुकथा || 23 \nसभ सेहो िवदेशी िवńालय आ िवĂिवńालय सभमे पढ़ने रहिन... अपनो कŵबिरज \nिक हावडũमे पढ़ने रहिथ... हुनका भाषाक मिहमा आ वाणीक Ćभावक िवशेष ýान \nरहिन। अतएव ƅोधकó घॲटलिन आ शŬत İवरó महावतकó वरजलिन- “ छोड़ह \nअबूझ छै… नेदरमित छै”। \nिकछु िदन हुनक िचþ अशŬत रहलिन। िकछुए कालक उपराĠत राĔयक \nसीमा रेखाकó दूरेसँ देखैत, िचंिततमना राजमहलमे घूिम अएलाह। \nĆात:काल ओ अपन दीवानसँ पुछलिन- “िकनक बालक छल ओ ...? दीवान \nसाहेबकó समƇ कथा बूझल छलिन। बजलाह- “ āीमन् ओतऽ फĪलामŬक बेटा \nिथक- बजाउ की? \nिकछुए कालक उपराĠत फĪलŬमाकó उपिİथत कएल गेल। भयाƅाĠत.. \nथरथर कŬपैत.. धोती Ćायः तीतल। जमॴदार साहेबकó देिखते मुलुंिबत िकंवा \nशाƠŬग दैत, िनहोरा करैत बाजल- “सरकार... अपराध üमा कएल जाउ”। \n“नै.. नै कोनो अपराध नै... बहुत करेजगर छिथ अहūक बालक... बहादुर... \nवाह रे वाह, संभावनासँ भरल... अपार संभावना अिछ अहūक बालकमे...”, \nजमॴदार साहेब शŬत िकĠतु गĦभीर İवरमे बजलाह। \nफĪलŬमाकó िकंिचत भरोस भेलै। हाथ जोड़ने ठाढ़ भेल— “ छौड़ा उकपाती \nछै.. िनĀये कोनो अपराध केने हएत.. हम ओइ अबंडसँ तंग छी सरकार.. जे \nसजा हो हुकुम... ओ घौना खसौने ठाढ़ रहल। \n“नेना सँ िकयो तंग हुअए! कोनो अपराध नै कएलक अिछ अहūक बालक, \nिकĠतु आब ओ िवहनजोग भेल.. ओकर Ĥयाह कऽ िदयौ... ĭयाह कऽ देबै तँ घर \nगृहİथीमे लागत.. िचþ शाĠत रहतै। शŬत िकĠतु आदेशाĜमक İवरमे बजलाह \nजमॴदार साहेब। \n“सरकार... के करतै ओइ अवंडसँ Ĥयाह... की हैतै ओकर Ĥयाह करा \nकऽ... करमे फूटल छै...”, िवलाप कएलक फĪलामŬ मरड़..। \n“आब अहū जाउ, ĭयाहक मोन बनाउ ..हम देखैत िछऐ”, जमॴदार सरकार \nआदेश कएलिन। \nफĪलŬमाक गेलाक उपराĠत जमीĠदार साहेब उपिİथत  दीवानसँ पुछलिन— \n“ककर बेटी छै रानी मुखजŰ आ कैटरीना सन, पता कĈ तँ... ओकरासँ ऐ \nछौड़ाकó ĭयािह देबाक छै ..।” \nजयवŀũनकó अपन हँसी रोिक नै भेलिन... गरीबक बेटी की रानी मुखजŰ आ \nकैटरीना सन होइत छै- ओ चिकत रहिथ।  24 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n“ऐमे हँसबाक कोन बात... जकरा जे बूझल रहतै से सएह ने बाजत... तô \nरोटी कहबह ओ ƙेड बाजत... ओना तô िबसिर रहलह अिछ जे महाराज \nशाĠतनुकó मĪलाहेक बेटी पिसž पड़ल रहिन...।” गĔजो भायक उþरसँ जयवŀũन \nिनĈþर भेलाह। \nिचĪलामŬक बेटी बड़ सुžिर। बड़ िदĭय। पाकल धान सन-ए। अगहनक \nदुपहिरया सन चमक। कोशीक धार सन चंचल। Ćायः सभकó बूझल रहै। तó... \nदरबारमे िचĪलामŬकó बजाओल गेल। अपराध बोघक बोझसँ ठाढ़ नै रिह \nपाबैत छल। हवोढेकार कानैत बाजल— “से िबनु मायक बेटी छै... जĈरे कोनो \nअपराध कएने छै हएत, लोकक झाड़ी फानब ओकर आदित भऽ गेलै अिछ.. \nअवİसे कोनो िदन कएने हएत... हम सरकारेक सोझūमे ओकरा दोखिर देबै.. \nिचĪलामŬक नोरक कोनो छोर नै रहै। \nसरकार ओकरा अपन पūजमे भिर कऽ उठौलिन। बजलाह- “कोनो बात नै \nछै... पिहने नोर पोछह, िचþ शŬत करऽ, बात िकछु नै छै... हम सुनलॱ जे \nतोहर बेटी आब िवयाह जोग छह, फĪलŬमाक बेटा पŇा जवान... कहलक Ďयो \nजे नीक जोड़ी हेतै, तँ से नीक बात... तô ĭयाह लेल तैयार हुअ तó, खरचाक \nकोनो िचĠता नै... हम सभ देखबै... हम छी.. सभटा मदिद करबह..। \nिचĪलामŬ िकछु बाजऽ चाहलक। मुदा बािज नै भेलै। कदाच् जमॴदार \nसरकारक उदारता आ दान सभक İमरणसँ ओकर कंठनली अवĈŀ भऽ गेल \nरहै। \nगĔजोभाय आगū कहलिन— “भेल... फĪलामŬक आ िचĪलामŬक बेटीक Ĥयाह \nसबिहक सहज सहमितसँ भेल। सरकार—जमॴदार ओकरा सबिहक समािजक \nिİथित अनुकुल खैयाल रखलिन। समाज कतोक बखũ धिर हुनकर ऐ कथा-\nĭयवहारक सोहर गावैत रहल। Ďयो जमीĠदारक सवारी रोकबाक कोनो िहĦमित नै \nकएलक। लोक तँ आइयो सरकार जमॴदारसँ बहुत रास आस राखैत अिछ। \nसंभावनाक आस आिक आसक संभावनामे समाĢत नै होइ छै.. िकछु कुकुर भुकैत \nअिछ, मुदा िकछुए.., अिधकŬशक गरमे पņा लािग गेलैक अिछ... कतोककó \nगरदिनमे तँ सोनाक जॴजीर छै, िकछु भुकैत मारलो गेल... जािन नै कतेक...” \n“अँए हौ भाय .... ओइ छौड़ा आ छउड़ीक की भेलै?”, जयवŀũन िजýासा \nकएलिन। \nगĔजोभाय एतवा सुिनते ƅुŀ भऽ गेलाह..? यएह िछअह तोहर पाखěडी \nĈप.. तोरा की नै बूझल छह।”  िवदेह मैिथली लघुकथा || 25 \n“हमरा िकए बूझल रहत... कथा तोहर.. कहलऽ तô आ बूझल रहत \nहमरा?”, जयवŀũन गĔजोभायकó लपेटलिन।   “हेतै की ..दुहू छौड़ा-छउड़ीक एक \nआāम भेलै- आगū कालक लीला—िबसरा गेल रंग  रभस, िबसरा गेल छउँड़ी.. \nतीन चीज यािद रहल, नोन-तेल लकड़ी, से दुनू नोन तेलमे लागल रहल.. \nबाजारमे ĭयोपारमे, चौअžी-अठžीकó के पूछए...टाका पचटकही धिर Ćमुख भऽ \nगेलै... समय एकदĦमे बदिल गेलै.. देश-काल। मन मोहनी छतरी तर आिब \nगेलै... टोपीपर टोपी.... टोपी टोपी... लोक टोपीक रंगे देख कऽ नेहाल, िकछु \nिदनक उपराĠत सुनल जे छौड़ा रोजी रोटीक खोजमे िदĪली िक हिरयाणा िक \nकुĈüेÿ चिल गेलै, आइ धिर नै घूमलै-ए।” \n“कतेक बखũ भेलै?”, जयवŀũनक İवर Ħलान रहिन। \n“िकए... हम बड़ बकलेल जे िजनगीक कैलŲडर राखी? तोरे सन मूखũ \nिजनगीक कैलŵडर राखैत अिछ”, गĔजोभाय िकंिचत उþेिजत आ िखž भेलाह”। \n“एĦहर फĪलामŬ आ िचĪलामŬ, बाĠह जे टुटलै ओही बािढ़मे कतहु बिह \nगेल... आब छउँड़ीक िदन पहाड़ भेलै आ राित ĆेतƇİत। हेमिनमे सूनल अिछ जे \nछउँड़ी Ćितिदन राįƏीय राजमागũ १९४७ पर जाइ छै- जतऽ दुिनयū जहानक बस-\nƏक आिब कऽ Ĉकै छै, छौड़ी जाइ छै, ऐ आस आ सĦभावनामे जे ओ छौड़ा \nऔतै.. कोनो िदन, कोनो िदशासँ औतै ..”। \nगĔजोभाय अĠततः मौन भेलाह। जयवŀũनकó कोनो Ćķ नै फुरलिन। \n  \n(गजेĠƖ ठाकुर लेल सİनेह)  26 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nवसंत भगवंत सावंत \n  कॲकणी कथा :  मणũताळणी, मूल \nकथाकार: ǑहĠदी अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह ओ  \n āी सेबी फनŮडीस: मैिथली अनुवाद :\n  डॉ. शंभु \nकुमार िसंह \nमृĜयुकó टारब \n“किनơ अिभयंताक जीप आिब रहल अिछ..... सभ िक यो काजपर लािग \nजाउ।” गाछपर चिढ़ मौध िनकालबाक Ćयास कऽ रहल ĄŬिसस पहाड़ीक बाटे \nहपसैत  अबैत जीपकó देिख  सभ मजदूरकó चेतएबाक İवरमे िचकरल आ İवयं \nसेहो शीƈिहं नीचū उतिर गेल। बीड़ी पीबाक बहžासँ काम बž कऽ कए गĢप \nकरएबला आ लगपासमे बैसल सभटा मजदूर हūइ–हūइ उिठ हाथमे दिबया लऽ \nकऽ गाछ–िबरीछ काटए लागल। आइ  भोरिहसँ मजदूर सभ मोन लगा कए काज \nनै केने छल। हमरा सभकó दाणे पहाड़ दए चिढ़कए अबैत–अबैत साढ़े नओ बिज \nगेल रहए। आइ हम İवयं ओकरा सबहक समü ठाढ़ भऽ कए काज नै लऽ \nरहल छलॱ, ऐ लेल ओहो सभ नहुएँ–नहुएँ काज कऽ रहल छल। िबना काजक \nिदन खेपैत देिखयो कए हम ओकरा सभपर गोİसा नै कऽ सकलॱ। आइ हमर \nमोन नीक नै रहए। भोरिहंसँ हम पहाड़क िटŎापर सातनक गाछक नीचū बैसल \nरही। हम जतए बैसल रही ओतएसँ नीचū सलावली नहरक काज चलैत रहै, जे \nसाफ झलकैत रहै। बहुतो रास मशीनक हĪला होइत रहै। नहरक काज आधासँ \nबेसी भऽ चुकल छलै। आगूक पūच–छओ बरखक भीतरिहं काज पूणũ भऽ \nजएबाक उमेद रहै आर अ◌ोइ  नहरक पािन पीबा आर आन Ćयोगक लेल ऐ दाणे \nपहाड़पर िƏटमŲĠट ĢलाĠट बनऽबला रहै। हमरा एतुका कायũभार भेटबासँ पूवũिहं \nिनरीüण भऽ गेल रहै। यएह िकछु िदनमे काजक ठीका िनकािल िठकेदारकó काज \nसंपž करएबाक आदेश दऽ देल गेल रहै। अिगले सĢताह मुďयमंÿीक हाथó  िवदेह मैिथली लघुकथा || 27 \nिशलाĠयास हेबाक रहै। ऐलेल अ◌ोइ  जमीनकó िचिƭत करबाक लेल कायũपालक \nअिभयंता साहेब एतेक मजदूरकó लगा कए ऐ महĜवपूणũ जमीनकó साफ करबाक \nलेल कहने छलै। कािŎ आ परसू तँ मजदूर सभकó लड़ा–चड़ा कए हम नीक \nजकū काज करा लेने रही मुदा आइ हमर मोन काजमे नै लािग रहल छल।  \nकिनơ अिभयंताक जीप पहाड़ीक बाटे एĦहरे आिब रहल छलै आ अ◌ोइ सँ \nआबए बला आवाजसँ हमर बेचैनी बढ़ल जा रहल छल। सभ मजदूर दौग  कए \nकाज करबाक नाटकमे लािग गेल, मुदा हमरा उिठ कए ठाढ़ होएबाक साधंस नै \nभेल। हमरा बुझाइत छल जेना हमरा देहसँ Ćाण िनकलल जा रहल हुअए। \nकािŎ भोरिहं तँ किनơ अिभयंता Ņारा कायũİथल केर िनरीüण कऽ लेल गेल \nछलै, तखन अखन िदनक बारह बजे ओ िकए आिब रहल छलै? िनिĀत ĉपó ओ \nहमरा बाबूजीक मृĜयुक खबिर लऽ कए आिब रहल हेताह, हमरा लागल। “आइ \nकाजपर नै जाउ” भोरिहसँ हमर घरक लोक सभ कहैत छलाह। बाबूजी कखन \nअपन अंितम सūस लेताह भरोस नै। ओछाओनपर पड़ल बाबूजीक हालित एकदम \nखराप भऽ गेल छलिन। मुदा दाणे पहाड़कó साफ करएबाक काज हमरा भेटल \nरहए। जँ ऐकालमे कोनो Ćकारक ĭयवधान भेलै तँ हमरा नोकरीसँ िनकािल \nदेबाक धमकी कायũपालक अिभयंता पिहनिहं दऽ देने रहए। हम किनơ \nअिभयंताक ĭयवहारसँ नीक जकū अवगत रही ऐलेल हम घरक लोक सबहक \nकथनी नै मािन िडĤबामे दूटा रोटी रािख काजपर चिल देलॱ। हमरा दाणे जंĎशन \nधिर पहुँचतिह आठ बिज गेल छल। सभ मजदूर अपन–अपन दिबया आ िडĤबा \nलऽ कए हमर बाट देखैत छल। दाणे पहाड़ िदस जाएबला Əक सबहक बाट नै \nदेिख  हम सभ पएरे चलब आरंभ कऽ देलॱ जे जँ बाटमे कतौ Əक भेट गेल तँ \nओकरा हाथ दऽ देबै। मुदा कुडų पहुँचऽ धिर हमरा सभकó एĸो टा गाड़ी नै \nभेटल। ओतएसँ एक पेिरया बाटे अएबाक कारणó हमरा सभकó बƂड िवलĦब भऽ \nगेल। \nमरणशħयापर पड़ल हमर बाबूजीक िचĠता आर पैदल चिलकए अएबाक \nथकानक कारणó हमर Ćाण कंठ धिर आिब गेल छल। आ अखन हमरा बाबूजीक \nमृĜयुक खबिर लऽ कए आबऽबला जीपकó देिख कए हमरा आँिखक सोझū तारा \nनाचए लागल। गाड़ी ऊपर आिब रहल छल। केहनो हृदैिवदारक समाद हो हम \nओकरा सुनबाक लेल अपना मोनकó एकाƇिचþ केलॱ आ आँिख मुिन लेलॱ। हमरा \nआँिखक समü िचÿ सभ नाचए लागल, ‘ आब ओ जीप ठहरत..... किनơ \nअिभयंता जीपसँ उतिर जेताह..... काज करएबला मजदूर सभसँ “पयũवेüक कतए  28 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nछिथ ?” पुछताह..... ओ लोकिन गाछ िदस आँगुर देखेतिन, अिभयंता घुिमकए \nहमरा िदस उपर अओताह..... हमरा काĠहपर हाथ रािख बजताह..... िमİटर \nनायक...... हमसभ अखन सŬगे केर कायŭलय जाएब।’  हम चुप रहब। \nअहūक लेल एकटा खबिर अिछ.... इट इज नॉट मच िसिरयस..... (ओतेक \nिचंताजनक नै अिछ.....) मुदा अहūकó शीƈिहं घर बजाओल गेल अिछ। हम जीप \nलऽ कए ओĦहरे जाएबला छी..... ओतिहसँ अहूँकó छोिड़ देब। किनơ अिभयंता \nजािन-बूिझकए हमरासँ बाबूजीक मृĜयुक खबिर नुका रहल अिछ, ई हमरा पता \nलागत..... हमर करेज फािट जाएत, हमरा आँिखमे नोर आिब जाएत। \nयू इिडयट (बदमाश)....., एमहर आउ! राजा जकū बैसल छिथ.... नॉनसेĠस \n(बेकूफ)। अहūकó देल गेल काजक कोनो परवािह नै अिछ? आब अहūकó घरिहं \nपठा देब.....। \nसोचलॱ की आ üणिहंमे भऽ गेल की, हमरो पता नै चिल सकल। आँिख \nखोिलकए देखलॱ तँ किनơ अिभयंताक जीप लऽ कए आएल कायũपालक \nअिभयंता हमरापर डūट–फटकारक बरखा केने जा रहल छल। अपना समü \nराüस सदृश  \nठाढ़ कायũपालक अिभयंताकó देिख  हमर तँ हƂडी कūिप गेल। \nहे भगवान, ऐ ƙŌ बबाक चūगुरसँ हमरा मुिĎत िदया िदअ।  \nमोनिह–मोन भगवानसँ Ćाथũना करैत हम कायũपालक अिभयंताक समü ठाढ़ \nरहलॱ। \nअहūक ओकािद एतेक बिढ़ गेल? मजदूर सभपर िध यान नै रािख, हमरा \nअबैत देिखयहुकó ओतए साहूकार जकū बैसल रहलॱ? ई सभटा काज चािर \nिदनक भीतरिह ने संपž करएबाक लेल कहने रही, कमीना निहतन? एना तँ \nअहū हमरहु संकटमे दऽ देब.... ठहĉ ! एखने हम अहūकó सबक िसखबैत \nछी.... हम एखने कायŭलय जा कए, अहūक ‘ टिमũनेशन ऑडũर’ िनकािल दै \nछी...।  \nüण भिरक लेल हमरा एहेन बुझाएल जेना एकटा अĪसेिशयन कुकुर \nहमरापर भूकैत एĦहरे आिब रहल अिछ। हमरा मुँहसँ एĸहुटा शĤद नै िनकिल \nसकल।  \nसाहेब, िहनक बाबूजी बहुत बेराम छिĠ ह.... ऐ लेल ओ कनेक कालक लेल \nबैस गेल छलाह, एकटा मजदूर हमर पü लैत कायũपालक अिभयंताकó समझएबाक \nĆयास कएलक, मुदा साहेबपर हुनक बातक कोनो असिर नै भेलिन।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 29 \nबेराम छिथ तँ होमए िदयौ, जीवैत तँ छिथ ने? ऐ तरहक बहžा बना कए \nअहū काजपर सँ बेसी नागा नै रहल कĉ, नै तँ सभिदनक लेल घरिहं बैसा \nदेब। कायũपालक अिभयंता हमरापर आर भड़िक गेलाह। अ◌ोइ  भरल दुपहिरयामे \nहमरा आँिखक समü तरेगन िझलिमलबए लागल। \nयूजलेस सुपरवाइजर.... ( बेकाम पयũवेüक....) एतए आउ.....देखू ई सभटा \nगाछ–िबरीछ कटबा लेब। परसू धिर ई सभटा साफ भऽ जएबाक चाही। मंगल \nिदन सी.एम. ( मुďयमंÿी) अओताह, आ◌ेइसँ पिहने किनơ अिभयंताकó िचिĠहत \nकरबाक लेल ई जगह साफ–सुथरा भेटबाक चाही। जँ ठीक समैपर ई काज नै \nभेल तँ हम अहūकó देिख  लेब। \nअहूँ सभ िक यो सुिन लेलॱ की नै? सभ मजदूरकó सुनएबाक लेल ओ \nओकरा िदस देखलक आ जा कए जीपमे बैस गेल। \nपल भिरक लेल हमरा एहेन लागल जेना ढलानसँ उतरएबला ओइ जीपक \nपाछू हमरा डोिरसँ बािĠह िघिसयाओल जा रहल अिछ। हमरा आँिखमे नोर आिब \nगेल। नोकरीसँ िनकािल देबाक धमकीसँ हमर सॱसे देह सुž भेल जा रहल \nअिछ, हमरा एहेन बुझाएल। ऐ नोकरीसँ हाथ धो लेब हमरा बसक गĢप नै \nछल। बी. कॉम. कएलाक बाद लगभग दू वषũ धिर हम बेरोजगार रही। पिछले \nसाल बाबूजीकó लकवाक Ćकोप भेल छलिन ओ तिहएसँ ओछाओन पकिड़ नेने \nछिथ। बाबूजीक दवाइ, कॉलेजमे पढ़एबला अपन छोट भाय आर मैिƏकमे \nपढ़एवाली अपन छोटकी बिहनक सभटा दाियĜव हमरिहं कĠहापर छल। कतेकोक \nपएर पकड़लाक पĀात् हमरा िहसाब-िकताबक काज भेटल छल, मुदा डेढ़ दुइ \nसय टकासँ बेसी हमरा किहयो नै भेट सकल। कतेको पैरवीक केलाक पĀात् \nहमरा बारह टकाक दैिनक मजदूरीपर सुपरवाइजर ( पयũवेüक)क ई काज भेटल \nछल। हमर दुĤबर-पातर कद-काठी देिख  किनơ अिभयंता हमरा सुपरवाइजरक \nनोकरी देबाक लेल िकžहुँ राजी नै छल, मुदा ओकरा लग लऽ जाएबला हमर \nशुभिचĠतक हमर िवषम पिरिİथित आ लचारीक तेना ने बखान कएलिन जे निहयो \nचाहैत ओ हमरा ई नोकरी दऽ देलक। हमर छोटो िछन गलतीकó लऽ कए ओ \nहमरा सिदखन उँच-नीच कहैत रहै छल। पिछला तीन माससँ तीन-सवा तीन \nसय टकाक मिहनवारी दरमाहासँ हम साधारण ĉपó अपन िजनगी चला रहल \nछलॱ। ऐ सĢताह बाबूजीक तबीयत िबगिड़ जेबाक कारणó हमरा लग जतेको पाइ \nछल, सभटा हुनक दबाइ आ डागदरक पाछू खचũ भऽ गेल। जँ बाबूजीक संग \nिकछु भऽ गेलिन तँ हम केना की करब, से सोचबाक साहस आब हमरामे नै रिह  30 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nगेल छल। \nहम अंतŅũĠŅमे फँिस गेल रही। कायũपालक अिभयंता हमरा नोकरीसँ िनकािल \nदेबाक धमकी दऽ कए गेल छल।  हमरा बुझाइत छल जेना हमर हƂडीक मĔझा \nजमल जा रहल अिछ। कोनो मजदूर दौग कए हमरा थािĦह लेलक आ गैलनमे \nभरल पािनसँ हमरा आँिखपर िछĒचा देलक नै तँ हम ओतिहं अचेत भऽ कए िगर \nजैतॱ। \nखएलाक पĀात् हम भारी मनसँ ओतए आिब ठाढ़ भऽ गेलॱ जतए आन \nमजदूर सभ काज करैत रहिथ। हमर नजिर घूिम-िफिर ओइ बाटक िदस जा \nरहल छल। बाबूजीक मरबाक खबिर लऽ कए जीप आब आएल तब आएल, यएह \nसोचैत-सोचैत हम आधा िदन िबता देलॱ। हमर ऐ िİथितपर दया करैत मजदूर \nसभसँ जतेक संभव भऽ सकलै ततेक काज कऽ देलक। जँ मजदूर सभ एहने \nलगनसँ काज करैत रहल तँ ई काज कािŎ धिर पूरा भऽ जेतै, हमरा बुझाएल। \nसūझुक पहर हम जĪदीए िनकिल कए पहाड़ीक बाटे उतरैत नीचū आिब गेलॱ। \nलकड़ी लऽ जाएबला Əक भेट गेलाक कारणó हम राित हेबासँ पिहनिहं बजार \nपहुँिच गेलॱ। झटिक कए चिल हम घरक बाट पकड़लॱ। िपचरोड खतम भेलाक \nबाद गलीबला मािटक सड़कपर हमर चािल कने मिŀम भऽ गेल। ऐ गलीक ओइ \nछĔजाकó पार कएलाक बाद हम अपन वाडũमे पहुँिच जैतॱ। हम सोचए लागलॱ जे \nहमरा आँगनमे हमर िकछु पड़ोसी लोकिन हाथपर हाथ धऽ ठाढ़ छिथ। हमरा \nदेखतिहं ओ लोकिन अपनामे गĢप करए लगलाह। हम जेना-जेना घरक िदस \nबढ़ैत रही तिहना-तिहना कानबाक शोर बढ़ैत जा रहल छल। जिहना हम अँगना \nपहुँचब, एकटा पड़ोसी आिब हमरा गल-बūही दऽ घर लऽ जेताह। घरमे बाबूजीक \nĆाणहीन लहास पड़ल रहतिन। एकटा कोनमे कािन-कािन कए बेदम भेल हमर \nमाए आ बिहनकó सĦहारबाक लेल पड़ोसक औरत लोकिन बैसल हेतीह। हुनका \nसोझū सोडाक बोतल आ काटल पेयाजु राखल रहतिन। बाबूजीक लहासक \nसमü एकटा दीप राखल हेतिन। एक िदस तĮतरीमे अगरबþी राखल रहत। \nलगिहमे एकटा पाÿमे चीनी राखल रहत। आ◌ेइमे लोक सभ Ņारा चुņासँ उठाओल \nगेल चीनीक चेĠह हएत। हमहूँ आ◌ेइमे सँ एक चुņा चीनी उठाएब आ बाबूजीक \nफुजलका मुँहमे धऽ देबिन आ “बाबा” किह जोरसँ कानए लागब।  \nजखन हम आँगन पहुँचलॱ तँ हमरा िक यो नै देखनामे आएल। घरसँ ककरहुँ \nबाजबाक आवाज आिब रहल छलै। हम जूता खोललॱ आ नहुएँ-नहुएँ पएर राखैत \nभीतर चिल गेलॱ।   िवदेह मैिथली लघुकथा || 31 \nआउ बाउ! शायद अहॴक खाितर िहनकर Ćाण कंठ धिर आिब कए अटिक \nगेल छिĠ ह। आब िहनका ऐ कƠसँ मुिĎतए भेट जेबाक चािहयिन, हमरा भीतर \nअबैत देिख  हमरा माए लग बैसिल एकटा औरत बाजिल। हम बाबूजीक ओछाओन \nिदस देखलॱ। जइ गितएँ हुनक छाती उपर-नीचū होइत छलिन, हमरासँ देखल नै \nजा रहल छल। मुँहसँ िनकलैबला शĤद सुनएमे नै आिब रहल छल। आँिख \nखुजले छलिन। बाबूजीक ई िİथित देिख  हमरा बुझा पड़ल जेना ओ सिरपहुँ \nहमरिहं बाट जोिह रहल छलाह।  \nहमर  छोटकी बिहन हमरा चाह देलिन। चाह पीब  हम अँगपोछासँ अपन मुँह \nझūिप बाबूजीए लग बैस गेलॱ।  \nदेखापर चाही, जँ आजुक राित ई कािट लैत छिथ तँ..... नै जँ आइ राितए \nिकछु भऽ गेलिन तँ एहना िİथितमे एमहर-ओमहर दौग ब नै, कािŎ भोरिहं उिठकए \nसंबंधी लोकिनकó समाद पठा देबिन, की ठीक ने? हमरा भरोस देबाक लेल \nएकटा पड़ोिसन कहलिथ। अंगपोछासँ झūपल अपन माथ डोला हम हँ \nकहिलयिन। राित बढ़ल जा रहल छलै मुदा हमरा िनž नै आिब रहल छल। हम \nओतिह बैसल रहलॱ। राितक बारह बािज गेल रहै मुदा बाबूजीक घरũ-घरũ केर \nआवाज अखनो नै कम भेल रहिन। घरक आन सभ सदİय एमहर-ओमहर कोनमे \nसूित रहल छलाह। राित तीन बजे धिर बाबूजीक हालितमे कोनो सुधार नै \nभेलिन। मुदा भोर होइतिहं हम ŅĠŅक िİथितमे आिब गेलॱ। आब की करी? \nनोकरीपर जाइ, वा नै? काज एकदम अिनवायũ रहै आ  जँ हम नै गेलॱ तँ \nकायũपालक अिभयंता हमरा छोड़त नै। जँ कायũपालक अिभयंताक डरे नोकरीपर \nचिलयो गेलॱ आ एमहर बाबूजीक संग िकछु खराप भऽ गेलिन    तखन की \nहएत?  \nमाए.... हम नोकरीपर चिल जाउ? हम साहस कऽ कए माएसँ पुछलॱ। माए \nतँ िकछु नै बाजलीह मुदा एखने हमरा घर आएल हमर िकछु पड़ोसी सभ \nहमरापर अपन गोİसा िनकालए लगलाह।  \nसūचे अहūक िदमाग ठौरपर अिछ िक नै?  एतए अहūक बाबूजी मरण-\nशħयापर पड़ल छिथ आ अहūकó नोकरी सूझैत अिछ? \nनै, नै, हमर कायũपालक अिभयंता बƂड खĉस छिथ।  \nओ शैतान छिथ की? नीक-बेजाए केर ओकरा ýान नै छिĠ ह?  \nहम चुप भऽ गेलॱ। दुपहर होइत-होइत घरŭहिट आर बिढ़ते गेलिन।  \nचलू नीके छै.... आइ बृहİपित िदन छै, Ćाण छोड़बाक लेल आजुक िदन  32 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nउþम अिछ। हमर बूढ़ पड़ोिसन बाजलिथ। एतबा सुनतिह हमर माए आर जोर-\nजोरसँ कानए लगलीह।  \nसūझ होइत-होइत हमरा मोनमे आर डर समा गेल। जँ आइयो बाबूजीक \nĆाण नै िनकललिन आ हुनक मृĜयु नै भेलिन तँ ‘कािŎ काजपर िकएक नै आएल \nछलॱ?’ एकर İपƠीकरण हम किनơ अिभयंताकó केना देबिन? बाबूजी मिर गेलाह \nतकर पिहलुक िदन अहū काजपर िकएक नै एलॱ? ऐ तरहक Ćķ सभ पुिछ-पुिछ \nओ हमर िपंड नै छोड़ताह.....जँ हम नोकरीपर नै गेलॱ आ मजदूर लोकिन \nकाजकó आर बेसी िघच लैक तखन ....? आ ऐ गोİसाक कारणó जँ ओ हमर \n‘टिमũनेशन आडũर’ िनकािल देलक तखन ...? कायũपालक अिभयंताक काŎुक \nपल-पल केर दृĮय हमरा आँिखक सोझū नाचए लागल।  \nदू बजेक पĀात् खराप नüÿ आरंभ होइ बला रहै, आ◌ेइसँ पिहनिह हुनका \nमुिĎत भेट जएबाक चािहयिन ...! िक यो एहेन बाजलिथ। मुदा हमरा बुझाएल दू \nबजे नै बारह बजेसँ पिहनिह हुनक Ćाण जएबाक चािहयिन, तािक बाबूजीक मृĜयु \nबृहİपितए िदन भऽ गेल छलिन, कायũपालक अिभयंताकó बतएबामे हमरा सुिवधा \nहएत।  \nराित आठ बजे हम एक बाटी मरिगĪला खा बाबूजी लग बैस गेलॱ। कािŎ \nराित भिरक जगरनाक कारणó हमरहुँ आँिख िनžक बाट जोिह रहल छल। अखन \nहमर आँिख लागलिह छल िक िक यो हमरा हाथ लगा उठा देलक। घरमे सात-\nआठ पड़ोसी लोकिन ठाढ़ छलाह। हुनका सबहक आँिख बाबूजीपर िİथर भऽ \nगेल छलिन। बाबूजीक मुँहसँ होमएबला घरũ-घरũ केर आवाज आर बेसी भऽ रहल \nछलिन। हम जĪदीसँ उिठकए बैस गेलॱ। बाबूजीक आवाज आर बिढ़ गेलिन। \nüण भिरक लेल हुनक सॱसे देह िहललिन आ अचानक सभ िकछु शŬत भऽ \nगेल। कतेक बािज रहल छै, कने िध यानसँ देिखयौक िक यो? िक यो बजलाह। \nिक यो आगू बिढ़ पलंगसँ लटकल बाबूजीक हाथ सीधा कऽ कए हुनक फुजल \nआँिख बž कऽ देलकिन।  \nहमर माए आ बिहन एĸिह सँग जोरसँ िचकरैत बाबूजीक लहासपर हाथ \nरािख कानब शुĉ कऽ देलिथ। अखन धिर ठाढ़ भए हमरा बाबूजीकó देखएबला \nहमर भाए झुिककए िगरिहबला छल िक तखनिह िक यो हुनका पकिड़ लेलकिन \nआर ओकरा मुँहपर पािनक िछņा देलकिन। मुदा हमरा तँ नीक लागल। \nहम एकटा दीघũ िनसūस लेलॱ आर देखलॱ..... हमर बाबूजी..... हमर खून, \nहमरिह सोझū मरल पड़ल छिथ..... , हमर साüात् बाबूजी हमरा सदाक लेल  िवदेह मैिथली लघुकथा || 33 \nछोिड़ कए चिल गेल छलाह। हम ई देखतिहं रिह गेलॱ। \nने जािन कोन-सन अनुभूित हमरा करेजसँ बाहर आिब गेल, बाबूजीकक \nलहास पकिड़ हम फूिट-फूिट कए कानब शुĉ कऽ देलॱ ..... हĦमर \nबाबूजी.........।   34 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nबीनू भाइ \nउþाप \nसभटा िमĝया िथक! \nिक यो कतौ नै देखाइत अिछ। िक यो तुरंते एलीह एवं देिखते चोटिह भािग \nगेलीह। िचिĠहयो नै सकिलयिन। अकार िचĠहारे सन छलिन। माथपर नुआक \nसंग अधा कपार तक घोघ छलिन। िवदीणũ मोने उĪटे डेग बाहरे पड़ेलीह। \nतखिĠह दु गोटा दौगिल एलीह। पएर छूिब छगुंतैल चट घुिर गेलीह। एक गोटा \nहाक देलिथन। समथũ सन िक यो दौगले एलाह। देखलिन। घोकरी सँ मोबाइल \nलगौलिन। िवįणुकó। कहलिथĠह İकूटरसँ तुरंते जाइ लेल। िवनयानĠद नै होिथ \nतँ सनिटटहा पएटघाटबलाकó संगिह नेने अबै लेल। िवनयानĠदे एलाह। छूिब कऽ \nदेखलिन। तजũनी-औंठासँ दुनू पलक सटा देलिन। मुँह िबजका चल गेलाह। \nआशाहीन िक िनरİत मोने। तथािप देखाइ पिड़ये रहल छल, जेना एतीकालसँ \nāवण काज करैत छल मुदा बुिझऐक नै जे के की बािज रहल छिथ, कारण \nिध यान कतौ छल। दृिƠपर केिĠƖत। िध यान अंतः रहलासँ समü आँिख कान \nनाक खुजलहु रहला संता कायũ नै करैत छै अथŭत Ăūस तक ठमकल रहै छै। \nिध यानमे। \nघरक िकछु-िकछु जुिट चुकल छल। िवįणु एवं सागर जुिम चुकल छलाह। \nहँय-हँय समान उठौलिन। धँय सँ वİतु बाहर लऽ गेलाह जइसँ िक यो ई नै बुझए \nजे घरेमे.....। सबहक बओल मुँहसँ बुझाइत छल जे सभ िक यो रोदन कऽ रहल \nअिछ। चािर गोटा जहū रोदन करै छै तँ शेषकó İवतः कना जाइते छै, भलिह \nडाहे माखे रहउ तथािप। तिहना चािर गोटाकó Ćसž भेलासँ खुशीक Ćभावो \nसĦपकũ लोकपर लüण होइ छै। सुगुन छल जे ओऽ नै छलीह। कतौ नै  िवदेह मैिथली लघुकथा || 35 \nछलीह। नै तँ मुछŭपर मुछŭक दृĮय होइत। परम पहपिट भऽ जइतैिन सभकó। \nभžिह नै छिथ! कतौ! कोनो समान दू गोटासँ घरसँ बाहर िक बाहरसँ घर होइत \nछै तँ भिरगर बुझाइते छै। िनįĆाण वİतु तँ िवशेष। मुदा एहेन समान घरसँ \nबाहर करैत काल िचंतन रहै छै जे अखन Ćाण छै। Ćाण बाहरमे जेबाक चाही \nतó धीयो-पुता हĪलुक जकū उठा लै छिथ हूबापर। ‘बी’ तँ अĪपहारी भऽ गेलीह, \nसािठक पĀाते जे ‘बĒचा’ सभकó भारी नै लगिथन।  \nबाहर होइत भŬतर नेमटेम ĆारĦभ। हरबासल, िजितया, एकादशी, गंगाजल, \nगोदान। कतेक लोक तँ सामान भऽ चुकल रहैत छिथ। वİतु देखै हेतु लोक \nगोिलया जाइत अिछ छनाक सँ। बानर बनरी नाच सन। मदारी िनपþा मुदा \nएकटामे सभ आनिĠदत तँ दोसरमे हाƅोश करैत। \nपरम सĜय एकेटा! से आइ िवĂास भऽ रहल अिछ। पिहनॱ कदाच से \nअभरय मुदा मरीिचका सन मृगतृįणा जकū। कड़गर िक उĜकंठा सँ नै। तँइ \nएक गोट परम सĜय जँ पिहने पĸा पĸी बूिझ जैितऐक तँ कमसँ कम घरहट \nसन जंजाल काज कदािप नै ठिनतॱ।पजेबा सीमŲट सुखŰ छड़ कोजैक टाइĪस \nमाखुल आ बūस कोड़ो बþी करची खाĦह, ģलैटक कजũ लऽ सूदपर सूद चुकता \nकरैमे डँर तोरी। राजो महराजोक अņािलका हĸन कनैत रिह जाइ छिĠ ह। ऐ \nसँ नीक वृüा-रोपण। बेसी पूंजीपगहोक हाहे बेरबा नै। एकोटा गाछ रोिप कऽ \nपोिस लेलॱ। संतानो सँ नीक बुझैत। अपनॱ फल खा सुख कĉ आनहुँ युग युग \nतक सुख करताह। फल पात जाड़िनसँ। नै िकछु तँ छायासँ। छाया जó बड़ \nिĆय होइ छै तँए िजनगी भिर संग नै छोड़ै छै। सबहक। कोनो भेदभाव नै। \nमनुįय़ छी िक वनİपित! सूयũहु कó संग नै छोड़ैत छिथ। हुनकिह संग िनपþा। \nहुनकहु वएह छिथĠह। सहचरणीय। ऋिष मुिन सभकó कुटी पसीन छलिन, बोन-\nझūखुर जंगलमे। ýानी छलाह तँए । राजो महराज िनंघुरैत छलिथन कुटी Ćवेश \nकाल। \nसभसँ उकňी जीव मनुष। यमराजोक तİवीर घीच लेलक। अĜयंत िवकराल \nभयावह। जखन िक कतौ िकछु नै। समान जकū पड़ल रहू। गाछक ढŲग सन। \nसेहो नै। ढŲग सड़ैत छै तँ पिहने कोकनैत छै तथािप िवकट दुगũĠध नै। तइ \nभभक दुआरे जड़ा देल जाइ छै आ खूब गहॴरमे गोिड़ देल जाइ छै तेल फुलेल \nचानन लगा कऽ। समानकó। एहेन समानकó जे सड़लासँ बोकरए लागत केहनो \nतĠदĉİत लोक। समाज डराइ छै एहेन एकटा समानसँ। \nतखन ऐंठी। िक यो अवंच नै।  सब िदक भऽ देल अिछ। भगवानो  36 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nभगवतीक िखİसासँ। कथो िपहानीमे सभ Ćेम तकै छै। ओ Ćेम नै। िसनेमाबला \nĆेम। दैिहक संभोगबला, िब आह भऽ जाइबला। िब आह संİथाकó थकुचयबला। ई \nकी भेलइ! पिहने वरदान फेर वध करै लेल अपİयūत। एके खेड़हा माÿ! सभ \nभगवानक। हुँह! मुदा ई िक यो नै बूिझ पबै छै तथािप जे अहंकार-वध बेर-बेर \nदेखौल जाइ छै, जे सभकó बेर-बेर मोन पड़ैक अपनहुँ अहंकार! जेकर मदũन \nकरी। तमसेबाक बदला जँ से सािध िलतॱ तखन तँ बुिधयार एवं ƙŌýानी भऽ \nगेल रिहतॱ, याýवĪĎय लोकिन सदृश। कतबहु देखलॱ िखİसा-टीली-िसनेमा आ \nवध; से कहū बुझिलऐ।  \nआब बुझाइये। से गूढ़ िवषय। एकटा सĜय! सभटा हुिस गेलाक पĀात्। \nएकटा सĜय! अठारहो पुरान छोड़ू। ĭयासक दुनू वचन भारी बुझाइत अिछ तँ \nएकेटा मानू। एकेटा सँ गित भेट जाएत। परोपकार टा कĉ। ताहूमे जँ बड़ \nशोिणत सोखैत बुझाइये तँ तहू सँ हĪलुक एकेटा बात अवधािर िलअ जे िकनकहु \nअधलाह नै करब संýान। बैसल ठाम िबनु मेहनितक तप। एकपर िवĂाससँ \nिसिŀ भेटत। ई एक सभसँ शीषũ िथक जतए पहुँचए आरĦभमे दू, तीन, चािर, \nपūच....। अथŭत् ..... पūच, चािर, तीन, दू तĜपĀात् एक। सभ आ लगभग \nसभ, दूइयेमे लेपटाएल बीत जाइ छिथ। जँ दू सँ एकक अनुभूित भऽ गेल तँ \nलŞय भेट गेल। इएह Ćेम छी। दोसर शĤद मे ई Ćेमक अितिरĎतहु सभ िकछु \nछी। तँए सभ िकछु Ćेमे छी। एकानन, चतुरानन, पंचानन; ....। \nपता चलैत अिछ बūसक फňीक िबछानपर पािड़ टŬग हाथ ममोिड़ जौड़सँ \nसĸतसँ बािĠह जेना भािग ने जाए कहॴ, तखन। कुमािरल भņ तँ जीिवते \nअिĐनक तापकó शीतल िसŀ केलिन। शेष ओिहना िनयित सँ İथान िवशेषपर \nजड़ैत छी, दुवŭशाक āापे नै। भोजघारा िक दैिनक चुŎा पजड़ैत नै रहत। मुदा \nई समान कūचे बीजू आमक फŲण संगे İवतः एना धधकैत अिछ िक İवयं धृत, \nधूमन, सरड़ रहए। भिर जीवन जे तेल घी चपने रहैत अिछ। जतबे-ततबे, मुदा \nसएह धू-धू धधकैत अिछ। \nमुदा कोनो तापबोध नै। से तँ मनुखक ललाटपर िलखल रहै छै िकंवा \nधİसल। जे चेतनावİथामे अिछ। आतंकवादी िक खूिनयū चेतनावİथामे नै होइत \nअिछ। ओ िन शामे होइत अिछ। वा हुनक रĎत दूिषत होइ छिĠ ह, जइ रĎतक \nƇूप पता लगेबाक ýान अखन तक िकनकहु नै। यएह किह सकैत छी जे एहेन \nकुलंगार आंतिरक ĉपŲ सामािजक Ćाणी नै होइत अिछ तँए समाजमे अछैत ओ \nअपराध करैत अिछ, जािन बूिझ कऽ अपहरण, हĜया, गदũिन रेतनाइ करैत  िवदेह मैिथली लघुकथा || 37 \nअिछ। भारŅाज सन िÿकाल दशŰ वैýािनक एहेनकó देिखये कऽ बािर िदतिथ। \nअिĐन सन पिवÿ! शीतल! लहलह करैत एवं धधराक संग। पुनः छाउर। \nफेर मािट। आ चुņीक भोजन भऽ पुनः üािरत भऽ मािट। एकिह बात भेल। \nतथािप अिİतĜव रिहते छै। मािट भऽ जाइत अिछ पाथर। पाथरसँ मूिþũ। जीवंत \nमूिþũ। मुिĎत कहū! आ मािटक संग अनंत सूŞम जीव बिन जाइत अिछ। एकटा \nबड़का जीव अंततः अमीबासँ। मािटयोमे उवũरा शिĎतक उजŭ समािहत रहै छै।  \nई अटल िवĂास जे समान बनैसँ पूवũ तइसँ िकछु िनİसन होइ छै; िन:सृत। \nĆाण िक आĜमा आ जे िकछु। से माÿ कĪपना अńाविध। कोनो Ćमाण नै। जे \nिन:सृत भऽ ƙŌमे िवलीन भऽ जाइ छै। विशơ नीितý कहै छिथ। अदृĮय \nसþाक तँ ढेर अिİतĜव आ Ćमाण अिछ। िवńुत, चुĦबकĜव, ğविन, Ćाणवाच \nĆभृिþ अदृĮय सþाक ĉप छी। देखबामे यएह अबै छै जे समान मँहक \nअंतिनũिहत िƅया ĉिक गेलैक अिछ। जेना कोनो चलैत मशीन बĠद भऽ जाइत \nछै तँ मशीनसँ िकछु भगैत नै छै। मुदा मशीन पुनः चलौल जाइ छै, कारण \nओकर रहİय मनुįयकó माने वैýािनक मनुįयकó मनुखक अपन रहİय अńाविध \nसोलहžी ýात नै। जे ýात करैत अिछ ततबे ĭयािध सँ आर ओझराएल जा \nरहल अिछ। सकरी, लोहट, हायाघाट, समİतीपुर िक िसĠदरीक मशीन तँ जंग-\nलोहा सँ मािट भइये गेल सन लगैत अिछ। िचिकĜसा िवýानसँ आब पुनः भोग \nिवýान। चहुँ िदस रहİय जानए वपिहं बपिहं। Ƈहपर तक। सृिƠ केना बनल। \nकेहन िवİफोट भेल छलै ओ? \nएना संतोष लेल चािर पūच तरहक गाछ रोपण। तó भीįम िपतामहबला गाछ \nथोड़े भेटत। कते रास ईँटा-तॴटा पिकला कारबार बूिझ करैत छिथ। फेर वएह \nबात! जखन राजा महराजाक अņािलकाओ धूल धुसिरत भऽ जाइत अिछ तखन \nई.....। केहन-केहन मिĠदर िगिरजाघर मिİजद काल कलिवत भऽ जाइछ। आब \nकी जमीĠदार! ठाकुर! महराजपर अňावĔजर करै छी उńोग पितक बदला। \nजिनक मोटका-मोटका गगनचुĦबी İतंभ कलŬतरे पताल लोक आ नङटे अकाश \nमुँहे ठार रिह जाइत अिछ। कालचƅ! सागरमे पहाड़ डुबा दैछ िक समुƖपर \nपहाड़ ठार कऽ दैछ।  \nई की भेलै? अकाश ठेकल मिĠदरमे एक बीतक मूिþũ। मिİजदमे तँ सेहो \nनदारत। छुĒछे ढ़ं ढ़ं। ऐसँ नीक İकूल। अंƇेजीबला नै। तइमे तँ पाइबला \nधिनकहाक बĒचा महान बनैत अिछ। मनुख बनबैबला पाठशाला। बोडũहु लािग \nगेलै। बीनू भाय बाल मिĠदर। कालŬतरे चपा गेल। अंƇेजी İकूलक उĜकषũसँ।  38 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nसभ अंƇेजीक गुलाम। बड़का गौरबबला बात। बोकबा अझĉĿीनहुँ कऽ टऽ कऽ \nकó बाजए लगलाह। िवĂİतरीयो ďयाित फीका िबनु अंƇेजी बजने। गुलामीक। \nिŅभाषककó रोजी भेट जेतैक ने! āी संत पयũंत! ऐ बीड़Ÿमे बोडũहु उिड़ कऽ कþऽ \nगेल पता नै। İकूलोक पता नै। माÿ लेखामे। दू गोटा मुदा दरमाहा उठबैत \nचुपेचाप जा कऽ पूिणũयū, आब ककरो अनका पतो नै जे बीनू भाय नामे İकूल \nचलै छै। कहुखनकó लागत जे परशुरामक िसŀ मन-गितये किलयुगमे सभ िकछु \nिवपरीत चलै छै। \nजखन मनुįय वİतु भऽ जाइत! तइमे एकटामे जीव नै रहैछ एवं नƠ भऽ \nजाइछ मुदा दोसर जीवंत समान। बुढ़ारीमे जखन छलॱ तँ सामाने छलॱ मुदा Ćाण \nिक हुकहुकी रहए। एसगर बगुला सन टकटक तकैत। िक यो पूछिनहार नै ने, \nफुरसितक अभावे। दया आबए मुदा वएह उĪटे दयाक पाÿ बुझए। अहाहा! \nझुनकुट भऽ गेलिथन। सþिर टिप गेलिन। की दवाइ दौरीमे! बेकार कऽ! ऐ सँ \nनीक जे आब ...। वषŰमे, पūच वषŰ तक जाइत जाइत अकĒछ! ितिथ, पतरा, \nमहापाÿ, गाम गेनाइ, छुņी लेनाइ। धुत्! अंƇेजी गुलाम लेल ऐ सँ सुनीनगर नीक \nफİट जनवरी, मैिरज डे, बथũ डे, भेलेनटाइन डे। हिरबाशर िक िजितया वŪत! \nबाप रे बाप! बथũ डे, मैरीज डे … बारहो मिहना! जतेक मोन हुअए! धुर छी, \nगुलाम! ितिथ बूिझते नै छिथन डेटपर जेता! छोछनए छोिड़ कऽ पोछनए। लोक \nआब करोड़मे महवारी पबैत अिछ! ई एतनीमे फुĒछ! खबाशीमे! \nअिहना एक िदन जा कऽ सोलहनी गुलाम भऽ जाइत अिछ, लेिकन माĎसũ \nलोकिनक चोला लगा वेद वाĎय सवų भवंतु सुिखनः, वसुधैव कुटुĦबकम्, ...नारी \nपूĔयंते रमंते... देवता... सावũभौिमक वैĂीकरणक सनातनी मत सभकó हरकुिच \nथकुिच। दोसर महाĜमा गाĠधी जĠमताह! से, बाट तिकते तिकते दūत िखशोिट \nदेब। से गीň बािĠह िलअ। ओना बाबा रामदेव अवतिरत भेलाह अिछ घोिधबलाक \nधोिध फोड़इ लेल, खेलहाकó बोकरबइ हेतु। तिहया तँ भूलचुक सँ आँिखमे \nअमेिरकन लŲस एवं हृदैमे अमेिरकन İटŵट लगबाबए पड़ल। कपालभाथी सँ बाहर \nने फेका जाएत तकर भय छले। मुदा हुनका कोन जे पोलीİटर चाउर, \nलेिमनेटेड भŇा िक दस िदनमे जĠमौल एक हाथक गेĠहारी िक सुइया देलहा \nसजमिन कदीमा अनरनेबा खाइ छी। फुलकोबीक नामे सुिन गैस िक भरोड़ िदअ \nलगैत अिछ! \nसभटा देिख  रहल छी। बूिझ रहल छी! अकािनयो रहल छी। टॉंट, जाड़िन \nसन पजड़ैत। तथािप ने कुहड़नए आने उþाप। एक िमिशया िचनगी उिड़ पड़ला  िवदेह मैिथली लघुकथा || 39 \nसँ लोककó लहरए लगै छै। कūच जाड़िनयो कािन कऽ नोर बहबए लगैत अिछ। \nधू धू धुधुऐतो शीतलताक बोध भऽ रहल अिछ हमरा! कारण जीवनमे ऐसँ उĜकट \nताप छलै डाह मारब, ईįयŭ, पĀाताप, ƅोध, अहंमे समावेशी नीित आरüणसँ िभžे \nअपमान बोध। Ćोžितयोमे। आबऽबबा बले फौदारी नै। अपनेमे लिड़ किट मिर \nजाउ। पाटलीपुÿो अपने कहū ठठला! आयŭवþũ कó डुबबैत अपनहुँ İवाहा। गþũमे \nकþŭ।  \nमैिथलीयो कó सािठ वषų दयाक भीख! संत महाĜमा ƙŌचारी कालमे। बाबा \nबले होइते तँ किहया ने भेटल रिहतै ई। पुनः एकटंगा देने रहुआ अपने मोने \nगĔजैत रहू। चािर गोटा। चानन ठोपबला। फोिĪडंग शीष-सूÿबला। िमिथला \nसासुरबला १०८ āी āी भगवान राम मū मैिथली कó ततेक सधलिथन जे िवơो \nदेिख  िमिथलावासी कहए लगलाह, राम राम! आब कहए पड़त-Ĝयज गोिवĠदम् \nĜयज गोिवĠदम्। माÿ मū शिĎतक शरणम् मैिथली शरणम्। \nमनुज Ćेम सूÿसँ बीनल माÿकó कथा कहैत छिथ। महाकिव लोकिन तिहया \nजँ रित ƅीड़ाक āम जलक बदला āिमकक āमजल परखने रिहतिथ तँ आइ \nāम जलधारी िपछड़लाहा āमजीवी मैिथलीसँ दूरİथ नै भऽ सभसँ बेसी संďयामे \nसमाजक आगū रिहतिथ। भगवान रामकó सीता मū सँ Ćेम आिक काट? से \nरामकथा कहैत अिछ। वएह काट िक िवधान-िनणũय Ćेमक Ćतीक, Ćेमक \nपिरभाषा। राधा िवरहक नोर Ćेमक Ćथम दृƠŬत। तó एहेन िवषादसँ पृथक \nसंसारो िनİसन Ćेम िथक। जे पढ़ल हुअए। जे पढ़ैमे नीक लागए। जे एकोरþी \nउþम संदेश हुअए। ĆĔविलत िशखो मğय हािदũकतासँ अिपũत हुअए। सभ तँ \nछाया सिहत भİम होइते छिथ। सबहक छाया भाİकर संग सūझ होइत-होइत \nभिर राित लेल िनपþा भऽ जाइछ तथािप हम यथावत छी। लहकैतहु भİम नै \nभेलॱ अिछ। भगवतीक दया मायासँ हमर छाया सेहो अńाविध अहिनũश सङ छिथ \nजे गीता सेहो िथकीह एवं Ćेमवश गीतू अथŭत् ऐ Ćेम कथाक राधा!  \nजाउ सभ अपन-अपन नीž गबए लेल! शेष अिगला जनममे! शुभ किलयुग!  40 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \n  \nशĦभु कुमार िसंह \nजĠम: १८ अĆील १९६५ सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशüा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. (मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणũपदक ĆाĢत) ितलका \nमūझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [ िबहार पाÿता परीüा (NET \nक समतुĪय) ĭयाďयाता हेतु उþीणũ, १९९५] “ मैिथली नाटकक सामािजक िववþũन” \nिवषयपर पी-एच.डी. वषũ २००८, ितलका मū. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। \nमैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समए- समेपर \nĆकािशत। वतũमानमे शैिüक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय \nभाषा संİथान, मैसूर-६ मे कायũरत।—सĦ पादक \nभाए-बिहनक ĭयथा कथा \nहुनका दुनूकó एकटा थाकल-हारल बटोही मािन सकैत छी। दुनूक चेहरा \nझमारल। आँिख सूजल। एकदम āीिवहीन। हुनका दुनूमे की संबंध रहिन वा \nसंबंधक िनधŭरण केना भेल हेतै, से कहब कने किठन मुदा संबोधनसँ बुझाइत \nछल जे दुनू गोटे भाए-बिहन जकū रहिथ। बैसतिह मैिथली वरसँ पुछलिथ- “कहू \nभाय की हाल-चाल! एहेन बगए िकएक बनौने छी?”   \nवर: बीज ĉपमे हम किहया ऐ धरतीक गभũमे पड़लॱ, केना हमर अंकुरण \nभेल, से सभ हमरा एकदम İमरण नै अिछ। हँ, हमरा अपन नेनपनक िकछु बात \nसभ İमरण अवĮय अिछ। तइ िदन हमर उिमर यएह कोनो छओ मासक \nलगधक रहल हएत। तखन हम एकदम छोट रही, ऐ लेल हमरा माल-जालसँ \nबचएबाक लेल यएह जगरनाथ िमसर (िशव मंिदरक Ćमुख पुजेगरी) चाĉ िदससँ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 41 \nजाफरीसँ घेर देने छलाह। तइ िदन मंिदरमे िशव आराधनाक लेल जतेको लोक-\nबेद अबैत छलाह, लोटाक बūचल जल हमरा जिड़मे उझिल दैत छलाह। िशव-\nĆŬगणमे रहबाक परताप बुझू वा हमर अपन भाĐय, िकछु मिहला लोकिनतँ हमरहुँ \nजिड़मे जल-फूल-अĒछत केर चढ़ौआ चढ़बए लागलीह। देिख ते-देिख ते हम अपन \nपूणũ यौवनकó किहया ĆाĢत कऽ लेलॱ से हमरो पता नै चिल सकल। भीमकाय \nहमर देह। हिरयर-हिरयर पातसँ आĒछािदत दूर-दूर धिर पसरल हमर डािर। \nजखन मंिदरमे िशव नचारी गाओल जाइक तँ पूरा वातावरण संगीतमय भऽ \nजाइक। बसात उĠमþ भऽ कए हमरा पात सभकó एĸिह संग झंकृत कऽ िदअए \nआ आ◌ेइसँ िनकसल मेहॴ सुर जेना नचारीक सुरसँ िम िल -जुिल एकटा मनोहर \nदृĮय उĜपž कऽ दैक। हमरा डािर-पातक छाहिरमे जेठक दुपहिरमे भिर गामक \nबूढ़-बुजुगũ ओइ मचानपर बैस शीतलताक अनुभव करै छलाह। नेना सभ कतौ \nखो-खो तँ कतौ बुिढ़या कबƂडी खेलाइत रहैत छल। हे ओइ कातमे भिर गामक \nमाल-जाल सबहक लेल िवāामİथल छलै। सालमे एकबेर बरसाइत (बटसािवÿी) \nिदन हमर नव ĉपó āृंगार कएल जाए। ओइ िदन हमर सॱसे घरे बुझू जे लाल-\nपीयर जनौसँ लिद जाइ छल। हम गवŸĠमþ रही। हमरा बुझाइत छल जे \nसभिदन एिहना हमर िजनगी किट जाएत। (एकटा दीघũ िनःĂास छोड़ैत) ....मुदा \nहमरा सुĠदरताकó ककरो नजिर लािग गेल। हमरा घमंडकó घून लािग गेल।  \nएकबेर अही गामक लþर खūक छोटका बेटाकó सॱसे देह खौजली भऽ गेल \nरहै। भिर सहरसाक डागदर-बैदसँ देखेलाक पĀातो ओकरा कोनो लाभ नै भेलै। \nिकओ हुनका कहलकिन जे ‘पūज भिर अमरलþीकó जँ तीन-चािर िदन धिर हुनका \nपएरसँ मोलबा िदयौ तँ खौजली जिड़सँ उपिट जाएत।’ लþर खū कतए-कहūसँ \nभिर पūज अमरलþी आनलिन आ बेटासँ पएर तरó मोलबौलिथ। खौजली \nउपटलिन िक नै से नै जािन मुदा हम ओइ अमरलþीसँ अवĮय पािट गेलॱ। भेलै \nई जे ओइ अमरलþीक एकटा टुकड़ी लþर खū हमरा गाछक उपर फेिक \nदेलिथ। आ ओ अमरलþी, जे ओहुना परजीवी होइत अिछ हमरा सन हिरयर \nगाछ पािब धĠय भऽ गेल। आइ तँ हमरा सॱसे देहपर ओकरिह राज छै। ओइ \nआयाितत सॱदयũक नीचū हमर नैसिगũक सॱदयũ फड़फड़ा रहल अिछ। हमर तँ \nदम िनकलल जा रहल अिछ। बूढ़-बुजुगũ लोकिन अखनो अबै छिथ, नेना-भुटका \nसभ अखनो बुिढ़या कबƂडी आ खो-खो खेलाइत अिछ मुदा हमर अिİतĜविवहीन \nभऽ जएबाक परबािह िकनको नै छिĠ ह। अहū तँ देिखतिह छी जे हमर \nिवशालकाय गाछ गामक Ćवेश Ņारपर अिछ, तँए भिर गाममे िब आह-िŅरागमन,  42 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nजनौ, मूड़न सन जतेको आयोजन होइत अिछ, सभमे लोक एþिहसँ तोरणŅार \nबना अपन-अपन घर धिर भुकभुिकया बĪब लगा कए बाटकó झकझबैत अिछ। \nएहेन सभ अवसरपर हमरा कतेक कƠ होइत अिछ से हम नै किह सकैत छी। \nहमरा डािर-पातपर गþर-गþर भुकभुिकया बĪब सभ लगा देल जाइत अिछ जे \nभिर राित िछनार छॱड़ा-छॱड़ी जकū कनखी मारैत रहैत \nअिछ..भुक...भुक...भुक...भुक। हमर तँ गþर-गþर झरिक जाइ ऐ। \n एकिदन भोगल पहलमान गामक लोक सभकó हमरिह गाछतर बजाकए \nĆाथũना केने छलाह जे- “ऐ बरक गाछपर सँ सभटा अमरलþीकó उजािड़-उपािर \nदेल जाए नै तँ ओ िदन दूर नै जखन ई परजीवी अइ बर गाछकó नेİतनाबूद \nकऽ देतै” मुदा गामक अिधकŬश लोकक कहब रहै जे- “ई िक कोनो लतामक \nगाछ िछऐ जे सूिख जेतै! बर िछऐ बर....” बर तँ हम सिरपहुँ छी, मुदा जँ \nएिहना ई अमरलþी सभ हमरा डािर-पातक खून चोसैत रहत तखन कतेक िदन \nधिर हम जीिब सकब से भगवतीए जानिथ.....। एतबा किह बर फेर उदास भऽ \nगेलाह। \nमैिथली: हमरो दशा तँ िकछु एहने अिछ भाय! हमरहुँ जनम किहया भेल, \nकिहया हम लोक सबहक जीभसँ उĒचिरत भेलॱ से सभ हमरो İमरण नै अिछ। \nहमरा तँ अहū जकū अपन नेनपनो İमरण नै अिछ। असलमे नेनपनमे हमरा \nसमİत मैिथल समाजसँ ततेक ने दुलार-मलार भेटैत रहल जे हमर नेनपन \nअŎड़पनिहमे बीत गेल। हमरा तँ जे िकछु İमरण अिछ से अपन जुआिनएक। \nजेना अहū अपन पूणũयौवनावİथामे भीमकाय देह आ अपन िवİतीणũ डािर-पातपर \nगवũ करैत छलॱ तिहना हमहूँ अपन जुआनीमे िमिथलाकó के कहए अपन पड़ोसक \nराज आसाम, बंगालसँ लऽ कए नेपाल (िवदेश) धिर अपन āुितमाधुयũ गुणक बले \nपसरल छलॱ। सािहĜयक कोनो एहेन िवधा नै जइसँ हमर āृंगार नै भेल हो।  \nĔयोितरीĂर, िवńापित, उमापित, चĠदा, मनबोध। \nहिरमोहन, याÿी, मधुप, ईशनाथ, राजकमल, Ćबोध।।  \nĆभृित सहİÿॲ किव-लेखक लोकिन Ņारा हमर सािहĜय-संसारक āृंगार कएल \nगेल छल। ई संभवतः १९म शताĤदीक उþराधũ रहल हेतै जखन िमिथलोपर \nअंƇेजी शासन आ िशüाक Ćभाव पड़ए लागलै। नाओं कथी लेल कहब ( भऽ \nसकैछ तइ िदन ओ हमरा लेल शुभे सोचने हेताह) अंƇेजी सािहĜयसँ Ćितİपधŭ \nकरबाक कारणे सभसँ पिहने ओ हमर अपन िलिप ितरहुता, जे हमर अिİतĜवक \nĆतीक िचƭ छल तकरा उतािर कए फेिक देलिथ आ हमरापर देवनागरी थोिप  िवदेह मैिथली लघुकथा || 43 \nदेल गेल। तिहया के जनैत छलै जे ई देवनागरी हमरा एकिदन सūस लेब किठन \nकऽ देत? आइ हमरा सॱसे देहपर ओकरे Ćभाव अिछ। ओकरा तरमे हम \nफरफरा रहल छी। एकर एकटा उदाहरण हम अहūकó दऽ सकैत छी- अहū \nभारतक कोनो कोनमे चिल जाउ आ लोकक समü बंगलाक कोनो पाƁय सामƇी \nĆİतुत कऽ कए पुिछयौिन जे “ ई कोन भाषा िथक? तँ ओ कहता जे बंगला” \nआ जँ से नै तँ बेसी सँ बेसी कहताह- असिमयū वा उिड़या, मुदा हुनकिह समü \nकोनो मैिथलीक पाƁय सामƇी रािख िदयौ तँ ओ फņ दऽ कहता जे ‘ िहĠदी’। \nआब अहū कĪपना कऽ सकै छी जे तखन हमर मनोदशा केहन भऽ जाइत छल \nहएत। आर तँ आर जखन कखनो हम अपन आन सखी-बिहनपा (बंगला, असमी, \nउिड़या आिद)क संग किहयो काल बैसै छी तँ ओ लोकिन हमरा तेना ने \nफजीहित करै छिथ से नै किह सकै छी। हुनकासभ ( बंगला, असमी, उिड़या \nआिद)क कहब छिĠ ह जे- “देखू हमर िधया-पुता सभ िवĂक कोनो कोनमे िकए नै \nहोिथ, कोनो भाषाक जानएबला िकए नै होिथ मुदा आपसी संवाद ओ लोकिन \nअपने भाषामे करै छिथ आ एकटा अहūक िधया-पुता सभ छिथ.......” सūच पुछू \nतँ ई सभ उपालĦभ सूिन करेज किट जाइत अिछ। जो रे दैब! जो रे हमर \nकपार! हमरा ( मैिथली) के कहए ओ लोकिन अपन मैिथल संİकृितओ कó तँ \nतिहना ताकपर रखने जा रहल छिथ- धोती, तौनी, पाग, जनौ..., सोहर, \nसमदाउन, बटगमनी, लगनी...., ितलौरी, अदौरी, ितिसऔरी, ितलकोर..., सभटा \nहेराएल जा रहल अिछ...। अपन ऐ सभ दुदũशाक चचŭ जखन किहयो काल \nआन-आन भाषा लग करैत छी तँ जनैत छी ओ लोकिन हमरा की कहैत अिछ? \nओ सभ कहैत अिछ- तô ईįयालु छó, तँए तोरा आन-आन भाषा सभसँ ईįयŭ होइत \nछौक, तô आन-आन सĥयता आ संİकृितसँ डाह करैत छैँ, समैक संग जँ नै \nचलबó तँ एिहना िपछड़ल रिह जेबó आिद-आिद। आब अहॴ कहू भाय! ई सभ तँ \nĭयथųक दोषारोपण छै ने? दुिनयūक कोन एहेन माए हेतै जकरा अपन िधया-पुताक \nसुख नै सोहाइत हेतै। अहū तँ हमर भाय िथकहुँ, अहū सँ हम जे िकछु कहब \nसे सūच आ हृदैसँ। हमर िधया-पुता सभ जे आइ िवĂक अनेको कोनमे पसरल \nछिथ, ओ सभ जखन सूट-बूट-टाइ पिहिर िनकलै छिथ आ फरũ-फरũ अंƇेजी, \nजापानी, İपैिनश, जमũन, Ąŵच आिद भाषा बौलैत छिथ, िफĪमी गाना गबैत छिथ, \nनीक-नीक होटलमे जा कए कūटा-छूरी सँ खाइ छिथ तँ ई सभ देिख  सिरपहुँ \nहमर करेज जुड़ा जाइत अिछ। भगवतीसँ गोहािर करैत रहैत िछयिन जे “हमर \nिधया-पुता सभ एिहना अिखल िवĂमे कला, संगीत, सािहĜय, राजनीित सभ üेÿमे  44 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nअपन-अपन नाओं आ जस करथु”। यएह परसूका गĢप िथक, Ąŵकफटũमे \nिवýानक üेÿमे कएल गेल कोनो पैघ उपलिĤधक लेल हमरिह एकटा ‘सपूत’ कó \nपुरİकृत कएल जाइत रहै, सॱसे दुिनयūक मीिडयाबला सभ ओइ समारोहक \nकवरेज करैत रहै, अपन सपूतक उपलिĤधपर गवũ करबाक लेल हमहूँ कोहुना \nओþए पहुँच गेल रही, जिहना-जिहना हुनका सĦमानमे िकछुओ बाजल जाइ, \nतिहना-तिहना हमर करेज गवũसँ पसरल जा रहल छल, मोनमे होइत छल \nजे  ओþिह मंचपर जा कए हम िचकिड़-िचकिड़ कऽ लोक सभकó किह िदऐक \nजे- देखू हम ईįयŭलू नै छी, हमरा िवĂक कोनो िवषय, भाषा, समुदाय, सĥयता, \nसंİकृितसँ कोनो Ćकारक परहेज नै...... मुदा कायũƅमक अंतमे जखन हमर ओइ \nसपूतसँ पूछल गेलिन जे- अहūक मातृभाषा की िथक? तँ हुनका मुँहसँ बहरेलिन \nअंƇेजी!!! सिरपहुँ कहैत छी भाय! ई सुिनतिह हमर करेज...., एतबे नै घर \nएलापर हुनकासँ हुनक पचमा िकलासमे पढ़एबला बेटा पुछलकिन- “बाबूजी! बाबा \nतँ कहैत छिथ जे हमरा सबहक मातृभाषा मैिथली िथक, तखन अहū अंƇेजीक \nनाओं िकएक लेलॱ? जँ अहū सन-सन लोक सभ अपन मातृभाषाकó एना अछूत \nबूझैत रहताह तखन तँ मैिथलीक भिवįय.....।” बाप कहलकिन- चुप रह बुिड़, \nई कोनो आन भाषा िथकै? मैिथली िथकै मैिथली, एकर जिड़ पताल धिर पसरल \nछै……। आब की कही भाय! हम अपन ऐ सपूतक अटुट िवĂासपर िवĂास \nकरी वा हुनक छोट बालक Ņारा कएल गेल हमर भिवįयक िचंताक Ćित आशा...! \nएतबा कहैत-कहैत मैिथलीक दुनू आँिखसँ दहो-बहो नोर खसए लागलिन।  \nबर, मैिथलीकó सŬĜवना दैत रहलिथ, हुनका मैिथलीसँ आर िकछु सुनबाक \nअपेüा रहिन मुदा मैिथलीक मुँहसँ जेना बकारे नै बहराइत रहिन, ओ कपिस-\nकपिस कए कािन रहल छलीह....।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 45 \n \nदुगŭनĠद मěडल \nलाल भौजी \nपिछला अड़तािलस बखũक सभ रेकाडũ đवİत करैत ऐबेर क जाड़ पाछū \nछोिड़ देलक। कहबी छै जाड़ मासमे Ĉइये आिक दुइये मुदा Ĉइ ततेक महग जे \nबेसाहब किठन। जँ दाम पुछबै तँ माघो मास सॱसे देह पसीनासँ तर-बþर भऽ \nजाएत। जहū धिर दूइएक सवाल अबैत अिछ तँ ई सुख Ćायः सबहक कपारमे \nिलखले नै अिछ। जँ िक यो िकशोरावİथाक बालक-बािलका छिथ तँ राित \nसपनाइते िबतैत छिĠह, आ बुढ़हा-बुिढ़क तँ कथे नै पुछू िकऐक तँ आइ ने ओ \nबुढ़ भेलाहहó मुदा एहेन कतेको जाड़कó ओ लोकिन देखने छिथ आ खेपने छिथ। \nतँए फलक Ĉपमे केराक घौड़ जकū हĝथे-हĜथाक असथानपर गĠडाक-गĠडा \nिधया-पुता सोहरल छिĠह। बाल-बĒचाक समथũ रहबाक कारणे, ओकरा सभकó तँ \nअपने खाए-खेलाएसँ पलखित नै। तहूपर सँ जँ कोनो पाहुन-परख चल आबिथ तँ \nघरक सवũथŭ अभावे। सभ घरकó बेटा-पुतोहु अलगे छेकने। तँए बुढ़ा-बुिढ़क लेल \nतँ माघ मासक जाड़ Ćाणक हार बनल रहै छिĠ ह।  \nकोनो तेहन अवसरे नै भेट पबै छिĠ ह जे समए सँ ओइ कहबीसँ िकछु लाभ \nउठाबिथ। तँए ओĦहर बुिढ़ कोने◌ा कोनमे धोकरी लगा पुआरमे घोिसआइल रहै \nछिथ आ एĦहर बुरहा दलानक कोनो के◌ानमे पोता पोतीक संग जाड़सँ संघũष \nकरैत रहै छिथ। कोनो तरहó दुनू परानी (बुरहा-बुिढ) राित खेपक लेल मजबुर। \nमुदा से कते िदन धिर? \nएक िदन मौका पाि़ब बुढ़ा बुिढ़कó हाक दैत छिथन- ‘‘ सुनै छै, हाथ-पएर \nजाड़े िठठुिर रहल अिछ, कनी कोनो मालीमे लहसुन तेल पका कऽ लेने आबौ \nतँ। बुिढ़ आंगनेसँ उतारा दैत छिथन, हँ हँ सुनै िछऐ, एते जोरसँ िकए हाक दइ  46 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nछै, कोनो की हम बहीर छी? लेने आबै िछऐ। ताबे माले घरमे आिग तापौ। \nबुरहा पुनः बािज उठै छिथ- ‘‘हे जĪदी सँ औतै, हम माले घरमे छी।’’ \nबुिढ़ करीब दस िमनटक बाद मालीमे लहसुन तेल पका दुĈखेसँ हाक दैत \nछिथन- ‘‘कतए छै हइया लौ।’’ \nबुरहा फेर बािज उठै छिथ- ‘‘एĦहरे लेने आबौ ने हइया िछऐ।’’ \nबुिढ़ लग अबैत बािज उठै छिथ- ‘‘ई िकछो नै बुझै छै? जे बेटी-पुतोहुबला \nअंगना-घर भेलै। सुतौ तेल लगा दैत िछऐ।’’ \nबुरहा पुआरक िबछौनपर ओंघरा जाइ छिथ आ बुिढ़ तेलक मालीश करए लगै \nछिथन। कने कालक बाद बुढ़ा तेल लगबैत गरमा जाइ छिथ। Ćेमसँ बुिढ़कó पुछै \nछिथन- ‘‘भानस भातमे देरी छै की? बĒचा सभकó अंगना दऽ आबौ, खा पी कऽ \nसुइत रहतै आ ई एþे आिग तापौ।’’ \nबुिढ़ आंगन जा िधया-पुताकó पुतोहु सभकó दैत अपने बुरहा लग आिब जाइ \nछिथ आ मालक घरमे पजरल घुरा लग बैस आिग तापए लगै छिथ। दुनू परानी \nगĢप-सĢप करैत बुरहा हाथ-पएर सुगबुगबए लगैत छिथ। आ अपन दिहना हाथ \nबुिढ़क बामा हाथपर दैत बािज उठै छिथ, एकरा एĸो रþी कोनो बातक đयान नै \nरहै छै। कहौ तँ कतेक जाड़ होइ छै..... कहैत बुिढ़कó पūजमे उठा आ पुआरक \nिबछौनपर ओंधरा जाइत छिथ। किनये जािक लņा-पटी होइत आिक तखने \nआंगनसँ पोता-पोती खा कऽ सुतैक लेल बाबा िकलोल करैत मालक घर िद स \nदौग पड़ैत अिछ। बुिढ़ बािज उठै छिथ- ‘‘छोड़ौ ने, छोड़ौ िधया-पुता सभ आिब \nरहल छै।’’ आ दुनू परानी माने बुढ़ा-बुिढ़ गरमाएले अवİथामे एक-दोसरासँ \nधड़फड़ा कऽ अलग भऽ जाइत छिथ। \nरहल जबान-जुआनक गĢप, जबानीक धाह पािब जाड़ो गरमाएले रहैत अिछ। \nबुझू तँ दू परानी जबान-जुआन होिथ आ उपरमे रजाइ पड़ल हो तँ जाड़ोकó \nजाड़मे पसीना छुटए लगैत छै। मुदा Ćकृित तँ िİथर रहत नै। ओ तँ अपना \nकालƅमे चलैत रहत। \nबीतल जाड़ मास आएल सरİवती पूजा उड़ए लागल वातावरणमे रंग-अबीर \nचाĈ कात डािर-पातपर िचड़ै-चुनमुनी चहकए लागल। कोइली धीया-पुताकó मुँह \nदुसब शुĈ कऽ देलक। आमक गाछ मंजरसँ महमह करए लागल। मुनगा फूल \nधरए लागल। राइ, तोड़ी, तीसी आ सिरसबमे पीअर-पीअर फूल सेहो लहलहाए \nलागल। वातावरण िकछु दोसरे रंगक भऽ गेल। चाĈ कात महमह करैत। \nकथा-कुटमैती शुĈ भऽ गेल। कथिकया सभ ठाम-ठाम जाए-आबए लगलाह।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 47 \nकथा फिरछैला उþर लाल-पीअर धोती आ तइपर लाठी हुरबला लाल-लाल ठĢपा \nअपन मैिथल सĥयताक पिरचए िदअए लागल। नेना-भुटका सभ फगुनहिर गीत \nगाबए लागल- ‘‘यै बड़की भौजी किरयौ िबचार, \nकतै िदन रहबै आब हम कुमार \nदैखैत देखैत हमरा ई भऽ गेलै \nअहū बिह नसँ हमरा लभ भऽ गेलै।  \nहरबाहो-चरबाहो सभ फगुआसँ सĦबिĠधत मैिथली गीत गाबए लागल। बाध-\nबोनमे मालो-मिहस चराबए आ घर-घसबिहनीकó देखैत ई गीत गाबए- ‘‘ तोहर \nलंहगा उठा देव रीमौटसँ....।’’ \nघसबिहनीयो सभ उþारा देनाइ नै िबसराए ओहो सभ गाबए ई गीत- ‘‘रओ \nछौड़ा बĔजर खसतौ....।’’ बुझू जे जाड़क खुमारी लोक सभ फागुनेमे उताड़ए \nचाहैत। िजनका पिरवारमे नव िब आह भेल रहिन, बुझू तँ हुनकर छओ आंगुर \nघीएमे। आिखर ऐ समैसँ भला गोधनपुर गामक रामदेव बाबूक छोटका बचबा \nउगन िकए ने लाभ उठिबतिथ। िकएक तँ अहीबेर बाइस िदसĦबर २००९मे हुनक \nअƇज दुगŭनĠद जीक िब आह दरभंगा िजलाक बĈआरा गाममे सĦपž भेल छलिन। \nतँए भैयासँ तँ डर जĉर रहिन मुदा नवकी किनयū अथŭत लाल भौजीसँ खूब \nरंग-रभस होइत छलिन। उगनक भौजी सेहो करीब एĸैस बखũक छलीह। बीस \nबसĠत तँ सुखले-साखले िबतौलिन मुदा एĸैसम वसĠत बुझू जे ओ तँ रससँ \nउगडुब करैत छलीह। बेस पūच हाथ नमहर-छड़गर, देहो दशा बेस भरल-पुरल, \nगाल तँ बुझू हाइ ƙीड टमाटर जकū लाल टरैस आ बेस गुदगर। आँिख एहेन \nकटगर जे जेकरा िद स एकबेर तािक देिथन तँ बुझू सोिनत एĸो ठोप नै खसैत \nमुदा ओ बेचारे घाइल भऽ जाइत। हुनकर जुņी तँ बुझू सुĒचा गहुमन सūप जकū \nफुफकार छौड़ैत छलिन। नव िववािहत भेलाक कारणे सिदखन भिर बūिह चूड़ी \nआ भिर हाथ मेहदी, आरतसँ रंगल पएर, भिर आँिख काजर आ भिर माङ सेनुर \nलाल टुहटुह करैत। िक यो जँ धोखहुँसँ देखैत तँ आँिख चोĠहरा जाइत। सभसँ \nसुĠदर हुनक वİÿाभूषणक पिहरब आ ओढ़ब छिĠह। एक तँ गोिड़ नािर, तइपर \nसँ सुगा पंखी रंगक साड़ी आ बेलाउज आ ओइ तरमे उĔजर धप-धप करैत \nƙेिसअर जे पिहरिथ ओकर उĔजरका िफता, से देिख  देिख  उगनकó तँ मौगित \nभऽ जाइत छलिन। ओ मने-मन िवचारिथ जे ऐबेर फगुआमे लाल भौजीकó सभ \nतरहó लाल कऽ देबिन। िदन िबतैत कोनो िक देरी लगैत छै। संयोग एहेन जे \nऐबेर फगुओ पिहले माचũमे छल। जेना-जेना फगुआ लिगचाइल जाए उगनक मन  48 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nतेना-तेना लाल भौजीक जुआनीसँ बौराइल जाइत छलिन। \nफगुआसँ एक िदन पिहने उगन दरभंगा अपना िडपटीपर सँ गाम अबैत \nछिथ। िकलो दुइ मधुर नेने िकलो एक अंगुर, आसेर काजू आ दू पैिकट \nिकशमीस आ चािर-चािर पैिकट हिरयर लाल रंग सेहो हाथमे टंगने आएल, संग-\nसंग दू शीशी रम सेहो नेने आएल। पीठपर एम.आर. बला बैग। उगन आंगनसँ \nससिर ओसारपर जाइत छिथ आ ओतैसँ हाक दइ छिथन- ‘‘भौजी, यै लाल भौजी \nकतए गेलॱ, आउ-आउ लग आउ, हम छी उगन।’’ \nलाल भौजी पलंगपर सँ उिठ बाहर अबैत छिथ। तात उगन पीठपरक बैग \nिनचū रािख एक हाथे मधुरक पैिकट लाल भौजीक हाथमे दैत आ दिहना हाथमे \nपिहनेसँ घोरल लाल रंग लाल भौजीक बामा गालपर लगबैत आ दिहना गालमे \nचुĦमा लइत बािज उठैत छिथ- ‘‘अधला नै मानब फगुआ छी। भौजी यै भौजी, \nआब कहू मन केहन लगैए?’’ \nलाल भौजी चौबिनयū मुİकी दैत बाजिल- ‘‘धूर जाउ, हमरा अहūक ई चािल \nनै सोहाइए।’’ बािज लाल भौजी अपना पलंगपर चिल जाइत छिथ। आ उगन \nअपन कोठलीमे। राित भिर उगनक आँिखमे नीन नै भेल। सुतलीयो राितमे रिह-\nरिह मन पिड़ उठैत छिĠह भौजी, लाल भौजी........।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 49 \n \nवीरेĠ Ɩ कुमार यादव \nƇाम- घोघड़िर या, पोİ ट- मनोहपņी, भाया- िन मũली, िज ला सुपौल \nहमर समाज \nिब žू आ बीĉ बालसंगी छलाह। दुनू गोटे कोशीक कछेर गाम घोघड़िर यामे \nमĉआक रोटी आ पोठी माछक चटनी जलखै खाइत छल। रेिड यो बािज  रहल \nछल जे “िल ◌ंक रोड िन रमलीमे िव į णु महायý शुĉ अिछ , जइ मे गणेशजी महाराज \nलोक सभकó लƂडू दैत छिथ Ġ ह । ” ई सुिन तिह  िब žू अपन भजार बीĉकó \nकहलिख न- “ यार, घोर किल युगमे गणेशजी लƂडू बँटैत छिथ ।  एक िद न चलु \nआ अपनो सभ Ćसाद लए आबी ।” \nदुनू  भजार आĀयũ किर तॱ यý मेला देखबाक ि◌ नĀए कएलक। ओइ बीच \nगामक ठकनी काकी मुँहमे पान गलठैत, हाथमे बजैत रेिड यो नेने लगमे आिब  \nबजलीह- “ यौ िब žू बौआ, ऐ रेडीमे कहलक जे िल ◌ंक रोड ईटहरीमे गणेश \nभगवान लƂडू बँटैत छिथ न, अपनो सभ चलै चलू गणेशक लƂडू लए आबी । ” \nबीĉ बजलाह- “ गै काकी धैरज धर, हम रेलगाड़ीक भūज करै िछ यौ, \nगामक सभ गोटे रेलपर चिढ़  गणेशजीक Ćसाद लेबाक लेल अवĮ य जाएब। ” \nठकनी काकी कने ठमिक  कऽ बजलीह- “ रौ बकलेलहा, ऐ गाममे बस, \nमोटर चलबाक तँ रİ ते नै अिछ , तô रेल मंगबैत छैँ।” \nबीĉ हँसैत बजलाह- “गै काकी जहन मािट क मुĉत गणेशजी लƂडू बūिट  \nसकैत छिथ , तखन िब नु पटरीक रेल िक एक नै आओत? ” \nबीĉक बात सुि◌ न िब चिह मे िब žू कहलिख न- “अहū सभ बकझक जुिन  कĉ, \nधमũक काज देखबा, सुनवा आ कएलासँ İ वगũ होइछ। हम सभ िम िल    देवी पूजा \nपाठ आ दशũन करए एक िद न अवĮ य जाएब। ”  50 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nगामक पैघ आ देहोदशासँ भिर गर पंिड त कमलशेखर बाबूसँ भóट  कए दुनू \nभजार शुभ िद न तकौलक आ भाड़ाक बदलामे तेलपर परमाबाबूक ƏेĎ टर भūज \nकएलक। \nजेठ मासक रौदमे ठकनी काकी, बीžू, बीĉ आ गामक लोक सभ ƏेĎ टरसँ \nयýमेला देखबाक लेल Ćİ थान कएलक। उबड़-खाबड़मे ƏेĎ टरक झोलामे झुलैत, \nरंग-िव रंगक गप-सĢ प करैत रý İ थल माने मेला पहुँच गेल। \nयý İ थलपर अनिग िन त लाउडİ पीकरक आवाजसँ भारी शोर-शराबा होइत \nछल। ऐ बीच साइिक ल İ टŲडसँ एगो चीकन युवती समतोला रंगक समीज \nसलवार पिह रने, आँिख पर रंगीन गोगुĪ स धरौने, हाथक मोबाइलसँ फोटोƇाफी \nकरैत ठकनी काकीपर नजिर  पिड़ तिह  बजलीह- “मौसी अहū आिब  गेलॱ, बिढ़ यū \nभेल, भóट-मुलाकात भऽ गेल। हम तँ Ćचारे सुिन  अएलॱ। एतेक लोकक भीड़ तँ \nऐठाम कॉलेज पिर सरमे देशक Ćधानमंÿी बाजपेयीजी आएल छलाह, ओहूमे नै भेल \nछल।” ई सोलह बिर सक बाला Ćेमलता जे हालिह मे पÿकािर तासँ जुड़लीहó सएह \nछिथ । \nऐ यý मेलामे अनेको लोक-लुभावन कायũƅममे भोĈकवा रेिड यो İ टेशन \nएफ.एम ९२.८, राजिव राज (नेपाल)सँ आएल मैिथ ली भाषी कलाकार सभ मैिथ ली \nभाषाक िव कासक लेल आ समाजकó Ćगित मूलक िश üाक हेतू बिढ़ या कायũƅम \nदेखौलक।  \nठकनी काकीक संगे Ćेमलता आ गामक लोक कायũƅमक आनंद लैत \nमुĉतक दशũन करए आगू बाढ़लाह। सभसँ पिह ने घोर किल युगमे सतयुगक \nकामधेनु गाए देिख तिह  Ćेमलता बजलीह- “ मौसी, कामधेनुक थनसँ चुबैत दूधक \nपान कĉ आ िज बतिह  İ वगũक बदलामे मोü ĆाĢ त कĉ। ”  \nĆेमलताक एतेक सुि◌ न बीĉ बािज  उठल- “ काकी कामधेनुक चाĉ िद स \nआँिख  खोिल  कऽ ताकू। ई बुइिध क कमाल आ ĭ यवसायक धािमũक तरीका छी। \nजइ पर कोनो तरहó ऑंगुर नै उठए आ शŬित सँ पाइक संचय हुअए। ई सभटा \nपाइ ि◌ हĠ दु धमũक ठीकेदार बाबा आ पंिड तजीक पािक टमे जाएत, जइ सँ बाबा आ \nपंिड तक िज नगी शान-शौकत आ भोगिव लासमे बीतत। ” \nठकनी काकी लोकक एतेक भीड़ रिह तॱ ठेल -ठािल  कऽ अमृत पान कएलक \nआ लोको सभकó करौलक। बीनू कहलिख न- “आ◌ेइ ठाम ला◌ेकक बƂड भीड़ छै, \nओतए चिल  देखू कोन देवता की बūटैत छिथ न।” सभ गोटे ओइ भीड़ लग \nगेल। āŀालु भĎतगण गणेश भगवानसँ टाका दए Ćसाद माने लƂडू लेबाक मुड़  िवदेह मैिथली लघुकथा || 51 \nकटबैत छल।  \nĆेमलता मुĉतक सजाओल दृĮ यक फोटो खॴचैत यýशालाक बगलमे ठाढ़ \nछलीह आ मोनमे रहिन  जे िक छु āŀालुजनसँ साüाĜ कार करी आ संवाद Ćेिष त \nकरी। ताबत काल माथपर भा◌ेगारसँ उजरका आ िस नुिर या चानन घसल गेहुमा \nरंगक मोटगर लोक उजरका धोती पिह रने Ćेमलताक सोझū आएल। Ćेमलता पुिछ \n  देलिख न- “पंिड तजी, ई की भए रहल अिछ? ” \nजोरसँ ठहाका दैत पंिड त जी बजलाह- “ई घोर किल युग बीत रहल अिछ । \nमनुखक गĢ प छोड़ू, आब तँ देवता लोकिन  सेहो पाइक लेल दोकान खोिल  \nदेलक। ि◌हĠ दु धमũक चादिर  ओिढ़  अधािमũक, अनैित क काज करबा लेल हमरा \nसमाजक Ćित िį ठ त ĭ यिĎ त  सभ कतेक तĜ पर अिछ  से सभ आँिख  खोिल  देखबाक \nलेल आएल छी। दुिन यūक लोक सभ चūदपर बसबाक लेल Ćयासरत अिछ , आ \nहमरा समाजक लोकसभ साहुकार गणेशक लƂडू पाइ दऽ कऽ पबैत अिछ । ” \nठकनी काकी Ćेमलताक लग आिब  बजलीह- “गै छौड़ी, केकरासँ गĢ प करै \nछó, चल ऐठामसँ आब गामो जाएब। ” \nमौसीकó िव दा होइसँ पिह निह  Ćेमलता वीĉ िद स मुİ की दैत बजलीह- “अपने \nिक छु कहब?” वीĉ झटसँ कहलिख न- “िक ए नै ? सभ लोककó धािमũक होएबाक \n चाही, मुदा ऐठाम जतेक आडĦ बर कएल गेल अिछ  से उिच त नै । आजुक \nवैýािन क युगमे ढ़ाइ-तीन लाख ĉपैया खचũ कए ऐ तमाशासँ वातावरणक शुिŀ , \nभिĎ त मय माहौल आ गामक नाओं ऊँच केलक, एकर अलावा की ĆाĢ त हएत? \nसमाजक एतेक रास रकमक खचũ आधुिन क सोचसँ गरीबक बĒ चाकó पढ़बा-\nिल खबामे, बेमारीसँ पी िड़ त लोकक इलाज करेबामे, गामक िव कासमे हेबाक चाही। \nजइ सँ हमरो समाजक धीया-पुताकó नोबेल पुरİ कार ĆाĢ त करबाक अवसर भेटए। \nधािमũक कायũƅमक उĿेĮ य बदिल  गेल अिछ । सभटा खेला पाइ हँसोथबाक लेल \nभऽ रहल अिछ । एना कएलासँ हमर समाज आगू नै बिढ़  पाओत। अिप तु पाछूए \nरहत। ई हमरा सबहक लेल हाİ याİ पद बात छी।” \nĆेमलता मुİ कुराइत हाथ आगू बढ़बैत बीĉसँ हाथ िम लाए मौसीसँ िव दा \nलेलिन । वीĉ Ćेमलता िद स आ Ćेमलता वीĉ िद स घुि◌ र-घुि◌ र तकैत चिल  गेल। \nिव žु भाय, अपन भजार वीĉक मुİ कुराइत चेहरा टुकुर-टुकुर तिक ते रिह  गेल। \nतĜ पĮ चात् ठकनी काकी िव žु, वीĉ आ गामक लोक सभ ƏेĎ टरपर चिढ़  गाम \nिद स िव दा भेल।   52 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nउमेश मě डल \nिपताक नाओं- āी जगदीश Ćसाद मěडल, गाम- बेरमा, भाया- तमुिरया, िजला- मधुबनी, \nिबहार। जĠम ितिथ : ३१.१२.१९८०  \nĆकािशत पोथी- िनĮतुकी ( मैिथली किवता संƇह), िमिथलाक संİकार गीत, िवध-बेबहार \nगीत आ गीतनाद ( िमिथलाक सभ जाित-धमũक लोकमे ĆयुĎत मैिथली लोकगीतक पहिल  \nसंकलन)। िवकीपीिडयामे मैिथलीक İथानीयकीकरणमे योगदान, िमिथलाक जीव-जĠतु/ \nवनİपित आ िज नगीक िडिजटल सिचÿ ऑनलाइन संİकरण, िमिथलाक सभ जाित-धमũक \nलोकमे ĆयुĎत लोकगीतक रेकाडųड ऑनलाइन ऑिडयो और वीिडयो िडिजटल संकलन।  \nअमैआ भार \nकलपर सँ कुĈड़-आचमन कऽ पüधर बाबा दरवĔ जाक सीढ़ीपर पिह ल पएर \nदइते रहिथ  िक  चाहक िग लास नेने लालकाकीकó आंगनसँ िन किल  कोनचर लग \nअबैत देखलिख न। काजक संयोग देिख  मन फुदिक  गेलिन । जाधिर  लालकाकी \nओसारक सीढ़ी लग अबैथ तिह सँ पिह निह  बाबा ओसारक चौकीपर पसरल मोथीक \nिब छानक ओठ पकिड़  दुइ बेर  झािड़ -िबछा, देवालसँ ओंगिठ  चौकीपर बैस गेलाह। \nबैसतिह  लालकाकी चौअिĠ न यū मुİ की दैत हाथमे चाहक िग लास पकड़ा देलकिन । \nभफाइत हाडũ-लीकर (कड़गर) चाह आ लालकाकीक मुİ की बाबाक मनकó जिह ना \nबĒ चाक फेकल गेन गुड़कैत तिह ना गुड़का देलकिन । मुँहमे चाह लइसँ पिह निह  \nटूिस  देलिख न- “मन बड़ िछ टकल बूिझ  पड़ैए। कतौ िक छु पेलॱहó की?” \nपितक  बातक उþर दइसँ लालकाकी अनसुन करए चाहलिन , कारण जाधिर \nचाह मुँहमे नै लऽ लैत छिथ  ताधिर  घरक कोनो बात कहब उिच त नै । हो न हो \nजँ कहॴ अधले लगिन । हम तँ कोनो हािक मक घरवाली नै छी जे आमद-खचũक \nफाइल खाइए-पीबै काल उĪ टा देबिन । आब भगवान िद न बदललिन  तँए ने बीअिन   िवदेह मैिथली लघुकथा || 53 \nडोलबैक दुख भागल नै तँ केहन भारी दुखक तरमे रहै छलॱ। पėी तँ पित क \nओहन खेलक संगी िछयिन  जे िद न-राित  खेलैत रहैए। चाहक चुİ की लइतिह  \nलालकाकीक मुँहसँ खसलिन - “एगारह सए ĉपैया समैध पठा देलिन हó।” \nĉपैयाक नाअँ◌ो सुिन तिह  बाबा चॱिक  गेलाह। मनमे उठलिन , िक अए ĉपैया \nपठौलिन ?  अखन ĉपै याक कोन काज अिछ ? तहूमे कहने तँ नै छेिल यिन । \nपित क टहलैत मनकó देिख  लालकाकी दोहरा देलिख न- “ ĉपैया◌े आ िच िŇ यो \nबौआकó भोरे डाक-पीन दऽ गेलिन । नवका समैध पठौने छिथ ।” \nनवका समिध क नाओं सुिन तिह  पüधरक मनमे धĎ का लगलिन । मुदा तैयो \nसंयिम त होइत पुछलिख न- “ि◌ चŇीमे की सभ िल खल छलै? ” \n“यएह जे, काजक धुमशाही एþे बिढ़  गेल अिछ  जे अमैया भारक लेल \nपाइऐ पठा रहल छी। गाम आएब मोसिक ल अिछ ।” \nअमैया भारक नाओं सुिन तिह  बाबाकó तेिल या सūपक िबख जकū सž दऽ \nआँिख येपर िबख पहुँच गेलिन । िबखसँ कारी होइत पित क देह देिख  लालकाकी \nबूिझ  गेलीह। सोझासँ ससरैक गर अँटबए लगलीह। जेना िक यो अंगनासँ सोर \nपाड़ने होिĠह   तिह ना अंगना िद स देिख  बजलीह- “ अबै छी किन यū।” कहैत \nचुपचाप ससिर  गेलीह। मुदा देह थरथराइते रहिन । पित -पėी रिह तॱ दुनूक बीच \nवैचािर क मन-भेद रिह ते रहिन । लालकाकीक िव चार जे सबहक संगे िम िल  -जुिल  \nचली जहन िक  बाबाक िव चार छिĠ ह  जे जिह ना जंगलमे अनेको ि◌ कİ मक गाछ \nकोनो-कोनो कोिढ़ला जकū तžुक अिछ  तँ कोनो-कोनो लोहा जकū सĸत। जँ \nदुनूकó एक रंग बूिझ  िक छु बनौल जाए तँ कते िद न चलत। जे तžुक अिछ  ओ \nलगले नį ट भऽ जाएत जहन िक  जे सĸत अिछ  ओ ओिह  ना तना-उताड़ रहत। \nतिह ना तँ मनुĎ खोक बीच अिछ । \nचाह सठबो नै कएल रहिन  िक  तिह क बीच ƅोध नाकपर आिब  गेलिन । \nƅोधे मन उनटए-पुनटए लगलिन  मुदा िक छु बाजिथ  नै ।  शुĉहेसँ पिर वारो आ \nटोलोक लोक शाĠ तीकó लालकाकी कहैत रहिन  जे अखनो धिर  किह ते छिĠ ह । \nƅोधसँ बाबा अधे-िछ धे चाह पीब  चौकी तरमे िग लास रिख  दलानक िभतुरका \nचौकीपर पिड़  सोचए लगलाह। अमैया भार िक  आइएक छी आिक  सािब केसँ \nअबैत अिछ । कोनो िक  अपने नै पुरने छी जे नइँ बुझल रहत। जूइड़ेशीतल \nपाविन सँ शुĉ कऽ आƖा धिर  पुरैत छलॱ। चटनी खेबासँ लऽ कऽ कसौनी-अँचार \nहोइत बिर साइतसँ पाकल आमक भार पुरने छी। शुĉमे रोहिन या सरही आ बमै, \nगुलाबखास जरदालूसँ शुĉ करैत छलॱ, कृį णभोग, लड़ूबा, मालदह होइत  54 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकलकिþ यापर पहुँचै छलॱ। बरखो खसैत छलए आ आमो लिग जाइत छल। \nअĠ तमे मोहर ठाकुर, राइर, फैजली, िस Ď कूलक भार पुिर  समाĢ त करैत छलॱ। ई \nिक  भेल   जे आमक भारक तरे ĉपैया पठा देलॱ? हम िक  ĉपैया नै देखने छी \nआिक  कजŭ मंगिल यिन ? ऐसँ नीक जे नै पठिब तिथ । तइले केकरा के डūड़-बाĠ ह \nकरैए जे किर ित यिन । ई िक  बुइध -बिध  या केलिन । भारपर आएल वİ तु समाजमे \nबेन İ वĉप िब लहल जाइत अिछ , से िक  िबलहब?    केहन समए चलि आएल \nकेहन नै  , देखै छी जे जेकरा खूँटापर चिर -चिर  थान महीिस क रहैत छल सेहो \nसभ आब बजĉए दूधक दही पौिड़  चौरचनक हाथ उठबैए। एहेन पाविन  केनिह  \nकी? तरे-तर िम यािद  अिग या गेलिन । \nअ◌ा◌ंगन आिब  शाĠ ती माने लालकाकी पुतोहु लग बजलीह- “बूढ़ा िब गिड़  गेल \nछिथ ।” \nअंगनाक सभ सुनलिन , तँए सभ दरवĔ जा िद स जाएबे छोिड़  देलक। तइ \nकाल बाबासँ भóट  करए सुशील आएल। दरबĔ जापर नै देिख  सुशील आंगन ि◌ दस \nतकलक। आँिख क इशारासँ लालकाकी सुशीलकó बजा कहलिख न-  “भाय सहाएब \nबगदल छिथ ।” \nअचंिभ त होइत सुशील पुछलकिन - “िक अए? ” \n“समिध या◌ैरसँ अमैआ भारक ĉपैये समैध पठा देलिख नहó, तँए....।” \nमुİ कुराइत सुशील आंगनसँ िन किल  जोर-जोरसँ दरवĔ जाक आगूमे बजए \nलगल- “भाय सहाएब, यौ भाय-सहाएब।”  \nककरो उþर नै सुिन  घरेसँ पüधर बजलाह- “के, सुशील।” \n“हँ भैया, मन-तन गड़बड़ अिछ  की ? ” \nओसारपर आिब  पüधर बजलाह- “ मन िक  गड़बड़ हएत, तेहन-तेहन काज \nदेखै छी जे नीको मन अधलाह भऽ जाइए।” \n“से की? ” \n“िक छु नै।” \nचौकीपर बैसैत सुशील बाजल- “ िक  कहब भाय सहाएब, बे-ठेकानक गाम \nसभ भए गेल अिछ । फागुनक लगनमे बिर आती गेल रही बरकó दुअ◌ार लगबए, \nदाइ-माइ सभ चंगेरामे दूिभ -धान, चिरमुखी दीप जरौने पहुँचलीह। ले बलैया, \nतखने बिर आतीक अंƇेजी बाजा िफ Ī मी धुन शुĉ केलक। िक  कहू भाय, बुढ़ -\nबूढ़ानुस सभ तँ पूवũते गीत गबैत रहलीह मुदा जते नवतुिर या सभ रहए ओ सभ \nडाĠ स करए लगल।”  िवदेह मैिथली लघुकथा || 55 \nसुशील बिज ते रहै िक  िब चिह मे ठहाका मािर पüधर बजलाह- “ ई तँ आन \nगामक बात भेल। दुिन यū बड़ीटा अिछ । सॱसे दुि◌ नयūमे ने एक रंग लोक अिछ  \nआ ने चािल -ढािल । अपन कĪ याणक लेल सभकó अपन-अपन िज नगी बुझए \nपड़तै।” \nबाबाक िव चार सुिन  सुशील अपन िव चार मोड़ैत बाजल- “ भाय चाह नै \nपीलॱहó, मूड भंगठल बूिझ  पड़ैए।” \nदरवĔ जाक अढ़सँ लालकाकी सभ बात सुनैत रहिथ । पित क ठहाका सुिन  \nमन असिथ र भेलिन । आंगन ि◌ दस देिख  पüधर जा◌ेरसँ बजलाह- “ कने चाह \nबनौने आउ? ” \nपािन  पीब  हाथमे चाहक िग लास लैत पüधर बजलाह- “ तेहन मनुख सभ \nबिन  रहल अिछ  जे एको-िद न जीवैक मन नै होइत अिछ ।” \nपüधरक बातकó मोड़ैत सुशील बाजल- “एह भाय, अगुता जाइ छी। दुि◌ नयū \nसबहक सिझ या िछ ऐ िक  ककरो खानगी। िक यो अपन िज नगीक मािल क अिछ  \nआिक  दोसराक। जाबे ऐ धरतीक सुख-भोग आ अž-पािन क िह İ सा बचल अिछ  \nताबे मरबो नीक हएत।” \n“हँ, से तँ ठीके कहलह।” \nपüधरक समथũन देिख  सुशील बाजल-  “अपने गामक घटना कहै छी, \nमटकन भाइयक बेटाक कोजगरा रहिन । बĦ बैयेसँ समैध भाित ज िदयए ĉपैया \nपठा देलकिन । सेहो चौबीसम घड़ीमे। कोजगरे िद न। बेर झुकैत मटकन भाय \nआिब कऽ कहलिन  जे सुशील तô बड़ जोगारी छह। कने सĦ हािर  दाए। भाइक \nबात सुि◌ न कोनो गरे ने सुझाए, िकएक तँ अनका ऐठाम पुिछ -पुिछ  खाजा-लƂडू \nआ दही पबैत छिथ न। मनमे आएल जे समाजक लेल पान-मखानक तँ जोगार \nभइयो सकैए। मुदा िज नकर-िज नकर भोज खेने छिथ न ित नका-ित नका िक  खाइले \nदेिथ न। केना दही पौरल जाएत आ खाजा-लƂडू बनत। एहेन िİ थ ित मे अनेरे \nपिड़  दोखक मोटरी कपारपर लेब। मुदा एकटा बात मनमे उपकल।” \n“की?” \n“जखन माए-बाबूक भारसँ लऽ कऽ बाल-बĒ चा धिर क उतिर  ये गेल अिछ  \nतखन अनेरे जंजालमे पड़ब नाक-कान कटाएब छोिड़  आरो िक  भऽ सकैए? तइसँ \nनीक जे िक यो अपने केलहाक फल ने पाओत।” \nसुशीलक बात सुि◌ न पüधर बाबा गुĦ म भऽ िव चार करए लगलाह।  56 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nनĠ द िव लास राय \nजĠ म- 02.01.1957ò.मे, िश üा- बी.एस.सी. ( गिण त), आइ.टी.आइ. ( टनũर)। गाम+ \nपोİ ट- भपिट याही, टोला- सखुआ, वाया- नरिह या, िज ला- मधुबनी, ि◌ बहार।  \nबाबाधाम \nबोल-बम बोल-बम। बोलबम-बोलबम ई आवाज कमलीक कानमे पड़ल तँ ओ \nघास काटब छोिड़  सड़क िद स  तकलक। एकटा बसमे पीयर-लाल कपड़ा \nपिह िर ने लोक सभकó देखलक। बसक भीतर आ छतपर लोक सभ बैस कऽ \nबोलबम-बोलबमक नारा लगबैत छल। बस तेजीसँ सड़कपर दौड़ रहल छल। \nकमलीक खेत सड़कक कातेमे छल। ओ खेतक आिर पर घास कािट  रहल \nछिल । कमली सोचए लगली- कतेक लोक बाबा धाम जाइत अिछ  मुदा हमर तँ \nभागे खराप अिछ । कतेक िद नसँ िव कलाक बापकó कहैत छी मुदा ओ अिछ  जे \nिध याने ने दैत अिछ । \nकमली आ लखन दू परानी। एकटा बेटा ि◌ वकला। िव कला सातमे पढ़ैत। \nलखनक माए-बाप सþर अİ सी बखũक बूढ़। लखनकó पūच िब घा खेत, एक \nजोड़ा बड़द आ एकटा महीसो। लखनकó कतौ जाइक लेल सोचए पड़ए। िक एक \nतँ सþर बखũक बूढ़ माए आ अİ सी बखũक अथवल बापकó छोिड़  कतए जाएत। \nतइपर सँ एक जोड़ा बड़द आ महीसोक देख-रेख। पūच िब घा खेतमे लागल \nफसलक ओगरवाही। असगरे कमलीसँ केना पार लागत? तŵ कमलीक \nबाबाधामबला बातपर लखन िध यान नै दैत छल। लखन सोचए, कमलीकó गामक \nला◌ेक संगे बाबा धाम भेज देब तँ भानस के करत? घास के आनत? असगरे \nहम की सभ करब? बेटा िव कला पिढ़ते अिछ । ओकरा İ कूलसँ छुņी होइत \nअिछ  तँ ओ टीशन पढ़ै लए चिल  जाइत अिछ । िब ना टीशन पढ़ने केना परीüा  िवदेह मैिथली लघुकथा || 57 \nपास करत। सरकारी İ कूलमे की आब पढ़ाइ होइत अिछ ? माİ टर सभ बैस \nकऽ गप लड़बैत रहैत अिछ । चिट या सभ कोठरीमे बैस कऽ गप करैए अथवा \nलड़ाइ-झगड़ा। माİ टर सबहक लेल धिन  सन। लखन अपन खेती गृहİ थीक \nसंगे माए-बापक सेवा नीकसँ करैत अिछ । माए तँ थोड़े थेहगरो छिथ न मुदा \nबापकó उठबो-बैसबोमे िद Ď कते छिĠ ह। हुनका पैखाना-पैशाव लखनेकó कराबए पड़ैत \nअिछ । पौरकū साल फागुनमे लखनक िप ताजीकó लकबा मािर  देलकिन । िमāा \nपॉलीिĎ ल नीक दरभंगामे इलाज करेलासँ जान तँ बिच  गेलिन  मुदा अथवल भऽ \nगेलाह। भगवान लखन जका◌ॅ◌ँ बेटा सभकó देथुन। ओ तन मन आ धनसँ माए-\nबापक सेवा करैत अिछ । \nलखनक एकटा संगी अिछ । नाओं छी सुकन। सुकन लखनसँ बेसी धनीक \nअिछ । दूटा बेटा अिछ  सुकनकó। दुनू बेटा सातवū तक पिढ़  िद Īलीमे नौकरी \nकरैत अिछ । मासे-मासे बेटा सबहक भेजलाहा ढौआ सुकनकó भेट जाइत अिछ । \nसुकनोक माए-बाबू िजबते छिथ न। सुकनक माए कम देखैत छिथ न। हुनका \nराित कó सुझबे नै करैत छिĠ ह। एक िद न सुकनक माए राित कó ओसारपरसँ िग र \nगेलिख न, हुनका पएरमे मोच पिड़  गेलिĠ ह । लखनकó पता चलल तँ ओ सुकनक \nमाएक िज ýासा करै लए गेल। सुकनक माए लखनकó अपने बेटा जािह त मानैत \nछेलिख न। \nलखन सुकनक माएसँ पुछलक- “ माए केना कऽ ओसारपर सँ िग र गेले?” \nसुकनक माए बाजिल - “ बौआ, आब हमरा सुझै नै अिछ । राित  कऽ तँ \nसाफे नै देखैत छी। बेचू बाबूक छोटका कनटीरबा दरभंगामे डाकडरी पढ़ैत \nअिछ । ओ फगुआमे गाम आएल छल, हुनका कहिल ऐ तँ ओ हमर दुनू आँिख  \nदेखलक आ कहलक जे दुनू आँिख मे मोित यािव न भऽ गेलौहó। कहलक जे \nऑपरेशन करेलासँ ठीक भऽ जाएत आ नीक जहाित  सुझए लगत।” \nहम सुकनकó कहिल ऐ तँ ओ कहलक जे एखन ढौआ नै अिछ । ढौआ हएत \nतँ लहान लऽ जा कऽ ऑपरेशन करा अनबै। मुदा फागुनसँ भादो आिब  गेल, \nऑपरेशन नै करा आनलक। सुनै िछ ऐ चौठचĠ Ɩक परात दुनू परानी बाबाधाम \nजाएत।  \nसुकनक बाबूजी सþिर  बखũक छिथ न। ओ नामी िग रहत छलाह। तरकारी \nउपजा कऽ बेचै छलाह। तरकारी बेिच  कऽ पūच िब गहा खेत िकनलाह। आब \nउमर बेसी भेलासँ काज करै जोकर नै रहलाह। हुनका चाह पीबाक आदित  भऽ \nगेल छिĠ ह । भोर आ सūझ चाह हेबाके ताकी। एकटा आदित  आओर छिĠ ह ,  58 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nखैनी खाइक। सुकन अपनाबाबूजी कó चाह आ खैनी नै जुमाबैत अिछ । कहैत \nछिĠ ह - कŵसर भऽ जेतह। मुदा अपने पान-पराग, िस गरेट, दाĉ सबहक सेवन \nकरैत अिछ ।  \nएक िद न लखन सुकनक दलानक पाछūसँ जाइत छल तँ सुकनक जोर-\nजोरसँ बाजब सुिन  कऽ ठाढ़ भऽ गेल। सुकनक दलानक पाछūसँ सड़क गुजरै \nछै। सड़केपर सँ लखन सुनए लागल। सुकन बजै छल- “ हरदम चाह-चाह \nरटैत रहैत छहक। िक छु बुझबो करै छहक? चीनी चालीस टके िक लो भऽ \nगेल। चाहपþी जे बारह टाकामे भेटै छलै आब बीस टाकामे भेटै छै। पािन बला \nदुध पĠ Ɩह ĉपैये िग लास। के जुमत चाहमे। आ तोरा भोर-सūझ चाह हेबाके \nचाही। हम नै सकब तोरा चाह जुमबैमे।” \nबूढ़ा िक छु नै बजैत रहिथ । लखनकó कोनो जĉरी काज रहै तँए ओ आगū \nबिढ़  गेल।  \nसुकन अपना पड़ोिस या ओइठाम माए-बाबूक भोजनक जोगार लगा कऽ \nचौठचĠ Ɩक िव हाने दुनू परानी बाबाधाम िव दा भऽ गेल। सुलतानगंजमे गंगाजल \nभिर  कामौर लऽ बाबाधाम पहुँचल। एकादशीकó बाबाकó जल चढ़ा वासुकीनाथ, \nतारापीठ होइत ओतएसँ कलकþा चिल  गेल। एमहर ए◌े बीच सुकनक बाबूजी \nबेमार पिड़  गेलिख न। हुनका बोखर लािग गेलिन। लखनकó समाद भेटल जे \nसुकनक बाबूजी दुिख त छिथ न। लखन ओइठाम जा डाĎ टरकó बजा कऽ अपना \nिद ससँ खचũ कऽ बूढ़ाक इलाज करौलक। जाबे धिर  सुकन दुनू परानी \nबाबाधामसँ आपस नै आएल ताबे धिर  लखन िद नमे एकबेर सुकनक माए-बाबूक \nभóट करबाक लेल िन िĀ त जाए। दुनू गोटेक लेल अपना िद ससँ चाह आ \nखैनीयोक जोगार लखन कऽ देने छल।  \nसुकन िज ित या पाविन सँ तीन िद न पिह ने गाम आएल। सुकनकó बाबाधाम आ \nकलकþासँ आपस अएलाक दोसर िद न िभ नसरे चौकपर चाहक दोकानपर \nलखनक भóट सुकनसँ भऽ गेल। सुकन चाहक दोकानपर बैस कलकþाक वणũन \nकरैत छल। लखन सुकनसँ राİ ता-पेराक समाचार पुछलक। तँ सुकन कहलक- \n“रौ दोस, बाबाक कृपासँ सभ िक छु नीके रहलौ। दुनू पानी कलकþो घुिम ये \nलेिल यौ। तô खाली बŵकमे ढौआ राख ने। तô की बुझबó धरम-करम। तोरा जँ \nढौआक आमदनी हेतौ तँ तô खेत भरना लेमे नै तँ बŵकमे रखमे। हम दुनू परानी \nदस बखũसँ कामोर लऽ कऽ बाबाधाम जाइत छी।” \nसुकनक बात लखनकó नै सोहाएल। ओ सोचलक जे एखन एकरा जबाब  िवदेह मैिथली लघुकथा || 59 \nदेनाइ ठीक नै हएत। लखन- “रौ दोस, से तँ ठीके कहै छी। हम धरम-करम \nकी बूझब। मुदा हम अपन माए-बापक सेवा तन-मन-धनसँ करै छी। हमरा लेल \nतँ बाबाधाम हमर माइये-बाबू छिथ । हमरा लेल तँ हमर बाबूजी साüात् महादेव \nआ माए पावũती छिथ । हुनके दुनू गोटेक सेवा करब बाबाधाम कामोर लऽ कऽ \nजाएबसँ बेसी नीक बुझै छी। ककरो अधलाहो नै सोचै छी आ ने करै छी। तô \nकह जे माइक मोित यािव Ġ दक ऑपरेशनक लेल तोरा ढौआ नै छौ। बाबूजीक चाह \nिप याबैक लेल तोरा ढौआ नै छौ। मुदा बाबाधाम जेबाक लेल ढौआ छौ। \nकलकþा घुमैक लेल ढौआ छौ। दाĉ पीबैले ढौआ छौ। माएकó सुझै नै छौ। \nराित  कऽ ओसारापर खसलिख न तँ पएरमे मोच पिड़  गेलिन । जँ तô अपन माइक \nमोि◌ तयािव Ġ दक ऑरोशन करा आनने रिह तó तँ ओ ओसारापर सँ नै खिस तिथ न। \nअपने दुनू परानी बाबाधाम गेलाह मुदा माए-बाबूक भोजनक जोगार पड़ा◌ेिस या \nओतए लगा कऽ गेलó। तोहर बाबूजी बेमार पिड़  गेलखुन तँ डॉĎ टर बजा हम \nइलाज करौिल यिन । तô बूढ़ माए-बाबूकó एकोटा टाका नै देने गेल रहó। अपना \nदुनू परानी बापक अरजलहा सĦ पिþ  आ बेटा सभक कमाइसँ ऐश-मौज करै छó। \nमुदा माए-बाप एक कप चाहक लेल कािह  कटै छौ। धुर बूिर  तô की बजमे।” \nलखनक बात सुिन  सुकन गुĦ म पिड़  गेल। ओकरा कोनो जबाबे नै \nफुराएल। ओरका भेल जेना बीच बाजारमे िक यो नंगट कऽ देलक। \nऐना \nहम अपन सारक बेटाक िब आहमे गेल छलॱहó। हमर सारक बेटा रेलवेमे \nइंजीिन यर अिछ । ओ अलीगढ़ मुिİ ल म िव Ăिव ńालसँ इंजीिन यिर ◌ंगक िड Ƈी लेने \nअिछ , ओकर नाओं ललन थीक। ओ देखबा-सुनबामे वƂड सुĠ नर अिछ, गोर \nवणũ, पūच हाथक जवान। दोहरा कद-काठी। जेहने ओ सुĠ नर अिछ  तेहने ओ \nपढ़ैओ-िल खैयोमे तेज छल।  \nललनक िब आह पūच लाख टाकामे बेरमा गामक बुĒ चन ठाकुरक बेटीसँ तँइ \nभेल छल। बुĒ चन ठाकुर मğ य िव ńालकमे िश üक छिथ न। अपना बेटीकó इĠ टर \nपास करौने छिथ न। हमर सार महेशकó लड़की पसĠ द भेल आ ओ ललनक \nिब आह बुĒ चन ठाकुरक बेटीसँ पĎ का कए लेलक। बुĒ चन ठाकुर चािर  लाख \nटका तँ हमर सार महेशकó दए देलक मुदा एक लाख टका बūकी रिह  गेल।  60 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nबुĒ चन ठाकुर कहलिख न- “जेतेक टाका बūकी अिछ  िब आहक दू िद न पिह ने भेट \nजाएत” मुदा िब आह िद न जखन टका नै पहुँचल तँ हमर सार हमरासँ कहलिन - \n“पाहुन, टका तँ बुĒ चन बाबू अखन तक नै भेजलकहó। की  कएल जाए?” \nहम कहिलएिन - “ आइ िब आह थीक। आब की कएल जाए सकैत अिछ । \nिब आह तँ हेबे करत। भऽ सकैत अिछ  जे बुĒ चन बाबूकó कोनो मजबूरी भऽ गेल \nहोएतिन । चलू शुभ-शुभ कऽ िब आह करेबाक लेल।” \nहम सभ दुĪ हा आ बरातीकó लऽ सात बजे सūझमे बैरमा गाम पहुँच गेलॱ। \nबारातीकó सवेरे पहुँचलापर बैरमा गामक समाज आ बुĒ चन बाबूक सर-कुटुम सभ \nबƂड ĆसĠ Ġ ◌ा भेलाह।  \nबुĒ चन बाबू हमर सार महेशकó कातमे लऽ गेलाह, संगमे हमहूँ छलॱ। \nकहलिख न- “हम समैपर टका नै भेज सकलॱ तइ  लेल अपने सभ लग लिĔ ज त \nछी। मुदा वादा करैत छी, किन यū िव दागरीसँ पिह ने अहūक टका दऽ देब।” \nहमर सार िक छु नै बजलाह। हम कहिलयिन - “ ठीक छै, अहū अपना \nवादापर कायम रहब आ िव दागरीसँ पिह ने टका महेश बाबूकó दए देबिन ।”  \nबुĒ चन बाबू बजलाह- “ अवĮ य-अवĮ य।” अवĮ य-अवĮ य बजैत ओ आंगन \nचिल  गेलाह आ हम सभ वासापर आिब   बैसलॱ। जलखै-नाĮ ता, चाह-पान आिद  \nसभ चलए लगल। संगिह  ित लकक ओिर ओन हुअए लगलै। \nबरातीक İ वागत बƂड नीक जकū भेल। खान-पानमे कोनो कमी नै भेल। \nशुभ-शुभ कऽ िब आहो सĦ पĠ न भेल। मुदा बुĒ चन बाबू अपन वादाक मुतािब क \nकिन यū िव दागरीसँ पिह ने बिक यौताबला एक लाख नै दऽ सकलाह। हमर सार \nमहेशकó बƂड दुख भऽ गेलै। ओ बाजल तँ िक छु नै मुदा अबैत खान समधी \nिम लन नै केलक। हमरा ई गĢ प नै पसीन भेल। हम समझेबाक Ćयास केलॱ \nमुदा ओ हमरा गĢ प नै मािन  फटफिट यापर बैस कऽ चल गेलाह। हम किन यūकó \nिव दागरी करा कऽ अपन सासुर मैलाम पहुँचलॱ। हमरा अपना सारपर बƂड \nतामस छल। हम हुनका दरबĔ जापर जाइते अपन संतुलन नै रािख  सकलॱ आ \nमहेशकó देिख ते कहिल ऐ- “......” जे अहūकó किन यो मानवता नै अिछ । अहū \nअĭ यवहािर क लोक छी। एके लाख टकाले अपन पिर चए दए देिल ऐ। िक  कहैत \nअिछ  बेरमा गामक लोक आ बुĒ चन ठाकुरक सर-कुटुम सेहो सोचिल ऐ? जखन \nिब आह भए गेल तखन समधी िम लन नै केलासँ िक  फएदा भेल।  \nआरो बहुत िक छु किह  देिल यिन । महेश कहलाह- “ यौ पाहुन सभ एक-\nदोसरकó उपदेश दै छै। अपन मुँह कनेक सन ऐनामे तँ देखौ।”   िवदेह मैिथली लघुकथा || 61 \nहम िन ĉþर भऽ गेलॱ।  आ हमरा सामने हमर बेटा गणेशक िब आहक दृĮ य \nनाचए लागल। हमर बेटा गणेश मैिƏ कमे दू-बेर फेल कएने छल। तेसर बेरमे \nमैिƏ क पास कएलक। कॉलेजमे पढ़बाक लेल कहिल ऐ तँ िद Ī ली भािग  गेल। \nिद Ī लीसँ तीन वषũक बाद गाम अ◌ाएल। पता चलल जे सेĪ समैनक काज करै◌ैत \nअिछ । तीन वषũक बाद एलाक उपराĠ तो एकोटा टाका हमरा आ अपना माएकó नै \nदेलक। हमर पėी कहलक- “गणेशक कतौ नीक लड़की देिख  कऽ िब आह कए \nिद यौ। भऽ सकैत अिछ  िब आहक बाद सुधिर जाए। ” \nतइपर हम कहिल यिन - “ एहेन अवě ड लड़कासँ के अपना बेटीक िब आह \nकरत? करबो करत तँ िक छु नै देत। ” \nगणेशक माए बाजिल - “िक छु देत नै देत तँ  िक  हेतै, हमरा गणेशक िब आह \nकरबाक अिछ । हमरा पुतोहु आिन  िद अ।” \nहम गणेशक कथा लेल दू-चािर  गोटे लग चचŭ केलॱ तँ हमर सार महेशक \nĆयाससँ कैिथ िन यū गाममे टुनटुन बाबूक बेटी संग दू लाख टाकामे कथा पĸा \nभेल। टुनटुन बाबू साधारण गृहİ थ छिथ । ओ एक लाख टाका िब आहक पĠ Ɩह \nिद न पिह ने दए गेलिथ । मुदा एक लाख टका िब आहक तीन िद न पिह ने भेज \nदेबाक लेल वादा केलिन । मुदा िब आहक तीन िद न पिह ने जखन टाका नै \nभेजलाह तखन हम मोबाइलसँ सुिच त कऽ देिल यिन । जे कािŎ  बारह बजे िद न \nधिर  हमरा टाका नै पहुँचत तँ हम बराती लऽ कऽ नै अ◌ाएब। भोरे टुनटुन बाबू \nआ हुनकर िम ÿ अएलाह आ पĒ चास हजार टाका हमरा िग नलाह। हम \nकहिल यिन - “बाकी पचास हजार कखन देब?” \nटुनटुन बाबू बजलाह- “बƂड पिर यासे ई टाकाक ĆबĠ ध कएलॱहó। आब जे \nबाकी रहल ओ िŅ रागमनमे देब। ” \nहम İ पį ट कहिल यिन - “ िब आहसँ पिह ने हमरा टाका नै देब तँ िब आह नै \nहएत। कािŎ  िभ नसरे आठ बजे तक बिक यौता टाका नै दऽ जाएब तँ बरात लऽ \nकऽ नै आएब। ” \nटुनटुन बाबू आ हुनक िम ÿ लाख िन होरा करैत रहलाह मुदा हम नै \nमानलयिन । अĠ तमे टुनटुन बाबूक िम ÿ कहलिख न ठीक अिछ  अहūकó कािŎ  भा◌ेर \nआठ बजे पचास हजार टाका पठा देब अहū िब आहक तैयारी कĉ।  \nएक बीघा खेत भरना रािख  टुनटुन बाबू पचास हजार टाका हमरा भेजलक \nतखन हम गणेशक बराती लऽ कऽ कैिथ िन यū पहुँचलॱ। आइ हमरा आँिख क आगū \nसभ पुरनका दृĮ य नािच  रहल अिछ , हमरा अपने-आपपर Đ लािन  होइत अिछ ।  62 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nसुजीत कुमार झा \nएकटा अिधकार \nबहुत भयंकर हृदए छĪली करएबला हवाइ दुघũटना छल। िवराटनगरसँ \nकाठमाěडू आबैबला हवाइ जहाजमे लŵड करए काल अचानक आिग लािग गेल आ \nजहाज रनवे शुĈ होबएसँ पूवũ एकटा आिगक गोला बिन जमीनपर िछटा गेल \nछल। बाĈण यĠÿकó पहुँचए तक भीमकाय िवमान जिर कऽ छाउर भऽ गेल \nछल। समाचार िमिलते बाĈण यĠÿक अितिरĎत पुिलस, एयरलाइĠस आ \nएयरपोटũक अिधकारीक संग संग अपन िĆयजनकó लेबए एयरपोटũ आएल लोक \nसेहो दुघũटनाİथल पहुँच गेल छल। जतए हवाइजहाज खसल छल ओतएक दृĮय \nतँ बहुत बीभĜस छल। चाĈ िदस जड़ल जहाजक टुकड़ा, मानव शरीरक \nअधजĈ अंग बैग लगायत ओिहना पड़ल छल। माउस आ रबरकó जड़य कऽ \nिमलल जुलल गंधसँ वातावरण पूरा भरल छल। नाकपर Ĉमाल बँधने रेİकयू  \n(राहत) टीमक लोक गरम ढेरमे तĜपरतासँ लाश खोिज रहल छल। अहूसँ बेसी \nकिठन आ संवेशनशील काम ओइ अिधकारीक छल जे याÿीक पिरवारक \nपूछताछक जवाब दऽ रहल छल। नƛता आ शालीनता बनाबए राखए कऽ अथक \nĆयासक बावजूद हुनक सबहक ĭयवहारमे िखिसयाएब झलिक रहल छल। िविüĢत \nसन लािग रहल एक युवककó लागातार िहिचकयसँ ओतए कऽ वातावरण आओर \nिवƫल भऽ रहल छल। आिखर युवकक पालो आएल तँ कहलक, हमरा जकर \nखोजी अिछ ओ हिरयर रĻक साड़ी पिहरने छल। \nअखन धिर जतेक शव भेटल अिछ सभ üत-िवüत अिछ। हिरयर \nसाड़ीबला कोनो ĭयिĎत नै िमलल अिछ। मृतक सबहक गहना, पेन, मोबाइल, \nघड़ी लगायत कऽ समान अलग कऽ कऽ राखल जा रहल छल। याÿीक  िवदेह मैिथली लघुकथा || 63 \nिनकाललाक बाद जे समान िमलत ओ याÿीक करकुटुĦबकó देखाएल जाएत। मुदा \nहम हुनकर सĦबĠधी नै छी। युवक िससकल, ‘हम ओइ साड़ीक माğयमसँ माÿ \nहुनकर अिĠतम झलक देखए चाहैत छी। शायद ओहो हमर िहİसामे नै अिछ \n.........।’ \n‘धैयũ राखु’, अिधकारी कोमल İवरमे कहलक ‘ जे शव िनकलैत अिछ \nओकरा कीयो देिख  सकत। अपने जतए शव उठा कऽ राखल जाइत अिछ \nओतए जा कऽ आ शव आबए कऽ Ćतीüा कĈ।’ \nयुवक थाकल जकū चलैत लाइनसँ बाहर िनकिल गेल। दोसर युवक सेहो \nयाÿी सूची देखलाक बाद आँिख पोछैत लाइनसँ बाहर आएल। पिहल युवककó \nअसमंजसक िİथितमे एक िदस ठाढ़ देिख  ओ हुनका लग गेल। हुनका नै जािन \nिकए ओइ िनतŬत अपिरिचत ĭयिĎतसँ सहानुभूित भऽ रहल छल। \n‘एतए कखन धिर ठाढ़ रहब? ओĦहर चलू, चबुतरापर बैस लाश आबए कऽ \nĆितüा करी।’ \n‘ककरो अपनकó लाश कहब केहन लगैत अिछ?’ पिहल दोसरकó संग चलैत \nपुछलक। \n‘Ćाण लेबएबला, मुदा अओर की कहू? हवाइ जहाजक हालत देखैत ककरो \nबचएकऽ उĦमीद नै अिछ। ओना हमर किनयū सुरüा जūचमे जाएसँ पूवũ हमरा \nफोन कएने छल मुदा हम तैयो ऐ िनमृũ◌ूल आससँ, िक भऽ सकैत अिछ, अिĠतम \nसमैमे ओ अपन िनणũय बदिल लेने हुअए, याÿी सूची देखए गेल छलॱ। िलİटमे \nदोसर नाओं हुनके छल। आब तँ बस, हुनकर शवक Ćतीüा, अिĠतम संİकार \nआ फेर जीवन भिर हुनका İमरण करए कऽ अितिरĎत िकछु नै बँचल हमर \nजीवनमे।’ \n-तैयो अिĠतम संİकार तँ कऽ सकब। हम तँ शायद अिĠतम दशũन सेहो नै \nकऽ सकी? ककरो अओरकó देखएसँ पिहनिह हुनकर घरबला िगŀ जकū लपिक \nकऽ शव लऽ जेता। \n‘ओ एतए आएल छिथ ?’  \n‘जे लोक सभसँ आगू ठाढ़ छिथ, अवĮय ओइमे सँ एक हेता।’ \n-हुनका िचĠहैत नै िछऐ?  \n‘नै ओना हुनकर पसũमे हरेक समए तİवीर रहैत छल, मुदा हमरा देखैक \nकिहयो इĒछा नै भेल।’ \n‘िकए?’  64 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n‘हुनका सँ लगातार ई सुिन कऽ, हुनको की पिसन छिĠ ह, ओ आइ भोरमे \nकी कहने छलाह, कोन चुटकुĪला सुनौलिथ, बोर भऽ जाइत छलॱ। तİवीर देिख  \nलइतॱ तँ शाइद ओ एलबमे लाएब शुĈ कऽ दैतैथ देखाबए लेल।’ \n‘जखन हुनका घरबला सँ एतेक लगाव छलिन तँ ओ अपने संग केना \nअटिक गेली, एकतरफा Ćेम छल अपनेक?’  \n‘शाइद हम हुनकासँ एतेक नै कऽ पबैत छलौ जतेक Ćेम ओ हमरासँ करैत \nछिल, बहुत बेसी।’ \n‘आ अपन घरबलासँ?’ \n‘पागलपनक हद तक। तखनने हमरासँ एतेक लगाब भेलाक बादो ओ हुनका \nछोड़ए लेल तैयार नै छली।’ \n‘बĒचाक इĒछा छलिन हएत।’ \n‘बĒचा तँ छलै नै। हुनकर घरबला हुनका िकनको संग बūटए लेल तैयार नै \nछल। ही वाज भेरी पजोिसव, टू दऽ िलिमट ऑफ सफोकेशन परहैĢस ( ओ \nहुनका लऽ कऽ बƂड ĭयिĎतगत छल, शाइद घुटन धिर)।’ \nतखन ने शाइद ओ अपनेसँ Ćेम करए लागल छली।  \n‘जॱ वशमे होइत तँ किहयो ने कैरती। हुनका घरबलाक पोजेिसव होबए कऽ \nकोनो िशकाइत नै छल। मुदा Ćेम ओ चीज अिछ, िब ना इĒछोकऽ भऽ जाइत \nअिछ आ बहुत इĒछा भेलाक बादो नै होइत अिछ।’ \n‘मुदा Ćेम भेल केना? हमर मतलब अिछ, भेटघūट वा ĆारĦभ केना भेल?’ \n‘हवाइ जहाजमे। बड़ा संयोग अिछ ने जे Ćेम कहानी हवाइ याÿामे शुĈ \nभेल छल आ हवाइ याÿामे समाĢत भऽ गेल। जे हुअए, हम दुनू टुरपर पोखरा \nजा रहल छलॱ। बराबरक सीटपर बैसल छलॱ। ऐ दुआरे बातिचतक शुĈआत \nभऽ गेल। संयोगसँ हमरा दुनूकó बराही होटलमे Ĉकए कऽ छल। अही दुआरे \nएके टैĎसीमे होटल गेलॱ आ फेर सūझखन होटलक लौवीमे दोबारा भóट भऽ \nगेल। हम हुनका होटलमे िडनरक िनमĠÿण देलॱ, ओ मािन गेली। खाना खाइत \nपता चिल गेल, कािŎ भेने ओ रारा ताल देखए जेती। फेर हमहुँ ओतए जाए \nकऽ कायũƅम बनेलॱ। ओ तँ Ćात िभने काठमाěडू िफतŭ चिल एली मुदा हमरा \nकाम छल तó एक दू िदन Ĉकए पड़ल। नै ओ अपन फोन नĦबर देली आ ने \nहमर लेली। माÿ एतेक बुझल छल, काम कतए करैत छिथ।’ \n‘एतए िफतŭ भेलाक बाद एक िदन हुनक ऑिफस गेलॱ। ओ बहुत खुशी \nभेलिथ, लागल जेना हुनको हमर Ćतीüा छल। बस अही Ćकारे भेटक ƅम  िवदेह मैिथली लघुकथा || 65 \nबढ़ैत गेल आ सĦबĠध सेहो।’ \n‘हुनक िब आह भऽ गेल छल ई किहया पता चलल?’  \n‘पिहले भेटमे, अपन पिरचय संगिह ओ अपन घरबालाक जĠमपÿी सुना \nदेली। हुनक चचŭ कएने िब ना तँ कोनो गĢपे पुरा नै होइत छल।’ \n‘आ फेर अहū हुनका सँ Ćेम करए लगलॱ?’ \n‘कहलॱ ने Ćेम कएल नै जाइत अिछ, भऽ जाइत अिछ ।’ \n‘मुदा रोकल तँ जा सकैए।’ \n‘रोकए कऽ बहुत Ćयास केलॱ िमÿ, ओ सेहो आ हम सेहो। अनेक बेर नै \nभेटए कऽ Ćण केलॱ मुदा तैयो हम जेना कोनो वशीकरणमे बĠहल जकū İथानपर \nचिल जाइत छलॱ। आ ओ सेहो Ćतीüा करैत रहैत भेट जाइत छिल। हािर कऽ \nहम नै भेटए कऽ ĭयथũ कोिशस करब छोिड देलॱ।’ \n‘हुनक घरबलाक पता नै चलैत छल िक अपने सँ भóटए अबैत छिथ?’  \n-ओना तँ ओ हुनका आबएसँ पिहने घर पहँ◌ुच जाइत छिल, किहयो अबेर \nभेलापर ऑिफसक पाटŰ, बहुत कामक बहाना बना दैत छली।’ \n‘मुदा तैयो मुँहक हाव भाव, उिŅĐनतासँ पता चिलए जाइत अिछ। हमर \nकहए कऽ अथũ Ćेम िछपाएब आसान नै होइत अिछ।’  \n‘हँ मुदा ओ हुनकर Ćेममे ऐ Ćकारे डुबल छलाह जे हुनक िचĠता, हुनक \nअकुलाहट सभ अपने लेल सĦझैत छलाह।’ \n‘जखन हुनक घरबला हुनकासँ एतेक Ćेम करैत छल तखन कोनो अĠयसँ \nĆेम करए कऽ की आवĮयकता छल?’ \n‘कोिशस कऽ कऽ या सोिच समिझ कऽ Ćेम िब आहक बाद कएल जाइत \nअिछ। सहीमे Ćेम तँ वएह होइत अिछ जे अनजानमे नै चाहैत भऽ जाइत \nअिछ। लगैत अिछ अपने किहयो िकनकोसँ Ćेम नै केलॱ अिछ?’ \n‘केलौ तँ अिछ मुदा माÿ अपन किनयासँ, िब आहक बाद, मुदा सोिच-समिझ \nवा नािपतौल कऽ नै। िब आहसँ पिहने पढाइ आ फेर काममे एतेक ĭयİत छलॱ \nिक केकरो देखए कऽ फुरसत नै छल आ िब आहक बाद तँ हुनक अितिरĎत \nकेकरो िदस ताकए कऽ अवसरे नै भेटल वा कहॴ मने नै भेल। पूणũ सĠतुƠ \nछलॱ हुनक Ćेममे। भऽ सकैत अिछ अपनेक Ćेिमका अपन घरबलाक Ćेमसँ \nसĠतुƠ नै हुअए।’ \n‘एहेन बात नै छल। ओ हुनकासँ सवũथा सĠतुƠ छलिथ। बहुत पिसन \nकरैत छली ओ हुनका।’  66 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n‘फेर एतेक Ćेम करएबला घरबलाकó एतेक धोका केना दैत छली?’ \nओ एकरा धोका नै मानैत छली। िकएिक जखन ओ हुनका संग होइत छली \nतँ पूणũतया हुनका Ćित समिपũत होइत छली आ हुनका घर िफतŭ होबएसँ पूवũ घर \nपहुँच जाइत छली। यानी हुनक समए ओ किहयो हमरा लेल नै दैत छली। \nहुनक कहब छलिन िक ऐसँ हमरा घरबलाक कोनो नोकशान नै होइत अिछ। हँ, \nहमरा संग Ġयाय नै कऽ पबैत छली, अिहकऽ लेल हरेक समए Đलािन आ \nपĀातापक आिगमे सुलगैत रहैत छली बेचारी।’ \n‘अपनेकó तरस नै अबैत छल हुनकापर?’ \n‘बहुत अबैत छल, मुदा की किरतॱ, िदलक हाथ मजबुर छलॱ। छोिड़ नै \nसकैत छलॱ हुनका।’ \n‘अपनेकó İवयंपर यानी अपन पुĈषĜवपर तामस नै अबैत छल। बहुत İमाटũ \nछी, जीवनमे सेहो लगैत अिछ, सुĭयविİथत हैब, लड़की सभ सेहो अपनेपर \nअवĮय मरैत हएत। फेर अपने िकए एकटा िववािहत मिहलाक संग अटकल \nछलॱ, िजनका संग अपने इĒछा अनुसार समए सेहो नै िबता सकैत छी?’ \nकनी काल इĦहर उĦहर तकैत ओ कहला- Ćेम एकरे नाओं छै, मुदा.....’ \n‘हम तँ कहब, छुिट गेल दू नावपर एक संग सवार होबए कऽ यंÿणासँ।’ \n-मुदा ओ एकरा यĠÿणा नै गुलाबक संग उगल कūट कहैत छली। गुलाबक \nरĻ आ आकषũण दूरसँ देखल जा सकैत छल मुदा गमक सुंघय कऽ लेल तँ \nओकरा छुबहे पड़तै आ कūटक चुभन सेहो झेलहे पड़तै।  \n‘यानी हुनका चुभन पिसन छल?’ \n‘हुनका Ćेम पिसन छल आ ओइसँ जुड़ल हरेक चीज सेहो।’ \n‘यानी ओ हालतसँ Ćसž छली?’ \n‘हमरा लग सँ जाए काल ओ दुिखत भऽ जाइत छली मुदा हरेक समए \nĆसž रहैत छली। हंसैत छली, गुनगुनगुनाइत छली?’ \n-तािक ओ हुनकर गममे बताह भऽ जाए? नै हुनक िब ना जी सकैत छली \nआ ने हमरा। हमर समİया एहेन छल िमÿ, जेकर कोनो समाधान नै छल। \nहमरा हुनका संग जीबए कऽ छल आ िजिबयो रहल छलॱ। आब हुनका गेलासँ \nहमरा जीवनमे जे अभाव भऽ गेल अिछ ओ किहयो नै मरत। नै जनैत छी, \nजीिवयो सकैत छी वा नै हुनका िब ना?’ \n‘आ हुनक घरबला?’ \n‘हुनको लेल तँ आसान निहए हएत.... उĦहर देखू, ओइ गाड़ीसँ िकछु अओर  िवदेह मैिथली लघुकथा || 67 \nशव िनकालल जा रहल छै।’ \n‘चलू देखैत छी।’ \nआ दुनू जतए शव आिन राखल जाइत छलै ओतए चिल गेला। अिह बेर \nिनकालल जाइबला लाश शाइद ओइ ĭयिĎतक छल जे ढेरमे दिब कऽ मिर गेल \nछल आ पुरे जकū जरैसँ बचल यानी पहचानल जा सकैत छल। एक İƏेचरपर \nराखल ĭयिĎत, हिरयर साडीक िकछु भाग देहपर रहल, सेहो छल। ओना पुरे \nशरीर पुरे झुलिस गेल छल मुदा झुलसल मुँहकó पहचानल जा सकैत छल। \nपिहल युवक लाशकó◌े देिख  कऽ खिस पड़ल। दोसर हुनका उठेलिन, तोक भरोस \nदेलिन। \n‘अपने हुनकर अिĠतम संİकार करए चाहैत छी ने, अपनेक घरक लोक \nकरए देत?’ \n‘घरक लोक एतए नै अिछ। हम असगरे रहैत छी, मुदा ऐसँ की फकũ \nपड़तै? हम कोन अिधकारसँ हुनकर बॉडी Ďलेम कऽ सकैत छी।’ \n-Ćेमक अिधकारसँ। हुनका घर लऽ जा सकैत छी, हुनका मनभिर कऽ छू \nसकैत छी, हुनका जतेक चाही पकिड़ कऽ कािन सकैत छी....।’  \n‘एना हमरा के करए देत?’ \n‘हम करए देब......।’ \n‘अपने कोन अिधकारसँ?’ \n‘हुनकर घरबला होबए कऽ अिधकारसँ।’ \n‘अँए..........।’ जेना कोनो करेĠट लािग गेल हुअए। फेर अपनाकó संयिमत \nकरैत हुनका िदस तकलिथ आ फेर ओ तकैत रिह गेलिथ ओइ महापुĈषकó।  68 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nसĠ तोष कुमार िमā \nमुसीबत \n दुरागणे िदनसँ जे कननी–रोइनी ओकरापर सबार भेलै से अखन धिर छुटल \nनै छलै। तó हम सūझखन कऽ जखन कतौसँ आबी तँ सबहे िदन लोड–सेिडĻक \nकारणे अĠ हार ताहुमे ओ असगरे कनैत। किहयो मैन ( मुďय) बþी बड़ैत तँ \nकिहयो अपने बारए पड़ै छल। हुनका कनैत देिख कऽ हम मैन बþी लऽ कऽ \nहुनकर मुँहक चाĈ िदश घुमबैत कहए लिगतीऐ- “ आको मइया चाको, पहलाद \nमइया राखो, संझा मइया तारणी, सभ दुःख िनवारणी…. हँसनी–खेलनी आगु \nआउ, िडठ–मुिठ नजिर–गुजिर सभ पाछु जाउ, .........” एते किहते ओ छमिसया \nबĒ चा जकū िखलिखला-िखलिखला कऽ हँसए लिगतिथन। हम तँ कनही िबलाइ, \nमारे ितरिपत। हुनका हँिसते हमर सुप सन करेज भऽ जाइ छल। आ हम \nखुशीसँ दĻ पड़ैत किहितऐ “ सो डारिलĻ ı वाट टु डू ? ( िĆय, तखन की \nकरी?)” \nजेना बापक िजमदारी हुअए तिहना ओ तखनसँ काज अढ़ाबएकó शुĈ करै \nछलिखन। हम तँ धोखासँ अंƇेजीमे बजै छली आ तकर बाद ओकर अंƇेजी शुĈ \nहोइ छल। इहे तँ बात छै, कहूँ माथपर बैसल तँ सोिच िलअ, िदशा करबाक \nचाĠ स बेशी रहत।  \nसमए एिहना बड़ िनकसँ शुŀ पėीवतŭ पुĈष जकū चलैत रहए। मुदा एकबेर \nऑिफसक काजसँ काठमाě डू जाए पड़ल। समए तँ िकछु बेिस ए लागएबला रहै। \nकरीब एक मिहना। आ सबहे िदन फोनपर बात करब, से वचन सेहो देनेहे \nरही। आबए बेरमे ओ बेर–बेर कहैत रहिथन,–“काठमाě डूमे ठंढा बेशी छै, अहūकó \nिमसेज िड–कोĪ ड कऽ आवĮ यकता पड़त।” हम बेर–बेर जबाब िदऐ, “ अĒ छा,  िवदेह मैिथली लघुकथा || 69 \nजĉरत बुझएतै तँ िकन लेबै।” हमर जबाब ओ सुिनते हँिस दै। मुदा ई बात, \nजखन बसमे हमरा ठंढ़ा लागल, तखन महसूस भेल जे ओ िडकोĪ डक आगूमे \nिमसेज िकए लगेलकै? ओ तँ अपना लेल कहए। तखन मतलब साफ नजिर \nआएल जे हुनको काठमाě डू आबए कऽ मोन छलिन।  \nकाठमाě डू पहुचलाक बाद एक िदन पिहने बात कएने रही मुदा कािĪ हखन \nिदन भिर फोन लागले नै रहए। जखन फोन लगिबऐ तँ आवाज अबै–“तपाइले \n.....” मतलब सĦ पकũ नै हएत। मुदा तकरे Ćातः कलंकीसँ किनयūक फोन \nआएल, “ हम अĐ नी बसक काउĠ टर लग ठाढ़ छी, जĪदीसँ लेबए आउ।” ओ \nमाइ गॉड (हे भगवान), अखन तँ साढ़े चािरए बजलैए। पुछिलऐ टेĎ सीक बारेमे, \nतँ जबाब आएल जे आइ उपĜ यका बĠ द छै। किनयū आएल काठमाě डू, एकटा \nमुसीबत। उपĜ यका बĠ द, दोसर।   \nहम होटलक İ टाफक खुशामद कऽ कऽ गाड़ी तँ मंगलहुँ मुदा ओ कलंकीमे \nमाÿ छोड़त ओतएसँ िफतŭ नै आओत, से शतũ लगेलक। कहūदोन हड़तालमे \nटुट-फुटक इĠ İ योरेĠ स कभर नै करै छै। हम कलंकी पहुँचली। हुनका \nदेखिलयिन, ओते ठंढ़ामे पातर ओढ़नामे। मुदा ओढ़ना जतबे पातर छलै लोलमे \nिलपिİ टक ओतबे मोट। तै सँ ओतबे मोट लाठीसँ हुनका िपटए कऽ सेहो मन \nभऽ गेल । मुदा..... । \nहम हुनक नजदीक जा कऽ बड़ Ćेमसँ मुİ कैत कहिलऐ -“ चलु डारिलĻ, \n... अहūक बेग कतए अिछ?” ओ Ď लोज–अप İ माइल दैत अĢ पन ı याě ड बेग \nदैत कहली,–“हम तँ एतबे लऽ कऽ आएल छी।” ओ तँ काठमाě डू आिब कऽ \nबड़ खुश मुदा हमर मन तँ हुनक बेग देिख कऽ खॱझा गेल। तैयो हम सभ \nआगू बढ़लॱ। िकए तँ पैदले जाए कऽ आश छल। करीब एक िकलोमीटर चललो \nनै रही िक ओ कहए लगली,–“चाह िपअब।” किनके आगू जा कऽ देखिलऐ, \nएकटा मिहला टेबुलपर İ टोभ धऽ कऽ चाह बेचैत छली। हम दुनू गोटे ओतै \nचाह िपलॱ। आ ओतएसँ िबदा भेलॱ। ओतएसँ िबदा भेला दुइयो िमनट नै भेल \nरहए िक ओ अपन पेटपर हाथ हौİ तैत कहऽ लगली,–“हे यौ .... यौ सुनू ने, \nएहेन रİ ता दने चलू जतए लगमे ƀवाइलेट हुअए।” आब ई परेशानी संग \nपकड़लक। मतलब जे हम भोर खन कऽ िहनका बेड टी दइ छिलयिन तखन ई \nƀवाइलेट जाइ छलिखन। आदित सँ लाचार, की कĈ। जखन–जखन जोरसँ \nलगैन तखन–तखन मुँह घोकचऽबैत पेट पकड़ैत बजिथन,–“आहऽऽऽ।” आ जखन \nकने ठीक जकū जे हुऐन तँ बजिथन,–“दरएऽऽ, बĔ जरखसो ऐ काठमाě डूमे,  70 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nएकटा ƀवाइलेटो नै।” फेर कने आगू सएहे ताल। करीब एक िकलोमीटर आगू \nजा कऽ कालीमाटीक पुलक िनचū एकटा सावũजिनक शौचालय भेटल। मुदा ओतौ \nखाली नै। मुदा हुनक छटपटाहट देिख कऽ एकटा ƀवाइलेटक केबार हम \nढकढका देिलऐ। आ कने दूर हिट कऽ ठाढ़ भऽ गेलीऐ। तुरþे एकटा मोटचोट \nमिहला ओइ ƀवालेटमे सँ िनकलली आ एक थĢ पर हुनका माइर कऽ फेर आ◌ेइमे \nपैिस गेली। हुनकर मुँह तँ लाल रहबे करै, आब िक? किनके देर बाद एकटा \nदोसर ƀवाइलेटमे सँ एकटा पुĈष िनकलल आ ओ आ◌ेइमे गेली आ शाइद ओतै \nओ◌े उपĜ यका बĠ द सन पाविनकó सेलीƙेट कएली ।   िवदेह मैिथली लघुकथा || 71 \n \nकािमनी कामाियनी \nटुटल तारा \nअखन फिरछ हेबामे िकछुए िवलंब छल ।िüितज धा◌े मūिज कऽ अपन \nरतुका कारीख साफ करबामे लीन। चैती बयार गाछ िबरीछक पातकó हĪलुकेसँ \nछुबैत दुलराबैत सहलाबैत बिह रहल छल आ संगिह बिढ़ रहल छल़ जमुना \nनदीक पाĂũवतŰ िबरीछपर रैन बसेरा करैत खग िवहगक मधुर कलरव गान। \nउĦहर रिĮमरथीक सुआगतक तैयारी चिल रहल छल, इĦहर अंतःपुरमे रė जिड़त \nबड़का पलंगपर सूतल सुĪतानक आँ◌ॅिख फूिज गेलै़। पाĂũमे सूतल चंपाक िखलल \nिखलल कली सन मृग नयनी अपन सुतवा नाक गुलाबक फूल सन लाल लाल \nठा◌ेर ललाटपर कमानी सन सजल भा◌ै◌ंसँ अला◌ैिकक आभा पसारने। सा◌ै◌ंदयũक \nसाüात Ćितमूितũकó देिख  वजीरे आजम भाव िवभा◌ेर भऽ उठला़। आ◌े हुनका अपन \nआगा◌ेशमे भिर लेलिन। सुžरी जािग रहल छलीह मुदा लाथ केने पडल़ सुĪतानक \nबिलơ बū◌ॅिहमे कसमसाइत सन पड़ल नहू-नहू मनुहा़िर करैत िकछु Ćेमक फकड़ा \nदा◌ेहराबैत रहली़। का◌ेनमे आितशदान जड़ैत रहल छल। िखड़कीसँ अकासक \nकािलमा छँटैत देिख  ĉपसी हड़बड़ा कऽ उिठ बैसली। “जहūपनाह अžदाता बड़ \nिवलंब भऽ चुकल अिछ आब हमरा यथाशीƈ Ćİथानक आýा देल जाउ।’ \nसƛाटक आँ◌ॅिखमे पीड़ाक लहिर İपƠ देखार भऽ गेल छलै। मुदा तĜüण हुनक \nहाथ फराक भऽ गेल छलैĠह आ आ◌े एकदम मा◌ैन िखड़कीक बाहर नदीमे दूरसँ \nआिब रहल का◌ेना◌े कĮतीकó देखबामे लािग गेल छलाह। सुĠदिरक िवदाइक पछाइत \nआ◌ेही रė जिड़त महलक दरा◌ेिदवार जेना एकदम बे-रा◌ैनक, सून सून सन, लागए \nलगलै़। सुĪतान एतेक उदास भऽ गेल छलिथ जेना िकया◌े हुनक माथसँ ताज \nछीन नेने होइिन। बड़ असहाय हारल जुआड़ी सन। मिİतįकक सा◌ेर गुल कम  72 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकरबा लेल आ◌े पलंगसँ उतिर अपन पएरमे बेस कीमती नागा◌ेरी जुþी पहीर, \nसुĠदर सुवािसत बागीचा िदश टहलए जेबा लेल Ćİतुत भेला मुदा नै जािन मा◌ेनमे \nका◌ेन तरंग िहलका◌ेर मािर रहल छलिĠह। पएर दीवाने खासक िवपरीत \nसंगमरमरक Ăेत धवल झरा◌ेखा िदस बढ़ैत गेलिन िजĦहर जमुनाक कारी कचा◌ेर \nपािन बड शŬत भावसँ कĮती बलाकó मधुर रससँ भरल गीत सुनैत बिह रहल \nछल। किन िवलमैत नहूँ नहूँ आ◌े वािटका िदस अƇसर भेला। सुžर महल एखनो \nऔंघाएल अलसाइत सन पड़ल छल। जा◌ैवनसँ ĆफुिĪलत पुįपदलपर मँड़राित \nभमरा सबहक गुंजन आ नदीक धीर गंभीर हहराइत İवर ऊपर अकासमे भा◌ेरक \nĉहानी़ आğयाĜमक ताकत़ िचड़ै चुनमुनीक मधुर तान मुदा सुĪतानक गमे इĮकपर \nिकछु मरहमक काज नै कऽ सकल। कþा◌े üण माÿ नै िबलमइत। जेना \nछरपņी लािग गेल हा◌ेिĠह। उिŅĐन हृदैसँ आ◌े खुदाक इबादत करबा लेल मा◌ेती \nमिİजद िदस बिढ़ गेल छलाह। दूरİथ मिİजदसँ आबैत अजानक İवर हुनक \nहृदएकó छूने िबनु दशा◌े िदशामे झहैर झहैर कऽ िवलुĢत भेल चलल जाइत छल। \nबड़ कुमनसँ कहुना कऽ अपन आसन िबछा ठेहुन मोिड़ नमाज पढ़लिन। कū◌ॅच \nपाकल अपन नाम नाम दाढ़पर हाथ फेरैत अतीतमे डूमल भिसयाएल सन İनान \nकरबा लेल आ◌े हमाम िदश मुिड़ गेलाह। चढ़ैत सुĉजक संग िदवसक िƅया \nकलाप Ćारंभ करए लेल दीवाने आममे दरबार सजए लागल। आब नै आ◌े गुल \nरहल आ नै आ◌े गुलशन। सुĪतानक आ◌े बुलंद साख सेहा◌े नै बū◌ॅचल छल मुदा \nतैया◌े बड़का नाओंक टेग तँ लागले छल लाल िकलाक संग। राजकाज सीिमते \nमुदा छलै तँ अवİस। बेसकीमती वİÿाभूषण आ◌े राजमुकुट पिहर राजिसंहासनपर \nबैस राजकीय मा◌ेहर लगबैत Ćशासक Ćबंधक आ Ġयायाधीशक भूिमका िनभाबैत \nिनभाबैत आ◌े जेना फेरसँ नशामे मातल बहकल बहकल सन ĭयवहार करए लागल \nछलाह। चतुर सुजान मंिÿ सबहक नजिरसँ ई नै बūिच सकल छल। \nिकंकþũĭयिवमूढ आ◌े सभ। आिखर किरतिथ तँ की? लाल़ टरेस उĠमþ आँ◌ॅिख आ \nनशाक आगा◌ेशसँ सुž हा◌ेइत िदमागक तंतु तंतु कó सुरा आ सुžिर अपन हुķक \nहुकुमतमे बंधक बना◌ैने नचा रहल छल। \nहुİन जाम आ इĮकक भमरमे घेराइिल उबचुभ हा◌ेइत मा◌ेिहत नजिरसँ आ◌े \nअपन चाĉ कात देखलक। सĦपूणũ दरबार दरबारी़ Ćजा आ मंिÿपिरषद हुनका \nशÿुसम दृिƠगा◌ेचर हा◌ेमए लागल छल़। मिİतįकक खा◌ेहमे तँ मंडीलक घंटी आ \nमिİजदक अजान सन एकेटा İवर Ćितğविनत हा◌ेमैत रहल छल, इिĦतयाज \nइिĦतयाज इिĦतयाज।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 73 \nहुनक वश चिलतिन  तँ सĦपूणũ संसारक िमिĪकयत आ◌ेकरा नाओं िलख \nआ◌ेकरा मिĪलकाए तरžुम बना िवĂ मानिचÿपर अमर बना दैतिथ। \nशनैः शनैः बढ़ैत Ćचंड धूप हुनक बेचैनीकó, अनमनİकताकó आआ◌ेर बेलगाम \nकरए लागल छल। तखने िवशाल िवशाल कारी चािर टा अĂ अपन वीर जा◌ेŀा \nसंग आ◌ेतए पधारल। सहायककó घे◌ाड़ा सा◌ै◌ंिप सैिनक सभ जहū◌ॅपनाहक िखदमितमे \nअपन आदाब अजũ करैत बड़का बड़का डेग भरैत दीवाने खास िदिस  मुिड़ चुकल \nछल। \nसंपूũण मंिÿमंडल संग किनकाल लेल सुĪतान सेहा◌े िचंताक अथाह सागरमे \nडूिम  गेल छलिथ। गुĢतचर सभ का◌ेन सनेस लऽ एहेन ĭयƇ भऽ पहुँ◌ॅचल अिछ? \nआ◌े सभ यथाशीƈ ओइठामक कायũवाही समाĢत कऽ उिठ चुकल छलाह। \nतीन सा◌ै बरखसँ जे साƛाĔय जनमानसमे घुिसक कऽ आ◌ेकर रग रगमे अपन \nजिड़ जमा चुकल छल़, जेकर असीम सþा आ Ćचुर दा◌ैलत सा◌ेन-चानी हीरा \nजवाहरात ला◌ेकक हृदैमे भय वा इĔजतक कारण बनल छल, जेकर िवराट \nĠयायिĆयता़ वा ƅूरताक शासन Ćबंधक चाĉकात पताका फहरा रहल छल़, ओइ \nिवďया़त साƛाĔयक हाथसँ एकक बाद एक कऽ िरयासत सभ िनकलल जा रहल \nछल। चाĉकात िवƖा◌ेहक अिĐन ĆĔĔविलत हा◌ेमए लागल। ऊपरसँ िवदेसी \nआƅमण घाघ आ शाितर खेलाड़ी इİ ट-इंिडया कपनी तँ बड़ चालाकीसँ टामस रा◌े \nकó पठा जहūगीरेक शासनकालमे ĭयापार करबाक अनुमित लइत शनैः शनैः अंगुिर \nपकैड़ कऽ पहुँचा पकड़नाइ Ćारंभ कऽ देने छलै। \nमैÿीक नाओंपर एते पैघ छलावा। आइ◌े पिहल अंगरेजक पछाित कþेक रास \nराजकó अपन ƚामक महाजालमे फँसबैत चलल गेल़  ऐितहािसक दİतावेज ऐ \nदुभŭĐय पूणũ गाथाक ĆĜयü Ćमाण अिछ जे भारत भूिमक अनेकानेक राज \nरजवाड़ाक कूप मंडूकता आपसी इरखा़ Ņेष आ अदूरदिशũताक लाभ उठबैत सभसँ \nफराक फराक संिध करैत, आ◌ेकर नाओं देलकै “ ƏीƏी फा◌ॅर ĄेĠडिशप ƏीƏी \nएडा◌ेĢटेशन।” चलाकीसँ कखना◌े संिध कखना◌े खेलमे हार जीतक बहाने हिथयाबैत \nरहल सभटा राĔय। उĦहर अंगरेजक सतकũ चुİत िदमाग, इĦहर अभाĐयक \nĆतीक ई सुİत़ सूतल सुĪतान। ला◌ेक चका◌ेर सन िहनका िदश तािक रहल छल़, \nसĪतनतक पुरान कला़ रणनीित देखाबए लेल, मुदा एतए तँ नजारे िकछु आर। \nदीवाने खासमे गुĢतमचर सभसँ वातŭ कऽ आपसी िवचार िवमशũ कऽ पĀात \nदरबार उिठ चुकल सुĪतानक कायũ अकुशलता क़þũĭयहीनता आ िवलािसतासँ \nउदास मंिÿगण माथ झुका◌ैने अपन अपन घर िदिस  Ćİथान तँ हा◌ेमए लगला़ मुदा  74 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nनाना िवध दुिĀĠतासँ आशंकासँ भरल मिİतįक पएरमे जेना भारी भारी पाथर बūिध \nदेने छल़। कहुना कऽ िघिसया िघिसया कऽ आगū बढ़ैत रहला अकİमात बड़ \nिहĦमत वृŀ वजीर हाजी िमयū अपन भारी भरकम कनी बझल बझल सन İवरमे \nबािज उठल छलाह, ‘ दा◌ैलते आजम, िवपिþक कारी कारी घनगर बादिर आब \nशाही आकाससँ बेशी दूर नै छै। खुदा माफ करिथ मुदा िकछुए िदनमे ई लाल \nसुखũ इमारत, सुसिĔजत वैभव पूणũ िकला, अंधार Įमशान घाट बनैत कालक तीवŪ \nĆवाहमे नै िवलुĢत भऽ जाए। अपने िकछु फरमान जारी किरितऐ ऐ िवपिþमे, \nआिखर कएल की जाए। सेना सभकó कþेका◌े माससँ दरमाहा नै भेटलै, अ◌े◌ाकरा◌े \nसबहक मा◌ेनमे आƅोशक लुþी ĆĔĔविलत भऽ रहल छै। तइया◌े जहū◌ॅपनाहक \nआदेशपर आ◌ेकरा सभमे नव İफूितũ नव ऊजŭ उĜपž कएल जा सकैत अिछ।’ नै \nजािन का◌ेन गपपर सुĪतान एकदम हĜथासँ उखिड़ गेला, खा◌ै◌ंझाइत बािज उठला \n‘खुदाक इबादत कĉ, सभ िम िल  जुल कऽ पाक कुरान शरीफ पढू, उपरबलाक \nरहमा◌े◌ंकरमसँ सभ िवपिþ टिल जेतै। अहū◌ॅ सभ ĭयथũ भयाƅŬत भऽ कऽ कािफर \nजकū गप कऽ रहल छी।’ \nहाजी िमयūक नजिर पिहनेसँ झूकल, आब आर झुिक गेल छल। ओइ वृŀ \nबुिŀमान पुĉखकó संग देबएबला कþेका◌े अमीर उमरा। \nकþेक षङयंÿ भऽ रहल छलै़ सभतिर। शाही सेनाक जŬबाज सेनापित़ \nकþेक बेर हाजी साहब िदिस  सüम नेतृĜवक उĦमेदसँ तकने रहै़ मुदा पुरान \nला◌ेक कृतýताक चासनीमे डूमल सुĪतानसँ बगावतक गप सा◌ेिचयो नै सकैत \nछल़। राजघरानामे का◌ेना◌े सüम नेतृĜव दूर दूर धिर नजिर नै आिब रहल छल। \nगुĢत षडयंÿक माğयमसँ आ◌ेइ सुžिरकó जानसँ मारबाक कþेक Ćयास कएल \nगेल, आ◌ेइ िनशाबŀ सुतली राितमे आ◌ेकर घरकó आिग लगा सुपुदų खाक कऽ देल \nगेल रहै़। मुदा िकİमत आ◌ेकर, आ◌े तँ ओइ राित अपन भवनमे नै भऽ कऽ \nहवेलीक नमũ नाजुक अलंकृत पलंगपर शा◌ेभायमान छल। ऐ अिĐन कŬडसँ \nसुĪतानक शरीरमे अपन पूवũजक वीर खून Ćवािहत हा◌ेमए लगलै। तामसे मुँहसँ \nझाग फेन बहराए लगलै, चाĉ कात गुĢतचर सतकũ भेल, आिखर ई का◌ेन आदम \nजातक किरİतानी अिछ। \nकएक िदन धिर आ◌ेहा◌े राज काज ठĢपा रहलै। चाĉ कात मचल भयानक \nडर आशंका आ अिİथरताक बीच फिरयादी सभ छाती िपटैत कानैत कĪपैत \nआपस जाइत रहलै। \nई तँ आआ◌ेर िवकट माहा◌ैल। आिखर कूटनीितक चािल चिल आ◌ेइ नतũकीकó  िवदेह मैिथली लघुकथा || 75 \nसमझा बूझा कऽ सुĪतानसँ कहाआ◌ेल गेल जे आिग आर िकया◌े नै आ◌ेकर अपने \nअसावधानीसँ जड़ैत मशालसँ लािग गेल छलै, हवा तेज रहै आ िखड़की खुजल। \nइएह सभ सा◌ेचैत हाजी िमयū आसमानमे ĉहानी ताकत िदिस  आससँ तकने \nछलिथ। \nसुĉजक भीषण तापसँ बचवा लेल तँ ओइ संगमरमरक वृहदाकार भवनमे \nजमुनाक पािन झॴक कऽ भीतरे भीतर शीतल बनेबाक साधन तँ वþũमाने छलै़ \nमुदा तैया◌े खस़ चाननक लेप आ िविवध ठंढा सरबतक मğय ओइ सहİÿ जीĭहा \nबला धाहकó रा◌ेकबाक भिरसक Ćयास कएल जा रहल छल। \nउĦहर Ćचंड भाİकर नहूँ नहूँ कऽ अİतगामी हा◌ेबाक फेराकमे छलिथ। \nइĦहर सūझमे सुĪतानक मना◌ेरंजनक लेल रंगमहलक फशũकó, झाड़फानूसकó, \nरा◌ेशनदानकó, दरो-दीवारकó धा◌े पा◌ेिछ कऽ चमका चमका कऽ सुसिĔजत कएल जा \nरहल छल। रंगशालाक देवारमे चुनैल बेशकीमती पाथर हीरा मा◌ेती़ पžा जवाहरात़ \nकदीलक रा◌ेशनीमे İवगũक सुषमा बखािन रहल छल। जमुना िदिस सँ अबैत शीतल \nमिŀम बयार इÿ फुलैल केवड़ा, रातरानी़क गंधसँ मह-मह करैत सुखमय \nवातावरण। \nमशालची तबलची ढा◌ेलिकया तानपूरा़ िसतार सरा◌ेद पखावज जलतरंग सारंगी, \nअपन अपन वाń यंÿ नेने िवशेषý सभ अपन िनधŭिरत İथान धऽ नेने रहिथ। \nहारमा◌ेिनयमपर राग छेड़ल जा चुकल छल।अपन ďवा◌ेबगाहसँ िनकिस \nरािÿपिरधानमे सुĪतान बड़का भĭय फा◌ैवारासँ किन मğय राखल गाव-तिकयापर \nİथान Ƈहण कऽ चुकल छलाह िक तखने मुनहिर सūझमे संğया सुžिर जकū छम \nछम पाजेब खनकाबैत़ अवगुंठनसँ मुँह झँपने नतũकीक Ćवेश़ भेलै। किन झुिक \nकऽ मा◌ेिहनी अदासँ सुĪतानकó सलाम पेश करैत घा◌ेघ उठा कऽ फŲकलक, \nभिरिदन आ◌ै◌ंधाएल िचĠतातुर मुखमंडलपर जेठमे जेना सावनक हिरयिर आिब गेलै़। \nआ◌े मुİकैल आ महिफल धĠय धĠय भऽ गेल। नामी िगरामी मुँह लगुआ अमीर \nउमरा, झरा◌ेखासँ झकैत़ गुलाम िकžर दास दासीगण। मा◌ैधसँ सनल İवर लहरी \nहवामे तूर जकū दूर दूर धिर िछतरै लागल छल़, ‘मा◌ेहĤबत ◌्◌्ऽ◌्◌्ऽऽ◌्◌्◌्◌्◌्◌्।’ बनल ठनल \nदू टा सुžिर अंगड़ाउर लैत सुĪतान लग नमगर बड़ दीव नĸासीबला सुराहीदार \nİवणũ पाÿसँ सुवणũक िगलासमे भिर भिर कऽ शराब परा◌ेिस रहल छल। गजल़ \nठुमरी कजरी नृĜय व गानसँ भरल माहा◌ैलमे जामपर जाम पीबैत सुĪतान आ \nअमीर। जखने शुĉ कएल ‘िजद ऽ◌्ऽऽ’ आ सुĪतान िगलास हाथमे नेने ठाढ़ भऽ \nझूमै लगला। ĉपकुँविरक İवर रंगशालासँ उछैल उछैल जमुनाक िवİतृत पाटपर  76 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nिवलीन हा◌ेमैत रहलै। \nिकछु शायर ला◌ेकिन सेहा◌े अपन शेरसँ ओइ रंगमे आर रंग िमलाबैत रहला। \nकिन कालमे सुžरीक सा◌ेझū ता◌ेहफाक ढेर लािग गेल रहै। \nभीतर बैसल बाहरसँ झकैत अमला सबहक रा◌ेम रा◌ेम िससिक रहल छल, \nमहलक बाहर चाĉ कात िवƖा◌ेह İवर सुनाइ दैत छलै, राजकमũचारीकó पकिड़-\nपकिड़ ला◌ेक मारै। आकुल ĭयाकुल जनानी सभ महलसँ पड़ेबाक Ĥया◌े◌ंतमे लागल। \nकþेका◌े नाह कĮती िकलाक सुरंगमे तैयार, केहना◌े आपद िİथितमे जमुना बाटे \nपड़ेबा लेल। अĠतःपुरसँ िनĜयकĆित कžा रा◌ेहटक आवाज, आ◌े असहाय İÿीगण \nदास दासीक मुँहसँ बाहरक गप सुिन मृĜयुंभयसँ कँपैत, जा◌ेर जा◌ेरसँ घाना पसारबा \nआ इबादत तिज आर की कऽ सकैत छलीह। \nमना◌ेरंजन खेनाइ िपनाइक बाद गहराइत राितमे अपन आराम गाहमे पसरल़ \nĉप सुंदिरक रंगमे मातल सुĪतान आइ आ◌ेकरा अपन घर नै जाए दऽ रहल \nछल। “आब अओर नै, üणभिरक अलगाव हमरा पागल कऽ दैत अिछ़। कहू तँ \nई लाल िकला, ई संपूणũ सĦपिþ, अहūक नाओं िलख कऽ ओइपर शाही मा◌ेहर \nलगा दैत छी।’ \n‘आलमपनाह हम अपने संग ऐ वैभव िवलासमे तँ अपार आनंद आ हषũक संग \nरिह सकैत छी, ई तँ हमर अहा◌े भाĐय हएत मुदा आ◌े दुिदũनक हमर सखी जे \nमहलक बाहर खरभुजा बेचैत अिछ़ हम आ आ◌े दू शरीर एक Ćाण आ◌े का◌ेना \nजीतै़, िबलिट जेतै ओ।’ सुžिरकó अपन आगा◌ेसमे नेने मþ-उĠमþ Ćेमी सुĪतान \nआँिख कनी खा◌ेलने खा◌ेलने बाजल छलाह ‘ हम अहūक संगीकó अहūक दासी \nमुकũरर कऽ रहल छी आब तँ खुश ऽ◌्ऽ◌्ऽ◌्।’ सुĪतान अपन छातीसँ आ◌ेकर मुँह \nउठा कऽ पुछने छल़, कारी कजरारी बड़का बड़का, िपपनी फड़फड़ाबैत आ◌े \nइĜम्ीनानसँ मुİकैल छल, जेना आ◌ेकर बड़ पाकल गुरक इलाज भऽ गेल हुअए। \nआरामगाहक का◌ेनमे जड़ैत मशाल सĪतनतक ऐ दुभŭĐयपर फफैक फफैक कऽ \nकानलाक बाद िमझा गेल छलै। दूर कþेका◌े निढ़या गीदड़ कुकूरक कननाइ \nĆारंभ भऽ चुकल रहै। \nचाĉ िदशा भीषण अंधकारमे िवलीन ऊपर आकासमे आइ चान सेहा◌े नै। \nभयंकर अंधेिरया़ अपन आिधपĜय कायम कऽ चुकल छलै़, तखने दिĒछन िदसक \nआकाससँ एक गा◌ेट लहकैत टुटल तारा महलक ĆŬगणमे खिस पड़ल छलै।  िवदेह मैिथली लघुकथा || 77 \n \nराज नाथ िमā \nमİती \nराितक पिहल पहर बीत गेल छल। अलसाएल मदमातिल राजकुमारी \nरौशनआरा मसनदपर लुढ़किल पड़ल छिल। िचĠताƇİत Ćतीत होइत छिल। मुदा \nकामोþेिजत  वासनाक तीवŪ चमकसँ ओकर आँिखमे एक िविशƠ रंगत İपƠ \nपिरलिüत भऽ रहल छल। उþेजनाक पराकाơाक कारणे ओकर गोर वणŰय \nचेहरा असाधारण ढंगसँ रĎताभ भऽ उठल  छल । केराक बीर सनक धानी \nरंगक मलमलक पोषाकमे ओकर मŬसलता िझलिमला रहल छल, जेना िक शीसाक \nİवĒछ आ पारदशŰ बोतलमे मिदरा देिख  पड़ैछ । ई पोशाक ओकर यौवनक \nमनोरम छटाकó बहुगुिणत कए िकछु अिधके कमनीय बना रहल छल। कामसुĠदिर \nरौशनआरा अĆतीम यौवनक मलकािन छिल। ओकर ĉपसागरमे िकछु एहेन माधुयũ \nछल जे देखए बलाक मन अनायासे उĠमþ भऽ उठैत छल। अंग-ĆĜयंग सūचमे \nढलल-कोमलताक पराकाơा कमनीयताक उþुंगता। मुख-माधुयũ िवलाससँ पिरपूणũ \nकारी कारी केश, मदमातिल रतनार नयन। गौरवणũ चेहराक रंग जेना दूधमे \nिसĠदूर घोरल। ठोर लालटेस, डūर पातर, उžत उरोज, पुƠ िनतĦब, कामािĐन \nदहकाबएबला। ओकर सुषमा ओ लावěय ककरहु मुिछũत करबा हेतु पयŭĢत। धानी \nवİÿपर सोनहुला जरी बƂड फिब रहल छल।  केश-पाश बड़ सुĉिचपूणũ ĉपó \nगūथल छल, जइमे सँ िनकलैत फुलेलक मधुर सुगंिध वातावरणकó मादक बना \nरहल छल आ तइमे चोटीमे गūथल सुिवकिसत बेला फूलक मालासँ िनकलैत \nसुवास तइ मादकताकó अिभवृिŀ कए रहल छल। माथपर कनेक लापरवाहीसँ \nराखल िफरोजी रंगक जरीयुĎत मलमलक ओढ़नी। गरामे लालरंगक मिणमालाक \nसंगिह Ăेत मोतीमाल आपसमे ओझरा कऽ उžत उरोजसँ टकरा-टकरा कऽ खेल  78 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकए रहल छल। दुहू कानमे बेस भिरगर सोनाक कणũफूल आ तइमे जड़ल हिरत \nपžा। छातीपर िचÿमय िविचÿ हार, तइमे अनेक हीरा जड़ल छल। नीलम \nजड़ल पहुँची हाथक शोभा बढ़ा रहल छल। अँगुठा छोिड़ सभ आँगुरमे  अँगूठी, \nजइमे  रंग-िबरंगा जवाहरात चमिक रहल छल। डūरामे तीन आंगुर चाकर सोनाक \nडरकस। कोमल पएरमे चानीक पाजेब, जइमे लटकल छोट-छोट घुंघĉक संग \nĂेत मोतीक लड़ी। संपूणũ पोषाक अतरसँ सराबोर। \nसĪतनते मुगिलयाक शाही मुगल खानदानक दू गोट िवशेषता खानदानक \nİÿीगणक दृिƠएँ अित िविशƠ रहल अिछ। Ćथम ई जे शाही खानदानक \nİÿीगण लोकिन परदाक अĥयĠतर रहैत छिल। मुदा सात परदाक तरमे रिहतो \nराजनीित ओ कूटनीित सतरंजक मािहर खेलािड़न सभ छिल। आ ऐ खेलमे पूणũ \nदüता ओ चातुरीसँ िहİसा लैत छिल। आ िŅतीयतः मुगल राजकुमारी -शाहजादी- \nलोकिनक िब आह नै होइत छल। यńिप शाहजादी लोकिनक  अिभसार आ \nअनुिचत गुĢत Ćेम Ćसंगक कथा कतेको बेर चिचũत होइत रहल छल मुदा मुगल \nबादशाह किहये◌ा ककरहु अपन जमाए नै बनबिथ। ई िनअम शहंशाह अकबर \nबनौलिन आ एकर अनुपालन सभ िक यो परवतŰ मुगल बादशाह लोकिन कएलिन। \n... \nकामवासनामे दहकैत रौशनआरा िकछु काल मसनदपर ओङठल   रहिल। \nफेर थपड़ी बजाए नौिरिनकó बजौलिन। राजकुमारीक इशारा पािब नौिड़िन मिदराक \nसुराही ओ İवणũ Ģयाली Ćİतुत कएलक। कामरसक पūच-सात Ģयाली जखन \nकंठक नीचा उतरबाक छल िक राजकुमारी मदमİत भए उठिल आ नौिड़िनकó \nगीत गौिनहािरकó बजएबाक आदेश देलिन। िकछुए कालक पछाित İवर लहरीक \nपंचम चतुिदũक अपन साƛाĔय पसािर लेलक। मुदा मनक अशािĠत बढ़ैत गेल। \nउįण होइत शरीरकó शीतलता Ćदान करबामे मिदराक मादकता ओ संगीतक \nसरगम दुहू िनįफल रहल।  उनटे उĿीपन ओ उताĢततामे आरो जुआिर आिब \nगेल। कामािĐनक बािढ़ जखन हदक बाĠह तोड़बा हेतु आतुर भऽ गेल तखन ओ \nहाथक इशारासँ  गीतगाइन लोकिनकó जएबाक आदेश देलिन। कामोþेजनासँ \nमुखाकृित आरो अिधक रĎताभ भए उठल छल। Ăास-ĆĂास तीवŪसँ तीवŪतर \nहोइत होइत, िबरड़ो जेना आिब गेल रहए। \nखासमखास नौिड़िन नसीमबानूक बजौहिट भेल । ओ उपिİथत भए चुपचाप \nमूड़ी झुकौने आदर भावे ठािढ़ छिल।  \n--बादशाह सलामत अखन की कऽ रहल छिथ?  िवदेह मैिथली लघुकथा || 79 \n--हुजूर !  अखन ओ दरबार-ए-खासमे आिब गेल छिथ। \n--की वाकयानबीस अपन रोजनामचा  सुना देलक? \n--अखन नै। अखन बादशाह सलामत बड़ी बेगम सािहबाक संग िकछु \nअंतरंग िबचार-िवमशũमे लागल छिथ।  \n--सुन तॲ जो। आ सुनने अबै। वाकयानवीस िकछु नव खबिर सुनबैत छिथ \nिक नै। \n--बेस  सरकार, जे हुकुम। \nखास नौिड़िन नसीमाबानूक गेलाक उपराĠत राजकुमारी अपनिह हाथे मिदरा \nढािर आ◌ेइमे गुलाबजल फóिट पीबए लागिल। िकछु üण टकटकी लगौने जड़ैत \nमोमबþी देखलिन आ फेर नौिड़िन बजएबाक हेतुए थपड़ी बजौलिन। पहरेदािरन \nनौिड़िन उपिİथत भेल। \n--रिजया कतए अिछ? \n--सरकारक आýाक Ćतीüामे बैसल छिथ। \n--ओकरा पठा दही आ देख  ऐ बीचमे िक यो भीतर नै आबए। \n-- आदेश। \nमाथ झुकबैत पहरेदािरन बाहर भेल। रिजया  आिब सलामी देलक। \nअलसाएल नजिरए ओकरा िदस तकैत राजकुमारी पुछलिन- \n--काज भेलौ? \n--जी सरकार। \n--Ĕयोितषीजी भेटलखुन? \n--जी, जी हँ। \n--सभ बात हुनका नीक जकū बुझा देलहुन। \n--जी सरकार, आýाक अपुĉपे सभ ठीक ठाक भऽ गेल। \n--तोरा बुझेलाक अनुĉपे  दारा िशकोहकó ƚिमत करबामे की ओ सफल \nरहलाह? \n--जी सरकार। सोलहो आना राजकुमारीजीक इĒछानुसारे सभ िकछु रहल \n। \nराजकुमारी देह परसँ ओढ़नी उतािर फेकैत पुनः मसनदपर ओलिर गेिल। \nिकछु üण सोचलिन। पुनः मिदराक Ģयाली उठबैत चुİकी लेलिन। \n--आ दोसर काजक की भेलौ? \n--ओ हो भऽ गेल सरकार।  80 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n--सुभीतासँ? \n--जी हुजूर। \n--के छौ? \n --एकटा अफीमची अिछ हुजूर। बहुत   िदनसँ जनैत िछऐक ओकरा। \n--काज संवेदनशील छौक, से बुझै छही? \n--सरकार हुजूर, अपने बेिफिकर रिहयौ ने। सभटा नीक जकū हेतै। \n--बेस तँ ठीक छौ। बनो एक Ģयाली। \nआýा पािब रिजया Ģयालामे मिदरा ढारलक। तइमे गुलाबजल फóटलक आ \nसेवामे Ćİतुत कएलक। मातिल राजकुमारी िकछु िवहुँसैत- \n-- बेस आ तेसर काज? \n--सेहो भऽ गेल हुजूर। \n--कतए छौक? \n--सरकारक खास कोठरीमे। \nमुगल शाहजादी राजकुमारी रौशनआरा अपन गरास मोतीमाल उतािर \nरिज यापर फŲकलिन। आ मुİकी दैत मिदरा िदस इशारा कएलिन। रिजया देबए \nलागिल। \nताबतिह नसीमबानू उपिİथत भेल। झुिक-झुिक कोिनũस करैत आदाब \nबजौलिन। राजकुमारी आँिखक इशारासँ रिजयाकó बाहर जएबाक आदेश देलिन। \nमातिल रौशनआरा नसीमा िदस तकलिन। \n--बादशाह सलामत ďवाबगाह गेलाह? \n--जी नै सरकार। अखन धिर तँ नै। \n--खबरनबीस रोजनामचा सुनौलिन? \n--जी हुजूर । \n--कोनो खास िवĠदु? \n--जी राजकुमार, दारा िशकोह ओइ चालीस कैदीक हाथ कटबा देलिन अिछ \nजे शहजादा शुजाक संग लड़ाइमे बĠदी बनाओल गेल छल। \n--आर? \n--पछाित सरकारे औिलया आ शाहजादा दारामे  खूब थुĸम फजीहत भेल। \n--कोन बातपर? \n--बादशाह सलामतक कथनी छलिन जे तुरत सुलेमानकó आपस बजबा \nलेबाक चाही, मुदा दारा ऐ बातपर अड़ल रहिथ जे सुलेमान  शहजादा शुजाकó  िवदेह मैिथली लघुकथा || 81 \nबंगाल धिर िखहारिथ। \nरौशनआरा िबहुँिस उठिल -- िदĭय, बड़ सुĠदर। नसीमा तॲ बादशाह \nसलामतकó ďवाबगाह जेबाकाल धिर ओतिह उपिİथत रिह सभ देख  सुन। \n--बड़ बेस सरकार। \nकहैत नसीमबानू चिल गेिल। थपड़ी पड़ल, रिजया आएिल। \n--अĒछा तँ तô ई बतो जे Ĕयोतषी शाहजादा दाराकó की कहलकै? \n--सरकार, शाहजादा दाराकó Ĕयोितषी नीक जकū बुझा देलिन अिछ जे \nसुलेमान िशकोह ऐ अिभयानमे िवजयी भए लौटताह। अखनुक Ƈह-गोचर िİथित \nपूणũतया अनुकूल अिछ। तँिह अखनिह बंगाल, िबहार, उड़ीसापर दखल कऽ लेल \nजाए।  \n--वाह, वाह, बेजोड़। \n--जी सरकार। सभ तँ हुजूरेक उवũरा मिİतįकक उपजा िथक। \n --रिजया। \n--सरकार। \n--तô कहलó जे ओ बहुत मनभावन अिछ। \n--जी सरकार, खनदानी िथक हुजूर। \n--अĒछा एक Ģयाली िपओ। \nरिजया Ģयाली भरलक। शाहजादी रौशनआरा ओकरा एकिह सūसमे गटिक \nगेिल। Ģयाली ओंघरा देलिन। उठिल। ऊपरसँ नीचा धिर ऐंचैत, देह तोडै़त \nउठिल। बाजिल-- लऽ चल खास कोठरीमे, देखी आजुक राितक िशकार केहन \nचुनलó अिछ। \nनौिड़न रिजयाकó सहारा दैत उठौलक, शाहजादी रौशनआरा डगमगाइत खास \nकोठरीमे चिल गेिल....  82 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nअसगर वजाहत \nहम िहĠदू छी- िहĠदी कथाक मैिथली अनुवाद िवनीत उĜपल Ņारा \nहम िहĠदू छी  \nएहेन कžारोहट जे मुदŸ कƙमे ठाढ़ भऽ जाए। लागल जे अबाज सोझे \nकान लगसँ आएल अिछ। ओइ िİथितमे हम कूिद कऽ िबछौनपर बैिस गेलॱ, \nअकासमे अखनो तरेगन छल.. िकंशाइत राितक तीन बाजल हएत। अĤबोजान \nउिठ कऽ बैिस गेला। कžारोहट फेरसँ सुनाइ पड़ल। सैफ अपन अखड़ा \nखाटपर पड़ल िचकिड़ रहल छल। अंगनामे एक िदससँ सभक खाट लागल \nछलै। \n“लाहौलिवलाकुĭवत ( भूत Ćेत भगबैले वा घृणा Ćकट करैले Ćयोग). . .', \nअĤबाजान लाहौल पढ़लिĠह “खुदा नै जािन ई िकए सुतलेमे िकए िचĜकार करऽ \nलगैए।” अĦमा बजली। “ अĦमा एकरा राित भिर छौड़ा सभ डरबैत रहै छै. . \n.” हम कहिलऐ। “ ओइ सरधुआ सभकó सेहो चेन नै पड़ै छै. . . लोक सभक \nजान आफदमे छै आ ओकरा सभकó बदमाशी सुझाइ छै”, अĦमा बजली।  \nसिफया चĿिरसँ मुँह बहार कऽ बाजिल, “एकरा कहू छतपर सुतल करए।” \nसैफ अखन धिर नै जागल छल। हम ओकर पलंग लग गेलॱ आ झुिक कऽ \nदेखलॱ जे ओकर मुँहपर घाम छलै। सūस खूब चिल रहल छलै आ देह थरथरा \nरहल छलै। केस घामसँ भीजल छलै आ िकछु केस माथपर सिट गेल छलै। \nहम सैफकó देखैत रहलॱ आ ओइ छौड़ा सभक Ćित मोनमे तामस घुरमैत रहल \nजे ओकरा डराबैए। \nतखन दंगा एहेन नै होइत छल जेहेन आइ कािŎ होइए। दंगाक पाछū  िवदेह मैिथली लघुकथा || 83 \nनुकाएल दशũन, ईलम, काजक पŀित आ गितमे ढेर रास  बदलेन आएल अिछ। \nआइसँ पĒचीस-तीस साल पिहने निहये लोककó िजिबते भकसी झोका कऽ मारल \nजाइ छलै आ निहये सॱसे टोल-मोहĪलाकó सुनसान कएल जाइत छलै। ओइ \nजमानामे Ćधानमंÿी, गृहमंÿी आ मुďयमंÿीक आशीवŭद सेहो दंगा करैबलाकó नै भेटै \nछलै। ई काज छोट-मोट İथानीय नेता अपन İथानीय आ üुƖ İवाथũ पूरा करै \nलेल करै छला। ĭयापािरक ĆितŅंŅ, जमीनपर कĤजा करै लेल, चुंगीक चुनावमे \nिहंदू वा मुिİलम वोट समटैले इĜयािद उĿेĮय भेल करै छल। आब तँ िदĪली \nदरबारपर कĤजा करबाक ई  साधन बिन गेल अिछ, सŬĆदाियक दंगा। संसारक \nसभसँ पैघ लोकतंÿक मुँहमे जाबी वएह पिहरा सकैए जे सŬĆदाियक िहंसा आ \nघृणापर शोिनतक धार बहा सकए।  \nसैफकó जगाएल गेल। ओ बकरीक असहाय बĒचा सन चाĉ िदस ऐ तरहे \nदेिख रहल छल जेना मūकó तािक रहल हुअए। अĤबाजानक बेमाÿे भाइक सभसँ \nछोट सĠतान सैफुĿीन Ćिसŀ सैफ जखन अपन घरक सभ लोककó चाĉ िदस \nघेरने देखलक तँ ओ अकबका कऽ ठाढ़ भऽ गेल। सैफक अĤबा कौसर चचाक \nमरबाक खबिर लेने आएल कोनमे कटल पोİटकाडũ हमरा अखनो नीक जकū \nमोन अिछ। गामक लोक सभ िचŇीमे कौसर चचाक मरबाके टा खबिर नै देने \nछला संगमे ईहो िलखने छला जे हुनकर सभसँ छोट सĠतान सैफ आब ऐ \nदुिनयामे असगर रिह गेल अिछ। सैफक पैघ भाइ ओकरा अपना संग बĦबै नै \nलऽ गेल। ओ साफे किह देलिĠह जे सैफ लेल ओ िकछु नै कऽ सकै छिथ। \nआब अĤबाजानक अलाबे ओकर ऐ दुिनयामे िकयो नै छै। कोन कटल पोİट \nकाडũ पकिड़ अĤबाजान बहुत काल धिर चुपचाप बैसल रहिथ। अĦमासँ कएक \nबेर झगड़ा केलाक बाद अĤबाजान पैतृक गाम धनवाखेड़ा गेलिथ आ बचल जमीन \nबेिच, सैफकó संग लऽ घुरलिथ। सैफकó देिख हमरा सभकó हँसी आएल रहए। \nकोनो देहाती बĒचाकó देिख अलीगढ़ मुिİलम युिनविसũटीक İकूलमे पढ़ैवाली \nसिफयाक आर की Ćितिƅया भऽ सकैए, पिहले िदन ई बुझा गेल जे सैफ खाली \nदेहाितये नै वरन् अŀũ-बताहसन सोझ वा मूखũ छल। हम सभ ओकरा कबदाबैत \nआ फुिचयाबैत रहै छिलऐ। एकर एकटा फाएदा सैफकó एना भेलै जे अĤबाजान \nआ अĦमाक हृदय ओ जीत लेलक। सैफ खूब मेहनित करए। काजसँ ओ देह नै \nनुकाबए। अĦमाकó ओकर ई ĭयवहार खूब पिसž पड़ै। जँ दूटा रोटी बेसी खाइए \nतँ की? काज तँ सेहो देह झािर कऽ करैए। सालक साल िबतैत गेल आ सैफ \nहमर सभक िजनगीक अंग बिन गेल। हम सभ ओकरा संग सामाĠय होइत  84 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nगेलॱ। आब मोहĪलाक कोनो बĒचा जँ ओकरा बताह किह दै तँ हम ओकर मुँह \nनॲिच लै छिलऐ। हमर भाइ अिछ ई, एकरा तूँ बताह कोना कहै छó? मुदा घरक \nभीतर सैफक की िİथित रहै से हमरे सभ टाकó बुझल छल।  \nनƇमे दंगा ओिहने शुĉ भेल छल जेना भेल करै छल, माने मिİजदसँ \nककरो एकटा पोटरी भेटलै, जइमे कोनो Ćकारक माउस छलै आ माउसकó िबन \nदेखने ई मािन लै जाइ छल जे िकएक तँ ई माउस मिİजदमे फेकल गेल छल \nतó ई सुĐगरक माउस हेबे टा करत। तकर बदलामे मुगल टोलमे गाय कािट देल \nगेल आ दंगा शुĉ भऽ गेल। िकछु दोकान जिड़ गेल मुदा बेसीकó लुटल गेल। \nछूरी-चĸूक ढेर रास घटनामे मोटा-मोटी सात-आठ गोटे मुइलाह आ Ćशासन \nएतेक संवेदनशील छल जे कģयूũ लगा देल गेल। आइ-कािŎबला बात नै छल \nजखन हजारक हजार लोकक मुइलाक बादो मुďयमंÿी मॲछपर ताव दैत घुमैत \nछिथ आ कहैत छिथ जे, जे िकछु भेल ठीक भेल। \nदंगा िकएक तँ लगपासक गामोमे पसिर गेल छल तइ दुआरे कģयूũ बढ़ा देल गेल \nछल। मुगलपुरा मुसलमानक सभसँ पैघ मोहĪला छल से ओतऽ कģयूũक Ćभाव \nछल आ िजहाद सन वातावरण सेहो बिन गेल छल। मोहĪलामे तँ गली-कुĒची \nहोइते छै मुदा कएकटा दंगाक बाद ई अनुभव कएल गेल जे घरक भीतरसँ सेहो \nरİता हेबाक चाही। माने आĢतकालक ĭयवİथा। से घरक भीतरसँ, छातक \nऊपरसँ देवारकó तड़पैत िकछु एहनो रİता बिन गेल छल जे ओकरा जानैबला \nमोहĪलाक एक कोनसँ दोसर कोन आरामसँ जा सकैत छल। मोहĪलाक लोक \nतैयारी युŀ जकū केने छल। एहेन बेबİथा रहै जे जँ एĸो मास धिर जँ कģयूũ \nजाइए तैयो जĉरतक बौİतुजात मोहĪलेमे भेिट जाए। \nदंगा मोहĪलाक छबारी सभकó अłुते उĜसाह देखेबाक मौका दैत छल। रौ.. \nहम सभ तँ ऐ िहĠदू सभकó गदŭ फँका देबै.. की बुिझ राखने अिछ ई धोती \nबाĠहैबला सभ.. धुरũ डरपोक होइ जाइए ई सभ।.. एक मुसलमान दस िहĠदूपर \nभारी पड़ैए.. हँिस कऽ लेने छी पािकİतान, लिड़ कऽ लेब िहĠदुİतान.. एहने सन \nवातावरण बिन जाइ छल। मुदा मोहĪलासँ बाहर िनकलैक नामपर सभक जान \nिनकलऽ लागै छलै। पी.ए.सी.क चौकी दुनू िदस रहै। पी.ए.सी.क बूट आ \nराइफलक हĜथाक मािर कतेको गोटेकó मोन रहै, से मौिखक धिर तँ सभ ठीक \nरहै मुदा ओइसँ आगū…. \nसंकटमे लोक एकता सीिख लैत अिछ, एकता अनुशासन आ बेबहार। सभ \nघरसँ एकटा छौड़ा पहरापर रहत। हमर घरमे हमरा अलाबे, हम २५ बरख पार  िवदेह मैिथली लघुकथा || 85 \nकऽ गेल रही से हमरा छौड़ा नै कहल जा सकैत छल, छौड़ा सैफ टा छल, से \nओकरा रतुका पहरापर रहऽ पड़ैत छलै। रतुका पहरा छातपर होइत छल। \nमुगलपुरा िकएक तँ नƇक सभसँ उपरका िहİसामे छल, से छातपरसँ सĦपूणũ नƇ \nदेखाइ पड़ैत छल। मोहĪलाक छौड़ा सभक संग सैफ पहरापर जाइत छल। ई \nहमरा लेल, अĤबा लेल आ सािफया लेल बƂड नीक गप छल। जँ हमरा घरमे \nसैफ नै रिहतए तँ शाइत हमरे राितमे धĸा खाए पिड़तए। सैफक पहरापर \nजेबाक कारणसँ ओकरा िकछु सुिवधा सेहो देल गेल रहै, जेना आठ बजे धिर \nओकरा सूतऽ देल जाइत रहै। ओकरासँ बाढ़िन नै िदआएल जाइत रहै। ई काज \nसिफयाक िजĦमा भऽ गेल छल जे सिफयकó एĸो रþी पिसž नै रहै।  \nकखनो-कखनो राितमे हम सेहो छातपर चिल जाइत रही, ओतऽ लाठी, \nलकड़ी आ पजेबाक ढेरी एĦहर ओĦहर लागल रहै छलै। दू चािरटा छौड़ा लग \nदेशी पेİतौल आ बेसी लग चĸू रहै। ओइमे सँ सभ छोट-मोट काज करैबला \nकारीगर छल। बेशी गोटे तालाक कारखानामे काज करै छल। िकछु दजŰक आ \nिकछु काठ-लकड़ीक काज करै छला। एĦहर बजार बž छल से हुनकर सभक \nकाज सेहो बž छल। ऐमे बेशी गोटेक घरमे कजŭसँ चूिŎ जिर रहल छलिन। \nमुदा ओ सभ Ćसž रहिथ। छातपर बैिस कऽ ओ सभ दंगाक नव खबिरपर \nटीका-िटĢपणी करै जाइ छला आ नै तँ िहĠदू सभकó गािर पढ़ै जाइ छला। \nिहĠदूसँ बेशी गािर ओ सभ पी.ए.सी.कó दैत छला। पािकİतान रेिडयोक सभटा \nकायũƅम हुनका सभकó जबानी मोन छलिĠह आ कम अबाजमे ओ सभ रेिडयो \nलाहौर सुनल करिथ। ऐ छौड़ा सभमे दू-चािर गोटे जे पािकİतान गेल रहिथ, \nहुनकर सभक इĔजित हाजी सन छल। ओ सभ पािकİतानक रेलगाड़ी \n“तेजगाम” आ “गुलशने इकबाल कॉलोनी”क एहेन िखİसा सुनबैत रहिथ जे लगै \nछल जे İवगũ जँ कतौ अिछ तँ ओ पािकİतानमे अिछ। पािकİतानक बड़ाइसँ \nजखन हुनकर सभक मोन भिर जाइ छलिĠह तखन ओ सैफ संगे हँसी करै जाइ \nछला। सैफ पािकİतान, पािकİतान आ पािकİतानक वणũन सुनलाक बाद एक \nिदन पुिछ देने रहए जे ई पािकİतान अिछ कतऽ? ऐपर सभ गोटे ओकरा संग \nबड हँसी केने रहिथ। ओ िकछु बुझने रहए मुदा ओकरा ठीकसँ ई पता नै \nचललै जे पािकİतान अिछ कतऽ? \nई पहĈआ छौड़ा सभ सैफकó मजाकमे डरबैत रहिथ, “देख सैफ, जँ िहĠदू \nतोरा देख लेतौ तँ बुझै छहॴ की करतौ? पिहने तोरा नाङट कऽ देतौ।” छौड़ा \nसभकó बुझल रहै जे सैफ अŀũ बताह हेबाक बादो नंगटे भेनाइकó बड खराप आ  86 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nअधला गप बुझै छल, “तकर बाद िहĠदू सभ तोरा तेलसँ मािलĮत करतौ।” \n“िकए, तेल-मािलĮत िकए करत?” \n“िकएिक जखन ओ सभ तोरा बŲतसँ मारौ तँ तोहर खाल िनकिल जाउ। \nतकर बाद धीपल छड़सँ तोरा दागै जेतौ।…” \n“नै”, ओकरा िबसवास नै भेलै। \nराितमे ओकरा डरौन आ मािर-कािट बला जे िखİसा सुनाओल जाइ छल, \nओइसँ ओ खूब डरा गेल छल। कखनो काल ओ हमरासँ भिसयाएल गप करऽ \nलागै छल। हमरा रĽ होइ छल आ ओकरा चुप करा दै छलॱ, मुदा ओकरा \nमोनक Ćķक उþर नै भेिट पाबै छलै। एक िदन ओ पूछऽ लागल- “ भैया, \nपािकİतानमे सेहो मािट होइ छै की?” \n“िकए? ओतऽ मािट िकए नै हेतै?” \n“ओतऽ खाली सड़के सड़क नै छै? ओतऽ टेरीलीन भेटै छै.. ओतऽ सİत \nछै.. आ” \n“देखू ई सभटा मोनक गढ़ल गप अिछ… तूँ अĪताफ आ ओकर संगी \nसभक गपपर काने नै दए।” हम ओकरा बुझेिलऐ। \n“भैया, की िहĠदू आँिख बहार कऽ लै छिथ..” \n“फूिस.. ई तोरा के कहलकौ?” \n“बĒछन।” \n“फूिस।” \n“तखन चरसा सेहो नै िखचैत छिथ?” \n“ऊँह.. ई की सभ पूिछ रहल छó..” \nओ चुप भऽ गेल, मुदा ओकरा आँिखमे सैकड़ाक संďयामे Ćķ छलै। हम \nबाहर चिल गेलॱ। ओ सिफयासँ यएह सभ गप करऽ लागल। \nकģयूũ बिढ़ते गेल। रतुका पहरेदारी सेहो चलैत रहल। हमर घरसँ सैफे \nजाइत रहल। िकछु िदन बाद एक िदन अनचोĸे सुतलमे सैफ िचकड़ऽ लागल। \nहम सभ घबड़ा गेलॱ मुदा ई बुझबामे भाङठ नै रहल जे ई सभ ओकरा डराएल \nजएबाक कारणसँ अिछ। अĤबाकó छौड़ा सभपर बƂड िपþ लहरल छलिĠह आ \nओ मोहĪलाक एकाध मुँहपुĈख लोकिनकó ई गप कहनिहयो रहिथĠह, मुदा तकर \nकोनोटा असिर नै भेल। छौड़ा सभ आ सेहो मोहĪलाक छौड़ा सभ िकए ऐ \nमनोरंजनकó छोिड़तिथ? \nबात कतऽसँ कतऽ धिर पहुँिच गेल अिछ एकर किनयो अंदेशा हमरा ओइ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 87 \nिदन धिर नै भेल जिहया सैफ हमरासँ खूब गĦभीर भऽ पुछलक, “ भैया, हम \nिहĠदू बिन जाउ?” Ćķ सुिन हम गुĦम पिड़ गेलॱ, मुदा तुरþे हमरा बुझऽ मे आिब \nगेल जे ई राितमे डरौन िखİसा सुनाओल जएबाक पिरणाम अिछ। हमरा तामस \nउिठ गेल, फेर सोचलॱ जे बताहपर तामस केलासँ नीक जे तामस पीिब जाइ आ \nओकरा बुझेबाक Ćयė करी। हम पुछिलऐ,  \n“िकए? अहū िहĠदू िकए बनऽ चाहै छी? बचबा लेल? एकर माने भेल जे \nहम नै बिच पाएब?” \n“तँ अहूँ बिन जाउ..”, ओ बाजल। \n“आ तोहर कĸा, हमर अĤबा”, हम अपन अĤबा आ ओकर कĸाक गप \nपुछिलऐ। \n“नै.. हुनक सभकó…”, ओ िकछु सोचऽ लागल। अĤबाजानक उĔजर आ \nनमगर दाढ़ीमे कतौ ओ ओझरा गेल छल। \n“देखलॱ, ई सभ छौड़ा सभक िकरदानी छी जे अहūकó भटकाबैए। ई जे ओ \nसभ अहūकó कहै छिथ, से सभटा झूठ अिछ। रौ, महेशकó नै िचĠहै छó?” \n“ओ जे İकूटरपर अबै छिथ…” ओ Ćसž भऽ गेल। \n“हँ हँ, वएह।” \n“ओ िहĠदू छिथ?” \n“हँ िहĠदू छिथ”, हम कहिलऐ। पिहने तँ ओकर मुँहपर िनराशाक छाह एलै \nफेर ओ गुĦम भऽ गेल। \n“ई सभ उचĸा सभक काज छी.. निहये िहĠदू लड़ैत अिछ आ निहये \nमुसलमान… उचĸा सभ लड़ैत अिछ, बुझलॱ?” \nदंगा शैतानक अँतड़ी सन नमड़ैत गेल आ मोहĪलामे लोक सभ परेशान हेबऽ \nलगला- भजार नƇमे दंगा करैबला िहĠदू आ मुसलमान उचĸा सभकó जँ िमलाइयो \nदेल जाए तँ कतेक हएत.. बेशीसँ बेशी एक हजार, चलू दू हजार मािन िलअ। \nतँ भाइ दू हजार गोटे लाख लोकक िजनगी नकũ बनेने अिछ आ हम सभ घरमे \nसुटिक कऽ बैसल छी।  \nई तँ वएह भेल जे दस हजार अंƇेज कोिट िहĠदुİतानीपर राज करैत छला \nआ सĦपूणũ सरकार ओकर अĠतगũत चलैत छल, आ फेर ऐ दंगासँ फएदा ककर \nअिछ, फएदा? \nऔ जी, हाजी अĤदुल करीमकó फएदा अिछ जे चुंगीक चुनाव लड़त आ \nओकरा मुसलमान वोट भेटतै। पंिडत जोगेĂरकó हेतै जकरा िहĠदूक वोट भेटतै।  88 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nआब तखन हम की छी? तूँ वोटर छó, िहंदू वोटर, मुसलमान वोटर, हिरजन \nवोटर, कायİथ वोटर, सुžी वोटर, िशया वोटर, यएह सभ होइत रहत ऐ देशमे? \nहँ, िकए नै? जतऽ लोक मूखũ अिछ, जतऽ भाड़ापर हĜया केिनहार भेटै छै, \nजतऽ राजनीितý अपन गĿी लेल दंगा करबै छिथ ओतऽ आर की भऽ सकैए? \nभजार, की हम लोक सभकó पढ़ा नै सकै छी? बुझा नै सकै छी? हह- हह- तूँ \nके होइ छह पढ़बैबला, सरकार पढ़ेतै। जँ चाहत तँ सरकार आ जँ नै चाहत \nसरकार तँ ऐ देशमे िकछु नै भऽ सकैए? हँ.. अंƇेज हमरा सभकó यएह िसखेने \nअिछ.. हम एकर अĥयासी छी.. चलू छोड़ू, तखन दंगा होइत रहत? हँ होइत \nरहत। मािन िलअ जे ऐ देशक सभटा मुसलमान िहĠदू भऽ जािथ? \nलाहौलिवलाकुĭवत ई की किह रहल छी? बेस तँ मािन िलअ जे ऐ देशक सभटा \nिहĠदू मुसलमान बिन जािथ? सुभान अĪलाह केहेन चोटगर गप कहलॱ.. तखन \nकी दंगा Ĉिक जाएत? ई तँ सोचबा जोग गप अिछ। पािकİतानमे िशया सुžी \nएक दोसराक जानक पाछū छिथ.. िबहारमे ƙाŌण दिलतक छाहसँ बचैत छिथ.. \nतँ की भजार लोक आिक मनुĎख कहू सार अिछये एहेन, जे लिड़ते रहऽ \nचाहैए? ओना देखू तँ जुĦमन आ मैकूमे बड़ दोिİतयारी छै। तँ िकए ने मैकू आ \nजुĦमन बिन जाइ… एह, केहेन बात किह देलॱ, माने… माने… माने…  \nहम भोरे-भोर रेिडयोक कान अमेिठ रहल छलॱ, सिफया बहािर रहल छिल \nआिक राजाक छोट भाइ अकरम भागैत भागैत आएल आ फूलल सūसकó रोकबाक \nअसफल Ćयė करैत बाजल, “सैफकó पी.ए.सी. बला सभ मािर रहल अिछ।” \n“की? की किह रहल छी?”  \n“सैफकó पी.ए.सी. बला मािर रहल अिछ”, ओ कने Ĉिक कऽ बाजल। \n“िकए मािर रहल अिछ? की बात अिछ?” \n“की जानी.. चौबिटयापर..” \n“ओतऽ जतऽ पी.ए.सी.क चौकी अिछ?” \n“हँ, ओतै।” \n“मुदा िकए…”, हमरा बुझल छल जे आठ बजे सँ दस बजे धिर कģयूũ \nखुजऽ लागल अिछ आ सैफकó आठ बजेक करीब अĦमा दूध अनबा लेल पठेने \nछिल। सैफ सन बताहोकó बुझल रहै जे जĪदी-जĪदी आपस एबाक अिछ, आब \nतँ दस बािज गेल अिछ। \n“चलू हम चलै छी।”, रेिडयोसँ बहराइत अनटोटल अबाजक िचĠता केने \nिबनु हम तेजीसँ बहरेलॱ। बताहकó िकए मािर रहल अिछ पी.ए.सी.बला सभ, ओ  िवदेह मैिथली लघुकथा || 89 \nकोन एहेन कमũ केलक अिछ? ओ कइये की सकैत अिछ? ओ अपने एहेन \nभयभीत रहैत अिछ जे ओकरा मारबाक आवĮयकते की.. फेर की कारण भऽ \nसकैए? पाइ, औजी ओकरा तँ अĦमा दू टका देने अिछ। दू टका लेल पी.ए.सी. \nबला सभ ओकारा मारत? \nचौबिटयापर मुďय सड़कक बराबर कोठापर मोहĪलाक िकछु गोटे जमा \nरहिथ। सोझūमे सैफ पी.ए.सी.बलाक संग ठाढ़ छल। ओकर सोझūमे पी.ए.सी.क \nजवान सभ छल। सैफ जोर-जोरसँ िचकिड़ रहल छल, “ हमरा तूँ सभ िकए \nमारलó.. हम िहĠदू छी.. िहĠदू छी…” \nहम आगū गेलॱ। हमरा देखलाक बादो सैफ बिजते रहल, “हँ, हँ, हम िहĠदू \nछी..”, ओ थरथरा रहल छल। ओकर ठोढ़क कोनसँ शोिनतक एक बुž िनकिल \nकऽ टघिर कऽ ठोढ़ीपर ठाढ़ छल। “तूँ हमरा मारलó कोना.. हम िहĠदू..”। \n“सैफ… ई की भऽ रहल छी… घर चलू।” \n“हम.. हम िहĠदू छी।”  \nहमरा बƂड आĀयũ भेल.. की ई वएह सैफ छी, जे ई छल.. एकर तँ ĉपे \nबदिल गेल अिछ। ई एकरा भऽ की गेल अिछ?  \n“सैफ, होशमे आउ”, हम ओकरापर जोरसँ तमसेिलऐ। \nमोहĪलाक लोक सभ नै जािन केकरापर िभतरे-भीतर दूरसँ हँिस रहल \nरहिथ। हमरा िपþ चढ़ल। सार, ई सभ ई तँ नै बुझै छिथ जे ओ बताह \nअिछ। \n“ई अहūक के अिछ?”, एकटा पी.ए.सी. बला हमरासँ पुछलक। \n“हमर भाए छी.. कनेक मानिसक परेशानी छै एकरा।” \n“तँ एकरा घर लऽ जाउ”, एकटा िसपाही बाजल। \n“हमरा सभकó बताह बना देलक”, दोसर बाजल। \n“चलू… सैफ घर चलू। कģयूũ लागल अिछ, कģयूũ..”। \n“नै जाएब… हम िहĠदू छी.. िहĠदू.. हमरा… हमरा…”, ओ हबोढकार भऽ \nकानऽ लागल। \n“मारलक… हमरा मारलक.. हमरा मारलक.. हम िहĠदू छी.. हम”, सैफ \nिचतंग िनĒचū खसल.. शाइत बेहोश भऽ गेल छल.. आब ओकरा उठा कऽ लऽ \nगेनाइ आसान छल।  90 || िवदेह मैिथली लघुकथा \n \nअतुलेĮ वर \nबसात \nआइ झंझारपुर बजार मे बहुत िदनक बाद माधव झा भेटल छलाह। भóट \nहोइतिह ओ शुĈ भऽ गेलाह अपन आĠतिरक गĢप बँटबामे। जेना-तेना छुटकारा \nभेटल आ हम अपनामे लगलॱ। मुदा हुनक कहल बहुतो रास बात अखनो घुिरया \nरहल अिछ। बेर-बेर मोन पिड़ जाइछ माधव झाक ĭयथा। माधव झाक बेटा \nिववेक मğयम कोिटक छाÿ छल, मुदा रहए मेहनितआ आ तैँ ओकर आकŬüा रहै \nजे इंजीिनयर बनी। माधव झा सेहो मğयम आयक लोक,  मुदा सĠतानक \nआकŬüाकó पूरा करबाक लेल अपना भिर Ćयास करैत रहिनहार। समाज मğय \nबसात तेहन बिह रहल छै जे जत-तत अथũक काज। तैओ ओ अपना लेखó ऐ \nĆयासमे हरदम लागल रहै छलाह जे जेना-तेना बेटाक आकŬüा पूरा होइक। मोन \nपड़ैत अिछ जखन इंजीिनयिरंग पढ़ाइक जūच-परीüा पिरणाम आएल रहै आ हमहॴ \nहुनक पुÿक िरजĪट देखने रिहअिन, ओ पिरणाम सूिन िनराश भए गेल रहिथ, \nकारण िववेकक पोजीशन बƂड िनĵ İतरक छलै। पिरणामक िहसाबे ओकर \nएडिमशन कोनो नीक इंजीिनयिरंग कॉलेजमे नै सĦभव रहै आ मनोनुकूल Ćभाग \nभेटबाक सĦभावना बहुत कम रहै। हम कहने रहयिन जे औ जी, आइ-कािŎ \nसभ गोटा अपन सĠतानकó इंजीिनयरे बनएबामे ĭयİत छिथ,  हमरा जनैत िकछु \nिदनमे ओकर हाल ठीक नै रहतै। तैँ अपन पुÿकó Ćितयोिगता परीüाक हेतु \nतैआर कĈ आ सĦĆित कॉमसũ रखबाक हेतु किहयौ। हमर गĢप सुिन माधवजी तँ \nसहमत भेलाह मुदा पुÿक आकŬüा ओ नै तोड़ए चाहैत छलाह। ऐ बीच पुÿ सेहो \nिदĪलीसँ परीüा दऽ घुिम आएल रहिन, कारण जे आब तँ एडिमशनक बेर भऽ \nगेल छलै। ई कथा ओ माधव झाकó सेहो कहलक, संगिह इहो जे कािŎ हम \nमुजģफरपुर जाएब, जतए ओकरा कॉनिसलॴगमे बजौने छै। Ćातः ओ मुजģफरपुर \nगेल आ एĦहर िचिĠतत माधवजीकó हम कहने रिहयिन जे जखन छाÿ İवयं एतेक  िवदेह मैिथली लघुकथा || 91 \nउĜसुक अिछ तँ ओइ उĜसुकताकó रोकब उिचत नै। \nिकछु िदनक अĥयĠतर पुनः ओ झंझारपुर बजारमे भेटलाह। हमर िजýासापर \nओ िचिĠतत िचþó चाहक दोकान िदस घीचैत कहलिĠह- गĢप कने माहूर भऽ गेल \nअिछ आ ई गĢप ठाढ़े-ठाढ़ नै किह सकैत छी। दूगोट चाहक आƇह करैत हम \nपुछिलयिन जे िक बात छै, अपने की कहैत छलॱ? ओ अĜयĠत गĦभीर भऽ कहए \nलगलाह- की कहू! िकछु नै फुरा रहल अिछ, एक िदस सĠतानक मोह आ दोसर \nिदस हमर आिथũक िİथित। पता नै जे कोना दुनूक बीच सामंजİय हएत। \nगĢपकó फिरछबैत कहलिन जे- कािŎ मुजģफरपुरसँ अएलापर ओ खुशीपूवũक \nकहलक जे कागज-पþरक कायũ भए गेल, हमर नामŬकन उड़ीसाक एकटा \nइंजिनयिरंग कॉलेजमे होएबाक अिछ। हम सभ üण भिरक लेल सुĠदर सपना \nदेखनिह छलॱ िक ओकर अिƇम पंिĎत झकझोिड़कó रािख देलक। ओकर कहब \nछलै जे ऐ लेल कमसँ कम पūच लाख टाका चाही। पūच लाख टाकाक गĢप \nसुिनतिह लागल जेना हमर शरीरसँ सभटा खून सोिख लेल गेल हुअए, मोनमे \nतĜकालिह आएल जे ने राधाकó नओ मन घी होएतिन आ ने राधा नचतीह। \nआँिखक आगū अĠहार भए गेल छल, आगū कोनो इजोत देखबामे नै आिब रहल \nछल। िकंकþũĭयिवमूढ़क िİथित छल। मुदा बेटाक ई शĤद सुिन जे आब बŵक \nसभ पढ़बाक हेतु कजũ दै छै, िकछु आशा जागल। हम ĭयƇ भए पूिछ बैसिलऐ \nजे ऐ हेतु हमरा सभकó की करए पड़त? ओ सहज ĉपó कहलक जे ऐ हेतु \nजमीनक कागज बŵकमे जमानित ĉपमे जमा करए पड़त। ई गĢप सुिन बाबूजी \nबजलाह, कोना हएत, कारण जखन हमरा तीनू भायमे बँटवारा नै भेल अिछ \nतखन जमीनक कागज बŵकमे कोना जमा कएल जाए सकैछ। हमर मुँहसँ \nअनायास िनकिल गेल जे ई तँ असĦभव अिछ। आ िववेक ई गĢप सुनतिह \nभनभनाइत ओतएसँ उिठ चल गेल आ अपन माएसँ किह बैसल- ‘लगैत अिछ हमर \nकैिरयर िहनके सभ जेकū अही खोनहीमे सिड़ जाएत’ आ ई कहैत घरमे जा कऽ \nसूित रहल। हमर िİथित िवकट छल, ने ओइ पार ने ऐ पार, बीच समुƖमे डुबैत \nएकटा िनरीह Ćाणी, जकर जीवनक कोनो आस नै। एतबा कहैत ओ िकछु \nकालक हेतु Ĉकलाह, हम हुनका िविभž तरहó आशािĠवत करैत अपन-अपन बाट \nधएल। \nमाधवजीकó िकछु अित आवĮयक कायũवश गाम जाए पड़लिन, जतए भóट भए \nगेलिखन एकटा िमÿ। िमÿक मिमयौतकó सेहो इंजीिनयिरंग पढ़बाक लेल चुनाओ \nभेल छलिन आ ओहो हुनके सन समİयामे पिड़ समाधान ताकल आ नामŬकन  92 || िवदेह मैिथली लघुकथा \nकराओल। हुनकिह Ņारा ताकल समाधानक बाटे माधवजी सेहो पार उतरलाह आ \nबेटाक नामŬकन कतेओ ढ़क-पóचक बाद  भोपाल मे भऽ गेलै। पछाित अपन पेट \nकािट बेटाकó पढ़बैत रहलाह। कतेको िदनक बाद एकबेर फेर हुनकासँ \nझंझारपुरिहमे भóट भेल, ओ खूब Ćसžिचþ बुझएलाह। हमर भोज-भातक आƇहपर \nअĜयĠत आƪािदत होइत तĜकाल तैआर भए गेलाह, मुदा चाह-पान खाइत अपन-\nअपन घर िदस िबदा भए गेलॱ। हुनकासँ हóठ होइतिह नािच उठल अपन छाÿ-\nजीवन। सोचए लगलहुँ जे यिद हमरो सभक समय एतेक सहज रिहतै तँ आइ \nएम.ए. क कó सूप महक भņा बनल नै रिहतॱ। मुदा ओएह गĢप, आब सोिचए \nकऽ की! परĖच, भूत तँ पाछū छोड़िनहार नै, तó पुन: İमरण भए आएल अपन \nरोटी जोगाड़, आइ ऐ ठाम तँ कािŎ ओइ ठाम, कोनहुना जीवनक गाड़ी घीिच \nरहल छलॱ। ईएह दौगा–दौगीमे पहुँिच गेल रही कनŭटक। गामक सभ खुशी- \nअहा बेचारा बƂड िदनसँ बौआ रहल छल, ऐ बेर ओकर जोगड़क काज भेटलै। \nमुदा जे भेटल, केहन भेटल ओ तँ हमिहंटा जनैत छलॱ, मुदा िकछु संतोषजनक \nतँ अवĮय छल। एतेक दूर अएलाक पĀात गामसँ सĦपकũ किम गेल आ अपनाकó \nनव पिरवेशमे घुला लेलॱ। आइ कतेको सालसँ कनŭटकमे रचल-बसल छी, मुदा \nगाम तँ गाम होइ छै। \nिकछु िदनक अवकाशपर गाम पहुँचल छलॱ। गाम जाए झंझारपुर बजार नै \nजाएब ई सĦभव नै। संयोग एहन जे झंझारपुर जाइतिह भेिट गेलाह \nमाधवजी।  कुशल üेम पुछैत, कतऽ छी, बहुत िदनक बाद भेटलॱ, आिद Ćķक \nझड़ी लगा देलिन। हम कहिलयिĠह जे एतेक Ćķक उþर ठाढ़े-ठाढ़ नै दऽ \nसकैत छी। तइपर ठहĸा मारैत बािज उठलाह- अहū तँ हमर मुँहक गĢप छीिन \nलेलॱ आ ई कहैत हम दुनू गोटे चाहक दोकानमे पैिस गेलॱ। चाहक चुसकीक \nसङ अपन कथा हुनका सुनबैत गाम सँ एतेक दूर, तइपर सँ िनिĀतता नै, ई \nगĢप–सĢप कहैत िछयैĠह। मुदा ओ आशाक पोटरी खोलैत कहलिन- भगवती सभ \nआशा पूणũ करतीह। गĢप बढ़बैत हम िववेकक इंजीिनयिरंग पढ़ाइक िजýासु भेलॱ, \nसङिह छुņीमे गाम अएबाक िवषयमे पूिछ बैसिलएिन। हमर गĢप सुिन ओ एकबेर \nहमर मुँह िदस तािक आकाश िदस ताकए लगलाह। जेठक मास, तैँ भगवान \nभाİकर अपन रौƖ ĉपमे धरतीबासीकó अपन Ćतापó जरा रहल छलाह, तैओ ओ \nहुनके िदस तािक उठलाह। एकटा पैघ िनसūस लैत कहलिन- ‘हँ गाम आएल \nअिछ, लगभग आठ दस िदन भेल हेतै।’ एकटा पैघ Ăास छोड़ैत किह उठैत \nछिथ-  “मोनमे बहुत िदनसँ  एकटा गĢप घुिरया रहल छल आ मोन होइत छल जे  िवदेह मैिथली लघुकथा || 93 \nककरो किहऐ, मुदा केओ ओहन िवĂİत भेिटए नै रहल छल, आइ संयोगसँ अहū \nभóट भऽ गेलॱ, होइत अिछ जे ई गĢप अहūकó किह मोनकó हĪलुक करी।” हमर \nĆितिƅयाक Ćतीüा िबनु कएनिह ओ शुĈ भए गेलाह– “जीवनक ऐ याÿाक धारमे \nकतेक ठोकर लागत से नै किह। मोने मोन Ćसž छलॱ जे हम अपन लŞय \nपािब गेलॱ, जीवनमे नव िकिरणक आशा देखए लगलॱ, मुदा एकाएक सĦपूणũ \nभिवįय मेघाĒछािदत भए गेल।’’ ई कहैत दहो-बहो नोरमे डूिब गेलाह। बादमे \nबहुतो बुझौलापर ýात भेल जे एक िदन सभ गोटा सङिह भोजन कए रहल \nछलाह। माधवजीक बाबूजी िववेकसँ पुछलिखĠह जे ओतए कोना िक हौ। ऐपर \nओ एकटा संिüĢ त उþर देलक, सभटा ठीके ठाक। आ बाबूजी वाह! वाह! कहए \nलगलाह। गĢप बढ़ैत गेल आ ऐ ƅममे िववेक एकटा एहन गĢप कहलकिन जे \nसभक मोन तीत अकþ कए देलकिन। ओ कहलकिन जे ओतए सभ िकछु तँ \nठीक ठाक छै मुदा हमरा ई कहैत लाज होइत अिछ जे हमर पापा कोनो कायũ \nनै करैत छिथ आ नै तँ कोनो पैघ ĭयापारी छिथ। ओकर कहब छलै जे एतेक \nधिर हम पहुँचलॱ अिछ ओ तँ अपन िवĂाससँ, नै तँ हमरहुँ पापा जेकū पūच \nलाख टाकाक लेल पढ़बा आ नौकरी करबासँ पिहने अपन सĠतानकó कजũदार \nबनबए पिड़तए। आगū ओ दादाजीसँ किह बैसल- अहū तँ बहुत पैघ पंिडत छी \nतखन ई कखनो अहसास नै भेल जे अहūसँ कम पढ़ल-िलखल पंिडत जागे झा \nअपन दुनू बेटाकó कतऽसँ कतऽ पहुँचा देलिĠह, हमरा तँ अहūक ऐ बुिŀपर हँसी \nलगैत अिछ जे अहūक बेटा सभ हाथ-पएरक अछैतो लुŎ-नŬगर बिन बैसल रिह \nगेलाह, जइसँ सĦपूणũ पिरवार कािह कािट रहल अिछ। माधवजी ओ हुनक \nबाबूजीकó िकछु फुिरऐ नै रहल छलिन, मुदा िववेक लेल धिन सन, ओ  बुदबुदाइत \nरहल- कोन घरमे जĠम भऽ गेल, से नै जािन। \nमाधवजीकó शाĠत करबामे ठीके बहुतो समय लागल, यńिप छगुĠतामे अपनो \nपड़ल छलॱ। पान हुनक हाथमे दैत माÿ एतबिह किह सकिलएिन- माधवजी, ई \nनवका बसात िछऐ,  आ ऐ बसातमे अपने जे संवेद","size_mb":3.82,"has_text":true},"Sadeha 07.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 07.pdf","name":"Sadeha 07.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली पń \n(िवदेह-सदेह ७, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ पńक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक-नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक-अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \n \nāुित  Ćकाशन \n 2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित  एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-65-5 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. ३५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित  Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Padya : Anthology of Maithili Verse.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर पń सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ 1 \nअंजनी कुमार वमŭ “दाऊजी”  आĜमबल/ ओजक भोज/ समİया/  16 \nवासंती गीत/ दुइ गोट भूख/  \nसुखाएल अतीत/ बेरोजगारक आĜमा/  \nĆजा आ तंÿ/ कोसी \nिमिथलेश कुमार झा खĤबरदार/ गजल 22 \nबलराम साह आिक  नीन टूिट  गेल 24 \nगजेĠƖ ठाकुर कुěडिलया १-४/ [टनका-वाका/ हाइकू/  26 \nशेनयूũ/ हैबून/]-२/ Ĉबाइ/ कता १-२/  \nगजल १-२/ किटहारी \nरिव भूषण पाठक  हाइकू/ िक भेलए एकरा?/ ऐ  बेर छिठमे/  36 \nमरणोपरŬत/ बफũ भोर/ देश आ गेयर/  \nपॉंच केबी/ दोस मिहम/ मनोज भाय  \nक िचŇी/ िबयाह आ मॲछ/ Ģ लेटो आ  \nहमर किनयū/ िटĢ स Ąाम खņरकका/  \nबफũ पािन भाफ / बस तीने िदन/ उĜ थर \nलोक/ चमारक ऋण/ दीवाली क पिहले/ \nधनतेरस राित/ हम पुरिहितया/  \nचालीसक बात/   \nराजेश मोहन झा “गुंजन”  िम झाइत दीप/मूड़नक भोज/ थेथर  71 \nनेता/ केहेन खेल/ गरम जमाना/ चाहक  \nमिहमा/ आजुक लोक/ पलायन/ उनटा-पुनट/ \nअंतरकलह आ िवचार/ बैसल-बैसल सोची \nमनमे/  पादुका िव योग/ सुगर Ąी   \n \nनवीन कुमार \"आशा\"  सुनू सुनाउ अपन खबिर/रोटी/  84 \nहमरा भेटल \nशंभु नाथ झा ‘वĜस’  उƇवादी बिन जाइ 88 \nअिजत िमā नव वषũ 89 \nडॉ. शेफािलका वमŭ नव वषũ/ इजोिरयाक भाषा/ उपेिüत/  91 \nदेश/ िवधाता/ बĒचा आ बेवİ था /  \nİमृित-शेष/  \nसतीश चĠƖ झा  चुनाव१-२/ भाषा आ राजनीित/ सĜयक  98 \nजीत/ भूखल पेट/ पūच साल/ सॱसे  \nिबहार एखनो बेहाल/ नेžा तेतरी \nसुबोध कुमार ठाकुर  िवडĦबना/ Ćतीüा 109 \nिकशन कारीगर  दौगल चिल जाएब गाम/ एकटा तँ  112 \nओ छलीह \nराम िव लास साहु  कोइली कूहकै आमक डािर / Ćीतक गीत 116 \nपंकज कुमार झा भाई रे अना नै परो 118 \nपंकज कुमार झा  उŅोधन/ रीढ़ िवहीन पुĈष/ सहजता/  120 \nआउ सुनु कने बात हमर \nमुžाजी  हाइकू/ शेनयूũ/ बोिनहार/ मािटक ललकार 127 \nĔयोित सुनीत चौधरी हाइकू-टनका/ ƙŌाİÿ/ मोनक गित/  130 \nĆवासी पüी/ आसमानी अकास/ ƚƠाचार/ \nजीतक पिरभाषा/ ĆजातĠÿक खेल/ दूिबक \nभाग/ İवतंÿता िदवस/ पोखिरक कमल/ \nिविचÿ āŀा/ िमिथलŬचलक ĉपाĠतरण/ \nबचपन/ िमिथला िचÿकला \nअžावरन देवेĠदर  तेलुगु पń- अंितम शĤद 141   \n \nिगरीश चĠƖ लाल  नील अकास/ शुभ Ćभात/ मन मे  147 \nभेल अिछ भोर/ एक रंग अनेक रंग \nगंगेश गुंजन  ( आजाद गजल- १/२)/ İवतंÿता िदवस  151 \n२०१०  \nमनीष झा \"बौआभाइ\"  भेल एहेन अवतार छल 156 \nलालबाबु कणũ जĠमभूिम 158 \nचĠ Ɩशेखर कामित आइ काŎुक छॱड़ा सभ/ दुनू परानी  159 \nफूिक-फूिक पी/ गीत \nमनोज झा मुिĎत हाइकू/ देखाबटी छोिड़  दे 162 \nराजेĠƖ चौधरी  āीकृįण भजन/ मū ताराक भजन 164 \nरमाकाĠत राय “रमा”  वĠदना 166 \nĆकाश Ćेमी  गीत 168 \nसुमन झा \"सृजन\"  कैĎ टस जकū िद ल/ बिल 169 \nिश वकुमार ि◌ मā  भलमानुस समाज 171 \nडॉ. बचेĂर झा  भóट/ भावाĽिल  172 \nĮयामल सुमन  सĜ य 174 \nजय Ćकाश मंडल  उपराग/ भूल कतए भेल 175 \nसĜयेĠƖ कुमार झा  दस गोट üिणका 177 \nकिपलेĂर साहु  कोसी 181 \nराधा काĠत मंडल ‘रमण’  İवागत गीत 183 \nधीरेĠƖ Ćेमिषũ  िकछु रंग फगुआक/ फगुआ गीत/  184 \nगजल १-२ \nसरोज ‘िखलाडी’  गीत 189   \n \nनĠ द िव लास राय  गीत १-२/ जनसंďया 190 \nिवनीत ठाकुर  शािĠत दूत परवा 195 \nइĠƖकाĠत झा गीत १-२ 196 \nमनोज कुमार मंडल  िजनगी/ फैशनक धमाल/ चाह/ िम िथ ला/  198 \nिज नगीक बाट/ अखन िब हार/ िव Ăास/  \nबेटी/ नारी चिर ÿ \nडॉ राजीव कुमार वमŭ आ  हमर गाम 209 \nडॉ जया वमŭ \nरामभरोस कापिड ƚमर – गजल/ गीत 211 \nकािमनी कामायनी  वसंत/ बाजारमे İÿी/ बंजारा मोन 213 \nबेचन ठाकुर  गीत 217 \nरमण कुमार िसंह  िदĪलीमे...  218 \nिवńानĠद झा (िवदू)  हमर िमिथला/ दहेज 219 \nइĠƖभूषण कुमार सफलता हमर रानी/ हमर नगरक  223 \nदाİतान/ एना िकएक होइत अिछ?/  \nहम की कĉ?/ दहेज/ सहास/  \nिववेकानंद झा  नोरमे अिछ बेस संभावना/ हे िसंगरहार/  230 \nखĜम करऽ चाहैत छी िजनगी/ िĆये !/  \nहम/ िकए िĆये?/ ना होइत रहतै/ बहुत  \nिदनक बाद/ किवता किवते होइत छैक/  \nएक िदन अनचोकिहं िलखऽ लागलहु◌ँ  \nकिवता/ ढहल ढनमनाएल गाम/ अहा◌ँक \nमौलाइल अिİतĜव/ अĈिणमा आ इजोिरया/ \nकिहयो गलती सँ/ मऽन मे सिदखन रहैत  \nछी अहा◌ँ/ राित İवĨ मे िĆय !/ अहū नै    \n \nजाएब नारायणपņी गाम/ देबै ने िचनगी?/  \nओ Ćेमिह छल...!/ हम जी रहल छी/  \nतोरा मे हम/ जतऽ रहैत छैक लौलसा  \nओकर/ एकŬत मे अहū/ रहैत छी अहॴ  \nमाÿ ĉप बदिल कऽ/ ऐ संजोग सँ हम  \nकरैत छी Ćेम/ हाइकू- शेनयूũ \nरोशन झा िकछु हाइकू/ गजल 274 \nĆबीन चौधरी Ćतीक िकछु हाइकू- üिणका/ गजल 275 \nसुभाष चĠƖ üिणका 276 \nरवीĠƖ कुमार दास üिणका 276 \nकुसुम ठाकुर हाइकू/ शेनयूũ 277 \nरमा काĠत झा ‘सौराठ’  घर ने पथार अिछ टुटल मरैया/  278 \nचल चल रे हवा, पूब िदसा/  \nिखल रे बदन \nमृदुला Ćधान एकटा आपबीती/ ओइ िदन /  280 \nिमिथलाक माटीमे/ कतए गेल   \nगणतंÿ –िदवस/ यमुनाजी/ अंित म/  \nĆवीण कĮयप आĒछादन 292 \nअरिवĠद ठाकुर आजाद गजल-१-२ 294 \nधी रेĠ Ɩ कुमार हमर गाम 296 \nअिखलेश कुमार मěडल Əेनक चोरबा 298 \nकालीनाथ ठाकुर अिभशाप बापक पाप-कुěडिलया १-७/ 300 \nएक āŀाĽिल—कोिकलकó \nसĜयानंद पाठक आह! जाड़ चिल गेल! 304   \n \nदयाकाĠत मैिथ ल 307 \nरमेश गń किवता- डॉ. काĖचीनाथ झा  309 \n‘िकरण’ क नामक अŅैत मीमŬसा \nिशवशंकर िसंह ठाकुर Ĉबाइ/ गजल/ लगै छी अहū सोना  312 \nजकū/ āŀाĠजिल \nइरा मिĪलक भोर भेलै/ आँिख सुतल नै राितभिर/  317 \nिकछु हाइकू/ शेनयूũ/ टनका/ जीवन \nिवनीता झा हम छी बुिŀक थोड़ 324 \nअüय कुमार चौधरी वािणक लैस  326 \nजगदीश चĠƖ ठाकुर “अिनल” गजल १-१२ 327 \nिवकास झा रंजन नजिर/ गजल 335 \nअिनल मिĪलक गीत/ आजाद गजल १-३/ हम किह  337 \nदैत छी/ İवीकारोिĎत \nआनंद झा \"मैिथल\" पंचैती/ हमरा भेटल एक टा िचŇी  342 \nĆभात राय भņ जĠम लेलॱ हम जतए सीता माएक  347 \nअिछ गाम/ याÿा \nअिमत मोहन झा  कोना जीवन िबततै/ आएल  राखीक  349 \nĜयोहार  \nगुलसािरका संतोख अिछ/ जािह बएस हमर बिहना  353 \nफूल लोढ़ै छलीह/ अहūक जीवनक \nभावना नवीन  आजाद गजल- १-४ 356 \nिमिहर झा Ĉबाइ १-१२/ बĠद/ कसीदा १-२/  358 \nटनका-हाइकू-शेनयूũ / बदरा घुिम घुिम  \nआउ/ गजल/ चƅĭयूह   \n \nडॉ॰ शिशधर कुमर  की  इएह कहाबैछ   सुžरता ?? 368 \nअमरेĠ Ɩ कुमार िम ā  नेता 369 \nसुबोध झा बतिहया/ शाइरी १-५/ मनबितया/  371 \nसंİकृित ओ संİकार/ िजनगी/  \nवाह रे कपार \nमो. गुल हसन  सभटा िक सानमे हमहॴ बकलेल... 377 \nĆीित  िĆ या झा  बेटी 379 \nपवन कुमार साह  Ćेम/ गीत-१-२ 381 \nİतुित नारायण  मन पड़ैत अिछ 384 \nİवाती शाकĦभरी  िपताजी  385 \nअरिवĠद रंजन दास üिणका 386 \nिब.िप.उदासी एलै िजबनक आहार 387 \nĆमोद रंगीले देिखयौ अपन देशमे 389 \nरिव िमā “भारŅाज” अिĠतम üणमे/ मरहम/ मतदान/ कलेश/  390 \nआजाद गजल१-५/ नवकी बहुिरया  \nमधुपनाथ झा धरती हमरासँ िखिसआएल अिछ/  397 \nआएल वसंत उĪलास लए \nबृषेश चĠƖ लाल टनका/ हाइकू-शेनयूũ/ जीवन सपना 399 \nआशुतोष िमā  गीत १-३/ आजाद गजल १-२ 402 \nइिĢसता सारंगी  ओिड़या किवता- िहलकोर 405 \nमनोज कुमार झा  शासक लोकिनसँ (बािढ़क सĠदभũमे)  407 \nशािĠतलŞमी चौधरी हाइकू/ गń किवता/ ितलकोर,  409 \nबथुआक तीमन, गजल १-६   \n \nिश व कुमार झा ‘िट Ī लू’ हाइकू/ üणĆभा 417 \nनवीन ठाकुर  अंत- एक अनुभूित/ अनुभव 420 \nडॉ अĈण कुमार िसंह    सोधनपाल/ िĆयवर सĦपादकजी  422 \nकुĠदन कुमार आँिख झूठ नै बजैत अिछ 424 \nझा हेमĠत बापी माधुरी- एक नारी/ दोषी/ िधया/की कहू/  426 \nदानव/ जेकर नै कएल जाएत बखान \nराहुल राही  हमर िĆयतम! 434 \nजवाहर लाल कĮयप खाइ/ समयक धार/ छी धĠय हम, हĦमर 436 \nिमिथला/ अžा जी भऽ गेलिथ चुप/  \nकािट िलअ कोना दुनू पūिख/ हम  \nपुछिलयिĠह के छी बाबू? \nअĒ छेलाल शाİ ÿी  की देख रहल छी?/ दू हजार दस  442 \nāावणक दृĮ य \nसĜयनारायण झा पÿ/ गंगाकातमे/ धारक कछेर मे बैसल  444 \nटुकुर टुकुर तकइत छी \nिशवशंकर āीिनवास  गीत १-२ 448 \nिवनीत उĜपल  राजनीित/ भाषा/ शंका/ İमृितलोप/ Ćķ/  450 \nबेटी/ गजल १-२ \nिनĸी िĆयदिशũनी मĠतĭय/ समाजक Ćķ/ अहū अहॴ सन/  460 \nददũ आँिखमे नै मनमे  \nनारायण झा सरकार/ जाड़ 463 \nगणेश कुमार झा \"बावरा\" बड़का काका/ संघषũ/ अहū िबनु 465 \nपिरचय दास  भोजपुरी किवता- बेसीकाल शĤद जखन 468 \nİवाती लाल गजल १-२ 472   \n \nमुकुĠद मयंक गजल १-३ 474  \nआशीष अनिचĠहार  बĠद १-२/ कता १-४/ नात/ सोझ बाट 476 \nपर चलैत-चलैत/ सेनूरदानक गीत \nपवन झा “अिĐनवाण”  चिलयौ अĢपन गाम, जगत-जननी सीताक 487 \nधाम \nĆवीण नारायण चौधरी  सभ सँ सİता किवता!/ नीक लगै तोहर  488 \nमुİकान \nसंजीव कुमार ‘शमा’  ƅŬित  दीप 490 \nसुधीर कुमार ‘सुमन’  समए 491 \nउपेĠ Ɩ नारायण ‘अनुपम’  दुख हĦ मर/ घी कनी/ परदेिस या िĆ यतम 492 \nडॉ. िश व कुमार Ćसाद  िनमũलीक िनमũलतामे/ तŵ िक छु ने िक छु  496 \nिल खैत जाउ \nĆो. राजकुमार नीलकंठ  ćƠा 498 \nराजदेव मěडल  देश-गीत/ जुलूसक पछुआ/ कनेक सुनू/  500 \nअसल मरद/ पोसा परबा/ हेलवार/  \nकलीक Ćķ/ कुहेस/ जय हे िक सान \nजगदीश Ćसाद मěडल जरनिब छनी/ िद न-राित क खेल/ िक छु ने  507 \nबूझै छी/ चल रे जीवन/ बौड़ाएल बटोही/ \nसūझ/ घोड़ मन/ मन-मिण / रहसा चौर/  \nगीत १-६ \nमुžी कामत  समाजक िव डĦ बना/ बेटी/ िजंदगीक  526 \nमरीिचका/  ताकैत िजनगी कूड़ा ढ़ेरमे/ \nसंकĪप/ ठमकल शĤद/ दहेजक िबहािड़/  \nहराएल हमर ĉप/ िवदाइ \nसुनील कुमार झा टनका-हाइकू/ गजल १-२ 534   \n \nजगदानĠद झा “मनु”  हजल/ Ĉबाइ १-२/ गजल१-४/ एक  540 \nिदन हमहूँ मरब  \nकुĠदन कुमार कणũ आजाद गजल १-३ 545 \nअिमत िमā हजल/ गजल १-५ 547 \nचĠदन कुमार झा Ĉबाइ/ हजल/ गजल १-३ 551 \nĈबी झा गजल 554 \nअनुिĆया योग िकछु üिणका 555 \nसƖे आलम गौहर गजल/ अना हजारेसँ अनसन तोड़बाक  558 \nअनुरोध/ मैिथल सभकó ईद मुबारक \nिबनोद िमā Ćेम पुįप 561 \nरामदेव Ćसाद मěडल झाĉदार  झाĈ 563 \nओम Ćकाश झा Ĉबाइ १-२/ गजल १-४ 564 \nिÿपुरारी कुमार शमŭ आजाद गजल १-२ 567 \nराजीव रंजन िमā भिĎत गजल १-३ 569 \nदीप नारायण िवńाथŰ आजाद गजल 572 \nउमेश मěडल  भोगी/ āोता 573 \nउमेश पासवान  गवहा संƅाित 576 \nसंजय कुमार मंडल मीता हमरा मोन पड़ैए/ परदेिसया/  578 \nशीतलहिर \nĉपेश कुमार झा ‘Ĝयॲथ'  खाएब की/ हम छी आजुक नेता 584 \nकामोद झा िक यो नै 587 \nकिप लेĂर राउत मातृभाषा 588   \n \nजीबू कुमार झा Ćाथũना गीत/ पिहल भŲट 590  \nअनािमका राज नवका बाट 592 \nĆो. चĦपा शमŭ डोगरी किवता- İनेह-भरल सनेस 593 \nमोहन Ćसाद आउ करी नव िमिथलाक िनमŭण 600 \nनगीना कुमारी झा  साहसक डोरी/ मोन पड़ैए/ दहेज Ćथा 602 \nलालबाबू मěडल जुलुश 605  \nसंदीप कुमार साफी भकजोगनी/ वसĠत पंचमी 606   \n \n  िवदेह मैिथली पƭ || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nपń सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ \nसािहĜयक दू िवधा अिछ गń आ  पń । छĠदोबŀ रचना पń कहबैत \nअिछ-अĠयथा ओ  गń थीक। छĠद माने भेल एहन रचना जे आनĠद Ćदान \nकरए । हिरमोहन झा “ अकिवताक Ćित : किवताक उिĎत” िलखै छिथ आ \nगोपाल जी झा “गोपेश” “हे किव कोिकल आजुक युग मे अहū जे होइतहुँ” मे \nकहै छिथ –- अपनिह िलिखतहुँ अपनिह बुिझतहुँ- आ से किह अपन अपन मत \nİपƠ करै छिथ। मुदा ऐसँ ई नै बुझबाक चाही जे आजुक नव किवता गń \nकोिटक अिछ कारण वेदक सािवÿी ( गायÿी छĠदमे) मंÿ सेहो िशिथल/ उदार \nिनयमक कारण गायÿी छंदमे पिरगिणत होइत अिछ, जेना यिद अüर पूरा नै भेल \nतँ ĆĜयेक पादमे एक आिक दू अüर बढ़ा लेल जाइत अिछ, य आ व केर \nसंयुĎताüरकó ƅमशः इ आ उ लगा कए अलग कएल जाइत अिछ। जेना- \nवरेěयम्=वरेिणयम् आ İवः= सुवः। \nमैिथली पń सािहĜयक समीüाशाİÿ: किवताक लय, िबĦबपर िवचार करए \nपड़त संगिह किवताक खěडकó किवताक मुďय शरीरसँ िमलान करए पड़त। \nआजुक नव किवताक संग हाइकू लेल मैिथली भाषा आ िलिप ĭयवİथा सवŭिधक \nउपयुĎþ अिछ। गजल, Ĉबाइ आिदमे वािणũक आ मािÿक दुनू छĠद ĭयवİथा \nकारगर अिछ आ िबनु बहर (छĠदक) आजाद गजल सेहो िलखल जाइत अिछ। \nकोनो रचना अĆासंिगक नै होइत अिछ आ जौँ ओ अहūकó िहलोिड़ िदअए तँ ओ \nरचना साथũक कोना नै हएत? Ģलेटो- Ģलेटो कहै छिथ जे कोनो कला नीक नै \nभऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक अिछ। Ģलेटोक ई िवचार \nİपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó देखैत देल िवचारक ĉपमे सेहो देखल \nजएबाक चाही। ओ काĭय/ नाटकक ऐ ĉपó िवरोध केलिĠह जे सĦवादकó रिट कऽ \nबाजैसँ लोक एकटा कृिÿम जीवन िदस आकिषũत हएत। अिरİटोटल किवताकó \nमाÿ अनुकृित नै मानै छिथ, ओ ऐ मे दशũन आ सावũभौम सĜय सेहो देखै छिथ। \nĆाचीन Ƈीसमे किवता भगवानक सनेस बूझल जाइत छल। एिरİटोिफनीस नीक \nआ अधला, ऐ दू तरहक किवता देखै छिथ तँ िथयोĄेİटस कठोर, उĜकृƠ आ \nभĭय ऐ तीन तरहó किवताकó देखै छिथ। किवता आ संगीत अिभž अिछ। मुदा \nयूरोपक िसĦफोनी, जइमे ढेर रास वादन एके संगे िविभž लयमे होइत अिछ,  2 || िवदेह मैिथली पƭ \nिसŀŬतमे अĠतर अनलक। िफिलप िसडनीसँ अंƇेजी समीüाक ĆारĦभ देिख सकै \nछी- ओ किवताकó सौĠदयũ, अथũ आ मानवीय िहतमे देखलिĠह। नव समीüा- \nइिलएट किवतामे भावनाक Ćधानताक िवरोध कएल आ एकरा गएर वैयिĎतक \nबनेबाक आƇह केलिन। रोमŬशवाद किवताक ĭयिĎतगत अनुभव होएबाक बात \nकहैए। बाथųज संरचनावाद-उþर-संरचनावादक सĠदभũमे लेखकक उĿेĮयसँ \nपाठकक मुिĎतक लेल लेखकक मृĜयुकó आवĮयक मानै छिथ- लेखकक मृĜयु माने \nलेखक रचनासँ अलग अिछ आ पाठक अपना लेल अथũ तकैत अिछ। जादुइ \nवाİतिवकतावाद जइमे वाİतिवक िİथितमे जादुइ वİतुजात घोिसआओल जाइत \nअिछ, रचनाकार ऐ तरहक Ćयोग कऽ वाİतिवकताकó नीक जकū बुझबाक Ćयास \nकरै छिथ। उþर आधुिनक पाĀाĜय बुजुũआ दृĮय-āĭय मीिडयाक Ćयोग कऽ \nअसमता, अĠयाय आ वंिचतक अवधारणाकó माÿ शĤद कहै छिथ जे समता, ĆािĢत \nआ Ġयायक लगक शĤद अिछ। गरीबी जे पाĀाĜयमे समİया नै अिछ से आइ \nभारतमे पैघ समİया अिछ। उþर आधुिनकता नारीवादक आ माĎसũवादक िवरोधमे \nअिछ आ एकर नारीवाद आ माĎसũवाद  िवरोध केलक अिछ। जेना ऐितहािसक \nिवĮलेषणक पüमे माĎसũवाद अिछ आ संरचनावाद-उþर-संरचनावाद आ उþर \nआधुिनकतावादक पिरĆेŞयमे ओइसँ ओ अपन िसŀŬत फेरसँ सशĎत केलक \nअिछ। माĎसũवाद लौिकक पüपर जोर दैत अिछ मुदा तó ई उपयोिगतावाद आ \nचावũक दशũनक लग नै अिछ, कारण उपयोिगतावाद आ चावũकवाद माÿ शारीिरक \nआवĮयकताकó ğयानमे रखैत अिछ। नारीवादी दृिƠकोण सेहो उþर \nआधुिनकतावादक यथािİथवादक िवरोध केलक अिछ कारण यावत से खतम नै \nहएत ताधिर नारीक िİथितमे सुधार नै आएत। आधुिनकतावादी-िİथितवाद, नव \nसमीüा, संरचनावाद आ उþर संरचनावादक बाद िवखěडनवाद आ उþर \nआधुिनकतावाद आएल, जकरा िवलिĦबत पूँजीवाद कहल गेल (Ąेडिरक जेनसन)। \nआधुिनक िİथितवाद (सािहĜयक अविİथितपर कोनो Ćķ िचĠह नै) पर संरचनावाद \nĆहार केलक आ तकरा बाद लेखक İवयं िलखल टेकİटक िवĮलेषण करबाक \nअिधकार गमेलक। संरचनावाद दिमत करैबला पाĀाĜय ĭयवİथा आ समाजपर \nचोट करैए आ ऐ सँ माĎसũवादकó बल भेटलै ( अलथूजर)।उþर संरचनावाद \nकहलक जे सािहĜय ओइसँ आगūक वİतु अिछ जे संरचनावाद बुझै अिछ। \nउþर-संरचनावादक एकटा Ćकार अिछ उþर आधुिनकता।  उþर संरचनावाद \nकहलक जे सािहĜयमे संरचना संİकृित आ िसŀाĠत मğय कायũ करैत अिछ, \nजþऽ िकछु भाव आ सोच वंिचत अिछ जे िनरĠतरताक िवरोध करैए।  िवदेह मैिथली पƭ || 3 \nिवखěडनवाद आ उþर आधुिनकता उþर संरचनावादक बाद आएल। उþर \nउपिनवेशवाद उपिनवेशक नव ĉपकó नै मानैए आ अĭयवİथाक िसŀŬत सन \nअसफल उĿेĮयकó उिचत पिरणाम नै भेटबाक कारण मानैए। \nकाĭयक भारतीय िवचार: मोüक लेल कलाक अवधारणा, जेना नटराजक \nमुƖा देखू। सृजन आ नाश दुनूक लय देखा पड़त। İथायी भावक गाढ़ भऽ \nसीिझ कऽ रस बनब- आ ऐ सन कतेक रसक सीता आ राम अनुभव केलिĠह \n(देखू वाĪमीिक रामायण)। कृįण भारतीय कमũवादक िशüक छिथ तँ संगमे रिसक \nसेहो। कलाक İवाद लेल रस िसŀŬतक आवĮयकता भेल आ भरत नाƀयशाİÿ \nिलखलिĠह। अिभनवगुĢत आनĠदवधũनक ğवĠयालोकपर भाįय िलखलिĠह। भामह \n६अम शताĤदी, दěडी सातम शताĤदी आ ĈƖट ९अम शताĤदी, एकरा आगū \nबढ़ेलिĠह। रस िसŀाĠत: भरत:- नाटकक Ćभावसँ रसक उĜपिþ होइत अिछ। \nनाटक कथी लेल? नाटक रसक अिभनय लेल आ संगे रसक उĜपिþ लेल \nसेहो। रस कोना बहराइए? रस बहराइए कारण (िवभाव), पिरणाम (अनुभाव) आ \nसंग लागल आन वİतु (ĭयिभचारी)सँ। İथायीभाव गाढ़ भऽ सीिझ कऽ रस बनैए, \nजकर İवाद हम लऽ सकै छी। भņ लोलट:- İथायीभाव कारण-पिरणाम Ņारा \nगाढ़ भऽ रस बनैत अिछ। अिभनेता-अिभनेÿी अनुसĠधान Ņारा आ कĪपना Ņारा \nरसक अनुभव करैत छिथ। लोलट किवकó आ संगमे āोता-दशũककó महĜव नै दै \nछिथ। शौनक:- शौनक रसानुभूित लेल दशũकक Ćदशũनमे पैिस कऽ रस लेब \nआवĮयक बुझै छिथ, घोड़ाक िचÿकó घोड़ा सन बूिझ रस लेबा सन। भņनायक \nकहै छिथ जे रसक Ćभाव दशũकपर होइत अिछ। किवक भाषाकó ओ िभž मानैत \nछिथ। रससँ āोता-दशũकक आĜमा, परमाĜमासँ मेल करैए। रसक आनĠद अिछ \nİवĉपानĠद। आ ऐसँ होइत अिछ आĜम-साüाĜकार। रस िसŀाĠत āोता-दशũक-\nपाठक पर आधािरत अिछ। ई āोता-दशũक-पाठकपर जोर दैत अिछ। ğविन \nिसŀाĠत: आनĠदवधũन ğवĠयालोक- सािहĜयक उĿेĮय अथũकó परोü ĉपó बुझाएब वा \nअथũ उĜपž करब अिछ। ई िसŀाĠत दैत अिछ परोü अथũक संरचना आ कायũ, \nरस माने सौĠदयũक अनुभव आ अलंकारक िसŀाĠत। आनĠदवधũन काĭयक आĜमा \nğविनकó मानैत छिथ। ğविन Ņारा अथũ तँ परोü ĉपó अबैत अिछ मुदा ओ अबैत \nअिछ सुसंगिठत ĉपमे। आ ऐसँ अथũ आ Ćतीक, ई दूटा िसŀाĠत बहार होइत \nअिछ। ऐसँ रसक Ćभाव उĜपž होइत अिछ, ऐसँ रस उĜपž होइत अिछ। Ġयाय \nआ मीमŬसा ऐ िसŀाĠतक िवरोध केलक, ई दुनू दशũन कहैत अिछ जे ğविनक \nअिİतĜव कतौ नै अिछ, ई पिरणाम अिछ अनुमानक आ से पिहनिहयेसँ लüणक  4 || िवदेह मैिथली पƭ \nअĠतगũत अिछ। आ से सभ शĤद Ņारा विणũत हएब सĦभव नै अिछ। İफोट \nिसŀŬत: भतृũहरीक वाĎयपदीय कहैत अिछ जे शĤद आिक वाĎयक अथũ İफोट \nŅारा संवािहत अिछ। वणũ İफोटसँ वणũ, पद İफोटसँ शĤद आ वाĎय İफोटसँ \nवाĎयक िनमŭण होइत अिछ। कोनो ýान िबनु शĤदक सĦबĠधक सĦभव नै अिछ। \nई भारतीय दशũनक ýान िसŀाĠतक एकटा भाग बिन गेल। अथũक संĆेषण अüर, \nशĤद आ वाĎयक उĜपिþ िबन सĦभव अिछ। İफोट अिछ शĤदƙŌ आ से अिछ \nसृजनक मूल कारण। अüर, शĤद आ वाĎय संग-संग नै रहैए। बाजल शĤदक \nफराक अüर अपनामे शĤदक अथũ नै अिछ, शĤद पूणũ हएबा धिर एकर उĜपिþ \nआ िवनाश होइत रहै छै। İफोटमे अथũक संĆेषण होइत अिछ मुदा तखनो \nİफोटमे ĆािĢत समए वा संचारक कालमे अüर, शĤद वा वाĎयक अिİतĜव नै \nभेल रहै छै। शĤदक पूणũता धिर एक अüर आर नीक जकū ƅमसँ अथũपूणũ \nहोइए आ वाĎय पूणũ हेबा धिर शĤद ƅमसँ अथũपूणũ होइए। सŬďय, Ġयाय,  \nवैशेिषक, मीमŬसा आ वेदाĠत ई सभ दशũन İफोटकó नै मानैत अिछ। ऐ सभ \nदशũनक मानब अिछ जे अüर आ ओकर ğविन अथũकó नीक जकū पूणũ करैत \nअिछ। ĄŬसक जैĎस डेरीडाक िवखěडन आ पसरबाक िसŀाĠत İफोट \nिसŀाĠतक लग अिछ। अलंकार िसŀाĠत: भामह अलंकारकó समासोिĎत कहै \nछिथ जे आनĠदक कारण बनैए। दěडी आ उłट सेहो अलंकारक िसŀाĠतकó \nआगū बढ़बै छिथ। अलंकारक मूल ĉपसँ दू Ćकार अिछ, शĤद आ अथũ \nआधािरत आ आगū सादृĮय-िवरोध, तकũĠयाय, लोकĠयाय, काĭयĠयाय आ गूढ़ाथũ \nĆतीित आधारपर। मĦमट ६१ Ćकारक अलंकारकó ७ भागमे बūटै छिथ, उपमा \nमाने उदाहरण, ĉपक माने कहबी, अĆİतुत माने अĆĜयü Ćशंसा, दीपक माने \nिवभािजत अलंकरण, ĭयितरेक माने असमानता Ćदशũन, िवरोध आ समुĒचय माने \nसंगबे। औिचĜय िसŀाĠत: üेमेĠƖ औिचĜय िवचार चचŭमे औिचĜयकó सािहĜयक \nमुďय तĜव मानलिĠह। आ औिचĜय कतऽ हेबाक चाही? ई हेबाक चाही पद, \nवाĎय, ĆबĠधक अथũ, गुण, अलंकार, रस, कारक, िƅया, िलंग, वचन, िवशेषण, \nउपसगũ, िनपात माने फािजल, काल, देश कुल, वŪत, तĜव, सĜव माने आĠतिरक \nगुण, अिभĆाय, İवभाव, सार-संƇह, Ćितभा, अवİथा, िवचार, नाम आ \nआशीवŭदमे। कंपायमान अिछ ई ƙŌाěड आ ई अिछ कंपन माÿ। किवता \nवाचनक बाद पसरैत अिछ शािĠत, शािĠत सवũÿ आ शािĠत पसरैत अिछ मगजमे।  \nअपन ĭयिĎतगत Ćशंसा आ दोसराक Ćित आüेपक किवतामे Ĥलैकमेलर \nसािहĜयकार Ņारा Ćयोग करबाक गुंजाइश रहैत अिछ। मुदा तĝयपूणũ मूĪयŬकनसँ  िवदेह मैिथली पƭ || 5 \nलेखकक ऐ Ćवृिþकó समीüक िचिĠहत करैत छिथ। जाितवाद-सŬĆदाियकतावाद \nआिबये जाइत छैक, तकरा समीüक िचिĠहत करैत छिथ, हीन भावनासँ Ƈİत \nसािहĜय कĪयाणकारी कोना भऽ सकत? समीüक ई सेहो िचिĠहत करैत छिथ। \nमैिथली सािहĜय, जतए पाठकक संďया शूĠय छलै, एक सािहĜयकार दोसराक \nसमीüा करैत छल आ एतए ĭयिĎतगत अहम् आ Ĥलैकमेिलंगक पूणũ गुंजाइश छलै, \nअखनो सुखाएल मुďयधारा (!) क पńमे ई लüण भेटैत अिछ। अहū दू-चािरटा \nसुखाएल मुďयधारा (!) क किव सĦमेलनमे चिल जाउ, उľोषकक उľोषणा आ \nथोपड़ी,  उľोषकक आ सािहĜयकारक पूवŭƇहकó िचिĠहत कऽ देत, माने \nĤलैकमेिलंग आ Ĥलैक-माकųिटंग Ņारा किवताक पुरİकार लेल िलखल जाएब। मुदा \nबुकर आ नोबल सािहĜय पुरİकार ĆाĢत सािहĜय सेहो कालातीत नै रिह पबैत \nअिछ, बहुत रासकó तँ लोक मोन रखैत अिछ मुदा ढेर रास िवİमृत भऽ जाइत \nछिथ आ पाठक ओकर मूĪयŬकन ऐ तरहó कऽ दैत छिथ। पń लोक कम पढ़ैत \nअिछ। संİकृतसन भाषाक Ćचार-Ćसार लेल कएल जा रहल Ćयास अĠतगũत \nसĦभाषण-िशिवरमे सरल संİकृतक Ćयोग होइत अिछ। कथा-उपĠयासक आधुिनक \nभाषा सभसँ संİकृतमे अनुवाद होइत अिछ मुदा पń ओइ Ćिƅयामे बारल रहैत \nअिछ। कारण पń िकयो नै पढ़ैत अिछ आ जइ भाषा लेल िशिवर लगेबाक \nआवĮयकता भऽ गेल अिछ, तइ भाषामे पńक अनुवाद ऊजŭक अनगũल Ćयोग \nमानल जाइत अिछ। मैिथलीमे िİथित एहन सन भऽ गेल अिछ, जे गाम आइ \nखतम भऽ जाए तँ ऐ भाषाक बाजएबलाक संďया बƂड Ġयून भऽ जाएत। लोक \nसेमीनार आ बैसकीमे माÿ मैिथलीमे बजताह। मैिथली-उĒचारण लेल िशिवर \nलगेबाक आवĮयकता तँ अनुभूत भइए रहल अिछ ( जाितवादी रंगमंचक नाटक \nदेिख िलअ, ई İपƠ भऽ जाएत जे हमरा सभकó सुखाएल मुďयधारा (!)क लेल \nमैिथली उĒचारणक लेल िशिवर लगाबए पड़त)। तँ ऐ िİथितमे मैिथलीमे पń \nिलखबाक की आवĮयकता आ औिचĜय ? समयाभावमे पń िलखै छी, ऐ गपपर \nजोर देलासँ ई िİथित आर भयावह भऽ सोझū अबैत अिछ। एहना िİथितमे \nआस-पड़ोसक घटनाƅम, ĭयिĎतगत महĜवाकŬüा, आüेप आ याÿा-िववरणी यएह \nसुखाएल मुďयधारा (!) क मैिथली पńकक िवषय-वİतु बिन गेल छल। मुदा ऐ \nसभ लेल गńक Ćयोग िकए नै? कथाक नाƀय-ĉपाĠतरण रंगमंच लेल कएल \nजाइत अिछ मुदा गńक पńमे ĉपाĠतरण कोन उĿेĮयसँ? समयाभावमे िलखल जा \nरहल ऐ तरहक पń सभक पाठक छिथ गोलैसी केिनहार समीüक लोकिन आ \nİवयं आमुखक माğयमसँ अपन पńक नीक समीüा केिनहार गńसँ पńमे  6 || िवदेह मैिथली पƭ \nĉपाĠतरकार महापńकार लोकिन ! पń सजũनाक मोल के बूझत ! ĭयिĎतगत \nलौिकक अनुभव ज◌ँ गहॴर धिर नै उतरत तँ से तुकाĠत रहला उपराĠतो उĜकृƠ \nपń नै बिन सकत। पारलौिकक िचĠतन कतबो अमूतũ रहत आ ज◌ँ ओ लौिककसँ \nनै िमलत तँ ओ सेहो अतुकाĠत वा गोलैसी आ वादक सॲगरक अछैतो िसहरा नै \nसकत। मनुĎखक आवĮयकता अिछ भोजन, वİÿ आ आवास, आ तकर बाद \nपारलौिकक िचĠतन। जखन बुŀ ई पुछै छिथ जे ई सभ उĜसवमे भाग लेिनहार \nसभ सेहो मृĜयुक अवĮयंभािवताकó जनै छिथ? आ से ज◌ँ जनै छिथ तखन कोना \nउĜसवमे भाग लऽ रहल छिथ! से आधुिनक मैिथली पńकार जखन अपन भाषा-\nसंİकृितक आ आिथũक आधारक आधार अपना पएरक नीचūसँ िवलुĢत होइत देखै \nछिथ आ तखनो आँिख मूिन कऽ ओइ सĜयकó नै मानैत छिथ, तखन जे देश-\nिवदेशक घटनाƅम आ वाद पńमे घोिसआबए चाहै छिथ, देशज दिलत समाज \nलेल जे ओ उपकिर कऽ िलखऽ चाहै छिथ, उपकार करऽ चाहै छिथ, तँ तइमे \nधार नै आिब पबैत अिछ। तँ पńकó उĜकृƠता चाही। भाषा-संİकृितक आधार \nचाही। ओकरा खाली आयाितत िवषय-वİतु नै चाही, जे ओकरापर उपकार \nकरबाक दृिƠएँ आनल गेल छै। ओकरा आयाितत सĦवेदना सेहो नै चाही जे \nओकर पएरक नीचासँ िवलुĢत भाषा-संİकृित आ आिथũक आधारकó तकबाक \nउपरझपकी उपकृत Ćयास माÿ हुअए। नीक पń कोनो िवषयपर िलखल जा \nसकैत अिछ। बुŀक मानवक भिवįयक िचĠताकó लऽ कए, असĽाित मनकó \nसĦबल देबा लेल, नै तँ लोक Ćवचनमे ढॲगी बाबा ऐठाम जाइते रहताह। \nसमाजक भाषा-संİकृित आ आिथũक आधारक लेल सेहो, नै तँ मैिथली लेल \nिशिवर लगाबैए पड़त। िबĦबक संĆेषणीयता सेहो आवĮयक, नै तँ पńकार लेल \nपिहनेसँ वातावरण बनाबए पड़त आ हुनकर पńक लेल मंचक ओिरआओन करए \nपड़त, हुनकर शĤदावली आ वादक लेल िशिवर लगा कऽ Ćिशüण देल जएबाक \nआवĮयकता अनुभूत कएल जाएत आ से िकछु पńकार लोकिन कइयो रहल \nछिथ!  िमिथलाक भाषाक कोमल आरोह-अवरोह, एतुĸा सवũहारा वगũक \nसवũगुणसंपžता, संगिह एतुĸा रहन-सहन आ सŬİकृितक कņरता; आ राजनीित, \nिदनचयŭ, सामािजक माĠयता, आिथũक िİथित, नैितकता, धमũ आ दशũन सेहो पńमे \nअएबाक चाही। आ से नै भेने पń एकभगाह भऽ जाएत, ओलिड़ जाएत, Ąेम \nलगा कऽ ट◌ंगबा जोगड़ भऽ जाएत। पń रचब िववशता अिछ, सािहिĜयक। \nजिहया िमिथलाक लोककó मैिथली भाषा िसखेबा लेल िशिवर लगाओल जएबाक \nआवĮयकता अनुभूत हएत, तिहया पńक अिİतĜवपर Ćķ सेहो ठाढ़ कएल जा  िवदेह मैिथली पƭ || 7 \nसकत। आ से िदन नै आबए तइ लेल सेहो पńकारकó सतकũ रहए पड़तिĠह, आ \nसे ओ सभ सतकũ छिथ।  \nपńमे जे पैघĜवक ( जे हीन भावनाक एकटा ĉप अिछ) भावना होइ छै, \nतकरा िचिĠहत कएल जाए। मेिडयोिƅटी िचिĠहत कĉ- तिकया कलाम आ चालू \nƙेिकंग Ġयूज- आधुिनकताक नामपर, युगक Ćमेयकó मािट देबाक िवचार ऐमे नै \nभेटत, से ऐ अĠतरŭįƏीय पिरदृĮयक, बुश-सĿामक आलोचनामे धार ओइ कारणसँ \nनै आिब पबैत अिछ। कोनो मिĠदर-मिİजदक जे ओ समथũन-िवरोध करैत छिथ \nवा कोनो नĠदीƇाम-लालगढ़क सेहो, तँ ओइमे सेहो तइ तरहक धार नै अबैत \nअिछ। दाĉ पीिब मँतल मानववादी, धमũिनरपेüतावादी, वामपंथवादी आ \nदिüणपंथवादी, िहनकर िवचार लागत ओंघाएल, युगक सभ शĤदावली भरताह आ \nपń तैयार। अमेिरकाक आलोचनामे धार कोना आओत आ वामपंथक पüमे सेहो- \nजखन अपन आजीिवका दिüणपंथक मदितसँ चिल रहल अिछ! संघषũक अभाव \nसृजनाĜमकताक İतरकó समए बढ़लासँ बढ़ेबाक बदला घटबैत अिछ। युगक \nअनुĉप सभ चलैए, ओकर िवपरीत चलब तखन ने सृजनाĜमकताक संग चाही, \nदोसराकó पलायनवादी कहिनहार ऐ तरहक सुिवधावादी तĜवकó िचिĠहत कĉ, गहॴर \nपैसब िजनका लेल संभव नै। इितहाससँ जुड़ाव ऐितहािसक मनोभावनासँ जोिड़ \nसकत। वतũमान सामािजक ĭयवİथाकó मािट देबामे धारक अभाव- हीनभावनाƇİत \nआ अपराध भावसँ भरल लेखकसँ संभव नै। Ġयाय वैशेिषक आ सŬďय-योगक \nवİतुवाद, बाōक यथाथũ आ मायाक िवरोध, गृहİथ जीवन, लोक िहत, कला आ \nसािहĜयक कृित; आĜमाक भीतरक ýान Ćýापर आधािरत होइत अिछ जे अखěड \nअिछ- गित, İवतंÿता, सजũनाĜमक पिरवतũन। इितहास वा सािहĜयक इितहास हम \nबदिल नै सकैत छी आ एतए उĒच आ मğयवगũक İमृित आधािरत िमिथलाक \nİवणũयुग(!); मुदा तकर महĜव दूरदशũन आ चलिचÿ टामे भऽ सकैत अिछ। \nउदारवाद, औńोिगकरण आ तकर आिथũक िवकासक सफलता-असफलता, \nसामािजक ĉपमे समाजक िपछड़ल वगũक िवरोधकó आरüण आ İवतंÿता पसािर \nदेलक मुदा संगिह एकर तीवŪता कम केलक से चाहे ओ नĎसलवाद हुअए वा \nमाओवाद वा मĎसũवाद-लेिननवाद। बुजुũआ वगũक लेल ई फाएदा रहल। बुजुũआ \nवगũक राजनैितक आ सŬİकृितक संगठन पसरल; आ सवũहारा वगũ धिर ई पहुँचए \nसे Ćयास; आ मिहला लोकिनकó ऐमे सिĦमिलत करबाक Ćयास। पाइ आ सुिवधा \nअपना संग परĦपरागत नैितकताकó तोड़लक। कĦपनी अपन İवतंÿ अिİतĜव \nबनेलक आ पिरवार आ ĭयिĎत ऐ तरहक कĦपनीकó नौकरीपेशा लोकक संग  8 || िवदेह मैिथली पƭ \nचलबए लागल। Ćकृितपर िनयĠÿण आ मानवीय ĭयवहारक अवलोकन, काजक \nलेल अž आ काजक बदला पाइ, रोजगार गारĠटी कायũƅम, जनिवतरण Ćणालीक \nदोकान, रोजगार लेल देश-िवदेश छोट हएब, पिरवारक आधारपर आघात, \nपूँजीवादी िवĂ अथũĭयवİथा, पिरवतũन आपĉपी नै वरन् संघषũ आ Ćयाससँ भेटत। \nİवतंÿ मानवीय संवेदना जे नीक भिवįयक गारंटी नै दैत अिछ तँ ई अधलाहक \nसेहो गारंटी नै दैत अिछ। हमरा लग िवकĪप अिछ आ मैिथली पńक \nपुनजŰवनक जे Ćमाण भेिट रहल अिछ से आƪािदत करैबला अिछ। िवकĪप \nहमरा सभकó तकबाक अिछ जे सनसनी पसारी आिक कायũ करी। \nसमीüाक ĆाĒय आ पाĀाĜय िसŀŬत सभक आलोकमे समीüा: (िसŀाĠत आ \nĆयोग) \nबूच जीक िकछु किवताकó समीüाशाİÿक िसŀाĠत आ Ćयोगक पाठशाला \nलेल हम चुनने छी। आउ आगū बढ़ी आ देखी:- \nजेठी करेह: बूच जीक किवता जेठी करेह, किवतामे किव कहै छिथ जे ई \nभोरमे उिधआइत अिछ, बखŭ हेठ भेलोपर उपलाइत अिछ। खतराक िबĠदु बƂड \nऊपर छै तखन ओ िकए अकुलाइत अिछ? आ आिखरीमे कहै छिथ जे बाĠह \nतोिड़ ई Ćलय मचाओत से बुझाइत अिछ! ई भेल ऐ किवताक सामाĠय पाठ। \nआब एतए एकरा संरचनावादी दृिƠकोणसँ देखी तँ लागत जे करेह सवेरे \nउिधआइत अिछ तँ आशा कĉ जे आन बेरमे ई नै उिधआइत हएत। बरखा हेठ \nभेने उपलाइत अिछ मुदा से नै हेबाक चाही। इĠहोर पािनक चमकब, मोरपर \nभौरी देब आ तकर पिरणाम जे डीहक करेजकó ई अपनामे समा लैत अिछ। \nओकर रेतक बढ़लासँ किवक धैयũ चहकै छिĠह। आब कने संरचनावादसँ हिट \nकऽ एकर ऐितहािसक िवĮलेषणपर आउ। ई नव युगक लेल एकटा नव अथũ \nदेत। खतराक िबĠदु जे किवक समएमे उँचगर लगैत हएत आब बाĠहक बीचमे \nभेल जमा धारक मवादक चलते ओतेक उँच नै रिह गेल। से नव पीढ़ी लेल \nकिवक किवता किवसँ फराक एकटा नव İवĉप लऽ लैत अिछ। आब कने \nसंरचनावादसँ हिट कऽ िवखěडनवाद िदस आउ। िवखěडनवादी कहत जे \nसंरचनावादीक Ɨुव दाशũिनक İवĉप लैत अिछ। बखŭ हेठ भेलै, तैयो उपलायब, \nबाĠह बनबैबला इंजीिनयरक करेहकó बाĠहबाक Ćयासक बुरबकीक ĉप लेब आ \nकिवक करेह Ņारा बाĠह तोिड़ Ćलय मचेबाक भिवįयवाणी İवयं किवक \nƗुवीकरणक İथायी वा üिणक होएबापर ĆķिचĠह लगेबाक Ćमाण अिछ। आब फेर  िवदेह मैिथली पƭ || 9 \nकने किवताक ऐितहािसकतापर जाउ। जादू-वाİतिवकतावादी सािहĜयमे भूतकालमे \nगेलापर हम देखै छी जे ६०क दशकमे बाĠह बनेबाक भूत सवार रहै, बाĠह, ऊँच \nआ चाकर, जे धारकó रोिक देत आ मनुĎख लेल की-की फाएदा ने करत! ओइ \nिİथितमे जादू-वाİतिवकताबला सािहĜयक पाÿ लग ई किवता जाएत तँ ओ ऐ \nकिवताक तेसरे अथũ लगाओत। किवक अिİतĜव ओतए खतम भऽ जाएत आ \nशĤदशाİÿ अपन खेल शुĉ करत। जादू-वाİतिवकताबला सािहĜयक ओ पाÿ जे \nभिवįयमे जीयत तकरा लेल सेहो ई एकटा अलगे अथũ लेत, ओ धारक खतराक \nिनशानक ऊँच होमएबला गप बुझबे नै करत आ किवक किवताक भावक तािकमे \nरहत। आब फेर िवखěडनवाद िदस आउ आ आगū िवखěडन कĉ। ई तकरा \nबाद अपने जालमे फँिस जाएत, बहुत रास बात नै रहत मुदा बहुत रास बात \nरहत। बरखा रहत, धार सेहो पिरवितũत ĉपमे रहबे करत, रौदमे ओकर पािन \nइĠहोर होइते रहत। उिधयेनाइ आ उपलेनाइ रहबे करत। İवागत गान: İवागत \nगानक सामाĠय पाठ- किव सभक İवागत कऽ रहल छिथ मुदा िमिथलाक उपटैत \nधरतीक कĈण ƅĠदनक बीच उĪलासक गीत कोन हएत। ƚमर िपयासल, \nफलक गाछ मौलायल, तखन ऐ समारोही गोơीसँ की हएत? किवताक संग लाठी \nआ रसक संग खोरनाठी िलअए पड़त। किवताक नीचūमे सूचना अिछ- िवńापित \nİमृित पवũ समारोह १९८४, Ƈाम-बैńनाथपुर, Ćखंड-रोसड़ा, िजला-समİतीपुरमे \nआगत अितिथक İवागत। ओ कालखěड िमिथलासँ पड़ाइनक ĆारĦभ छल। \nहाजीपुरमे गंगा पुल बिन गेल छल। िवकासक Ćितमान लागल जेना िवफल भऽ \nगेल। पैघ बाĠहक Ćित मोहभंग भऽ गेल छल। कृिषक आ कृषकक दुदũशाक \nलेल बािढ़क िवभीिषका छल तँ İथानीय फिसल आधािरत औńोगीकरण िनपþा \nछल आ िशüाक अिभयान कतौ देखबामे नै आिब रहल छल। आ ताइ िİथितमे \nसमारोही गोơीक İवागतक भार किवजी सĦहारने रहिथ। İवागत गानक ğविन \nिसŀाĠतक िहसाबसँ पाठ: िवńापित िशव İवĉप मृĜयुंजय मऽरल छिथ किह किव \nअथũ आ Ćतीक दुनू सोझū अनै छिथ। ğविन िसŀाĠतक Ġयाय दशũन िवरोध \nकेलक मुदा नैħयाियक उदयनक गाम किरयनक किव बूच जी दाशũिनक नै छिथ, \nकिव छिथ। ओ ğविनक जोरगर संरचना सोझū अनै छिथ- हमरा सबहक अभाग \nअजरो भऽ जऽड़ल छिथ, आ माÿ ई समारोही गोơी सँ की हेतै ? आगū ओ \nकहै छिथ- काĭय पाठ कĉ मुदा काĠह पर िलअ लाठी, एक हाथ रसक āोत \nदोसर मे खोर नाठी। ऐ Ćतीक सभसँ भरल ई किवता सुगिठत ĉपे आगū बढ़ैत \nअिछ आ अĥयागतक İवागत करैत अिछ। माĎसũवादी दृिटकोणसँ देखलापर  10 || िवदेह मैिथली पƭ \nलागत जे किवक काजकó ऐ किवतामे काĭयपाठसँ आगū भऽ देखल गेल अिछ। \nऐमे सकारबाक भावक संग ओकरा फुिसयेबाक, पुरान आ नव; आ िवकास आ \nमरण दुनूक नीक जकū संयोजन भेल अिछ। İवागत गान अपन पिरिİथितसँ \nकिट कऽ आह-बाह करऽ लगैत तँ माĎसũवादी दृिƠकोणसँ ई िनĵ कोिटक \nकिवता भऽ जाइत (जकर भरमार मैिथलीक सुखाएल मुďयधाराक İवागत आ \nऐĂयũ गान गीत सभमे अिछ), मुदा किव एकरा एकटा गितशील Ćिƅयाक अंग \nबना देलिĠह आ ई मैिथलीक सवũāेơ İवागत गान बिन गेल। बेटी बनिल पहाड़: \nबेटी बनिल पहाड़ किवताक सामाĠय पाठ: दुलरैितन बेटी घŲटक घैल बनल \nछिथ। बेटी अएलीह तँ उड़नखटोला चिढ़ कऽ मुदा हिर गĈड़कó Ĝयािग कार \nमūिग रहल छिथĠह। पŵतीस Ƈाम सोना पुड़ेलिĠह मुदा आब िबयाह राितक खचŭ \nचाही आ बिरयाती दस गाही अओताह; सौँसे बĪब जिड़ रहल अिछ मुदा माझे \nठाम अĠहार अिछ। दशरथ एको पाइ नै म◌ंगलिĠह, रामो िकछु नै बजलाह। \nइितहास तँ कृįणक Ćेमक छल मुदा तैसँ की। जनक वतũमानमे हाहाकार कऽ \nरहल छिथ। बेटाक कंठ बाप पकड़ने अिछ आ घरे-घर बूचड़खाना बनल अिछ \nआ गामे-गाम बजार लागल अिछ। बेटी बनिल पहाड़ किवताक समाजशाİÿीय \nसमीüा पŀितक दृिƠसँ पाठ: ई किवता काटर Ćथाक िवरोधक किवता अिछ। \nसमाजमे ओइ कालमे ( अखनो) काटर Ćथाक कारण उड़नखटोलापर चिढ़ कऽ  \nआयिल दुलरैितन बेटीक बाप अपİया◌ँत छिथ। कĉण गीत: कĉण गीत \nकिवताक सामाĠय पाठ: कोिकलक कĈण गीत सुिन āिवत लोचनसँ कुसिमत \nकानन देखब! सुवणũक शौयũ िशखरपर शािĠत सागरक सुलभ जीत! जिहना िकछु \nआिलंगन करै छी अनेको वƅशूल भोका जाइत अिछ। सुषमा दू üणक लेल \nआयिल, ( आ चिल गेिल!) Ćेमक मधु तीत भऽ गेल। रजनीक Ĉदन िवगिलत \nĆभात! कĉण गीत किवताक ĉपवादी दृिƠकोणसँ पाठ: कुसुिमत काननक āिवत \nलोचन Ņारा देखब, āृंगार सेज पर Ĕविलत मसानक रौƖ ĉपक आएब आ \nसुवणũक शौयũ िशखर पर - शŬित सागरक सुलभ जीत कó देखू। भाषाक \nअनभुआर पüक किव नीक जकū उपयोग करै छिथ। आ अहीसँ हुनकर \nकिवतामे किवĜव आिब जाइत अिछ। िवरोधी शĤद सभक बाहुĪय आ संयोजनक \nअनभुआर Ćकृित शĤदालंकारसँ युĎत भाषा ऐ किवताकó िविशƠ बनबैत अिछ। \nफूलक शूल सन ढुकब आ एहने आन संयोजन ऐ किवताकó ĉपवादी दृिƠकोणसँ \nāेơ बनबैत अिछ। गामे मोन पड़ैए: गामे मोन पड़ैए किवताक सामाĠय पाठ: \nगाममे रोटी एकोण रहए आ बथुओ साग अनोन रहए मुदा तैयो कलकþामे गामे  िवदेह मैिथली पƭ || 11 \nमोन पिड़ रहल अिछ। करेहक पािन पटा कऽ मोती उपजाएब तँ बĒचा सभ \nिबलटत? हुगलीक बाबू रहब नीक आिक कमला कातक जोन रहब? ईडेन \nगाडũनसँ नीक कमला कातक बोन अिछ, पित पėीकó ईडेन गाडũनमे माला पिहरा \nरहल छिथ मुदा कमला कातक बोनमे ितरहुतनी अपन भोला लेल धतूर अकोन \nतािक रहल छिथ! नारीवादी दृिƠकोणसँ गामे मोन पड़ैए किवताक पाठ: Ćवासक \nकिवता अिछ ई। ितरहुतनी अपन भोला लेल धतूर अकोन तािक रहल छिथ, आ \nभोला Ćवासमे छिथ। अिİतĜववादी दृिƠकोणसँ देखी तँ ई भोला अपन दशा \nलेल, असगर जीबा लेल, िचĠता लेल अपने िजĦमेदार छिथ। सोन दाइ: सोन \nदाइ किवताक सामाĠय पाठ: सोन दाइक जीवनमे ने हास रहतिĠह आ ने िवलास, \nमुदा से िकए? बाल वृĠद जा रहल छिथ, नव युवको चलल छिथ आ तकरा बाद \nबूढ़-सूढ़ गिल गेल छिथ। तैयो िकए िवĂास छिĠह सोन दाइकó? ऐ सभक उþर \nआगū जा कऽ भेटैत अिछ, देसकोस िबसिर ओ Ćवास कािट रहल छिथ। आ \nजौँ-जौँ उमेर बढ़तै, किहया धिर सोन दाइक घरमे वास हेतै। नारीवादी \nदृिƠकोणसँ सोन दाइ किवताक पाठ:  नारीक लेल वएह िसŀाĠत, िकए ने ओ \nकाĭयेक िसŀाĠत हुअए, जे पुĈष केिĠƖत समाजमे पुĈष लोकिन Ņारा बनाओल \nगेल अिछ, समीचीन नै अिछ। सोन दाइ देसकोस िबसिर ककरा लेल Ćवास \nकािट रहल छिथ? अकाल: अकाल किवताक सामाĠय पाठ: अकालक वणũनमे \nकिव नाङिरमे भूखक ऊक बािĠह ओकर चारपर ताल ठोकबाक वणũन करैत \nछिथ। अनावृिƠसँ अकाल आ तइसँ महगीक आगमन भेल, तइसँ जड़ैत गामक \nअकास लाल भऽ गेल। भारतमे लंका सन मृĜयुक ताěडव शुĉ भेल अिछ मुदा \nऐबेर िवभीषणक घर सेहो नै बūचत कारण ओकर मुंडमाल डोरीसँ बाĠहल अिछ। \nमाए भिर-भिर पūज कऽ धरती पकिड़ रहल छिथ। दशानन अपन बीसो आँिख \nओनािर माथ िहला रहल छिथ। अकाल किवताक औिचĜय िसŀाĠतक िहसाबसँ \nपाठ: ई अकाल निह, महाकाल अिछ, भूखक ऊक बािĠह नाड़िर सँ, चारे पर \nठोकैत ताल अिछ िमिथलाक काल-देशमे अकालक ई वणũन किवक किवताक \nऔिचĜय अिछ। रावण तँ उपटबे करत, िवभीषण सेहो नै बūचत। तोहर ठोर: \nतोहर ठोर किवताक सामाĠय पाठ: पानक ठोर आ सुžिरक ठोर। सुžिर Ņारा \nबातक चून लगाएब आ कऽथक सन लाल बुž कपोल सजाएब! मुदा Ćेमक पुंगी \nकतए? भोरक लाली सुžिरक ठोर सन, िबनु सुžिर ĭयाकुल  सūझ जेकū। \nबिधक जे बनत सुžिरक वर तँ हम बनब िवखिěडत राहु। İवगŸमे सुधा कĦमे \nअिछ, तिहना सुžिरक ठोर सेहो कतऽ पाबी! सकरी िमल महान बनत जे हम  12 || िवदेह मैिथली पƭ \nिवĂकमŭसँ िवýान सीखब, आ ओइ िमलसँ बहार हएत माधुयũ। कुिसयारक \nपाकल पोर सन सुžिरक ठोर अिछ। पुनजũĠममे सेहो धान आ िचƠाž बिन \nसुžिर हम अहūक लग आएब। मुदबा एतबा बादो शĤदसँ उĿेĮय कहū Ćगट \nभेल। अलंकार िसŀाĠतक िहसाबसँ तोहर ठोर किवताक पाठ: बातक चून \nलगाएब अĆİतुत; कऽथक सन लाल बुž कपोल, पानक ठोर आ सुžिरक ठोर, \nभोरक लाली सुžिरक ठोर सन, कुिसयारक पाकल पोर सन सुžिरक ठोर, ई \nसभ उपमा किव Ņारा ĆयुĎत भेल अिछ। मुदा कतऽ छह Ćेमक पुंगी हूक? मे \nसादृĮय-िवरोध अिछ। अहū िबनु ĭयाकुल वाटक मūझ मे ĉपक ĆयुĎत भेल \nअिछ। रस िसŀाĠतक िहसाबसँ तोहर ठोर किवताक पाठ: लगौलह बातक पाथर \nचून । आ सजौलह कऽथ कपोलक खून । िवभाव अिछ आ ऐ कारणसँ देिख \nकऽ लहरल हमर करेज अनुभाव माने पिरणाम बहार होइत अिछ। İफोट \nिसŀŬतक आधारपर तोहर ठोर किवताक पाठ: आब नैħयाियक उदयनक किरयनक \nधरतीपर रहबाक अछैतो Ġयाय िसŀाĠतक İफोट िसŀाĠतकó नै मानब किवक \nकिवताकó नै अरघै छिĠह। मने मे रहल मनक सभ बात  किह ओ अलĥय िचत \nचोर सँ सुžिरक ठोरक तुलना कऽ दै छिथ। उदयनक गामक किव बूच कहै \nछिथ भऽ रहल वणũ - वणũ िनःशेष, शĤद सँ Ćगटल निह उƄय़ेĮय; एतए शĤदसँ \nनै मुदा İफोटसँ अथũक संĆेषण किव Ņारा तोहर ठोर आ ऐ संƇहक आन किवता \nसभमे जाइ तरहó भेल अिछ, से संसारक सभसँ लयाĜमक आ मधुर भाषा मैिथली \n(यहूदी मेनुिहनक शĤदमे) मे िवńापितक बादक सभसँ लयाĜमक किवक ĉपमे \nबूचजी कó Ćİतुत करैत अिछ आ मैिथली किवताकó ऐ ĉपमे फेरसँ पिरभािषत \nकरैत अिछ। \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ पń:  \nअंजनी कुमार वमŭ “ दाऊजी” क ओजक भोजमे आĜमीयताकó मृगमरीिचका \nकहल गेल अिछ, तँ समİया मे ओ पूछै छिथ जे लोक कोना उĪलिसत हएत? \nआĜमबलमे हुनक मानब छिĠह जे जखन अपन वा अनकर जानक मोह खतम भऽ \nजाइए तखने अिभमĠयुबला खून आबैए। बलराम साह कó सभ नीक गप अजूबा \nलगै छिĠह, आ हुनकर नीन टूिट जाइ छिĠह। रिव भूषण पाठक आ िववेकानĠद \nझा बहुत रास गपकó फिड़छाबैत छिथ। ऐ बेर छिठमे मे रिव भूषण पाठक \nसुĈजक उगबाक İथानक एकटा नूतन िबĦब लऽ सोझū आएल छिथ- भगवान तँ \nऐ बेर दुसधटोलीक पाछूसँ उिग रहल छिथ /…… दुसधटोलीक पाछू अकास \nटकाटक लाल छलए....। िववेकानĠद झा हम किवतामे िलखैत छिथ- हमही  िवदेह मैिथली पƭ || 13 \nअहा◌ँक फूलडाली स◌ँ उिझक कऽ खसल कनेर/ हमही कोशीक नव-जल \nभिसआएल का◌ँट कुश अनेर। \nसतीश चĠƖ झा बाल िदवसपर नेžा तेतरीक ĭयथाकó सुरमे िलखै छिथ आ \nओ सुर आ लय राजेश मोहन झा गुंजन आ िशव कुमार झा िटĪलू मे सेहो \nछिĠह। मुžाजी बोिनहार आ मािटक ललकार मे पńकó वतũमान समİयासँ जोड़ैत \nछिथ। Ĕयोित सुनीत चौधरी िविचÿ āĿा मे िलखै छिथ- ईĂर अहū जॱ भेिटतॱ \nतँ पुिछतॱ/ नीक लागैत अिछ की एहेन सĜ कार । \nअिमत िमā, चĠदन कुमार झा, जगदानĠद झा मनु, ओमĆकाश झा आ \nआशीष अनिचĠहार, ई सभ बहरमे गजल िलखै छिथ आ पुरान गजलकार सभक \nबहर अýानताकó देखार करै छिथ। जगदानĠद झा मनु शेर कहै छिथ- बरखा \nखुबे बिरसय तँ  गरजय बदरबा/ छितया दगध भेलै िहया कानै हमर।  िहनकर \nसभक गजलमे जे तीवŪता अिछ, İतर अिछ, से बएसमे पैघ राजेĠƖ िवमल आ \nअरिवĠद ठाकुरक ( २०११ मे दुनू गोटेक आजाद गजलक संƇह आएल छिĠह) \nिशिथल गजल सभसँ İतरमे बƂड आगū अिछ। सूयŭİतसँ पिहनेमे राजेĠƖ िवमल \nबहरक नाम तँ गनबै छिथ मुदा बहुत तकलोपर ऐ संƇहक गजलमे बहरक दशũ \nनै होइत अिछ, ई मोटा-मोटी िसयाराम झा सरसक ओइ उिĎत जे ओ İवयंक \nिवषयमे िलखने रहिथ जे ओ (िसयाराम झा सरस) गोर-बीसेक बहरमे िलखै छिथ, \nसँ मेल खाइत अिछ, कारण सरस जी सेहो राजेĠƖ िवमल जकū आजाद गजले \nटा िलखै छिथ। जीवन युगक आन आजाद गजलकार लोकिनक िशिथल गजल \nलेल सेहो ई सभ गजलकार एकटा पैघ चुनौती सािबत हेता। नवीन कुमार आशा \nमे आगū बढ़बाक लüण छिĠह। िकशन कारीगर हाİयसँ गĦभीर िदस आएल छिथ \nआ दुनूमे आगū जा रहल छिथ। जँ गीत गेबाक हुअए तँ चĠƖशेखर कामित, \nजगदीश चĠƖ ठाकुर अिनल, धीरेĠƖ Ćेमिषũ, जगदीश Ćसाद मěडल, Įयामल \nसुमन, Ćकाश Ćेमी, रमाकाĠत राय रमा, नĠद िवलास राय, बेचन ठाकुर आ राम \nिवलास साहुक गीत-गजल पढ़ू-गाउ। जयĆकाश मěडल िलखै छिथ- एिशयाड \nओलोिपंकमे नामो िघनेलॱ/ धिन ई मĪलेĂरी जे कūİय एगो पएलॱ । सĜयेĠƖ \nकुमार झा क üिणका सभ नीक छिĠह- Įमसानोमे आब कहū छै खाली परती/ \nधरती सभपर कएक बेर कएकटा लाश जरल छै-/ आब तँ आबैबला ĆĜयेक शव/ \nअपना संग अपन पूवŸजोकó/ एक बेर फेर जरा दैत अिछ। पंकज कुमार झाक \nउŅोधन आ सहजता समाजसँ किवताक जुड़ाव देखबैत अिछ। जँ मैिथलीक  \nसवũāेơ हाइकू/ टनका पढ़बाक अिछ तँ वृषेश चĠƖ लाल आ Ĕयोित सुनीत  14 || िवदेह मैिथली पƭ \nचौधरीकó पढ़ू। मनोज कुमार मěडल िलखै छिथ- अĢ पन लगाओल गाछ पतझड़ \nलेलक। अžावरन देवेĠदरक तेलुगु किवता, चĦपा शमŭक डोगरी किवता, पिरचय \nदासक भोजपुरी किवता आ इिĢसता सारंगीक ओिड़या किवता सेहो अलग-अलग \nिवषयपर अिछ। अžावरन देवेĠदरक किवता आĜमहĜयाक पिहने िकसानक उƄगार \nअिछ तँ चĦपा शमŭक किवता सैिनकक Ćित समिपũत अिछ। इिĢसताक दाशũिनक \nकिवता छोट मुदा घनगर िबĦब लेने अिछ। िमिहर झाक Ĉबाइ मैिथलीक सवũāेơ \nĈबाइ अिछ, छेद भेल करेज मे शराब कोना राखी/ बहकल िदमाग मे िहसाब \nकोना राखी/ जिड़ऐल िसनेह छल सात जनमक/ िबतल उलहनक जवाब कोना \nराखी। मनोज झा मुिĎत िलखै छिथ, जॱ शुĈएमे भगबे तँ भािग जो । \nकिपलेĂर साहु कोसी किवतामे िलखै छिथ, बास डीहकó कुěड बनौलिथ, बūस नै \nलैत अिछ थाह। इĠƖभूषण कुमार सहास किवतामे िलखै छिथ- अचानक मंचपर \nअवतिरत भेल एक नारी/ जेहने देखैमे कारी/ … भय नै, जँ किह हुसब/ āोता \nसभ भिरमन दूसत …. नै आबैत छल ओकरा शĤदक जाल बुननाइ । मृदुला \nĆधान जतेक िलखलिन से खुिल कऽ िलखलिन, हुनकर किवतामे िकछु चमĜकार \nतँ अवĮये अिछ, ओ िलखै छिथ.. कलमक माğयमसँ,/ कुमरपतक गाम-घरमे,/ \nिवचरण करबाक लोभ। कालीनाथ ठाकुरक दहेजपर िलखल कुěडिलया सभ \nअłुत अिछ। िनĸी िĆयदिशũनी िलखै छिथ- İÿीकŲ देखक, ĭयवहार करइक, \nअहा◌ँ İÿी छी ई एहसास सिदखन,कहा◌ँ बदलल अिछ। मो. गुल हसन िलखै \nछिथ, एहेन सुĠदर गहुम काका पाड़ा चिर  गेल/ दौगू-दौगू यौ काका जुलुम भऽ \nगेल। रमेश आ शािĠतलŞमी चौधरीक गń किवता िवलüण अिछ। मुžी कामत \nिलखै छिथ- भऽ जाएब िवलीन कतौ/ ĉिक जाएत ई कलम/ आर/ हरा जाएत \nशĤद कतौ। मैिथलीक पिहल जनकिव रामदेव Ćसाद मěडल झाĉदारक झाĉ \nसभ ऐ किवक भावनाक नैसिगũक उƄगार अिछ, आ तó लोक िहनका मैिथलीक \nिभखारी ठाकुर कहऽ लागल छिĠह, देखू एकटा झाĉ, हमरासँ पिह ले कोनो नै \nशासन, नै छै कोनो धमũक िव धान। हमरा िब नु जगत सुžा छै, हतैबला छै पशु \nसमान।।। रिव िमā भारŅाज िलखै छिथ- बेचैन भऽ कऽ कानए लागल/ \nहमरेपर जखन हमर आँिख/ हँिस कऽ लोक हमरा देखऽ लागल। Ćमोद रंगीले \nिलखै छिथ- ददũक बाजैत ताल देिखयौ।/ मरदा पर फेकैत जाल देिखयौ। \nराजदेव मěडल, जे २१म शताĤदीक सवũāेơ मैिथली किवता संƇह अĦबरा क \nलेखक छिथ, िलखै छिथ- जेना करैत अिछ  खुिन यū बड़द/ तामसे करैत गरद \nआइसँ बनलॱ असल मरद। उमेश मěडल, उमेश पासवान, अनािमका राज  िवदेह मैिथली पƭ || 15 \nआ सĠदीप कुमार साफीमे किवताक ममũ छिĠह, शĤदावली छिĠह, भोगल यथाथũ \nछिĠह आ तँए ऐ चाĉ गोटेक हाथमे किवताक रािस छिĠह, जखन जइ िदशामे ई \nसभ किवताक गुƂडी उड़ेताह सएह मैिथली पńक िदशा हएत, जतेक आगū \nसािहĜय, समाज आ पńकó ई सभ लऽ जाए चाहताह, लऽ जेताह। अनािमका \nराजक किवता नवका बाट मे ई पūती देखू- बोिनहार आिक नारी!/ दुनू सामĠत \nिक पूँजीवादी Ņारा/ भोगबाक चीज बिन रिह जाइछ/ आ/ भोगिनहार एकर/ मदũन \nकरैत/ अपन पुĈषारथ देखेबाक माउग Ćयास करैए। \nऐ पń संƇहमे किवता, गीत, गń-किवता, गजल, आजाद गजल ( बेबहर), \nभिĎत-गजल, Ĉबाइ, कता, हजल, नात, बĠद, कसीदा, हाइकू, टनका-वाका, \nहैबून, शेनयूũ, कुěडिलया ( दोहा+रोला), कसीदा आ झाĉ सभ िकछु भेटत। \nनारीवादी İवर हुअए वा दिलत िवमशũ, माĎसũवाद हुअए वा मानवतावाद वा उþर \nआधुिनक िवचारधारा सभक समूह, सभ ठाम ऐ संƇहक माğयमसँ एकटा İतर \nĆाĢत कएल गेल अिछ। ई संƇह मैिथली पńक लेल एकटा िदशा तँ िनधŭिरत \nकरबे करत, सभ िवधा लेल ई जे एकटा बेĠचमाकũ बनेने अिछ ओइसँ आगū \nबढ़बाक मागũ सेहो खुिज जाएत।   16 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nअंजनी कुमार वमŭ “दाऊजी”, सहरसा। \nआĜमबल \nसंघषũमय िजनगीसँ फराक रहब नीक अिछ \nअइ िबगड़ल समाजसँ सुनसान जंगले नीक अिछ \nमुदा कतेक िदन धिर? \nउिचतक बातपर नै कऽ सकैछ धनुषाकार \nआĜमबलकó रािख देखू आĜमबलक इितहास  \nधनुषाकारक बाद भऽ जाइछ जनजागरण  \nƅŬितक िवकराल ĉप कऽ लैछ धारण  \nजगिविदत अिछ ƅŬित केर की की होइछ पिरणाम  \nरौƖ ĉप धारण कए जखन लैछ तीर-कमान  \nनै अĢपन Ćाण केर भय होइछ  \nनै दोसराक Ćाणक मोह \nतखैन देहमे आिब जाइत अिछ  \nअिभमĠयु केर खून  \nसोइच िलअ हे पथƚƠ जयƖथ  \nहएत कोन उपाय  \nकतेक िदन धिर सहन करत  \nदुिखया केर समुदाय  \nलौह-भुजा आब फड़िक रहल अिछ \nĆाण-Ćाण लेल तड़िप रहल अिछ \nƅŬितक Ĕवाला भड़िक रहल अिछ \nआब सोचू अĢपन उपाय  \nनै मानत पीिड़त समुदाय  \nƅािĠतये ठीक अंत उपाय..........  िवदेह मैिथली पƭ || 17 \nओजक भोज \nई आĜमीयता िथक मृगमरीिचका  \nजइ पाछू आम लोक सदृश  \nिİथितकó खुआ रहल छी ओजक भोज  \nझūपल हाड़ भऽ गेल बहार  \nवसन तरसँ दऽ रहल अिछ देखार \nई कतũĭयक Ņार, केयो नै पाबैछ पार \nगलब अिछ सहज मुदा  \nİवणũ बनब किठन  \nई सĦबĠध अिछ अनंत  \nई आĜमीयता अिभž..... \nसमİया \nआबक लोक की करत वसंतक अनुभव \nकी सुनत कोइलीक गीत \nकी घुमत पुįप वािटकामे, \nकपारपर राखल किरया पागकó \nउघैत-उघैत बनल रहैछ बताह \nनै पािब सकैछ थाह \nनै सुित सकैछ सुखसँ \nनै बािज सकैछ दुःखसँ \nगॲताह पािनमे डूबल रहैछ कंठ धिर \nछटपटाइत रहैछ, बऊआइत रहैछ मन \nसपनहुँमे देखैछ सिदखन दुःख-धंधा \nघŲटमे लागल फंदा, \nनै रौदक िचंता अिछ, नै पािनक \nमाÿ िचंता अिछ सभकó अĢपन पेटक \nफंदा लागल घóटक .... \n  18 || िवदेह मैिथली पƭ \nवासंती गीत \nकोइली कुहू -कुहू कुहुकै हो रामा वन उपवनमे  \nनव िकसलयसँ गाछ लागल अिछ \nमंजिर गम-गम गमिक रहल अिछ \nरंग िबरंगक फूल गाछमे  \nĆकृित कएल āृंगार हो रामा वन उपवनमे ...... \nिटकुलासँ अिछ झुिक गेल मंजिर  \nनेना सभ हिषũत अिछ घर -घर  \nगाछ-गाछपर िवरिहणी कोइली  \nकुहू-कुहू िपयाकó बजाबै हो रामा वन उपवनमे .... \nĂेतवसन कचनार पिहिर कए  \nƚमर आँिख केर काजर बिन कए  \nकामदेवकó लजा रहल अिछ \nबढ़बै ĉप हजार हो रामा वन उपवनमे ..... \nमहुआ गम-गम गमिक रहल अिछ \nनेना चहुँिदिस दौिड़ रहल अिछ \nडाली-झोरीमे अिछ महुआ  \nगाबए चैत बहार हो रामा वन उपवनमे ...... \nदुइ गोट भूख \nखिस गेलैक-ए आँिखक पािन \nआब लोक चौबिटयापर बेच दैछ \nअĢपन अिİतĜव, \nखोिल दैछ नीबी-बंध \nिकएक तँ पेटक होम कुंडमे \nदेबए पड़ैछ आहुित ... \nबढ़ले जा रहल अिछ िदनानुिदन  \nअनंत िदशामे वासना केर भूख  \nवासनाक भूखल कीिन लैछ  िवदेह मैिथली पƭ || 19 \nरोटीक लेल छटपटाइत लोकक अिİतĜव  \nलोकमे आब कोन वृिþ आिब गेल अिछ  \nदानवी, पाशिवक आ की कोनो तेसर ......  \nएकर वगŰकरण करब अिछ असंभव  \nदुनू भुखक सĦबĠध भऽ गेल अिछ \nअĠयोĠयाāय ..... \nसुखाएल अतीत \nदीप तँ लेसैत छी  \nमुदा बातीये सुखाएल अिछ \nहमर ख़ुशी तँ हुनक उदासीमे नुकाएल अिछ.... \nकतेको बसंत आएल  \nआ चिल गेल बएसकó समेिट \nआशा-अिभलाषाक पूनम लऽ लेलिन ऐमे समेिट \nगीत तँ गाबऽ चाहैत छी  \nमुदा राग भोिथआएल अिछ \nहमर ख़ुशी तँ हुनक उदासीमे नुकाएल अिछ.... \nमृगतृįणा केर पाछू तँ  \nहम सिदखन दौिग रहल छी  \nĂेत वसन केर कािरखकó  \nसिदखन ढोइ रहल छी  \nडेगिह डेगपर अिछ शंका  \nमुदा संगी हमर पछुआएल अिछ \nहमर ख़ुशी तँ हुनक उदासीमे नुकाएल अिछ.....! \nबेरोजगारक आĜमा \nआँिख खुजतिह हेरए लगलॱ छūह  \nसरकारी शासनसँ मारवाड़ीक बासन धिर \nमुदा सūस िİथर होइतिह  \nहमरा भेट गेल ओइ बहुरंगी अĮमशानक आिगमे......  20 || िवदेह मैिथली पƭ \nĆजा आ तंÿ \nलोहासँ लोहा कटै अिछ \nिवष काटै अिछ िवषकó, \nमुदा ƚƠसँ कहū उखड़ै अिछ  \nƚƠाचारक ओइध ...? \nिनज İवाथũ हेतु आĂासनसँ  \nसागरमे सेतु बना दै अिछ, \nरामक दूत İवयं बिन सभ  \nमयŭदाकó दशŭबै अिछ, \nजनमत केर हार पहीर कऽ ओ  \nरावण दरबार सजाबै अिछ, \nजॱ करब िवरोध तँ शंकर बिन  \nओ तेसर नेÿ देखाबै अिछ, \nिथक Ćजातंÿ तó रावणोकó  \nभेटल अिछ समता केर अिधकार,  \nहमरे सबिहक शोिणत-पोिषत  \nिथक Ćजातंÿक सरकार..... \nकोसी \nिहमिगरीक आँचरसँ ससिर, \nिमिथला केर मािटमे पसिर \nदुहु कूल बनल िसकटाक ढेर, \nपसरल अिछ झौआ कास पटेर \nमĉ ĆाĠत बनल कोसी कछार, \nिनिİसम बनल मिहमा अपार \nसावन भादो केर िवकराल ĉप, \nपािब अहū यौवन अनूप \nउĠमþ मन, मदमİत चािल, \nभयभीत भेल मानव बेहाल  िवदेह मैिथली पƭ || 21 \nकी गाम-घर, की फसल-खेत, \nकी बंजर भू, लए छी समेिट \nĆलयलीन छी अिवराम, \nमानव बुिŀ नै करए काम \nकतए कखन टूटै पहाड़, \nभीषण गजũन अिछ आर-पार \nतिहयो हम सभ संतोष रािख, \nकतũĭयलीन भेल िदन-राित \nवषŭ बीतल हिषũत िकसान, \nखेतीमे लागल गाम-गाम \nलहलहाइत खेत देखै िकसान, \nकोसी मैयाकó शत-शत Ćणाम ....... \n \n  22 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nिमिथलेश कुमार झा \nिपता- āी िवĂनाथ झा, जĠम-१२-०१-१९७० कó मनपौर(मातृक) मे पैतृक-Ƈाम-जगित, पो-\nबेनीपņी,िजला-मधुबनी, िपन- ८४७२२३, िशüा: Ćाथिमक धिर- गामिहक िवńालय मे। मğय \nिवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņी सँ। माğयिमक धिर- āी लीलाधर उĒच िवńालय, \nबेनीपņीसँ इितहास-Ćितơाक संग İनातक-कािलदास िवńापित साइंस कūलेज उĒचैठ सँ, \nपÿकािरता मे िडĢलोमा, पÿकािरता महािवńालय(पÿाचार माğयम) िदĪली सँ, कĦĢयुटर मे \nडी.टी.पी. ओ बेिसक ýान। टीस (िवहिन कथा संƇह) Ćकािशत। \nखĤबरदार \nहे यौ ! \nऐ महान जनतंÿक नेता, \nऐ देशक जनता \nबुिझ गेल अहūक चािल-Ćकृित-फूटनीित, \nगिम लेलक अहūक \nगामसँ गĿीक धिरक \nसİत बेबहार… \nबैसलाक धार; \nतŵ सरकार, खĤबरदार! \nजनतंÿक जनताकó \nबुिझऔ जुिन \nिनमूधन… \nशिĎत सँ हीन; \nजनताक संगिठत शिĎत \nबनत Ćचěड िबहािड़ \nअहūकó पछािड़  िवदेह मैिथली पƭ || 23 \nगढ़त इितहास \nरहत साüी धरा-आकाश!! \n \nगजल \nउžित केलक गाम आब शहर लगैए \nलोक-लोकमे भेद आ जहर बढ़ैए \n \nिनधोख बुलै अिछ चोर रखबार दम सधने \nऔंघाएल कोतबाल धिर पहर पड़ैए \n \nिनŇाह पड़ल अिछ रौदी जजाित जड़ै अिछ \nपािन ने फानए धार से छहर पड़ैए \n \nअमावİयाक राित की इजोतक आशा \nसगरो पसरल धोिĠह दुपहर िबतैए \n \nअपनो गūवमे \nलोक बनल अनिचĠहार सन \nअनटोला केर लोक देिख कऽ कुकुर भुकैए \n  24 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nबलराम साह \nजĠ म- २१.११.१९७३, िप ताक नाओं āी जीबछ साह, गाम- नौआबाखर, पÿालय-हटनी, \nभाया-घोघरडीहा, िज ला- मधुबनी (िब हार)। संĆित - अिध वĎ ता, िज ला Ġ यायालय, मधुबनी। \nआिक  नीन टूिट  गेल \nकाजक थाकल  \nिव चारक मारल \nआ िच Ġ ताक टुटल \nओछाइनपर रही पड़ल \nआँिख  लािग  गेल \nदेखलॱ एकटा सपना \nआिक  नीन टूिट  गेल। \nसपना छल िव िच ÿ \nदेखलॱ जे गामक रिध या \nजे अिछ  दैवक मारल मसोमात \nओकरा भेटलै इिĠ द रा आवास \nओहो िब ना घूसकó \nआिक  तखने हमर नीन टूिट  गेल। \nगाममे भेलै मािर  \nचलल लाठी आ फरसा \nभेलै लठम-लठ \nजाित -जाित क एकता \nबैसल एकटा पंचैती \nअओर हािक म-दरोगा िम िल  \nसभटा झगड़ा मेटा देल  िवदेह मैिथली पƭ || 25 \nआिक  हमर नीन टूिट  गेल। \nजखन नीनमे िन नवासले रही \nपढ़ल-िल खल बेटा \nकरैत छिथ  बापक सेवा \nपढ़ल पुतोहू करैत रहिथ  \nसासुक उĜ कृį ट सेवा \nभाय-भायमे छल िम लानी \nजाबत देखतॱ आगू की भेल \nताबत हमर नीन टूिट  गेल। \nगामक बेटी पढ़लक-िल खलक \nगरीबीसँ लािद  लेलक बी.ए.क िड Ƈी \nबगलक गामक माİ टर सहएबक \nबेटा सेहो बनल हािक म \nआ िब ना दहेजक दुनूक \nिबआह भऽ गेल \nआिक  ताबत हमर नीन टूिट  गेल। \nयौ समाजक की हएत, \nहमर सपना हएत सūच किह यो \nिक एक तँ हमर नीन टूिट  गेल।  26 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nिपता-İवगŰय कृपानĠद ठाकुर, माता-āीमित लŞमी ठाकुर,जĠम-İथान-भागलपुर ३० माचũ \n१९७१ ई., मूल-गाम-मŲहथ, भाया-झंझारपुर, िजला-मधुबनी ( िबहार)। िशüा: एम.बी.ए. \n(फाइनेĠस), सी.आइ.सी., सी.एल.डी., कोिवद। लेखन: कुĈüेÿम् अĠतमũनक सात खěड- \nखěड-१ ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना, खěड-२ उपĠयास-(सहćबाढ़िन), खěड-३ पń-संƇह-\n(सहİÿाĤदीक चौपड़पर), खěड-४ कथा-गĪप संƇह ( गĪप गुĒछ), खěड-५ नाटक-\n(संकषũण), खěड-६ महाकाĭय- ( १. ĜवĖचाहĖच आ २. असĽाित मन), खěड-७ \nबालमंडली िकशोर-जगत। Learn International Phonetic Alphabet \nthrough_Mithilakshara, Learn MithilakShara, Learn Braille through \nMithilakshara. दोसर उपĠयास स॒हć॑ शीषŭ॒ । जगदीश Ćसाद मěडल ( बायोƇाफी)। \nकुĈüेÿम् अĠतमũनक सात खěडक बाद गजेĠƖ ठाकुरक कुĈüेÿम् अĠतमũनक-२ खěड-८ \n(ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना-२)। सहćाĤदीक चौपड़पर क बाद दोसर पń-संƇह स॑हćिजत् \n। गĪप गुĒछ क बाद दोसर कथा-गĪप संƇह शĤदशाİÿम् ।  संकषũण क बाद दोसर \nनाटक उĪकामुख। ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन क बाद तेसर गीत-ĆबĠध नाराशं॒सी ।  \nनेना-भुटका आ िकशोरक लेल तीनटा नाटक- जलोदीप। नेना-भुटका आ िकशोरक लेल \nबाङक बङौरा। नेना-भुटका आ िकशोरक लेल िखİसा-िपहानी संƇह- अüरमुिƠका । \nमैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी-मैिथली शĤदकोषक ऑन लाइन आ िĆंट संİकरणक सिĦमिलत \nĉपó िनमŭण। पĽी-ĆबĠधक सिĦमिलत ĉपó लेखन-शोध-सĦपादन आ िमिथलाüरसँ देवनागरी \nिलĢयंतरण \"जीनोम मैिपंग (४५० ए.डी. सँ २००९ ए.डी.)-िमिथलाक पĽी ĆबĠध\" आ एकर \nदोसर खěड जीिनयोलोिजकल मैिपंग - िमिथलाक पĽी ĆबĠध भाग-२ नामसँ। मैिथलीसँ \nअंƇेजीमे कएक टा कथा-किवताक अनुवाद आ कžड़, तेलुगु, गुजराती आ ओिड़यासँ \nअंƇेजीक माğयमसँ कएक टा कथा-किवताक मैिथलीमे अनुवाद। उपĠयास ( सहćबाढ़िन) \nक अनुवाद अंƇेजी, कॲकणी,  कžड़ , संİकृत, मराठी आ तुलुमे। संगिह ऐ उपĠयास \nसहćबाढ़िनक मूल मैिथलीक ƙेल संİकरण (मैिथलीक पिहल ƙेल पुİतक) सेहो उपलĤध \nअिछ। कथा-संƇह(गĪप-गुĒछ) क अनुवाद संİकृतमे। पń-संƇह-(सहİÿाĤदीक चौपड़पर) \nक अनुवाद  अंƇेजीमे। उपĠयास स॒हć॑ शीषŭ॒ क अनुवाद आ अपन िकछु कथाक अनुवाद \nलेखक İवयं अंƇेजीमे कऽ रहल छिथ। अंतजŭल लेल ितरहुता आ कैथी यूनीकोडक \nिवकासमे योगदान आ मैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक िवकास, मैिथली  िवदेह मैिथली पƭ || 27 \nिवकीपीिडयाक संİथापक आवेदक। गूगल मैिथली ƏाĠसलेटमे योगदान। संİकृत वीथी \nनाटकक िनदųशन आ ओइमे अिभनय। शीƈ ĆकाĮय रचना सभ: १.सहćबाढ़िन आ स॒हć॑ \nशीषŭ॒ क बाद गजेĠƖ ठाकुरक तेसर उपĠयास,२.िमिथलाक इितहास- भाग-२,  ३. A \nSurvey of Maithili Literature- Vol.II- GAJENDRA THAKUR। \nसĦपादन: अĠतजŭलपर ई-पिÿका “ िवदेह” http://www.videha.co.in/ ISSN \n2229-547X क सĦपादक जे आब िĆंटमे (देवनागरी आ ितरहुतामे) सेहो मैिथली सािहĜय \nआĠदोलनक ĆारĦभ कएने अिछ- िवदेह: सदेह:१(देवनागरी आ \nितरहुता):२:३:४:५:६:७:८:९:१० Ćकािशत। \nिवशेष: अĠतर-महािवńालय िƅकेट Ćितयोिगतामे \"मैन ऑफ द सीरीज\" ( १९९१), सĦĆित \nअमेĒयोर गोĪफर। ई-पÿ संकेत- ggajendra@videha.com मोबाइल \nनं.०९९११३८२०७८ \nकुěडली \n१ \nछþा घुरछा पĪलौसँ, भेल िदने अĠहार। \nिदन िबतलापर घर घुरी, काल भेल िवकराल॥ \nकाल भेल िवकराल, पोरे-पोर िसहरैए। \nसुनत केओ सवाल, बोल बगहा लगबैए। \nऐरावत बेहाल, बोल कतऽ भेल िनपþा। \nघुिरयाए बिन काल, पैिस िबच घोरन छþा।। \n२ \nसत असत मे भेद कĉ, राखू नै िकछु रोख \nततमत नै कĉ किनयो, जे छै होनी लेख \nजे छै होनी लेख, हुए से नीक िनकेना  \nसĜयक जीत हएत , जँ करबै अकसितकसने  \nडर संग असत केर, डर ढाहू मğय हृदयक    \nऐरावतक बुझैत, यएह छी असĜयक  सत  28 || िवदेह मैिथली पƭ \n३ \nिवजय िबन गवũ हएत जँ, बुझू तखन ई नीक \nहािर भेने घबराउ नै, बात बुझू ई मीत \nबात बुझू ई मीत, हुअए जँ एक झमेला \nहािर मािन बिढ़ जाउ, कĉ ने फेर बखेरा \nभेल काज Ćसž जतऽ, नीक अिछ टा सएह \nमोन ऐरावत बुिझ, देिख ली हािर-िवजय \n४ \nबोल वचन हुअए नीक, बूिझ बाजी जँ बात \nगुĦम रहनाइए  ठीक, हुए जँ नमहर जाल \nहुए जँ नमहर जाल, लेत ओ लप दऽ भीतर \nहĪला बिन जाएत, नै अिछ जँ बेर उिचत पर  \nसुनू हमर ई बात, बात होइए अनमोल \nऐरावत किह जाय,  कहू नै ओल सन बोल \nटनका/ वाका- हाइकू- शेनयूũ- हैबून/ \n१ \nĆकृित रोष \nकुश ितल जलसँ \nिवधवा बिन \nसधवा की िवभेद \nदूिब अüत जल (टनका/ वाका) \nकरबीरसँ \nघर गाछ पहाड़ \nघेरल अिछ (हाइकू) \nबनैया लोक \nघरक पिनबह \nिबदित निह (शेनयूũ)  िवदेह मैिथली पƭ || 29 \nकरहड़ उपािर कऽ खाउ, Ćकृितकó घरमे बसाउ, फुलवारी बनाउ, पहाड़क \nफोटो बना कऽ घरमे लटकाउ। आ भऽ जाउ Ćकृित Ćेमी। गामकó नƇमे लऽ \nआउ, िचÿकारीसँ, कलाकारीसँ, बुिधयारीसँ।  \nखेलाइ हम \nकिरयाझुĦमिरमे \nनीचū अकास    \nएकपेिड़या सड़क कतऽ पाबी आब, आब तँ चािर लेन सेहो कम चकरगर \nमानल जाइए। छह लेन, आठ लेन। अकास मिलछॲह, गाछक हिरयरी मिलछॲह। \nमोन मिलछॲह। मुदा सड़क, घर, सभ फोटो सन िचĸन चुनमुन। \nिलखी िचÿसँ \nघरक खाका आइ \nछी जङलाह  \n(हैबून) \n२ \nई फूल फल \nचढ़ैत जाइ आगū \nकम होइए \nउनिट देखी फेर \nलगमे कम दूरे बेशी  \n(टनका/ वाका)  \n \nतािग Ćकृित \nताकैले भेलॱ पार \nसुखल पात  \n(हाइकू)  \n \nरंग छाड़ल \nपहाड़ आर गाछ \nमुदा जीवन  \n(शेनयूũ) \n  30 || िवदेह मैिथली पƭ \nझझायल रंग कतेक वणũक। बĒचाक िकताबोसँ बेशी चमकैए ई Ćकृित, \nफूल, पात, बाट आ अकास। आ एकरा सभकó तँ छोड़ू ई बरफ, जे रेिगİताने \nने छी, बालुक बदला बरफ। मुदा नै अिछ ऑĎसीजन आ निहये फूल-पात। मुदा \nएकर सेहो देिखयौ शान। जइ रİतासँ अबै छलॱ से ओतेक कहū चमकै छलए। \nजखन ओइ Ćकृितक लग छलॱ तँ कहū ओकर ĉप िनङहािर पाबै छलॱ। िकयो \nदूरसँ देखैत हएत तँ िनङहािर पबैत हएत हमरो, Ćकृितक बीचमे हमहूँ Ćकृित \nबनल हएब। मुदा ऐ िशखरपर आिब जे सनगर लगैए ई Ćकृित!    \nगाछ भेल छै \nअसगĈआ बौआ \nपात भेल छै \nिखलौना Ćकृितक \nिशखर देिख \nमुदा आब ऐ िशखरपर एलाक बाद लगैए जे बेकारे एलॱ एतऽ। ऐ िशखरकó \nओइ ठामसँ देखै छलॱ तँ कतेक सुžर लगै छल ई िशखर। मुदा िशखरपर \nएलाक बाद आब तँ वएह गाम नीक लगैए। तुलना तखने ने हएत जखन गामक \nĆकृितकó िशखरसँ देखबै। गामसँ िशखर आ िशखरसँ गाम! मुदा िललसासँ, हाइ \nरे हाइ। आब चलै छी िशखरक ओइ पार। देखै छी ओइ िदसुका लोक समाज। \nदूरसँ लगैए दुनू कातक गाम नीक, तराउपड़ी। मुदा ओइ कातक गामसँ िशखर \nओतेक सुžर लागत जतेक ऐ पारक गामसँ लगैए!  \nनै ठाढ़ होउ \nचलू चली घुरैले \nबिनजार छी \nलोकक बीचमे छी \nजाइत घुरैत छी \n(हैबून) \n……………..  िवदेह मैिथली पƭ || 31 \nĈबाइ \nकारी अनहार मेघ आ नै होइए \nकþौ बलुआ मािट खा नै होइए \nदाहीजरती देिख िहलोरै-ए मेघ \nभगजोगनी भकरार जा नै होइए \nकता \n१ \nएĸेटा गप बुझबैत सūझ भेल बुझाइए \nझूरो झमाने इजोिरयो तँ कएल  बुझाइए \nऐमे तँ अĠहिरये नीक कारी छल गुजगुज \nनै कोनो राितक आ नै िदनक मेल बुझाइए  \n२ \nसबहक सपना समेटल आ आगū बढ़लॱ \nई सĜयक पथ छै िनकलल सभ चलै चलू \nिनžोक बाद खुजल रİता िबन लीखक जे छै \nसे धŬगल आब बाट  बनल सभ चलै चलू  \nगजल \n१ \nबहरे मुतकािरब मुतकािरब आठ–ĈĊ फ ऊ लुन (U।।) – चािर बेर \n \nउचिर नव ĉप अपन िलखैब तखन िकने \nउतर दिछन डगहर    बहैब तखन िकने  \n  \nकनकन करत बनत सिदखन तिलया यौ \nसुअद पैब जौँ अहँ झखैब तखन िकने  32 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nमनक भूख असगर नुकैब बुझल अिछ \nअपन बोल-वाणी घुरैब तखन िकने \n \nखधाइ गढ़ अिछ भरल सभतिर दहारे \nजलक धार िबच घर भरैब तखन िकने  \n \nिनमहतासँ िनभता िनभैब िसखल निह \nनव युग किनक उगल बुझैब तखन िकने \n \nपड़ाइनपर कनैत अिछ भाग जँ कतौ \nगजेĠƖ मन बूझै िहयैब तखन िकने \n२ \nबहरे मुतकािरब \nबहरे मुतकािरब मुतकािरब आठ–ĈĊ फ ऊ लुन (U।।) – चािर बेर \n \nअहū बूिझ लै छी जुआरी अनेरे \nिजबै कोन बैबे िनयारी अनेरे \n \nहहारो उठेलॱ उदासी गबेलॱ \nिसहाबै िकए छी मदारी अनेरे \n \nजतेको नबारी छबारी बुरैए \nघुरेबै िकयो नै सुतारी अनेरे \n \nघरोमे उपासे बहारो िनरासे \nदहारे अकाले नचारी अनेरे \n \nचलै छी खटोली उठा ऐ भरोसे \nभसाठी अबैए िवचारी अनेरे   िवदेह मैिथली पƭ || 33 \nकिटहारी \nकनकनी छै बसातमे \nहाड़मे ढुिक जाएत ई कनकनी \nपोİटमाटũम कएल शरीर जे राखल अिछ \nसातटा मोटका िशĪलपर, जड़त कनीकालमे \nगोइठामे आिग जे अनलिन हó सुमनजी \nरािख देल नीचū \nकनकनाइत पािनमे डूम दऽ \nगोइठाक आिगसँ आिग लऽ \nशरीरकó गित-सƄगित देबा लेल \nकऽ देलिन  अिĐनकó समिपũत \nतृण, काठ आ घृत समेत \nघुिर कऽ जएताह सभ \nलोह, पाथर, आिग आ जल नŬिघ, छूिब \nडेढ़ मासक बĒचाकó कोरामे लेने माएकó छोिड़ \nघर सभ घुरत \nएĸैसम शताĤदीक पिहल दशकक अिĠतम राितक भोरमे \nमुदा नै छै कोनो अĠतर \nपिहराबा आ पुĈखपातकó छोिड़ िदयौ \nमिहलाक अवİथा देखू \nऐ  कनकनाइत बसातसँ बेसी माĈख \nहाड़मे ढुकल जाइत अिछ \nकमला कात नै यमुनाक कात \nहजार माइल दूर गामसँ आिब \nिमĔझर होइत अिछ खरड़खवाली काकीक Ăेत वİÿ \nसाइठ साल पूवũक वएह िखİसा \nवएह समाज \nमाÿ पिहराबा बदिल गेल \nमाÿ नदी-धार बदिल गेल \n  34 || िवदेह मैिथली पƭ \nसातटा िशĪलपर राखल ओ शरीर \nअिĐन लीिल रहल सुƂडाह कऽ रहल \nएकटा पिरवार फेरसँ बनबए पड़त \nआ तीस बखũक बाद देखब ओकर पिरणाम \nताधिर हाड़मे ढुकल रहत ई सदũ कनकनी \nऐ  बसातक कनकनीसँ बƂड बेसी सदũ \n........... \n \nगोपीचानन, गंगौट, माला, उĔजर नव वİÿ \nमुँहमे तुलसीदल, सुवणũ खěड गंगाजल \nकूश पसारल \nभूिम तुलसी गाछ लग \nउþर मुँहे \nपोİटमाटũम कएल शरीर  \nसुमनजी सेहो नव उĔजर वİÿ पहीिर \nजनौ, उþरी पहीिर, नव मािटक बतũनक जलसँ \nतेकुशासँ पूब मुँहे मंÿ पढ़ै छिथ \nआ ओइ जलसँ मृतककó िशĎत करै छिथ \nवामा हाथमे ऊक लऽ गोइठाक आिगसँ धधकबैत छिथ \nतीन बेर मृतकक Ćदीüणा कऽ \nमुँहमे आिग अिपũत होइत अिछ \nकपास, काठ, घृत, धूमन, कपूũर, चानन \nकपोतवेश मृतक \n \nपūच-पūचटा लकड़ी सभ दैत छिथ \nकपोतक दĐध शरीरावशेष सन मŬसिपěड भऽ गेलापर \nसतकिठया लऽ सातबेर Ćदिüणा कऽ \nकुरहिड़सँ ओइ ऊकक सात छौसँ खěड कऽ \nसातो बनहनकó कािट \nसातो सतकिठया आिगमे फेिक  \nबाल-वृŀकó आगū कऽ \nएड़ी-दौड़ी बचबैत  िवदेह मैिथली पƭ || 35 \nनहाइ लेल जाइ छिथ \nितलाĽिल मोड़ा-ितल-जलसँ \nिबनु देह पोछने \nआ फेर मृतकक आंगनमे \nŅारपर ƅमसँ लोह, पाथर, आिग आ पािन \nİपशũ कऽ घर घुिर जाइ छिथ \nएĸैसम शताĤदीक पिहल दशकक अिĠतम राितक भोरमे। \n \n \n  36 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nरिव भूषण पाठक \nगाम किरयन, िजला समİतीपुर। “िरहसũल” (नाटक) Ćकािशत। \nहाइकू \nई खचरहबा \nखोिज रहल छओ \nभाग फितंगा \nिक भेलए एकरा? \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए एकरा? \nमाँगिलयइ रोसड़ा आ दऽ देलकए तेघड़ा \n \nरौ बिह ! रौ बिह ! िक भेलए? एकरा \nपटनाक बात छोड़ू, िदĪलीक बखरा! \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए एकरा? \nसोचैत रहॱ मंÿी बनब, शुĉएमे खतरा \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए? एकरा  \nहरम-महल-अंतःपुर वा\n छुपल घरघुसरा! \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए? एकरा  \nदस लाखक िटकट छल, केकरासँ बात करी \nअĪसेिसयन आँिख देखबए, दūत देखबए झबड़ा! \nरौ बिह! रौ बिह! िक भेलए  एकरा? \n \n  िवदेह मैिथली पƭ || 37 \nऐ  बेर छिठमे \nऐ  बेर छिठमे \nपिहले छिठमे सूयũदेव उगैत छलाह \nया तँ खुटेरी बाबूक गाछीक पाछू \nया िनसहरा पोखिरक पाछू \nकोनो-कोनो बेर शिश बाबूक गाछीक बीचसँ  \nआ कोनो बेर मिझला कĸाक बँसिबņीक पाछू \nएहन बात तँ किहयो नै भेलए \nिक ओ टेलीफोन टावरक पाछूसँ उगिथ \nया डाĎटर साहेबक दुमहलाक पाछूसँ \nऐ  बेर İकूलक मोटका हेडमाİटर आĂİत छिथ \nमğयाहन भोजनक पिहल कौर भगवान खाइ छिथ \nहमरे घरक पाछू िकए ने उगताह? \nमुĎखनकó जोतखी जी कहने छिथन \nभगवान अहūकó छोिड़ कऽ कतए जेताह? \nभुटकुन बाबू आ मुंशी जी डराएल छिथ \nिक भगवान रİता िबसिर जेताह? \nबĒचा बाबू एकटक लगेने छिथ \nसभसँ पिहले ओ भगवानकó देिख  कऽ  \nखूब जोरसँ िचकरताह  \nदेिखयौ देिखयौ भगवान तँ ऐ बेर मिĠदरक पाछूसँ िनकललाह। \n \nजुआएल कुहेस आ भफाइत पोखिरमे सभ भक-चक छिथ \nतखने बटोरन बाजल- \n‘भगवान तँ ऐ बेर दुसधटोलीक पाछूसँ उिग रहल छिथ \nमुĎखन मुिखया, डाĎटर आ माİटर साहेब दुसधटोली िदस देिख  रहल \nछिथ \nसूयũदेव उगैबला छिथ \nदुसधटोलीक पाछू\n अकास टकाटक लाल छलए...........। \n  38 || िवदेह मैिथली पƭ \nमरणोपरŬत - १ \nकामना \nहुनकर मृĜयुक कामना के करैत अिछ \nजखन िक कतेको वृŀ जवान  \nिवदा भऽ गेलाह। \nिबला गेलइ \nकतेको सरकार \nबĠहा गेलइ कतेको बūध \nआ िमटा गेलइ बािढ़ भूकĦपक  \nछोट नमहर िनशान । \nजीवनशतक तरफ अƇसर \nऐ धतालबूढ़ सँ के डराइत अिछ \nकोन पंिडत आ के किव \nचऽर चŬचड़क सठ लěठ \nकतऽ के Ĕयोितष \nआ किहया के कहबैका \nपरोपņाक पुरिनया \nआंगन टोलक अýिवý \nिदयाद फरीक \nजिजमान पुरिहत \nसेवा सँ पूतोहू \nआ मयŭदा सँ बेटा \nअपन अपन नौकरी आ बालबĒचा \nकऽ पोसैत पोता नाती \nके धखाइत अिछ \nबाभन िक सोलकन \nडीही िक भिगनमान \nिजरात िक नाशी \nगाछी िक मचान \nककरा की चाही ?  िवदेह मैिथली पƭ || 39 \nसमाचार \nदलान पर खोखैत \nरİता िदस देखैत \nछोटका बाबू  \nकतेको गणना के◌ँ असफल करैत \nअड़ल रहिथĠह \nदोसरक िदन गुणैत \nजोगीभाइ िवजय बाबू \nहािर गेलाह \nअंदाज लगबैत \nडाĎटर लोकिन \nथािक गेलाह \nआला लगबैत \nगॱआ घĉआ \nिबसिर गेलाह \nिक केओ वृŀ मरणासž छैक \nबेटा पोताक \nसेवा िजýासाक संगे \nजमल रहलिखĠह \nछोटका बाबू। \nिजजीिवषाक आगū \nहािर गेलाह \nयमराज  \nहृदयाघातक दू-दू Ćयासक \nबाद पİत भेलाह। \nमुदा छोटका बाबू \nहािर गेलाह \nउपेüाक कĪपनासँ \nसिह नइ सकलाह \nअपन रोपल फुलवाड़ी \nमे वृथा कŬट कूश  40 || िवदेह मैिथली पƭ \nअमरबेलक लþी \nसोहराय जहरफूस। \nई ƙेिकंगĠयूज नइ अिछ \nनĤबेपार बूढ़क मरला मे कोन आĀयũ \nकथीक दुख आ केहन असौकयũ \nमृĜयुक एकािधक बेर अफवाह सँ \nअइ समाचारक सŲसेशन खतम रहए \nबेटा भतीजा पोता नाती तैयार \nपिहनिह सँ छुņीक जोगाड़ \nकाननाइ पीटनाइ \nआ लोरक िदशा \nपिहनिह छल ƚिमत। \nमृतकक औदाĜय \nओकर मŬगिलकता  \nपर नइ भेलइ यथेƠ चचŭ \nपता नइ \nई कोन िकिसमक कंजूसी भेलइ। \nसमाचार िमलला पर \nई जþे अंितम संİकार रहए \nततबे अंितम ĉिढ़ \nछोटका बाबू वरक गाछ जकū \nशतािधक जिड़के◌ँ समेटने छलिखĠह \nतीन भाइ, पūच बेटा \nचौदह जवान नाती पोताक पिरवार \nआ भाितजक अलगे खूट \nिपितयौतक तीनटा बेटा \nसेहो ततबे नजदीक \nजमाए भािगन \nबिहनोइक बात नइ पूछू \nएकटा महान मğयिवĠदु  िवदेह मैिथली पƭ || 41 \nपिरवारक गुĉĜवकŲƖक \nसमािĢतपर \nजे जिहना छल \nतिहना भागल \nिसमिरया घाट। \nिसमिरया घाट पर \nकिव िदनकरक घर सँ \nकोस भिर पूरब \nचैत ƅुŀ भऽ जेठ भेलइ \nदुखी सूयũ झुिक गेलिखĠह \nगंगा मे खसब की ? \nदुपहिरया बालू \nआिग उगलैत छल \nसाबुत मािट कतौ नै \nजरल लकड़ी ĉइया कपड़ा \nहƂडीक टुकड़ा बाउल \nपžी घीक िडĤबा आ फूल  \nचकमिकया कपड़ा \nिजंदगीक सभ ऊ◌ँच-नीच \nके◌ँ धिकयाबैत। \nजड़बए सँ पिहले \nअनुपात िबसिर गेलिखĠह  \nघरवारी  \nकþे मून लकड़ी \nकþे घी \nआ कþे चंदन \nिचंताक कोनो बात नइ \nअİसी पार जोगी भाइ \nजे कून हĢता \nनइ आनैत छिथĠह \nएकटा लहाश  42 || िवदेह मैिथली पƭ \nसþर के◌ँ लगभगबैत रामाāय बाबू \nआ तिहना मजगूत \nजगदीश आ संतोष \nिबना चालीसे के \nशंभूपंडी जी कं◌े आदत भऽ गेलइ \nजरैया िचरैया गंध लेबाक \nगūवक शतािधक ĭयिĎत \nभऽ गेलिखĠह \nम्◌ूकसाüी \nअंितम दशũन ĆारĦभ भऽ गेलइ \nजड़बैत काल \nकतेको अनुभवी  \nभीिड़ गेलिखĠह  \nमचान बनऽ लागलइ \nअपन अपन बाप माए के◌ँ जारए बला \nकेओ केओ अपन किनया आ भाए के◌ँ \nएक दू टा महाअभागा  \nजे जरेने गाड़ने रहए अपन संतानके◌ँ \nसबहक ğयान महादाहक \nसफलता िदिस \nजोगी भाइ चेरा िबछबऽ लागलाह \nरामाāय बाबू दोहराबऽ लागलाह \nउठऽ जगदीश बायū सँ मजगूत करह \nĉकू संतोष \nपतरका चेरा उपर मे देबइ \nगणेश भाइ चाĉ खंभा ठोकऽ लागलाह \nगंगेश जी कहलिखĠह \nमुँह पर चेरा नइ रािखयौ \nमुखािĐन पड़तै \nसुरेश जी टोकलिखĠह \nमाÿ िवध छैक  िवदेह मैिथली पƭ || 43 \nकेवल सटएबाक काज \nचंƖदेव भाए जीपे मे रहलाह \nयमक डरे \nवा थाकल हारे \nघनĮयाम जी एगो के◌ँ डा◌ँिट देलिखĠह \nखड़ही के◌ँ हाथ नइ लगाबहक \nऔखन बƂड काज छैक \nओ अलगे ĉसल \n“हमहूँ देखब \nकोना लहाश जरत!” \nअंितम पिरƅमाक बाद \nमुखािĐन पड़लै \nआ अिĐन खॴचऽ लागलिखĠह \nिदशŬतक कोणŬतक हवा \nसूयũदेव माथ पर आिब गेलाह \nगंगाक धार ĆशŬत भऽ गेलइ \nपिरजन िनिĀंत भेलाह \nएकटा नवतुिरया खोललक िबİलेरी \nटो टािप कऽ शीतल जल बँटऽ लागल \nमुँहगर सभ जुड़बऽ लागला अपन कěठ पेट \nएकाएक दिछनबिरया कोना लिच गेलइ \nसभ एक दोसर पर बाजऽ लागलइ \n“हम त◌ँ पिहले कहैत छिलयइ \nदिछनबिरया कोना फलū बाबू बनेलिखĠह \nहओ बाबू आँचक िदशा बदलऽ \nलाबऽ पतरका चेरा संठी ढ़ŵचा घी \nतू◌ँ ओमहर सँ बūस िभराबह \nहे हे उþर सँ देह उघार भेलइ \nदेिखयौ त◌ँ हाथ पएर अकिड़ रहल छइ \nिक ओ आशŰवादक हाथ छैक ? \nबूढ़बा अखनो तमसाइल छैक”  44 || िवदेह मैिथली पƭ \nिवदेहक धरती \nपैकबंद बोतल के◌ँ फुिजते \nबदिल गेलइ मौसम \nजेना िक मृĜयु नइ  \nकोनो जĠमक उĜसव हो \nिवदेहक ई धरती \nदेहक मजाक उड़बऽ लागल \nरंग रंगक चुटकुला \nहवा बसात \nüेÿक वगũक गामक \nअलग अलग अनुभव। \nजगह धु◌ँएने रहए \nमुदा किठहारीक याÿी \nनहबऽ लागला  \nरगिड़-रगि़ड़ कऽ  \nदेहŬतक बात िबसिर \nआ दस िमनट बाद \nखाए लागलाह \nचूड़ा-दही \nिजलेबी पूरी \nगरम गरम \nमसाला नमकक चचŭ करैत \nओएह पेटक लेल \nओएह देहक लेल \nऐ िवदेहक धरती पर \nऐ िसमिरया मे \nमाÿ देहे नइ \nधमũ आ धनहु क Ćित \nिवरागक लेल तैयार रहू \nऐ गंगाक मािट मे  िवदेह मैिथली पƭ || 45 \nएकिह ढūचाक आदमी \nबūध सँ घाट तक। \nघाटक डोम \nआ पंिडत \nसभ लोकिन \nएके संďया कहताह \nएक हजार एक \nआ तिहना होटलबला \nनाम िलअ \nअžपूणŭ िवńापित िमिथला \nवैįणव शंकर आिद आिद \nसभ िमला कऽ एके बात \nएक हजार एक \nचचŭक िवषय \nचचŭक िवषय ई नइ छैक \nिक छोटका बाबू कþे परहल िलखल \nकþे बड़का िवŅान Ĕयोितषी \nके◌ाना कऽ पढ़ेलाह िधया पूता के◌ँ \nिक ओ चाहैत छलाह \nिक पओलाह आ \nिक मूने रिह गेलिĠह \nचचŭ ई छैक \nिक कोना मरलिखन \nके सेवा केलकए \nआ के अनठेलकए \nककरा िक देलिखĠह \nआ के की चाहैत अिछ \nकोना हेतै āाŀ \nआ कोना कोना भोज \nके सĦहारतै \nआ के चौकी बजारतै  46 || िवदेह मैिथली पƭ \nहरेक गॱआ घĉआक \nहाथ मे छैक  \nिचÿगुĢतक धमũदěड \nओ नािप तौिल रहल छैक \nआ आिब रहल छैक \nिनणũय बदिल बदिल कऽ \nसभ चौकस अिछ \nके एलै \nके िबसरलै \nअएबाक कारण \nआ िबसरबाक बात पर \nभऽ रहल छैक गोल गोलैसी  \nिघन िघन घॲघाउज । \nमरणोपरŬत-२ \nकी केना \nमतलब ई जे भोजक कोन ĭयवİथा? \nगॱआरी वा छगिमया \nकेवल भात िक चूड़ा \nया दूनू िदन \nइİÿगने पुरखे \nवा सबजाना \nएकजानाक बाते जुिन कĉ \nभोजक सभ िरकाडũ टूिट जेतइ \nजकरा घर मे पūच टा सरकारी माİटर \nआधा दरजन इंजीिनयर \nसे िक ओिहना मािन जेतइ \nओ त◌ँ गūववला के पािनयो िपयेतइ \nआ पािन िपयाए कऽ मानतइ \nमुदा बात एतबे नइ  िवदेह मैिथली पƭ || 47 \nभात के खाएत \nया नइ  \nएकर िनणũय त◌ँ अलग अलग खूट लेत \nतइ दुआरे हे पंचोभय बुधवारय \nपगुलवारय आ आनोआन खूटक \nम्◌ुिखया आ ठीकेदार \nआबू आ िनणũय िलअ । \nजेना जगदीश बाबू कहलिथĠह \n“एना त किहयो ने भेलइ \nघरवारी िकछु कहलक आ \nनौत िकछु आर भऽ गेलइ \nकतेको बेर बात घचपचा गेलइ \nतइ दुआरे İपƠ कहू  \nककरा कही आ ककरा छोड़ू \nसबजाना िक इİÿगने पुरखे \nआ नौतक संगे िबजौ \nबस हम उतरबाइ टोलक भागी” \nनौत देलाक बाद घुमल जगदीश \nबैिस कऽ धाÿी गाछक नीचा◌ँ \nकहऽ लागलाह अपन बात \n“ओ जखने कहलक \nकी कथीक ĭयवİथा \nहम कहिलयिĠह, अओ बाबू \nओइ घर मे छऽ छऽ टा इंजीिनयर \nचािर टा तरकारी \nपūच टा मधुर  \nआ बीस बेशी सौ मन दूधक दही \nचािर साल पुरनका चाउर \nराहिड़क दािल \nबरी सकरौड़ी घी पापड़ \nकþे खाएब  48 || िवदेह मैिथली पƭ \nउपरो सँ \nनीचो सँ खुएताह \nखाउ ने कþे खाएब” \nजगदीश झुठे छūटैत रहलाह \nसभ बूझैत अिछ \nओ एþे नइ बाजैत छिथ \nफेर िबजौक बात पर कहऽ लागलाह \n“हम किह देिलयिĠह \nआब कून िबजौ आ कोन िवनय \nजेहने खुएनहार \nतिहना खेिनहार” \nहे सूयũ \nहे भाİकर  \nआइ माथ पर नइ आएब \nबादले मे रहब \nजोन मजूर खबास  \nभनसीया पिनभरनी \nसभ तिप जेतीह \nत◌ँ काज के करत \nहे पवनदेव \nआइ मंद मंद बहब \nखाउ हनुमान सĢपत \nआइ पूरबे रहब \nएमहर आएब त◌ँ \nतीमन तरकारी भात दािल \nसभमे मािट बाउल खपटी \nसना गोजा जाएत। \nहे इंƖदेव \nअहūक जĉरी \nआइ खेत मे छैक \nगūव मे नै  िवदेह मैिथली पƭ || 49 \nअहū आइ शचीए लग रहू \nअहū आएब! \nतखन कोना अओताह \nगौआ◌ँ घĉआ \nटोल समाज \nƙाŌण महाƙाŌण। \nहे देवगण \nआइ अंतिरüे मे ĭयİत रहू \nआइ िलअ िदअ Ćकृितक İवाद \nआइ रमऽ िदअ समाज मे \nआइ बैसऽ िदअ जमीन पर \nआइ मūगऽ िदअ पािन केराक पात \nआइ सूँघऽ िदअ महकौआ चाउरक भात । \nजेना मžू बाबू कहलिखĠह \nतीने बजे पिड़ जाए आलू उसनए लेल \nचािरए बजे बनऽ लागए चटनी \nभोरे बनए बरी सकरौड़ȣ \nसात बजे तक जमा भऽ जाए  \nबालटीन डोल गमला \nकरछुल चंगेरा। \nआठ बजे हुअ लागइ  \nतरकारीक सूर सािर \nदस बजे बीड़ी बिन जाइ \nबारह बजे तक नौत िनमंÿण \nएक बजे पþा कटा \nजमा भऽ जाइ दलान पर। \nदू बजे चिढ़ जाइ  \nभातक पिहल खेप \nतीने बजे सँ रतरत करए \nगūव टोलक नबका बारीक। \nअइ होटल आ केटररक जमाना मे  50 || िवदेह मैिथली पƭ \nअहū कोन सामािजकताक बात करइ िछयइ \nआठ बजे एिलयइ \nआ दूनू बापुत बैिस गेिलयइ \nकोना कऽ िनबाहबए \nगūव टोलक मरजाद। \nअशोकक गाछ \nकामकाज मे पाछू मुदा \nललकारए मे आगू \nओ नमगर छीटधारी युवक  \nआलोक बाबूक सार छिथ। \nचलबा बाजबाक तरीका सँ \nİपƠ रहए ओ कोनो डी.एस.पी.ए क बेटा हेिथĠह \nचलाकी पकड़ेला पर ईमानदार भऽ गेलाह \n“हमरा लोकिन भेलॱ \nअशोकक गाछ \nने फूल देब \nने छाया \nने फल बीज \nने आरोĐयक चीज। \nमुदा हम दलान पर बनल रहब \nहम छी शोभा \nकाटबा हटेबाक वİतु नइ \nĆितơोऽपकरण।” \nमरणोपरŬत-३ \nमरनाहर के◌ँ यािद कĉ \nहे चĠƖदेव, राम, भूषण  \nआ कृįणमोहन \nमरनाहर के◌ँ यािद कĉ \nजे◌ेना मंिदरक िनरमाल  िवदेह मैिथली पƭ || 51 \nबीतल सĦमेलनक पोİटर \nआरती पूजाक बाद शािलƇाम। \nई नइ िक  \nई देलाह \nआ ई नइ देलाह \nरोड पर अपने घर बनेलाह \nआ हमरा बँसिबņी देलाह \nअपने भीठा \nआ हमरा उसरौठी देलाह \nभाइ पर कम \nआ बेटा पर बेशी ğयान देलाह \nई आहक तुकबĠदी बंद कĉ \nमरनाहर ककरो सँ िकछु नइ लेलक \nभले ककरो िकछु कम देने हुअए। \nतइ दुआरे आबू \nआ काजमे रिम जाउ  \nजमीन जाल खेत मकान \nगाछी बūस रहबे करतइ \nकािŎ सँ बūटब \nआ बūिटते रहब। \nहयउ इंजीिनयर साहेब \nबजाबू खुआबू िवनय सँ \nई धरती हरदम नीचा◌ँ \nआ अकाश हरदम ऊपरे रहै छै \nअहūक पुĉषाथũ सँ अिवचिलत \nमूड़ी किन नीचा◌ँ आ \nछाती िबन उतान केने \nआनू मुँह पर किन \nिवýािपत नकली मुसकान \nगौआ◌ँ घĉआ  \nिनमंिÿत छिथĠह  52 || िवदेह मैिथली पƭ \nई नइ छिथĠह \nखबास आ जोन \nई नइ छिथĠह \nपुल बाĠहक ठीकेदार \nिबसिर अपन नाम पद \nİवागत कĉ सभ के◌ँ। \nचाहे केओ कतबो खगल \nकपड़ा लþा फाटल चीटल \nझुिक जाउ İवागत मे \nसĦमान, मयŭदाक तमघैल किहया ले राखब \nखुिल कऽ खचũ कĉ \nसंिचत Ćितơाक बेन बनाउ \nआउ, झुिक जाउ \nभोज काल \nपसिर गेलइ सुअžक गंध \nआबऽ लागलाह िनमंिÿत \nघुसकऽ लागलइ िबलाइ कुकुर \nचौकस कौआ उĪलू बनिबलाइ \nबैसऽ लागलइ पा◌ँितक पा◌ँित \nआबऽ लागलइ जेिरक जेर \nिवदा भेलाह गौआ◌ँ िदयाद \nनून तीमनक मीमŬसा करैत \nसुपारी चून लैत \nकुरता खोिल गरदिन पर राखैत \nसाफ करऽ लागलइ जोन खबास \nपा◌ँित मे िगरल पþा \nभात दािल दही बरी \nफाटल पात िछņा मे जाइतो जाइत \nिगिर जाइ िकछु भात िकछु दही \nदहीक िवषैन गंध दािल तरकारी मे िमिल \nबना देलकए भोजैन! भोजैन!  िवदेह मैिथली पƭ || 53 \nभोजगंध अलिसयाबऽ लागलइ \nदौड़ऽ लागलइ गोला किरया कुकुर \nहा हा करऽ लागलाह दामो सुरेश \nिचकरऽ लागलाह बैजू बाबू \nगंगेश जी मžू बाबू \n“जĪदी ला रे खरŭ पािन झाड़ू \nउठाबू अओ पात \nलाबू भात \nकहū गेलइ तरकारी दािल \nदूनू तरकारी एक साथ उठाबू \nआब बरी भऽ गेलइ \nबस दही उठाउ \nओमहर सँ के उिठ रहल अिछ \nबैसू ! बैसू ! बैसू ! \nदेखब कुकुर पा◌ँित मे नइ घुसए \nहओ एमहर दही छूिट गेलइ \nचलू आब पाितल राखू \nभंडार घर बĠद कĉ ” \n………………………………. \nबफũ भोर  \nसूयũदेव कतऽ लुĢ त भेला \nकोन अंतिरü, मंदािकनी मे \nया जाड़ हुनको खेहाड़इ छइ \nदेिखयौ ने कुĦ हरबा \nमटकूरी नइ बनाबै छइ । \nबनाओत की मटकूरी \nघैल चुĎ का पाितल तौला \nउगता नइ सूयũदेव \nलेब की हम बमभोला।  54 || िवदेह मैिथली पƭ \nतिहना पसरल अĠ हार कुहेसा \nहिƂडयो कंपकंपाइ छइ \nबीलटबा सूतले-सूतल \nओछैने पर खाइ छइ। \nĉकल जीवन İ पंदन \nगाय भŵस कुकुर बकरी \nडोलबै छै गरदिन \nडोलबै नŬगिर पुछड़ी \nकानए िबना नोर \nदŬत देखबै छै। \nबंद भेलै िवńालय \nबंद कटनी रोपनी \nएहन बफũ भोरोमे \nनहा कऽ छुĠ नू पंिडत \nपिहर ओिढ़ काजल टीका \nतीन कोस जिजमिनका \nसाइिकल के◌ँ गĉड़ बूिझ \nघंटी डोलबै छइ  \nदेश आ गेयर  \nदेश सुİ ता रहल छइ \nया पनहा रहल छइ \nचाही एकरा तेल Ƈीस मोिबल \nआ तिहना सािहĜ य आ सĦ बĠ धो मे \nपिहले हमरा पढ़ैत देिख \nमū आनइ छली चाय पािन \nबाबू तमाकू चुनबैत  \nचिल जाइत छलाह अकाश सँ आगू \nआ किनया पिहरैत छली चूड़ी ,पायल िन:शĤ द \nझनझनाहट सँ भंग नइ हुअए हमर ğ यान  िवदेह मैिथली पƭ || 55 \nहवा िबहािड़ सेहो बहैत छलए पूिछ कऽ। \nहमरे खॲखी सँ खॲिखयाइ पूरा दुिनया◌ँ  \nहमरे सपना सपनाइत उगैत छलइ चान सुĈज। \nओ आर जमाना छलए नेता जी  \nयािद अिछ अहūक एक संकेतपर देश िबछ जाइत छलइ \nअहū मतलब देश आ देश मतलब अहū नेताजी \nआब दोसरे हवा बिह रहल \nसभ अपना िवषयमे सोिच रहल \nİ ÿी, सोलकन, जािĦबया, भूटान, लातेहार, पलामू \nसभके◌ँ पता छइ अपन िहत अपन बात \nदेश, सĦ बĠ ध, सािहĜ य चढ़ाइ पर चिल रहल \nचाही बेशी दम गेयर नĦ बर चािर \nबेशी गित बेशी तेल पािन \nया फेर बĒ चाक िबिछये जँका बढ़ा िदयौ लेवेल \nधूतũता, छल, धोखाक लेवेल बढ़बऽ पड़त \nचाही नया नया मुखौटा \nमोिबलाइजेशन Ćोपेगंडा \nपाखंडक अńतन संİ करण \nदोसरे हवा बिह रहल छैक \n देश दुिनया जािग रहल छइ \nपॉंच केबी \nइंटरनेटक मंद गित  \nआ सुĠ निर तोहर फोटो \nससरैत बढ़ैत लहिर \nजेना İ वगũक परदा  \nखुलैत हो धीरे धीरे  \nिसतार पर राग भैरवीक साथ \nपॉंच केबी मे माथ  \nदस मे कपार पंƖह मे आ◌ँिख िपपनी िडĦ मा सिहत  56 || िवदेह मैिथली पƭ \nफेर ĉिक गेलइ नेट \nपता नइ आइ देिख सकब आ◌ँिखक िनचला ढलान \nअरे आ◌ँिखयो देखा गेलइ  \nआ◌ँिखयो सँ नीचा◌ँ \nिसंधु-गंगाक िवशाल मैदान \nकिन नाक त◌ँ देिखयौ \nिहमालयक बिहन बनल जाइ \nदेिखयौ त◌ँ नेटक नरहेरपनी \nकेवल वामे देखाइ छै \nदिहना त◌ँ िगड़ने जाइ छै \nकी दिहनो ओतबे पिवÿ \nओिहना गंगाजल। \n \nनेटकंपनीक लेल िनकृį टतम पंचाüरी गािर के◌ँ घॲटैत  \nबंद करैत हम जाल जंजाल सत झूठ \nआ खेहारने अनेरे किव याÿी \nआध फा◌ँक आ◌ँिख  \nआ आध फा◌ँक नाक \nदोस मिहम  \nकखनो जाितक लसैर लगबैत \nकखनो कुल गोÿक सॲगर नेने \nउपकारक पंजी समेटने \nबीतल युग पर टीका करैत \nकोनो िचÿ पर सँ जाल मकरी साफ करैत \nआिब गेलिखन दोस \nओ कहिथन आ किहते र हिथन \nओ सुनबा ले नइ आएल छिथन \nहुनका मोल चाही  \nओ तौल रहल छिथन  िवदेह मैिथली पƭ || 57 \nअतीतक िसनेहके◌ँ \nओ खोिज रहल छिथन \nसभसँ बड़का अंक \nजे अचूक हुअए \nआ बटखराक बदला  \nरािख देने छिथन \nबीतल युगक दोसितयारी  \n२ \nआब दोस डेली बितयाइ छिथन \nसामना सामनी नइ त◌ँ फोने सँ \nथाहइ छिथन \nकोन नस कĜ तऽ सँ पकड़ी \nथाहैत छछारैत मुिİकयाइ छिथन \nहम दिब रहल छी हुनकर जानकारी सँ \nकािलदास मैिथली मोहĦ मद रफी  \nआब हुनको िĆय िवषय अिछ \nपिहले िमलबा सँ बचैत रही \nआब नइ आबइ छिथन  \nत◌ँ कोनािदन लागैत अिछ \nदोस तमाकू जका◌ँ  \nठोर किĤजयेने जाइ छिथ \nआ भŬग जका◌ँ िदमाग \nकी कही \nिदमाग त◌ँ पिहले सँ \nहफीिमयाइल अिछ \nदोस एता \nओ कहता \nआ हम करब \nयńिप नफा नुकसान जनइ छी \nमुदा दोस िशį ट बना गेला \nबाजइ भूकइक तरीका  58 || िवदेह मैिथली पƭ \nनीक जका◌ँ िसखा गेला \n३ \nगीत गाबैत Į लोक पढ़ैत \nउŀरणक बरसा करैत \nकखनो Ćेरक Ćसंग \nकखनो वेद पुराण \nतिहना अथũ-राजनीित \nकखनो भकुआइ \nअकछी कखनो \nदोस देवता देखािथन \nदया बेचैत \nओ छली फरेबी वंचक \nबहुĉिपया छलइ \nकखनो कािलदास \nिवńापित जपइ छलइ \nमहान ýानी नइ \nजानकार छलइ \nफ◌ँसा लै छलै \nकोनो चरचा मे \nमनबा लै छलै बात \nभऽ जाइ छिलऐ िचĜ त \nपटो मे िकछु नइ करैत छिलऐ \nओ कखनो बीमा \nकखनो किवता \nकखनो िकताब बेिच पड़ा जाइत छल। \nओ आब चुप अिछ \nने दुĮ मनीक बात \nने दोİ तीक चचŭ छइ \nकािŎ फेर आएत \nकोनो नया िडĤ बा पेटी िकताब \nमोबाइल İ कीम नेने  िवदेह मैिथली पƭ || 59 \nहम फेर िचĜ त हेबइ  \nओ फेर भुितया जाएत \nअपन बटुआ सĦ हारैत। \nमनोज भायक िचŇी  \nकी भाय आबो राजदूत उड़बै िछयइ सौ पर \nकी भाय आबो हंसइ िछयइ ओिहना हहा कऽ \nकी भाय आबो देखइ िछयइ रौद बरखा के◌ँ ओिहना Ćेम सँ \nकी भाय आबो कचकूह आम देिख पािन आबैत अिछ मु◌ँहमे \nअपन गाछी आ दोसरक आम एखनो नीक लागैत अिछ \nकी भाय जालंधरो किरयने जका◌ँ छै \nकोना साधै िछऐ उदयनाचायũ आ जालंधरनाथके◌ँ एक साथ \nनĭ य-Ġ याय आ नाथपंथक सूÿ कतऽ िमलैत अिछ \nया हमरे जका◌ँ उलझैत देरी छोिड़छािड़ िनवृĜ त भऽ जाइ छी \nसही कहलॱ भाइ \nिवदेहो त◌ँ हमरे छिथ \nआ हम पूरा दुिनया मे पसरलाक बादो ओतबे लोकल छी \nसĎ कत मािट खॴचैत अिछ हमरा \nआ दिरƖ-िछĦ मिर रिहतॱ ओतबे सामंतवादी छी \nसंग मे अिछए की, जे दुिनया छीनत \nतैयो पकड़ने छी अपन दूिबके◌ँ बकुņा मे \nछोड़ू ई सभ \nकी  ओतौ एिहना गामघर गीतनाद धूपदीप \nयािद आबै छी हम, गाम आ समाजक लोक \nबड़ी, िसंगराही, नबकी नौला पोखिर \nबिड़याही, बलहा घाट \nककरहा, ठकुरनीया, मिहसर बाध \nकखनो सुनइ छी Ćाती, नचारी, समदओन \nचाखै छी नबका चूड़ा पर छिलऐल पूष मासक टटका दही \nह◌ँसए कऽ बात पर ह◌ँसै छी  60 || िवदेह मैिथली पƭ \nआ कानइ कऽ मौका पर \nिगरैत अिछ नोर \nया अहू◌ँ के◌ँ मािर देलक समय \nजेना हमरा मारलक सĦ हरल डŬग सँ \nिबयाह आ मॲछ  \nओ िबयाह नइ, मॲछक लड़ाइ छलइ \nआ सभक अपन अपन Ģ लान रहए \nबाबू, मū, दोस, सासु-ससुर \nसंİ कार कम, नाच बजार छलइ। \nबाबूए पढ़ेने िलखेने रहिथन \nते◌ँ िबआह हुनके पिसĠ नक जगह, लड़की आ ितिथके◌ँ िनिĀत छलै \nभैयाक लेल ई छलए अचूक मौका \nसािबत करबाक लेल बहुत रास चीज \nते◌ँ केवल नवका चमचम गाड़ीक जखीरा रहए \nआ यिद ऐ साल िबयाह नइ हेतइ \nतखन बाबूक मॲछ आ माथ नीचा भऽ जेतिन। \nयिद हम काजर लगेबा सँ रोकबाक Ćयास करितऐ \nतखन जनानी सभक नजिरमे \nमū बहुत छोट भऽ जेतइ \nआ ससुर महराज सेहो लगेने रहिथन बाजी ककरो सँ \nते◌ँ िदसĦ बर पĎ का रहए \nआ ने हमर उमेर कम रहए \nने हम बेरोजगार रिहऐ \nते◌ँ ससुरक ससुर जा◌ँच करबा लेल पहु◌ँच गेलिखन \nबागमती सँ केन \nकहॴ कोनो जनानाक चĎ कर त◌ँ नइ छइ \nआ िबयाह मे जĉरी रहए दाĉ पीनाइ आ नाचनाइ \nिकएक त◌ँ वीिडयो गड़बड़ा जेतइ \nआ िधयान देने रहए बहुत लोक िगŀो सँ बेशी  िवदेह मैिथली पƭ || 61 \nहम हुिसऐ \nआ ओ ĆारĦ भ करए। \n Ģ लेटो आ हमर किनया  \nअंतत: \nĢ लेटोके◌ँ योĐ य िशį या िमिलये गेलिन \nहे मैिथलीक İ वगŰय किवगण \nबता देबिन Ģ लेटोकó  \nओ एकटा युवा मिहला छिथĠ ह \nआ जिहना Ģ लेटो दौड़ैत छलिथĠ ह  \nकिवता िदिस राजदंड लऽ कऽ \nतिहना ललकारैत छिथĠ ह ई \nएकटा नवोिदत किवके◌ँ \nआ पुछैत छिथĠ ह एकटा अİ थािपत किव सँ  \nकी हेतओ ऐ किवता लऽ कऽ \nकाज रोजगािर छोिड़  \nिकए बताह भेल छे◌ँ  \nसजमिन छीलैत आटा सानैत  \nफोड़न दैत छॱकक मŲजन तैयार करैत \nबĒ चाक मु◌ँहमे कौर दैत  \nनेटा का◌ँची पोछैत \nनाना Ćकारक मुखाकृित \nभाव भंिगमा  \nखुसुर फुसुर  \nखॱझाइत बड़बड़ाइत  \nगािर गीत जका◌ँ  \nकखनो गायÿी मंÿ  \nकखनो सĢ तशती \nकखनो कोनो अतुकŬत वैिदक ऋचा \nअरबीक अबूझ नेमाज जका◌ँ।  62 || िवदेह मैिथली पƭ \nआ Ģ लेटा जे नइ कऽ सकला मंÿी पद अछैत बधाइ Ģ लेटो।  \nअहūक योĐ य िशį य अरİ तू वा  \nहमर किनया◌ँ \nओ िनणũय िनकािल नेने छिथ  \nएिहना िफिफयाइत रहब \nिहिहयाइत रहब िकछु देखने सुनने \nऐ दुिनया मे सभ केओ अिछ आ \nदुिनया ढĠ नूक लालसँ नइ चलैत अिछ \nमुदा ई दुिनया ढĠ नुको लालक छै। \nिटĢ स Ąाम खņरकका  \nĠ यूटनक िनअममे \nिकछु जोिड़ घटा देबहक \nकोनो दोसर भाषा कोनो आन फाěटमे \nिकछु शĤ द बदिल कऽ  \nƅम बदिल कऽ \nतखन की \nओ िनअम तोहर भऽ जेतऽ  \nनइ ने \nमुदा सािहĜ यमे ई Ąाड खूब लोकिĆय अिछ \nटीपू आ छिप जाउ \nबूझलहो वौआ \nआ केओ पकिड़ लए \nतखन किह दहो हम त◌ँ हुनका सँ Ćेरणा लेने छी \nआ बूिड़भकुआ तैयो नइ मानऽ \nतखन जोरसँ बािजहऽ  \nओकर कान तीरैत \nकािनहऽ खीिजहऽ \nअपनो मु◌ँह कान नोचैत  \nओकरो केश टीक तीरने  िवदेह मैिथली पƭ || 63 \nसाल दू साल त◌ँ िबताए देबऽ  \nसािहĜ यो िवýान होइछ \nतावत केओ आन कतउ सँ टीपतइ \nओ मंच पर आिब जेतइ \nआ फेर नया िसरासँ तीरमतीरा Ćारंभ भऽ जेतइ \nबफũ पािन भाफ  \nदेह ओकर बफũ छलइ \nमोन ओकर पािन छलइ \nİ वĢ न ओकर भाफ छलइ \nदेह मोन İ वĢ न ओकर \nबफũ पािन भाफ छलइ \nउमेर ओकर तेहने सन \nसतरह अठारह छलइ \nमोनक उĠ नीस बीस \nिजनगी केर पैघ छोट \nजाउ किन एमहर \nवा ओमहर लजाित छलइ \nमुसकाबैत मंद मंद \nआ◌ँिख नाक तीर तािर \nनहू नहू डेग ओकर \nकखनो िबहािड़ छलइ \nइितहासक घंटी मे गिणते  \nबुझाइत रहइ \nरामजीक सासुर  \nअयोğ या देखाइत रहए ।   64 || िवदेह मैिथली पƭ \nबस तीने िदन  \nलािग रहल पटना दरभंगा \nतीन िदन लसेर अओ \nजुिट रहला बड़ बड़ महĠ थ \nसेर केओ सवा सेर अओ \nसुनु सुनु रंगिबरही बाजा \nबौआ पटना कĎ का झाझा \nपाउडर काजर खूब लगेने \nकिवक राग बहेर अओ  \nलİ सी पेĢ सी मुरगा माछक \nपĠ नी शीशी  हƂडी का◌ँटा \nलािग रहल अिछ ढ़ेर अओ \nबस तीने िदन जय िवńापित \nजय िमिथला के फेर अओ \nफेर बौआ तिहना िदन रहतइ \nकािनपीट के◌ँ भागऽ पड़तइ  \nजगत जानकी सासुर बसतइ \nबस तीने िदन िदनक फेरा \nिबसरत सभ नरहेर अओ  \nउĜ थर लोक  \nजेहने हम \nतेहने हमर ई उĜ थर शĤ द \nकिरया मािटक बड़का चेका \nसुĎ खल बĔ जर सन \nहर बड़दक बात छोडू \nƏेĎ टरोक चĎ का धसैत छै \nआ कखनो भुसभुिसया उİ सर \nपिनसोिखया बलुआही  िवदेह मैिथली पƭ || 65 \nकिनयो लैस नइ \nकी चापलूसी  \nकोन कृतýता \nनोकगर खतरनाक \nसटला पर घॲपएबाक गारंटी \nकखनो लाल लाल \nजेना मािट खूनक दोİ ती हुअए \nसुĪ तानगंज भागलपुरक जमीन \nअलगे उपज जेजात \nबूझू कोनो गऽरक लोक नइ \nअहū उपकार करब \nहम हİ तüेप मानब \nअकिछयाएब अलगे \nहम छी उĜ थर लोक \nपिरिध पर रहए बला। \nचमारक ऋण  \n बहुत नमहर मोट पुरान रिजİ टर छै \n चमार सभक संगमे \n हँ हँ सभक संगमे छै \n ककरो िजĪ द रंगगर छै \n ककरो सादा \n तिहना नव पुरान सेहो \n केओ छंद िनछंद \n सĥ यासĥ य \n सभपर छै ƅोधक िनशान \n कोनो कोनोमे Ćितिहंसाक आिग, लोहा, पाथर \nकेओ तकũक साथ \nई तकũ तकũशाİ ÿक उधार नइ \nिवýानक छै  66 || िवदेह मैिथली पƭ \nआ कखनो फूले, अंबेदकर \nकखनो कपूũरीक फोटो \nसजा गेलइ ई रिजİ टर \nई केओ चोरा नइ सकै छै \nकेओ जरा गला नइ सकै छै \nएकर सभ शĤ द  \nचमार सभक Ũदयपर अंिकत छै \nपाथरक शĤ द \nलोहाक शĤ द \nकोनो आर भिरगर वİ तु होइ त◌ँ कहब \nदीवालीक पिहले  \nदीवाली सँ पिहले  \nकोदािर सँ खूनैत \nकिरया मािट \n पािन दऽ छछारैत सानैत िमलबैत कुĦ हार \n चाक पर बैसा कऽ  \nगा◌ँिर काटैत कुĦ हार \nकखनो हवा बसातसँ बचबैत \nरौद मे सुखबैत कुĦ हार \nगोइठा जारन कोइला \nसँ जरबैत कुĦ हार \nलाल लाल दीप देिख \nमॲछ िपजाबैत कुĦ हार \nधनतेरस राित  \nबहुतो रास दूटिकया लॉटरी \nअखबारक ईनामी कूपन सभ \nदू नĦ मरसँ छूटैत िडवीजन \nतीनू बेर बेिटये बेटी।  िवदेह मैिथली पƭ || 67 \nतैयो साहस करैत  \nघुसलउँ बजार \nसोना चानीक कोन बात  \nिटनही लेल भेल Ćात  \nडोलैत करौछ छोलनी बेलना सभ \nजेना डरबए लेल नाच करैत छल \nकठौत टुकुर टुकुर ताकैत रहए  \nजेना हमहॴ सनेबए \nउसनए कऽ नौत दैत छल  \nउ फूलही डेकची \nअओ बाबू आइ त◌ँ भŬगो नइ खेिलऐ  \nई कूकर कथी लेल सीटी मारइ छइ  \nअरे बाप चूिŎयो कहū पजारल छइ \nधुर जो \nई की भेलइ हमरा  \nिकछु ने िकछु त◌ँ खरीदनाइ जĉिरए \nचलू थारी खरीदल जाए \nछोट छोट बĒ चा छइ  \nतीन चािर खाना वला थारी \nनाना िविध ĭ यंजन नइ \nछĢ पन भोग नइ \nनवाĠ नो त◌ँ हेतइ \nएकटा मे रसदार एकटा भूिजया  \nएकटा मे अँचार पापर \nआँिख नइ लगबू \nजीअ िदअ हमरा \nजाइ छी गाम पर \nअहू◌ँ जाउ।   68 || िवदेह मैिथली पƭ \nहम पुरिहितया  \nइजोत सँ अĠ हारक अनंत याÿा \nहँ हँ पूिणũमा स◌ँ अमावİ या बुझू \nपतरा देखैत िदन गुनैत \nपितया कटैत \nसभ शुभाशुभ जेना हमरे पाछū लागल अिछ \nठीके िचĠ हलउ◌ँ \nहम छी िमिथलाक पुरिहितया बाभन। \nसुरजो सँ पिहले शहिरयो सँ पिहले \nजोतुआ बड़द बहलमानो सँ पिहले \nिमयॉं जीक मुरगाक बŬगो सँ पिहले \nसभसँ पिहले उिठ कऽ \nपूजऽ चाहैत छी \nअपन कम  \nदोसरक भगवानके◌ँ बेशी \nपाप पुě य वŪत िविध \nसभ दोसरे लेल \nिमलबो करैछ दोसरेके◌ँ \nआ हम िनĜ य िनĜ य  घुिम रहल छी \nकखनो पैदल कखनो साइिकल \nहमरो दुिनया◌ँ खूब जमल अिछ \nजिजमिनकाक ऐ तीन गाम सँ \nĆित सūझ हम आबइ छी \nपाव भिर गहूम आसेर मकइ \nिकलो धानक पोटरी लऽ कऽ \nसंगिह-संग एक मटकूरी दही लेने \nपंिडताइन खोलइ छिथन \nई पोटरी \nजेना रानी खोलइ  िवदेह मैिथली पƭ || 69 \nपड़ोसी रानीक भेजल उपहार। \nवा कुबेरक किनया◌ँ जेना देखिथ  \nघरबलाक कृत-कृĜय। \nआ किहयो राित बारहो एक  \nिजĠ न सभसँ बितयाइत  \nƙŌराüसकŲ चून तमाकुल दैत  \nचुड़ैल सभके◌ँ धिकयाबैत  \nपछुआबैत ƙŌडािकनीके◌ँ  \nसिरयाबैत अपन मटकूरी। \nआ बौआ बड किठन छइ  \nजिजमानी बचेनाइ  \nकम देबहो तैयो  \nĉसनाइ मना छइ  \nबेशी देबहो तैयो  \nĆशंसा नइ सुनबहक  \nगिम लेबहक तॲ सभ  \nसभ बड़ा बिढ़या  \nखूब नीक  \nचिल रहल छइ  \nभगवानक माया छइ। \nचालीसक बात \nतेरह साल पिहलेक बात छइ \nओ सभ \nओ सभ बात \nआब त◌ँ हमहूँ चालीसक लगभगाएल छी \nतोहू◌ँ जĉर चॱतीस पŵतीसक भऽ गेल हेबे◌ँ \nकहा◌ँ पूिछ सकिलयौ तोरास◌ँ कोनो बात \nआब त◌ँ ĆĮ नो सभ िबसिर गेलॱ \nजे यािद केने छिलयौ तोरास◌ँ पूछए लेल  70 || िवदेह मैिथली पƭ \n हवाक साथ दइबला केश हमर \n िकछु उिड़ गेल \n िकछु पािक कऽ डरा रहल अिछ \nह◌ँसीक साथ िनकलइबला धवल दा◌ँतक पा◌ँित \nिकछु टुिट गेल \nिकछु िहल रहल अिछ \nतिहना गोरनार चमरो ई \nभेल कारी बदरंग  \nतू◌ँ केहन भऽ' गेले◌ँ \nकतौ देखबौ \nत◌ँ कोना िचĠ हबौ \nई कहनाइ त◌ँ िबसिरये गेिलयौ \nहमरा दू टा बĒ चो अिछ \nतोरा कएक टा छौ \nआ तो◌ँ कतऽ रहैत छे◌ँ \nकी तू◌ँहू◌ँ हमरे जका◌ँ नौकरी करैत बनरा गेले◌ँ \nआबो सुनइ छे◌ँ राितक रेिडयो \nआ िलखै छे◌ँ पोİ टकाडũ \nकी तोरो कोनो पता नइ छौ \nई िनरथũक गń बस तोरे लेल \nतूही◌ं बूझबीही छंदक भयानक दुिनया मे \nतुकहीन पद मे छुपल  \nएकटा नीरव एकŬत अथũ  िवदेह मैिथली पƭ || 71 \n \nराजेश मोहन झा “गुंजन” \nिम झाइत दीप \nिब नु वातीक दीप बनल छी \nमोती िब नु ित रİ कृत सीप बनल छी \nकहब की िब नु टाकाक गरीबक बेटी \nने ताज ने राज महीप बनल छी \nसाज सौĠ दयũ रिह तो मुदा \nिब नु लŞ मी शारदा की करती \nमोनक बेथा केकरासँ कही \nित लक िस Ġ धुक ि◌ नजũन Ņीप बनल छी \nआĜ मो भावे तन अिछ  जिह ना  \nिब नु सोनक āृंगार अिछ  तिह ना  \nजनकक हृदए पझाइत भुİ सी सन \nसौराठ-सभामे अपरतीप बनल छी  \nनोरक धारसँ आँिख  सुखाएल \nिव ńा गुणक पुį प मौलाइल  \nऐ धनक वसĠतमे  \nजेठक दुपहिर याक िव रह गीत बनल छी \nआगū बढ़ू नव तĉण सभ िम िल  कऽ \nनै मौलाइत İ वणũ पुį प धन िब नु \nिम झाइत दीपमे भĉ िस नेह-सर \nकĉ आलोिक त बुझब अकासदीप बनल छी.....। \n  72 || िवदेह मैिथली पƭ \nमूड़नक भोज \nरसगुĪ लामे िब Ē ची, िज लेबी कūच, \nगरम तरकारीपर बैसला पूरी पūच \nमूड़नक भोज कएलिन  इंिज िन यर, \nहाथे लोटा िब गड़ल इंटीिर यर। \n \nजेठक दुपहिर यामे भागम भाग, \nधŬगलॱ मूंग आ पलūकी साग। \nपेटमे िमठका टीस उठैए \nजिह ना मकइया सीस झड़ैए।। \nहेĪ थ िव भाग लगौलिन  अनुमान, \nगरजक संग बौछार समान। \nबाजू\n मोनसँ केहन लगैए, \nसूइया पहाड़पर कंकड़ गड़ैए।। \nिब रेĠ Ɩ बचावू, मुĠ ना बचावू, \nआब एहन नै भोज देखाउ। \nइंिज िन यर माİ टर केर कुचƅमे, \nअĠ हारे हाथे लोटा धेलॱ।। \nआब एहन नै खाएब िज लेबी, \nहजम चूणũ आ जमैनक सेवी। \nभगवान अहūक आमद बढ़ाबथु, \nआगū बिढ़ यū भोज खुआबथु।। \nिस ŀ अž खाएब अहū घर जिह या \nउऋ न हएब भोज दोससँ तिह या। \nसुनू औ कतबो वेतन बढ़तिन , \nमुदा नै खानदानी İ वभाव बदलतिन ।।  िवदेह मैिथली पƭ || 73 \nथेथर नेता \nगुƂडी फँसलै, गुƂडी फँसलै \nदेखही बौआ, नेता खसलै। \nजोर लगावह उठावह िह नका \nसािह  दहुन डूबैत केर ित नका।। \nमोन कनैए, आँिख  भरैए, \nिह नका कारणे Ćजा मरैए। \nभारी भरकम मंÿी संÿी गण, \nपेट भूखल आ गहुम सड़ैए।। \nआइ.सी.सी. आ एफ.सी.आइ., \nकतेको आइमे ‘यू’ िन मþा। \nएक मासमे बनौता िद Ī ली, \nतोिड़  जोिड़  मचोिड़  केर सþा।। \nहऽर घऽर आ बेट खिर हार, \nमंÿी रिह तो Ĕ योित ष केर जान। \nकुिट ल मुİ कान लए सदन चलाबिथ , \nभोजन पािन  िब  नु गंगा İ नान।। \nहमर सनेश ई सभ जनता केर, \nमंहगी बढ़त सĦ हाĉ धोती। \nलोकक गरदिन मे फūस लगौलिन , \nपिह रिथ  अपने माला मोती।। \nकहिथ  सुदामा सुनू मुरारी, \nएहन थेथर नेता नै भारी। \nबुिध   हरण भेल भूखे मरै छी, \nदौड़ू लाउ संग सİ ता थारी।।  74 || िवदेह मैिथली पƭ \nकेहेन खेल \nखेल-खेल धुरखेल-खेल \nएहेन खेलमे कतेको खेल \nखेल संİ कृित क नाओ हँसाबिथ  \nबना कऽ छĔ जी नीव डोलाबिथ  \nकहिथ  तीस िद न आरो चाही \nबनाविथ  कोठी गंडा गाही \nखेतक िब Ē चे बाट बनौलिन , \nपािन  भरल पोखिर क उड़ाही \nसोनक िस Ī लसँ िप रही बनाबिथ  \nिब नु पौदानक िस रही बनाबिथ  \nकलमाटी आइ डंडा मािर  कऽ \nिश तलहरीमे ए.सी. चलाबिथ  \nचमकैत िद Ī लीकó देखत दुिन यū \nइसकूल खाली भागल सभ मुिन यū \nहटा कऽ झुĐ गी िफ लैट बनाएब \nमेलवोनũसँ बेसी नाओ कमाएब \nएकपर एक िम नेजर आ Ģ लेयर \nसभटा धनमे सबहक शेयर \nभगवान बचाबथु नाक देिख  केर \nबादमे बूझब खचũ Ď लेश केर \nगरम जमाना \nऔ बाबू ई गरम जमाना । \nनगर िसनेमा आर चौवाट, \nअिधकारक झंडा नेने हाथ, \nठोकिथ ताल नेÿी गण िमिल कऽ \nपुĈष जाित सभ बनल बेगाना ।। \nĆितशत तŵतीस जĪदी चाही  िवदेह मैिथली पƭ || 75 \nनेना भूखे वĉ काटिथ काही, \nखसाविथ वƌ लगाबिथ अगराही, \nअĢपन जन भऽ गेल बेगाना।। \nममता रखैत छिथ कोठीक काĠहपर, \nसĦमेलन करती पुनमा बाĠहपर  \nसगर िनयोजन िहनके चाही, \nमदũ बनल फाटल पैजामा ।। \nसाड़ीमे नै िहनका देखबै, \nबेलऽ पड़त सोहारी तखने बुझबै \nजौ◌ं बैसलहुँ वेदी वर किहयो, \nजीवन भिर भरबै हजŭना ।। \nचाहक मिहमा \nजखन चाह कंठ तर गेल \nसरस तामरस हृदए उर भेल \nफुलायिल वनलता गमकल उपवन \nकेना कहू कते Ćģफुिलत मन \nसūझ-िभनसर चाहे चाही \nनै भेटत तँ काटब काही \nचीनक अĦयागत भारतक āृंगार \nअिछ अंगरेिजया अवĉप उपहार \nवौकूबाबू अĉ जुगेसर \nराधाजी संग िनकालिथ आह \nबड़का कĸा काटैत सुपारी \nचाहक मिहमा सुनैत छलाह \nवएस जखन होउ चालीस पार \nचाह करिथ बड़ तन उपकार \nएकरा छोड़ब नै सोचू बाबू \nहएत जीवनक पैघ गुनाह \nअपन गिरमा सुिन चाह भफाए  76 || िवदेह मैिथली पƭ \nराखल-राखल गेल सेराए \nवेश तँ ठंढो चाहकó पीअब \nदौगब नै बĉ िकछु तँ जीअब \nआजुक लोक \nमानव छिथ मानवता नै छिĠ ह , \nकेना चलत जगतक दुहू चĸा? \nबूिझ नै पड़ैए कखनो-कखनो, \nघीचै छिथ वा दइ छिथ धĸा।। \nझूठ Ćपंचक खेल सगरो िदन, \nअपराधक भाभट बढ़ा रहल छिथ। \nअपने हाथे तĠमयतासँ, \nिĆयंजनक चचरी सजा रहल छिथ। \nिचड़ै िचĠत छिथ िचलका उिड़ कऽ \nĆकृितकó ललकािर रहल छिथ। \nमुदा मनुĎख िनिĀ Ġ त भऽ \nिवनाश लीलाकó हकािर रहल छिथ।। \nकनैत आĜमा कोने-कोनेमे, \nअचला अबला बिन िससिक रहल छिथ। \nकहै छिथ Ɩुतगामी बिन गेलॱ, \nजुिन पुछू सभ घुसिक रहल छिथ।। \nआबहु जागू सचेतन बिन कऽ \nनै भेल िवलĦब ऐ  सĜयकó जानू। \nबढ़ू कने चमĜकार कĉ औ, \nवसुधैव कुटुĦब छिथ एकरा मानू ।। \nपलायन \nĆĮ न-  औ बाबू अहū कतए रहैत छी? \nउþर-  भरैए पोख जतए ओतए रहैत छी। \nĆĮ न-  ओ कोन ठाम अिछ , कोन देश अिछ   िवदेह मैिथली पƭ || 77 \n     की भाषा अिछ  की भेष अिछ ? \nउþर-  ने कोनो पिर चए नै िक छु पिह चान \n      आन देश िथ क भाषा आन \n      देशक नाम सौराį Ə जुिन  बूझब सौराठ \n      कतेक राज लाठी नेने \n      करैत छिथ  अपन मोनक राज \n      लोकक बेथासँ हुनका नै मतलब \n      मानवतासँ नै िक छु काज \nĆĮ न- िक ए गेलॱ परदेशी भेलॱ \n    छोिड़  कऽ अपन मािट - ई िम िथ ला  \nउþर-  नै काज भेटैए नै पेट भरैए \n      िम िथ ला आब बिन  गेली िश िथ ला \nĆĮ न-   शİ य Į यामला घटा अिछ  अपन \n     खूब मेहनित  कĉ खूब उपजाऊ \nउþर- सभटा सुž कए देलिन  अिछ  कोसी \n     ककर सेवा कĉ की उपजाऊ?  \n     बेश तँ जाइत जाउ छोिड़  कऽ गाम \nिन णũए- मुदा! नै िब सरब अपन भाखा \n     अपन ठाम आ अपन गाम।।। \nउनटा-पुनटा  \nकोइली काली बगुला गोर  \nहे भगवान ई केहेन अĠ होर  \nताड़ खजूरक मान बढ़ल छै  \nपीपर आमक Ćाण उड़ल छै।  \nकलयुग एकरे कहल जाइत छै  \nउनटा-पुनटा सभ सटल जाइत छै  \nसोन बनल छै टलहा चानी  \nĆजा भुĎ खल नेता खािथ  िव रयानी।  \nछूटल सūस टुटल आश छै   78 || िवदेह मैिथली पƭ \nसभ ठािढ़ पर उĪ लूक वास छै  \nफगुआ बनल जेठक दुपहिर या  \nअनाहूत उपेिü त मधुमास छै।  \nकंठी माला माथे चानन  \nअपने आइना अपने आनन  \nहाथमे पोथी देिख  रहल छी  \nदुहू जेबी भरल ताश छै।  \nधमũ-अधमũक अंतर गाएब  \nजतेक लगाएब ओतेक पाएब  \nिब नु ढौआक फाइल छै Ĉकल  \nĆजातंÿमे कतेक िव Ăास छै। \nअंतरकलह आ िवचार \nजुिन पुछू हमर हाल \nहम छी भऽ गेल बेहाल \nदेिख  ई समाजक कुरीित \nमन भऽ जाए आिग \nबनैत ई कीड़ाक \nखािध बना कऽ आचार। \nबनल अिछ ई चचŭ \nछपल अिछ जगमे पचŭ \nभगलए यौ फेर एकटा बेटी \nफेर ककरो संग यौ  \nऐमे नै िलअल मजा \nई तँ अिछ एकटा सजा \nजँ भागल दोसरक बेटी \nओकरो बुिझयौ अपन सुता। \nबदलू ऐ कुरीितकó \nबेटा होिथ वा बेटी \nिदयौĠह हुनका ýान  िवदेह मैिथली पƭ || 79 \nजुिन बनु अýान  \nआइ जँ लेब मजा \nफेर बनत ओ सजा। \nई अिछ जगक रीित \nिनक काजमे नै देत संग \nअधला लेल आओत आगू \nजखन करब अहū िकछु अधला \nबिन जाएत ओ िपछला \nफेर नै देत संग \nभऽ जाएत अपनेमे मĐन \nबना लेत ओकरा चयŭ \nकऽ देत अहūक पुजŭ-पुजŭ। \nकेना बदलत ई समाज  \nजकर होइ अिछ नाश \nिनक गĢप नै करए िक यो \nअधला लेल सदैब तैयार। \nकी भेल जाइत छै ऐ  समाजकó \nअपन सĥयता सभ िक यो िबसरए \nपिĀमी हुअए हावी \nकी हएत भावी समाजकó \nिचिĠतत मन सोचै अिछ। \nआजुक िधया-पुता नै बुझए \nओकरा आरो िकछु नै सुझए \nनै सोचए घरक मान \nओकरा बस अिछ अपन िध यान \nसजा कए माइ-बापक अथŰ \nबिन जाए ओ İवाथŰ \nनै सोचए हुनका बारेमे \nजे हुनकर करिथ पालन। \nदेिख  समाजक ई कुरीित \nमोन भऽ जाइ अिछ पागल  80 || िवदेह मैिथली पƭ \nजा धिर नै िमलत समाज \nनै अिछ तावए इलाज। \nकेना बदलत ई पिरभाषा \nकेना बदलत ई समाज \nजकर करै नव पीढ़ी नाश \nलाबए पड़तै हुनका सड़कपर \nकहए पड़तै हुनका बेधड़क \nजुिन कĉ पूवũजक अपमान \nहुनकर तँ राखू मान। \nबैसल-बैसल सोची मनमे \nबैसल-बैसल सोची मनमे \nमुदा नै लþा तनपर \nआिग बड़ैत ऐ  गमŰमे \nबैसल हम उघार आंगनमे \nसूयũक तिपस ने झेलल जाए \nने अधलाह िकछु देखल जाए \nजा धिर नै उठाएब डंडा \nनै भेटत मनकó ठंढ़ा \nआब ओ गेलै जमाना \nजइमे होइ तराना \nसभ िदस अिछ दू मुँहा रİता \nई जीवन नै अिछ सİता \nसभ िदस अिछ एकटा मोल \nजँ अिछ पाइ तँ अहū अनमोल \nबदलल जाए Ćेमक पिरभाषा \nअिछ जँ üमता तँ कĉ आशा \nƚƠाचार अिछ पएर पसारैत \nिशƠाचार गेलै कहūदन \nआब नै अिछ  िवदेह मैिथली पƭ || 81 \nबेटा बापक हाथमे \nिकछु िदन बाद हएत ई \nबेटाक आगū बाप झुकाएत माथ \nबेटा बैसत कुसŰपर \nबाप डोलाएत पंखा \nदेखी जे ई फड़ैत िवष \nसोची मनमे हरदम \nकेना हएत ऐ समाजक िवकास \nकतौ ने एकटा आस \nसभ िदस होइक िनĠदा \nऐ सँ होअय शिमũĠदा \nबैसल बैसल सोची मनमे। \nपादुका िव योग \nभरल फगुनहिट  गंगाक बसात छल \nĆदीप भैयाक िव याहक परात छल \nबाबू िश वदानीक भरल दलानपर \nबिर आती सभ मारै छल ठहĸा \nझणिह ◌ंमे अएला माİ टर साहेब \nसिर आती मğ यक पाहुन अनूप \nसटकल चņीमे दड़बर  मारैत  \nगंगाक बालुसँ मोन छिĠ ह  तĢ त \nह◌ँफैत अपिस या◌ँत काĠ हपर गमछा \nटुटल पादुका लेलिन  नुकाए \nनवका सैिĠ ड ल तािक  रहल छिथ  \nकतौ भेटत तँ लेब चोराए \nतखने नजिर  पड़लिन  एक जोिड़   \nनवका चĢ पल छल बड़ सोहनगर \nबिढ़ यū हएत एकरे पएर लगावी \nसभ िद न हवाइएपर चललॱ  82 || िवदेह मैिथली पƭ \nआबहु गदũभ छान छोड़ाबी \nहाथमे लऽ कऽ फुलही लोटा \nनव चĢ पल पिह िर  नदी कात चललिथ   \nदेखते चņी चोिर  लुटकुन बाबू \nपंकज संग चोरकó दौग खेहाड़लिन  \nसभ बिर आती लग पहुँि◌ च गेल \nई चĢ पल तँ िट Ī लूक िथ क \nखोिल  िद यौ औ माİ टर साहेब \nकतेक िद न काटब लऽ आनक चीज \nबतीसी िन पोिर  माİ टर बजलिथ   \nगलती भऽ गेल देखू उदर बेगमे \nबूिझ  गेलॱ ई हमरे चĢ पल \nलोटा लऽ चललॱ उŅेगमे \nदुरजी साहेब फूिस  बजै छी \nजोरसँ बजला पंकज झट दऽ  \nटुटल चņीमे अहū गामसँ अएलॱ \nकेना पिह रलॱ नैका खट दऽ \nिक नै छी सभ िद न सड़ले आलू \nमहकल भņा भिर  कऽ बोरी \nकी पढ़बै छी नेना सभकó \nअपने िश üक मुदा करै छी चोिर  \nदेखू महादेव केहेन अĥ यागत  \nअहūक दलानक नाम ह◌ँसेलिन  \nपाहुन तँ छिथ  बिर आतक गामे केर \nई किह  महादेव अĢ पन जान छोड़ैलिन  \nउदयन गामक छिथ  पुĈष ई \nअपĉप जीवन छिĠ ह  काज महान \nटुटल चĢ पल फाटल छिĠ ह  धोती \nिब नु टीकट रामदीरीमे गंगा İ नान।.....।  िवदेह मैिथली पƭ || 83 \nसुगर Ąी \nसुगर Ąी सभ सुगर Ąी  \nआब चीनी सेहो सुगर Ąी \nसंवतक पूआ गेल पिन आएल \nगिन  कऽ हूरिथ  āीमती आ āी। \nआँिख  आँिख पर िग लास गाडũ छै, \nभिर  गेल मधुमेह वाडũ छै \nचूड़ा-दही संग टेबलेटक िड Ĥ बा \nखाइत रहू वन-टू-ƕी \n‘ि◌ नरामया' भेल जीवनक मील \nमुँहक चĸीमे टीश उठल छै \nजमैन सॲफ संग देखू पान-बीड़ी \nदेहक पलंगमे उड़ीस भरल छै \nजोड़क झटका धीरे लगिथ  \nलİ सी पुį प रससँ नेना सभ भागिथ  \nबगũर-िच Ģ सक एलै जमाना \nबिढ़  रहल चाउमीनक िब ƅी \nगाम धरमे डॉĎटर भरल \nनाली बĠ द पा◌ॅलीथीन सभ पड़ल \nदूधमे सोतीक पािन  लबालब \nसोमरस मिद रा सभ टेĎ स Ąी \nआंĐ ल वाणी āृंगार बनल छै \nमातृभूिम कó िब सिर  रहल छै \nअपन मैिथ ली अिछ  मधुराएल \nई नै  बूझब सुगर Ąी।  84 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nनवीन कुमार \"आशा\" (१९८७-) \nिपता āी गंगानाथ झा, माता āीमती िवनीता झा। गाम- धानेरामपुर, पोİट- लोहना रोड, \nिजला- दरभंगा। \nसुनू सुनाउ अपन खबिर \nनै बनू अहū बेखबर \nबेखबर बनैक नै समए अिछ मीत \nअखन गाउ संगीत \nसंगीतक नै कĉ अभेलना \nओकर सभ İवरमे अिछ तान \nओकरा नै कĉ अनजान \nजँ आइ फेरब ओकरासँ मुँह \nफेर जीनाइ भऽ जाए दुĉह \nएखन अिछ बेर संघषũक \nओकरा नै िदयौ िवराम \nजँ आइ लगाएब अहū िवराम \nनै बिन पाओत अहūक पिहचान \nकते िदन लोक पिहचानत \nछिथन ओ हुनकर सĠतान \nिकछु तँए कĉ ĆĜयत \nकĉ तखन अपनाकó संयत \nरचथु भऽ संयत \nई अिछ सĜय यौ मीत \nजँ अहū छी िनबũल \nनै देत अहūकó िकयो बल  िवदेह मैिथली पƭ || 85 \nजँ अहū िकछु करब अपने \nतखन बिन पाओत पिहचान \nहमर ऐ गामक राखब िध यान \nदेबिन माता िपताकó सĦमान \nऐ सँ नै बनू अनजान \nजँ आइ कनी हएत अपमान \nनै राखू अपन मान \nबस देखू एकटा लŞय \nओकरा जुिन कĉ भü \nजे आइ होइ अपमािनत \nतँ तँए राखू ई िध यान \nलीअए चाही ई शपथ \nनै हएब ऐ मे दू मत \nजखन अहū पाएब सĦमान \nनै करब ककरो अपमान \nआब आशा गपकó िवराम लगाबिथ \nअपनो आब पिह चान बनाबिथ \nसुनू सुनाउ अपन खबिर। \n(िमÿ पी.एस.ठाकुर “बबलू” लेल) \nरोटी \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \nĆाण अखन हमरासँ कहए \nहमरा िदअ दू चुĈक पाइन \nपाइन पीिब भूख मेटाए \nरोटी ने चाही हमरा भाइ \nकतबो बुझाबी अĠतमũनसँ \nिकछु ने िकछु हेतै जोगाड़ \nओ तखनो नै हुअए तैयार  86 || िवदेह मैिथली पƭ \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n  \nभोर िबतल सūझ िबतल \nपसेनासँ कपड़ा तीतल \nआब पसेना सेहो देलक जवाब \nओहो मūगै अिछ हमरासँ जवाब \nभूखसँ लागैए जाएत जान \nडगमग-डगमग करैए Ćाण \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n  \nआजुक अिछ ई ĭयथा \nजँ भेटैत जूठन हमरा \nलागत घुिर आएल Ćाण \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n  \nतखने दूर देखाइ देलक आस \nजागल जेना िमटत Ģयास \nबटै छलै मैयाक Ćसाद \nलगबै छला पुजारीजी अबाज \n“आशा” कहला अपना मोनसँ \nलगलौ आजुक रोटीक जोगाड़ \nआजुक भूख तोहर मेटेतौ \nनै जािन आब फेर कतेक िदन सहेतौ \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \n“आशा”क अिछ एकटा िवनती \nजुिन करी खेनाइक अपमान \nओकरो अिछ सĦमान  िवदेह मैिथली पƭ || 87 \nअिछ ओकरा अपनापर अिभमान \nरोटी लेल ितलिमल करै अिछ \nभूखल Ģयासल हमर Ćाण \nहमरा भेटल \nहमरा भेटल एकटा िवषय \nओइ लेल भेटल िकछु समए \nकहल गेल हमरासँ मीत \nिलखू युवा वगũ लेल गीत \nफेर मūगल िकछु समए \nआ युवा मंचमे पैसल हम \nदेिख  हुनकर İफूितũ \nमन भऽ जाए Ćसž \nई देिख  कही मनसँ \nई छिथ देशक भिवįय \nऐसँ नै िकयो अनजान \nएतए सोिच बढ़ल मन \nफेर आएल दममे दम \nफेर कलम आगू बढ़ल \nआब केलक िकछु िलखैक मोन \nयुवाक मन हम जानी \nहुनकर दुख-ददũकó जानी  \nिक हुअए हुनकर अिभलाषा \nजँ युवा आगू बढ़ता \nतँ समाजक सĦमान बढ़त \nफेर राज आओत युवा वगũक \nऐमे नै संदेह रहत \nहमरा भेटल...।  88 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nशंभु नाथ झा ‘वĜस’ \nगाम-बहोरा, िजला- पूिणũया। \nउƇवादी बिन जाइ \nकी कहब यौ लĪलूबाबू,  \nदेश-गाम केर हाल। \nकेतौ बािढ़ केतौ अिछ सूखल, \nमजूर-गृहİथ बेहाल। \nमहगीक मािर-हािर जीवनसँ, \nकृषक तजै अिछ Ćाण। \nतेयौ नारा बुलंद करै छी, \nहĦमर देश महान॥ \nजेकर वोटसँ राज करै अिछ, \nतेकर फाटल लþा। \nसŬसद सदनमे छोिड़ समİया, \nबढ़बए वेतन भþा॥ \nजेकर āमसँ देश पािलत अिछ, \nतेकर िजअब अिछ धिन सन। \nअपराधी जँ सदन पहुँिच गेल, \nतेकर आजीवन पŲशन॥ \nनेता सभ केर करनी देिख  कए,  \nिकछु नै फुरए उपाय।  \nमोन होइये जे कलम छोिड़ कऽ,  \nउƇवादी बिन जाइ।  िवदेह मैिथली पƭ || 89 \n \nडॉ. अजीत िमā \nजĠम İथान- नबटोल(मािÿक), पैिÿक- ‘आिदĜय वास’, पाहीटोल, सिरसब-पाही, मधुबनी। \nलिलत नारायण िमिथला िवĂिवńालय दिड़भĻासँ İनातकोþर(मैिथली) कएलाक बाद १९९४ \nसँ २००६ धिर आकाशवाणी, दिड़भĻामे आकिİमक मैिथली अĠतरवातŭकार ओ समाचार-\nवाचक Ĉपमे कायũ। पछाित भारत सरकारक अĠतगũत भारतीय भाषा संİथान, मैसूरमे \nमैिथलीक Ćवेशक उपराĠत मैिथलीक पिहल Ćितिनिधक Ĉपमे पूवŰ Ćादेिशक केĠƖ, \nभुवनेĂरमे पाहुन Ćाğयापक भए १० जुलाइ, २००६सँ कायũ ĆारĦभ। एतए लगातार तीन \nवषũ धिर कायũ सĦपादनक बाद भारत सरकारक राįƏीय ýान आयोगक अनुशंसा पर \nराįƏीय अनुवाद िमशन केर गठनक उपराĠत मैिथलीक मुďय शैिüक सलाहकारक Ĉपमे \nमइ, २००९ सँ भारतीय भाषा केĠƖ, मैसूरमे कायũरत। \nनव वषũ \nशुभ-शुभकó नव वषũ तुलाएल  \nभगवित वĠदन दृिƠ समाएल  \nहोएत चहु िदस नीक धमाल  \nनवता Ĉपमे करब कमाल  \nबिन जाएब सभ मालोमाल  \nवषũ एगारहकó मिणमाल  \nएĦहर-ओĦहर सभ खुशहाल  \nगाएब मन भिर मचे धमाल  \nरहब ने िक यो कतहु पमाल  \nहमर मनोरथ पूरए ई साल \nसुĠदर मनगर पवũ महान \nसुĠदर मनगर पवũ महान \nखाजा मुंगबा भरे जहान \nसुनगल उकक करे भसान  90 || िवदेह मैिथली पƭ \nकण-कणमे जत नव उठान \nराजा- रंकसभ एक समान \nतीत-मीठ आ िबसिर गुमान \nिदआबाती पवũ महान \nआन-अपन, एक जुटान  \nबाटए चहु, ई मुसकान \nतीरथ सुख भरे-जहान  िवदेह मैिथली पƭ || 91 \n \nडॉ. शेफािलका वमŭ \nजĠम:९ अगİत, १९४३,जĠम İथान : बंगाली टोला, भागलपुर । िशüा: एम.ए., पी-\nएच.डी. ( पटना िवĂिवńालय), ए. एन. कालेज, पटना मे िहĠदीक Ćाğयािपका पदसँ \nसेवािनवृþ। २००४ ई. मे याÿी-चेतना पुरİकार। यायावरी (याÿावृþाĠत), अथũयुग (कथा \nसंƇह), एकटा अकास (कथा संƇह), भावŬजिल (गń गीत), नागफŬस (उपĠयास), िकİत-\nिकİत जीवन (आĜम कथा) Ćकािशत। \nनव वषũ \nअंकक बदिल गेनाइ  \nबिरसक बदिल गेनाइ  \nनव वषũ िथक की? \nएकटा कैलेěडर हटैत अिछ दोसर  \nलाि◌ ग जाइत अिछ आ  \nबरस बदिल जाइत अिछ ... \nमोनक तहमे डूबल  \nशĤदक रसमे तीतल  \nराित वएह, िदन वएह  \nकैĎटसमे िखलल फूल जकū  \nबरस बदिल जाइत अिछ... \nचाĈ िदस भीड़ भरल, सभ िकछु  ऐंठाएल  \nचेहरापर चेहरा ओढ़ने  \nलोग केना िजबैत अिछ  \nकी मोन नै हुनक कचोटैत अिछ? \nसभटा खाली-खाली लगैत अिछ  \nबरस बदिल जाइत अिछ ...  92 || िवदेह मैिथली पƭ \nिदनपर िदन बीत  रहल नै बीत रहल  \nबाट भािग  रहल,  \nनै भािग  पबैत छी हम  \nकखनो बाट हमर, कखनो बाट हमहॴ  \nबिन जाइत छी  \nखĜम नै हएत सūस हमर  \nबाट खतम भऽ जाइत अिछ  \nबरस बदिल जाइत अिछ ... \nनै कोनो कामना नै कĪपना  \nएकटा बस ‘एहसास' अिछ  \nछाउर  जकū ठोरसँ लागल \nएकटा आर साल उदास  अिछ \nकūटमे िबहुँसल जेना  गुलाब अिछ ........ \nइजोिरयाक भाषा \nचलु, परछाहॴक पार हम घुइम आबी.. \nिलखल जे सा◌ँसक गाथा  \nमौनक भाषामे ओकरे हम  \nगुनगुनाबी... \nददũ Ćाणमे अहūक İमृित केर  \nिबलिख-िबलिख छटपटा रहल  \nआहत गीत उमिड़ -उमिड़   \nबैस अधरपर कुहिर रहल! \nसūझुक दम तोड़ैत बेला  \nचैती बयारक कĦपन  \nचŬदनी बैिस हमर अहūक \nिलख रहल ओ भाषा  \nजे नै किह सकलॱ हम अहūकó  \nनै किह सकलॱ अहū हमरा  \nचलु, तखन इजोिरयासँ पूिछ आबी   िवदेह मैिथली पƭ || 93 \nअपन अहūक मूक गाथा  \nमौनक भाषामे ओकरे हम \nगुनगुनाबी...। \nउपेिüत \nअपन सोचक बेिडंग  \nिदमागक कĦपाटũमŲटमे  \nिरजवũ बथũपर दैत छी पसािर \nकĪपनाक रंग िवरंगी िबछोना  \nबेिडंगमे से गेल बिहराए! \nआ  \nहृदैक नयन टुक टुक तकैत अिछ   \nके आिब  ऐ  भावक बेिडंगकó  \nअपनाओत??? \nमुňीसँ रेत जकū समए ससिर  जाइछ \nआ सोचक बेिडंग ओिहना पड़ल रिह  जाइछ \nउपेिüत अनछूअल...। \nदेश \nहे बौआ! \nकी बाबा? \nसुनैत छी गūधी िफिलम लागल अिछ   \nबड़ नीक, बड़ दीब अिछ  \nचलू ने देिख  अबै छी.... जेना  \nलुþी लािग गेल बौआकó \nहुँह.. आंधी लागल छल बाबा \nजइ मे हीरो िहरोइन दुनू छल \nसे हम देखबे नै केलॱ \nआ ओइ बुढ़बाकó देखै लेल \nपाइ आ समए बबŭद करी..  94 || िवदेह मैिथली पƭ \nहे एना नै बाजुबाबू \nआइ ई देश İवतंÿ भेल गūधीक कारण \nहम अहū देशभिĎतक İवादमे \nडूबल रहैत छी गūधीक कारण  \nदेश देश देश....। \nओ İकूली बĒचा िचिचया उठल  \nजेना कुनैन गरमे आबी गेलैक... \nबाबा, हम त◌ँ कतौ देश नै देखैत छी  \nनै त◌ँ देĮभािĎतक कोनो गीत कþौ  \nसुनैत छी  \nदेश शĤद पढ़ैत छी िकताबमे  \nदेशभिĎतक शĤदाथũ बूझैत छी िकताबसँ  \nअहū िकदन कहū बजैत छी..... \nबाबाक आँिख पिनआए गेल, सूनमे तकैत  \nपीठपर मारल गोराक कोड़ाक ददũ  \nफेर शुĉ भऽ गेल..... \nिवधाता \nहम नारी छी, ई अपराध हमर त◌ँ नै \nहँ हम नारी छी।  \nअहūक लेखनी हमरा संİकृितक  \nउĜकषũपर पहु◌ँचा देलक धरतीक Ćाणी नै \nदेवी धिर बना देलक  \nिकĠतु, अहū बनाए देलॱ  \nपातालक छाती िवदीणũ करएवाली  \nएकटा िच ÿकार  \nĆकृित-पटीपर उमड़ैत कोसीक हाहाकार! \nठोरपर अबैत अिछ  कखनो  \nशरद-Ćात, कखनो  \nपूसक सदũ राित;  िवदेह मैिथली पƭ || 95 \nदपũणमे जखन-जखन अपन चेहरा देखैत छी  \nअचĸे सीताक ĭयिथत परछाही  \nपलकक कोरपर थरथरा जाइत अिछ  \nहमर आँचर चान तारासँ नै \nराहु-केतु स◌ँ भिर  जाइत अिछ  \nमुदा,  \nआब नै, आब हवा छूिब  नारीक मैल \nनै करत  \nहाड़-मŬसक ए◌े देहमे िकछु नै  \nजकरासँ अहū बनल छी, हम बनल छी   \nĆकृित कुसुमार बनल अिछ  \nतखन दोषी हमहॴ िकए? \nअहū िनक हमहूँ िनक  \nआब जमाना बदिल गेल, नारीक अंतरमे  \nउतिर गेल एकटा तीवŪ, Ćखर रौद पसिर  गेल \nघर-बाहर जगमग करैत  \nअकास छुबाक पिरकĪपनासँ िसहड़ैत \nपरंपरा-अपरĦपाराकó ğवİत करैत  \nनव िनमŭणक अकासमे नवल सूयŸदयक  \nरंग भरैत \nनारी आगू बिढ़  रहल अिछ  \n‘अहम् ƙŌािİम’क भावसँ Ƈिसत हमर  \nसमपũण अहū देिख  नै पबैत छी  \nसभ िकछु सहैत जनम अहॴकó दैत छी \nसृजन हम  करैत छी \nिवधाता अहū बनैत छी, तँए आइ \nपुĈष-िवमशũ छोिड़ , नारी-िवमशũक गप करैत छी ....।  96 || िवदेह मैिथली पƭ \nबĒचा आ बेवİ था  \nछोट छोट नेनाकó देखू  \nबेवİथा  कतेक भारी  अिछ  \nझुिक रहल काĠह \nलचिक रहल पीठ  \nई बİता कतेक भारी अिछ! \nसमİत देशक ýान नुकाएल  \nिवदेशक भंडार भरल अिछ  \nअंƇेजी िहसाबक  \nगप नै पुछू  \nĆकाशक Ćेसक धूम मचल अिछ  \nिनरीह आँिख सँ तकैत नेना  \nकी पढ़ी की नै पढ़ीमे हेराएल नेना.... \nफुसũत नै माए-बापकó  \nसमए नै हुनका लेल केकरो  \nके सĦझाओत, केना सĦझाओत  \nघरोमे तँ चैन नै \nभारी भारी बİता देखू  \nलंच, बोतल पािनक देखू  \nĆाइवेट İकूलक धूम मचल  \nजन जनमे होड़ मचल  \nककर बĒचा कतेक तेज  \nकेकरा कतेक आएल अंक  \nआनक नेना आनकó भाएल  \nबĒचा फ◌ँसल बेवİथाक पंक  \nिकĠतु, ऐ   िशüाक की अथũ एतए \nइंजीिनयर करैत ठेकेदारी \nडाĎटर खोलल दोकान सड़कपर  \nकी हā ऐ  नौिनहालकó \nकी भिवįय  देशक कणũधार के◌ँ...????  िवदेह मैिथली पƭ || 97 \nİमृित-शेष \nआइ वटवृüक मधुर छाहिर कतए \nदनुजताक लंकामे अंगदक  \nअटल पएर कतए? \nकाल पथपर चिल गेलाह जे  \nिसनेह हुनक  \nससराबैत अिछ  \nमोन Ćाणक ƚिमत िदशाके◌ँ  \nबाट वएह देखाबैत छिथ   \nिचर मंगलमय छल लŞय महान  \nजीवन एक, पग एक समान! \nिİनĐध अपन जीवनक üार \nकरैत रहलाह आलोक Ćसार \nāृिƠक ई अिमट िवधान  \nिमटबामे सएह वरदान... \nसुिन  हुनक हुंकार \nनव यौवन बल पाबैत छल \nमाथपर बūिध  कफन   \nकमũüेÿमे आिब अĜयाचार  \nमेटाबैत छल  \nहुनक सहास देिख -देिख  \nतĈण िसंह लजाइत छल! \nऐ  \nमानवताक धवल आकास कतए \nमानव एक मानवता गुण,  \nबतबैबला धाम कतए \nहे िवĂ! \nअहॴ बताउ  \nभारतवषũ सन गाम कतए???  98 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nसतीश चĠƖ झा \nचुनाव-१ \nबिज उठल चुनावक रणभेरी \nपसरल जय हो! के तुमुल नाद। \nसभटा दल उतरल महल छोिड़  \nकऽ उठल िवजयकó शंखनाद। \n \nिहंसा, हĜया, तृįणाक आिग \nपसरत सगरो जड़तै िबहार। \nइितहास बनत छल बल धनसँ। \nनै जािन ककर छै जीत हार। \n \nसाकŬü भेल जन जन सगरो  \nभयसँ जीवन की ÿाण लेत!  \nई घृणा\n, Ņेषक महापवũ  \nनै जािन कतेक Ćाण लेत! \n \nĆितपü अिगला सरकारक \nगĿी लए अिछ बुिन रहल जाल। \nसþा सुख सबहक परम लŞय \nके देिख  सकत रौदी अकाल! \n \nभिर गūव टोल सगरो घुइम-घुइम \nबोधत कहुना जीतत चुनाव!  िवदेह मैिथली पƭ || 99 \nसामĝयũवानक संग लेत \nभूखलसँ◌ॅ एकरा की लगाव! \n \nसम दोष एक दोसरकó दऽ \nछीनत भिवįयक पūच साल। \nसुख दुख ओिहना, जीवन ओिहना  \nजिहना छल बीतल पūच साल! \nचुनाव-२ \nछल केहन हवा आएल उदंड। \nतृįणाक आिग पसरल Ćचंड। \nसभ जाित धमũक फेर बūिट \nकऽ देलक समाजक खंड-खंड।  \n \nसþा सुख, धन बल मान लेल। \nिनज İवाथũ धमũ सĦमान लेल। \nिवष घृणा Ņेष सगरो दऽ कऽ \nसभ भोट समिट कऽ ससिर गेल। \n \nउĠमादक तेज हवा उठलै। \nउिधया कऽ केकरा\n की भेटलै? \nछुĒछे बातक जल बृिƠ छलै \nपोखिर इनार सॱसे भरलै। \n \nबड़काकó किह कऽ मधुर बोल। \nछोटका लोकक जिड़ गेल टोल। \nअिछ कतेक तुĒछ मानव एखनो \nजीवनक नै छै कतौ मोल। \n \nकिहयौ ओकरा की हेतै लाज।  100 || िवदेह मैिथली पƭ \nनै भेल गाममे कतौ काज। \nअिछ बाट तािक कऽ थािक गेल \nबासिठ बरखक जीिवत समाज। \n \nअिछ राजनीितमे के सुयोĐय? \nअİसी Ćितशत एखनॱ अयोĐय। \nओ केना हमर उŀार करत \nओकरा लए छै ई देश भोĐय। \n \nजिड़ गेल झड़िक कऽ कतेक देह।  \nमिर गेल हृदेसँ Ćेम िस नेह। \nदेलक की हमरा Ćजातंÿ? \nदुख\n िवपदा अिछ ओिहना सदेह। \n \nजनमत अिधकारक मोल भाव। \nघर घर िछिड़याएल बैर भाव। \nसभ बेर कतेक बिलदान लेत \nअिछ रĎत िपपासू ई चुनाव। \nभाषा आ राजनीित \nअिछ घातक आतंकवादसँ  \nबिढ़ कऽ ई भाषाक झगड़ा। \nकखन कतय ई आिग लगाएत \nकेना एकर पिहचानब चेहरा। \n \nअिछ रहİयमय राजनीितक \nिƅया कलाप कमũ मन वाणी। \nछािप रहल अिछ पÿ पिÿका \nĆितिदन एकरे एक कहानी।  िवदेह मैिथली पƭ || 101 \nकखनो बūटत जाित जाितकó  \nकखनो सीमा शरहद भारी। \nकखनो बात धमũक किह कऽ \nलगा देत सॱसे िचनगारी। \n \nकतेक होइत छइ चेहरा एकरो \nजािन सकल नै िकयो एखन धिर। \nसपथ लैत अिछ ‘सेवा धमũक’ \nसमिट लेत धन आँजुर भिर भिर। \n \nİवाथũ कते धिर खसत खािधमे  \nकते आओर लिĔजत üण आएत। \nिहĠदीपर लागल\n कलंक जे \nकेना एकर इितहास मेटाएत। \n \nसीख लेथु सभ भूखल जन-जन \nअलग अलग सभ ĆŬतक भाषा। \nतखने भरतिन पेट आब नै \nरहलै िहĠदी देशक भाषा। \n \nसþा पü िवपü कानमे  \nकेना तूर छिथ धऽ कऽ सूतल। \nसीख रहल अिछ आइ मराठी \nटैĎसी चालक भयसँ कलबल।  \n \nजतए देशमे छै एखनो धिर\n \nलाखो लोकक रोटी सपना। \nसड़क कात छतहीन िजĠदगी \nकंकर पाथर घास िब छौना। \n \nकी मतलब छै ओकरा की छै?  102 || िवदेह मैिथली पƭ \nभाषा, भेष कतए की बाĠहल। \nिबना पिरāमसँ औतै नै \nभात दािल थारीमे सानल। \n \nजनिहतक कĪयाण आब नै \nराजनीितसँ रहलै आश। \nछल Ćपंचकó अİÿ शİÿसँ  \nसþा सुख सभकó अिभलाष। \n \nभले लेथु ई शपथ मंचपर  \nिवĂक Ćचिलत सभ भाषामे। \nनै बदलत तकदीर देशक  \nजन जन ठाढ़ रहत आशमे। \nसĜयक जीत \nिकछु िवलंबसँ मुदा सĜयकó जीत होइत छै। \nबुĠद-बुĠदसँ सागरक िनमŭण होइत छै। \nकतबो बादल झūिप देत िदनकरकó नभमे \nजागत तैयो Ćात, राित नै अमर होइत छै। \n \nनै भेटत अिधकार मūिग कऽ इएह िवधान छै। \nबūिट सकी जे जते, सĜयक असल ýान छै। \nअपनेसँ अनुरोध िस नेह दुख सुख सभ बūटी\n \nअपने दइ छै संग, िवपितमे आन-आन छै। \n \nएखनो धिर िमिथलाक िनत अपमान होइत छै। \nअिधकारक संघषũ करब सĦमान होइत छै। \nएक डेग सभ चलब मैिथली बढ़तै आगū \nअपने भाषापर सभकó अिभमान होइत छै। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 103 \nिलअ आइ संकĪप करब संघषũ फेरसँ  \nजय िमिथलाक शंखनाद हम करब फेरसँ। \nछटतै लागल धुइन बाटपर चलबै जखने \nफुटतै अपने िकिरण भलिह ◌ं िकछु िवलंबसँ। \n \nजे छी जतय ओतैसँ आगū चलू झटिक कऽ। \nअिछ सĦमानक बात लेब हम किहयो लिड़ कऽ। \nएक बेर सभ िलअ Ćितýा İवĒछ मोनसँ  \nअपने भुİसा\n हएत बाटक बाधा जिड़ कऽ। \nभूखल पेट \nसड़कक काते गली-गलीसँ  \nपžी कागत बीछ-बीछ कऽ। \nजीब रहल अिछ एखनो मानव \nदृĮय ठाढ़ अिछ केहन िवकासक। \n \nरĿी-फĿी, िडĤबा-डुĤबी \nजे भेटल लऽ गेल समिट कऽ। \nगंदा-गुĠदी िकछु नै बूझत \nलऽ जाएत सभ तािक हेिर कऽ। \n \nजड़तै तखने ओकरो चुŎा \nभरतै पेट राितमे कहुना। \nिशüाक अिधकार \nकरत की \nछै एखनो जे रोटी सपना। \n \nफाटल साटल वİÿ देहपर  \nलाज अबोधक कहुना झūपल। \nजाएत केना İकूल पीठपर  \nशीशी बोतल दइ िकछु बाĠहल।  104 || िवदेह मैिथली पƭ \nछोट छोट नेžा उिठ भोरे \nदौग जाइत अिछ रौद बसाते। \nभरतै पेट केना पिरवारक \nअिछ गरीब अüरसँ काते। \n \nमासक मास अभाव सुअžक \nएक सūझ िकछु खा कऽ जीबए। \nअिछ िधĸार समाज राĔयकó  \nआबो िकछु भूखल सूतय। \nपūच साल \nछल भेल ĆफुिĪलत गाम गाम \nजिहया जड़ शासन अंत भेल। \nİवागतमे जन जन छलै ठाढ़ \nसुĠदर भिवįयक İवĨ लेल। \n \nबदलल Ćदेशक िकछु बसात \nसुख शŬित फेरसँ उतिर गेल। \nचिल पड़ल िवकासक िववध चƅ \nजीवनक जड़ता लुĢत भेल। \n \nलऽ सकल मुदा नै िचÿ अपन \nसंपूणũ सुभग सुĠदर İवĉप। \nभऽ सकल नƠ\n नै एखनो धिर \nƚƠाचारक दानव İवĉप। \n \nबिन रहल योजना िनत नव नव \nघुिर रहल िजलासँ देल पाइ। \nऑफीसर लागू करत केना \nनै छै जइमे एकरा कमाइ।  िवदेह मैिथली पƭ || 105 \nĆितपü अिगलका सरकारक \nगĿी लए अिछ बुिन रहल जाल। \nवातानुकुिलत घरक जीवन \nनै िकछु बुझतै रौदी अकाल। \n \nछै आिब गेल ओ समए फेर \nधन बलसँ सभ जीतत चुनाव। \nसामĝयũवानक संग लेत \nभूखलसँ एकरा की लगाव। \n \nसभ दोष एक दोसरकó दऽ \nछीनत फूसला कऽ पūच साल। \nसुख दुख ओिहना जीवन ओिहना \nजिहना छल बीतल पūच साल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल \nदुख ĭयथा िबहारक बūिट सकय \nओ जĠम कहū लऽ सकल लाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nबीतल चुनाव सरकार बनल \nमत पड़ल िवकासक आशामे, \nजाितक टुटल सभ समीकरण \nडूबल Ćितपü िनराशा मे। \n \nउतरल नभमे नव आशाक \nजागल Ćभात नव िकिरण लाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n  106 || िवदेह मैिथली पƭ \nअिछ भाĐयहीन सþे िबहार \nनै बदिल सकल तकदीर एकर। \nरौदी अकाल बािढ़क Ćकोप \nदाहर सुखार तİवीर एकर। \n \nनै जािन िवधाता छिथ िलखने \nकी लऽ िबहारक वƅ भाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nनĎसलवादीक बंदुकसँ  \nपसरल अिछ सगरो केहन आिग। \nछै राजनीितक खेल बेल \nनै तँ ई जइतै कतौ भािग। \n \nजॱ नै \nरोकत सरकार आब \nरिĎतम भऽ उठतै नदी ताल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nउतरत उńोग एतय किहया \nिबजली किहया चमकत सगरो। \nमजदूर जाएत नै दूर देश \nरोजगार एतय भेटत सगरो। \n \nभूखल दूखलक जीवनमे \nकिहया लौटत सगरो सुकाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \n \nसािहĜय हमर मिर रहल आइ \nअिछ कहū सृजनता ओ पिहलुक। \nसĦमान\n लेल छिथ लीख रहल \nअिधकŬश लोक ĭयथų एखनुक।  िवदेह मैिथली पƭ || 107 \nअĢपन भाषाक मान लेल \nकिहया जागब बūटब गुलाल। \nसॱसे िबहार एखनो बेहाल। \nनेžा तेतरी \nनोकर चाकर गाड़ी बंगला \nरोब दाब हािकम छिथ बड़का। \nसौ सैकड़सँ कम नै सेवक \nअिछ लागल सेवामे िहनका। \n \nआĢत सिचव छिथ ई मंÿीकó  \nĭयİत लोक िदनचयŭ भारी। \nउĒच पदक अिभमान देहमे  \nउĔजर देह मोनसँ कारी। \n \nपोिछ रहल छल ओþिह पĸा \nनेžा तेतरी रगिड़-रगिड़ कऽ। \nĭयİत छला बाबू िलखबामे  \nकािŎक\n भाषण िकछु गिढ़-गिढ़ कऽ। \n \nमंÿीक भाषण छल कािŎये \nअपन üेÿमे बाल िदवसपर। \nिशüा भोजन वİÿ गरीबक \nबाल मजूरी-पाप िवषयपर। \n \nउड़लै िकछु पžा बाबूकó \nभीजल पĸापर उिधया कऽ। \nतेतरीकó दऽ दोष ƅोधमे  \nदौग गेला बाबू िचिचया कऽ।  108 || िवदेह मैिथली पƭ \nपड़लै थापर ओकर पीठपर \nमाइक बला आिब गेल छल। \nसीिख रहल छल काज गरीबक \nकािन कािन कऽ लाल भेल छल। \n \nमेटा गेल छल कागतपर सँ  \nबाल िदवसक शĤद उखिड़ कऽ। \nजीब रहल अिछ िस नेह भावना \nसभ कागतपर माÿ उतिर कऽ।  िवदेह मैिथली पƭ || 109 \n \nसुबोध कुमार ठाकुर \nगाम- हŵठी-बाली, िजला मधुबनी। पेशा- सी.ए.।  \nिवडĦबना \nके सुनत िवचार मोनक  \nकेकरा कहबै उƄगार मनक \nसभ जेना बनल करकरेत छै  \nसभ आपसे दंशमे अचेत छै \n \nमनमे चलैत छै रİसा-कİसी  \nछोिड़ जाउ आब हम कोन बİती \nसगरे एकै रंगक रेिगİतान आर बहैत रेत छै  \nसभ जेना बनल करकरेत छै \n \nकतए गेल वसुĠधराक हिरयरी  \nजतए होइत छल Ćकृितक\n िववाह िबनु िवधकरी \nनै जािन िकएक नै भेटए आब  \nरिसक सावनक सनेस छै  \nसगरे एĸे रंगक रेिगİतान आर रेत छै \n \nजीबैक आब ढंग बदिल गेल  \nजीबैक आब रंग बदिल गेल \nउĿेĮय आर उमंग बदिल गेल \nनै जािन कंिटरबा आ कंिटरबीमे एखनो िकएक भेद छै \nसभ बनल जेना \nअचेत छै  110 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nनै भेटैत अिछ केकरो आब शािĠत मनक  \nजीब रहल सभ कलाहĠत मनसँ, \nकŵचा लेल सभकó लागल रहैत सिदखन उŅेग छै \nसभ अपनेमे अचेत छै। \n \nमहगाइक सþा अिछ  \nगरीबक पेट िनपþा अिछ \nचाउरमे आँकर की आँकरमे चाउर  \nनै जािन केना फेटम-फेट छै \nतैयो केहन िवडĦबना छै  \nसरकार बनल करकरेत छै, \n \nसुनू हे िशिƠक सृजनहार, किव सुबोधक हृदैक चीĜकार \nकĉ अनुकĦपा एहेन जइसँ सभ लोक जाइ चेत छै \nजे बनबै कुनू देशकó āेơ छै...। \nĆतीüा \nभेल जखन-जखन िकछु इĒछा \nकरए पड़ल तखन-तखन Ćतीüा \nिजनगीक बाटमे सगरे भेटल चौबिटया \nजाएब केĦहर िकछु फुराइत नै \nछी एकसरे नै संग सह-बटोिहया \n \nकाटल कतेक राित गुज-गुज अĠहिरया सनक \nजे आएत िकछु िदन उपराĠत  \nिखल-िखलाएत, राित इजोिरया सनक \nजुिन पूछू हाल, एखनो धिर देमए पड़ए\n अिछ परीüा \nकए रहलॱ अिछ एखनो धिर ओइ üणक Ćतीüा \n   िवदेह मैिथली पƭ || 111 \nउठैए बेर-बेर सवाल मनमे \nफँसै छी सिदखन अही अĠतŅũĠŅमे \nजे केहेन िनःशोख आ िनलũĔज होइ छै इĒछा \nजे करए पड़ै छै जेकरा लेल Ćतीüा \n  \nजे जोगी बनए वा बनए संत \nनै छोड़ए ओकरो अही Ćतीüाक फĠद \nरहए ओकरो परम धाम पाबैक इĒछा \nकरए पड़ै ऐ लेल तप आ Ćतीüा \n  \nजĠम बालक जे लए तँ ओकरा माइक दूधक इĒछा \nजे िकशोर भेल ओकरा खेल आ उमंगक इĒछा \nजे जवान भेल ओकरा सुĠदर रमणीक इĒछा \nतँए कहैए सुबोध दैत ई िशüा \nजँ चाह अनĠत आ अिŅतीय इĒछा \nतँ करए पड़त िनĀय Ćतीüा \nिकअए िक िजनगीक माने िछऐ Ćतीüा।  112 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nिकशन कारीगर \nदौगल चिल जाएब गाम \nमनुĎख दौग रहल अिछ मचल अिछ आपा-धापी \nजतए केकरो िकयो ने िचĠह रहल अिछ \nएहेन नगर आ पाथर हृदैसँ दूर \nएखने होइए जे दौगल चिल जाएब गाम।। \n \nलोहाक छड़ आ सीमŲट कंƅीटसँ बनल \nओना तँ ई एकटा आधुिनक महानगर अिछ \nमुदा शहरक ऐ  आपा-धापीमे \nमनुĎखक हृदए जेना पाथर \nभऽ गेल अिछ।। \n \nिकएक मचल अिछ आधुिनकताक ई हरिब ड़Ÿ? \nिक भेटत ऐ सँ िकयो ने िकछु बूिझ रहल अिछ \nजेकरे देखू ĉपैयाक ढेरी लेल अपिसयūत रहैत अिछ \nपाथर हृदए मनुĎख मानवताक मूĪय केने अिछ जीरो।। \n \nिलģट लागल उ दसमंिजला मकान \nएĸे फलैटपर रिहतौ लगैत छी अनजान \nओ अड़ोसी हम पड़ोसी \nमुदा \nएक दोसर के◌ँ नै कोनो जान-पिह चान।। \n \nकहू एहेन कंƅीटक शहर कोन काजक \nआधुिनकताक काल कोठरी अिछ साजल  िवदेह मैिथली पƭ || 113 \nऐ  चमचमाइत कोठरीमे िकयो ने केकरो िचĠह रहल अिछ \nĉपैयाक खाितर आबक मनुĎख की िक ने कऽ रहल अिछ।। \n \nइित यौत-िपितयौत मिमयौत-िपिसयौत जेकरा देखू  \nअपनेमे मगन िचĠहा पिरचेसँ कोन काज \nआधुिनकताक काल कोठरीमे आब  \nअनिचĠहार भऽ गेलाह जĠमदाता बूढ़ माए-बाप।। \n \nशहरक एहेन अमानवीय आपा-धापी देिख  कऽ  \nपसीज \nगेल हमर हृदए \nएहेन अनिचĠहार नगर छोिड़ कऽ मोन होइए  \nएखने आब दौगल चिल जाएब गाम।। \n \nहे यौ भलमानुस आधुिनक मनुĎख \nएहेन अनिचĠहार नगर ने नीक \nऐ  कंƅीटक महलसँ एक बेर तँ देखू \nगामक कोनो टुटली मरैया बƂड नीक।। \n \nमनुĎख एक दोसरकó िचĠह रहल अिछ \nिचड़ै चुनमून चूँ चूँ कए \nरहल अिछ \nरİता-पेरा िनĮछल Ćेमक धार बिह रहल अिछ \nहिरयर-हिरयर खेत-पथार आइ सोर कऽ रहल अिछ।। \n \nटुटलाहा टाट खर-पतारक िकछु घर \nजतए नै िकयो अनिचĠहार नै कोनो डर \nचौबिटया लग फड़ैत अिछ खूम आम \nएहने नगरकó औ बाबू लोग कहैत छैक गाम।।  114 || िवदेह मैिथली पƭ \nएकटा तँ ओ छलीह \nकनैत छलॱ माए गे माए- बाप रौ बाप \nहे रौ नंगट छॱड़ा रह ने चुपचाप \nनूनू-बाबू कऽ ओ हमरा चुप करा दैत छलीह \nएकटा तँ ओ छलीह। \n \nबापे-पूते कऽ कनैत छलॱ कखनो तँ \nओ हमरा दूध-भात खुआ दैत छलीह \nबौआक मूहँमे घुटूर-घुटूर किह ओ \nअपन आँिखक \nनोर पोिछ हमरा हँसबैत छलीह। \n \nखूम कनैत-कनैत केखनो हम बजैत छलॱ \nमाए गे हम कोइली बिन जेबउ \nनै रे बौआ नीक मनुĎख बिन जो ने \nआओर कोइली सन बोल सभकó सुनो ने। \n \nकेखनो िकछु फुराइत छल केखनो िकछु \nनाटकमे जोकर बिन बजैत छलॱ बुिढ़या फूिस \nमुदा तैयो ओ हँिस  कऽ\n बजैत छलीह \nिकछु नव िसखबाक Ćयास अओर बेसी करी। \n \nĉिस कऽ मुँह फुला लैत छलॱ \nतँ ओ हमरा नेहोरा कऽ मनबैत छलीह \nकतौ रही रे बाबू मुदा मातृभाषामे बजैत रही \nअपना कोरामे बैसा ओ एतबाक तँ िसखबैत छलीह। \n \nमातृभाषाक Ćित अपार िस नेह गाम आिब \nनािĠहटामे हुनकेसँ हम िसखलॱ \nगाम छोिड़\n परदेशमे बिस गेलॱ  िवदेह मैिथली पƭ || 115 \nमुदा मैिथलीक िमठगर गप नै िबसरलॱ। \n \nअवİथा भेलाक बाद ओ तँ चिल गेलीह ओतए \nजतएसँ किहयो ओ घूिम कऽ नै औतीह \nमुदा माएक फोटो देिख  बाप-बाप कनैत छी \nमोनमे एकटा आस लगेने जे किहयो तँ बुिढ़या औतीह। \n \nसमाजक लोक बुझौलिन नै नोर बहाउ औ बौआ \nबुिढ़या छेबे नै करिथ ऐ\n  दुिनयūमे \nतँ िक आब ओ अपना नैहरसँ घूिर कऽ औतीह \nमरैयो बेरमे बुिढ़या अहūकó मनुĎख बना दऽ गेलीह। \n \nबुिढ़याक मुइलाक बाद आब मइटुĐगर भऽ गेल ‘िकशन’ \nओइ बुिढ़याकó हम करैत छी नमन \nअपन िबपित  केकरासँ कहू औ बौआ \nिकयो आन नै ओ बुिढ़या तँ हमर माए छलीह।  116 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nराम िव लास साहु \n“रथक चĸा उलिट चलै बाट” (किवता, हाइकू, टनका आ शेनयूũ संƇह) Ćकािशत)। \nकोइली कुहकै आमक डािर  \nकोइली कूहकै आमक डािर   \nसुिन  हमर मनुआ घबराए \nिप या हमर रिह तए तँ \nधीरज दैतए बĠ हाए \nअĠ हिर या राित  हम \nबाट देखैत दुनू आँिख  िन हािर  \nइजोिर या राित  हम चान देखैत \nचकवा-चकोर बिन  जाइ \nचĠ दा बादल लुक-छुप खेले \nिप या रिह तए तँ हमहूँ  \nसंगे खेलतॱ बिह ने \nकोइली बोलीसँ हमरा  \nिद लमे लगैए गोली \nिप या रिह तए तँ िक छु कहबो किरतॱ \nअनका केना िक छु कहबै \nिप या परदेिश या बड़ िन रमोिह या \nकिह या बनत हमर रखबैया \nकोइली बोली सुिन  हमर \nदेह भऽ जाइए बही र \nकेकरा कहबै ई दुखक बात \nकोइली कुहकै आमक डािर ।।  िवदेह मैिथली पƭ || 117 \nĆीतक गीत \nफागुन मास हमर िब तए यौवनमा \nहमर दुख किह या हरत सजनमा \nगौना कराए िल अ एबकी फगुनमा \nआमक गाछपर बैसल कोइली \nĆीतक गीत सुनबए एबकी फगुनमा \nचैत मास जेना टपकै महुआ \nओिह ना टपकै हमर यौवनमा \nसावनक मेघ िभ जबए बदनमा \nिब जली चमकए बादल बरसै \nदेहसँ छुटै पिस नमा \nबरखा बरसै घनघनमा \nिप या बनल अिछ  बैमनमा \nउमरल निद या, दरद जगाबै \nदरदक दुख केना केकरो कहबै \nआिब ते सजनमा दरद हिर  लैत फगुनमा \nगौना कराए िल अ एबकी फगुनमा \nĆीतक गीत सुनबै छी सजनमा।  118 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nपंकज कुमार झा \nभाई रे अना नै परो \nभाई रे अना नै परो, \nदहेज मुĎत िमिथला चाही त◌ँ, \nदहेज मुĎत मैिथल बिन जो,  \nभाई रे अना.......... \nजौँ ललचेवे टका तू◌ँ लेवे, \nिजनगी बनी जेतौ पिनसोह, \nअपनॲ कनवे किनयो कनतौ, \nताइ अंतराĜमा के◌ँ नै जरो, \nभाई रे अना........ \nकिनयास◌ँ िवयाह कर मिनयास◌ँ नइ, \nमिनया नचेतउ किनया सजेतउ, \nमिनयाक मोहस◌ँ अपना आपके◌ँ बचो,  \nकिनयाक İनेहमे तोउ◌ँ डूिब जो, \nभाई रे अना............. \nिजनगी रहलौ त◌ँ पाइ बड़ कमेवे, अपनॲ उड़ेबे हमरो बजेबे, \nजौँ िकयो कहतौ ससुरबला पाइ छिन, तखन कहए ककरा मु◌ँह देखेबे, \nअखनो छउ मौका आब त◌ँ सुधिर जो, \nकĪलर के◌ँ ठाढ़ कर गीत गुण गुणो, \nभाई रे अना...... \nबाबूके◌ँ मोन छिन लाथ नइ ई करए, \nएक गलतीस◌ँ िजनगी नइ ई सड़ए,  िवदेह मैिथली पƭ || 119 \nतोहर िजनगी छउ तू◌ँ बाबू के◌ँ बूझो, \nउĔवल भिवįय के◌ँ अपने नइ सुतो, \nभाई रे अना नै परो \nदहेज मुĎत िमिथला चाही त◌ँ, \nदहेज मुĎत मैिथल बिन जो,  \nभाई रे अना...............  120 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nपंकज कुमार झा \nिपता-āी महŲƖ मोहन झा, माता-āीमती अĦबी देवी झा : माड़र, िजतबारपुर, मधुबनी, िबहार \n८४७२११, पंकज जी एच.सी.एल.मे सोģटवेयर इंिजनीयर छिथ। \nउŅोधन \nकिहयो पूिणũमा सन आलोिकत, \nमैिथल, िमिथला आ मैिथली, \nआइ घोर अĠहिरयामे हराओल अइ, \nिकछ दूर िटमिटमाइत तारा सन, \nिकछ िमटैल पगडěडी, \nआिर-धुिरमे ओझराएल अइ, \nसĥयताक सूयũ, \nकिहया पिरचयकó बदिल देलक, \nिकछ आभासो नै भेल, \nमुदा! \nजहन-जहन पाछू तकैत छी, \nहृदैमे िकछु उथल-पुथल, \nबहराइ लेल ĭयाकुल अइ, \nमुदा! \nभीतरे-भीतर घुिट जाइत अइ, \nİवĒछĠदता-İवतंÿता नै अइ, \nअपन अहंग, \nसैहबी डोरीमे बĠहाएल, \nजाबी लगौने, \nबड़द जकū ऑिफसक दाउनमे लागल छी,  िवदेह मैिथली पƭ || 121 \nअपन सहजता-सरलतासँ डेराइत, \nजे पाछू नै भऽ जाइ, \nअपन पिरचयसँ भागैत, \nनव पिरचय बनाबैमे लागल छी, \nमुदा! \nओ İविणũम गौरव गाथा, \nकेना िलखब, \nमाता-िपता आ पूवũजक Ćित āŀा िबनु, \nभाषाक Ćेम िसनेह िबनु, \nकोन रंगसँ रंगब \nअपन कैनवासकó..... \nकोन गीतसँ सजाएब \nअपन जीवनकó …… \nमुदा! \nहम सूतल नै छी, \nमरल नै छी, \nजागल छी, \nहमर अŎड़ता, हमर सहजता, हमर नƛता \nहमर पिरचय अइ, \nसĥयातक आलोकसँ आलोिकत, \nआइ आब हम समथũवान छी, \nतँ िकएक ने अपन समृिŀसँ, \nअपन पिरचयकó सॴची, \nअतीत तँ İविणũम छल, \nआब आइ आ आबैबला कािŎकó सेहो  \nİविणũम बनाबी, \nसभ गोटे िम िल  कऽ, \nएक दोसरकó मैिथलीक रसपान कराबी।  122 || िवदेह मैिथली पƭ \nरीढ़ िवहीन पुĈष  \nपुĈषक पुĈषाथũ कतए हेराएल अइ, \nनै बुझना जाइत अइ, \nदहेजक बैशाखी पकिड़, \nअमरलþी जकū, \nरीढ़ िवहीन, \nपिरचय..... \nसुनैत छलॱ, \nİÿीक नोरक समुƖमे, \nपुĈषाथũक नाह हेलैत छैक, \nमुदा! \nजँ नाहमे भूर भऽ गेल, \nतँ ओ पुĈष आ समाज दुनूकó डुमा दैत छैक, \nमुदा! \nरीढ़ िवहीन पुĈषाथũक नाहे की, \nजेकर कोनो पतबारे नै अइ, \nिदशा हीन, \nऊजŭ िवहीन, \nदोसरक धनसँ िसंिचत भऽ, \nअपन İवािभमान बनाबएमे लागल अइ, \nिबना सुगंध, \nकृिÿम फूल जकū, \nसोझे सजाबट लेल....... \nसृजनाĜमकतासँ दूर, \nĆकृतसँ िवमुख, \nिसनेमाक रील जकū, \nअपन जीवन िबतबैत अइ, \nहे िवधाता! \nअहॴ तँ रचने छी,  िवदेह मैिथली पƭ || 123 \nपुĈष पहाड़-पवũतकó छाती चीिर, \nİÿी नदी सृजनक सुĠदर संसार रचैत छिथ, \nतँ िकएक ने आइ, \nदहेजक दावानलमे, \nपुĈषक रीढ़ िव हीन पुरषाथũकó जरा कऽ,  \nओकर समूल िवनाश कऽ, \nपुनः मेघक घोर गजũनमे, \nिशवक तŬडवसँ, \nपुĈषक पुरषाथũकó ठाढ़ करी, \nआ झर-झर बुžी बसातमे, \nनव कोपलक संग, \nमधुर गीतक गुंजनमे, \nİवािभमानी रीढ़युĎत समाजक पिरचय बनी। \n \nसहजता \nýान आ िवýान,  \nअनुसंधानेसँ बढ़ै छै। \nसािहĜयक सृजन, \nमंथनेसँ होइ छै। \nचाहे ĉप गढ़ू, \nआिक रंग घोĉ, \nĆेम कĉ, \nवा नोर बहाउ, \nमोनक उŅेग, \nसंयमेसँ Ĉकै छै। \nपीड़ा हृदैक, \nसहजतेसँ कमै छै।  124 || िवदेह मैिथली पƭ \nआउ सुनु कने बात हमर \nआउ सुनु कने बात हमर, \nनै पकड़ू अहū कान हमर, \nकहै छी हम आइ कनी अिĆयगर, \nमुदा िपबहे पड़त ƅोधक जहर, \nअहंकार आ ƅोध कó, \nकंठेमे धĈ, \nअहū आब नीलकंठ बनू, \nजेकरा पुजैत एलॱ सभ िदन, \nवएह महादेव बनू अहū, \nğयान कĉ, \nकनी ýान कĉ, \nिवýानक अहū संग धĈ, \nपरंपराकó बुझू अहū, \nतकũ तĝयसँ तौलू अहū, \nकसौटीपर कसलाक बादे, \nओकरा अहū अंगीकार कĉ, \nअंध मोिह धृतराįƏ जकū, \nआ  गŬधारी ने बनू अहū, \nिहसाब कĉ, \nकनी िवचार कĉ, \nअलग अलग िवधासँ साüात कĉ, \nअğययन कĉ, \nिनमŭण कĉ, \nसृजनाĜमĎताक अहū आयाम बनू, \nतास छोडू, \nभा◌ंग छोड़ू, \nिबना बातक बात छोड़ू, \nअपन बड़ाइक राग छोड़ू,  िवदेह मैिथली पƭ || 125 \nदलानक बैसार छोड़ू, \nराजनीतक कौचयũ छोड़ू, \nआब समय नै भोज भातक, \nआब समय अइ समय संग चलैक, \nउĒच अğययनमे पाइ लगाउ, \nĭयपार वािणĔयसँ हाथ िमलाउ, \nअपन सहजता अपन सरलता, \nअपन दशũनकó आर बढ़ाउ, \nइितहासमे नै, \nआब बतũमान कó,  \nअपन कमũठतासँ सजाउ, \nिवýानक ýाता बनू, \nदशũनमे छलॱ अƇणी,  \nआब िवýानक बारी अइ, \nपूजा पाठकó िवýानसँ जोड़ू, \nिनअम िनơाकó İवाİĝयसँ जोड़ू, \nतहने टा कĪयाण हएत, \nजहने पान माछ मखानसँ उबरब, \nखेबा टाक िसफũ बात नै करब, \nसūस सūसमे ğयान करब, \nआ बात बातमे िवýान, \nगिणत गिणतक  चचŭमे, \nतकनीकक आधुिनकतामे, \nसमय अपन पूरा िबतैब, \nकनी याद कĉ, \nसीता उठाबै छलीह िशव धनुष, \nआ अहū दबल छी दहेजक  Ĕवालासँ, \nगाम गाम नशामे डूबल, \nकुंठाक िनüेपसँ भरल, \nआरोप आ ĆĜयारोपसँ उबĈ, \nअपनाकó अहū कलासँ जोड़ू,  126 || िवदेह मैिथली पƭ \nआब समय िवāामक नै अइ, \nआब पिरāमक अइ जĉरत, \nजनकक गीते टा नै गाउ, \nफेर जनक जकū िवýानक हर चलाउ, \nýानक मटकूरमे सीता िनकलतीह, \nलŞमीसँ भरपूर धरती, \nराम पुĈषाथũ İवयं औताह, \nसीताक वरन करताह, \nकतौ दुखक दरस नै हएत, \nसबहक मोन िनमũल भऽ जाएत, \nमाता िपता नै डराएल रहताह, \nबाल बĒचाकó पढ़ाएल करताह, \nगाम गाममे हएत िवýानक चचŭ, \nहिषũत मोनमे खुशहालीक बषŭ, \nखेल खेलमे गिणतक पाठ, \nबैसारीमे किवता कहानी, \nपुनः मैिथल ýान िवýानसँ आलोिकत, \nकरताह पूरा जगमे इजोत। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 127 \n \nमुžाजी, मूलनाम मनोज कुमार कणũ \nजĠम–२७ जनवरी १९७१ ( हटाढ़ ĉपौली, मधुबनी), िशüा–İनातक Ćितơा, मैिथली \nसािहĜय। वृत–अिभकþŭ, भारतीय जीवन बीमा िनगम। पिहल िवहिन कथा–‘कūट’ भारती \nमěडनमे १९९५ मे Ćकािशत। पिहल कथा–कुकुर आ हम, ‘ भिर रात भोर’मे १९९७ मे \nĆकािशत। एखन धिर दजũनो िवहिन कथा, लघु कथा, üिणका, गजल आ िवहिन कथा \nसĦबĠधी आलेख Ćकािशत। Ćतीक (िवहिन कथा संƇह) आ मūझ आंगनमे कितआएल छी \n(मैिथली गजल संƇह) Ćकािशत। मुďयतः मैिथली िवहिन कथाकó İवतंÿ िवधा ĉपó \nİथािपत करबाक िदशामे संघषũरत। \nहाइकू/ शेनयूũ \nनाम बदिल/ साइबर ƅाइम/ पकड़ा गेला \nगहॴर दोİती/ जग कैल िवğवंश/ खुशीए भेल \nबािढ़ आएल/ मुďयमंÿी धिनक/ चूड़ा बटल \nअइंठ धो कऽ/ कोठा कोठामे भेल/ Ćितơा पैघ \nमुसक िबल/ सþामे भागीदारी/ वास सūपक \nिनसū चढ़ल/ से सĜय कहलिन/ लोक छै सĥय \nछुĒछे Ćचार/ जाितक फुटौĭवल/ िमिथला राĔय \nअĪलाक देन/ पेट भरैले मािर/ सड़क छाप \nगािर गĽन/ पेट भरैए एतै/ कान मुनै छी \nजतन भिर/ पोिस पािल रखलॱ/ िनभरोस छी \nएहेन पढ़/ दूटा बĈ समाज/ बचौ घर \nअंƇेजी लेल/ मैिथली िबसरल/ चाही िमिथला \nनवका पीढ़ी/ तकनीकीक जोर/ संİकारहीन \nआƅाĠत नƇ/ सरकार उदास/ असगरे छी \nघटल İथान/ बनै बीस मंिजला/ लोक बढ़ल  128 || िवदेह मैिथली पƭ \nपूत कमाउ/ बढ़बैए इĔजत/ शेष बेकार \nबढ़लै मन/ मंगलपर लात/ नै Ćदूषण \nसुख सुिवधा/ बढ़बैए बीमारी/ गमैये नीक \nपाइक जोर/ वासमित चिचũत/ भाते भूखल \nतुĦमाक फेरी/ सटक सीताराम/ नाम गाएब \nबोिनहार \nचेžैयोमे आब जखन आओत यौवना, \nमानू इहो िदĪलीये जकū खास भऽ जेतै। \n \nसभ भइया जिहया घुिर जएत İवराĔय, \nबुझू लुिधयाना, मुĦबइ मसोमात भऽ जेतै। \n“राज”क राज किहया धिर िटकतै मराठामे, \nāमशिĎतमे पुरे हमर धाख भऽ जेतै। \nहम बिन कऽ राजा रहब, राजİथानक, \nāमशिĎतमे जखन ठाठ भऽ जेतै। \nउĪफाक सुĪफा \nहेतै भीतर, \nअसमोकó हमरा हटने पüाघात भऽ जेतै। \nसगरो घुइम-घुइम देखल, छै ओतैक रीित, मुदा \nसॱसे देशमे किहयो िमिथलेक रेवाज भऽ जेतै॥ \nमािटक ललकार \nरहै खुटेसल, जेना छलैहó \nनै तँ जाबीसँ मुँह जािब देबौ। \nसभ िमिल कािन रहल छó भोरेसँ, \nतँ िमिथला राĔयक झुनझुना आिन देबौ। \nमुदा तô तँ छó नै खढ़-पात बीछएबला, \nबािढ़क Ćकोप छौ शिन जकū ठाढ़। \nितलक-चानन लगा,  \nिपछलगुआ जुटबै दु-चािर,  िवदेह मैिथली पƭ || 129 \nजĠतर-मĠतरपर माइकक बोले, \nछौ नै कोनो फरक पड़ैबला॥ \nजोर-जोर तô मािटक लोककó। \nतखन िनजगुत हेतौ İवर। \nमūग-िवकास, माğयम मैिथली, िशüाक \nबढ़ा घरैती संसाधन, दहॴ एतै सभकó रोजगार \nतखने बुिझहó जे। \nराĔयक मūग भऽ सकतौ İवीकार।  130 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nĔयोित सुनीत चौधरी \nजĠम ितिथ - ३० िदसĦबर १९७८; जĠम İथान- बेŎवार, मधुबनी ; िशüा- İवामी \nिववेकानĠद िम िडल İकूल़ िटİको साकची गĪसũ हाई İकूल़, िमसेज के एम पी एम इĠटर \nकालेज, इिĠदरा गाĠधी ओपन यूिनविसũटी, आइ. सी. डबĪयू. ए. आइ. ( कॉİट \nएकाउěटेĠसी); िनवास İथान- लĠदन, यू.के। िपता- āी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- \nāीमती सुधा झा, िशवीपņी। Ĕयोितकó www.poetry.com सँ संपादकक चॉयस \nअवाडũ ( अंƇेजी पńक हेतु) भेटल छिĠह। हुनकर अंƇेजी पń िकछु िदन धिर \nwww.poetrysoup.com केर मुďय पृơ पर सेहो रहल अिछ। Ĕयोित िमिथला \nिचÿकलामे सेहो पारंगत छिथ आ िहनकर िमिथला िचÿकलाक Ćदशũनी ईिलंग आटũ Ƈुप \nकेर अंतगũत ईिलंग ƙॊडवे, लंडनमे Ćदिशũत कएल गेल अिछ। किवता आ हाइकू संƇह \n“अिचũस्” Ćकािशत। \nहाइकू \nधुनल Ĉइ/ उड़ैत हवा संग/ बदरी बिन \nपरदेश मे/ अपन संİकृित के◌ँ/ मान भेटल \nभीड़क बीच/ कतेक असगर/ ĆĜयेक जन \nफुसũत कहū/ ई ĭयİत शहरक/ भागदौड़ मे \nधारमे भेल/ आकाशक देवके◌ँ/ अđयũ अपũण \nमोनक छिव/ िसंगार केने अिछ/ कैनवासके◌ँ \nबड़ी वीरान/ रेतक जहाजके◌ँ/ भेल थकान \nİवĨ उड़ैए/ कखनो दूर धिर/ कखनो लग \nनीलमिणक/ अंतिरü ƚमण/ लागल पंख  िवदेह मैिथली पƭ || 131 \nटनका \nठोस बरफ \nिठठुरल बसात \nतरल पािन \nचमकैत आकाश \nĆाणीक निह आस \nƙŌाİÿ \nअĠतजŭलक सुिवधा छल त◌ँ बड़ नीक \nऐ मेल स◌ँ दुिनया भऽ गेल छल नजदीक \nĆितŅंिदतामे दामो भऽ गेल छल ठीक  \nऑनलाइन Ĕयोितष धेने पाखंडीक टीक \n \nसमाचार हुअए वा हुअए मनोरंजनक बात \nवेबसाइट देने छल टी.वी. रेिडयो के◌ँ मात \nमोनक मािफत घरे बैसल कĉ बजार हाट \nशौक स\n◌ँ सीखू आ िसखाउ भानसभात \n \nमुदा अवगुणक मेल रिहते अिछ गुणक संग \nहैकरक उĿěडता स◌ँ ĭयाकुल रहल मन \nउपाय बड़ नीक सूझल फेर ƙहाİÿ सन \nपासवडũ मे िलखलॱ हैकरक नामपर डहकन।। \nमोनक गित \nअसगर बैसल एक कोठलीमे \nदृिƠ कैद छल चाĉ देवारमे \nमुदा मोन जा चुकल छल दूर \nअपन चािलसँ मजबूर  132 || िवदेह मैिथली पƭ \nिवचािर रहल छल बीतल काल \nसोचैत अ◌ानकó आनक हाल \nएक-एक Ćािण जकरासँ भेटल \nसबहक िचĠता अपनेमे समेटल \nजँ जे भेलै से नै भेल होइतै \nतँ ऐ कऽ की हाल होइतै \nसĜ यक संग Ćयोगक साहस \nकĪपनामे आĠहर भऽ केने बास \nसमैक मोलसँ अपिरिचत \nकतेको िदन राित रहल छल बीत \nएक एहेन उĔĔवल भा◌ेर चाही छल \nजे असĜ यक नॴदमे जे सूतल छल \nतइ मोनकó झकझा◌ेिर कऽ जगाबए \nवाİतिवकताक सुĠदरता बुझाबए \nसĜ यक संग कराबैत साüाĜ कार \nकाĪपिनक जीवनक Ćितकार \nआशावािदता जकर मूल धारणा \nआगū बढ़क एक अłुत Ćेरणा  \nĆवासी पüी \nĆवासी पüी अĄीकासँ \nआएल कएक मील उिड़ कऽ \nगमŰमे जीवनयापन लेल \nनĦहर िदवस पािब कऽ \nभोजन ताकत बेसी समए \nभोजनो बेसी उपलĤध रहए \nभागल अपन देश छोिड़ \nभीषण गमŰसँ िनदान भेटए \nअपन जĠमİथानसँ िभž \nककरो लागल दुइ तीन िदन  िवदेह मैिथली पƭ || 133 \nथिĦह-थिĦह कऽ आबैमे \nिकयो लेलक मिहना िदन \nरंग-िब रंगक आकार Ćकार \nĆकृितक अितिथ Ƈीįमकाल \nसाल भिरसँ Ćतीüा कएल \nभीड़ लगेने सभ देखिनहार। \nआसमानी अकास \nऋतुक बदलैत ĉप संग \nधरैत िभž िभž रंग \nबीत रहल मानवक जीवन \nसभ िदन देखैत नव पिरवतũन \nसमİयाक आगमन िबनु सूचना \nअविध सेहो अýाते जेना \nİवयमकó कालानुसार रमौने \nğयेयपर मुदा आँिख िटकौने \nिवपरीत काल समाधान ताकैत \nबाधाकó एक-एक कऽ छūटैत \nधैयũ आ पिरāमकó हाथ धऽ \nअसंभवोकó बनाओल सĦभव \nअनेक िदनुका अनवरत Ćयास \nİवĒछ िवशाल आसमानी अकास \nƚƠाचार \nƚƠाचारपर आरोपक इĒछा छल \nलेखनी पकड़लॱ तइ कारणे \nकतएसँ ĆारĦभ कĉ से समİया \nअकर समावेश लागल सभ üेÿमे \nखेती बारीसँ जोगा कऽ अपन पेट कािट कऽ \nएक गरीब िकसानक पूँजी िनपटल बेटाक पढ़ाइमे  134 || िवदेह मैिथली पƭ \nने Ćयासमे कमी आ ने बुइिध   कम िवलüण \nपैघ लोलक पैरवी चाही महािवńालयक नामŬकनमे \nपढ़ाइ तक कहुना पार लागल तँ \nअितिरĎत मुƖा आवĮयक नौकरीक बहालीमे \nअतेक तरबदुतक बाद जँ नौकरी लागल \nमाता-िपता िभड़ला नगद वसूलीमे \nएक संİकारी पुतौहक Ćतीüा करैत \nबस हेराफेरी संİकारक पिरभाषामे \nएहेन संİकार जे घर बदिल िदऐ \nसभ Ćगित Ĉकल दहेजक आशामे। \nजीतक पिरभाषा \nजीतक पिरभाषा तािक रहल छी \nİपधŭसँ भरल जुगमे  \nअथũक संचयमे िवजय अिछ \nभौितकताक पगमे \nआिक ýानक ĆािĢतसँ जीतब \nभावुकताक ठगने \nबाहुबलसँ बलवान घोिषत हएब \nहाथ रŬिग रĎतक रंगमे \nआğयाĜमक Ćपंच सीख धमũगुĉ बनब \nढॲगक ओढ़ना ओढ़ने \nसþा पािब कऽ देशकó लूटब \nƚƠ नेताक ĉपमे \nसबहक महþा üणभंगुर अिछ \nिबतैत समैक संगमे \nसĜय आ िववेकसँ जीवनयापन \nशािĠत अĠतमũनमे।  िवदेह मैिथली पƭ || 135 \nĆजातĠÿक खेल \nशुĉ भेल फेर ĆजातĠÿक खेल  \nतानाशाहीक सबतिर िबगुल बाजल \nऐसँ नीक अवसर कतए \nअिशिüतकó रा◌ेजगार लागल  \nआइ.ए.एस. बनए लेल ला◌ेक \nपा◌ेथी रिट रिट नै थाकल  \nआ◌ेतै देशक Ćशासन हिथयाबैमे \nअिशिüत मूखũ भऽ रहल पागल \nजे आĜ मिवĂास आ दृढ़तासँ \nखूब रिच-रिच िमĝया बाजल \nसभकó बागडा◌ेर सĦहारए लेल \nनेता बिन कऽ अिछ जागल \nपūच साल धिर सूतत जी भिर \nअपन ितजा◌ेरी नीकसँ सĦहारत \nनै तँ बीचेमे चुनाव करा \nजनताक का◌ेष फेरसँ झारत \nदूिबक भाग \nघासक फुĠगीपर बैसल \nदूिब सोचैत अपन भाग \nकेहेन गित हएत की जािन \nअĠत लीखल ककर हाथ \nजँ पुजारीक हाथ लागत \nखॲटत सभ सĦहािर कऽ \nāŀासँ अिपũत करत \nपूजामे ईĂरक नाम लऽ \nदुगũित नै कोनो आन एहन \nपड़त लोकक बाटमे जँ  136 || िवदेह मैिथली पƭ \nिपसाएत अĠत हएत तखन \nबाट बटोिहक पएरसँ \nचरवाहा के◌ँ िध यान पड़लापर \nलऽ जाएत घर उखािड़कऽ \nनै तँ अपन माल जाल \nचराएत ओतए आिन कऽ। \nİवतंÿता िदवस \nİवतंÿता िदवस आएल छल \nदेशभिĎ तक अिभĭयिĎ तक िदन \nदेशक शहीदकó āŀŬजिल देबक \nजकर ऋणी हम सभ Ćितिदन \nएक सदीक Ćयासक बाद सफल \nसाढ़े तीन सए साल रहल पराधीन \nवीर वीरŬगणा पुĈष İÿीक बिलदान \nकेलक िफरंगीकó शिĎ तिवहीन \nएक İवतंÿ Ćजातंÿक िनमŭण भेल \nएक-एक ितनकासँ िबन-िबन \nसभ जनिहतक कानून बनल मुदा \nýाता वएह जे छिथ उĒच पदपर आसीन \nदेशक आिथũक सहायताकó भोगैत  \nउńोगपित अपन ितजोरी भरैमे लीन \nसþाक ताकत लेबऽ लेल Ćयासरत  \nनेता केने Ăेत वदŰकó मयŭदाहीन  \nİवयंकó शिĎ तशाली बनेनाइ Ćाथिमक  \nराįƏ िवकासक İथान जेना हुअए सभसँ अंितम \nपोखिरक कमल \nसरकारी कमũचारी िकए िनठĪलू  \nजखन कखनो ई Ćķ उठल  िवदेह मैिथली पƭ || 137 \nएक ĭयिĎ त की करत नीक भऽ \nजतए सभ ƚƠ अिछ भरल  \nसुनैत सुनैत ऐ जवाबकó \nरहैत छलॱ मोने मोन कुहरल  \nदलदल सन दूिषत पािनमे  \nकीट पतंगसँ मचल हलचल \nशीतल कोमल पĪलव समेट ने \nमोन मुİकाइत अिछ कमल \nओ गुणे की जे अपन महþा \nसभमे Ćमािणत नै कऽ सकल \nमोजर नै ओइ िसŀाĠतक जे  \nपरीüाकाल नै अिवचिलत रहल \nिविचÿ āŀा \nएक िदस देश डूबल पािनमे \nबािढ़सँ दहाइत घरŅार \nदोसर ठाम लाखक लाख लागल \nमूितũपूजन आ पाबिन  Ĝयोहार \nकेहेन िविचÿ āŀा अिछ ई \nिकए िबसिर रहल छी परोपकार \nईĂर अहū जॱ भेिटतॱ तँ पुिछतॱ \nनीक लागैत अिछ की एहेन सĜ कार \nपाइक जोर अहूँकó बदलने अिछ \nिक अखनो सुनैत छी पावन पुकार \nएक िसŀाĠतवादी लेल धनाजũन \nकतेक दुलũभ भेल से अिछ देखार \nƚƠाचारक लूटल पाइसँ \nभऽ रहल अिछ अहūक िसंगार \nिदनोिदन संघषũ कऽ रहल अिछ  \nमाÿ जीबए लेल कमũ करिनहार  138 || िवदेह मैिथली पƭ \nजॱ अहū सĒचे मोनमे बसै छी \nतँ मोन नै करैत अिछ İवीकार \nधूप जरा कऽ आडĦबर िकए  \nकþũĭय पूितũमे अहūक जय जयकार \nसभमे सĜ कमũक शिĎ त भिरतॱ \nतँ होइतै वाİतिवक चमĜ कार। \nिमिथलŬचलक ĉपाĠतरण \nİवĢ न छल जे िमिथलŬचलक ĉपाĠतरण होइतै \nठामठाम सड़क आ भĭय भवन ठाढ़ रिहतै \nकमũ-सुकũमक एकटा बड़का िवमान पþन \nसुगमतासँ बिढ़तै अमीर ला◌ेकक आवागमन \nİथानीय बेरा◌ेजगार ला◌ेककó लिगतै रा◌ेजगार \nअखन भटिक रहल अिछ इĦहर उĦहर बेकार \nना◌ैकरी लेल छा◌ेड़ पिड़ रहल अिछ अपन गाम \nटैĎ स सिहत सभ खचũ दा◌ेसर राĔयक नाम \nजखन िध यानमे आबैत छल Ćाकृितक Ćका◌ेप \nसदैव कम पिड़ जाइत छल सरकारी का◌ेष \nआब जखन िवĂबŵकसँ भेटल अिछ ऋण \nदुĉपया◌ेगक संदेह बिढ़ रहल अिछ िदना◌ेिदन \nपिहल अिवĂास जे राजनेता की करता \nफेर नै ýात जे उńा◌ेगपित कतेक पचेता \nतकनीकक कमी आिक अकुशल कारीगर \nिदĪलीमे नविनमŭण ढिह रहल अिछ धराधर \nबरसातमे िनमŭण केनाइ बड़ मुिĮकल छिथ कहैत \nबाहर कतेका◌े जगह सभ िदन बरसाते अिछ रहैत \nतैया◌े पूरा देश कĠƅीटक बिन गेल अिछ \nबरसाता◌ेमे ने का◌ेना◌े रİता ĉकैत अिछ  िवदेह मैिथली पƭ || 139 \nबचपन \nउिठते देरी परातमे  \nिदवसक पिहले पुकारमे  \nदूिबपर िछतराएल ओसक मोतीकó  \nधŬिग धŬिग मािटमे िमलाबै छल \n \nिदनक रौद तपलाक बादमे \nकुिसयारकó पकड़ने हाथमे \nजड़ैत अकासमे िमझाइत सुयũकó  \nसŬझक सŬझ िनहारै छल \n \nकिनया पुतराक खेलमे  \nसंगी सबहक मेलमे  \nपूरा िवĠयाससँ िवयाह रचाबैत \nनĦहरो िदनकó पछाड़ैत छल \n \nछतपर ठाढ़ भेल कातमे \nराितक गहन \nअĠहारमे \nबड़का पसरल बाधक सžाटापर  \nदूर दूर नजर दौड़ाबै छल \n \nजाड़मे आिक आममे \nबीतल अिछ जे गाममे \nघुिर कऽ फेर नै आएत किहयो \nबचपनक ओ बीतल पल \nिमिथला िचÿकला \nएकटा कैनवास पड़ल उĔजर िरĎ त  \nताकैत छल मुँह बƂड िजýासासँ  140 || िवदेह मैिथली पƭ \nतूिलका उठेलॱ रंगसँ कऽ िसĎ त  \nघा◌ेर मनन करए लगलॱ तĪलीन भऽ  \nअनकर पžा सेहा◌े  केलॱ अंगीकृत \nĆेरणा लऽ नीक करक अिभलाषासँ।। \n \nिलयोनादो बिढ़या कलाकारी गिढ़ गेला \nमोनािलसाक Ćिसŀ रहİयमयी मुखाकृित  \nतकũ िवतकũ करैत रहल छिवकारक मेला \nइितहासक ललकार बनल ओ कलाकृित  \nईĂरक कृित बĒचाक िनĮछल मुİकान देखल \nओइसँ\n अłुत आर कोन अिभĭयिĎ त।।  \n \nिध यान आएल एĤसƏैĎ टक नव पैटनũक \nमोन भेल िकछु करी आधुिनक  ढंगमे  \nभेटल अमूतũ एĤसƏैĎ ट ĉप िचÿक  \nउड़ैत भागैत रंग िबरंग िततलीक पंखमे \nिवचार आएल जखन िवधा फैशनक   \nशानदार सĔजा छल सीप आ शंखमे।। \n \nिकछु नवीन करक इĒछा ĉिक जाइ छल \nजखन\n देखै छलॱ अपन चाĉ कात \nईĂरक बनाआ◌ेल ऐ दुिनयामे भेटल \nसभ तरहक उपलĤध छल सवũāेơ  करामात  \nİवयं ईĂरक िव याहमे जे सजाएल रहल  \nसा◌ेचलॱ िमिथला कलाकó करी आĜ मसात।  िवदेह मैिथली पƭ || 141 \n  \nअžावरन देवेĠदर \nतेलुगु पńक अंƇेजी अनुवाद \n \nपी.जयलŞमी \nआ मैिथली अनुवाद \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nकिव अžावरन देवेĠदर आĠƗ Ćदेशक करीमनगर िजलासँ छिथ आ तेलुगु भाषाक तेलंगाना \nबोलीमे तेलंगाना राĔयक संवेदना आ संİकृित आ ओकर अलग राĔयक लेल संघषũकó İवर \nदैत छिथ। हुनकर छह टा किवताक संƇह छपल छिĠह। ओ महाĜमा जोितबा फुले \nफेलोिशप २००१, रंजनी कुĠदुरती किवता पुरİकारम् २००६, डॉ. मलयāी सािहित \nपुरİकारम् २००६, रŬिगनेनी येनĦमा सािहĜय पुरİकारम् २००७ पुरİकारसँ सĦमािनत \nछिथ। ओ िजला पिरषद, करीमनगरक पंचायती राज िवभागमे सीिनयर अिसİटेĠट छिथ। \nपी.जयलŞमी, ओİमािनया िवĂिवńालयक, िनजाम कॉलेज हैदराबादमे अंƇेजी िवभागक \nअÚय¢ आ एसोिसएट Ćोफेसर पदसँ सेवािनवृƣ भेल छिथ, िवगत ३० बखũसँ अंƇेजीक \nअğयापन के ने छिथ। हुनकर िवशेषýता अंƇेजीमे भारतीय किवता, अनुवाद आ \nअनुवादशाİÿ अिछ। २००३ मे भागũवी रावक संग िम िल  कऽ शीला सुभƖा देवीक \n“िसतĦबर ११ आ ओकर पिरणाम”पर तेलुगु काĭयक अंƇेजीमे वार अ हƀसũ रैवेज नामसँ \nअनुवाद। २००७ मे गोपीक ननीलू ( छोट सभ) केर अंƇेजी अनुवाद। फाम[लैÖड \nृ े गरेÛस नामसँ अžावरम् देवेĠदरक किवताक अंƇेजी अनुवाद, २०११। ृ े ÖÔस फोरेवर \nनामसँ पी. अशोक कु मारक तेलुगु उपÛयास ǔजगरȣ क अंमेजीमे अनुवाद, २०१२।  142 || िवदेह मैिथली पƭ \nअंितम शĤद  \n(तेलंगानाक िकसान Ņारा आĜमहĜयासँ पिहने पėीसँ कहल) \n \n“लछĦमा, िĆय! हम छोिड़ कऽ जा रहल छी \nहमर िशüा मोन राखू... अपन बĒचाक नीक पालन करब \nई हमरा सकमे नै अिछ- जीब \nकजũ देिनहार सभ बिन गेल छिथ यम। \nआइ-कािŎक समए नै अिछ िकसानक लेल \nहम छोिड़ कऽ जा रहल छी \n \nओ सभ हमरा नै छोड़ताह जीिवत \nहम कतबो चाही \nई िजनगी कोन तरहक, जतए अž नै अिछ खएबाक लेल \nमहाजन सभ तीिर रहल छिथ \nकजũदाता हमर सĦमानकó लिĔजत कऽ रहल \nछिथ \nहम नै जीब सकब लछमी, नै, नै आब आर! \n \nएकटा बीस वा चालीस हजार \nहमरापर कजũ छै समाजक- सुनै सएह छी \n \nआर पचासेक देबाक अिछ साहूकारकó \nआ एकर अलाबे, सुनू! ऋण मािरते रास एþऽ आ ओþऽ \nअपनासँ घृणाक अनुभूित \nऐ  िजनगीकó जीबाक िवचार माÿसँ छी लिĔजत। \nऐ  ऋण सभकó Ģलेग\n जकū बढ़ैत देिख ! \n \nऋण देिनहार सभ आबए लागल छिथ घर सेहो \nरोकए लागल छिथ बाटे-घाटे \nपछोड़ धऽ लैत छिथ जखने तखने  िवदेह मैिथली पƭ || 143 \nअपन िजनगीक बाद जतए कतहु हम जाएब \nिजबैत अपन मुख, बािलũस सन पातर \nकी हम करब आ केना हम जीब? \nई समए नै अिछ छोिड़ कऽ ऐ  जगकó जएबाक \nकतहु पािन नै \nमुदा नोर बहैत हुहुआइत \nपोखिर किहयासँ ने सुखाएल \nइनारमे हिरयरी देखाइत \nबोरवेलसँ पाइ माÿ जाइत \nखुनैत सए फीटसँ बेसी, पाताल धिर \n \nकोनो टा मे मुदा पािन नै \nहम िपटैत हाथसँ कपार \nखुनल मािटक पहाड़ देखैत \nहँसीक उƄगम सबहक लेल! \nबोरवेल लेल एकड़क-एकड़ बेचैत \nजे एना अिछ \nतँ कतए अिछ कटही गाड़ी आ कतए अिछ खेती \nआ केना िजबै अिछ बĒचा सभ? \nआउ आब! \n \nबरखा नै हएत \nनिहये जाएत \nअकाल आिक भुखमरी \nपािन नै बहत \nनिहये जाएत अपन नोर \nखेत सभ तिप कऽ सुखाएल \nसमए सेहो उनिट अिछ गेल \n \nबरखा जइसँ नै खसै अिछ एĸोटा बुž \nबीआ बाओग करैत काल \nसएह बहैत अिछ मोनसँ कटनीक समैमे  144 || िवदेह मैिथली पƭ \nजे एकाध टा दाना रहए बचल \nबिह गेल बािढ़क पिनमे \nजे दाना जाइत कंठमे \nसे बिह गेल  \nनालामे \nकपासक खेती सेहो तेहने \nकीड़ा.. सभटा कीड़ा, खतम भेल दहो-िद िस  \nबीआसँ रसायन धिर \nधोखा... धोखा.. बेइमानी चाĉ िदस \nबेइमानी बोिनहारसँ \nसभटा üित, जेĦहरे देखू तेĦहरे \n \nहािन.. आ ओहूसँ बड़का हािन ओकरा\n दबेबा लेल \nिबनु Ćयोजन \nकतबो बिरखसँ करैत होइ खेती \nिबनु Ćयोजन \nहमर बĒचा सभ अिछ पैघ भऽ रहल \nिकसान सभ अिछ मिर रहल \nहमरा ई कहए िदअ, हम सेहो छी मिर रहल \n \nहम नै जीब सकब आर अिधक काल \nहे लĒछैħया! छी हम जा रहल! \n  \nहाल-िफलहालमे पाइ के \nअिछ मँगने? \nकी ओ सभ चाहै छिथ \nजे िकसान बž कऽ देअए खेती? \nजकरा चाही दरमाहा जीबाक लेल? \nकेना जीब आ केना मरब.. \nकेना कऽ भरब कजũक अĦबार.. \nअपनो बेच कऽ की चुका सकब? \nकी अपन खेितहर भूिम सेहो बेच दी?  िवदेह मैिथली पƭ || 145 \nमुदा से ऐ  अकालमे कीनत के? \nजे हमर जीवन-संघषũ तेहेन अिछ \nसुनलॱ धिनक लोक सबहक ओहेन शĤद-सभ? \n“मरैत अपच होइत जे ओ सभ लेने छिथ”। \nहमर बाउ! कतएसँ आनै छी ओ सभ दाना जे अहū खाइ छी? \nएक बेर फेर, ई अिछ िहİटीिरया रोग! \nजे खेतीकó बदिल देलिन  रोगमे? \nजे खेतीकó बदिल देलिन  जुआमे? \nआ बढ़ा लेलिन  अपन धोइध? \nकी अहū नै देिख  पािब रहल छी िकसानक अँकड़ल पेट? \nकी अž देिनहार भऽ गेल रोगी? \nनै एकटा चातकक माउस ओकरा देहमे, हमर बाउ! \nधानक खेतीसँ पोसल ई देश \nआ आब हमरा दाना देबासँ मना कऽ देलॱ अहū, नै की? \n \nओ कहै छिथ \nहम मिर रहल छी अनुकĦपा रािश लेबाक लेल \nओ केना ई किह सकै छिथ... एहन शĤद सभ? \nकी अहū देखने छी, हमर लĒछैħया? \nई शĤद सभ दाह उĜपž करैत अिछ हमरा देहमे, \nअहūक पाइक खगता? केकरा छै ई खगता? \nहम सभ गाए जकū छी पिवÿ, अहūसँ\n कहै छी। \nअहū सभ मरब हमरा सबहक शाप माथपर लेने \nहम सभ नै छी ऋणखौक \nहृदए राखू.. हम सभ छी İवािभमानी मनुĎख \nमिर जाएब से एतए \nफेर लेब जĠम एतए \nअपन िजनगी काटल गंगासन पिवÿतासँ  \nहम सभ छी ऋणमे डूमल \nआ ऋणदाता सभ बिन गेल छिथ यम, िĆय \nहम आब नै.. हम आब नै.. छी जा रहल  146 || िवदेह मैिथली पƭ \n............................. \n \nलĒछħया! लĒछħया! \nअहū एना िकएक छी कलिप रहल? \nई अिछ िलखल अपना सबहक भाĐयमे \nततेक िदन जीब जतेक िदन अिछ िलखल \nहम जा रहल छी जिहया हमरा जेबाक छल \n......................... \nहमर िदनक गणती शुĈ अिछ भऽ गेल \nनै İवीकार करब लĒछैħया, अनुकĦपा रािश \nहमरा गेलाक बाद सरकार ई देबाक गप करत \nओ नै कहैत अिछ जे, हम जे छी मिर रहल से, जे खेलॱ तकर \nअपच भेलासँ छी मिर रहल? \nओकरा लऽ जाए िदयौ  \nओ पाइ अपना सारामे? \nिधक् ओइ घरकó। \n \nहम जा रहल छी... \nअहūकó हािनमे दैत, लĒछा! \nबĒचा सबहक लेल नै िकयो आर \nहम जा रहल छी.. जा रहल छी\n \nऋण देिनहार सबहक Ņारे” \n(मनकĦमा थोटा लेबर अƂडासँ “आखरी माता”)   िवदेह मैिथली पƭ || 147 \n \nिगरीश चĠƖ लाल  \nकाठमŬडू, नेपाल। – िगरीश जी नेपालक सवŸĒच Ġयायालयमे Ġयायाधीश छिथ। \nनील अकास  \nजीवनकó शुĠय समैमे अकास िद िस  देखू,  \nअकास, नील अकास आ िनराकार अकास,  \nिनĮछल, शाĠत आ िनरामय!  \nजेना सभ आ सभटा हेरा गेल हुअए। \n \nसूयũक सĢतरंगी छिव आ चानक इजोिरया,  \nिनवीड़ अĠधकारकó चीरक Ćयास करैत,  \nअनĠत अकासमे थाकल खĿोत जकū,  \nथाकल, ठेिहयाएल आ भन-भन करैत अिछ।  \n \nके छिथ सूयũ, \nके छिथ चान आ के छिथ तरेगन सभ?  \nिकछु रहिथ  तखन ने पिरचए हुअए।  \nउठा लाबी, बजा लाबी,  \nआ बैसा ली अपन आंगनमे।  \n \nआिद नै, अĠत नै आ मğय जकर नै अिछ,  \nतकर ठाम कोन एकठाम खोजू।  \nआ केना जोडू अपन नाम ओइ नामसँ  \nजकर नाम  \nसभ नाम आ सभ \nनाम जकर नाम छैक।  148 || िवदेह मैिथली पƭ \nशुभ Ćभात  \nउदयाचल पर होइत अĈिणमाक आरोह  \nआशा आर िवĂासक संग  \nतन मन एवं जन जन मे  \nपूवũ संिचत अिभलाषाके◌ँ साकार करक लेल भेल अिछ  \nİवागत अिछ हे शुभ Ćभात, İवागत अिछ  \nअहū हमर धरती पर नव Ćाणक संचार हेतु  \nअपन सभटा शुभेĒछा संग अएलहुँ  \nİवागत अिछ।  \nमुदा ई नै बुझब जे  \nआबो अहūक याÿा िनिवũČ चलबे करत  \nसमय केर धवल एवं कृįण पट  \nिकनको चलऽ देलकिĠह अिछ िनįकĠटक?  \nिबसिर गेलहुँ िकछुए िदन पिहलका इितहास  \nअहūक अनĠत याÿाक ƅममे  \nिकछुए िदन पिहले त◌ँ राम अवतिरत भेल छलाह  \nवनवासक Ďलेश पėीक अपमान  \nआ की की नै सहऽ पड़लिĠह।  \nतिहना कृįण कतबो हँसला कतबो बजला  \nमुरली पर गीत गौलिथ, रथ पर गीता रचलिथ  \nमुदा जखन एकटा िशकारीक गुलेटी पर  \nयएह धरती सँ Ćयाण कएलिथ  \nतखन हुनक सुदशũन कतऽ रहिथन  \nईशा जइ शूली पर मसीहा बनलाह  \nसे त◌ँ मोने हएत  \nओइ शूलीक र◌ंग एखनो भटरंग नै भेल अिछ  \nकबũलाक शहीद त◌ँ अहा◌ँक नोरेमे छिथ  \nतŵ हे Ćभात।  \nअहū सिदखन एहने शीतल आ िनĮछल नै रहब  \nसे जिनतहुँ बुिझतहुँ   िवदेह मैिथली पƭ || 149 \nअहा◌ँक याÿाक मंगल कामना कऽ रहल छी  \nअहा◌ँ त◌ँ िनरĠतर अपन िĆय Ćकाशक संग  \nपूवũ सँ पिĀम आ पिĀम सँ पूवũ  \nसतत चलैत हमरो धरती पर अएलहुँ \nİवागत अिछ हे शुभ Ćभात ! İवागत अिछ । \nमन मे भेल अिछ भोर \nमन मे भेल अिछ भोर Ćभुजी। \nमन मे भेल अिछ भोर। \nअपũण अिछ ई नोर Ćभुजी। \nअपũण अिछ ई नोर। \nनयन भेल छल पाथर पाथर। \nपथ हेरैत छल आखर आखर।  \nशूĠय हृदय मे Ćगट भेल अिछ  \nĈनझु◌ुन Ĉनझुन शोर।  \nमन मे भेल अिछ भोर Ćभुजी।  \nमन मे भेल अिछ भोर।  \nचैन चैन के◌ँ आस लगौने।  \nसुखक मनसा मनमे धैने।  \nचलैत चलैत हम āाĠत भेल छी  \nनै अिछ कोनो छोर।  \nनै अिछ कोनो छोर Ćभुजी।  \nनै अिछ कोनो छोर।  \nअपũण अिछ ई नोर Ćभुजी।  \nअपũण अिछ ई नोर।  \nअयन अयन मे ĭयाĢत अहū छी।  \nसभक अंगमे रंग जकū छी।  \nपािब रहल नै नयन हमर अिछ  \nअहūक कोनो ओर।  \nअहūक कोनो ओर Ćभुजी।   150 || िवदेह मैिथली पƭ \nअहūक कोनो ओर।  \nमन मे भेल अिछ भोर Ćभुजी।  \nमन मे भेल अिछ भोर। \nएक रंग अनेक रंग \nएक रंग अनेक रंग रंगक ई खेल  \nबुझैत बुझैत िजनगी सभक शेष भेल।  \nओर नै छोर नै कोरक कोनो पोर नै  \nभेदक यएह खेल मे सūझ नै भोर नै  \nएक रंग सभक संग सभक संग एक रंग  \nएक Ĉप अनेक Ĉप एक एक भेल।  \nएक रंग अनेक रंग...................  \nधरती अिछ नभक संग नभक अंग रंग रंग  \nचलैत चलैत संग संग मनक तार भेल दंग  \nभूतल आर सागर मे खेत आर रेत पर  \nखोज िनत नव नव Ćगट Ćगट भेल ।  \nएक रंग अनेक रंग ...............  \nफूलपर पातपर गाछ सभक हाथ पर  \nबीजक पिरवतũन पर Ćकृितक समथũन पर  \nएक फूल अनेक तुल तुल तुल धूल धूल  \nधूल संग तुल िमिल फूल फूल भेल ।  \nएक रंग अनेक रंग..............   िवदेह मैिथली पƭ || 151 \n \nगंगेश गुंजन, १९४२- \nजĠम İथान- िपलखबाड़, मधुबनी। āी गंगेश गुंजन मैिथलीक Ćथम चौबिटया नाटक \nबुिधबिधयाक लेखक छिथ आ िहनका उिचतवĎता ( कथा संƇह) क लेल १९९४ मे \nसािहĜय अकादमी पुरİकार भेटल छिĠह। एकर अितिरĎþ मैिथलीमे हम एकटा िमĝया \nपिरचय, लोक सुनू (किवता संƇह), अĠहार- इजोत (कथा संƇह), पिहल लोक (उपĠयास), \nआइ भोर ( नाटक)Ćकािशत। िहĠदीमे िमिथलŬचल की लोक कथाएँ, मिणपŃक नैका- \nबिनजाराक मैिथलीसँ िहĠदी अनुवाद आ शĤद तैयार है (किवता संƇह)।  \nआजाद गजल \n१ \nकोन एहन ÿुिट भऽ गेल हमरा अहū जकर गीरह  बĠहने छी  \nककरो कोनो समाद तँ निहये िच ठी-पÿी बंद केने छी  \n \nसभटा युगसंभव मानय मोन  बजारकó हमहूँ िचĠहने छी  \nककर िस नेह आ कोन समपũणक ऐ  युगमे िनơा धेने छी \n \nकरी िहसाब तँ की हािसल यौ Ũदए अहū जेहो\n पओने छी  \nसभ अभाव-अिभयोग कातमे मन जūित  सभ अनठा देने छी  \n \nभिर संसार वİतुएक बाजार िकछुए मुदा हमहूँ िकनने छी  \nअपनो वİती ओहने शो-ĉम िकछु ने िकछु अहूँ सजने छी \n \nदाम पास नै रहल आब तँ पुरने सभटा अङेजने छी  \nमानल अहū! बहुत देलौहó िकछु तँ हम किहयो\n देने छी  \n  152 || िवदेह मैिथली पƭ \nयएह िनयित तँ यएह हो सही अहūक देल सभटा धेने छी  \nकहū एलिन गुंजनकó गनऽ अहूँ तँ भिरसĸे गनने छी \n२  \nकोनो एक üण केना कखन इितहास बनैत छै  \nबूझल भेल आब जीवनक ऐ  पहरमे \n \nसॱसे दुिनया अपन-अपन आकŬüाक अĠहड़  \nकऽ रहलए िनयŭत सोहनगर वİतु घर-घरमे \n \nलोकगुणक, बोधक िववेक सबहक पिरभाषा  \nगढ़ल जा रहल नव संİकृित मधु िम िल  जहरमे \n \nआब गाम सन गामो बनल धमũक िहंसागृह  \nसĦĆदाय-दं\nगा-धमũक छल जे बसल शहरमे \n \nिनơा-Ćेम-Ćसंग भेल गेलय राजनीितक चयŭ  \nभोरे पहरक कएल Ćितýा िबसरल बेĈ पहरमे \n \nसĦवेदना सड़ल अचार फुटल बुआममे राखल  \nसभ İवाद-रस-आİवादन आāय लेलक अवसरमे \n \nकूटनीित आ राजनीित िवĂ-नैितक तेहन Ćबंधन  \nअफसर भेटत राजनीितमे नेता सभ अफसरमे \n \nओ छिथ कतौ Ćवासी\n कोनो यू.के.- यू. एस.ए.मे  \nजिनक भूिम ई से िनिįƅय छपकल अपना घरमे \n \nबुिध  काज ने करिन गुंजनकó लागल ठकमूड़ी  \nऐ  षडयंÿक मोशिकल काटब जाल असकरमे \n  िवदेह मैिथली पƭ || 153 \nİवतंÿता-िदवस २०१० \nगुदरी-चेथरी सीबैए \nबड़ िदब जनता जीबैए \nजेहने ई पिवÿ पाविन \nतेहन अिछĠजल पीबैए \n \nनव मिलकाना ढब पसरल \nघोड़ी-घास छीलैए \nकखनो राजा आ महराज \nएखन अंगरेजसँ मीलैए \n \nजखन चलय पिरवतũन चƅ \nसभसँ अवसर छीनैए \nअपन िबलासी बजटक भार \nजनताक काĠहपर धरैए \n \nसुनैत छी आब अपनो देश \nमंगल Ƈहपर चढ़ैए\n \nभिर संसारक यूरो-युŀ \nलोकक भूखे लड़ैए \n \nदाना-दानाक लोक बेहाल \nगहुम गोदाममे सड़ैए \nफुटपाथी दोकानमे ठाढ़ \nपुरने बİÿ मौलबैए \n \nदेशक नायक सभा समेत \nğवजा ऊँच फहरबैए \nलोकगीत-नादक नामे \nरॉक एन रॉल करबैए  154 || िवदेह मैिथली पƭ \nगाम भिरक अनेक घरमे  \nदीपो कहū आब जरैए \nसभ जेना िमझाएल मुरझल \nिदĪली जगमग करैए \n \nसंभव छैक पटनो हो इजोत \nगाम िबहारक कानैए \nई महान राįƏक Ĝयोहार \nधरती रौदसँ जरैए \n \nलोक कजũमे डूबल अिछ \nिकसान लोक सभ मरैए \nअमेिरकामे जे डॉलर \nĄūसमे यूरो फरैए \n \nहमरा गामक बाध समİत \nधहधह जेना \nिक धधकैए \nओतए उमेद आ आĂासन \nबाट देखैत लोक मरैए \n \nजािन ने किहयाक चलल  \nिरलीफ हमरो बİती पहुँचैए \nछीन लेलक से बड़ सुĥयİत \nठाढ़ रहल भीख मūगैए \n \nशहरक सभ लाल बþी \nभीखक हाथ पसारैए \nआजुक िदनक खोराकीक खोज \nसाधारण जन लड़ैए \n \nदेश शीषũपर होइत परेड  िवदेह मैिथली पƭ || 155 \nचैनल सभ दरसबैए \nएक-एक पल डेगक झūकी \nदुिनयाकó झलकबैए \n \nई नै अपने देखय ओ \nजे िकछु सभटा करैए \nकेहन िवकट ŅĠŅ आगū \nजीअय लोक ने मरैए \n \nसोझūक शिĎत िवĈŀ अछैत \nतैयो िकएक ने लड़ैए \nभिरसक नैितक दुिवधा-ŅĠŅ \nसभ संबंधीए लागैए \n \nतिहयाक समए छलय दोसर \nबूझल िवदेशी छलैए \nआइ\n तँ ई नवका अंƇेज \nसोहोदर-मिसयौत लगैए \n \nतँए एहनो महान ई िदन \nआĜमामे नै उतरैए \nहो िजनकर ई देश रहौ \nहमरा तँ नै अरघैए \n \nआब लागय गुंजन सभ युग \nमुँह देिख  मुँगबा परसैए  \n \n(१५ अगİत, २०१०ई.)  156 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nमनीष झा \"बौआभाइ\" \nमूल नाम- मनीष कुमार झा, िपता- पं. āी नारायणजी झा, िपतामह- İव. पं. सĜयदेव झा, \nजĠमितिथ- २५ अगİत १९८१ ò., जĠम İथान/ İथायी पता : Ƈाम+पोİट- बड़हारा, \nभाया- अंधरा ठाढी, िजला-मधुबनी (िबहार), िपन-८४७४०१  \nभेल एहेन अवतार छल \nभारत केर ऐ  पावन धरतीपर \nकिलयुगमे भेल एहेन अवतार छल  \nजे राįƏिपतासँ संबोिधत भेलाह  \nĭयिĎतĜ वे आजादीक आधार छल  \n \nसĜय-अिहंसा-सहयोगक बलपर  \nĆेमक डेग बढ़ेने गेलाह  \nशŬत İवभावक पिरचए दऽ कऽ \nसिदखन उिचते िनणũय लेलाह  \nिवĂ बंधुĜवक िसŀŬत बना कऽ  \nमानवतापर बड़ पैघ कएल उपकार छल  \nकिलयुगमे भेल \nएहेन अवतार छल \n \nतूर तागलिĠह जे चरखापर  \nदेलिन  सभ के◌ँ एकर िशüा  \nजुिन िबसĉ िक यो संİकृित अĢपन  \nजे देने गेलाह दीüा  \nİवािभमानमे जीबू सभ िक यो \nछल-Ćपंचसँ दूर िजनक संसार छल   िवदेह मैिथली पƭ || 157 \nकिलयुगमे भेल एहेन अवतार छल  \n \nŅापरमे भऽ āीकृįण जनमलॱ \nÿेतामे बिन āीराम  \nसतयुगमे āीहिरĀंƖ बनल छी  \nकिलयुगमे गūधी नाम \nओइ िसŀपुĈषकó \"मनीषक\" पुįपŬजिल \nिजनकर हृदए İवĒछ आ िनिवũकार छल  \nकिलयुगमे भेल एहेन अवतार छल।  158 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nलालबाबु कणũ \nजĠमभूिम \nपावनमय ई जĠमभूिमकó \nसतसत कोिट Ćणाम करै छी \nमū केर लाज राखए लेल \nहम बेर-बेर कवूल करैत छी \nजानकी हमर सुपुÿी िमिथला केर \nÿाही-ÿाही माम िकए करै छी? \nबाप–भायकó कतũĭय पुरा लेल \nसभकó हम आƫान करै छी। \nउठू यौ मैिथल िमिथलावासी \nहाथ जोिड़  हम िवनय करै छी \nयुवा शिĎत एकवŀ भऽ \nलाल खूनक लाज रखै छी। \n \n  िवदेह मैिथली पƭ || 159 \n \nचĠ Ɩशेखर कामित, १९५९- \nिश üा- एम.ए. (राजनीित शाİ ÿ) , िप ता- İ व. योगेĠ Ɩ कामित , गाम-पोİ ट- किर यन, \nभाया- इलमास नगर, थाना- रोसड़ा, िज ला- समİ तीपुर, िब हार। संĆित -Ćखě ड \nसहकािर ता Ćसार पदािध कारी (बेनीपņी)। \nआइ काŎुक छॱड़ा सभ \nबाप रौ बाप, ऐ  दुिन यामे अĠ हार भ ऽ गेलै \nनयका-नयका छॱड़ा सभ बेकार भऽ गेलै \nगरम ƚį टाचारक बजार भऽ गेलय-२ \n \nपढ़ल-िल खल बैसल-बैसल माछी मारै छै, \nजानय घोड़ा-घास ने से अंƇेजी झारै छै \nकाज-धंधा छॲिड़ -छोिड़  कऽ छॱड़ा टĪ ली मारै छै \nिल ख \nलोड़हा पढ़ पĜ थर बेटा िद Ī ली मारय छै \nघरमे भुĔ जी भŬग नै सरकार भऽ गेलै, \nनयका-नयका छॱडा सभ बेकार भऽ गेलै \nगरम ƚį टाचारक बाजार भऽ गेलय-२ \n \nपढ़ल-िल खल बैसल-बैसल माछी मारै छै \nजे ने पढ़ल-िल खल से फुटानी झाड़ै छै \nदुइऐ िद नमे ई बेटा होिश\n यार भऽ गेलै \nशूट-बूट लगौने िद लीप कुमार भऽ गेलय \nगरम ƚį टाचारक बाजार भऽ गेलै-२ \n  160 || िवदेह मैिथली पƭ \nबापक जेबी काटै छै सिल या देखै छै \nमाइƅोसॉģट गहना बेचै छै मा◌ेहĤ बत करै छै \nढĸा-ढनमन लगबै छै फुटानी करै छै \nगुपचुप-गुपचुप ई छॱड़ा िप हानी करै छै \nघरसँ ताला तोिड़  कऽ फरार भऽ गेलै \nनयका-नयका छॱड़ा सभ बेकार भऽ गेलै \nगरम ƚį टाचारक बाजार भऽ गेलै-२। \nदुनू परानी फूिक-फूिक पी \nसािर नाम लƂडू सरहोिज नाम घी \nसासु ससुरकó कहबिन की \nबकरीक दूधमे चाहो बनैत छैक \nदुनू परानी फूिक-फूिक पी॥ \n \nसूित उिठ िलअ āीमतीजीक नाम \nछोड़ू कहनाइ बाबी जय िसयाराम \nछुĒछे फुटानी इजोिरयामे टॉचũ \nसिठ गेल अĠहिरयामे सभ बैटरी॥ \n \nमोट-मोट रोटी खेसारीक दािल \nजलखैमे तोड़ै छलॱ मकइक बािल \nिघवही कचौड़ीपर\n चोटे करै छी \nमौगीक बड़द बेकार बनै छी॥ \n \nभऽ गेल दुरागमन की ठेही भेल दूर \nदेखू गृहİथी आ फūकू चनाचूर \nराित िदन तेरहो तरेगन गनै छी \nकनै अिछ मौगी मेटाएिल िसनूर \nदेखू ने चेहरापर तेरह बजैए \nरोटीपर नीमक अचार गनै छी॥  िवदेह मैिथली पƭ || 161 \nगीत \nिटकली करय चमचम मुँह छै मिहसक चाम सन \nदेिख  क ऽ पड़ेलॱ किनयū लागय कारी झाम सन \nकारी-कारी मुँह बड़-बड़ आँिख टुकुर-टुकुर \nअĠहिरयाक कीड़ी जकū बड़य भुकुर-भुकुर \nठोरो लागय जरल-जरल िचिनया बदाम सन...॥ \nनीपल-पोतल नाक तैपर खुņा सन-सन बुņा \nहĤबर-हĤबर बाजब मुँहमे पानक गुलुŇा \nपेटोक कटिन लागय िटनही डराम सन...॥ \nमधमॲगर सन देह लगैए डĦफा सन-सन डūर \nनाकोसँ चुबैए जेना पसबए िक यो मūड़ \nहाथो पएर लगै छिĠ ह  जेना िटटहीक टŬग सन...॥  162 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nमनोज झा मुिĎत, काठमाěडू। \nहाइकू \nदुहु बकरी \nखेलू खूब छकरी \nदĠदन कĈ \nदेखाबटी छोिड़  दे \nलगबे तँ लािगजो \nभगबे तँ भािगजो \nलगबे तँ सफल होएबे \nया तँ मिर जएबे । \nमरलापर तोहर मायकó गवũ हेतै \nतोरा शहादतपर ओकर करेज जुरेतै । \nजॱ शुĈएमे भगबे तँ भािग जो । \nजॱ भगबे तँ, तोहर माय ओते दुखीत नै हेतौ, \nतोरा कमजोरीकó सहषũ İवीकार करतौ। \nजहन नामेक लेल लड़ैत छó \nदेखाबटी ढॲग करैत छó  \nतँ, तॲ अपराधी छó \nअपन, अपना मायकó। \nजहन तोहर माय ई बात बुझतौ \nतँ तोहरा वाİते धारण कएने, \nनौ मिहना धिर सहेिज कऽ रखने  िवदेह मैिथली पƭ || 163 \nअपना ‘गभũ’ Ćित ओ पछतेतौ। \nजे करबे से करैत जो,  \nŅैध चिरÿकó छोड़ैत जो, \nसþसँ नाता जोड़ैत जो \nमाएकó अपना हँसबैत जो \nतँए, आब सūचिह पड़तौ, \nएकटा िनणũए करिह पड़तौ । \nकरबे की? \nलगबे तँ लािगजो \nभगबे तँ भािगजो ।  164 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nराजेĠƖ चौधरी \n(बी.ए. आनसũ), Ƈामः- चरैया, पो. मगंलवार चरैया, थानाः- भरगामा, िजलाः- अरिरया, \n(िबहार) \nāीकृįण भजन \nदेवकी नĠदन, यशोदाक लाल। \nसुदामाक संगी, राधाक Ģयार॥ \nऋिषक नारायण, वŪजक गोपाल। \nउŀव सखा, गोिप सबहक यार॥ \nराजेĠƖक मुरली मनोहर, मीराक िवशाल। \nभĎतक भगवन, दुƠक काल॥ \nकेना जाउ Įयाम, तोहर नगिरया, \nओिढ़ कऽ मैल चदिरया। \nिवकल अिछ मन-Ćाण, \nतोरासँ िमलन लेल Įयाम-सŬविरया। \nदऽ िदअ हमरा भिĎत अपन, \nतूँ पित रिधया। केना जाउ Įयाम.....। \nहे गोिवĠद हे गोपाल, \nआिब गेल छी तोहर Ņार। \nहे गोिवĠद हे गोपाल, \nलाजक नाह तोरे हाथ, \nचाहे कĉ ओइ पार वा राखू मझधार। \nहे गोिवĠद हे गोपाल, \nराजेĠƖ करैए पुकार,  \nहे तारक हमरा तार, \nहे गोिवĠद हे गोपाल.....।  िवदेह मैिथली पƭ || 165 \nमū ताराक भजन \nभव सागर कĉ पार हे तारा \nभव सागर कĉ पार हे तारा \nआएल छी हम अहॴक शरणमे \nहमर कĉ उŀार हे तारा \nभव सागर कĉ पार हे तारा \nबीच भ◌ँवरमे नाह फसल अिछ, \nहमर कĉ उŀार हे तारा \nभव सागर कĉ पार हे तारा.....।  166 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nरमाकाĠ त राय “ रमा” \n१९४७- , Ćथम रचना- बटुक, बाल मािसक Ćयाग, कथा िव शेषŬक िŅ तीय भागमे \n१९६४ई., Ćकािश त कृित -(क) ती नटा बाबाजी-(ĉसीसँ मैिथ लीमे मैिथ लीमे टाĪ İ टायक \nकथाक अनुवाद-१९६७ई.मे, ( ख) फूलपात, किव ता संƇह १९७८, ( ग) भŬगक गोला \n(२००४ ई.मे), (घ) कटैत पūिख  : हँसैत आँिख  , कथा संƇह-२००५, कृį णकाĠ त िम ā \n(िविन बĠ ध), २०१२, सािह Ĝ य अकादेमी नई िद Ī ली। Ćाय: डेढ़ सए रचना ( कथा-िन बĠ ध \nकिव ता) मैिथ ली िह Ġ दीक पÿ-पिÿ का, आकाशवाणी एवं दूरदशũनसँ Ćकािश त/ Ćसािर त। \nसािह Ĝ य अकादेमी Ņारा आयोिज त किव  सĦ मेलनक आयोजनक ƅममे रेलक चपेटमे पिड़  \nदिह ना पएर छाबा धिर  गमा िव कलŬग। सेवा िन वृत अğ यापक (उĒ च िव ńालय)। सĦ पकũ- \nāी रमािन वास, मानाराय टोल पो. नरहन (समİ तीपुर)। \nवĠ दना \nजनिन , कने िद यौ वीण बजाय \nसुिन  जकर झंकार जन-मन \nआश कुसुम फुलाय \nपवनमे गित , तपन ओ शिश  \nजिन क नेह नहाय! \nककर कĦ पन दनुज उर-िब च \nĆलय दैछ मचाय? \nजकर İ वरसँ सकल सृिį ट क \nपाप üणिह ◌ं दुराय! \nसून नभ उर ककर कĉणा \nवािर सँ भिर  जाय \nजइ तारक खग िव हग \nकल-कंठ सुधा बसाय! \nजिन क तरजिन  अƇ भागे  िवदेह मैिथली पƭ || 167 \nसृिį ट  रहल नचाय \nअिथ र-िथ र नर-नारी उर \nजे Ćणय लय िस रजय! \nअý ýान िव हीन मानव \nतूँ दयामिय  माय \nमृदुल तव पद कमल वंदन \nकरी माथ झुकाय!  168 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nĆकाश Ćेमी, जनकपुर \nगीत \nसुनैत छी फुलबारीमे Ćेम रस बहै छै \nिनĜय कली संग भमरा नचै छै। \nचुिम नचै छै भमरा कलीकó कोमलता \nमुİकै छै कली आ िनखरै छै सुĠदरता ।। \nिसनेिहयाकó बाट हम सिद खन तकै छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी \nआउ िसनेिहया जुड़ा िदअ मनकó \nपरती अिछ अंग िभजा िदअ तनकó \nवसĠतक बहार हमर मन तरसाबए \nकोइलीकó कुहकी िजया ललचाबए \nमधुआएल मĔजर नै िटकुला \nकोषा भेल आम हम डमरस लगै छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी \nसाउन सरधुवा अगन लगाबे \nिरमिझम बदिरया हमरा सताबे \nबएसक उमंग आब रहलो नै जाइए \nĆेमक अगन आब सहलो नै जाइए \nभमरा हमर अहū कतए बैसल छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी  \nĆेम राग रससँ गगरी भरल अिछ \nबŬटैले सिद खन िजया तरसल अिछ \nआिब घनĮयाम Ćीतसँ नहा िदअ \nतृĢत होइसँ रस हमर िपया िदअ \nĤयाकुलता सहेजने िपपिहया बनल छी \nĆेम रस िपबैले कछमछ करै छी।।  िवदेह मैिथली पƭ || 169 \n \nसुमन झा \"सृजन\" \nगाम+पोİ ट- ि◌ नमũली, भाया- ि◌ नमũली, िज ला- मधुबनी, (िब हार) \nकैĎ टस जकū िद ल \nअपन शहरक कात-करोटमे चलैत \nअहū बुझए लगलॱ \nिज नगीक रİ ता अिछ  एतबे असान \nिझ İ सी-बुžीकó देिख    \nिब सिर  गेलॱ अछारबला बरखाकó \nमुİ कुराइत लोककó देख  \nि◌ बसिर  गेलॱ \nĆकृित क ƅूर मजाककó  \nघरमे बैस  किव ता िल खैत  \nभेल अहūकó ƚम \nगरीबकó िच Ġ हैक \nमुदा, \nनै चिल  सकलॱ अहū िक छुओ डेग \nिज नगीक िव रानक रौदमे \nनै सुित  सकलॱ अहū एĸो राित   \nिग रैत घरक डरसँ कोठरीमे  \nनै दऽ सकलॱ अहū संग \nभूखल आ सुखल मुँहक मुİ कीकó \nआ, \nछोिड़  असकर चिल  गेलॱ \nअहū ओइ  िद लकó   170 || िवदेह मैिथली पƭ \nजे अिछ  कैĎ टस जकū \nजेकर कोमलता लऽ  \nउिग आएल अिछ  कūट \nजेकरा छूबए लेल  \nसभ हाथ भऽ जाइत लहूलुहान \nआ हरेक बेर  आिन  लैत अिछ  िद ल  \nअपन जलैत चेहरापर  \nएकटा मुरझाएल मुİ कान। \nबिल  \nचुपचाप ठाढ़ भऽ देखने छल ओ \nजखन ओकरा शहरमे भेल छल पिह लुक बेर   \nदू जाित क बीच तकरार \nखामोश छल ओ तखनॱ \nजखन अ◌ािब  गेल छल हाथमे तलवार \nĈकले रहल ओ तखनॱ   \nभोरे-भोर आ सभ िभ नसर \nहĜ याक खबिर सँ  \nसजए लगल छल अखबार।  िवदेह मैिथली पƭ || 171 \n \nिश वकुमार ि◌ मā \nगाम- बेरमा, पोİ ट बेरमा, वाया- तमुिर या, िज ला- मधुबनी, िब हार, िप न ८४७४१० \nभलमानुस समाज \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक \nमरनोपराĠ त ओकर नाअ◌ो◌ं लैत छैक \nसोनमा हमरा गामक सबहक काज करैत छैक \nतकरेपर सभ खूब गरजैत छैक \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक। \n \nकॉमरिश यल लोककó घाटा सुझैत छैक \nसामािज क लोक घाटा नै बुझैत छैक \nसमाज आओर सामािज कताक पिर भाषा लोक दैत छैक \nमुदा,  \nओ लोक िक एक नै समाजसँ जुडै़त छैक \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक \nिश वजी अपन भावनापर नोर पोछैत छैक \nककरो िक एक नै अपन बुझैत छैक \nजाित -पाित क िढ ढ़ोरा सेहो िप टैत छैक \nतेकरा सरकारमे िक एक İ थान दैत छैक \nबेवहािर क लोककó घाटा होइत छैक।  172 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nडॉ. बचेĂर झा \nजĠ म- १५ माचũ १९४७ò, एम.ए, पी.एच.डी., पूवũ Ćाचायũ, िन मũली महािव ńालय िन मũली।  \nभóट  \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट, \nउƛ िस यानी मधुरीवाणी,  \nित नकर िथ क ई िक रदानी,  \nलािर  चुगली कािट  रहल छिथ , \nसबहक घóट \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट। \n \nकायũ कलापसँ पिक या नारद, \nअपन िह त छिĠ ह  अनका मारब, \nउजर केश, दया-धमũक नै लेश, \nछिथ  कंजूस बेवहारमे ठŲढ़ेश \nकी \nकहू केहन लोकसँ भेल भóट। \n \nिव ńा बल नै Ćखर \nतरक भरकमे छिथ  अƇसर \nरंग-िब रंगी पिर धान वान भऽ \nरखने छिथ  ई समैक टेक \nपीब उƛकó बनल युवक छिथ , \nगामक पीपरहुँसँ जेठ \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 173 \nअपन Ćशंसा अपने करबामे \nनै छिथ  ककरोसँ झूस \nआदर पएबा लेल बजैत सिद खन सुĒ चा झूठ \nकी कहू केहन लोकसँ भेल भóट। \nभगवान ने करिथ  एहन लोकसँ हुअए पुन: भóट। \nभावाĠ जिल \nिच र Ćती िü त मैिथ लक छल सतत् मŬग, \nजकरा हेतु कतेको गमओलक जान। \nराजनेता सभ िम िथ लाक नै देलिन  िधयान, \nमाय मैिथ लीक आँचल सतत् रहल Ħ लान। \nिन ज मातृभाषाक सभ तरहó भेल अपमान, \nतथािप  मैिथ लीक अिİत Ĝ वक नै भेल अवसान। \nधĠ य! धĠय! वाजपेयी जे मैिथ लीक कएल सĦ मान, \nआइ मैिथ ली पओलक अį टम् सूचीमे İ थान। \nसमए तुलाइल अिछ  सभ िम िल  कĉ मैिथ लीक उĜ थान, \nकिव , लेखक ओ सािह Ĝ यकार वĠ धु कĉ योगदान \nकोिट मैिथ ल िन ज मातृभाषाक बढ़ाउ सान! \nसबहक िज ƫापर बसिथ  मैिथ ली ई हो अरमान, \nपूब-पिछ म बँटल िम िथ लाक जोड़ल नीित श देल अवदान, \nतó िव कास पुĈष कहबैत ओ छिथ  महान् \nहुनक अमर कीितũ सतत् रहए दुनू अइठाम \nपुलिक त कहल धरा धाम जय िम िथ ला! \nजय मैिथ ल! İ वीकार करी  \nबचेĂरक  सत्-सत् Ćणाम।  174 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nĮयामल सुमन \nगाम- चानपुरा (सहरसा), सĦĆित जमशेदपुरमे। \nसĜ य \nकहू िक फूिस बजै छी? \nगĢपेटा हम नीक करै छी सभटा उनटा काज \nऐ  कारणसँ टूिट रहल अिछ मैिथल सकल समाज। \nकहू िक फूिस बजै छी? \nटाका देलॱ बेटी देलॱ केलॱ कĠयादान \nओइ टाकासँ फुटल फटाका मनमे भरल गुमान \nदाता बनल िभखारी देिखयौ केहेन बनल अिछ रीत \nकेना अयाची केर बेटा सभ मūिग देखाबिथ शान। \nकहू िक फूिस बजै छी? \nमाछ मŬस केर मैिथल Ćेमी मचल जगतमे शोर \nसĦहिर सĦहिर कऽ घरमे खेता सािन-सािन कऽ झोर \nबिरयातीमे झोर िकनारा काली मŬसक बुņी, \nिमिथला केर बेवहार केना कऽ बनल एहेन कमजोर। \nकहू िक फूिस बजै छी? \nनै सĦहरब तँ सच मानू जे भेटत कƠ अथाह \nजाित-पाितकó छोिड़ कऽ बेटी करती कतौ िबयाह \nतखन सुमन केर गोÿ मूल सभ करब केना पिह चान \nबचा सकी तँ बचाऊ िमिथला बिन कऽ अपन गवाह। \nकहू िक फूिस बजै छी....। \n  िवदेह मैिथली पƭ || 175 \n \nजय Ćकाश मंडल \nअिधवĎता, िनमũली अनुमěडल कोटũ िबहार, एम.ए., एल.एल.बी., Ƈाम- मझौरा, िनमũली, \nिजला- मधुबनी। \nउपराग \nहम दइ छी उपराग  \nहे यौ समाजक लोक \nजाित धरम अहū िकए बनौिलऐ \nजन-जनमे अहū लड़ौिलऐ \nकेिलऐ केहन ई खोज,  \nहे यौ समाजक लोक  \nहम दइ छी उपराग.....। \n \nदहेज Ćथा अहū िक अए चलेिलऐ \nनारीकó अहū पाइये जोखिलऐ \nदेिलऐ केहन ई नोर \nहे यौ समाजक लोग \nहम दइ छी \nउपराग.....। \n \nिहĠदु, मुिİलम, िसख, इसाइ \nअपनामे सभ भाइ-भाइ \nमंिदर मिİजद लेल झगिड़ गेिलऐ \nहे यौ समाजक लोक  \nहम दइ छी उपराग.....।  176 || िवदेह मैिथली पƭ \nभूल कतए भेल \nबड़ नीक गप कहलॱ \nई बुझलॱ यौ \nअपन देश अिछ  महान \nसेहो मानलॱ यौ \nमुदा घोटालामे देश भेल िदवाला \nकहू भूल कतए भेल। \n \nसएमे नĤबे बेइमान  \nफेर देश ई महान \nहम रटै छी \nगūधी गौतम केर नाम हम बेचै छी, \nअसमाने जँ फाटत तँ दरजी िक सीयत \nजतए मंÿी बइमान \nओतए Ćजा िक करत \nयौ भूल कतए भेल \nकहू सुिध कतए भेल। \n \nखेलोमे आब धोखेबाजी चलैए \nिƅकेटमे आब सट्◌ेबाजी चलैए \nएिशया ओलोिपंकमे नामो िघनेलॱ \nधिन ई मĪलेĂरी जे कūİय एगो पइलॱ \nभूल कतए भेल यौ, \nसुिध कतए गेल।  िवदेह मैिथली पƭ || 177 \n \nसĜयेĠƖ कुमार झा \nजĠम ०१.०१.१९६९ संकटमोचन नगर, मधुबनी। किव, कथाकार, अिभनेता। पोथी- \nअहॴकó कहै छी ( िवहिन कथा संƇह), मैिथली िफĪम िपिरितया, दुलĈआ बाबू आ Įयामा \nदशũन आ सौभाĐय िमिथलाक सीिरयल डॉ. टोपीवाला मे अिभनय। आकाशवाणीमे कायũरत। \nदस गोट üिणका \n१ \nशहरमे \nपैघ लोक छोट आİथाक संग जीबै छिथ । \nगाममे \nछोट लोक पैघ आİथाक संग जीबै छिथ । \nजीबै दुनू छिथ \nमुदा जीबामे अंतर छै । \nलोक आ आİथाक छोट-पैघ भेने \nजीवनमे फकũ एबे करतै ने। \n२ \nĮमसानोमे आब कहū छै खाली परती धरती \nसभपर कएक बेर कएकटा लाश जरल छै- \nआब तँ आबैबला ĆĜयेक शव \nअपना संग अपन पूवŸजोकó \nएक बेर फेर जरा दैत अिछ। \n३ \nअहū िलखै छी ढाकीक ढाकी  178 || िवदेह मैिथली पƭ \nमुदा िकए नै पढ़ै छै समए तेकरा \nएकसर अĠहार कोठरीमे \nअहūक सभ पūित \n‘सफोकेशन’क िश कार भऽ पड़ले रिह जाइत अिछ \nअहū छोड़ू िलखनाइ \nआ पिहने िमला िदयौ \nइĠƖधनुषकó \nसंगीतक सारेगामाक संग। \n४ \nसूरजक İथानपर यिद \nमनुĎख ठाढ़ रिहतै \nएको िकरण रोशनीक \nधरतीपर नै पड़ऽ दैतै। \nसूरज सेहो अपन रोशनीक संग \nिबनु बतौने मनुĎखकó \nिदन राित जिरते रिहतै \nआ- मनुĎख अपन रोशनीकó पीब \nसूरजक रोशनीमे आधा िहİसा मŬिगतै। \n५ \nनारी यिद भोĐया छै तँ ठीक छै \nकोनो हजũ नै/ भोगैत रहू \nमुदा एतबा तँ सĜय अिछ \nजे अहūके◌ँ एखन धिर नै भेटल अिछ \nअपन माइक देहक गंध। \n६ \nअकासमे मेघ \nपसरल जा रहल छै धरा धिर  \nकारी-कारी मेघक परछūिह \nएखने बरसतै मूसलाधार बरखा  िवदेह मैिथली पƭ || 179 \nबाहर पसारल गोट-गोट कपड़ा समेिट  एलॱ, \nदलानपर सूतल बाबूटा माÿ छूिट गेला। \n७ \nकेस बढ़ल, कटा लेलॱ \nनह बढ़ल, कािट लेलॱ \nकतौ देहमे भिर रहल छै \nएकटा िवषकुĦभ, अमाशयक नीचū \nसभ कहैछ- जुिन हटाबऽ ऐ  कुĦभकó \nĆाणो जा सकै छह \nअदौसँ जीिबये रहल छै \nमनुĎख- \nऐ  िवषकुĦभक संग। \n८ \nछोटका लþीमे \nभिरपोख जल ढारैत छी \nलþी ƅमश: बढ़ल जा रहल छै। \nएकटा बūसक फŇी लगा देने िछऐ \nलþी ओइमे लपटा रहल छै। \nबगलमे ठाढ़ एकटा पुरान पीपरक गाछ \nसमैसँ पिहने \nउपेिüत भेल ‘ठाढ़’ अिछ। \n९ \nकिवता िस नेह अिछ, भूख अिछ \nसĜकार अिछ, बेवहार अिछ। \nमुदा- नै अिछ किवता \nरोटी, कपड़ा, मकान आ \nनचैत/नचबैत बजार।  180 || िवदेह मैिथली पƭ \n१० \nभूख सभकó लगै छै \nभूख सबहक लेल छै \nभूख सबहक मेटाइत छै \nमुदा मायक भूख \nनै खĜम होइत छै कखनो \nबेटाक थारीमे \nअपन हाथक बनल  \nितलकोरक तĉआ दैत \nबेटाक भूख \nमाइयेमे सिĠहया जाइ छै।  िवदेह मैिथली पƭ || 181 \n \nĆो. किपलेĂर साहु \nजĠम- ०२.१२.१९६२, Ƈाम-कड़हरबा, पोİट-बेलही भवानीपुर, िजला- मधुबनी ( िब हार), \nिशüा- İनातकोþर (मैिथ ली), संĆित - अशफŰ दास साहु-समाज मिह ला इě टर महािव ńालय, \nिनमũली, सुपौल। \nकोसी \nहे माइ कोसकी हम करै छी अहūकó Ćणाम् \nहम िवकल भऽ बैसल छी अहūक कछेरमे \nहम जाएब केना अपन गाम, हे माइ। \nबहुत िदनसँ बहैत अिछ कोसी, \nछै नाजुक भेल िİथित बेचारीकó! \nअखन कािट रहल अिछ-  \nिनमũली, भपिटयाही, िदिधया,  \nदुधैला, बेला अĈ मझाड़ीकó। \nहरल-भरल छल वाग बगीचा  \nओ सोना कटोरा सन खेत  \nदेिख -देिख  कऽ िहया फटैत अिछ  \nसगरे भरल अिछ रेत। \nजतए चलै छल जानकी एĎसĆेस सन गाड़ी \nततए बहैत अिछ जल अथाह \nबास डीहकó कुěड बनौलिथ, \nबūस नै लैत अिछ थाह। \nअपनो आएल कोसी मइया  \nकएने आएल अĠदेश, \nिपलही, बोखार, मलेिरया लेने आएल सĠदेश।  182 || िवदेह मैिथली पƭ \nकतएसँ लाएब दवाइ कुनाइन गाएक दुध अĈ धान \nकतएसँ लाएब साबूदाना केना कऽ बचतै Ćाण। \nजतए उपजै छल नाजीर, कनकजीर,  \nकिरयाकामौर ओ पिलया धान। \nतइ गामक नर-नािरकó अŎुआ रखने अिछ Ćाण। \nदरभंगा, मधुबनी, सुपौल सहरसा, मधेपुरा,  \nपूिणũयū लगैत छल सभा केर ढेर। \nछओ िजलापर राज करैत अिछ झौआ, काश, पटेर। \n \nहे माइ कोिस की समेटू अपन भाभट  \nआ दए िदअ हमर हिरयरका खेत \nनै तँ किनये िदनक बाद अपनेक ऊपरसँ चिल देत गंगा यमुना \nएĎसĆेस। \nहमर कĈण ƅĠदनकó सुिन किरयौ समİयाक िनदान  \nवहए छी हमर समाजवादी नेता  \nआ वहए छी िमिथलाक भगवान। \nहे माइ कोिस की हम करै छी अहūकó \nĆाणाम्।  िवदेह मैिथली पƭ || 183 \n \nराधा काĠत मंडल ‘रमण’ \nजĠम- ०१.०३.१९७८, पुÿ āी तुरĠत लाल मěडल, गाम- धबौली, लौकही, भाया- िनमũली, \nिजला-मधुबनी, (िब हार)। िश üा- İनातक। \nİवागत गीत \nहे अयोğया वासी āीराम  \nअहū İवागत हमर İवीकार कĈ \nहे िदĭय पुत हे शािĠत दूत  \nिनज काम भावसँ बढ़ैत रहू,  \nअहū सĜय मागũपर चलैत रहू \nहे अयोğया वासी āीराम अहū İवागत हमर... \nधĠय माए ओ िपता धĠय अिछ \nिजनक अहū सन भेल संतान \nजनकपुरी आिब धनुष भंग कऽ \nसीताक रखलॱ अहū Ćाण \nधĠय-धĠय छी अहū अयोğया वासी  \nअहū अयोğया वासी  \nāीराम अहū İवागत  \nहमर İवीकार कĈ \nहे अयोğया वासी āीराम अहū İवागत हमर...।  184 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nधीरेĠƖ Ćेमिषũ \n१९६७, िसरहा, नेपाल। िव.सं.२०२४ साल भादब १८ गते िसरहा िजलाक गोिवĠदपुर-१, \nबİतीपुर गाममे जĠम लेिनहार Ćेमिषũक पूणũ नाम धीरेĠƖ झा िछयिन। कािĠतपुरसँ हेĪलो \nिमिथला कायũƅम Ćİतुत कतŭ जोड़ी ĉपा-धीरेĠƖक धीरेĠƖ। “पĪलव” मैिथली सािहिĜयक \nपिÿका आ “समाज”मैिथली सामािजक पिÿकाक सĦपादन। \nिकछु रंग फगुआक \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब? \nिदनभिरक पसेनासँ  \nराित हमर पेट भरए  \nिजनगीक िचतापर  \nसेहĠताक लाश जरए  \nहोड़ी केना हम गाएब!  \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब! \n  \nपĈकóक देल वचन  \nखूब खाएब पूआ \nबौआ लए अĻा, आ  \nघरनी लए नूआ  \nजेठक इनारसँ \nघीचैए पािन āम  \nगगरी कखन भिर पाएब!  \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब! \n \nआश लेने\n िहरदय  िवदेह मैिथली पƭ || 185 \nनै किहयो जुड़ाएल  \nसūसक िचड़इ एतबा  \nमुफतिह उड़ाएल  \nचूिर–चूिर पाथर  \nथुराएल अिछ हाथो  \nआब केना डĦफा बजाएब!  \nकोन ĉप फगुआ खेलाएब! \n \nमधुसनक बोलहुटा  \nहमराले गीत हएत  \nसĠतोषक मुİकी  \nअभावोक मीत हएत  \nनेह भरल िजनगी िथक  \nसतरĻी इĠƖधनुष  \nकोन काज रĻे उड़ाएब!  \nएिहना हम फगुआ खेलाएब। \nफगुआ गीत \nनायकः   एमकी होरीमे गोरी मचेबै हुड़दंग \nिक यो कहै मतवाला िक कहै रे मतंग  \nनाियकाः   एमकी होरीमे जोड़ी चढ़ेलॱ िक भंग \nिकए हमरा सताबैत, करै छी एना तंग  \n  \nनायकः   होरीक ई बलजोरी गोरी Ćेमक बस इजहार छै  \nआिलंगनमे अहū छी तइसँ फगुओमे ई बहार छै  \nनाियकाः  बड़ लागए सोहनगर ई Ćेमक तरंग  \nमुदा किट ने जाए ककरो नजिरसँ पतंग  \n  \nनाियकाः         मदमातल ई पवन बहैए, िचनगी जुिन सुनगाउ यौ \nझुलसए नै ई Ćेमिचड़ैया, लऽग ने आरो आउ यौ   186 || िवदेह मैिथली पƭ \nनायकः   अहū हमरा बूझै छी िकएक अवढंग \nहम तँ Ćेमक बजाबै छी मन–िमरदंग  \n  \nनायकः   रंगक नै उĜसव ई खाली िजनगीक सेहो वसĠत छै \nरंिग ली मनकó Ćेमक रंग तँ केहनो पतझड़ अĠत छै  \nनाियकाः  एना िहयामे िपया नै जगबू उमंग  \nनै तँ सŵतल ई मनमे िछलिक जाएत रंग  \nअसली रĻ उड़ेिलऐ ना  \n  \nपुĈषः   िबहुँसैत फगुआ फेरो आएल  \nमनमे नव उमĻ समाएल  \nडĦफा बजैबे, होिरयो रे गेबै,  \nछाती जुड़ेबै ना  \nहम तँ रĻ उड़ेबै ना  \nİÿीः   िबहुँसैत फगुआ फेरो आएल  \nमनमे नव उमĻ समाएल  \n   नचबै नचेबै, गेबै गबेबै,  \nछाती जुड़ेबै ना  \nहम तँ रĻ उड़ेबै ना \n \nपुĈषः   नव–पĪलव लऽ गाछ पनुघलै  \nनैनकó चहुँिदस फूले सुझलै  \nİÿीः  दैव रे की भऽ गेल ई हमरा  \n    सबतिर देखी भमरे भमरा  \n \nपुĈषः   गोरीक छमछम बाजैत पायल  \nकऽ गेल सोझे हमरा घायल  \nमरबै िक जीबै, Ćेमरस पीबै,  \nछाती जुड़ेबै ना  \nहम तँ रĻ उड़ेबै ना \n   िवदेह मैिथली पƭ || 187 \nİÿीः   मन–मिĠदर ई छल अजबारल  \n   तोरिह मुĈतसँ गेल अजबारल \n  \nİÿीः  सŵतल सेजौट गेल धिङआएल  \n   तोहर बातसँ मन भिड़आएल \n  \nपुĈषः   एमकीक होरी, धािर गेल गोरी  \n   छाती जुड़ेिलऐ ना  \n   असली रĻ उड़ेिलऐ ना \nगजल \n१ \nजोर जुलुमसँ जे ने झुकए से भले लगए िपअरगर यौ \nइĠƖधनुषी ऐ  दुिनयामे लाले लगए िपअरगर यौ \n  \nठोरे जँ सीयल रहतै तँ गुदुर बुदुर की हेतै कपार! \nएहन मुदŭ शािĠतसँ तँ बबाले लगए िपअरगर यौ \n  \nकुĒची–कलमक ĉप सुरेबगर रहलै, रहतै सबिदनमा \nजखन अĠहिरया पसरल होइक, मशाले लगए िपअरगर यौ \n \nखािल शĤदक जाल बुनल नइ चाही आब जवाब कोनो \nनगर–डगरमे गुĽैत सबल सबाले लगए िपअरगर यौ \n  \nजुड़शीतलकेर भोरहिरयामे धह–धह जरए कपार जखन \nजलथपकी नइ, तखन जūघपर ताले लगए िपअरगर यौ \n  \nमाथा बĠहबैत कफन, उड़ाबए लाल गुलाल अकाशे जँ \nहमरा तँ ओिह  समए–सुĠदरीक गाले लगए \nिपअरगर यौ  188 || िवदेह मैिथली पƭ \nसाल–सालपर अबैत रहैए, सगरो दुिनया नवका साल \nनवयुगक मुहथिर खोलैत नव साले लगए िपअरगर यौ। \n२ \nदेखू कतबा तील बहै छी, नइ जाउ हĦमर कūितमे \nिखĒचिड़मे कने घीओ चाही, आब ितला-सकरūितमे \n  \nजइ ितलाठकó तपैत िगरहतनी देह अहūसुन सेदै छी \nओहो िछयै हमहीँ जनमओने घाम िसँिचकऽ मािटमे \n  \nहँ यौ मािलक खूब जनै छी, शासनके तरजू की होइ! \nभँटा-मुरइसन हमरासुनके अहीँ बँटिलयै जाितमे \n  \nधरम नामके अिफम सुँघाकऽ परदादा-परनानाकó \nछी धपाएल अहū करऽ उगाही परपोता-परनाितमे \n  \nई नइ बुझबै पिहनिहसन सभ दँतिखसठीमे ठाढ़ अिछ \nअĢपन अिधकारक लेल सभĎयो िमिलकऽ बैसल पūितमे \n \n२०६२/१०/०१, ितला-सकरūित \n  िवदेह मैिथली पƭ || 189 \n \nसरोज ‘िखलाडी’ \nनेपालक पिहल मैिथली रेिडयो नाटक संचालक। \nगीत \nभोरका िकरण सन अहūकó Ĉपरंग \nकतेक िनक सुĠ दर मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ-२ \nचĠ Ɩमासँ िगरल चĠ Ɩमाकó टुकड़ा \nओ बिन गेल अिछ अहūक मुखरा \nİ वगũक पिर अहū आकऽऽऽऽऽऽऽ \nİ वगũक पिर अहū दुिखकó सपना \nअहū छी सबहक मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ-२ \nभोरका िकरण सन अहūकó Ĉपरंग  \nकतेक िनक सुĠ दर मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ-२ \nनै देिख  अहūकó तँ मन नै लगैए \nदेखी  जँ अहūकó तँ मन नै भरैए \nिखलैत गुलाब अहūक \nिखलैत गुलाब अहū किवक रचना \nअहū छी गजलक भाव अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ- २ \nभोरका िकरण सन अहūकó Ĉपरंग \nकतेक िनक सुĠ दर मुİ कान अइ \nअहūकó हँिसए तँ हमर जान अइ- ३  190 || िवदेह मैिथली पƭ \n \nनĠ द िव लास राय \nजĠ म- ०२.०१.१९५७ ò., िश üा- बी.एस.सी. (गिण त), आइ.टी.आइ. (टनũर)। गाम-पोİ ट- \nभपिट याही, टोला- सखुआ, वाया-नरिह या, िज ला- मधुबनी, ि◌ बहार। \nगीत \n१ \nकतेक िद नसँ हम िच Ňी िल खै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, ि◌ कए ने अबै छी \nबीत गेलै दुगŭपुजा, ि◌ बतलै िद यारी, \nि◌ बरहा सतबैए हमरा राित  कारी-कारी, \nएक िद न ि◌ जबै छी िप या, एक िद न मरै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, िक अए ने अबै छी। \n \nजिह यासँ \nपरदेश गेलॱ अहū, िद लकó नै अिछ  चैन यौ, \nकनेको नै दै छी अहū हमर गĢ पक माि◌ न यौ, \nिन नो नै अबै राित कó तारा िग नै छी, \nकथीले ĉसल छी राजा ि◌ कअए नै अबै छी। \n \nगाछ सभमे लटकल अिछ  एमकी रंग-िब रंगक आम यौ \nआम खाइले िप या हमर, \nआिब  जाएब गाम यौ, \nभा◌ेरसँ हम सūझ धिर  अहūक राİ ता तकै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, िक अए नै अबै छी। \n \nअपन शरीरपर िप या देबै अहū िध यान यौ,  िवदेह मैिथली पƭ || 191 \nदुि◌ नयūमे नै अिछ  हमरा, अहū छोिड़  आन यौ, \nअहūकó दीघŭयु खाित र पूजा करै छी, \nकथीले ĉसल छी िप या, िक अए नै अबै छी \n \nबुĒ चीकó ओझा आनलक लहंगा-पटोर यौ, \nआँिख सँ झहरै हमरा िद न-राित  नोर य","size_mb":5.16,"has_text":true},"Sadeha 08.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 08.pdf","name":"Sadeha 08.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n(िवदेह-सदेह ८, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक समानाĠतर रंगमंचक गितिविधक संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-66-2 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. २००/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Drama Festival : Maithili Parallel Theatre Archive.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर- नाƀय सािहĜय, समानाĠतर मैिथली नाटक  1 \nआ रंगमंच; आ नाƀय सािहĜयक समीüाशाİÿ/ \nजाितवादी रंगमंचक Ćितिनिध नाटक-छुतहर- \nछुतहर घैल- छुतहा घैल/ चािरटा अंƇेजी  \nनाटक- डॉĎटर फॉİटस, सैमसन एगोिनİटेस,  \nमडũर इन द कैथेƑल आ İƏाइफ \nहम पुछैत छी बेचन ठाकुरसँ मुžाजीक गपशप/ बेचन ठाकुर 31 \nŅारा मैिथली नाटकक िनदųशन/ मंचन \nिवदेह सĦमान २०११-१२  52 \nĔयोित सुनीत चौधरी केसर 88 \nमुžी कामत- अंधिवĂास 93  \nधीरेĠƖ कुमार उदय नारायण िसंह “निचकेता” क नाटक  98 \nनो एंƏी : मा Ćिव श/ जड़ैत मोमबþी  \nिशव कुमार झा-     भफाइत चाहक िजनगी/ िम िथ लाक बेटी/  104 \nमैिथ ली नाटकक िव कासमे आनंद जीक योगदान/ \nगजेĠƖ ठाकुरक नाटक संकषũण/ िवभारानीक  \nनाटक बलचĠदा  \nरिव भूषण पाठक-  िवभारानीक नाटक भाग रौ 119 \nशĦभू कुमार िसंह-  मैिथली सामािजक नाटकक मूल केĠƖ िबĠदु-  122 \nनारी समİया/ आधुिनक मैिथली नाटकमे  \nिचिÿत िनधũनताक समİया  \nदुगŭनĠ द मěडल नाटक बेटीक अपमानपर एक नजिर  142 \nआशीष अनिचĠहार बेचन ठाकुरक नाटक छीनरदेवी/ बेटीक अपमान 145 \nसुजीत कुमार झा- िमिथला नाƀयकला पिरषद (िमनाप)  149   \n \nिमिथलेश कुमार झा- मैिथली नाटक Ćİतुित (मधुबनी िजलाक  152 \nपजुआिरडीह टोल)-ऐितहािसक संकलन  \nहम पुछैत छी मुžाजीसँ रमेश रंजनक अĠतवŭतŭ  154 \nसरोज िखलाड़ी-  बोतल राम/ सोच/ ललका कपड़ा 159 \nिकशन कारीगर-  आब मािन जाउ ने (हाİय रेिडयो  नाटक) 173 \nमैिथली रंगमंचक गितिविधक संकलन \n उमेश मěडल-मैिथलीमे ई-पÿकािरता/ 182  \nिवदेह गोơी   \n िमिथला नाƀयकला पिरषद (िमनाप),  187 \nजनकपुरक बौवाबुĒचीक लेल िƅयाĆधान  \nनाटक \"बुिधयार छौड़ा आ राछस\"  \n(िरपोटũ रोशन झा)  \n जानकी नवमीपर जनकपुरमे बम िवİफोट  189 \nŅारा संİकृितकमŰ सभक हĜया-  \n(िरपोटũ पूनम मěडल)  \n मैिथली नाटक तथा सŬİकृितक कायũƅम  190 \nसĦपž (िरपोटũ सुजीत कुमार झा)  \n लोकोĜसव १०-१५ जून २०१२  190 \n(िरपोटũ गजेĠƖ ठाकुर)  \n गोिवĠद झाक मैिथली नाटक \"अिĠतम Ćणाम\"  193 \nआब संİकृतमे  \n जीवन झाक सुĠदर संयोग, सामवती पुनजũĠम  194 \nआिदक मंचन  \n मैिथली नाटककारकó सािहĜय अकादेमी  194 \nपुरİकारक सूची \n मैिथला भाषाक सड़क नाटक Ćदशũन-  195   \n \n(िरपोटũ सुजीत कुमार झा) \n उपĆधानमĠÿी िमनापमे  195 \n(िरपोटũ सुजीत कुमार झा)  \n िमिथयािÿक-झंकार  196 \n(िरपोटũ िदनेश िमā) \n िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव  196 \n(िरपोटũ उमेश मěडल) \n युवा नाƀयकला पिरषद परवाहा देउरी  202 \nŅारा िबƅमी शĦवत २०६९क पूवũ सĠğयामे   \nअĠतररािįƏय मैिथली नाटक महोĜसव  \nआयोिजत  \n(िरपोटũ ĮयामसुĠदर शिश) \n निचकेताक \"एक छल राजा\"क मंचन  205 \n(िरपोटũ āी िजतेĠƖ कुमार झा \"जीतू\") \n मैिथली िफĪमक िलİट 209 \n आशुतोष अिभýकó शैलबाला पुरİकार आ  215 \nरीतू कणũकó कामेĂरी देवी पुरİकार  \n(िरपोटũ āी सĜयनारायण झा) \n बेरमामे ''अĢपन कमũक फल'' नाटक  216 \nमंिच त भेल \n नाटककार आनĠद कुमार झा कó सािहĜय  217 \nअकादेमी युवा पुरİकार २०११  \n(िरपोटũ गजेĠƖ ठाकुर)  \n \" भोरक भुथलायल\"-लेखक जवाहर लाल  218 \nकĮयपक मंचन  \n मैिथलोĜसव २०११ 218   \n \n(मुžाजीक िरपोटũ) \n नाटककार जगदीश Ćसाद मěडल जी  219 \nकó हुनकर मैिथली लघुकथा संƇह  \n\"गामक िजनगी\" लेल टैगोर सािहĜय  \nपुरİकार २०११ (िरपोटũ पूनम मěडल) \n “ बाप भेल िप þी” ओ “ अिध कार”  220 \nनाटक'क सफल मंचन  \n(िरपोटũ मनोज कुमार मě डल) \n िझिझया Ćİतुित  221 \n(िरपोटũ बृषेश चĠƖ लाल)  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 1 \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nनाƀय सािहĜय, समानाĠतर मैिथली नाटक आ रंगमंच;  \nआ नाƀय सािहĜयक समीüाशाİÿ \nमैिथली नाटकक एकटा समानाĠतर दुिनयū \nरामखेलावन मě डल गाम- कटघटरा, Ćखě ड– िश वाजीनगर, िजला- \nसमİतीपुर, िहनके संग िबĠदेĂर मě डल सेहो छलाह। उठैत मैिथली कोरस आ \nमū गै मū तूँ हमरा बंदूक मंगा दे िक  हम तँ मū िस पाही हेबै- एखनो लोककó मा◌ेन \nछिĠ ह । ए◌े मंडली Ņारा रेशमा-चूहड़, शीत-वसĠ त, अŎाऊदल, नटुआ दयाल ई \nसभ पń नािट का Ćİ तुत कएल जाइत छल। पूिणũयासँ िप आ देसūतर ( मैिथ ली \nिब देिस या)क टीम सुपौल-सहरसा-समİतीपुर आिद ठाम अबैत छल। हसन हुसन \nनािट का होइत छल। रामरüा चौधरी नाƀयकला पिर षद, Ƈाम- गायघाट, पंचायत \nकिर यन, पो. वैńनाथपुर, िज ला- समİ तीपुर िव ńापित  नाटक गोरखपुर धिर  \nखेलाएल छल। ऐ मंडली Ņारा Ćİ तुत अĠ य नाटक अिछ- लॱिग या मेरचाइ, \nिव ńापित , चीनीक लƂडू आ बसात। \nअंिकया नाटमे Ćदशũन तĜवक Ćधानता छल। कीतũिनयū एक तरहó संगीतक \nछल आ एतौ अिभनय तĜवक Ćधानता छल। अंकीया नाटकक ĆारĦभ मृदंग \nवादनसँ होइत छल। \nसभ सािहिĜयक िवधा  दू Ćकारक होइत अिछ। लोकधमŰ आ नाƀयधमŰ, \nलोकधमŰ भेल ƇाĦय आ नाƀयधमŰ भेल शाİÿीय उिĎत। ƇाĦय माने भेल \nकृिÿमताक अवहेलना मुदा अýानतावश िकछु गोटे एकरा गाममे होइबला नाटक \nबुझै छिथ, आ बुझै छिथ जे गमैया नाटक दब होइ छै। लोकधमŰमे İवभावक \nअिभनयमे Ćधानता रहैत अिछ, लोकक िƅयाक Ćधानता रहैत अिछ, सरल \nआंिगक Ćदशũन होइत अिछ, आ ऐ मे पाÿक से ओ İÿी हुअए वा पुĈष, तकर  2 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसंďया बƂड बेसी रहैत अिछ। नाƀयधमŰमे वाणी मोने-मोन, संकेतसँ, \nआकाशवाणी इĜयािद Ņारा होइए आ नृĜयक समावेशसँ, वाĎयमे िवलüणतासँ, \nरागबला संगीतसँ, आ साधारण पाÿक अलाबे िदĭय पाÿक आगमन सेहो ऐमे \nरहैए। कोनो िनजŰव/ वा जĠतु सेहो संवाद करऽ लगैए, एक पाÿक डबल-िƏपल \nरोल, सुख दुखक आवेग संगीतक माğयमसँ बढ़ाओल जाइए। \nवैिदक आďयान, जातक कथा, ऐशप फेबĪस, पंचतंÿ आ िहतोपदेश आ \nसंग-संग चलैत रहल लोकगाथा सभ। सभ ठाम अिभजाĜय वगũक कथाक संग \nलोकगाथा रिहते अिछ। ऋगवेदक िशिथर, दूलभ, इĠदर आिद शĤद जनभाषाक \nसािहĜयीकरणक Ćमाण अिछ। ओना एकर ĆारिĦभक Ćयोग अशोकक अिभलेखसँ \nतेरहम शताĤदी ई. धिर भेिट जाएत मुदा पािरभािषक ĉपमे जइ Ćाकृतक एतए \nचचŭ भऽ रहल अिछ ओ पिहल ई.सँ छठम ई. धिर सािहĜयक भाषा दू अथų \nरहल, पिहल संİकृत सािहĜयक नाटकमे जन सामाĠय आ İÿी पाÿ लेल \nशौरसेनी, महाराįƏी आ मागधीक ( वरĈिच चािरम Ćाकृतमे पैशाचीक नाम जोड़ै \nछिथ) Ćयोग सेहो भेल ( कािलदासक अिभýान शाकुĠतलम्, मालिवकािĐनिमÿम्, \nशूƖकक मृĒछकिटकम्, āीहषũक रėावली, भवभूितक उþररामचिरत, िवशाखादþक \nमुƖाराüस) आ दोसर जे फेर ऐ Ćाकृत सभमे सािहĜयक िनमŭण İवतंÿ ĉपó \nहोमए लागल। फेर ऐ Ćाकृत भाषाकó सेहो ĭयाकरणमे बाĠहल गेल आ तखन ई \nभाषा अलंकृत होमए लागल आ अपƚंश आ अवहŇक Ćयोग लोक करए लगलाह, \nओना अपƚंश Ćाकृतक संग Ćयोग होइत रहए, तकर Ćमाण सेहो उपलĤध अिछ। \nमोटा-मोटी गń लेल शौरसेनी, पń लेल महाराįƏी आ धािमũक सािहĜय लेल \nमागधी-अधũमागधीक Ćयोग भेल। नाटकमे İÿी-िवदूषक बजैत रहिथ शौरसेनीमे, \nमुदा पń गाबिथ महाराįƏीमे, नाटकक तथाकिथत िनĵ āेणीक लोक मागधी बजैत \nछलाह। \nमैिथली नाƀय सािहĜय आ नाƀय सािहĜयक समीüाशाİÿ \nबĒचा आ पैघ नाटकसँ िशüा लैए, लोककó आ वातावरणकó बुझबाक Ćयास \nकरैए। मिĠदरक उĜसव आ राजाक Ćासादमे होइबला नाटक İवतंÿ भऽ गेल आ \nएकर उपयोग वा अनुĆयोग दोसर िवषयकó पढ़ेबामे सेहो होमए लागल। दोसर \nिवषयक िवशेषýक सहभािगता आवĮयक भऽ गेल। İवतंÿ ĉपó सेहो ई िवषय \nअिछ आ एकर अनुĆयोग सेहो कएल जाइत अिछ। पारĦपिरक नाटक पेशेवर \nनाटकसँ जुड़त, उदाहरण İवĉप कएल गेल नाटक, मंचक साजसĔजा, आ \nअसल नाटकक मंचन रंगमंचक इितहास बनत। मुदा ऐ सँ पिहने रंगमंचक  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 3 \nĆारिĦभक ýानक संग नाटक पढ़बाक आदितक िवकिसत भेनाइ सेहो आवĮयक \nअिछ। आ से पढ़बा काल एकर मंच ĆबĠधन आ अिभनयक दृिƠसँ तकर \nिवĮलेषण सेहो आवĮयक अिछ। बĒचा आ पैघ नाटक आ रंगमंचसँ जुड़त तँ \nिजĦमेवार नागिरक बनत, आिथũक ĉपó आĜम-िनभũर बनत आ सिƅय नागिरक सेहो \nबनत। \nनाƀय शाİÿमे वणũन अिछ जे नाटकक उĜपिþ इĠƖक ğवजा उĜसवसँ \nभेल। नाƀय शाİÿ नाटककó दू Ćकारमे १.अमृत मंथन आ २.िशवक िÿपुरदाह, \nमानैत अिछ। एहेन लगभग दस टा दृĮय वा ĉपकक Ćकार भरत लग छलिĠह \n(दशĉपक) आ ओइमे नृĜय, संगीत आ अिभनय सिĦमिलत छल; आ ऐ \nदशĉपकक अितिरĎत āĭय गीत सभ सेहो छल। \nपūचम शताĤदी ई. पू. मे पािणनी िशलािलन् आ कृशाĂक चचŭ करै छिथ जे \nनट सूÿक संकलन केने रहिथ। नट माने अिभनेता आ रंग माने रंगमंच। नटक \nपयŭयवाची होइत अिछ, भरत, िशलािलन् आ कृशाĂ! \nमैिथली नाटक जे आइ धिर माÿ नृĜय-संगीतसँ बेशी आ िचÿकला आ \nदİतकारीसँ मामूली ĉपसँ जुड़ल छल, से समानाĠतर रंगमंचक हİतüेपक कारण \nआब भौितकी, जीव िवýान, इितहास, भूगोल, आ सािहĜयसँ सेहो जुिड़ रहल \nअिछ, तकर आर Ćयास हेबाक चाही। \nĔयोितरीĂरक धूतũसमागम, िवńापितक गोरüिवजय, कीतũिनञा नाटक, \nअंकीयानाट, मुंशी रघुनĠदन दासक िमिथला नाटक, जीवन झाक सुĠदर संयोग, \nईशनाथ झाक चीनीक लƂडू, गोिवĠद झाक बसात, मिणपŃक तेसर किनयū, \nनिचकेताजीक “ नायकक नाम जीवन, एक छल राजा”, āीशजीक पुĈषाथũ, \nसुधŬशु शेखर चौधरीक भफाइत चाहक िजनगी, राम भरोस कापिड़ ƚमरक \nमिहषासुर मुदŭबाद, गंगेश गुंजनक बुिधबिधया, निचकेताक नो एěƏी: मा Ćिवश; \nमाने ĔयोितरीĂरक धूतũसमागमक अबसिडũटी सँ निचकेताक नो एěƏी: मा Ćिवश \nक उþर आधुिनक अबसिडũटी; मैिथली नाटकक एकटा वृþ सĦपूणũ भेल।  \nउþर आधुिनकताक लüण: एके गोटेक कएक तरहक चिरÿ िनकिल बाहर \nअबैत अिछ, कोनो घटनाक सĦपूणũ अथũ नै लािग पबैत अिछ, सĜय कखन \nअसĜय भऽ जाएत तकर कोनो ठेकान नै। उþर आधुिनकताक सतही िचĠतन \nआ तेहन चिरÿ सभक भरमार लागल अिछ, आशावािदता तँ निहए अिछ मुदा \nिनराशावािदता सेहो नै अिछ। जे अिछ तँ से अिछ बतहपनी, कोनो चीज एक \nतरहó नै कएक तरहó सोचल जा सकैत अिछ- ई दृिƠकोण िवńमान अिछ।  4 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nकारण, िनयĠÿण आ योजनाक उþर पिरणामपर िवĂास नै, वरन संयोगक उþर \nपिरणामपर बेशी िवĂास दशŭओल जाइत अिछ। गणतŬिÿक आ नारीवादी \nदृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक िवचारधाराक संगे Ćतीकक ĉपमे हास-पिरहास \nसोझū अबैत अिछ, तó नारीवाद आ माĎसũवाद उþर आधुिनक दृिƠकोणक िवरोध \nकेलक अिछ। नीक-खराबक भावना रिह-रिह खतम होइत रहैत अिछ। सभ \nमुखौटामे रिह जीिब रहल छिथ। \nभारत आ पाĀाĜय नाƀय िसŀŬतक तुलनाĜमक अğययनसँ ई ýात होइत \nअिछ जे मानवक िचĠतन भौगोिलक दूरीकक अछैत कतेक समानता लेने रहैत \nअिछ। भारतीय नाƀयशाİÿ मुďयतः भरतक “ नाƀयशाİÿ” आ धनंजयक \nदशĉपकपर आधािरत अिछ। पाĀाĜय नाƀयशाİÿक Ćामािणक Ƈंथ अिछ \nअरİतूक “काĭयशाİÿ”। भरत नाƀयकó “कृतानुसार” “भावानुकार” कहैत छिथ, \nधनंजय अवİथाक अनुकृितकó नाƀय कहैत छिथ। भारतीय सािहĜयशाİÿमे \nअनुकरण नट कमũ अिछ, किव कमũ नै। पिĀममे अनुकरण कमũ िथक किव \nकमũ, नटक कतौ चरचा नै अिछ। अरİतू नाटकमे कथानकपर िवशेष बल दै \nछिथ। Əेजेडीमे कथानक केर संग चिरÿ-िचÿण, पद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय \nिवधान आ गीत रहैत अिछ। भरत कहैत छिथ जे नायकसँ संबंिधत कथावİतु \nआिधकािरक आ आिधकािरक कथावİतुकó सहायता पहुँचाबएबला कथा Ćासंिगक \nकहल जाएत। मुदा सभ नाटकमे Ćासंिगक कथावİतु हुअए से आवĮयक नै, नो \nएěƏी: मा Ćिवश नाĵा उþर-आधुिनक नाटकमे निहये कोनो तेहन आिधकािरक \nकथावİतु अिछ आ निहये कोनो ĆासŬिगक, कारण ऐमे नायक कोनो सवũमाĠय \nनायक नै अिछ। कोनो पाÿ कमजोर नै छिथ आ समय-पिरिİथितपर िरबाउĠड \nकरैत छिथ। कथा इितवृिþक दृिƠसँ Ćďयात, उĜपाń आ िमā तीन Ćकारक \nहोइत अिछ। Ćďयात कथा इितहास पुराणसँ लेल जाइत अिछ आ उĜपाń \nकिĪपत होइत अिछ। िमāमे दुनूक मेल होइत अिछ। अरİतू कथानककó सरल \nआ जिटल दू Ćकारक मानैत छिथ। अरİतू इितवृþकó दĠतकथा, कĪपना आ \nइितहास ऐ तीन Ćकारसँ सĦबिĠधत मानैत छिथ। अरİतूक Əेजेडीक चिरÿ \nयशİवी आ कुलीन छिथ- सत् असत् केर िमāण। भरत नृĜय संगीतक Ćेमीकó \nधीरलिलत, शाĠत Ćकृितकó धीरĆशाĠत, üिÿय Ćवृिþकó धीरोदþ आ ईįयŭलूकó \nधीरोŀþ कहैत छिथ। भारतीय िसŀŬत कायũक आरĦभ, Ćयė, ĆाƬयाशा, \nिनयतािĢत आ फलागम धिरक पūच टा अवİथाक वणũन करैत अिछ। ĆाƬयाशामे \nफल ĆािĢतक Ćित िनराशा अबैत अिछ तँ िनयतािĢतमे फल ĆािĢतक आशा घुिर  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 5 \nअबैत अिछ। पाĀाĜय िसŀŬतमे अिछ आरĦभ, कायũ-िवकास, चरम घटना, िनगित \nआ अिĠतम फल। Ćथम तीन अवİथामे ओझराहिट अबैत अिछ, अिĠतम दू मे \nसोझराहिट। कायŭवİथाक पंच िवभाजन- बीया, िबĠदु, पताका, Ćकरी आ कायũ \nअिछ। पताका आ Ćकरी अवाĠतर कथामे होइत अिछ। बीआक िवकिसत ĉप \nकायũ अिछ, अरİतू एकरा बीआ, मğय आ अवसान कहैत छिथ। आब आउ \nसिĠधपर, मुख-सिĠध भेल बीज आ आरĦभकó जोड़एबला, Ćितमुख-सिĠध भेल िबĠदु \nआ Ćयėकó जोड़एबला, गभũसिĠध भेल पताका आ ĆाƬयाशाकó जोड़एबला, िवमशũ \nसिĠध भेल Ćकरी आ िनयतािĢतकó जोड़एबला आ िनवũहण सिĠध भेल फलागम आ \nकायũकó जोड़एबला। पाĀाĜय िसŀŬत İथान, समय आ कायũक केĠƖ तकैत \nअिछ। अिभनवगुĢत कहैत छिथ जे एक अंकमे एक िदनक कायũसँ बेशीक \nसमावेश नै हुअए आ दू अंकमे एक वषũसँ बेशीक घटनाक समावेश नै हुअए। \nिÿकक िवरोध Ƒाइडन कएने छलाह आ शेĎसिपअरक नाटकक İवĒछĠदताक ओ \nसमथũन कएलिĠह।  \nभारतमे नाटकक दृĮयĜवक समथũन कएल गेल मुदा अरİतू आ Ģलेटो एकर \nिवरोध कएलिĠह। मुदा १६म शताĤदीमे लोडोिवको कैİटेलवेƏो दृĮयĜवक समथũन \nकएलिĠह। िडटेटाटũ सेहो दृĮयĜवक समथũन कएलिĠह तँ Ƒाइडज नाटकक \nपठनीयताक समथũन कएलिĠह। देिसयर पठनीयता आ दृĮयĜव दुनूक समथũन \nकएलिĠह। अिभनवगुĢत सेहो कहने छलाह जे पूणũ रसाİवाद अिभनीत भेला उþर \nभेटैत अिछ, मुदा पठनसँ सेहो रसाİवाद भेटैत अिछ। पिĀमी रंगमंचक \nनाƀयिवधान वाİतिवक अिछ मुदा भारतीय रंगमंचपर सŬकेितक। जेना \nअिभýानशाकुंतलम् मे कािलदास कहैत छिथ- इित शरसंधानं नाटयित। सैमुअल \nजॉनसन सेĎसिपअरक नाटकमे हाİय आ दुखद तĜवपर िलखलिĠह। Ģलेटो- Ģलेटो \nकहै छिथ जे कोनो कला नीक नै भऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ \nअवाİतिवक अिछ। Ģलेटोक ई िवचार İपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó \nदेखैत देल िवचारक ĉपमे सेहो देखल जएबाक चाही।  काĭय/ नाटकक ओ ऐ \nĉपó िवरोध केलिĠह जे सĦवादकó रिट कऽ बाजैसँ लोक एकटा कृिÿम जीवन \nिदस आकिषũत होएत। अिरİटोटल किवताकó माÿ अनुकृित नै मानै छिथ, ओ ऐ \nमे दशũन आ सावũभौम सĜय सेहो देखै छिथ। ओ नाटकक दुखाĠतकó आ \nअनुकृितकó िनसास छोड़ैबला कहै छिथ जे आनĠद, दया आ भयक बाद अबैत \nअिछ। सĦवाद दू तरेहó भऽ सकैए- अिभभाषण वा गप Ņारा। गपमे दाशũिनक \nतĜव कम रहत। Ćाचीन Ƈीसमे किवता भगवानक सनेस बूझल जाइत छल।  6 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nएिरİटोिफनीस नीक आ अधला ऐ दू तरहक किवता देखै छिथ तँ िथयोĄेİटस \nकठोर, उĜकृƠ आ भĭय ऐ तीन तरहó किवताकó देखै छिथ। किवता आ संगीत \nअिभž अिछ। मुदा यूरोपक िसĦफोनी जइमे ढेर रास वादन एके संगे िविभž \nलयमे होइत अिछ, िसŀŬतमे अĠतर अनलक। यएह सभ िकछु नाटकक İटेज \nलेल सेहो लागू भेल। नाटकमे भावनापूणũ सĦवाद आ िƅयाकलापक योग रहत। \nजीवन झा मैिथली नाƀय सािहĜयमे हुनका Ņारा आनल नूतन कĝय-िशĪप लेल \nमोन राखल जाइत छिथ, संİकृत आ पारसी तĜवक सिĦमāण नीक जकū जीवन \nझा केने छिथ। \nउþर आधुिनकता: ई तािकũकता आ आधुिनकताक वİतुिनƠताकó ठाम-ठाम \nनकारैत अिछ, िवýानक ýानक सĦपूणũतापर टीका अिछ ई, जे देिख रहल छी \nसे सĜय नै सपनो भऽ सकैत अिछ, सĜय-असĜय, सभ अपन-अपन दृिƠकोणसँ \nतकर वणũन करैत छिथ। ई आĜम-केिĠƖत हाİयपूणũ होइत अिछ आ नीक-\nखराबक भावना रिह-रिह खतम होइत रहैत अिछ। लोक मुखौटामे रिह जीिब \nरहल छिथ, कोनो घटनाक सĦपूणũ अथũ नै लािग पबैत अिछ, सĜय कखन \nअसĜय भऽ जाएत तकर कोनो ठेकान नै, उþर आधुिनकताक सतही िचĠतन आ \nतेहन चिरÿ सभक भरमार लागल रहैए उþर आधुिनक नाटकमे जतए \nआशावािदता तँ निहए अिछ मुदा िनराशावािदता सेहो नै अिछ। जे अिछ तँ से \nअिछ बतहपनी, कोनो चीज एक तरहó नै कएक तरहó सोचल जा सकैत अिछ- ई \nदृिƠकोण एतए िवńमान अिछ। कारण, िनयĠÿण आ योजनाक उþर पिरणामपर \nिवĂास नै वरन संयोगक उþर पिरणामपर बेशी िवĂास दशŭओल गेल अिछ। \nगणतŬिÿक आ नारीवादी दृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक िवचारधाराक संगे \nĆतीकक ĉपमे हास-पिरहास सोझū अबैत अिछ। दशũक कथानकक मğय \nउठाओल िविभž समİयासँ अपनाकó पिरिचत पबैत छिथ। जे ŅĠद ऐ तरहक \nनाटक मे रहैए जीवनमे तइ तरहक ŅĠदक िनĜय सामना लोक करैत छिथ। \nभरतक नाƀयशाİÿ \n१९५६ ई. संगीत-नाटक अकादेमी Ņारा Ćथम राįƏीय नाƀय उĜसव- \nकािलदासक अिभýान शाकुĠतलम् ( संİकृत) सँ उĜसवक ĆारĦभ ( गोवा ƙाŌण \nसभा Ņारा) भेल, नाटकक कालखěडक अनुĉप मंच आ पिहराबाक अğययन \nहेबाक चाही। पारसी नाटकक िकछु Ćिसŀ नाटक जेना इĠदर सभा, आलम आरा \nआ खोžे नहाक (सेĎसिपयरक हेमलेट आधािरत) िसनेमा बिन सेहो Ćİतुत भेल। \nनाटक दू Ćकारक लोकधमŰ आ नाƀयधमŰ, लोकधमŰ भेल ƇाĦय आ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 7 \nनाƀयधमŰ भेल शाİÿीय उिĎत। नाƀयधमũक आधार अिछ लोकधमũ। लोकधमŰकó \nपिरįकृत कĉ आ ओ नाƀयधमŰ भऽ जाएत। \nलोकधमŰक दू Ćकार- िचþवृĜयिपũका ( आĠतिरक सुख-दुख) आ \nबाōवİĜवनुकािरणी ( बाō- पोखिर, कमलदह)। नाƀयधमŰ-सेहो दू Ćकारक \nकैिशकी शोभा ( अंगक Ćदशũन- िवलािसता गीत-नृĜय-संगीत) आ अंशोपजीवनी \n(पुįपक िवमान, पहाड़ बोन आिदक सŬकेितक Ćदशũन)। सĦपूणũ अिभनय- आंिगक \n(अंगसँ), वािचक(वाणीसँ), सािĜवक(मोनक भावसँ) आ आहायũ ( दृĮय आिदक \nकĪपना साज-सĔजा आधािरत)। आंिगक अिभनय- शरीर, मुख आ चेƠासँ; \nवािचक अिभनय- देव, भूपाल, अनायũ आ जĠतु-िचड़ैक भाषामे; सािĜवक- İतĦभ \n(हषũ, भय, शोक), İवेद (İतĦभक भाव दबबैले माथ नोचऽ लागब आिद), रोमŬच \n(सािĜवकक कारण देह भुकुटनाइ आिद), İवरभंग ( वाणीक भारी भेनाइ, आँिखमे \nनोर एनाइ), वेपथु (देह थरथरेनाइ आिद), वैवěयũ (मुँह पीअर पड़नाइ), अāु (नोर \nढब-ढब खसनाइ, बेर-बेर आिद), Ćलय (शवासन आिद Ņारा); आ आहायũ- पुस्त \n(हाथी, बाघ, पहाड़ आिदक मंचपर İथापन), अलंकार ( वİÿ-अलंकरण), अंग-\nरचना ( रंग, मॲछ, वेश आ केश), संजीव ( िबना पएर-सūप, दू पएर-मनुĎख आ \nिचड़ै आ चािर पएरबला-जĠतु जीव-जĠतुक Ćİतुित) Ņारा होइत अिछ। दूटा आर \nअिभनय Ćकार- सामाĠय (नाƀयशाİÿ २२म अğयाय) आ िचÿािभनय (नाƀयशाİÿ \n२२म अğयाय): चतुिवũध अिभनयक बाद सामाĠय अिभनयक वणũन, ई आंिगक, \nवािचक आ सािĜवक अिभनयक समिĠवत ĉप अिछ आ ऐ मे सािĜवक अिभनयक \nĆधानता रहैत अिछ। िचÿािभनय आंिगकसँ सĦबŀ- अंगक माğयसँ िचÿ बना कऽ \nपहाड़, पोखिर िचड़ै आिदक अिभनय िवधान। नाƀय-मंचन आ अिभनय: \nकािलदासक अिभýान शाकुĠतलम् नाƀय िनदųशकक लेल पठनीय नाटक अिछ। \nरंगमंच िनदųश, जेना, रथ वेगं िनĉĢय,  सूत पĮयैनं ĭयापाńमानं, इित शरसंधानम् \nनाटयित, वृü सेचनम् Ĉपयित, कलशम् अवरजायित, मुखमİयाः \nसमुžमियतुिमĒछित, शकुĠतला पिरहरित नाƀयेन, नाƀयेन Ćसाधयतः, किह कऽ \nवाİतिवकतामे नै वरन् अिभनयसँ ई कएल जाइत अिछ। नाƀयेन Ćसाधयतः, \nएतए अनसूया आ िĆयĦवदा मुƖासँ अपन सखी शकुĠतलाक Ćसाधन करै छिथ \nकारण से चाहे तँ उपलĤध नै अिछ, चाहे तँ ओतेक पलखित नै अिछ। तिहना \nवृü सेचनम् Ĉपयित सँ गाछमे पािन पटेबाक अिभनय, कलशम् अवरजायित सँ \nकलश खाली करबाक काĪपिनक िनदųश, रथ वेगं िनĉĢय सँ तेज गितसँ रथमे \nयाÿाक अिभनय, इित शरसंधानम् नाटयित सँ तीरकó धनुषपर चढ़ेबाक िनणũय,  8 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसूत पĮयैनं ĭयापाńमानं सँ हिरणकó मािर खसेबाक दृĮय देखबाक िनदųश, \nमुखमİयाः समुžमियतुिमĒछित सँ दुĮयĠतक शकुĠतलाक मुँहकó उठेबाक इĒछा, \nशकुĠतला पिरहरित नाƀयेन सँ शकुĠतला Ņारा दुĮयĠतक ऐ Ćयासकó रोकबाक \nअिभनयक िनदųश होइत अिछ। \nभरतक रंगमंच: ऐ मे होइत अिछ- पाछūक पदŭ, नेपĝय (मेकप ĉम बुझू), \nआगमन आ िनगũमनक दरबĔजा, िवशेष पदŭ जे आगमन आ िनगũमन İथलकó \nझūपैत अिछ, वेिदका- रंगमंचक बीचमे वादन-दल लेल बनाओल जाइत अिछ, \nरंगशीषũ- पाछūक रंगमंच İथल; मþवणŰ- आगū िदस दुनू कोणपर अिभनय लेल \nहोइत अिछ आ रंगपीठ अिछ सोझūक मुďय अिभनय İथल। \nअिभनय मूĪयŬकन माने नाƀय समीüा: अğयाय २७ मे भरत सफलताकó \nलŞय बतबै छिथ, मंचन सफलतासँ पूणũ हुअए। दशũक कहैए, हँ, बाह, कतेक \nदुखद अĠत, तँ तेहने दशũक भेलाह सहृदय, भरतक शĤदमे, से ओ नाटककार \nआ ओकर पाÿक संग एक भऽ जाइत छिथ। नाƀय Ćितयोिगता होइत छल आ \nओतए िनणŭयक लोकिन पुरİकार सेहो दै छलाह। भरत िनणŭयक लोकिन Ņारा \nधनाĜमक आ ऋणाĜमक अंक देबाक मानदěडक िनधŭरण करैत कहै छिथ जे- \n१. ğयानमे कमी, २. दोसर पाÿक सĦवाद बाजब, ३. पाÿक अनुĉप ĭयिĎतĜव \nनै हएब, ४. İमरणमे कमी, ५. पाÿक अिभनयसँ हिट कऽ दोसर ĉप धऽ लेब, \n६. कोनो वİतु, पदाथũ खिस पड़ब, ७. बजबा काल लटपटाएब, ८. ĭयाकरण वा \nआन दोष, ९. िनįपादनमे कमी, १०. संगीतमे दोष, ११. वाक् मे दोष, १२. \nदूरदिशũतामे कमी, १३. सािमƇीमे कमी, १४. मेकप मे कमी, १५. नाटककार वा \nिनदųशक Ņारा कोनो दोसर नाटकक अंश घोिसयाएब, १६.नाटकक भाषा सरल \nआ साफ नै हएब, ई सभ अिभनय आ मंचनक दोष भेल। िनणŭयक सभ üेÿसँ \nहोिथ, िनरपेü होिथ। नाटकक सĦपूणũ Ćभाव, तारतĦय, िविभž गुणक अनुपात, \nआ भावनाĜमक िनĉपण ğयानमे राखल जाए। İटेजक मैनेजर- सूÿधार- आ \nओकर सहायक – पिरपाĂũक- नाटकक सभ üेÿक ýाता होिथ। मुďय अिभनेÿी \nसंगीत आ नाटकमे िनपुण होिथ, मुďय अिभनेता- नायक- अपन üमतासँ नाटककó \nसफल बनबै छिथ। अिभनेता- नट- क चयन एना कĉ, जँ छोट कदकाठीक \nछिथ तँ वाणवीर लेल, पातर-दुĤबर होिथ तँ नोकर, बकथोथीमे मािहर होिथ तँ \nिबपटा, ऐ तरहó पाÿक अिभनेताक िनधŭरण कĉ। संगीत-दलक मुिखया- तौिरक- \nकó संगीतक सभ पüक ýान हेबाक चाही जइसँ ओ बाजा बजेिनहार- कुशीलव- \nकó िनदųिशत कऽ सकिथ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 9 \nमैिथली नाटक: बƂड रास भाषण मैिथली आ आन नाटकक Ćाचीनसँ \nआधुिनक काल धिर रहल तारतĦयक िवषयमे देल गेल अिछ। मुदा सĜय यएह \nअिछ जे भारत वा नेपालक कोनो कोनमे रंगमंच आ ĉपकक िनदųश भरतक \nनाƀयशाİÿक अनुĉपó उपलĤध नै अिछ, ओकर पुनः İथापन भिरगर काज तँ \nअिछये, मुदा समानाĠतर रंगमंच एकर Ćयास केलक अिछ। िबनु ýानक \nकािलदासक नाटकक लघुĉप भयंकर िववाद उĜपž करैत अिछ। लोक नाƀयक \nनाƀयशाİÿक अनुĉप िनĉपण कऽ उपĉपकक मंचनक सĦभावना मैिथलीमे \nअिछ। बेचन ठाकुर जीक िनदųशनमे िवदेह नाƀय उĜसव २०१२ ऐ िदशामे एकटा \nĆयास छल। \nमैिथली नाटक आ रंगमंच लेल एकटा समीüाशाİÿ:  \nगńमे कथा होइत अिछ आ िवİतारक अनुसार ई लघुकथा, कथा आ \nउपĠयासमे िवभĎत कएल जाइत अिछ तइ सĠदभũमे उपĠयास ( वा बीच-बीचमे \nनाटक) क पń ĉपाĠतरण महाकाĭय कहल जाएत। जँ ऋगवैिदक परĦपरामे जाइ \nतँ महाकाĭयकó गीत-ĆबĠध कहल जएबाक चाही। लŞमण-परशुराम सĦवाद हुअए \nवा मंथरा आ कैकेयीक सĦवाद आिक रावण आ अंगदक सĦवाद, सभ ठाम \nनाटकक सĦवाद शैली सन रोचक पń अहūकó भेटत। कथा-गĪप, आďयान आ \nउपĠयास आ िकछु दूर धिर नाटक आ एकŬकी मनोरंजनक लेल सुनल-सुनाओल-\nपढ़ल जाइत अिछ वा मंिचत कएल जाइत अिछ। ई उĿेĮयपूणũ भऽ सकैत अिछ \nवा ऐमे िनĈĿेĮयता-एबसिडũटी सेहो रिह सकै छै- कारण िजनगीक भागादौड़ीमे \nिनĈĿेĮयपूणũ सािहĜय सेहो मनोरंजन Ćदान करैत अिछ।  \nवन-एĎट Ģले भेल एकŬकी आ Ģले भेल नाटक। कथोपकथनक गुंजाइश कम \nरािख वा कोनो उपİथापनासँ पिहने रािख लघुकथा आ कथाकó सशĎत बनाओल \nजा सकैत अिछ, अĠयथा ओ एकŬकी वा नाटक बिन जाएत। भरत:- नाटकक \nĆभावसँ रस उĜपिþ होइत अिछ। नाटक कथी लेल? नाटक रसक अिभनय \nलेल आ संगे रसक उĜपिþ लेल सेहो। रस कोना बहराइए? रस बहराइए कारण \n(िवभाव), पिरणाम ( अनुभाव) आ संग लागल आन वİतु ( ĭयिभचारी)सँ। \nİथायीभाव गाढ़ भऽ सीिझ कऽ रस बनैए, जकर İवाद हम लऽ सकै छी। \nसजũनाĜमक सािहĜयमे नाटक सभसँ किठन अिछ, फेर किवता अिछ आ \nतखन कथा, जँ अनुवादकक दृिƠकोणसँ देखी तखन। नाटकमे नाटकक \nपृơभूिम आ परोü िनिहताथũकó िचिĠहत करए पड़त संगिह पाÿ सभक मनोिवýान \nबूझए पड़त। कािलदासक संİकृत नाटकमे संİकृतक अितिरĎत अपƚंशक Ćयोग  10 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nगएर अिभजाĜय वगũक लेल ĆयुĎत भेल तँ चयŭपदक भाषा सेहो मागधी िमिāत \nअपƚंश छल। \nआइ आवĮयकता अिछ जे मैिथली नाटक आ रंगमंचमे जाितवादी शĤदावली \nककरो अपमािनत करबा लेल Ćयोग नै कएल जाए। पुरान लोककथा वा आďयान \nनव सĠदभũमे उपयुĎत तखने भऽ सकैए जखन नाटककारमे सामĝयũ हुअए। \nनाटक आ रंगमंच जाितभेदकó दूर करबाक आ सामंजİय उĜपž करबाक हिथयार \nभऽ सकैए मुदा यावत लोक ओकरा देखत नै तावत कोना ई हएत? ऐ लेल \nनाटककार आ रंगमंच िनदųशकमे Ćितभा हेबाक चाही जइसँ ओ गूढ़ िवषयकó \nसोझरा कऽ रािख सकिथ। माÿ िवषय वा माÿ मनोरंजन āेơताक आधार नै \nबिन सकत। जाितवादी रंगमंच मनोरंजनक नामपर जे खेल खेलाएल तकर \nपिरणाम मैिथलीकó भेिट चुकल छै। समİया, समाधान, मनोरंजन आ िशĪपमे \nसामंजİय बनाबए पड़त। \nआधुिनक मैिथली नाटक: मैिथली नाƀय संİथा आ नाƀय िनदųशक  \nधूþũसमागम: तेरहम शताĤदीमे ĔयोितरीĂर ठाकुर Ņारा रचल गेल जे संİकृत \nआ मैिथलीमे उपलĤध अिछ। ĔयोितरीĂर ठाकुरक संİकृत धूþũसमागममे सेहो \nमैिथली गीतक समावेश अिछ। ई Ćहसनक कोिटमे अबैत अिछ। मैिथलीक \nअिधकŬश नाटक-नािटका āीकृįणक अथवा हुनकर वंशधरक चिरतपर अवलंिबत \nआ हरण आिक İवयंवर कथापर आधािरत छल। मुदा धूþũसमागममे साधु आ \nहुनकर िशįय मुďय पाÿ अिछ। धूþũसमागमक सभ पाÿ एकसँ-एक धूतũ छिथ। \nतइ हेतु एकर नाम धूþũसमागम सवũथा उपयुĎत अिछ। Ćहसनकó संगीतक सेहो \nकहल जाइए तइ हेतु ऐमे मैिथली गीतक समावेश सवũथा समीचीन अिछ। ऐमे \nसूÿधार, नटी,  İनातक, िवĂनगर, मृतŬगार, सुरतिĆया, अनंगसेना, अİĔजाित \nिमā, बंधुवंचक, मूलनाशक आ नागिरक मुďय पाÿ छिथ। सूÿधार कणŭट \nचूड़ामिण नरिसंहदेवक Ćशिİत करैत अिछ। फेर ĔयोितरीĂरक Ćशिİत होइत \nअिछ। ऐमे एक Ćकारक एĤसिडũटी अिछ जे िनतŬत आधुिनक अिछ आ ऐमे जे \nलोच छै से एकरा लोकनाƀय बनबै छै। िवĂनगर İÿीक अभावमे ƙŌचारी \nछिथ। िशįय İनातक संग िभüाक हेतु मृतŬगार ठाकुरक घर जाइत छिथ तँ \nअशौचक बहाना भेटै छिĠह। िवĂनगर िशįय İनातक संग िभüाक हेतु \nसुरतिĆयाक घर जाइत छिथ। फेर अनंगसेना नामक वैĮयाकó लऽ गुĈ-िशįयमे \nमािर बजिर जाइ छिĠह। गुĈ-िशįय अनंगसेनाक संग असĔजाित िमā लग जाइ \nछिथ, िमāजी लंपट छिथ जे जुआ खेलाएब आ संगम ईएह दूटाकó संसारक सार  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 11 \nबुझै छिथ। असĔजाित िमā पुछै छिथ जे के वादी आ के Ćितवादी? İनातक \nउþर दै छिथ- अिभयोग कहबाक लेल हम वादी िथकॱ आ शुĪक देबाक हेतु \nसंĠयासी Ćितवादी िथकाह। िवĂनगर अपन शुĪकमे İनातकक गाजाक पोटरी \nĆİतुत करै छिथ। िवदूषक असĔजाित िमāक कानमे अनंगसेनाक यौनक Ćशंसा \nकरैत अिछ। असĔजाित िमā अनंगसेनाकó बीचमे रािख दुनूक बदला अपना पüमे \nिनणũय लैत अिछ। एĦहर िवदूषक अनंगसेनाक कानमे कहैत अिछ- ई संĠयासी \nदिरƖ अिछ, İनातक आवारा अिछ आ ई िमā मूखũ तó हमरा संग रहू। अनंगसेना \nचाĉक िदिश देिख बजैछ- ई तँ असले धूतũसमागम भऽ गेल। िवĂनगर \nİनातकक संग पुनः सुरतिĆयाक घर िदिश जाइ छिथ। एमहर मूलनाशक नौआ \nअनंगसेनासँ साल भिरक कमैनी म◌ंगैए। ओ हुनका असĔजाित िमāक लग पठबैत \nअिछ। मूलनाशक असĔजाित िमāकó अनंसेनाक वर बुझैत अिछ। गाजा शुĪकमे \nलऽ असĔजाित िमāकó गतािन कऽ बािĠह तेना मािलश करैत अिछ जे ओ बेहोश \nभऽ जाइत छिथ। ओ हुनका मुइल बुिझ कऽ भािग जाइत अिछ। िवदूषक अबैत \nअिछ आ हुनकर बंधन खोलैत अिछ आ पुछैत अिछ जे हम अहūक Ćाणरüा \nकएल अिछ आ जे िकछु आन िĆय कायũ हुअए तँ से कहू। असĔजाित कहैए- \nजे छलसँ संपूणũ देशकó खएलॱ, धूþũवृिþसँ ई िĆया पाओल, सेहो अहū सन \nआýाकारी िशįय पओलक, ऐसँ िĆय आब िकछु नै अिछ, तथािप सवũÿ सुखशŬित \nहुअए तकर कामना करैत छी। \nिवńापित ठाकुरक गोरüिवजय नाटक- ऐसँ पिहने - धूतũसमागमकó छोिड़- \nकृįणपर आधािरत नाटकक Ćचलन छल। ऐ अथũमे ई सेहो एकटा ƅŬितकरी \nनाटक कहल जाएत। नाथ संĆदाय िकंवा गोरü संĆदायक Ćवþũक योगी \nगोरüनाथक कथा लऽ ऐ नाटकक कथावİतु संगिठत भेल अिछ। गोरüनाथक \nगुĈ मĜİयेĠƖनाथ योग Ĝयािग कदिलपुरमे राजा बिन १८ टा रानीक संग भोग \nकऽ रहल छिथ। गोरü आ काननीपादकó Ņारपाल रोिक दैत अिछ। मंÿी ढोलहो \nिपटबा दैत अिछ जे योगी सभक Ćवेश कतौ नै हुअए आ रानी सभकó राजाक \nमोन मोहने रहबाक हेतु कहल जाइत अिछ। गोरü आ काननपाद नटुआक वेष \nधरैत छिथ आ मोहक नृĜय राजाकó देखबैत छिथ। ऐ बीच राजाक एकमाÿ पुÿ \nबौधनाथ खेलाइत-खेलाइत मिर जाइत अिछ। राजाक शंका नट पर जाइ छै आ \nओकरा मारबाक आदेश होइ छै। नट बĒचाकó िजआ दैत अिछ। राजा हुनकर \nपिरचय पुछैत छिथ तखन ओ हुनका अपन पूवũ जĠमक सभटा गप बता दै छिĠह, \nजे अहū तँ जोगी छी भोगी नै। ऐ नाटकक पाÿमे महामित(राजाक मंÿी) आ  12 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nमहादेवी-मĜİयेĠƖनाथक Ĕयेơ रानी सेहो छिथ। मĜİयेĠƖनाथ कदलीपुरक राजा \nआ पूवũ जĠमक योगी छिथ। मĜİयेĠƖनाथ अंतमे कहैत छिथ जे गोरü जेहन \nिशįय हुअए आ महादेवी जेहन सभ नारी होथु। \nजीवन झा \nजीवन झा िलिखत नाटक सुĠदर संयोग, (1904), मैिथली सņक (1906), \nनमũदा सागर सņक (1906) आ सामवती पुनजũĠम (1908), ऐ चाĉ नाटकक \nसामवेद िवńालय काशीमे कएक बेर मंचन १९२० ई.सँ पिहनिहये भऽ चुकल \nअिछ, \" सुĠदर संयोग\" एतैसँ Ćकािशत सेहो भेल। सुĠदर संयोगक िकछु आर \nमंचन: १९७४ ई. माली मोड़तर ( हसनपुर चीनीिमलक बगलमे), लŞमीनारायण \nउĒच िवńालय पिरसरमे- िनदųशक āी कालीकाĠत झा \" बूच\", मुďय अितिथ āी \nफजलुर रहमान हासमी। दुगŭपूजामे। आयोजक देवनĠदन पाठक चीफ इĠजीिनयर, \nआ केशनĠदन पाठक ( ऑडीटर टीका बाबू), उľाटन: उिदत राय मुिखया। \n१९७६: किरयन, समİतीपुर। िनदųशक: कामदेव पाठक। १९८१: पिěडत टोल, \nटभका ( दलिसंहसरायक बगलमे): संयोजक डॉ उमेĠƖ झा \" िवमल\", पूवũ Ćो. \nभाइस चाĠसलर, का.िस. संİकृत िव.िव. आ म.म. िचÿधर िमā जे दरभंगा \nिकलाक भीतरक शंकर मिĠदरक अिधơाता रहिथ आ म.म. उमेश िमā आ म.म. \nगंगानाथ झा िहनकर िशįय रहिथĠह। १९८३:मउ बािजतपुर ( िवńापित नगरक \nबगलमे)। \nसंİकृत परĦपरा आ पारसी िथयेटरक गुणसँ ओतĆोत जीवन झाक ऐ नाटक \nसभक अĠयाĠयो ठाम मंचन भेल अिछ। \nजाितवादी रंगमंचक ई दुįĆचार अिछ, ऐ नाटकक पिहल मंचन मलंिगया \nजीक संİथा करत, जखनिक हुनकर जĠमसँ पिहने कएक बेर ऐ नाटक सभक \nमंचन भऽ चुकल छै। मलंिगया जीक संİथाक पुनलųखन \"सुĠदर संयोग\" नाटक \nकó सेहो जाितवादी तँ नै बना देतै, मलंिगया जीक इजाद कएल तथाकिथत \nराड़बला मैिथली आ ƙाŌणबला सामĠतवादी मैिथली आ दोसर \"खदेरन की मदर\" \nवा \" बुझता है िक नहॴ\" बला ƚƠ िहĠदीक संगम कए कऽ, ई शंका ĭयĎत \nकएल जा रहल अिछ। मलंिगया जीक जाितवादी रंगमंचक सरकारी फěड लै \nलेल पिहल मंचनक ई झूठ पसारल जा रहल अिछ। \nईशनाथ झा  \nउगना: ई नाटक सभ महािशवरािÿकó गौरीशंकर İथान, जमथुिरमे खेलाएल  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 13 \nजाइत अिछ। िवńापित िशव-भĎत, हुनकर गीत-नचारी सुनबा लेल महादेव \nिवńापितक घरमे उगना नोकर बिन आिब गेला। एक बेर िवńापित याÿापर छला \nआ उगना संगमे छलिĠह। रİतामे िपयास लगलापर उगना जटाक गंगधारसँ पािन \nिनकािल िवńापितकó िपयेलिĠह मुदा िवńापितकó ओइमे गंगाजलक İवाद भेटलिĠह \nआ ओ उगनाक केश भीजल देिख सभटा बुिझ गेलाह। उगना अपन असल \nĉपमे एलाह। मुदा उगना कहलिखĠह जे िवńापित ई गप ककरो नै कहताह नै \nतँ ओ अĠतधŭन भऽ जेताह। पावũती चािल चललिĠह, िवńापितक पėी उगनाकó \nबेलपÿ अनबा लेल पठेलिĠह आ देरी भेलापर ओ उगनापर बाढिन उसाहलिĠह, \nिवńापित भेद खोिल देलिĠह आ उगना िबला गेलाह। \nचीनीक लƂडू: सुधाकŬत-ĆेमकŬतक िपता गुजिर जाइ छिथ आ से देखभाल \nमामा धमŭनĠद Əİटी जकū करै छिथ आ हुनकर सभक समथũ भेलाक बाद \nसुधाकŬतकó भार दऽ घुिर जाइ छिथ। सुधाकŬतक मुंशी बटुआ दास ĆेमकŬतक \nपėी चिěडका आ खबासनी छुलहीक सहयोगसँ बखरा करबा दै छिथ, सुधाकाĠत \nअपनो िहİसा ĆेमकाĠतकó दऽ दै छिथ। सुधाकŬत, पėी सुशीला आ बेटा सुकमार \nघरसँ बाहर कऽ देल जाइ छिथ। सुधाकŬतकó टी.बी. रोग मािर दै छिĠह। बटुआ \nदासक संगित ĆेमकŬतकó सेहो दिरƖ कऽ दैत अिछ। माम धमŭनĠद सुकमारकó \nअपन सĦपित िलिख दै छिथ कारण हुनका सĠतान नै छिĠह। ĆेमकŬत आ बटुआ \nदास सुकुमारकó  मारबाक Ćयėमे िबख िमला कऽ चीनीक लƂडू सनेसमे \nसुकमारकó दै छिथ मुदा ओइसँ बटुआ दास मिर जाइए, आ भेद खुजैए।  \nउदय नारायण िसंह निचकेता  \nनायकक नाम जीवन : नवल नव िवचारक अिछ, शिĎतराय धिनक, कलुिषत \nअिछ आ अपन सहयोगी िवनयपर चोिरक आरोप लगा ओकर बेटीक अपहरण आ \nबलाĜकार करबैए। िवनय आĜमहĜया कऽ लैए। नवल आ ओकर िमÿ Ćकाश आ \nदीपक सभटा भेद खोलैए। ओकर Ćेिमका बलाĜकारक पिरणामİवĉप आĜमहĜया \nकरैए। नवल िविüĢत भऽ जाइए।  \nएक छल राजा: एकटा राजा अिभमान कुमार देवक िदन मिदरा आ वैĮयाक \nपाछū खराप भेलै। ओकरा एĸेटा बेटी मोिहनी छै, टकाक अभावमे ओकर िबआह \nनै भऽ पािब रहल छै। मुंशी िवरंची, सेवक चतुरलाल आ धमũकमũवाली पėी संगे \nनाटक आगū बढ़ैए। मोिहनी आ िशüक शुभंकरक बीच Ćेम होइ छै।  \nनो एěƏी: मा Ćिवश: पोİटमोडनũ Ƒामा, जकर एबसिडũटी एकरा ĔयोितरीĂरक \nधूतũ समागम लग घुरबैए। İवगũ आिक नकũक Ņारपर मुइल सभ अबै छिथ आ  14 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिखİसा-खेरहा सुनबै छिथ, बादमे पता चलैए जे िचÿगुĢत/ धमũराज सभ नकली \nछिथ आ Ņारपर लागल अिछ ताला, नो एěƏी। \nगोिवĠद झा   \nबसात: कृįणकŬत िपता Ņारा ठीक कएल युवती पुįपा संग िववाह नै करै \nछिथ, ओ िशिüतसँ िववाह करऽ चाहै छिथ, िललीसँ Ćेम करै छिथ। हुनकर \nिपता घर Ĝयािग दै छिथ। पुįपा घर छोिड़ मिहला जागरणमे लािग गेलिथ। \nिपताकó ताकैमे कृįणकाĠत असफल होइ छिथ, िललीकó छोिड़ रेलगाड़ीसँ कटऽ \nचाहै छिथ, आāमक लोक हुनका बचा लै छिĠह, ओतए िपता, पुįपा सभसँ भóट \nहोइ छिĠह, िलली सेहो बतािह भेिल ओतऽ आिब जाइ छिथ।  \nसुधŬशु शेखर चौधरी   \nभफाइत चाहक िजनगी: महेश बेरोजगार अिछ, ओ चाह दोकान खोलैए ओ \nकिव सेहो अिछ। इंजीिनयर उमानाथक पėी चĠƖमा दोकानपर देखलिĠह जे \nपुकार भेलापर महेश किवता पाठ लेल जाइए, चĠƖमा चाह बेचऽ लगै छिथ, \nउमानाथ तमसा जाइ छिथ। महेशक संगी सिरता, जे आइ.ए.एस.क पėी छिथ, \nआबै छिथ।  \nलेटाइत आँचर: दीनानाथक एकेटा पुÿी ममताकó पित काटरक कारणसँ \nछोिड़ दै छिĠह। मुदा पुÿ मोदनाथक िववाहमे दहेज लेबाक Ćयėपर पुÿ हुनका \nरोकै छिĠह। \n  गुणनाथ झा  \nगुणनाथ झा \"लोक मĖच\" मैिथली नाƀय पिÿकाक संचालन- सĦपादन केने \nछिथ। मैिथलीमे आधुिनक नाटकक Ćणयन। हुनकर नाटक किनयū-पुतरा, पाथेय, \nओ मधुयािमनी, सातम चिरÿ, शेष निञ, आजुक लोक आ जय मैिथली सभक \nबेर-बेर मंचन भेल अिछ। बाĻला एकाĹी नाƀय-संƇह- ऐमे बŬĐलाक २४ टा \nनाटककारक २४ टा नाटकक संकलन ओ सĦपादन अिजत कुमार घोष केने \nछिथ आ तकर बŬĐलासँ मैिथली अनुवाद āी गुणनाथ झा Ņारा भेल अिछ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 15 \nकिनयū-पुतरा- गुणनाथ झा जीक ई पिहल पूणŭĹ नाटक िथक। नाटक \nबहुदृĮय समिĠवत करैबला घूणŰय मĖचोपयुĎत अिछ। कथा काटर Ćथापर \nआधािरत अिछ आ तकर पिरणामसँ मुďय अिभनेता आ मुďय अिभनेÿी \nमनोिवकारयुĎत भऽ जाइत छिथ, तइ मनोदशाक सटीक िचÿण आ िवĮलेषण भेल \nअिछ। \nमधुयािमनी: एकाĹ नाƀय शैलीमे दूटा पाÿ, पुĈष संयुĎत पिरवारक पü \nलेिनहार आ İÿी तकर िवरोधी। संयुĎत पिरवारक पü लेिनहारक सामंजİयपूणũ \nिवजय होइत अिछ। ई \"लोक मĖच\" मैिथली नाƀय पिÿकामे Ćकािशत अिछ। \nपाथेय: एकाĹ नाƀय शैलीमे रिचत, मुदा पूणŭĹक सभ िवशेषता ऐमे भेटत। \nमुďय अिभनेता िमिथलाक अधोगितसँ दुखी भऽ गामकó कमũİथली बनबैत छिथ, \nİवजन िवरोध करै छिथ। मुदा बादमे पėी हुनकर संग आिब जाइ छिथĠह। \nभाषा मधुर आ चलायमान अिछ। \nलाल-बुझĸर: एकाĹ नाƀय शैलीमे रिचत। दाही रौदीसँ झमारल िनĵ आ \nमğय-िनĵ वगũ İवतंÿताक पिहनिहयो आ बादो जीिवकोपाजũन लेल Ćवास करबा \nलेल अिभशĢत छिथ। माता-िपता िवहीन लाल बुझĸरजी किनयūकó नैहरमे बैसा \nकऽ आ सĠतानहीन िपþी िपितयैनकó छोिड़ नƇ Ćवास करै छिथ। \nसातम चिरÿ: एकाĹ नाƀय शैलीमे रिचत। मैिथली रंगमंचपर मिहला \nअिभनेÿीक अभाव, सातम चिरÿक Ćतीüामे पूवŭĥयास खतम भऽ जाइत अिछ। \nई \"लोक मĖच\" मैिथली नाƀय पिÿकामे Ćकािशत अिछ। \nशेष निञ: आधुिनक सामािजक पूणŭĹ नाटक। िपता-माताक मृĜयुक बाद \nअƇजक अनुजक Ćित िपतृवत ĭयवहार। अनुज चाकरी करै छिथ, पिरवतũनशील \nसामािजक पिरिİथितक िशकार भऽ अिचĠतनीय कायũकलाप करै छिथ आ अƇज \nĆतािरत होइ छिथ। मुदा अƇज मरणासž पėीक Ćाणरüाथũ साहसपूणũ डेग उठा \nलैत छिथ।  \nआजुक लोक: पूणŭĹ नाटक। िवषय िनĵमğयवगŰय बेरोजगारी आ िबयाहक \nदाियĜवक बोझ।  \nजय मैिथली: पूणŭĹ नाटक। िमिथलाक भािषक-सŬİकृितक समİया एकर \nकथावİतु अिछ।  \nमहाकिव िवńापित: िवńापितक नव िवĮलेषण। \nजगदीश Ćसाद मěडल \nिम िथ लाक बेटी- Ćथम दृĮ य- महगीक िव रोधमे कमũचारीक हड़ताल। महगीक  16 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nकारण अिछ नोकरी िद स झुकनाइ आ खेतीक Ũास। भू-सĦ पिþ क Ũास, दान \nदहेज झर-झंझटक बढ़ोतरी। िबआहक लाम-झाम, पैसाक दुĉपयोग। कला Ćेमी \nधन सĦ पिþ कó तुĒ छ बुझै छिथ। कौरनेिट याक संग कओलेजक लड़की, जे नाच-\nगान िस खैत, चिल  गेिल । झर-झंझटमे पोकेटमारी सेहो, सरकारी पदािध कारीक \nबाजैपर रोक। अपहरणक बढ़ोþरी, रंग-िव रंगक अपहरणोक कारण ि◌ सफũ पाइये नै \nजानोक खेलवाड़। सरकारी अफसरक नैित क Ũास। चĦ मछक घटना, सरकारी \nतंÿ कमजोर भेने असुरüाक वृिŀ । समाजक िव घटनमे जाित , सĦ Ćदाय इĜ यािद क \nयोगदान, जइसँ इĔ जत-आवĉ धिर  खतरामे। िस नेमाक Ćभावसँ नव पीढ़ी अपन \nसभ िक छु- कुल-खनदान-बेवहार छोिड़  बाहरी हवाक अनुकरणमे पगला रहल \nअिछ । ढहैत सामंतमे संİ कारक छाप। इनार-पोखिर  İ ÿीगणक झगड़ाक अƂडा। \nिम िथ ला नारी शिĎ त क Ćतीक सीता। दहेजक मािर मे जाित -पūित क नास। धन-\nसĦ पिþ  आचार-िव चार नį ट करैत कोट-कचहरीक चपेटमे समाज, आपसी झगड़ाक \nकुĆभाव। नवयुवकमे आĜमबलक अभाव, नारीक बीच असीम धैयũ, बाल-िव धवा \nमनुį यपर समाजक Ćभाव। पढ़लो-ि◌ लखल कारगरो लड़कीक मोल दहेजक आगू \nचौपट अिछ । ओना पुĉषक अपेüा नारीक महĜ व, पुĉष Ćधान ĭ यवİ थामे कम \nरहल गहना-जेबर सेहो अिह तकर। नव पीढ़ीक नारीमे नव उĜ साहक जĉरत। \nनव-नव काज िस खैक हुनर। दोसर अंक- सामंती ĭ यसन- भा◌ंग। नव पीढ़ी सेहो \nĆभािव त। āम चोर िम हनतसँ मुँह चोराएब। भाĐ य-भरोसपर िब सवास। धनक \nĆभावसँ पिर वारक िब खरब। िप ता-पुÿक बीच मतभेद बलजोरी वा फुसला कऽ \nलड़का-लड़की िबआह। खेतक लेन-देनमे घोखाधड़ी। जबूिर या, दोहरी रिज İƏी, \nघुसखोरी, कमाइ, Ćित į ठा। माइयो-बापक इĒ छा रहैत जे बेटा घुस िल अए। \nनोकरीक िव रोध, पुĉष Ćधान ĭ यवİ थामे नारीक रंग-िब रंगक शोषण। पढ़ौने आरो \nसमİ या। तेसर अंक - बहुराį Əीय कĦ पनीक कृिष पर दुį Ćभाव, देशी उĜ पादनक \nअभाव। दहेज समथũक समाज आ दहेज िव रोधी समाज, दू तरहक समाज। \nपरĦ परा आ परĦ परा िव रोधी नव जाƇत समाज। खě ड-पखě डमे समाज टूटल। \nनव मनुį यक सृजन, नव तकनीक, नव सोच आ नव काज पकड़ने बहुराį Əीय \nĆभावसँ पिर वार, समाज आ कला संİ कृित पर दुį Ćभाव, बेबİ था बदलने समाज \nबदलत। चािर म अंक- पाइ भेने िव चारोमे बदलाव जइसँ नव समाजक सूÿ पात-\nजĠ म सेहो होइए। रामिव लास ( िम İ ÿी) मनुį यक महĜ व दैए जइसँ दहेजकó धĸा \nलगैए। पिह नेसँ िम िथ लŬचलक लोक बंगाल, असाम, नेपाल, ढाका, धिर  \nधनकटनी, पटुआ कटनीक लेल जाइत छल। िश üाक िव संगित , ओकरा मेटाएब।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 17 \nपūचम अंक- आदशũ िबआह। नव चेतनाक जागरण जे बेबİ था बदलत।   \nकĦ Ćोमाइज- सामंती समाजमे टुटैत कृिष  आ िक सानी जीवन, नव पूँजीवादी \nसमाजमे कृिष कó पूँजी बनेबाक बेबİ था, बुिŀ जी वी आ āिमकक पलायनसँ गामक \nिब गड़ैत दशा, समĠ वयवादी िव चार-दशũन।  \nझमेिल या िब आह- िम िथ लाक समाजमे अबैत िब आह-संİ कारक Ćिƅ यामे रंग-\nिब रंगक बाहरी Ćभाव, बाहरी Ćभावसँ रंग-िब रंगक िव वाद, झमेलक जĠ म, \nझमेिल याक ĉपमे िब आह Ćिƅ यामे होइत िव वादक िव षद चचũ।  \nवीरŬगना- Ƈामीण जीवनक बजारोĠ मुख हएब, सİ ता āम-शिĎ त  भेटलासँ \nपूँजीपित  वगũ Ņारा शोषण, āमक लूटसँ Ƈामीण लोक जानवरोसँ बþर िज नगी \nजीबए लेल मजबूर, ĉपैयाक लालचमे नीच-सँ-नीच काज करबाक लेल तैयार \nलोक।  \nतामक तमघैल- ढहैत सामंती समाजमे िछ ž-िभ ž होइत पिर वार, रीित -नीित  \nएवं पिर वािर क सĦ बĠ ध, िछ ž-िभ ž होइत पिर वारक आिथũक आधार।  \nसतमाए- कोनो संबंध दोषपूणũ नै होइ छै बिĪ क  मनुį यक बेबहार आ िव चारमे \nदोष होइत छैक, तही बेबहार आ िव चारक सĦ यक चचũ करैत ‘सतमाए’क आदशũ-\nĉप Ćİ तुत कएल गेल अिछ ।  \nकĪ याणी- िद न-देखारे होइत अĠयायक Ćित  सजगताक उĪलेख करैत नारी \nजागरणक िच ÿण, बुिन यादी समİ या िद स इशारा करैत समİ याक समाधान हेतु \nपैघसँ पैघ दाम चुकबए पड़ैत अिछ, तेकर िच ÿण।  \nसमझौता- समाजमे कृिष कó पूँजी बनेबाक लेल टुटैत कृिष संİ कृित क \nबुिन यादी समİ याक वणũन आ तकर िन दान लेल समझौता हेतु सĦ यक सोचक \nजĉरित पर Ćकाश दैत ओकर महĜव ओ आवĮ यकताक वणũन। \nबेचन ठाकुर \nबेटीक अपमान आ छीनरदेवी: ƚूण हĜया, मिहला अिधकार (बेटीक अपमान) \nआ अĠधिवĂास (छीनरदेवी) पर आधािरत दुनू नाटक मैिथली नाटककó नव िदशा \nदैत अिछ। \nअिधकार: इिĠदरा आवास योजनाक अिनयिमतताकó आर.टी.आइ.(सूचनाक \nअिधकार) सँ देखार करैबला आ िरĎशासँ झंझारपुरसँ िदĪली जाइबला असली \nचिरÿ मंजूरक कथा अिछ। \nिवĂासघात: नेशनल हाइवेक जमीनक मुआवजामे ढेर रास पाइ देल जाइ छै \nआ ओकरा हड़पै लेल पािरवािरक सĦबĠधक बिल चिढ़ जाइ छै।  18 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिवदेह नाƀय उĜसव २०१२ मे भरत नाƀय शाİÿ आधािरत नाटक रंगमंच \nसंकĪपना आधािरत गजेĠƖ ठाकुर िलिखत आ āी बेचन ठाकुर िनदųिशत जादू-\nवाİतिवकतावादी “ उĪकामुख” मंिचत कएल गेल, जे मैिथलीमे ऐ तरहक पिहल \nĆयास छल, ऐमे मÿ अिभनेÿी लोकिनक माğयमसँ नाटक मंचन भेल, ऐमे पुĈख \nपाÿक अिभनय सेहो मिहला कलाकार Ņारा भेल। भरत नाƀयशाİÿक आधारपर \nरंगमंचक Ƒाइंग āीमती एस.एस.जानकी क छल। ऐ तरहक एकटा Ćयास \nसंİकृत रंगमंचपर चेžैमे कएल गेल छल।  \nबेचन ठाकुर जी आधुिनक समकालीन िवषयपर नाटक िलखै छिथ आ उĒच \nकोिटक िनदųशक छिथ। भरतक नाƀयशाİÿपर आधािरत मंच संकĪपनाकó पिहल \nबेर ई िवदेह नाƀय उĜसव २०१२ मे मूतũĉप देलिĠह। िहनकर अनेक Ćयोगमे \nएकटा Ćयोग अिछ पूणũ ĉपेण अिभनेÿी लोकिनक माğयमसँ नाटक मंचन करब, \nजइमे पुĈख पाÿक अिभनय सेहो मिहला कलाकार Ņारा भेल। आ ई ओ कतेको \nबेर केने छिथ। \nआनंद कुमार झा \nटाटाक मोल : काटर Ćथापर आधािरत नाटक। गरीबनाथ आ सुिम ÿाक 'पुÿ \nकामनाथũ' पūच गोट कĠ या । पिह ले बेटीक िव वाहमे हुनकर बहुत खेत िब का \nगेलिन । दोसर बेटीक कĠ यादानक लेल माÿ बारह कŇा जमीन बūचल छिĠ ह । \nबेटी Ćभा कॉलेजमे पढ़ैत छिथ , अपन बिह नक देओर Ćभाकरसँ िस नेह करै छिथ , \nछोट मŬगल-चŬगल भाए महीस चरबैत छिĠ ह ।  \nकलह :  आकाश बेरोजगार छिथ । िव भाता सुिम ÿा अपन पुÿ राजीव लेल \nĔ येį ठ पुÿक संग यातना दैत छिथ। एकटा अबोध नेनाक जĠ म भेल.....। \nबदलैत समाज :  एकटा Ĥ लड कŵसर पीिड़ त घूरन जी अपन बीमार पुÿक \nिव आह करा दैत छिथ । हुनका ओना बूझल नै छलिन  जे पुÿ अवधेश Ĥ लड-\nकŵसरसँ पीिड़ त अिछ । भजेĠ Ɩ मुिख याक पुÿ अवधेशक मृĜ युक भऽ गेलिन । \nअंतमे िव धवा शोभाक एकटा सĒ चिर ÿ युवक वीजेĠ Ɩसँ पुनũिव वाहक कĪ पना कएल \nगेल।  \nधधाइत नवकी किन यūक लहास :  िक छु गहनाक खाित र िश खाक \nआĜ महĜ याक Ćयास। \nहठात् पिर वþũन : देशभिĎ त  नाटक। \nनाƀय रंगमंच सिमित सभ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 19 \nिमिथयािÿक(कोलकाता), झंकार ( कोलकाता), िमिथयािÿक-झंकार \n(िमिथयािÿक आ झंकार क िवलय उपराĠत बनल कोलकाताक संİथा), भंिगमा, \nपटना ; चेतना सिमित, पटना, जमघट-, मधुबनी; िमिथला िवकास पिरषद, \nकोलकाता; अिखल भारतीय िमिथला संघ, कोलकाता; िमिथला कला केĠƖ, \nकोलकाता; मैिथली रंगमंच, कोलकाता; कुमŰ-üिÿय छाÿवृिþ कोष, कोलकाता; \nआल इिěडया मैिथल संघ, कोलकाता; कणũ गोơी:जयĠत लोकमंच, कोलकाता; \nिमिथला सेवा संİथान, कोलकाता; िमिथ यािÿक, कोलकाता; वैदेही कला मंच, \nकोलकाता; कोिकल मंच, कोलकाता;  िमिथला कĪयाण पिरषद, िरसरा, कोलकाता \n(िनदųशन मुďय ĉपसँ āी दयानाथ झा Ņारा १९८२ ई.सँ। सĦĆित āी रěजीत \nकुमार झा िनदųशन कऽ रहल छिथ, ०८.०१.२०१२ कó हुनकर िनदųशनमे तंÿनाथ \nझा िलिखत “ उपनयनक भोज” मंिचत भेल।) ; झंकार, कोलकाता; िमिथला \nसेवा सिमित बेलुर, कोलकाता; उदय पथ, कोलकाता। िमिथला नाƀय पिरषद \n(िमनाप), जनकपुर; रामानĠद युवा Ďलब, जनकपुरधाम; युवा नाƀय कला पिरषद \n(युनाप), परवाहा, धनुषा; आकृित (उपेĠƖ भगत नागवंशी), जनकपुर; रंग वािटका, \nनेपाल; चबूतरा, िशरोमिण मैिथली युबा Ďलब, गŬगुली, भैरब, मैिथली सŬİकृितक \nयुबा Ďलब, बौहरबा, āी सरİवती सŬİकृितक नाƀय कला पिरषद, गाम ितलाठी \n(सĢतरी, नेपाल); अĈणोदय नाƀय मंच, राजिबराज; सरİवती नाƀय कला \nपिरषद, मŲहथ, मधुबनी; मैिथली लोकरंग (मैलोरंग), िदĪली; िमिथलŬगन, िदĪली। \nमधुबनीक पजुआिरडीह टोलमे āीकृįण नाƀय सिमित āी कृįणचĠƖ झा रिसक, \nिशवनाथ झा आ गंगा झाक िनदųशनमे मैिथली नाटक मंिचत होइत रहल अिछ। \nसŬİकृितक मंच, लोिहयानगर, पटना; िचÿगुĢत सŬİकृितक केĠƖ, जनकपुर; \nगदũनीबाग कला सिमित, पटना; िमिथलाüर, जमशेदपुर; मैिथली कला मंच, \nबोकारो; उगना िवńापित पिरषद, बेगूसराय; िमिथला सŬİकृितक पिरषद, बोकारो \nİटील िसटी; भानुकला केĠƖ, िवराटनगर; आंगन, पटना; नवतरंग, बेगूसराय; \nभारतीय रंगमंच, दरभंगा; भƖकाली नाƀय पिरषद, कोइलख, िमिथला अनुभूित \nदरभंगा, सरİवती सŬİकृितक नाƀयकला पिरषद्, ितलाठी ( सĢतरी); āी हरगौरी \nनाƀय कला पिरषद, ितलाठी(सĢतरी), अĈणोदय नाƀय मंच ( राजिबराज), िवदेह \nअंतरŭįƏीय मैिथली ई-जनũलक नाƀय उĜसव। \nिनदųशन: कालीकाĠत झा \" बूच\", कामदेव पाठक, āी कमल नारायण कणũ \n(चीनीक लƂडू-ईशनाथ झा/ चािरपहर- मूल बŬĐला िकरण मैÿ, मैिथली अनुवाद- \nिनरसन लाभ), āी āीकाĠत मěडल ( चĠƖगुĢत मूल बŬĐला डी.एल.राय, मैिथली  20 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nअनुवाद- बाबू साहेब चौधरी/ पाथेय- गुणनाथ झा/ नायकक नाम जीवन- \nनिचकेता); āी िवįणु चटजŰ आ āी āीकाĠत मěडल ( िनįकलंक- जनादũन झा); \nĆवीर मुखोपाğयाय; वीणा राय, मोहन चौधरी, बाबू राम िसंह, गोपाल दास, \nकुणाल, रिव देव, दयानाथ झा, िÿलोचन झा, शĦभूनाथ िमā, काशी झा, अशोक \nझा, गंगा झा, गणेश Ćसाद िसĠहा, नवीन चĠƖ िमā, जनादũन राय, āी कृįणचĠƖ \nझा रिसक, िशवनाथ झा, रवीĠƖनाथ ठाकुर, अिखलेĂर, सिĒचदानĠद, रमेश \nराजहंस, मोदनाथ झा, िवभूित आनĠद, जावेद अďतर खū, कौशल िकशोर दास, \nĆशाĠत काĠत, अरिवĠद रंजन दास, मनोज मनु, रोिहणी रमण झा, भवनाथ झा, \nउमाकाĠत झा, लĪलन Ćसाद ठाकुर, रघुनाथ झा िकरण, महेĠƖ मलंिगया, कुमार \nशैलेĠƖ, िवनीत झा, िकशोर कुमार झा, कुमार गगन, िवनोद कुमार झा, \nके.अजय, छÿानĠद िसंह झा, नीलम चौधरी, काजल, मनोज कुमार पाठक, \nआशनारायण िमā, āी āीनारायण झा, Ćिमला झा, तनुजा शंकर, केशव नĠदन, \nƙŌानĠद झा, संजीव तमžा, िकसलय कृįण, Ćकाश झा, मुžाजी संजय कुमार \nचौधरी, कमल मोहन चुžू, अंशुमान सĜयकेतु, Įयाम भाİकर, Ćेम कुमार, संगम \nकुमार ठाकुर, एल.आर.एम. राजन, भाİकरानĠद झा, आशुतोष कुमार िमā, \nआनĠद कुमार झा, मनोज मनुज, संजीव िमā, İवाित िसंह, İविणũम, आशुतोष \nयादव अिभý, अशोक अĮक, िदलीप वĜस, तĈण Ćभात, माधव आनĠद, नरेĠƖ \nिमā, भारत भूषण झा, िकशोर केशव, बेचन ठाकुर, उपेĠƖ भगत नागवंशी, अिनल \nचĠƖ झा, अंशुमान सĜयकेतु, आनंद कुमार झा, हेमनारायण साहू, रामकृįण मंडल \nछोटू, धीरेĠƖ कुमार,उĜपल झा, अिभषेक के. नारायण, चिĠƖका Ćसाद, नागेĠƖ \nझा। \n \nजाितवादी रंगमंचक Ćितिनिध नाटक-छुतहर/ \nछुतहर घैल/ छुतहा घैल \n \nछुतहा घैल मैिथलीक जाितवादी रंगमंचक İवघोिषत सेĎसिपयर महेĠƖ \nमलंिगयाक नवीन नाटकक नाम छिĠह। ऐ छोटसन नाटकक भूिमका ओ दस \nपžामे िलखने छिथ।  \nपिहने ऐ भूिमकापर आउ।  हुनका कƠ छिĠह जे रमानĠद झा “ रमण” \nहुनका सुझाव देलिखĠह जे “छुतहर घैल”कó माÿ “छुतहर” कहल जाइ छै। से  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 21 \nओ तीन टा गप उठेलिĠह- पिहल-  \n “ तॲ किहयो पोथी के लेखी, \n हम किहयो अँिखयन के देखी।” \n दोसर- याÿी जीक िवलाप किवता- \n “ काते रहै छी जनु घैल छुतहर \n आिह रे हम अभागिल कत बड़।” \nआ कहै छिथ जे ओइ किवताक िवधवा आ ऐ नाटकक कबूतरी देवीकó \nिशवक महेĂरो सूÿ आ पािणनीक दश लकारसँ (वैिदक संİकृत लेल पािणनी १२ \nलकार आ लौिकक संİकृत लेल दस लकार िनधŭिरत कएने छिथ..खएर…) कोन \nमतलब छै? \nतेसर ओ अपन िİथितकó कापरिनकस सन भेल कहैत छिथ, जे लोकक \nकहलासँ की हेतै आ गाम-घरमे लोक “छुतहर घैल” बिजते छैक!! \nमुदा ऐ तीनू िबĠदुपर तीनू तकũ मलंिगयाजीक िवĈŀ जाइ छिĠह। “अँिखयन \nदेखी” आ लोकĭयवहार “छुतहर” माÿ कहल जाइत देखलक आ सुनलक अिछ, \nघैलचीपर छुतहरकó अहū रािख सकै छी? लोइटसँ बड़ैबमे पान पटाओल जाइ छै \nतखन मलंिगयाजीक िहसाबे ओकरा “ लोइट घैल” कहबै। घैल, सुराही, कोहा, \nतौला, छुतहर, लोइट, खापिड़, कुड़नी, कुरवाड़, कोिसया, सरबा, सोबरना, ऐ \nसभ बौİतुक अलग नामकरण छै। फूलचĠƖ िमā “ रमण” ( Ćायः फूलचĠƖजी \n“छुतहा घैल” शĤदक सुझाव हँसीमे देने हेिथĠह, आ जँ नै तँ ई एकटा नव \nभाषाक नव शĤद अिछ!!)क सुझाव मानैत मलंिगया जी “छुतहर घैल” कó “छुतहा \nघैल” कऽ देलिĠह, ई ऐ गपक ńोतक जे हुनका गलतीक अनुभव भऽ गेलिĠह \nमुदा रमानĠद झा “ रमण”क गप मािन लेने छोट भऽ जइतिथ से खुņा अपना \nिहसाबे गािड़ देलिĠह। आ बादमे रमानĠद झा “ रमण” चेतना सिमितसँ ओइ \nपोथीकó छपेबाक आƇह केलिखĠह आ, चेतना सिमित माÿ २५टा Ćित दैतिĠह तó \nओ अपन संİथा मैलोरंगसँ एकरा छपबेलिĠह, ऐ सभसँ पाठककó कोन सरोकार? \nआब आउ याÿीजीक गपपर, याÿीजीकó िहĠदी पाठकक सेहो ğयान राखऽ पड़ै \nछलिĠह, हुनका मोनो नै रहै छलिĠह जे कोन किवता िहĠदीमे छिĠह, कोन \nमैिथलीमे आ कोन दुनूमे, से ओ छुतहर घैल िलिख देलिĠह, एकर कारण \nयाÿीजीक तुकबĠदी िमलेबाक आƇहमे सेहो देिख सकै छी। आ फेर आउ \nकॉपरिनकसपर, जँ याÿी जी वा मलंिगया जी “घैल छुतहर”, “छुतहर घैल” वा \n“छुतहा घैल” िलिखये देलिĠह तँ की नेिटव मैिथली भाषी छुतहरकó, “ घैल  22 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nछुतहर”, “ छुतहर घैल” वा “ छुतहा घैल” बाजब शुĉ कऽ देत? से \nकॉपरिनकस सेहो मलंिगयाजीक िवĈŀ छिथĠह।  \nकॉपरिनकसक िकंवदĠतीक सटीक Ćयोग मलंिगयाजी नै कऽ सकलाह, Ćायः \nओ गैिललीयो सँ कॉपरिनकसकó कĠģयूज कऽ रहल छिथ, कॉपरिनकसक \nिसŀाĠतक समथũन पोप Ņारा भेल छल आ कॉपरिनकस पोप पॉल-३ कó अपन \nहेिलयोसेिĠƏक िसŀाĠतक चालीस पžाक पाěडुिलिप समिपũत केने रहिथ। \nमलंिगयाजी सनसनीखेज सािहĜय पढ़बामे Ĉिच लै छिथ, अिमताभ बĒचनक शराबी \nआिद िफĪमक डायलोगक दशũ हुनकर नाटकमे भऽ जाएत, Ćायः ओ ई नाटककó \nचहटगर बनबैले करैत हेता! खएर मलंिगयाजीक िवýानक Ćित अनिभýता आ \nिवýानक िसŀाĠतकó िकवदĠतीसँ जोड़बाक सोचपर अहūकó आĀयũ नै हएत जखन \nअहū हुनकर खūटी लोककथा सभक अýानताकó अही भूिमकामे देखब।  \n“अली बाबा आ चालीस चोर”- सĦपूणũ दुिनयūकó बुझल छै जे ई मğयकालीन \nअरबी लोककथा अिछ जे “अरेिबयन नाइƀस (१००१ कथा)” मे संकिलत अिछ \nआ ओइमे िववाद अिछ जे ई अरेिबयन नाइƀसमे बादमे घोिसयाएल गेल वा नै, \nमुदा ई मğयकालीन अरबी लोककथा अिछ, ऐ मे कोनो िववाद नै अिछ। \nबलबनक अĜयाचार आिदक की की गप साĦĆदाियक मानिसकता लऽ कऽ \nमलंिगया जी किह जाइ छिथ से हुनकर लोककथाक Ćित सतही लगाव माÿकó \nदेखार करैत अिछ। “िमिथला तĜव िवमशũ” वा “रमानाथ झा”क पंजीक सतही \nýान बहुत पिहनिहये खतम कऽ देल गेल अिछ, आ तó ई िलिखत ĉपसँ हमरा \nसभक पंजी पोथीमे विणũत अिछ जे गोनू झा संİकृत आ अवहŇ बला ƙाŌण \nिवńापित ठĸुर सँ ३०० बखũ पिहने भेलाह आ मैिथली पदावली बला नौआ ठाकुर \nमहाकिव िवńापित सँ २०० बखũ पिहने। मुदा मलंिगयाजी ५० साल पुरान गप-\nसरĸाक आधारपर आगū बढ़ै छिथ। हुनका बुझल छिĠह जे गोनूकó धूतŭचायũ \nकहल गेल छिĠह मुदा संगे गोनूकó महामहोपाğयाय सेहो कहल गेल छिĠह, से \nहुनका नै बुझल छिĠह!! गोनू झाक समयमे मुिİलम िमिथलामे रहबे नै करिथ \nतखन “तहसीलदारक दाढ़ी” कतऽ सँ आओत, लोकक कěठमे छुतहर छै ओकरा \n“छुतहा घैल” कऽ िदयौ, लोकक कěठमे “ कर ओसूली”करैबलाक दाढ़ी छै \nओकरा “तहसीलदार”क दाढ़ी किह  साĦĆदाियक आधारपर मुिİलमकó अĜयाचारी \nकरार कऽ िदयौ, आ तेहेन भूिमका िलिख िदयौ जे रमानĠद झा “रमण” आ आन \nगोटे डरे समीüा नै करताह। एकटा पैदल सैिनक आ एकटा सतनामी (दिलत-\nिपछड़ल वगũ Ņारा शुĉ कएल एकटा Ćगितवादी सĦĆदाय)क झगड़ासँ शुĉ भेल  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 23 \nसतनामी िवƖोह औरंगजेबक नीितक िवरोधमे छल आ ओइमे मिİजदकó सेहो \nजराओल गेलै, मुदा गोनू झाक कर ओसूली अिधकारी मुिİलम नै रहिथ, \nलोककथामे ई गप नै छै, हँ जँ साĦĆदाियक लोककथाकार कहल कथामे अपन \nवाद घोिसयेलक आ िलखै काल बेइमानी केलक तँ तइसँ मैिथली लोककथाकó \nकोन सरोकार? फीĪडवकũक आधारपर जँ लोककथाक संकलन नै करब तँ \nअिहना हएत। से मलंिगयाजी बलबनक अĜयाचार क कथा “ अलीबाबाक..”क \nकथाकó कहै छिथ! \nमहेĠƖ नारायण राम िलखै छिथ जे लोककथामे जाइत-पाइत नै होइ छै, मुदा \nमलंिगयाजी से कोना मानताह। भगता सेहो हुनकर कथामे एबे करै छिĠह। आ \nअसल कारण जइ कारणसँ ई मलंिगया जीक नाटकक अिभž अंग बिन जाइत \nअिछ से अिछ हुनकर आनुवंिशक जातीय āेơता आधािरत सोच। हुनकर \nनाटकमे मोटा-मोटी अढ़ाइ-अढ़ाइ पžाक घीच तीिर कऽ सÿहटा दृĮय अिछ, \nजइमे पĠƖहम दृĮय धिर ओ छोटका जाइतक (मलंिगयाजीक अपन इजाद कएल \nभाषा Ņारा) किथत भाषापर सवणũ दशũकक हँसबाक, आ भगताक ƚƠ-िहĠदीक \nमाğयमसँ छŃ हाİय उĜपž करबाक अपन पुरान पŀितक अनुसरण करै छिथ। \nकथाकó उĿेĮयपूणũ बनेबाक आƇह ओ सोलहम दृĮयसँ करै छिथ मुदा बाजी तावत \nहुनका हाथसँ िनकिल जाइ छिĠह। आइ जखन संİकृत नाटकोमे Ćाकृत वा \nकोनो दोसर भाषाक Ćयोग नै होइत अिछ, मलंिगयाजीक भरतकó गलत सĠदभũमे \nसोझū आनब संİकृतसँ हुनकर अनिभýताकó देखार करैत अिछ आ भरत \nनाƀयशाİÿपर िहĠदीमे जे सेकेěडरी सोसũक आधारपर लोक सभ पोथी िलखने \nछिथ, हुनका Ņारा तकरे कएल अğययन िसŀ करैत अिछ। \nमलंिगयाजीक ई कहब अिछ जे नाटक जँ पढ़बामे नीक अिछ तँ मंचन \nयोĐय नै हएत, वा मंचन लेल िलखल नाटक पढ़बामे नीक नै लागत?  हुनकर \nसंİकृत पūतीकó उľृत करबासँ तँ यएह लगैत अिछ। जँ नाटक पढ़बामे उŅेिलत \nनै करत तँ िनदųशक ओकर मंचनक िनणũय कोना लेत? आ मंचीय गुण की होइ \nछै, अढ़ाइ-अढ़ाइ पžाक सÿहटा दृĮय, तथाकिथत िनĵ वगũकó अपमािनत करैबला \nजाितवादी भाषा, भगताक “ बुझता है िक नहॴ?” बला िहĠदी आ ऐ सभक \nसिĦमलनक ई “ İलैपिİटक ōूमर”? आ जे एकर िवरोध कऽ मैिथलीक \nसमानाĠतर रंगमंचक पिरकĪपना Ćİतुत करत से भऽ गेल नाटकक पठनीय \nतĜĜवक आƇही आ जे पुरातनपंथी जाितवादी अिछ से भेल नाटकक मंचीय \nतĜवक आƇही!! की २१म शताĤदीमे मलंिगयाजीक जाित आधािरत वाĎय संरचना  24 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसंİकृत, िहĠदी वा कोनो आधुिनक भारतीय भाषाक नाटकमे ( मैिथलीकó छोिड़) \nİवीकायũ भऽ सकत? आ जँ नै तँ ऐ शĤदावली लेल १८०० बषũ पुरनका संİकृत \nनाटकक गएर सĠदिभũत तĝयकó, मूल संİकृत भरत नाƀयशाİÿ नै पढ़ैबला \nनाटककार Ņारा, बेर-बेर ढालक ĉपमे िकए ĆयुĎत कएल जाइए? माथपर िछņा \nआ कūखमे बĒचा जँ िकयो लेने अिछ तँ ओ िनĵ वगũक अिछ? ओकर आंगनक \nबारहमासामे ओ ऐ िनĵ वगũकó राड़ कहै छिथ, कएक दशक बाद ई धिर सुधार \nआएल छिĠह जे ओ आब ओइ वगũकó िनĵ वगũ किह रहल छिथ, ई सुधार İवागत \nयोĐय मुदा ऐ दीघũ अविध लेल बƂड कम। बबाजी कोना कथामे एलै आ गाजा \nकोना एलै आ ओइसँ बिगयाक गाछक बिगयाक कोन सĦबĠध छै? मलंिगयाजी \nअपन जाित-आधािरत वाĎय संरचना, आ ƚƠ-िहĠदी िमिāत वाĎय रचना कोना \nघोिसया सिकतिथ जँ भगता आ िनĵ वगũक छŃ संकĪपना नै अिनतिथ? ई तĝय \nओ बƂड चतुराइसँ नुकेबाक Ćयास करै छिथ, आ तó ओ मेिडयोिƅटीसँ आगū नै \nबिढ़ पबै छिथ। िनĵ वगũक İÿीक जŬघक ितल गोनूकó देखेबा लेल आ İवयं \nदेखबा लेल मलंिगया ĭयƇ छिथ, थोपड़ी चाही!! ऐ तरहक जाितवादी नाटकक \nशृंखलाक पūती लगेने छिथ मलंिगया, आ हुनकर जाितवादी रंगमंचसँ मैिथलीकó \nजतेक नुकसान पहुँचबाक छलै, जे भोग मैिथलीकó भोगबाक छलै ओ मैिथली \nĆाĢत कऽ लेने अिछ! गुणनाथ झा ठीके कहै छिथ जे आशा छल जे मलंिगयाजी \nउमेरक संग आधुिनक नाटक आ रंगमंचकó बुिझ जेता, मुदा से नै भऽ सकल।  \nमलंिगयामे ऐ नाƀय-कथाकó उĿेĮयपूणũ बनेबाक आƇह तँ छिĠह मुदा सामĝयũ नै \nआिब पबै छिĠह।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 25 \nचािरटा अंƇेजी नाटक- डॉĎटर फॉİटस, सैमसन \nएगोिनİटेस, मडũर इन द कैथेƑल आ İƏाइफ \nऐ  िनबĠधक आधार अिछ परशुराम झाक “ डाइमेĠशĠस ऑफ पीस इन \nइंिĐलश Ƒामा- İटडीज इन डॉĎटर फॉİटस, सैमसन अगोिनİटेस, मडũर इन द \nकैथेƑल एěड İƏाइफ”। \n \n   परशुराम झा १९३८-  \nगाम- मŲहथ ( मधुबनी), कृित- डाइमेĠशĠस ऑफ पीस इन इĠगिलश Ƒामा, \nिƅिĀयन पोएिटक Ƒामा। परशुराम झा अंƇेजी सािहĜयक आजीवन अğयापन केने \nछिथ। \n \nडॉĎटर फॉİटस एिलजाबेथ युगक, सैमसन एगोिनİटेस एज ऑफ रीजनक, \nमडũर इन द कैथेƑल आधुिनक युगक नाटक अिछ। ई तीनू मुďयतः धािमũक \nनाटक अिछ। İƏाइफ आधुिनक धमũिनरपेü नाटक अिछ, ई िसŀ करैत अिछ जे \nधमũिनरपेüता धमũसँ िनकलल अिछ, कम-सँ-कम धमũक नैितक सĠदभũसँ। \nडॉĎटर फॉİटस ( द Əैिजकल िहİƏी ऑफ द लाइफ एěड डेथ ऑफ \nडॉĎटर फॉİटस) िƅİटोफर मारलोवे (१५६४-१५९३) िलिखत अिछ। िƅİटोफर \nमारलोवे सेĎसिपयर(१५६४-१६१६)क समकालीन छलाह। िƅİटोफर मारलोवेकó \nकोनो आपिþजनक पाěडुिलिप लेल िĆवी काउिĠसल Ņारा वारĠट जारी कऽ \nबजाओल गेल आ तकर दस िदन बाद हुनकर चĸू मािर हĜया कऽ देल गेल, \nतखन ओ माÿ २९ बखũक छलाह। ओ जँ अपन सĦपूणũ िजनगी िजिबतिथ तँ \nसेĎसिपयरसँ पैघ नाटककार होइतिथ वा नै से इितहासक गभũमे नुकाएल रिह \nगेल। ई नाटक Ĥलŵक वसũ आ गń िमिāत अिछ। Ĥलŵक वसũमे मीटर रहै छै \nमुदा लय नै। मारलोवेक जीवन कालमे एकर मंचन भेल मुदा एकर Ćकाशन \nहुनकर मृĜयुक एगारह बखũक बाद भेल। \nसैमसन अगोिनİटेस (सैमसन, Ćितयोगी-योŀा) जॉन िमĪटन (१६०८-१६७४)  26 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिलिखत दुखाĠत Ďलोजेट पń-नाटक अिछ। Ďलोजेट नाटक तकरा कहल जाइत \nछै जे मंचन लेल नै वरन् असगर पढ़बा लेल िलखल जाइ छै वा िकछु गोटे संगे \nजोर-जोरसँ पिढ़ कऽ सुनबा-सुनेबा लेल। \nमडũर इन द कैथेƑल टी.एस. इिलयट (१५६४-१५९३) िलिखत पń-नाटक \nअिछ। \nİƏाइफ ( कटु संघषũ) जॉन गाĪसवदŰ ( १८६७-१९३३) िलिखत नाटक \nअिछ। \nडॉĎटर फॉİटस - िƅİटोफर मारलोवे \n१५९२ ई.मे “इंिĐलश फाउİट बुक”मे िकछु घटोþरी-बढ़ोþरी कऽ “डॉĎटर \nफाउİटस” नाटक रिचत भेल, जे आ◌ेइ युगक वाİतिवकताकó देखबैत अिछ। \nडॉĎटर फॉİटस “मेिडएवल िमİƏी Ģले”, \"मोरेिलटी Ģले” आ “इĠटरĪयूड”सँ \nसĦबिĠधत अिछ- कĝय आ ĉप दुनूमे। फेर फॉİटसक “ असीिमत ýान”, \n“लौिकक आनĠद” आ “शिĎत”क लेल अदĦय लालसा ऐ  नाटककó पुनजŭगरणक \nआĜमाक िनकट लऽ जाइत अिछ। \nफॉİटसक पिहल Ćवेश ओकरा लेल दूटा िवकĪप लऽ अबैत अिछ। ओकरा \nआğयािĜमक जीवन चुनबाक छै आिक लौिकक। ओकरा नै खतम हुअएबला \nआनĠद चाही आिक आğयािĜमक अंधकूप आ मुĜयु। ओकरा अपन इĒछाक पालन \nकरबाक छै आिक भगवानक। ओ ýानी अिछ, एिरİटोटलक तकũ िचĠतन ओ \nपढ़ने अिछ, रोग-ĭयािध दूर करैबला िचिकĜसाशाİÿ ओ जनैत अिछ। ओ \nधमũशाİÿमे डॉĎटरेट अिछ। मुदा ई सभ ýान ओकरा शािĠत आ आनĠद नै दै \nछै। मुदा ओ चुनैए जादू आ लौिकक इĒछाक तृिĢतक रİता। \nऐ  जादूक चयन कऽ ओ “भरोस”पर भरोस छोिड़ दैए। \nफॉİटसक लौिकक इĒछा छै वेİट इंडीजक आ अमेिरकाक (जे मारलोवेक \nसमैमे इंिडया कहल जाइ छल) सोना, पूवũक मोती, नीक फल। ओकर इĒछाक \nलेल जादूगर वाĪडेस आ कॉरनेिलयस छै। \nनाटकक बादक भागमे मेिफİटोिफिलसक आगमन होइ छै- फॉİटस ओकरासँ \nकहैत अिछ जे ओ लूसीफरकó सूिचत करए जे फॉİटस अपन आĜमाक बदलेन \nलौिकक भोग लेल करबाक लेल तैयार अिछ। “नीक दूत”क फॉİटसकó सुझाव \nजे ओ İवगũ आ İवगŰय वİतुक िवषयमे सोचए, फॉİटस “खराप दूत”क सलाह \nमािन धनक इĒछा करैए। \nअपन आĜमाक िनलामीक बंधकपÿ अपन खूनसँ िलखैत अिछ फॉİटस।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 27 \nलूसीफरकó अपन आĜमा समिपũत कऽ दैत अिछ ओ। मेिफİटोिफिलस ओकरा \nनकũक िवषयमे कहैत अिछ मुदा ओ आ◌ेइपर िध यान नै दऽ “सुतनाइ”, “खेनाइ” \nआ “ चलनाइ”पर िध यान दैत अिछ। बहस केनाइ, ýानक संचय, खगोलशाİÿ \nआ वनİपितशाİÿक ýान आ सौĠदयũशाİÿ ई सभ मेिफİटोिफिलसक सहयोगसँ \nफॉİटस ĆाĢत करैत अिछ। \nफॉİटसक लŵिगक इĒछाक पूितũक पिहने मेिफİटोिफिलस ओकरा बुझबैत \nअिछ मुदा ओकर मानलापर ओ एकटा “ खराप आĜमा”कó İÿी बना फॉİटसक \nपėीक ĉप दैत अिछ।  \n“खराप आĜमा” कोनो मृत ĭयिĎतक अनुकरण कऽ सकैए मुदा İवयं जीिवत \nनै भऽ सकैए। से तकर पिरणाम ई भेल जे ओकर ठोढ़ फॉİटसक आĜमाकó \nचूिस लैत छै। “ खराप आĜमा”सँ संसगũक पाप फॉİटस करैए आ पिरणाम छै \nओकर आğयािĜमक मृĜयु।  \nओ भगवानसँ दूर भऽ जाइए आ ओ “ खराप आĜमा” संगे चौबीस बखũ \nिबतेबाक लेल रस-रंगमे डूिम जाइए। \nमुदा जखन ओकर मृĜयुक बॉĠडक समए िनकट अबै छै, ओ कहैए- “ हम \nजे िजिबतॱ एकरा सबहक संग तँ िİथर जीवन िजिबतॱ मुदा आब मरब तँ सदा \nलेल मिर जाएब”। \nआ ओकर अिĠतम üण- जखन ओकर मृĜयु हेबाक छै तकर पूवũ- बारह \nबजेक घड़ीक िटकिटक। ओ दुखी भऽ कहैए- “ ओकर आĜमा अखनो जीबए \nनकũमे रहबाक लेल” मुदा... \nओ िवŅान् सभकó कहैए- ओ सūप जे ईवकó Ćलोिभत केलक से बिच सकैए \nमुदा फॉİटस नै। \nओ पĀातापो नै कऽ सकैए, ओकरा üमा नै कएल जा सकै छै, पिवÿ नै \nकएल जा सकै छै। ओ İवीकार करैए जे ओ भगवानकó अपमािनत केने अिछ। \nसैमसन एगोिनİटेस- जॉन िमĪटन \nनाटकक ĆारĦभमे सैमसनकó आĠहर कऽ गाजाक जेलमे āम मजदूरी लेल \nहेबाक आ एक गोटे Ņारा जेलक सोझūक चमकैत िकनारपर लऽ जएबाक दृĮय \nअिछ। ई एकटा छुņीक िदन छल, कारण छल िफिलİतीनक भगवान डेगोनक, \nजे अदहा मनुĎख आ अदहा मūछ छिथ, केर भोज छै। बसात लगलासँ सैमसन \nअपनामे ऊजŭक संचार पबैए। ओकरामे İवगũसँ भेटल शिĎत छै जे िफिलİतीनक \nपरतंÿतासँ इćायलकó मुिĎत िदएबा लेल छै। मुदा तखने ओकरा लगै छै जे  28 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nभगवान ओकरा जतेक शिĎत देलिन ततेक बुिŀ नै देलिन, नै तँ ओ ओतेक \nजĪदी अपन शिĎतक रहİय डेिललाकó नै बतिबतै। मुदा भगवानक बुिŀपर ओ \nकोनो बहस कोना कऽ सकैए, जे िक इĒछा छै ओकर। \nओकर िपता मनोआ सैमसनकó जेलसँ बाहर िनकालबाक एकटा योजना लऽ \nअबैत अिछ। ओकर योजना जे िफिलİतीनक सामĠतकó पाइ दऽ सैमसनकó \nछोड़बाबी, ई सैमसनकó नीक नै लगै छै, नै मानै अिछ ओ। \nमनोआ ओकरा कहै छै जे िफिलİतीन सभ भोजक ƅममे डेगनक Ćशंसा \nकरत आ इćायलक भगवानक अपमान करत। ई सुिन सैमसन दुखी भऽ \nजाइए। ओ मनोआकó कहै अिछ जे ओकरा कोनो आशंका नै छै जे इćायलक \nभगवान डेगोनपर िवजय करत। मनोआक गेलापर ओ कोरसमे मुदा ई कहैए जे \nमुदा ओ कोना भगवान लेल काज कऽ सकत? \nडेलीला अबैए आ सैमसनकó कहैत अिछ जे ओ िफिलİतीनी सामĠतकó किह \nओकरा छोड़बाओत मुदा सैमसन ओकरा रहİयकó खोलैवाली कहैए।  \nहराफा सैमसनकó कहैत अिछ जे भगवान सैमसनकó छोिड़ देने छिथ। \nअिधकारी अबैत अिछ आ ओ िफिलİतीनक सामĠतक आदेश अनैत अिछ जे \nसैमसनकó अपन करतब डेगनक भोजक अवसरपर देखेबाक छै। पिहने ओ मना \nकरैए फेर िकछु सोिच कऽ मािन जाइए। िमĪटन िफिलİतीनीकó लौिकक आनĠदमे \nखसल आ डेगनकó आ◌ेइ लौिकक आनĠदक देवताक ĉपमे देखबैत छिथ। सैमसन \nदूटा खाĦहक बीचमे जाइत अिछ, Ćाथũना करैत अिछ आ भवनकó खसा दैत \nअिछ।  \nदूतक ऐ  वणũनसँ सैमसनक िपतामे शाĠत Ćितिƅया होइत अिछ। ओ कहैत \nछिथ- दुखी होएबाक समए नै अिछ। ओ अपन मुĜयुसँ इćायल लेल सĦमान आ \nİवतंÿता अनने छिथ। \nमडũर इन द कैथेƑल- टी.एस. इिलयट \nमडũर इन द कैथेƑल कŵटरबरीक मिहलाक कोरस İवरसँ ĆारĦभ होइत अिछ \nजइ मे Ćकृितक İवĉपक िहतकारी नै हएब आ सुरेब नै हएब विणũत अिछ। \nदूत आकũिबशपक इंĐलŵड आगमनक  सूचना दैत अिछ। बेकेट ĄŬसमे सात \nबखũ रहलाक बाद कŵटरबरी घुरैत छिथ। एतए हुनका लेल बाहरी आ आĠतिरक \nदुनू İतरपर संघषũ छै। राĔयक आ धमũक, राजा आ आकũिबशपक संघषũ तँ छैहे, \nआĠतिरक संघषũ सेहो छै जे भीतरक इĒछा छै। ओ अपन भूतकालकó, जइ मे \nबैरन सबहक िमÿता आ चाĠसलरिशप अबैत अिछ, कó “छाह” कहै छिथ, ऐ सँ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 29 \nसेहो हुनका संघषũ करबाक छिĠह। \nबेकेटक बाहरी शÿु चािरटा “ नाइट” तĈआिर भँजैत अबैत छिथ। बेकेट \nतावत अपन आĠतिरक शÿुपर िवजय ĆाĢत कऽ लेने छिथ आ ओ शािĠतसँ \n“नाइट” सभकó कहै छिथ- “अहū सबहक İवागत अिछ, चाहे अहūक उĿेĮय जे \nहुअए”। \nओ कहै छिथ जे हुनका किहयो इĒछा नै भेलिन जे ओ राजाक पुÿक \nमुकुट छीिन लैिथ। \nनाइटक राजाक आदेश सुनेलापर जे ओ देश छोिड़ देिथ, बेकेट कहै छिथ \nजे आब नै। सात साल ओ अपन लोकसँ दूर रहलाह, सएह बेशी। \nओ अपन हĜया कएल जएबासँ पूवũ नाइट सभसँ कहै छिथ- “हमर अहū जे \nचाही कĉ मुदा हमर लोक अहūकó छूबो नै करताह”। \nपुरोिहत सभ हुनकर इĒछाक िवĈŀ हुनका जबरदİती कैथेƑलक भीतर लऽ \nजाइ छिथ आ चचũ बĠद कऽ दै छिथ। मुदा बेकेट कहै छिथ- “ चचũ सवũदा \nखुजल रहबाक चाही, शÿुक लेल सेहो”। \nजखने चचũक दरबĔजा खुजैत अिछ मातल “नाइट” सभ बेकेटक हĜयाक \nउĿेĮयसँ पैस जाइ छिथ।  \nबेकेटक हĜया भऽ जाइ छिĠह, पुरिहत सभ भगवानकó धĠयवाद दइ छिथ जे \nओ कŵटरबरीमे एकटा आर सĠत देलिन। \nİƏाइफ-जॉन गाĪसवदŰ \nƏेनाथŭ िटन Ģलेट वĎसũमे एकटा औńोिगक िववादक कारण अĎटूबरसँ \nāिमकक हड़ताल ĆारĦभ भेल। चािर मासक बाद ७ फरबरीकó एकटा िवशेष बोडũ \nमीिटंग ऐ पर भेल, मैनेजर ĄŬिसस अंडरवुडक, जे कĦपनीक चेयरमेन जॉन \nएĠथोनीक जमाए छिथ, डाइिनंग ĉममे। ऐ  मीिटंगमे डाइरेĎटर Ąेडिरक एच. \nवाइĪडर, िविलयम İकŵटलबरी, ओलीवर वŵकिलन आ एंथोनीक छोट पुÿ एडगर \nसेहो छिथ।  \nएडगर āिमकक दशासँ आहत छिथ। मुदा वाइĪडर उƇ छिथ कĦपनीक \nशेयर नीचū गेलासँ आ पचास हजारसँ बेसी घाटासँ ओ िचिĠतत छिथ। \nİकŵटलबरी अिहंसाक पिथक छिथ तँ वŵकिलन मğयमागŰ छिथ। \nएंथोनी मुदा āिमकक लेल कोनो सहानुभूितक िवĈŀ छिथ। \nवाइĪडर सुझाव दै छिथ जे सŲƏल यूिनयनक हारनेसकó िववाद दूर करबा \nलेल कहल जाए मुदा एंथोनी मना करै छिथ।  30 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nवकũमेन कमेटीक आन सदİयक संग छिथ रॉबƀसũ, ओ एंथोनीक िवरोध करै \nछिथ। हारनेसक िवपरीत ओहो उƇ छिथ। \nएंथोनीक पुÿी एिनड िपताक वगŭĠतरक िवĈŀ छिथ। हुनकर खबासनी एनी \nरोबƀसũसँ िबआहल छिĠ ह, एनीक सहायता एिनड करए चाहै छिथ। एिनडक भóट \nरॉबƀसũसँ ओकर झोपड़ीपर होइ छिĠह। ओ ओकरा समझौता लेल कहै छिथ मुदा \nओ एंथोनीकó आततायी कहै छिथ। कहै छिथ जे एंथोनी मरैत रहत आ \nरॉबƀसũक हाथ उठेलासँ जे ओकर जान बिच जेतै तँ रॉबƀसũ अपन कंगुिरया \nआँगुरो नै उठाओत। \nāिमक मीिटंगमे रॉबƀसũक समथũक इवाĠस आ जॉन बलिगनमे झगड़ा भऽ \nजाइ छै। हेनरी थॉमस आगू अबैए आ कहैए–“लाज होइए तोहर “İƏाइफ”पर। \nबेĉ पहरक मीिटंगमे ओ āीमती रॉबƀसũक मृĜयुक सूचना दैत अपन \nसदİयतासँ इİतीफा देबाक गप करैत अिछ। \nमुदा एंथोनी कहैए- युŀ तँ युŀ होइ छै। \nरॉबƀसũ बोडũ मीिटंगमे कनेक देरीसँ अबैए, ओकरा पता लगै छै जे ओकर \nāिमक सभ ओकरा हटा देलकै। आ एंथोनीकó सेहो िनदेशक सभ हटा देलकै। \nहारनेसक नेतृĜवमे समझौताक गप आगū बढ़ै छै। हेनरी टेक, कंपनीक \nसिचव संतुƠ छिथ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 31 \nहम पुछैत छी: िवदेह मैिथली समानाĠतर रंगमंचक संİथापक \nमैिथली नाटक आ रंगमंचक आइ धिरक सभसँ पैघ नाम \nबेचन ठाकुरसँ \n मुžाजीक गपशप  \nगमैया नाटकक पिर वेशजĠय आधुिनक मैिथली समानाĠतर नाटक आ \nरंगमंचक सृजनकþŭ एवं िन İवा थũ भावनासँ रचनारत āी बेचन ठाकुर जीसँ हुनक \nरचनाĜमक Ćिƅ या मादे युवा िवहिन कथाकार मुžाजी Ņारा कएल गेल िव िभ ž \nĆķक उतारा अहū सबहक समü देल जा रहल अिछ । \n \nमुžाजी- Ćणाम ठाकुरजी! \nबेचन ठाकुर- Ćणाम मुžा \nभाय! \n \nमुžाजी- सािह Ĝयक मुďय : दू गोट िव धाक एतेक रास Ćकारमे सँ अपने \nनाटकक सजũनकó Ćाथिम कता देलॱ िक ए? एकर कोनो िव शेष कारण तँ नै अिछ ? \nअहūक समानाĠतर रंगमंच जे आĠदोलन शुĉ कएने अिछ ओकर मादó िकछु कहए \nचाहब। \nबेचन ठाकुर- मुžाजी, अहūकó तँ बुझले हएत जे मैिथलीमे जाितवादी\n रंगमंच, \nखास कऽ महेĠƖ मलंिगया ( ओकर आंगनक बारहमासासँ लऽ कऽ छुतहा घैल \nधिरमे ई जाितवादी शĤदावली भरल अिछ) आ हुनकर िवचारधाराक लोक, कोन \nतरहó पÿ-पिÿकाक माğयमसँ आ सरकारी आ गएर सरकारी फěड आ सहयोगक \nमाğयमसँ गएर सवणũक Ćित गािर आिदक Ćयोग कऽ रहल छिथ, ओकर \nसंİकृितकó तोिड़ कऽ Ćİतुत कऽ रहल छिथ, ओकरा लेल एहेन मैिथलीक Ćयोग \nकऽ रहल छिथ जकरासँ ई िसŀ हुअए जे ओ सभ मैिथली भाषी छिथए नै, \nकतौ बाहरसँ आएल छिथ। आब मलंिगयाक संİथा ई काज िहĠदीसँ मैिथलीमे \nअनूिदत नाटकमे सेहो केलक, रामेĂर Ćेमक नाटकक मैिथलीमे “ जल डमĉ \nबाजे” ĉपमे घृिणत अनुवाद आ मंचन भेल, गएर सवणũ लेल तथाकिथत छोटहा \nमैिथलीक Ćयोग कएल गेल, िहĠदीमे रामेĂर Ćेम ऐ तरहक Ćयोग नै केने छिथ, \nरामेĂर Ćेम सेहो ई हेबऽ देबा लेल दोषी छिथ।  िहĠदी सन कोनो भाषा आ  32 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nमैिथलीकó िमिāत कऽ ओ लोकिन ई िसŀ करबामे लागल छिथ जे ईएह िमिāत \nभाषा िमिथलाक भाषा छी, आ ऐ तरहó मैिथलीकó मारबा लेल िबतũ छिथ; िकछु \nथोपड़ीक लोभó सेहो ओ ई कऽ रहल छिथ। ओना तँ जइ पिÿका आ सरकारी-\nगएर सरकारी माğयममे एकर चचũ होइए ओकर पढ़िनहारक संďया तँ शूĠये अिछ \nमुदा ओ सभ जँ अहū पढ़ू तँ लागत जे जे अिछ से जाितवादी रंगमंचे अिछ, \nओना ओ वाİतिवकतामे मैिथली रंगमंचक दसो Ćितशत नै अिछ। आ यएह सभ \nकारण शुĉसँ िवńमान छल जइ कारणसँ हम समानाĠतर रंगमंच पिछला २५ \nसालसँ चलबैत रहलॱ। मुदा एकर कोनो िववरण मैिथलीक जाितवादी पिÿकामे नै \nआएल। मुदा जखन पिहल िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव २०१२ भेल तँ ९०% \nलोकक समानाĠतर रंगमंचक धाह ओइ जाितवादी रंगमंचकó/ मानिसकताकó बुझा \nपड़ऽ लगलै। रामदेव झा अपन दूटा पुÿ िवजयदेव झा आ शंकरदेव झाक संग \nमैदानमे आिब गेलाह आ अपशĤदक Ćयोगक शुĈआत केलिĠह। मलंिगया जी अपन \nदुनू पुÿ लिलत कुमार झा आ ऋिष कुमार झाक संग मैदानमे आिब गेलाह आ \nअपशĤदक Ćयोगक शुĈआत केलिĠह। तँ दुनू गोटेमे (रामदेव झा आ महेĠƖ झा \nमलंिगयामे) समानता फेर सोझū आिब गेल। जाितवादी रंगमंच सािहĜय अकादेमी \nपुरİकारक लेल मलंिगयाक नाम उठेलक, कमल मोहन चुžू नाटककारकó नाटक \nलेल पुरİकार देबाक गप केलिĠह आ महेĠƖ मलंिगया लेल ऐ पुरİकारक अनुशंसा \nकेलिĠह, ओ कहलिĠह जे आइ धिर ई नै भेल अिछ जे मैिथलीमे नाटककारकó \nनाटक लेल पुरİकार भेटल अिछ, ओ रामदेव झाकó भेटल पुरİकारकó खािरज \nकरैत कहलिĠह जे रामदेव झाकó जइ नाटक- एकŬकी लेल पुरİकार भेटलिĠह से \nकथाकó कथोपकथनमे िलखल मेहनित माÿ अिछ ( िमिथला दशũनमे हुनकर \nलेख)। आ जखन महेĠƖ मलंिगयाकó जाितवादी रंगमंचक “ मैिथली एकŬकी \nसंƇह”क ठेका सािहĜय अकादेमीसँ चĠƖनाथ िमā “ अमर”-रामदेव झा ( ससुर-\nजमाएक जोड़ी)क अनुकĦपासँ भेटलिĠह तँ ओ मैिथलीक ( जाितवादी रंगमंचक) \n१९ टा सवũāेषठ एकŬकीमे रामदेव झाक “ िपपासा” लेने रहिथ, आब िलअ, \nरामदेव झा सवũāेơ नाटककार भऽ गेलाह!! आ ओइ पोथीक भूिमकामे ओ \nचĠƖनाथ िमā “ अमर”-रामदेव झा कó खुश रखबा लेल गोिवĠद झा आ सुधŬशु \nशेखर चौधरीक मजाक तँ उड़ेनिहये छिथ संगमे राधाकृįण चौधरी आ मिणपŃकó \nिकए ओ ऐ संƇहमे शािमल नै केलिĠह, ओइ लेल हाİयाİपद तकũ सेहो देने \nछिथ। गुणनाथ झाकó ओ शािमल िकए नै केलिĠह!! सवũहाराक रंगमंचकó ओ \nशािमल िकए किरतिथ, ई संकलन तँ जाितवादी रंगमंचक छल िकने!! आ जँ  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 33 \nअहū जाितवादी रंगमंचक िवरोध करब तँ मलंिगया जीक दुनू बेटा लिलत कुमार \nझा, ऋिष कुमार झा फोन नĦबर +२३४८०३९४७२४५३ सँ अहūकó धमकी देत \nजेना लिलत कुमार झा उमेश मěडल जी कó देलिĠह वा िवजयदेव झा \n+९१९४७०३६९१९५ नĦबरसँ धमकी देत जेना ओ उमेश मěडल जी कó २६ \nअगİत २०१२ कó धमकी देलिĠह। आ आब अहū सोचमे पिड़ जाएब जे ई \nलोकिन कखन एक दोसराक पüमे आिब जाइ छिथ आ कखन िवरोधमे, कखन \nरामदेव झा नाटककार बिन जाइ छिथ आ कखन खािरज भऽ जाइ छिथ। \nजाितवादी रंगमंच आपसमे खěड-पखěड अिछ, मुदा िवदेह मैिथली सािहĜय \nआĠदोलन आ िवदेह मैिथली समानाĠतर रंगमंचक िवरोधमे ई सभ एक भऽ जाइत \nअिछ। कमल मोहन चुžूकó नाटककार जगदीश Ćसाद मěडलकó लघुकथा संƇह \n“गामक िजनगी” लेल टैगोर सािहĜय सĦमान भेटलासँ एतेक कƠ भेलिĠह जे ओ \nएक बेर फेर “घर-बाहर”मे मलंिगया जीकó सािहĜय अकादेमी पुरİकार भेटए, से \nफतवा जारी कऽ देलिĠह ई किह कऽ जे मलंिगया जी मैिथलीक ( जाितवादी \nरंगमंचक दृिƠकोणसँ) सवũāेơ नाटककार छिथ, मुदा ऐबेर ओ ई सतकŰ केलिĠह \nजे सवũāेơ समालोचक, लघुकथाकार आ किवक नाम सेहो जोड़लिĠह, आ हुनको \nसभकó सािहĜय अकादेमी भेटए से चचũ कऽ देलिĠह, जे आरोप नै लागए। \nकहबाक आवĮयकता नै जे ऐ िलİटक सभ समालोचक, लघुकथाकार आ किव \nचुžू जीक ƙाŌण जाितक छिथ आ दोसरक हुनका पढ़ल नै छिĠह। सवũहारा वगũ \nनीक जेकū बुिझ गेल जे ई सािहĜय आ ई रंगमंच ओकरा लेल नै अिछ, से ओ \nअपनाकó ऐसँ कात कऽ लेलक, आ जँ िवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन आ िवदेह \nमैिथली समानाĠतर रंगमंच नै अिबतए तँ मािमला खतमे छल। हम आगū २५ \nसाल धिर ई समानाĠतर रंगमंच चलबैत रहब। पिछला २५ सालमे जतेक \nसफलता भेटल अिछ ओइसँ हम उĜसािहत छी, अिगला पचीस सालमे जँ हम \nजाितवादी रंगमंचक िकरदानीक कारण मैिथलीसँ भागल सवũहारा वगũक िकछु आर \nगोटेकó मैिथलीसँ जोिड़ सकब आ जे काज हमरासँ छूिट जाएत से अिगला पीढ़ी \nकरत। जाितवादी रंगमंच आब सरकारी आ गएर सरकारी संİथाक हिथयार बिन \nकऽ रिह गेल अिछ, ई ढहब शुĉ भऽ गेल अिछ, िकछु ऊपरी सुधार, नामे लेल \nसही, ई कऽ रहल अिछ। हमर लŞय अिछ जे अिगला पचीस सालमे ई जिड़सँ \nखतम भऽ जाए। \n \nमुžाजी- अहūक नाटकक कथानकमे केहेन िİथित वा पिर वेशक समावेश  34 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nरहैए। \nबेचन ठाकुर- जखन हम पिर वारक संग वा पड़ोसीक संग गमैया नाच वा \nनाटक देखैले जाइत रही तँ हुनके सभसँ Ćेिर त भऽ नाटकक Ćित  अिभ ĉिच  \nजागल आ िद नोिद न बढ़ैत रहल आ तँइ हमर नाटकक कथानकमे समाजक \nिİथित-पिर िİथित आ ओकर यथासंभव समाधानक पिर वेश रहैए।  \nमुžाजी- अहū जिह या नाटक लेखन ĆारĦभ केलॱ, कहू जे तिह या आ आजुक \nसामािज क, सŬİकृि◌ित क उपİथापन वा बदलावक Ćित  अहūक नजिर ये केहेन \nि़İथ ित  देखना जाइछ? \nबेचन ठाकुर- कओलेज जीवनसँ िक छु-िक छु िल खैक Ćयास करैत रहलॱ जैमे \nनाटक मुďय रहल। नाटकक दृिƠ एँ Ćारंिभ क सामािज क आ सŬİकृितक िİथित \nतथा आजुक िİथितमे बƂड अंतर देखना जाइए। गमैया नाटक जस-के-तस \nपड़ल अिछ , कनी-मनी आगू घुसकल अिछ । मुदा शहरी नाटक अपेüाकृत आगू \nअिछ, मुदा ओतए सोचक अभाव अिछ । \n \nमुžाजी- आइ नाटक कथानक, िश Īप एवं तकनीकी दृिƠकोणे उĦदा İतरक \nĆािĢतक संग िथ येटरमे आिब जुमल अिछ\n , अहū िथ येटरमे Ćदिशũत आ गमैया \nनाटकक बीच कतेक फūट देखै छी। आ िक ए? \nबेचन ठाकुर- कथानक, िश Īप एवं तकनीकी दृिƠएँ िथ येटर आ गमैया \nनाटकमे बƂड फūट देखै छी। दशũकक आ कलाकारक साüरता, İÿी-पुĉषक \nभूिम का, साज-बाजक ओिर यान, इजोतक जोगार इĜयािद मे बƂड फūट अिछ । \nफलİवĉप गमैया नाटक अपेüाकृत पछुआएल रिह  गेल अिछ मुदा िवषय वİतुमे \nई आगū अिछ । \n \nमुžाजी- गाममे आइयो बūस-बþी आ परदाक जोगारे नाƀय Ćदशũन होइछ आ \nदशũक सेहो जुटैछ तँ अपने गमैया नाटक अतीतक दशा आ भिव įयक िद शा मादे \nकी कहब? \nबेचन ठाकुर- गमैया नाटकक Ćदशũनमे दशũकक भीड़ रहैए। कारण गाम-\nघरमे मनोरंजनक साधनक सामूिह क İतरपर अभाव छै। शहरक देखादेखी आब \nगामो-घरक िİथितमे सुधार भऽ रहलैए। तŵ गमैया नाटकक दशा भिव įयमे अवĮय \nसुधरत, िव Ăास अिछ ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 35 \nमुžाजी- अहū एतेक रास िव िभ ž तरहक नाटक िल ख मंचन कैयौ कऽ \nहेराएल वा बेराएल रहलॱ, िक ए? मलंिगया जीक रंगमंचक एकटा िनदųशक Ćकाश \nझा हमरा कहलिĠह जे अहū भिर िदन केश कटैत रहैत छी, रंगमंच अहū िकए \nने गेिलऐ! \nबेचन ठाकुर- हम एकटा िन जी िश üकक दृिƠएँ अपन िव ńाथŰक बौिŀ क \nिव कास हेतु अपन कोिचंगक ĆŬगणमे कोनो िव शेष अवसरपर, तैमे खास कऽ \nसरİवती पूजामे, रंगमंचीय सŬİकृित क कायũƅमक बेबİथा  करै छी जैमे अपन \nिनदųशनमे िव ńाथŰ Ņारा कायũƅम संपािद त होइए। ओइ तरहó दजũनो नाटकक \nमंचन सराहनीय ढंगसँ भऽ चुकल अिछ ।  \nमलंिगयाजीक जाितवादी रंगमंचक िवरोधमे समानाĠतर रंगमंच अिछ तँ अहū \nहुनका लोकिनसँ की आशा करै छी! ( हँसैत) ओना हमर ठाकुर टाइिटल सँ \nहुनका लोकिनकó भेल हेतिĠह जे हम नौआ ठाकुर छी, तó ओ ई बाजल छिथ। \nमुदा जँ िकओ ई काज कऽ रहल छिथ आ अपन संİकृितक रüा कऽ रहल \nछिथ, जेना नौआ ठाकुर लोकिन, तँ की हजũ। िवńापित ठाकुर, जे िबİफीक \nनौआ ठाकुर रहिथ, कó िबदापत नाचक माğयमसँ िजआ कऽ राखलिĠह नौआ \nठाकुर लोकिन, िवńापित आ मैिथलीकó हजार साल धिर िजआ कऽ राखलिĠह, तँ \nऐमे ककरो िकए कƠ छै? आब तँ ओ लोकिन िवńापितकó ƙाŌण बनेबामे लागल \nछिथ। ओना हम बरही जाितक छी, से महेĠƖ झा मलंिगया जी आ Ćकाश झा \nजीकó अहū भóट भेलापर किह देबिĠह। \nसूÿक अभावमे हम हेराएल रही।  मुदा आब ĆाĢत सूÿ आ बेबİथाक \nकृतý छी। \n \nमुžाजी- अहū नाटकक अित िर Ďत अओर की सभ िल खै छी, सभसँ मनलĐगू \nकोनो िव धाक कोन Ćकारक अहū Ćेमी \nछी आ िक ए? \nबेचन ठाकुर- हम नाटकक अित िर Ďत िवहिन कथा, लघुकथा, राįƏीय गीत, \nभिĎतगीत, किव ता, टटका घटनापर आधृत गीत इĜयािद  िल खबाक Ćयास करैत \nरहै छी। गोơीमे उपिİथत भऽ कऽ कथा पाठो केलॱहó। सभसँ मनलĐगू \nिव धा  हमर संगीत अिछ । ओना हमर Ćित ơाक िव षय गिण त अिछ । \n \nमुžाजी- जाित -वगũ िव भेद अहūक रचनाकó कतेक Ćभािव त कऽ पौलक अिछ , \nअपने ऐ जातीय िव षमताक टापर-टोइयामे अपनाकó कतऽ पबै छी?  36 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबेचन ठाकुर- जाित -वगũ िव भेद हमर रचनाकó अंशत: Ćभािव त केलक। ऐमे \nहम अपनाकó अपन जगहपर अड़ल पबै छी। \n \nमुžाजी- नाटक वा अĠयाĠय रचनाĜमक सिƅ यताक मादे अपनेक अिग ला \nĉिख  की वा केहेन रहत? \nबेचन ठाकुर- नाटक वा अĠयाĠय रचनाĜमक सिƅ यताक मादे अपन अिग ला \nĉखक संबंधमे िक छु िन\n िĀ त नै कहल जा सकैए, समानाĠतर रंगमंच तँ चिलते \nरहत। इĒछा Ćबल अिछ । जतए धिर  संभव भऽ सकत करब। \n \nमुžाजी- अपनेक अमूĪय उतारा हेतु बहुमूĪय समए देबाक लेल हािदũक \nधĠयवाद! \nबेचन ठाकुर- अपनेक Ćķक यथासंभव जबाबसँ अपनाकó गौरवािĠवत बुिझ  \nअपनेकó हािदũक धĠयवाद ýािप त करैत हमरो अपार हषũ \nहोइए। \n \nबेचन ठाकुर Ņारा मैिथली नाटकक िनदųशन/ मंचन (भाग-१)  \nसरİ वती पूजा १९९५ केर अवसरपर नाटक मंचन नाओं- रमेश डीलर \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज  \nि◌ नमŭता ि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं   \n१. रमेश Ćधान       रामबाबू साह िप ता İ व. िव Ăनाथ साह, गाम- चनौरागंज \n२. सीताराम तेली    िव जय कुमार पासवान िप ता İ व. कारी पासवान  चनौरागंज \n३. सुकन पासवान बुŀदेव कुमार āी पंचू महतो बेरमा \n४. ढोलहा             रामकुमार पंिज यार İ व. गोपाल पंिज यार चनौरागंज \n५. भोलाराम मě डल नवीन कुमार āी कामेĂर मě डल       चनौरागंज \n६. मो. वासील रामİ वĉप पासवान āी किप लेĂर पासवान    चनौरागंज \n७. गुलाव चĠ Ɩ ठाकुर    केशव कुमार āी हेमनारायण साह      नरिह या \n८. Į याम मě डल       चĠ Ɩदेव महतो  İ व. लŞ मी महतो         बेरमा \n९. एम.ओ            रामनारायण राउत  āी जागेĂर राउत       चनौरागंज  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 37 \nमंचनक सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-    āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-             āी कारी पासवान        चनौरागंज  \nमनोज कुमार पुवų        āी रामावतार पुवų              चनौरागंज \nअमरेĠ Ɩ कुमार          āी ƙज िक शोर साह     चनौरागंज \nशÿुğ न Ćधान           āी लŞ मी Ćधान         चनौरागंज \nगणेश ठाकुर           āी लŞ मी ठाकुर        चनौरागंज \nिव जय कुमार महतो      İ व. परमेĂर महतो       चनौरागंज \nकृį ण देव ठाकुर         āी रामखेलावन ठाकुर     मझौरा \nिव शेष सहयोगकþŭ व Ćेरक... \nसामाĠ य पढ़ाइक गुĉ- āी शुभ चĠ Ɩ झा (मोहना) \nसंगीत गुĉ............. āी रामवृü िस ◌ंह (फुलबिर या) \nसािह Ĝ य गुĉ......... āी जगदीश Ćसाद मě डल (बेरमा) \nनाƀयकलाक गुĉ..... Ćो. पुलिक त कामत (पौराम) \nरचना Ćकाशन Ćāय..........  āी गजेĠ Ɩ ठाकुर \nिन जी िव ńालयक सलाहकार.. āी अजय कुमार मě डल (िब शौल)  \nिव ńालय एवं कोिच ◌ंग मकान दाता...  āी महावीर साह (चनौरागंज)  \nकायũƅम अिभ भावकĜ व................  āी ƙज िक शोर साह (चनौरागंज) \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन (भाग-२)  \nसरİ वती पूजा १९९६ केर अवसरपर मंिच त एकŬकी- महावीरलाल  \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज  \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता गाम  \n१. महावीरलाल रामबाबू साह           िप ता İ व. िव Ăनाथ साह,  चनौरागंज \n२. हनुमान संजीव कुमार मě डल āी रामिव हारी मě डल      चनौरागंज \n३. वासील अ◌ाफताब आलम मो. मुखतार आलम        चनौरागंज \n४. पुरहीत अमरेĠ Ɩ कुमार िम ā āी िव नोद िम ā           बेरमा \n५. छĤ बीस नĦ बर मोहन कुमार ठाकुर āी महाकाĠ त ठाकुर       चनौरागंज  38 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-    āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-             āी कारी पासवान        चनौरागंज  \nराम िक शोर पासवान      āी किप लेĂर पासवान     चनौरागंज \nपवन कुमार            āी रामबहादुर ठाकुर      चनौरागंज \nइĠ दू कुमारी            āी राजेĠ Ɩ यादव        चनौरागंज \nĆित मा कुमारी          āी ƙज िक शोर साह     चनौरागंज \nराहुल कुमार           āी शÿुđ न साह         चनौरागंज \nअशोक कुमार राउत      İ व. जगदीश राउत      चनौरागंज \nबेचन पासवान          āी ित रिप त पासवान      चनौरागंज \nरामनाथ मě डल         āी िव Ġ देĂर मě डल       चनौरागंज \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन (भाग- ३)  \nसरİ वती पूजा १९९७ केर अवसरपर मंिच त एकŬकी- िक सुन बम   \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज िज ला- मधुबनी (िब हार)   \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \n     पाÿ             अिभ नय कतŭ        िप ताक नाओं   पता   \n१. िक सुन बम          āवन कुमार पासवान िप ता İ व. भोला पासवान  चनौरागंज \n२. राजेĠ Ɩ महतो साकेत िव हारी राउत āी रामसेवक राउत        चनौरागंज \n३. िश वकारक रामबाबू साह İ व. िव Ăनाथ साह         चनौरागंज \n४. मो. इंताज नदीम आलम मो. वकील हक           चनौरागंज \n५. पिह ल घटक रहबरे आजम मो. ईषा आलम           चनौरागंज \n६. दोसर घटक रामिक शोर पासवान āी किप लेĂर पासवान     चनौरागंज  \nसहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-     āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-             āी कारी पासवान        चनौरागंज  \nभगीरथ Ćधान                āी महावीर Ćधान        चनौरागंज \nअशोक कुमार पोĿार      āी रामसेवक पोĿार       चनौरागंज \nपवन कुमार            āी रामवहादुर ठाकुर      चनौरागंज  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 39 \nराहुल कुमार           āी शÿुđ न साह         चनौरागंज \nआफताब आलम         मो. मुखतार आलम       चनौरागंज \nबैजू कुमार मě डल       āी जगदीश मě डल       चनौरागंज \nइĠ दू कुमारी            āी राजेĠ Ɩ यादव        चनौरागंज \nरामानĠ द Ćसाद         āी बैńनाथ Ćसाद साहु    चनौरागंज  \nराम नारायण राउत       āी जागेĂर राउत       चनौरागंज \nशमशाद आलम         मो. ईषा आलम         चनौरागंज \nअजय कुमार           Ćो. पुलिक त कामत       पौराम  \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन/िन दųशन (भाग- ४)  \nसरİ वती पूजा १९९८ केर अवसरपर मंिच त चािर म एकŬकी- लŞ मी मě डल  \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- ०१/ ०२/ १९९८ (रिव  िद न)  \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता गाम \n१. लŞ मी मě डल संजीव कुमार          āी योगेĠ Ɩ Ćधान         चनौरागंज \n२. राजेĠ Ɩ मě डल आफताब आलम       मो. मुखतार आलम       चनौरागंज  \n३. जोगी Ćधान  राहुल कुमार           āी शÿुđ न साह          चनौरागंज  \n४. मो. ईषा आलम रहबरे आजम         मो. ईषा आलम         चनौरागंज  \nमंचनक सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ āी भीखन महतो        चनौरागंज  \nढोलिक या-                 āी कारी पासवान       चनौरागंज  \nपुį पा कुमारी              āी लŞ मण साह         चनौरागंज \nसुलेखा कुमारी           āी भरत साह          चनौरागंज \nिद गमंबर यादव           āी जीबछ यादव        चनौरागंज \nसमीम आलम             मो. वकील हक         चनौरागंज \nअजुũन कुमार राम        āी सीयाराम राम         चनौरागंज \nराजराम पासवान         āी लŞ मी पासवान       चनौरागंज  40 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक िन दųशन/मंचन (भाग- ५)  \nसरİ वती पूजा १९९९ केर अवसरपर मंिच त पािच म एकŬकी- भाए-बिह न    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २२/ ०१/ १९९९ (शुƅ िद न)  \nनाटककार- बेचन ठाकुर \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. अमर             हीरा कुमारी      āी दयाकाĠ त पोĿार      गाम- चनौरागंज \n२. बनबारी            गुंजा कुमारी     āी भरत साहु          चनौरागंज  \n३. हेमĠ त             िक रण कुमारी    āी नारायण Ćधान       चनौरागंज  \n४. मोहन             कंचन कुमारी     āी गौड़ी शंकर राउत     चनौरागंज  \n५. सोहन             अचũना कुमारी    āी रामसेवक राउत      चनौरागंज \n६. Į याम             िप ◌ंकी कुमारी     āी सोहन दास         कनकपुरा \n७. सोनू              सुधा कुमारी     āी महेĠ Ɩ पोĿार         चनौरागंज \n८. रेखा              िक शोरी कुमारी  āी किप लदेव यादव      चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-    āी परमानĠ द ठाकुर      जगदर  \nढोलिक या-             āी बुĒ ची महतो        नवानी  \nधीरेĠ Ɩ कुमार           āी ƙज िक शोर साहु     चनौरागंज \nसंजीव कुमार           āी चेत नारायण साह     चनौरागंज \nरंजीत कुमार           āी भरत साह          चनौरागंज \nशिश  रंजन            āी नĠ द िक शोर गुĢ ता     चनौरागंज \nरामİ वĉप पासवान       āी किप लेĂर पासवान     चनौरागंज \nरामाशीष यादव         āी तीरथ यादव         नौरागंज \nकुमुद रंजन           āी नागेĂर कामत       पौराम \nपवन कुमार मě डल       āी राजेĠ Ɩ मě डल       चनौरागंज \nछोटे कुमार यादव       āी सुकन यादव         चनौरागंज \nगणेश कुमार यादव       āी उþम लाल यादव     कनकपुरा  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 41 \nबेचन ठाकुर Ņारा भेल नाटकक मंचन/ िन दųशन २०००सँ २००४ (भाग- ६)  \nसरİ वती पूजा २००० केर अवसरपर मंिच त छठीम एकŬकी- कौआसँ गेŎ बुिध यार    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- १०/ ०२/ २००० (वृहİ पित  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ,              कलाकार,          िप ता              पता  \n१. सोमन             हीरा कुमारी            āी दयाकाĠ त पोĿार       गाम- चनौरागंज \n२. बुधन              सुनीता कुमारी          āी रघुवीर यादव        चनौरागंज  \n३. भूखन             ĉकिम नी कुमारी         āी िद नेश झा (पंडीजी)    कनकपुरा  \n४. शोभा             संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान        चनौरागंज  \n५. राधा             वीभा कुमारी āी उपेĠ Ɩ कामत        पौराम \n६. गोपी              संजय कुमार āी महावीर कामत       पौराम \n७. रीता              कंचन कुमारी āी गौड़ी शंकर राउत चनौरागंज \n८. िक शन             āीराम पासवान āी लŞ मी पासवान       चनौरागंज \n९. मखना            रिव Ġ Ɩ कुमार साफी āी लŞ मी साफी         चनौरागंज \n१०. बĒ चा सुनील िप ◌ंकी कुमारी           āी सोहन दास         कनकपुरा \n११. जुआन सुनील रामकरण यादव         āी हरेराम यादव        चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-     āी परमानĠ द ठाकुर      जगदर  \nढोलिक या-             āी बुĒ ची महतो        नवानी  \nसंतोष कुमार महतो       āी सूरत महतो        चनौरागंज \nपवन कुमार दास        āी दया काĠ त दास      कनकपुरा \nमुरली कुमार मě डल      āी कामेĂर मě डल       चनौरागंज \nमुकेश कुमार पासवान     āी बौधू पासवान        चनौरागंज \nकमलेश कुमार         āी उपेĠ Ɩ साह          चनौरागंज \nरामबाबू यादव          āी िब लट यादव         चनौरागंज \nअनील कुमार पासवान     āी सुशील पासवान       चनौरागंज \nरामकुमार यादव         āी अबध यादव         चनौरागंज \nरामआशीष महतो         āी कुशेĂर महतो        चनौरागंज  42 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसरİ वती पूजा २००१ केर अवसरपर मंिच त साित म एकŬकी- िस मरीयाक पंडा    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २९/ ०१/ २००१ (सोम  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ,  कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. पंिड त लंगट िम ā  अिभ नव कुमार सागर āी हनुमान पोĿार गाम- चनौरागंज \n२. झामलाल यादव  संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान चनौरागंज  \n३. रामलाल यादव  संजय कुमार महतो  āी राजाराम महतो  चनौरागंज  \n४. यदू झा  रामबाबू यादव āी िब लट यादव  चनौरागंज  \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो   नवानी  \nिब Ď की कुमार मंडल    āी जगदीश मंडल   चनौरागंज \nकमलेश Ćसाद  āी रामचĠ Ɩ साहु चनौरागंज \nममता कुमारी      āी नागेĂर कामत   पौराम \nअशोक कुमार महतो   āी रामअवतार महतो  चनौरागंज \nरेखा कुमारी    āी हरेराम यादव  चनौरागंज \nदुगŭनĠ द ठाकुर    İ व. भरत ठाकुर चनौरागंज \nरामआशीष महतो   āी परमेĂर महतो  बेरमा \nसरİ वती पूजा २००२ केर अवसरपर मंिच त आिठ म एकŬकी- होनहार चेला    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- १७/ ०२/ २००२ (रिव   िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. रामष  रामशरण यादव   āी दयाकाĠ त पोĿार गाम- चनौरागंज \n२. बुधन  सुनीता कुमारी   āी रघुवीर यादव चनौरागंज   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 43 \n३. भूखन  ĉकिम नी कुमारी  āी िद नेश झा (पंडीजी)  कनकपुरा  \n४. शोभा  संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान  चनौरागंज  \n५. राधा   वीभा कुमारी  āी उपेĠ Ɩ कामत   पौराम \n६. गोपी   संजय कुमार  āी महावीर कामत पौराम \n७. रीता  कंचन कुमारी  āी गौड़ी शंकर राउत  चनौरागंज \n८. िक शन  āीराम पासवान   āी लŞ मी पासवान  चनौरागंज \n९. मखना  रिव Ġ Ɩ कुमार साफी  āी लŞ मी साफी  चनौरागंज \n१०. बĒ चा सुनील  िप ◌ंकी कुमारी  āी सोहन दास  कनकपुरा \n११. जुआन सुनील  रामकरण यादव  āी हरेराम यादव  चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो   नवानी  \nसंतोष कुमार महतो    āी सूरत महतो   चनौरागंज \nपवन कुमार दास   āी दया काĠ त दास  कनकपुरा \nमुरली कुमार मě डल     āी कामेĂर मě डल  चनौरागंज \nमुकेश कुमार पासवान   āी बौधू पासवान  चनौरागंज \nकमलेश कुमार   āी उपेĠ Ɩ साह  चनौरागंज \nरामबाबू यादव   āी िब लट यादव चनौरागंज \nअनील कुमार पासवान   āी सुशील पासवान  चनौरागंज \nरामकुमार यादव  āी अबध यादव  चनौरागंज \nरामआशीष महतो  āी कुशेĂर महतो  चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००३ केर अवसरपर मंिच त नवम एकŬकी- तेतैर  गाछमे आम \nकोना    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- ०६/ ०२/ २००३ (वृहİ पित  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ,  कलाकार,  िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. चंदुबाबू  रेखा कुमारी   āी अशफŰ महतो गाम- चनौरागंज  44 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n२. नंदु  सोनी कुमारी   āी रमेश Ćधान चनौरागंज  \n३. राम   वीभा कुमारी  āी उपेĠ Ɩ कामत   पौराम  \n४. Į याम  नूतन कुमारी    āी भागवत महतो  चनौरागंज  \n५. मोहन   आरती कुमारी  āी िव पीन साह   चनौरागंज \n६. धीरेĠ Ɩनाथ   सुधा कुमारी  āी महेĠ Ɩ पोĿार चनौरागंज \n७. शुभकाĠ त  मुĠ नी कुमारी  āी शंभू मě डल  चनौरागंज \n८. चंदन  सिर ता कुमारी   āी सĜ यनारायण महतो चनौरागंज \n९. कुĠ दन  Ĕ योित  कुमारी  āी रमेश Ćधान  चनौरागंज \n१०. रंजन  अनीता कुमारी  İ व. लखन महतो  चनौरागंज \n११. रामलाल  हीरा कुमारी  āी दयाकाĠ त पोĿार  चनौरागंज \n१२. िर ◌ंकु  गुिड़ या कुमारी  āी देवेĠ Ɩ मě डल  चनौरागंज \n१३. िट ◌ंकु  अनुराधा कुमारी  āी नĠ द िक शोर गुĢ ता  चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो  नवानी  \nअमरेĠ Ɩ कुमार  āी ƙज िक शोर साह   चनौरागंज \nरंजीत कुमार    āी भरत साह  चनौरागंज \nरामİ वĉप पासवान      āी किप लेĂर पासवान  चनौरागंज \nराम शरण पासवान   āी कुशेĂर पासवान  चनौरागंज \nराजीव कुमार   āी चेतनारायण साह  चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००४ केर अवसरपर मंिच त दसम नाटक- सपूत    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २६/ ०१/ २००४ (सोम िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. सोमन  अनुराधा कुमारी  āी नĠ द िक शोर गुĢ ता गाम- चनौरागंज \n२. बुधन  Ĕ योित  कुमारी   āी रघुवीर यादव चनौरागंज  \n३. भूखन  ĉकिम नी कुमारी  āी िद नेश झा (पंडीजी)  कनकपुरा   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 45 \n४. शोभा  संजीत कुमार पासवान āी भोला पासवान  चनौरागंज  \n५. राधा   वीभा कुमारी  āी उपेĠ Ɩ कामत   पौराम \n६. गोपी संजय कुमार  āी महावीर कामत पौराम \n७. रीता  कंचन कुमारी  āी गौड़ी शंकर राउत  चनौरागंज \n८. िक शन  āीराम पासवान āी लŞ मी पासवान  चनौरागंज \n९. मखना  रिव Ġ Ɩ कुमार साफी āी लŞ मी साफी  चनौरागंज \n१०. बĒ चा सुनील  िप ◌ंकी कुमारी  āी सोहन दास  कनकपुरा \n११. जुआन सुनील  रामकरण यादव  āी हरेराम यादव  चनौरागंज \nमंचन केर सहयोगकþŭ- \nहारमोिन यम संगतकतŭ-  āी परमानĠ द ठाकुर जगदर  \nढोलिक या- āी बुĒ ची महतो  नवानी  \nसंतोष कुमार महतो    āी सूरत महतो   चनौरागंज \nपवन कुमार दास   āी दया काĠ त दास  कनकपुरा \nमुरली कुमार मě डल     āी कामेĂर मě डल  चनौरागंज \nमुकेश कुमार पासवान   āी बौधू पासवान  चनौरागंज \nकमलेश कुमार   āी उपेĠ Ɩ साह  चनौरागंज \nरामबाबू यादव   āी िब लट यादव चनौरागंज \nअनील कुमार पासवान   āी सुशील पासवान  चनौरागंज \nरामकुमार यादव  āी अबध यादव  चनौरागंज \nरामआशीष महतो  āी कुशेĂर महतो  चनौरागंज \nबेचन ठाकुर Ņारा नाटक मंिच त २००५ ò.मे (भाग-७)  \nसरİ वती पूजा २००५ केर अवसरपर मंिच त छठीम एकŬकी- राखीक लाज    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- १३/ ०२/ २००५ (रिव  िद न) \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. उदयशंकर          अिन ता कुमारी Ćो. पुलिक त कामत      पौराम \n२. Į याम सुĠ दर    सािव ÿी कुमारी āी सूयũनारायण कामत     पौराम   46 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n३. मालती            Ĕ योित  कुमारी          āी िव पीन कुमार साह     चनौरागंज  \n४. िĆ यंका            अनुराधा कुमारी         āी नĠ दिक शोर गुĢ ता      चनौरागंज  \n५. सुĠ दरलाल          मुĠ नी कुमारी           āी शंभू मě डल         चनौरागंज \n६. मोनू              संगीता कुमारी          āी सĜ यनारायण महतो    चनौरागंज  \n७. टोनू             Ćीती कुमारी           āी रमेश Ćधान          चनौरागंज \n८. शंकर             मीना कुमारी           āी उपेĠ Ɩ कामत         पौराम \n९. Ćेमनाथ            रानी कुमारी           āी बैńनाथ साह         िस मरा \n१०. मोहन            शीला कुमारी           āी परमेĂर साह        चनौरागंज  \n११. रामलाल          पूजा कुमारी          āी लालबहादुर यादव      चनौरागंज \n१२. मदनलाल         सुलेखा कुमारी          āी हरेराम यादव         चनौरागंज \n१३. कमलकŬत       रेखा कुमारी           āी अशफŰ महतो         चनौरागंज \n१४. गजानंद           गुिड़ या कुमारी          āी देवेĠ Ɩ महतो        चनौरागंज \n१५. राम दुलारी       अिन ता कुमारी          İ व. लखन महतो        चनौरागंज \nमंचन कायũक सहयोगकþŭ- \nिव जय कुमार           āी बैńनाथ साह         िस मरा (मधुबनी) \nकĠ हैया कुमार          āी कामेĂर मंडल       चनौरागंज \nĆदीप कुमार           āी शÿुğ न साफी        चनौरागंज \nमुरली कुमार मě डल      āी कामेĂर मě डल       चनौरागंज \nिस ŀाथũ सौरभ          āी जगदीश मě डल      चनौरागंज \nबेचन ठाकुर- सरİ वती पूजा २००६ केर अवसरपर मंिच त एकŬकी- उगना \n(भाग-८)  \nसरİ वती पूजा २००६ केर अवसरपर मंिच त छठीम एकŬकी- उगना    \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- ०३/ ०२/ २००६ (शुƅ िद न) \nनाटककार- ईशनाथ झा   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ गामक नाओं...  \n१. महादेव अिन ता कुमारी,         İ व. लखन महतो,       पौराम \n२. िव ńापित            रेखा कुमारी           āी अशफŰ महतो चनौरागंज   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 47 \n३. गौरी             पूजा  कुमारी āी āीलाल महतो        चनौरागंज  \n४. िप पासा            शीला कुमारी          āी परमेĂर साह       चनौरागंज  \n५. रामा              सुलेखा कुमारी          āी हरेराम यादव        चनौरागंज \n६. अिभ मान           Ĕ योित  कुमारी          āी रमेश Ćधान         चनौरागंज  \n७. साधू             सुधा कुमारी           āी महेĠ Ɩ पोĿार         चनौरागंज \n८. शुƖ              अनुराधा कुमारी   āी नĠ द िक शोर गुĢ ता     चनौरागंग \n९. सुधीरा            सिर ता कुमारी āी सĜ य नारायण महतो  चनौरागंग \nमंचन कायũक सहयोगकþŭ- \nअğ यü-        āी ƙज िक शोर साह           चनौरागंज  \nसिच व-          Ćो. पुलिक त कामत              पौराम \nउपाğ यü-        āी रामसेवक यादव              चनौरागंज \nकोषाğ यü-       āी Ćदीप कुमार साफी            चनौरागंज \nउपकोषाğ यü-     āी कुमुद रंजन                 चनौरागंज \nİ वागताğ यü-     āी कĠ हैया कुमार              चनौरागंज \nउľोषक-         āी मनोज कुमार पोĿार           चनौरागंज   \n२००७ सँ २००९ धिर बेचन ठाकुर Ņारा िनदųिशत नाटकक िववरण (भाग-९)  \nसरİ वती पूजा २००७ केर अवसरपर मंिच त तेरहम नाटक- āवण कुमार   \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nिद नŬक- २३/ ०१/ २००७ (मंगल िद न) \nनाटककार- पंिड त िव į णु कुमार दीपक   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ, कलाकार, िप ता आ गामक नाओं...  \n१. āवण कुमार अनुराधा कुमारी  āी नĠ द िक शोर गुĢ ता चनौरागंज  \n२. शॉĜ वन       Ĕ योित  कुमारी    āी िव पीन कुमार साह  चनौरागंज  \n३. āानवती      चॉदनी  कुमारी  āी हिर नारायण महतो  चनौरागंज  \n४. ýानदेव  आशा कुमारी   āी रामसेवक पौĿार  चनौरागंज  \n५. दशरथ            रानी कुमारी    āी सĜ य नारायण महतो चनौरागंज \n६. िव ńा              संगीता  कुमारी āी सĜ य नारायण महतो चनौरागंज  \n७. ƙŌा             रेखा कुमारी   āी अशफŰ महतो   चनौरागंज  48 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n८. पिहल ĭ यिĎ त  सवीता कुमारी     āी महेĠ Ɩ साफी         पसटन   \n९. दोसर ĭ यिĎ त      गीता कुमारी      पंिड त खुशीलाल महतो    चनौरागंज \n१०. पंडा        सपना कुमारी        āी देवराज मě डल      चनौरागंज \n१२. िव į णु    पूजा कुमारी    āी लालबहादुर यादव     चनौरागंज \n१३. महेश      ĉबी कुमारी    āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज \n१४. फकीरचĠ Ɩ    Ĕ योित  कुमारी     āी रमेश Ćधान         चनौरागंज \n१५. ि◌ नमũला      मुžी कुमारी        āी शĦ भू मě डल         चनौरागंज \n१६. चमेली      अनीता कुमारी      İ व. लखन महतो        चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nअğ यü-              āी ƙज िक शोर साह İ व. महावीर साह       चनौरागंज (मधुबनी) \nसिच व-               Ćो. पुलिक त कामत  पौराम \nउपाğ यü-             āी िव जय कुमार   āी बैńनाथ साह      िस मरा \nकोषाğ यü-             āी āी कĠ हैया कुमार āी कामेĂर मě डल     चनौरागंज \nमंच उľोषक-          āी कुमार पौĿार  āी दयाकाĠ त पौĿार    चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००८ केर अवसरपर मंिच त चौदहम एकŬकी- सĜ यवान \nसािवÿी  \n(िद नक कायũƅम) \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nनाटककार- भोला ĆशाĠ त \nमैिथ ली अनुवाद- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. सĜ यवान           पूजा कुमारी           āी लालबहादुर यादव     चनौरागंज  \n२. ńुमĜ सेन           बेबी कुमारी            āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज  \n३. अĮ वपित            आशा कुमारी           āी रामसेवक पौĿार      चनौरागंज  \n४. नारद             पूज कुमारी            āी महेĠ Ɩ साह          चनौरागंज  \n५. यमराज            िश Ī पी कुमारी          āी लŞ मण झा          चनौरा गोठ \n६. शाĪ वन            ĉबी कुमारी           āी दयाकाĠ त पौĿार      नौरागंज  \n७. यमदूत           गीता कुमारी           पंिड त खुशीलाल महतो   चनौरागंज  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 49 \n८. सुमित              िĆ यंका कुमारी          āी बैńनाथ साह        िस मरा   \n९. दुमũित              लŞ मी रंभा            āी हिर  नारायण महतो    चनौरागंज \n१०. भगवती           इंदु कुमारी            āी राजेĠ Ɩ मंडल    चनौरागंज \n१२. सैिन क           िव भा कुमारी           āी अमर राम          चनौरागंज \n१३. Ćहरी            Ćीित  कुमारी           āी रमेश Ćधान      चनौरागंज \n१४. सािव ÿी           संगीता कुमारी          āी सĜ यनारायण महतो  चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nāी ƙज िक शोर साह     İ व. महावीर साह        चनौरागंज (मधुबनी)  \nĆो. पुलिक त कामत      İ व. जगदीश कामत      पौराम \nमनोज कुमार पौĿार      āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज \nदयानंन कुमार          āी दुिन लाल महतो             बेरमा \nराजाराम ठाकुर         āी महाकाĠ त ठाकुर      चनौरागंज \nराघव कुमार           āी लŞ मण झा          चनौरागंज \nİ वेता कुमारी           āी बालेĂर कामत       पौराम \nसुलेखा कुमारी          āी हरेराम यादव        चनौरागंज \nअिम त रंजन           āी नागेĂर कामत             पौराम \nसरİ वती पूजा २००८ केर अवसरपर मंिच त पĠ Ɩहम एकŬकी- छीनरदेवी \n(राित क कायũƅम)   \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ गामक नाओं...  \n१. सुभाष   रमणजी              āी दयाकाĠ त पौĿार      चनौरागंज  \n२. ललन             राधवेĠ Ɩ झा            āी लŞ मण झा          चनौरागंज  \n३. पवन              पĢ पू कुमार महतो  āी अशफŰ महतो    चनौरागंज  \n४. मटुक             रौशन कुमार  İ व. āवण साह         चनौरागंज  \n५. राजू              िव काश कुमार महतो  āी Ćमोद कुमार महतो   चनौरागंज \n६. संजय             सागर कुमार ठाकुर     āी िव जय ठाकुर        चनौरागंज  \n७. सुखल           िम िथ लेश कुमार महतो āी रासधारी महतो       चनौरागंज  50 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n८. यदुलाल            िव į णु िव भाकार          āी हिर नारायण महतो     चनौरागंज       \n९. सोमन             सुभाष कुमार साह  āी बाबू सहाएब साह      चनौरागंज \n१०. परबित या          सोभा काĠ त महतो āी रामावतार महतो      चनौरागंज \n१२. घटकराज         सुनील कुमार महतो āी िव नोद महतो        बेरमा \n१३. बलदेव           रंजन कुमार महतो  āी महादेव महादेव महतो चनौरागंज \n१४. िव नोद            राजाराम ठाकुर   āी महाकाĠ त ठाकुर      चनौरागंज \n१५. मीरा             रजनीश कुमार          āी िव िप न कुमार साह     चनौरागंज \n१६. सुकनी           िश वकुमार िश व         āी बचनू मě डल        िस मरा \n१७. मालती           रामबाबू भारती          āी अमरनाथ राम       चनौरागंज \n१८. अंनु अंजना        लालू कुमार यादव       āी िव į णुदेव यादव       चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nāी संजय कुमार        āी बैńनाथ साह        चनौरागंज (मधुबनी) \nिश वकरण यादव         āी हरेराम यादव        चनौरागंज \nदेव सुĠ दरी कुमारी             āी मोहन राम          चनौरागंज \nअंजली िĆ यदिशũनी       āी गणेश ठाकुर        चनौरागंज \nदुगŭनĠ द ठाकुर         İ व. भरत ठाकुर        चनौरागंज \nरमेश कुमार           āी भागवत महतो        बेरमा \nशोभाकाĠ त महतो              āी रामअवतार महतो     चनौरागंज \nसरİ वती पूजा २००९ केर अवसरपर मंिच त सोŎम एकŬकी- बेटीक अपमान \nिद नŬक- ३१/ ०१/ २००९ (शिन  िद न) \nİ थान- Ġ यू लोटस इंिĐ ल श İ कूल पिर सर- चनौरागंज \nनाटककार- बेचन ठाकुर   \nि◌ नदųशक- बेचन ठाकुर \nपाÿ कलाकार िप ता आ  गामक नाओं...  \n१. दीपक चौधरी िश Ī पी कुमारी          āी लŞ मण झा          चनौरा गोठ  \n२. मोहन चौधरी  िव भा कुमारी           āी अमरनाथ राम       चनौरागंज  \n३. गोपाल चौधरी  िप यंका कुमारी          āी बैńनाथ साह  िस मरा  \n४. Ćदीप गीता कुमारी           āी खुशीलाल महतो चनौरागंज  \n५. बलवीर आशा कुमारी           āी रामावतार यादव  कनकपुरा  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 51 \n६. महेĠ Ɩ             सपना कुमारी           āी देवराज मंडल        चनौरागंज  \n७. गंगाराम           लŞ मी रंभा            āी हिर नारायण महतो     चनौरागंज \n८. चĠ देĂर            पूजा कुमारी           āी महेĠ Ɩ साह         चनौरागंज \n९. वीणा              नेहा कुमारी            āी बोधकृį ण दास       चनौरा गोठ \n१०. सुनीता           देवसुĠ दरी                   āी मोहन राम          चनौरागंज \n१२. संजू             İ वेता कुमारी           āी बालेĂर कामत       पौराम \n१३. राधा             संगीता कुमारी          āी सĜ यनारायण महतो    चनौरागंज \nसहयोगकþŭ- \nāी संजय कुमार        āी बैńनाथ साह        चनौरागंज (मधुबनी) \nदुगŭनĠ द ठाकुर         İ व. भरत ठाकुर        चनौरागंज \nरमेश कुमार           āी भागवत महतो        बेरमा \nवेदĆकाश             āी सूयũनारायण कामत     पौराम \nअिम त रंजन           āी नागेĂर कामत       पौराम \nरामकुमार ठाकुर         āी िल लाधर ठाकुर       चनौरागंज \nदयानंद कुमार          āी दुिन लाल महतो       चनौरागंज \nलालू कुमार यादव       āी िव į णुदेव यादव       चनौरागंज \n \n  52 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n \nिवदेह सĦमान २०११-१२ \nिवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी सĦमान \n१. िवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी फेलो पुरİकार २०१०-११  \n२०१० āी गोिवĠद झा (समƇ योगदान लेल) \n२०११ āी रमानĠद रेणु (समƇ योगदान लेल) \n२. िवदेह समानाĠतर सािहĜय अकादेमी पुरİकार २०११-१२  \n२०११ मूल पुरİकार- āी जगदीश Ćसाद मěडल (गामक िजनगी, लघुकथा \nसंƇह) \n२०११ बाल सािहĜय पुरİकार- ले.क. मायानाथ झा (जकर नारी चतुर होइ, \nलघुकथा संƇह) \n२०११ युवा पुरİकार- आनĠद कुमार झा (कलह, नाटक) \n२०१२ अनुवाद पुरİकार- āी रामलोचन ठाकुर- ( पŃानदीक माझी, बŬĐला- \nमािनक बंńोपाğयाय, उपĠयास, बŬĐलासँ मैिथली अनुवाद) \nिवदेह भाषा सĦमान २०१२-१३ (वैकिĪपक सािहĜय अकादेमी पुरİकारक \nĉपमे Ćिसŀ) \nबाल सािहĜय पुरİकार २०१२- āी जगदीश Ćसाद मěडल (“तरेगन” बाल \nĆेरक िवहिन कथा संƇह)  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 53 \nनाटक, गीत, संगीत, नृĜय, मूितũकला, िशĪप आ िचÿकला üेÿमे िवदेह \nसĦमान २०१२ \nअिभ नय \nमुďय अिभनय \nसुāी िश Ī पी कुमारी, उƛ- १७, िप ता āी लŞ मण झा \nāी शोभा काĠ त महतो, उƛ- १५ िप ता- āी रामअवतार महतो, \nहाİ य-अिभनय \nसुāी िĆ यंका कुमारी, उƛ- १६, िप ता- āी वैńनाथ साह \nāी दुगŭनंद ठाकुर, उƛ- २३, िप ता- İ व. भरत ठाकुर \nनृĜ य \nसुāी सुलेखा कुमारी, उƛ- १६, िप ता- āी हरेराम यादव \nāी अिमत रंजन, उƛ- १८, िप ता- नागेĂर कामत \nिच ÿकला \nāी पनकलाल मěडल, उमेर- ३५, िपता- İव. सुĠदर मěडल,  \nāी रमेश कुमार भारती, उƛ- २३, िप ता- āी मोती मě डल \nसंगीत (हारमोिनयम) \nāी परमानĠ द ठाकुर, उƛ- ३०, िप ता- āी नथुनी ठाकुर \nसंगीत (ढोलक) \nāी बुलन राउत, उƛ- ४५, िप ता- İ व. िच Ī टू राउत \nसंगीत (रसनचौकी) \nāी बहादुर राम, उƛ-५५, िप ता- İ व. सरजुग राम \nिशĪपी-वİतुकला \nāी जगदीश मिĪलक, उƛ-५०, गाम- चनौरागंज \nमूितũ-मृिþका कला \nāी यदुनंदन पंिड त, उƛ-४५, िप ता- अशफŰ पंिड त \nकाơ-कला \nāी झमेली मुिखया, िपता İव. मूंगालाल मुिखया, उƛ- ५५  54 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिकसानी-आĜमिनभũर संİकृित \nāी लछमी दास, उमेर- ५०, िपता İव. āी फणी दास \nिवदेह मैिथली पÿकािरता सĦमान \n२०१२ āी नवेĠदु कुमार झा \n१ \n \n    \n  \nफाइल फोटो āी परमानंद ठाकुरकó िव देह हारमोिन यम कला सĦमान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत āी नĠ द िक शोर गुĢ ता।  \nपिर चए- āी परमानĠ द ठाकुर, िप ताक नाओं- āी नथुनी ठाकुर, गाम- जगदर, \nपोİ ट- कछुबी, भाया- तमुिर या, िज ला-मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । \n३० वषŰय परमानĠ द एखन पंचायत िश üक छिथ । ऐसँ पिह ने ओ बŵड पाटŰमे \nकैिस यो माİ टरक कायũ करैत छलाह। ढोलक सेहो बजेबाक कला छिĠ ह । ओना \nहारमोिन यम कलासँ दशũक-āोताकó मंÿ-मुĐ ध करैत रहला अिछ । िह नक कलाकó \nझंझारपुर üेÿमे सभ सराहै छिĠ ह  । जे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक \nĆŬगणमे सरİ वती पूजाक अवसरपर नाƀय उĜ सवमे िह नक कलाक Ćदशũन नीक \nहोइत रहलिन  अिछ । िह नक कलामे आशातीत उžित  हेतु िव देह पिर वार िह नका \nिव देह कला सĦमान- २०१२ सँ सĦमािन त करैत अपनाकó गौरवािĠ व त महसूस \nकएलक अिछ । \nपरमानĠ द ठाकुर ( परमानĠ द ठाकुर कó िव देह संगीत कला सĦ मान \n(हारमोिनयम) - २०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nप.ठाकुर-  ऐ कायũक Ćित  १९७१ ई. सँ Ĉिच जगल। िव ńालय ĆŬगणमे अचानक  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 55 \nएक सŬİ कृित क कायũƅमक आयोजन भेल, ओइमे हमहूँ भाग लेलौ। \nहमरा ओही कायũƅमसँ झुकाव भेल। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ठाकुर-  ऐ कायũकó करबामे हमरा सभसँ बेसी ĆोĜ सािह त माता-िप ता एवं \nअिभ भावक करै छिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ठाकुर-  हमरा ई काजũ करबामे सबहक सहयोग अओर असीरवाद भेटैत अिछ । \nजखन हम ऐ कायũक Ćित  िन į ठा अिपũत करैत छी तँ सबहक सहयोग \nनीकसँ भेटैत अिछ। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nप.ठाकुर-  पिह ल बेर हम संİ कार भारती पिĤ ल क İ कूल झंझारपुरसँ कायũ आरĦ भ \nकेलॱ। िव ńालयक िश üक िद ली प बाबू हमरा ĆोĜ सािह त केलाह आ \nिĆ ◌ंसपल बालेĂर बाबू सĦ मािन त केलिन । ओ कायũƅम छल नुĸर \nनाटक जे सरİ वती पूजाक अवसरपर आयोिज त छल। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nप.ठाकुर-  ऐ काजमे हम अपन सोचकó Ćधानता दैत छी। हमर सोच हरदम बनल \nरहैए जे हम नीकसँ नीक कृित  करैत रहूँ। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nप.ठाकुर- हम जइ काजमे लागल छी ओकर पिह ल िव शेषता अिछ  अपन कला-\nसंİ कृित सँ जुड़ल रहब। दोसर ई अिछ  जे कोनो मंचपर अपन बात \nरखबामे किनĸो िद ĸत महसून नै करब। \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nप.ठाकुर- राम देव ठाकुर, बालगोिव Ġ द दास, जागेĂर राउत, भागवत Ćसाद सोित , \nरमानĠ द पासवान, बनारसी राम, राज कुमार राम, दुखन महतो, रामेĂर \nमहतो, रमण िक शोर झा, जोगेĠ Ɩ ठाकुर इĜ यािद  बहुतो गोटे \nछिथ ।  लगभग सभ गाममे हारमोिन यम, ढोलक, तबला, रसनचौकी  56 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nइĜ यािद क कलाकार सभ छिथ । िव ि◌ शį ट तँ अिछ ये जे गाम-घरमे \nसŬİ कित क कायũƅम हुनके सभपर ि◌ नभũर अिछ , बचल अिछ।  \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nप.ठाकुर- कोनो बाधा नै पहुँचबैए, हम अपन दैिन क काजसँ समए िन कािल ये कऽ \nऐ सभमे दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nप.ठाकुर- संगीत सुनब, भजन सुनब आिद  हमर ĉिच  अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nप.ठाकुर- हम संदेश देबाक योĐ य तँ नै छी। हम अपन एकटा बात ĭ यĎ त करैत \nकहै छी जे िम िथ लŬचलक िव कासमे हम पाछू नै हटब।  \n२ \n \n  \nफाइल फोटो-१, सुāी िश Ī पी कुमारीकó \nिव देह अिभ नय सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत डॉ. उषा महासेठ। \nफाइल फोटो-२, िव देह अिभ नय सĦ मानसँ \nसĦमािन त िश Ī पी कुमारीकó उपहार Ćदान \nकरैत डॉ. उषा महासेठ। \nपिर चए- सुāी िश Ī पी कुमारी, िप ताक नाओं āी लŞ मण झा, पता- गाम-\nचनौरागोठ, पÿालय- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, (िब हार)। १७ \nवषŰय िश Ī पी दसम वगũक छाÿा छिथ । पंचायत, Ćखě ड आ अनुमě डल İ तरपर \nअपन Ćित भासँ कतेको बेर पुरİ कृत भऽ चुकल छिथ । जे.एम.एस. कोिच ◌ंग \nसेĠ टर, चनौरागंजमे सभ üेÿमे िह नक नीक Ćदशũन रहलिन  अिछ, खास कऽ \nअिभ नय कलाक मादे दशũक लोकिन क बीच बƂड सराहल गेलीह। िव देह अिभ नय \nसĦ मान- २०१२ सँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार हिषũत अिछ ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 57 \nिश Ī पी कुमारी (िश Ī पी कुमारीकó िव देह अिभ नय सĦ मान- २०१२ देल गेल। \nबेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nिश Ī पी- हमरा ऐ कायũक Ćित  ĉिच  ओइ िद नसँ भेल जइ िद न हम बेचन सर \nअहūक नाटक देखलॱ, तँ हमरो मनमे भेल जे हमहूँ सर लग पिढ़ तॱ \nआ नाटकमे भाग िलतॱ आ बिढ़ यासँ नाटकमे भूिम का िन भैतॱ। वषũ \n२००८ ई. मे बेचन सरक कोिच ◌ंगमे Ćवेश केलॱ। सित  सािव ÿी \nनाटकमे यमराजक भूिम का अदा कएल आ हमर भूिम का बेसी बिढ़ या \nरहल। ओही िद नसँ हमरा ऐ कायũक Ćित  ĉिच  जागल आ बढ़ल।  \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिश Ī पी- ऐ कायũ करबामे हमरा बेचन सर अहū बेसी ĆोĜ सािह त केलॱ आ  आ \nकरै छी । \nबे.ठाकुर-अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिश Ī पी- हमरा ऐ कायũ करबामे मोन ĆोĜ सािह त करैत अिछ । \nबे.ठाकुर-पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ \nकिहयासँ? \nिश Ī पी- पिह ल बेर हम सĜ यवान सािव ÿी नाटक केलॱ। ई नाटक २००८ ई.मे \nचनौरागंजमे भेल। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nिश Ī पी- हम कायũमे िश Ī पकó Ćधानता दइ छी। \nबे.ठाकुर-अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपक एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nिश Ī पी- हम जे िक छु केलॱ बेचन सर जी अहॴक कृपासँ केला◌ै◌ं। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nिश Ī पी- हमर ऐ काजक समाजमे बड़ पैघ İ थान अिछ । हमर नाटक देिख  कऽ \nसमाजक बुजुगũ लोक आनंिद त भऽ हमरा लोकिन कó ĆोĜ सािह त करैत \nछिथ । ऐसँ समाजमे पिर वतũन अवĮ य हएत। ऐ काजक समाजमे बड़  58 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nपैघ İ थान छै जेकरा देखलासँ दोसरो बĒ चा सभकó मनमे ऐ काजक \nĆित भावना जागत। ऐसँ हमरा जीवनमे आगू बढ़बाक साहस हएत। \nनाटक करैत-करैत हम एक िद न बड़ पैघ नािय का बिन  सकैत छी। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nिश Ī पी- हम जइ िव धामे लागल छी ओकर ĭ यिĎ त गत िव शेषता अिछ । ऐ üेÿमे \nई काज दोसर लोकक काजसँ ऐ तरहó िभ ž अिछ  जे नाटक एक \nकला अिछ । जे नाटक कला सबहक समü Ćदिशũत कएल जाइत \nअिछ । जखन िक  सभ काज सबहक समü नै कएल जाइत अिछ ।  \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nिश Ī पी- हमर ऐ िव धाक üेÿमे बेचन सर आ हुनक िव ńाथŰ सभ छिथ । हमर \nगुĈजीक ( āी बेचन ठाकुर) मुख कायũ पढ़ेनाइ छिĠ ह । एकर अलाबा, \nनाटक, किव ता, गीत आिद  िल खैत छिथ । हमर गुĈजी लगभग सभ \nकलामे िन पुण छिथ । ओ संगीतकार, नाटककार, िच ÿकार आिद  सभ \nछिथ । अपन बĒ चा सभसँ अपना कलाकó Ćदिशũत कराबैत छिथ  आ \nसमाजमे अपन Ćित į ठा पबैत छिथ । \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nिश Ī पी- हमर ई काज जीवन-यापनक üेÿमे बाधा नै सहायता पहुँचाबैत अिछ । \nघरेलू काज करबाक लेल मū आ बिह न छिथ । घरेलू काजक िच ◌ंता \nहमरा नै रहैत अिछ । हमरा ऐ काजमे िक यो बाधा नै पहुँचबैत अिछ । \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nिश Ī पी-  हमरा सभसँ बेसी पढ़बामे ĉिच  अिछ । जे पिढ़ -िल िख  कऽ पैघ बनी। \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nिश Ī पी- एकटा संदेश जे हम अहūकó देबए चाहै छी, नाटकमे तँ ĉिच  हमरा \nअिछ ये मुदा पढ़बामे सेहो अिछ । हम यएह संदेश दइ छी जे हम एक \nगरीब िव ńाथŰ छी। अहॴ सबहक कृपासँ हम आगू बढ़ैत रहब, हमरा \nआगू बढ़ेबामे अहū सभ मदित  कĉ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 59 \n३ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी अिमत रंजनकó िव देह \nनृĜ यकला सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी किप लेĂर राउत (वामसँ) \nएवं āी जगदीश झा (दिह नासँ)। \nफाइल फोटो-२, िव देह नृĜ यकला सĦ मानसँ \nसĦमािन त अिमत रंजनकó उपहार Ćदान \nकरैत āी जगदीश Ćसाद मě डल। \nपिर चए- āी अिमत रंजन, िप ताक नाअ◌ो◌ं- āी नागेĂर कामत, गाम- पौराम, \nपोİ ट- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी \nछिथ । १८ वषŰय अिम त १२म कüाक छाÿ छिथ । अनुमě डल İ तरपर \nनृĜ यकलामे िह नका Ćथम पुरİ कार भेटल छिĠ ह । जे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, \nचनौरागंजक ĆŬगणमे आयोिज त सŬİ कृित क कायũƅममे नृĜ य लेल सराहल जाइत \nरहला अिछ । िव देह नृĜ यकला सĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त करैत िव देह पिर वार \nĆसžता महसूस करैत अिछ । \nअिम त रंजन (अिम त रंजन कó िव देह नृĜ यकला सĦ मान- २०१२ देल गेल। \nबेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nअिम त- जखन हम सभ कोइकó मंचपर नृĜ य करैत देखलॱ तँ हमरा इĒ छा भेल \nजे एना हमहूँ किर तॱ। २००५ ई.क ओ समए रहए। \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nअिम त-  āी बेचन ठाकुर जीक ĆोĜ साहन हमरा सभकó भेटैत रहल अिछ । ओ \nहमर गुĈजी सेहो छिथ । \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ?  \nअिम त-  पिह ल बेर हम गीत गेलॱ। İ कूलमे। शुĉमे बेसी गीते गबैत छलॱ।  60 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nधीरे-धीरे नृĜ यमे सेहो भाग िल अए लगलॱ। ओना हमरा नृĜ यमे बेसी \nĆोĜ साहन भेटल।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nअिम त-  हम ऐ तीनूमे सोचकó बेसी ĆधाĠ ता दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nअिम त-  हम अखन बी.ए. पाटũ-वनमे पढ़ैत छी। िह Ġ दी ऑनसũ अिछ । दसमामे \nमैिथ ली एिĒ छ क िव षयमे पढ़ने छी। मैिथ लीसँ Ćेम अिछ । मौका भटैत \nरहत तँ आरो िक छु-िक छु करैत रहब। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nअिम त-  संगीसँ िस नेह अिछ । गबैयोमे बƂड मन लगैए। \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nअिम त-  हमर जीवन-यापनमे घरेलू काज कोनो महĜ वपूणũ नइए। हम ओइ सभसँ \nअलग छी। खाली पढ़ै-िल खैक रहैए। तँए हमरा कोनो बाधा नै अिछ । \nघरसँ बहुत सहायता भेटैए। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nअिम त-  संगीसँ िस नेह अिछ । गबैयोमे बƂड मन लगैए।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 61 \n४ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी बहादुर रामकó िव देह \nसंगीत कला सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत āी उमेश मě डल वायासँ \nएवं दिह नासँ āी बेचन ठाकुर। \nफाइल फोटो-२, िव देह संगीत-कला \nसĦ मानसँ सĦमािन त बहादुर रामकó āी बेचन \nठाकुर उपहार Ćदान करैत एवं मंच \nसंचालन करैत āी दुगŭनĠ द मě डल। \nपिर चए- āी बहादुर राम, िप ताक नाओं İ व. सरजुग राम, गाम+पोİ ट- \nचनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हार केर İ थायी िन वासी छिथ । \nिह नक उƛ ६० बखũ छिĠ ह । िवगत ४० बखũसँ रसनचौकी बजबैत छिथ । \nसमाजक सभ वणũक लोकक मğ य िह नक उĎ त कला लेल िव शेष मŬग रहैए। \nपढ़ल-िल खल तँ नै छिथ  मुदा रसनचौकी कलासँ गाम-घरमे लोकिĆ य ĭ यिĎ त  \nछिथ । आिथũक ĉपसँ िन ĵ रिह तो िम िथ लाक सŬİ कृित क धरोरहकó अüुěण रखने \nछिथ । एतदथũ िह नका िव देह संगीत कला सĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त कऽ \nिव देह पिर वार हिषũत भऽ रहल अिछ । \nबहादुर राम ( बहादुर राम कó िव देह संगीत कला सĦ मान ( रसनचौकी) - \n२०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nब राम-  िप ताजी सँ बाजा बजेनाइ िस खलॱ, रसन चौकी बजेनाइ िस खलॱ। \nतइघड़ी हमर उमर रहए १८ बरख। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nब.राम-  रसनचौकी बजेनाइ हमर जीिव का छी। पūच गामक लोक साटा \nबनबैए।  \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ?  62 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nब.राम-  हम १८ बखũक रही, चािर  आदमी िम िल  पिह ल बेर भगवानक पूजामे \nबजेने छेलॱ। \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nब.राम-  लगभग सभ गाम लोक छिथ  जे ई काज करै छिथ । संगमे खेती-बाड़ी \nसेहो करै छिथ  जे िव िश į ट भेल आ अलग महत सेहो रखैए। \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nब.राम-  कखनो-कखनो बाधा होइए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nब.राम- सहनाइ- िपपही बजबैमे सेहो ĉिच  अिछ । \nबे.राम-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nब.राम-  सहनाइ, रसनचौकी आिद लुĢत नै हुअए,  बजैत रहए समाजमे। \n५ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी शोभा काĠ त महतोकó \nिव देह अिभ नय कला सĦ मान- २०१२ क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत āी किप लेĂर \nराउत। \nफाइल फोटो-२, िव देह अिभ नय कला \nसĦ मानसँ सĦमािन त शोभा काĠ त महतोकó \nमाĪ यापũण करैत āी उमेश मě डल। \nपिर चए- āी शोभा काĠ त महतो, िप ताक नाओं āी राम अवतार महतो, \nगाम+पोİ ट- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी \nछिथ । १६ बखũक शोभाकाĠ तजी नवम कüाक छाÿ छिथ । िव देह नाƀय \nउĜ सवक संग-संग जे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक ĆŬगणमे आयोिज त सभ \nकायũƅममे िह नक Ćदशũन बिढ़ या रहैत छिĠ ह । नाटकमे िह नक अिभ नयसँ दशũक  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 63 \nवृĠ द Ćसž भऽ सराहैत रहलिख न अिछ । पंचायत एवं Ćखě ड İ तरपर सुĠ दर \nअिभ नय लेल िह नका पुरİ कृत कएल गेल छिĠ ह । िव देह अिभ नय कला सĦ मान- \n२०१२ सँ सĦ मािन त कऽ िव देह पिर वार हिषũत भऽ रहल अिछ । \nशोभा काĠ त महतो (āी शोभा काĠ त महतोकó िव देह अिभ नय कला सĦ मान- \n२०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nशो.का.म- हम जखन केकरो गीत गबैत, नाटकमे पाट खेलैत देखैत रही तँ हमरो \nमन होइत छल जे हमहूँ नाटकमे भाग ली आ अपन कलाकó Ćदिशũत \nकरी। मुदा अपन कलाकó Ćदिशũत किरतौ◌ं कतए। İ कूलमे जखन \nकोनो कायũƅम होइ छल आ शिन कó गीत नादक कायũƅम होइ छल तँ \nहम गीत गाबए लगी। हमरा िव शेष ĉपसँ ĉिच  तिह या जागल जिह या \nहम छअम कüामे पढ़ैत रही।  \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nशो.का.म- हमरा ई कायũ करबामे हमर मū-बाबूजी आ जेठ भाय संगे हमर गुĉदेव \nāी बेचन ठाकुर जी िव शेष ĉपसँ हमरा ĆोĜ सािह त करैत छिथ । \nबे.ठाकुर- अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nशो.का.म- हमरा ई कायũ करबामे सभ लोक तथा गुĉदेव जी ĆोĜ सािह त तँ किर ते \nछिथ । जखन हम कोनो काज करबामे िह चिक चाइ छी तँ हमर \nमनसुबाकó बढ़ेबाक हेतु हमरा ओ खुद िस खबै छिथ न आ हमरा हुनका \nŅारा कतेक बेर सĦमान समारोहमे पािर तोिषक सेहो भेटल अिछ । \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nशो.का.म- हम पिह ल बेर गुĈदेव जीक रिच त नाटक “ छी नरदेवी”मे एकटा \nपरबित या कोइर नामक मनोवैýािन कक अदामे २००९ ई.मे आरĦ भ \nकेलॱ। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nशो.का.म- हम अपन काजमे कोनो पुरान वा नव लीखकó ऐ तीनूमे सँ बेसी \nĆधानता दइ छी।  64 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nशो.का.म- जखन हम रंगमंचपर रहै छी हमरा बड़ आनĠ द भेटैए, लेिक न हम \nहरदम वएह सोचैत छी जे हम अपन कलासँ दशũककó भरपूर मनोरंजन \nदी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nशो.का.म- हमर काजक समाजमे एगो महĜ वपूणũ İ थान छै, हम देखैत छी जे ऐसँ \nसमाजमे िक छु पिर वþũन भेलैए तँए हम कहब जे ऐसँ समाजमे पिर वþũन \nएतै। \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nशो.का.म- हम ऐ िव धामे लागल छी मुदा हम दशम कüा (२०१२)क छाÿ सेहो \nछी। ई काज ऐ üेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ िभ ž छै जे \nकलाक üेÿमे लोक बहुत कमे अबैत अिछ । लोक पाइ कमाइ खाित र \nदोसर काज करए लगैत अिछ । जइसँ लोकक िध यान ऐ üेÿपर पिड़ ते \nनै छै। ऐ üेÿमे लोकक एगो िव शेष पहचान छै। \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन \nतरहक िविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nशो.का.म- हमरा िव धाक üेÿमे हमर गुĈदेव बेचन ठाकुर सेहो छिथ न। ओ एगो \nबड़ नीक काज कऽ रहल छिथ न जे अहु üेÿक सभ िव ńाथŰकó, \nजेकरामे कलाक िक छु गुण छै ओकरा अपन कला Ćदशũन करबाक \nमौका दैत छिथ । ओ हरेक साल मū सरोसतीक पूजा िद न कायũƅम \nकरै छिथ न। हुनका हमर आƇह जे ई कायũƅमकó सभ िद न बरकरार \nरखिथ  आ िम िथ लामे कलाक िव İ तार करिथ । \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nशो.का.म- हमर काज हमरा जीवन यापन काजमे ने तँ सहायता पहुचाबैए आ ने \nबाधा। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 65 \nशो.का.म- ऐ कó अलाबा हमरा पढ़ैमे िव शेष ĉिच  अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nशो.का.म- हम सलाह देबए योĐ य नै छी मुदा हम तँ हरेक ĭ यिĎ त  समाजकó यएह \nसलाह देबए चाहब जे समैकó सही उपयोग करी। िक एक तँ जे समैक \nसही उपयोग करैए वएह महान बनैत अिछ । एगो कहिब यो छै, समैकó \nपालन करै बलाक पास िव ńा छै आ िव ńाक पास धन छै िक एत तँ \nTime is money and money is everything आ धनसँ सभ \nिक छु पूरा कएल जा सकैत छै तथा अनुशासनमे रिह  अपन जीवन-\nयापन करी िक एत तँ कहल गेल छै- Money is lost nothing is \nlost. Character is gone everything is gone. धनकó चिल  \nगेने ओ पुन: आनल जा सकैए मुदा चिरऽकó गेने आपस नै भऽ \nसकैए। िक एक तँ चिरऽ ओ वİ तु नै छी जे अहū बाजारसँ कीिन  \nलेब। इĔजत बनाबए पड़ैत छै। संगे अपना मनमे इĔ जतक भावना \nकोनो दोसर आदरणीय ĭ यिĎ त क Ćित  रखने रही। िक एक तँ िब ना \nआदरक िस ¼¢पर चढ़ने सफलताकó कोइ नै छुलक। अगर आइ अपने \nकेकरो आदर करै छी तँ आबएबला िज नगी अपनेक आदर करत। \nअपन िम िथ लासँ िव लुĢ त होइत मैिथ लीकó बचाउ आ मैिथ लीकó एकटा \nमहतपूणũ İ थान भेटए ऐ खाित र हमेशा सĦ पूणũ िम िथ ला वासीकó जागृत \nकऽ अनेको अनेक कायũƅम कऽ सभकó जागृत करी। धĠ यवाद। \n६ \n \n  \nफाइल फोटो, āी जगदीश मिĪल ककó िव देह हİ तकला सĦ मान- २०१२ क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी बेचन ठाकुर।  66 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nपिर चए- āी जगदीश मिĪ ल क, िप ताक नाओं- İ व. İ वĉप मिĪ ल क, \nगाम+पोİ ट- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार) केर İ थायी \nिन वासी छिथ । िश Ī पकलामे िह नक Ćित į ठा छिĠ ह । िह नक बनाओल पिथ या, \nकोिन यū, चंङेरा, िब आहक डाला इĜ यािद  Ćशंसनीय होइत छिĠ ह । िव देह हİ तकला \nसĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त करैत िव देह पिर वार Ćसžता महसूस कएलक \nअिछ । \nजगदीश मिĪल क ( āी जगदीश मिĪल ककó िव देह हİ तकला सĦ मान- २०१२ \nदेल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nजगदीश मिĪल क- पिथ या, कोिन यū, चंङेरा, िब आहक डाला बनेनाइ हमर \nखानदानी पेशा अिछ, बĒचेसँ ई िसखाएल गेल।  \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nजगदीश मिĪल क-  हमरा लेल ई काज हमर जीिवका अिछ, हमर माए-बाबू \nिव शेष ĉपसँ हमरा ĆोĜ सािह त करैत रहिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nजगदीश मिĪल क- लोककó हमर काजक महीनी नीक लगै छै, सएह हमरा \nĆोĜ सािह त करैत अिछ । \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ \nकिहयासँ? \nजगदीश मिĪल क-  पिथ या, कोिन यū, चंङेरा, िब आहक डाला, िबअिन, िघरनी, \nिफरकी, गुड़चĪला,  बĒचेसँ बनबै छी। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव \nलीख” वा ३ “िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nजगदीश मिĪल क-  हम अपन काजमे िशĪपकó ऐ तीनूमे सँ बेसी Ćधानता दइ । \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nजगदीश मिĪल क-  हमर िशĪप लोककó नीक लगै छै, हमरा लोक िबसिर जाइए \nमुदा हमर िशĪपकó मोन राखैए।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 67 \nबे.ठाकुर-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे \nपिरवतũन एतै? \nजगदीश मिĪल क-  लोकक आवĮयकताक पूितũ होइ छै, हम सभ अखनो \nसमाजसँ अलगे छलॱ मुदा हमर सभक िशĪप अछूत नै \nअिछ। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता \nछै, ई ऐ üेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų \nिभž छै? \nजगदीश मिĪल क-  हम ऐ िव धामे लागल छी, ऐ üेÿमे लोकक एगो िव शेष \nपहचान रहबाक चाही छलै मुदा से नै छै। सुĠदर कलाकृित \nबनेनहार अछोप छै!! \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन \nतरहक िविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nजगदीश मिĪल क-  हमरा िव धाक üेÿ जातीय आधारपर अिछ आ एकसँ एक \nबİतु सभ बनबै छिथ।  \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू \nकाजमे बाधा होइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nजगदीश मिĪल क- हमर यएह जीवन यापन छी तó ई सहायता पहु◌ँचाबैए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nजगदीश मिĪल क-  ऐ कó अलाबा हमर सभक पुĮतैनी सुअर पालनक ĭयवसाय \nअिछ, मुदा नव पीढ़ी पिढ़ सेहो रहल अिछ। \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nजगदीश मिĪल क-  ऐ सभसँ की हएत। लोकक िदमागमे जे खेला छै तकरा दूर \nकरए पड़त। सभकó समाजक अंग बुझए पड़त। िशĪपीकó \nसĦमान देबए पड़त, कोनो काजकó खास कऽ हाथसँ करैबला \nकाजकó सĦमान देबए पड़त। कतेक िशĪपी मिर खिप गेला। \nिम िथ लामे कलाक िव İ तार केना हएत जखन सुĠदर वİतु \nबनबैबलाकó असुĠदर मािन बिहįकार करब । अहū लोकिन \nहमर िशĪपकó सĦमान देलॱ ओइ लेल आभार। पढ़ाइ िलखाइ  68 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nआ बदलल सोच िदमागी खेलाकó दूर कऽ सकत, गलत \nसोचकó पटकिनयū दऽ सकत, तखने िशĪप आ िशĪपकार आ \nहाथसँ काज केिनहारकó सĦमान भेटतै। अहū सभ जीती \nतकर शुभकामना दै छी। \n७ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी झमेली मुिख याकó िव देह \nवİ तुकला सĦमान- २०१२ क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी हेमनारायण साहु। \nफाइल फोटो-२, िव देह वİ तुकला सĦमानसँ \nसĦमािन त झमेली मुिख याकó उपहार Ćदान \nकरैत āी अजय कुमार दास। \nपिर चए- āी झमेली मुिख या, िप ताक नाओं- İ व. मुंगालाल मुिख या, \nगाम+पोİ ट- छजना, भाया- नरिह या, िज ला- मधुबनी (िब हार) \nजĠ म– लगभग १९५०, िश üा- िन रüर, बेवसाय- बरहीिग री, मुिख याजी \nवाĪ यकालिह सँ िश Ī पी (वİ तुकला)क कायũ कऽ पिर वारक भरन-पोषण करैत रहला \nअिछ । ऐ लेल सामािज क संघषũ सेहो करए पड़लिन  । मुदा आब एक तरहसँ \nअनुकरणीय ĭ यिĎ त क ĉपमे समाजमे जानल-मानल जाइ छिथ । िव देह वİ तुकला \nसĦमान- २०१२ सँ सĦमािन त कऽ िव देह पिर वार गौरव महसूस कऽ रहल अिछ । \nझमेली मुिख या (झमेली मुिख याकó िव देह वİ तुकला सĦमान २०१२ देल गेल। \nराम िव लास साहु हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।)  \nरा.िव .सा-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nझमेली मु-  हम भूिमहीन छलॱ। आने-आनक खेत सभमे खेतीक-बाड़ीक काज \nकरै छलॱ। कोनो कारणे काज छुटलापर बैसारी भऽ जाइ छलए। \nगामेमे हमर पड़ोिस ये बरही छिथ  िज नका सभकó देिख  लकड़ी काज \nिस खलॱ। बादमे अपने कारबार करै छी। आइ तीस बरखसँ ई काज \nहम कऽ रहल छी।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 69 \nरा.िव .सा-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nझमेली मु-  ऐ काज करैमे हम आĜ मिन भũर छी, केकरो ऐसी-तैसीमे नै रहए पड़ैए। \nआ सएह हमरा ĆोĜ सािह त करैए। \nरा.िव .सा-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nझमेली मु-  हमरा काज करबामे हमर हुनर आ आĜ मबल ĆोĜ सािह त करैत रहल। \nहमरा अपना काजपर िव Ăास अिछ  जे ई काज सभ िद न चलैत रहत \nआ किह यो भुखमरी नै रहैए आ ने रहत। \nरा.िव .सा-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nझमेली मु-  पिह ल बेर हम चौकी, चौकैठ, केबाड़, कुसŰ-टेबुल आ काठक बĎ सा \nबनेनाइ शुĉ केलॱ। हम पढ़ल-िल खल नै छी। तँए िद न-तारीख नै \nबता सकै छी, लगभग तीस बरखसँ ई काज करै छी। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nझमेली मु-  हमरा अपन काजमे हम अपन सोचकó Ćधानता दै छी। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nझमेली मु-  लकड़ी काजमे रोजगारक सभ िद न अवसर रहै छै। पिहलैयो छल \nआ बादमे सेहो रहत।  \nरा.िव .सा-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nझमेली मु.- हमर काजक, बरहीगीरीक İ थान समाजमे मुď य छै। समाजमे रहैबला \nसबहक घरमे लकड़ीसँ बनल समानक जĉरत पड़ै छै। जइले \nलकड़ी िम İ ÿीक जĉरत छै। ऐ काजमे बेसी रोजगार भेटै छै तँए \nसमाजमे पिर वतũन अवİ स हेतै। \nरा.िव .सा-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nझमेली मु-  हम जइ िव धामे लागल छी ओकर ĭ यिĎ त गत िव शेषता छै। जे ई \nकाज मेहनित या होइ छै। मुदा काजमे किह यो रौदी-दाही नै होइ छै। \nरख मजदूरी चोखा काम। दोसर िव शेषता छै जे काज करैमे ने \nरौदक आ ने बखŭक समİ या छै। घर बैठल काज होइ छै। ई काज  70 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nसभ नै करै छै तँए दोसर लोकक काजसँ िभ ž छै। \nरा.िव .सा-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nझमेली मु-  ओना तँ ऐ िव धामे बरही जाित क लोक काज करै छिथ  मुदा हम तँ \nमलाह छी। हम सभ जाित क लोककó ऐ काज लेल ĆोĜ सािह त करै \nिछ यिन  आ जे मौका देलक ओकरा काजक लूिर  िस खेबो करै छी। \nहम अपन चाĉ बेटाकó सेहो इएह काजक लूिर  िस खौने छी, ओ सभ \nखूम नीक िम सितिर आइ करैए, ĉपैया सेहो कमाइए।  \nरा.िव .सा-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nझमेली मु-  हमर काज जीवन-यापनक काजमे सहायता पहुँचाबैए। घरेलू काजमे \nबाधा िक अए हएत। कोनो बाधा नै। \nरा.िव .सा- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nझमेली मु-  हमर अपन आन ĉची गाए-भŵस पोसनाइ अिछ । जइसँ पिर वारमे दूध, \nदही, घी आ गोइठा-करसीक भरपाइ भऽ जाइए। \nरा.िव .सा-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nझमेली मु-  हम एहन संदेश दइले चाहै छी जे कमो पूंजीमे लोक अपन काज \nठाढ़ कऽ अपने काज करए। \n८ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी रमेश कुमार भारतीकó \nिव देह िच ÿकला सĦमान- २०१२ क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत मो. समसाद आलम। \nफाइल फोटो-२, िव देह िच ÿकला सĦमानसँ \nसĦमािन त रमेश कुमार भारतीकó उपहार \nĆदान करैत वरीय उपसमाहतŭ सह Ćभारी \nएस.डी.ओ. चेतनारायण राय एवं \nसािह Ĝ यकार जगदीश Ćसाद मě डल।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 71 \nपिर चए- āी रमेश कुमार भारती, िप ताक नाओं- āी मोती मě डल, जĠ म \nित िथ - १० माचũ १९८६, िश üा- अĠ तर İ नातक, गाम+पोİ ट- बेरमा, भाया- \nतमुिर या िज ला- मधुबनी (िब हार), िप न- ८४७४१० \nरमेश कुमार भारती (रमेश कुमार भारतीकó िव देह िच ÿकला सĦमान- २०१२ \nदेल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nरमेश-  बĒ चेसँ ऐ काजक Ćित  ĉिच  अिछ । खेत-खिर हान अ◌ािद क दृĮ य देिख  \nकागजक पžापर बनबैत फोटोकó देिख  कएक गोटे धĠ यवाद दैत \nछलाह। हमर ĉिच  बढ़ैत गेल। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nरमेश-  ओना तँ समाजोक लोक मुदा मुď य ĉपसँ हमर गुĈ āी सुमन ठाकुर \nिज नक घर रैयाम िछ यिन । हमरापर ओ बहुत िध यान रखैत छिथ । \nजखन-कखनो हुनका लग जाइ छी तँ ĆोĜ सािह त करैत रहै छिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nरमेश-  नीक करबाक भावनासँ उपजल एकाƇता। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nरमेश-  पिह ल बेर हम पेिĠ स ल आ सादा कागजपर İ ƅेिच ◌ंग केलॱ जखन हम \nछठा वगũमे पढ़ैत रही। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nरमेश-  हम अपन पŲिट ◌ंग कायũमे सभसँ पिह ल सोचकó Ćधानता दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nरमेश-  कलाक अथũ अिछ  सुĠ दरता जे कोनो चीज देखबामे नीक लगै वा \nसुĠ दर लगै ओ कला छी। ĭ यवसायक üेÿमे बहुत मायने रखैत अिछ , \nएक-दोसरकó िद सा बतबैत अिछ , देशक कोन-कोनमे एक दोसराकó सही \nसमानक पिह चान कराबैत अिछ  जइसँ समाजमे पिर वतũन होइत अिछ । \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए?  72 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nरमेश-  कोना बाधा नै, सहायता पहुँचबैए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nरमेश-  हमर दोसर ĉिच  अमानत कायũ आ कĦ Ģ यूटर अिछ । \nबे.ठाकुर-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nरमेश-  सĦ बिĠ ध त üेÿक कलाकारसँ आƇह अिछ  जे ओ अपना üेÿमे रोजगार \nलेल मŬग करिथ , तĜ पर होिथ । जाधिर रोजगारक अवसर नै औत, \nिम िथ लोक İ कूल-का◌ॅलेजमे पŲिट ◌ंग-पढ़ाइक बेवİ था नै हेतै, ताधिर  \nसमुिच त िव कास केना हेतै। मुदा तइले संघषũक जĉरत  अिछ । \n९ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी पनक लाल मě डलकó \nिव देह िच ÿकला सĦ मान- २०१२क Ćशिİत \nपÿ Ćदान करैत āी हेमनारायण साहु। \nफाइल फोटो-२, िव देह िच ÿकला सĦ मानसँ \nसĦमािन त पनक लाल मě डलकó सĦमािन त \nकरैत वरीय उपसमाहतŭ सह Ćभारी \nएस.डी.ओ. चेतनारायण राय एवं किव  \nजनक िक शोर लाल दास। \nपिर चए- āी पनक लाल मě डल, िप ताक नाओं İ व. सुĠ दर मě डल, गाम एवं \nपÿालय- छजना, भाया- नरिह या, िज ला- मधुबनी ( िब हार), बेवसाय- िचÿकला। \nजĠ म ित िथ - ०५/ ०९/ १९६७, िश üा- बी.ए. (१९९३-९५), िच ÿकलासँ इलाकामे \nĆिस ŀ छिथ । िव ńालय, महािव ńालय, अनुमě डल कायŭलय इĜ यािद मे अनेको िच ÿ \nबना अपन पिह चान एकटा नीक िच ÿकारक ĉपमे बनौनो छिथ ।  \nिव देह िच ÿकला सĦ मान- २०१२ सँ सĦ मािन त करैत िव देह पिर वार Ćसžता \nमहसूस कएलक अिछ । \nपनक लाल मě डल (पनक लाल मě डलकó िव देह िच ÿकला सĦ मान- २०१२ \nदेल गेल। राम िव लास साहु हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।)   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 73 \nरा.िव .सा-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nप.ला.मं.-  ऐ कायũक Ćित  लूिड़  हमर बड़-भाय āी रामदेव मě डलसँ िम लल। \nहुनके संगे १९८४ ई. सँ कायũ केनाइ शुĉ केलॱ।  \nरा.िव .सा-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ला.मं-  ऐ कायũकó करबामे हमर आĜ मबल आ अपन िव Ăास अिछ । \nरा.िव .सा-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nप.ला.मं-  हमरा ऐ कायũक ĆोĜ साहनमे हमर नीक-काज माने İ तरीय ि◌ चÿक \nयोगदान अिछ । \nरा.िव .सा-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nप.ला.मं-  १९८९ ई. मे हम इěटर परीüा दइले दरभंगा गेल छलॱ। ओहीठाम \nएक पŲटरकó “ तुम मेरे हो” िफ Ī मक पोİ टर-वैनर बनबैत देखलॱ। \nतही िद नसँ हमरोमे इĒ छा जगल। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nप.ला.मं-  हम अपन काजमे िश Ī पक Ćधानता दइ छी। हमरा बुझने, िश Ī पक \nजॱआ-भाए िछ ऐ पŲिट ◌ंग। \nरा.िव .सा-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nप.ला.मं-  हमर जे पŲिट ◌ंग कलाक काज अिछ  तइमे हम साफ देिख  रहल छी \nजे बहुत पैघ रोजगारक अवसर छै ऐ िफ Ī डमे। ई कला सभ िद नसँ \nछै आ आगूओ रहत।  \nरा.िव .सा- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nप.ला.मं-  हमर पŲिट ◌ंगक İ थान समाजमे नीक अिछ । हमरा कखनो छुņी नै \nहोइए। तइसँ बुझै छी जे अजũनक बिढ़ या संभावना छै। जखने \nअजũन हेतै तँ समाजमे बदलाब हेबे करत। \nरा.िव .सा- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै?  74 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nप.ला.मं-  हम जइ िव धामे लागल छी ओकर िव शेषता ई छै जे ऐ काजक हुनर \nसभकó नै होइ छै कला ईĂरीय देन होइ छै तँए ई काज सभ नै कऽ \nसकै छै। ऐ लेल ई काज दोसर लोकक काजसँ िभ ž छै। आन-\nआन काज सभ िद न नै होइ छै मुदा हमर ऐ काज करबाक मौका \nसभ िद न भेटै छै। आन का◌ेनो काजमे जे मजदूरी आ सĦमान भेटै छै \nओइसँ बेसी मजदूरी आ मान-सĦ मान ऐ काजमे भेटै छै।\\ \nरा.िव .सा-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक \nिविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nप.ला.मं-  हमरा िव धामे माने िच ÿकलामे सभ जाित  धमũक लोक जुड़ल छिथ । \nिक एक तँ ई िव धा कोनो खास जाि◌ त वा धमũक खिर दल नै िछ ऐ। ई \nकाज करैबलामे एक िव िश į ट गुण होइ छै। महीनसँ-महीन िच ÿकó \nसुĠ दर आकषũक आ नĦ हर िच ÿमे सेहो बदलऽ पड़ै छै। ऐ üेÿमे \nएक-सँ-एक सराहनीय आ िव िश į ट काज करैबला छिथ।  \nराम.िव .सा- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nप.ला.मं-  हमर काज हमरा जीवन-यापनक काजमे कोनो बाधा नै, सहायक \nहोइए। \nराम.िव .सा- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nप.ला.मं-  हमर अपन आन ĉिच  पढ़नाइ, संगीत सुननाइ आ समाजक दसनामा \nकाजमे अिछ । \nराम.िव .सा- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nप.ला.मं-  हम तँ ओइ योĐ य नै छी मुदा ई जĉर कहब जे ऐ üेÿमे िव िभ ž \nतरहक अवसर छै, तँए धैयũ आ िब सवास रािख  आगू मुँहे समैकó \nपरेिख -परेिख  चलैक चाही। \n  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 75 \n१० \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी लŞ मी दासकó िव देह \nिक सानी आĜ म िन भũर संİ कृित  सĦमान- \n२०१२क Ćशिİत-पÿ Ćदान करैत āी \nजगदीश झा।  \nफाइल फोटो-२, िव देह िक सानी आĜ म िन भũर \nसंİ कृित  सĦमानसँ सĦमािन त लŞ मी दासकó \nसĦमािन त करैत एवं उपहार Ćदान करैत āी \nबेचन ठाकुर एवं दुगŭनĠ द मě डल। \nपिर चए- āी लŞ मी दास, िप ताक नाओं İ व. फनी दास, गाम+पोİ ट- बेरमा, \nभाया- तमुिर या, िज ला- मधुबनी िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । गाममे रिह कृिषũ \nकायũसँ जीवन-यापन करैत रहला अिछ । डीहक अलाबे कŇा पūचेक जमीन रहने \nआवĮ यकता अनुसार बटाइ खेती-वाड़ी करबामे अपन गुंजाइश कएलिन । अपने \nअĪ प िश िü त रिह तो बेटा-बेटीकó नीक िश üा िद एबामे गाममे अनुकरणीय ĭ यिĎ त  \nछिथ । एतदथũ िह नका िव देह िक सानी आĜ मिन भũर संİ कृित  सĦमान- २०१२ सँ \nसĦमािन त कऽ सĦ पूणũ िव देह पिर वार Ćसž अिछ । \nलŞ मी दास (āी लŞ मी दासकó “िक सानी आĜ म िन भũर संİ कृित” लेल िव देह \nसĦमान २०१२ देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nलŞ मी दास- शुĈएसँ, बेरमामे कथा गोį ठीसँ ऐपर लोकक ğयान गेलै। \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nलŞ मी दास-  बेरमामे सािह िĜ य क Ćेमी बहुत गोटे छिथ  जेना āी जगदीश Ćसाद \nमě डल, āी किप लेĂर राउत आिद । हुनके सबहक संग हमरो \nिज ýासा जागल। \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nलŞ मी दास-  वामपंथी िव चार।  76 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nलŞ मी दास- कŇा भिर खेतमे खेती शुĉ केलॱ आ नव िविधसँ ई सĦभव भऽ \nसकल। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा \n३ “िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nलŞ मी दास-  बामपंथी सोच आ नव िव चार। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nलŞ मी दास-  āिम क छी āिम कक Ćित  Ćेम रहैत अिछ , ओही िद शामे काज करैत \nछी। \nबे.ठाकुर-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nलŞ मी दास-  मजदूर वगũकó लाभ होइत छै, ओकरे ऊपर छाप छै।  \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nलŞ मी दास- कम पढ़ल िल खल रहने दोसर िव धामे असुिव धा भऽ रहल अिछ  \nलेिक न अपन िव चार ĭ यĎ त करै दुआरे ऐ िव धामे कायũरत छी। \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक \nिविशƠ काज कऽ रहल छिथ? \nलŞ मी दास-  ऐ üेÿमे āी जगदीश Ćसाद मě डल, āी किप लेĂर राउत, āी उमेश \nमě डल, āी िश व कुमार िम ā और बहुत गोटे बहुत तरहक काज \nकऽ रहल छिथ । \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nलŞ मी दास-  पिर वारक कायũसँ जे समए बचैए तइमे काज करै छी, तँए कोनो \nबाधा नै बुझै छी। जहū तक िक छु लाभे होइए।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nलŞ मी दास- िव हिन  कथासँ शुĉ केलॱ आ पिह ल कथा छल ‘ झुटका’। पढ़ैक \nĉिच  तँ सभमे अिछ , मुदा िल खै छी अहीटामे।   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 77 \nबे.ठाकुर-  कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nलŞ मी दास- संदेश यएह देबए चाहै छी जे पढ़ै-िल खैक ĉिच  सभ गोटे \nजगबिथ । \n११ \n \n  \nफाइल फोटो-१, सुāी िĆ यंका कुमारीकó \nिव देह हाİ य अिभनय सĦ मान- २०१२ क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत āीमित नीतू \nदेवी। \nफाइल फोटो-२, िव देह हाİ य अिभनय \nसĦ मानसँ सĦमािन त िĆ यंका कुमारीकó \nसĦमािन त करैत डॉ. उषा महासेठ। \nपिर चए- सुāी िĆ यंका कुमारी, िप ताक नाओं āी बैńनाथ साह, गाम- िस मरा, \nपÿालय- िस मरा, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार)। १६ वषŰय िĆ यंका \nदसम वगũक छाÿा छिथ । पंचायत İ तरपर अपन नीक Ćदशũन लेल पुरİ कृत भऽ \nचुकल छिथ । जे.एम.एस., कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंज केर ĆŬगणमे सरİ वती \nपूजाक अवसरपर आयोिज त सŬİ कृित क कायũƅममे हाİ यक üेÿमे िह नका Ćित į ठा \nभेटलिन । िव देह हाİ य कला सĦ मान- २०१२ सँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार \nĆसž अिछ  । \nिĆ यंका कुमारी (िĆ यंका कुमारीकó िव देह हाİ य अिभनय सĦ मान- २०१२ देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nिĆ यंका- हमरा ऐ कायũक Ćित  आ◌ेइ िद न ĉिच  जागल जखन हम छोटे िध या-\nपुता छलॱ। देखैत छलॱ जे नाटकमे केना लिड़ की केकरो बेटा बिन  \nगेल तँ माए बिन  गेल। एनािह ते सभ लिड़ की िम िल  कऽ नाटक करैत \nछलीह। ई सभ देखलापर हमरा बुझैमे आएल जे कोनो लिड़ की दस  78 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nगोटेक बीच बजैमे सुकुचाइत रहैए। मुदा ओही लड़की सभकó जखन \nसबहक सामने किनये िद नक बाद नाटक खेलाइत देखलॱ, सबहक \nसोझा◌ँमे बजैत देखलॱ, धाक टुटैत देखलॱ, नीक-नीक रौल करैत \nदेखलॱ तँ हमरो मनमे आएल जे हमहूँ दस गोटेक बीचमे बाजी। आ \nधीरे-धीरे ई काज शुĉ केलॱ। आइ ओकर फल हमरा◌े भेट गेल। आइ \nहमहूँ दस गोटेक बीच बाजए लगलॱ। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिĆ यंका-  ऐ कायũ करबामे पिह ने तँ हमर घरक गारजन ĆोĜ सािह त करै छिथ  जे \nओ ऐ कायũ हेतु आýा दैत छिथ । जॱ ओ कोनो काजक महत निह यो \nबुझै छिथ  तँ कोनो बुजूगũ Ņारा बूिझ -समिझ  कऽ ओकर महत हमरो \nबुझा ĆोĜ सािह त करै छिथ । \nबे.ठाकुर- अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nिĆ यंका-  हमर मन, इĒ छा आ लगाउ। \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nिĆ यंका-  २००५ ई. मे पिह ल बेर हम नाटकमे ओ रौल लैत रही जइमे मंचपर \nबाजए नै पड़ए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nिĆ यंका-  िम िल -जुिल कऽ कायũ करएबला सोच। \n बे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे \nवणũन करब। \nिĆ यंका-  ऐ तरहक कायũƅम एनाि◌हये जारी रहए, हमरा संग आरो सखी-बिह नपा \nसोझū औतीह, कला-संİ कृित क िव कास सामुिह क ĉपó हएत। \nबे.ठाकुर-  अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nिĆ यंका-  हमरा सनक लोककó देिख  िज ýासा बढ़तै, िव Ăास जगतै। पिर वतũन \nहेतै। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै?  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 79 \nिĆ यंका-  कॲिच गमे पढ़ै छी बेचन सर लग, वएह ई कायũƅम करबै छिथ । \nसुिव धा अिछ , मū-बाबू जीक सहयोग भेटैए। तँए ई हमरा लेल िव शेष \nअिछ ।  \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nिĆ यंका- संबंिध त िव धाक üेÿमे बहुतो गोटा छिथ  जेना िक  āी बेचन ठाकुर। \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nिĆ यंका-  हमरा ऐ कायũसँ हमर जीवन-यापनक काजũमे कोनो बाधा नै पहुँचैत \nअिछ  बिĪक  सहायता होइत अिछ । \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nिĆ यंका-  पढ़ैमे आ घरेलू काजमे सेहो ĉिच  अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nिĆ यंका-  अहू कायũकó आवĮ यक बूझक चाही। \n१२ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी यदुनĠ दन पिě ड तकó \nिव देह िश Ī प कला सĦमान- २०१२क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत āी जगदीश Ćसाद \nमě डल। \nफाइल फोटो-२, िव देह िश Ī प कला \nसĦमानसँ सĦमािन त यदुनĠ दन पिě ड तकó \nसĦमािन त करैत पूवũ िज ला पाषũद सदİ य \nबलराम साहु एवं किव  जनक िक शोर लाल \nदास। \nपिर चए- āी यदुनĠ दन पिě ड त, िप ताक नाओं- āी अशफŰ पिě ड त, \nगाम+पोİ ट- बेलाराही, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार) केर İ थायी  80 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nिन वासी छिथ । उƛ ५० बखũ। िह नका बचपनसँ कुĦहारक कायũमे अिभ ĉिच \nछिĠ ह । मािट क बतũन-बासन आिद क अित िर Ď त िव िभ ž देवी-देवताक मूितũ बनेबामे \nिस ŀİ त छिथ । उĎ त कलासँ ई इलाकामे Ćिस ŀ छिथ । सरİ वती सनक देवीकó \nदूगो हाथ काटैबला कुĦहारकó कलाक संग मजाक बुझै छिथ , मुदा अपने चािर  \nहाथवाली Ćित मा बना अपन üेÿमे Ćिस िŀ  हािस ल कएने छिथ । िव देह िश Ī प कला \nसĦमान- २०१२ सँ सĦमािन त कऽ िव देह पिर वार हिषũत अिछ । \nयदुनĠ दन पंिड त (यदुनĠ दन पंिड त कó िव देह िश Ī प कला सĦमान- २०१२देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nय.पंिड त-  हम ई काज माने मूितũ बनेनाइ आ कुĦ हारक जे वतũन होइए, बĒ चेसँ \nयानी िक  ताबए दसे बरखक रही तिह येसँ करै छी। ई काज हम \nिप ताजी आ नानासँ िस खलॱ।  \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nय.पंिड त-  ऐ कायũ करबामे हमरा Ƈाहकक संतुिį ट  आ जश ĆोĜ सािह त करैए। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nय.पंिड त-  शुĉमे हम छोट-छोट काज जेना हाथी बनेनाइ, घोड़ा बनेनाइ शंकरजी, \nसरİ वती मूितũ इĜ यािद सँ काज शुĉ केलॱ यएह सभ Ćथम काजमे अिछ  \nहमर। ओइ समैमे हम लगभग चौदह बखũक रही। \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nय.पंिड त-  हमर काज हमरा जीवन-यापनक काजमे सहायता पहुँचाबैए चू◌ँिक  ई \nकाज हमरा समाजक जĠ मजात वृिþ  अिछ , ऐ काजसँ पूरा पिर वारक \nभरन-पोषन होइए। ई हमर जीिव का छी।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 81 \n१३ \n \n  \nफाइल फोटो, āी बुलन राउतकó िव देह वाńकला (ढोलक) सĦमान- २०१२क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत āी Ćेम Ćकाश एवं āी भगी रथ Ćधान। \nपिर चए- āी बुलन राउत, िप ताक नाओं İ व. िच Ī टू राउत, गाम+पोİ ट- \nबेरमा, भाया- तमुिर या, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । उƛ ५० \nबखũ। बुलनजी पानक खेती कऽ जीवन यापन करैत छिथ । ढोलक बजौनाइक \nĉिच  िह नका आइ नै, वरण बĒ चेसँ रहल छिĠ ह । अपना इलाकामे उĎ त कलाक \nमादे चिचũत छिथ । लय-तालक अĠ दाज बेजोर छिĠ ह । ई अपन कीतũन मंडलीक \nरीढ़ मानल जाइत छिथ । िव देह वाńकला (ढोलक) सĦमान- २०१२सँ सĦमािन त \nकऽ िव देह पिर वार हिषũत अिछ । \nबुलन राउत (बुलन राउतकó िव देह वाńकला (ढोलक) सĦमान- २०१२ देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nबु-राउत-  बचपनेसँ ई ĉिच  हमरा अिछ । धीरे-धीरे भजन-कीतũनमे रिम  गेलॱ। \nबे.ठाकुर- ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nबु.राउत-  नाल वादनमे हमर जेठ भाय āी बाल गोिव Ġ द दास ĆोĜ सािह त केलिन । \nबे.ठाकुर- अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nबु.राउत-  जखन हम नाल बजबै छी तखन हम आनĠ दमĐ न रहै छी। \nबे.ठाकुर- पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nबु.राउत-  सभसँ पिह ल हम बचपनेसँ नाल बजबैक शौकीन रही। गाममे भजन-\nकीतũनमे हम खूब भाग लैत रही।   82 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nबु.राउत-  हम अपना काजमे सभसँ बेसी सोचकó ĆधाĠ ता दै छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nबु.राउत-  नाल बजा कऽ हम आनĠदक िद शामे अपनो जाइ छी आ संगीयो सभकó \nलऽ जाइ छी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nबु.राउत-  हमरा काजसँ समाजमे सा◌ंİ कृित क िव कासक संग Ćेमक फूल िख लैत \nअिछ । \nबे.ठाकुर- अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nबु.राउत-  हम ऐ üेÿमे ई देखलॱ जे लोकक ĭ यिĎ त Ĝ व बिढ़  जाइ छै। आन \nüेÿक काजसँ ई काज िभ ž अिछ । \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nबु.राउत-  āी उपेĠ Ɩ चौधरी, दुखी कामित , बासू चौपाल, संतोष चौधरी तँ बेरमेक \nिछ याह आ रमेश कुमार मě डल, छोटकिन  मुिख या, काितũक कुमारजी \nइĜ यािद  पड़ोसी गामक छिथ । ई सभ गोटा नाल वादनक नीक ýान \nरखै छिथ  आ अपन कलाक Ćदशनũ करै छिथ ।  \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nबु.राउत-  नाल वादनसँ हमरा घरमे िक छु बधो होइए आ िक छु सहायतो होइए। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nबु.राउत-  नाल वादनसँ तँ हम खूश िछ हे मुदा हमर ĉि◌ च अिछ  भगवानक \nभजनमे। \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nबु.राउत-  āी बेचन जीकó हम असीरवाद देबए चाहै छी जे कला केर ऐ üेÿमे  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 83 \nसभ वगũक सभ लोककó ĆोĜ सािह त करै छिथ । हमर संदेश यएह अिछ  \nऐ तरहक आन जे िक यो छिथ  ओहो सभ कलाकारक गोÿपर िध यान नै \nदैिथ । कलाकó िब ना कोनो जाित वादी सोचसँ आगū बढ़ाबिथ , अवसर \nदेिथ न।  \n१४ \n \n  \nफाइल फोटो-१, āी दुगŭनĠ द ठाकुरकó \nिव देह हाİ य अिभनय सĦमान- २०१२क \nĆशिİत पÿ Ćदान करैत वामासँ āी \nजगदीश Ćसाद मě डल एवं दिह नासँ āी \nनĠ द िक शोर गुĢ ता। \nफाइल फोटो-२, िव देह हाİ य कला \nसĦमानसँ सĦमािन त दुगŭनĠ द ठाकुरकó \nसĦमािन त करैत अवकाश ĆाĢ त िश üक \nहिर नारायण झा एवं वरीय उपसमाहतŭ सह \nĆभारी एस.डी.ओ. चेतनारायण राय। \nपिर चए- āी दुगŭनĠ द ठाकुर, िप ताक नाओं- İ व. भरत ठाकुर, गाम+पोİ ट- \nचनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी, िब हारक İ थायी िन वासी छिथ । \nदुगŭनĠ दजी अंƇेजी िव षयसँ बी.ए. कएने छिथ । आिथũक ĉपसँ पछुआएल रहलाक \nकारणे िनजी अğ यापन कायũ करैत पिर वारक भरन-पोषन करैत छिथ । जे.एम.एस. \nकोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक िव Į वसनीय छाÿमे अƇगě य छिथ । िह नक हाİ य \nĆदशũन दशũक वृĠ दकó बƂड चोटगर लगैत छिĠ ह । िव देह हाİ य सĦ मान- २०१२ \nसँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार Ćसžताक अनुभव कएलक अिछ । \nदुगŭ नĠ द ठाकुर ( दुगŭ नĠ द ठाकुर जी कó िव देह हाİ य अिभनय सĦमान- \n२०१२  देल गेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर- अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nदु.न.ठा- ऐ कायũक Ćित  हमरा बचपनेसँ लगाउ अिछ , जखन हम छठा-सतमामे \nपढ़ैत रही। गुĈदेव āी बेचन ठाकुर जीक िव ńालयमे पढ़ैत रही जतए  84 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nĆित  वषũ कायũƅम होइत अिछ । आ◌ेइ कायũƅमकó देिख  कऽ हमरो मनमे \nअिभ नय करबाक इĒ छा भेल। एकबेर हम अपन गुĈदेवकó ‘ उगना’ \nनाटकमे उगनाक पाट खेलैत देखलॱ जइसँ हम काफी Ćभािव त भेलॱ \nआ हमरो मनमे हाİ य अिभ नयक ĉिच  जािग  गेल। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nदु.न.ठा-  ऐ कायũ करबामे हमरा हमर गुĈदेव बेचन ठाकुर ĆोĜ सािह त करै छिथ ।  \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nदु.न.ठा-  हमरा ऐ कायũ करबामे हमर गुĈजी बेचन ठाकुर जीक मागũदशũन आ \nĆोĜ साहन हमरा ĆोĜ सािह त करैए। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nदु.न.ठा-  पिह ल बेर लगभग सात-आठ साल पिह ने अही रंगमंचपर एकटा \nĭ यंĐ याĜ मक किव तासँ आरĦ भ केलॱ।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nदु.न.ठा-  हम अपन काजमे सोचकó Ćधानता दइ छी। \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nदु.न.ठा-  हमर काजसँ समाजमे ĭ याĢ त तनाव िक छु कालक लेल कम भऽ जाइत \nअिछ । अगर हमरा काजसँ एĸो आदमीक मन Ćसž होइत अिछ  तँ \nहम बुझै छी जे हम िक छु िव िश į ट कायũ केलॱ। अखुनका समैमे \nलोककó दुखे-दुख आ तनावे-तनाव अिछ । तँए अगर लोक एक-दोसरकó \nĆसž कऽ दैत अिछ  तँ हम बुझै छी जे ऐ काजसँ समाजमे पिर वþũन \nजĉरे हेतै। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nदु.न.ठा-  हमर ऐ िव धामे ĭ यिĎ त गत िव शेषता ई अिछ  जे सिद खन लोककó खुश \nरखैक Ćयास करैत छी। जेना हमर जीवन-यापनक पेशा अğ ययन-\nअğ यापन अिछ  आ ऐ üेÿमे हम सेहो अपना िव ńाथŰकó हँसा-खेला कऽ \nपढ़बैत छी। ऐ üेÿमे कायũरत िक छु लोक पाइ लेल काज करैत छिथ   िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 85 \nतँ िक छु Ćित į ठाक लेल मुदा हम अपन आ दोसराक मनोरंजन लेल ई \nकाज करै छी। \nबे.ठाकुर- अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nदु.न.ठा-  हमरा िव धाक üेÿमे दयानĠ द, संजय आिद  ऐ संİ थानक छाÿ सभ \nअिछ  ओ सभ अखन इंजी िन यिर ◌ंग कऽ रहल छिथ । \nबे.ठाकुर- की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nदु.न.ठा-  हमर ई काज घरेलू अ◌ा जीवन-यापनक काजमे कोनो बाधा नै \nपहुँचबैए। ई काज हम सिद खन नै बिĪक  मौका भेटलापर करै छी आ \nऐ काजसँ हमरा सहायता ई भेटैए जे हमहूँ तनावमुĎ त भऽ जाइ छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nदु.न.ठ-  हमर आन ĉिच , अखबार पढ़नाइ आ का◌ॅमेडी शो देखनाइ अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nदु.न.ठ-  हम संदेश देबाक योĐ य तँ नै छी मुदा एतेक जĉरे कहब जे हमरा \nसभकó अĢ पन मातृभाषाक िव कासमे पूणũ योगदान देबाक चाही। \n१५ \n \n  \nफाइल फोटो, सुāी सुलेखा कुमारीकó िव देह नृĜ यकला सĦमान- २०१२क Ćशिİत पÿ \nĆदान करैत डॉ. उषा महासेठ। \nपिर चए- सुāी सुलेखा कुमारी, िप ताक नाओं āी हरेराम यादव, गाम आ \nपÿालय- चनौरागंज, भाया- झंझारपुर, िज ला- मधुबनी ( िब हार)। १६ वषŰय \nिश Ī पी, āी हरेराम यादवक िŅ तीय पुÿी छिथ । नवम वगũक छाÿा छिथ । पंचायत \nआ Ćखě ड İ तरपर नृĜ य कलाक लेल कतेको बेर पुरİ कार भेटल छिĠ ह ।  86 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nजे.एम.एस. कोिच ◌ंग सेĠ टर, चनौरागंजक  ĆŬगणमे आयोिज त सŬİ कृित क कायũƅममे \nई दशũक लोकिन क मन मोहैत रहली अिछ । िव देह नृĜ य कला सĦ मान- २०१२ \nसँ सĦमािन त करैत िव देह पिर वार गौवािĠ व त महसूस करैत अिछ । \nसुलेखा कुमारी ( सुलेखा कुमारीकó िव देह नृĜ यकला सĦमान- २०१२ देल \nगेल। बेचन ठाकुर हुनकासँ साüाĜकार लेलिन।) \nबे.ठाकुर-  अहūकó ऐ कायũक Ćित Ĉिच केना आ किहयासँ जगल? \nसुलेखा-  हम चौथा Ď लाशमे पढ़ैत रही। टेलीिव जन देखैमे बड़ नीक लगैत \nरहए। हमरा लगैए जे हम दूरदशũनसँ Ćभािव त भेलॱ। \nबे.ठाकुर-  ऐ कायũ करबामे अहūकó के ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nसुलेखा-  ऐ काज करबामे हमर जेठ बिह न रेखा कुमारी हमरा सभसँ बेसी \nĆोĜ सािह त करै छिथ । \nबे.ठाकुर-  अहūकó कायũ करबामे की ĆोĜसािहत करैत अिछ? \nसुलेखा-  ऐ काज करबामे माने नृĜ य करैमे जे सĦमान भेटैए वएह हमर \nĆोĜ साहनक जिड़  छी। \nबे.ठाकुर-  पिहल बेर कोन कृित/ काजसँ अहū आरĦभ केलॱ आ किहयासँ? \nसुलेखा-  पिह ल बेर, कüा चािर मे िव ńालय İ तरपर सŬİ कृित क कायũƅम \nआयोिज त छल तइमे हम नृĜ य केने रही।  \nबे.ठाकुर-  अहū अपन काजमे १.“सोच”, २.“कोनो पुरान वा नव लीख” वा ३ \n“िशĪप” ऐ तीनूमे सँ केकरा Ćधानता दै छी? \nसुलेखा-  सभसँ पैघ मनुĎ खक िव चार होइए। तँए हम पिह ल Ćधानता ‘ सोच’कó \nदै छी। \nबे.ठाकुर- अहū अपन काजक िदशाकó, ĉपकó एक पūितमे कोन ĉपमे वणũन \nकरब। \nसुलेखा-  जेना नृĜ य सĦ पूणũ शरीरकó पिर वतũन करैत अिछ  तिह ना ýानी सĦ पूणũ \nदुिन याकó पिर वतũन करैत अिछ । \nबे.ठाकुर- अहūक काजक समाजमे कोन İथान छै? की ऐसँ समाजमे पिरवतũन \nएतै? \nसुलेखा- िफ लहाल हमर ऐ कायũक ऐ समाजमे कोनो खास महत नै अिछ । मुदा  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 87 \nहमरा सबहक काजक आबैबला पीढ़ीपर अवİ स पड़त। \nबे.ठाकुर-  अहū जइ िवधामे लागल छी ओकर की ĭयिĎतगत िवशेषता छै, ई ऐ \nüेÿमे कायũरत दोसर लोकक काजसँ कोन अथų िभž छै? \nसुलेखा-  आगू अबैबला पीढ़ीमे नृĜ यक िव शेषता बड़ छै। आब नृĜ य हरेक \nआदमीक सख बनल जा रहल छै। ई काज ऐ üेÿमे कायũरत दोसर \nलोकक कायũसँ िभ ž छै। जे दोसर लोक एकरा मनोरंजन बुझै छिथ  \nमुदा हमरा लेल ई ‘काज’ छी ।  \nबे.ठाकुर-  अहūक िवधाक üेÿमे आन के सभ छिथ आ ओ कोन तरहक िविशƠ \nकाज कऽ रहल छिथ? \nसुलेखा-  हमर गुĈजी āी बेचन ठाकुर जे नाटक िल खबो करै छिथ  आ ि◌ नदųशन \nसेहो करै छिथ । सखी-सहेली-बिह नपा आिद  बहुत गोटे सभ छिथ ।  \nबे.ठाकुर-  की अहūक काज अहūक जीवन-यापनक काजमे, घरेलू काजमे बाधा \nहोइए वा सहायता पहुँचाबैए? \nसुलेखा-  हमर ई काज जीवन-यापनक काजमे कोनो बाधा नै पहुँचबैए। \nबे.ठाकुर-  अहū अपन आन Ĉिचक िवषयमे बताउ। \nसुलेखा-  गीत गौनाइ आ सुननाइमे Ĉिच अिछ । \nबे.ठाकुर- कोनो संदेश जे अहū देबए चाही। \nसुलेखा-  हमर संदेश अिछ  जे मैिथ लीकó िव Ă İ तरपर पहुँचबैले संघषũ सिम ित  \nबनाएल जाए। आ हमहूँ अपनाकó ओइ संघषũ सिम ित क एकटा सदİ यक \nĉपमे देखए चाहै छी।   88 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n \nĔयोित सुनीत चौधरी \nएकŬकी: केसर \nपाÿ \nसूÿधार वा पाĂũğविन- (ई मिहला वा पुĈख कोनो İवर भऽ सकैए, मिहला İवर \nरहए तँ बेशी नीक) \nपुĈष पाÿ: \nिपता \nमिहला पाÿ : \nकैश (माने केसर) \nवृŀा \nिवदेशी मूलक सैĦयुएला माने सैम \nनवयुवती Ƈाहक \n  \n(घरक दृĮय, दूटा कुसŰ लगेलासँ सेहो काज चिल जाएत। पाĂũसँ रेिडयो \nवा टी.वी.क अबाज सन अबाज कऽ िदयौ वा दू चािरटा बासन ढनमना िदयौ तँ \nसेहो ठीक रहत।) \nपाĂũğविन::  केसर एक मğयम वगŰय पिरवारक उĒच महĜवाकŬüी। ओइ \nहजारक हजार Ćवासी भारतीय िकशोरीमे सँ एक छिथ जे बƂड अिभलाषासँ \nसीमा टपै छिथ। खाली देशक नै वरन भारतीय िहĠदू वैवािहक संİथाक नामपर \nजे हुनका सभकó सामािजक बĠधन ĉपी िपछड़ापन लागै छिन, तइ मानिसकताक \nसेहो। बहुत Ćतीüाक बाद İटुडेěट ( िवńाथŰ) वीसा आ İकॉलरिशप भेटलिन। \nमाता-िपता जखन अपन िचĠता ĭयĎत करै छलिखन, जखन ओ सभ अपन \nपरामशũ दैत रहै छलिखन, तखन केसर अपन İवĨक उड़ान भरैत रहै छली।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 89 \nिपता: भारतमे एकसँ बिढ़ कऽ एक संİथान छै, तखन िवदेश लेल अतेक \nिकए मोन लागल अिछ? भारतक पढ़ल लोक सभकó िवदेशी कĦपनी सभ \nĆाथिमकतासँ बहाली करै छै, सेहो िचĸन वेतन संगे। तखन अहॉंकó िवदेशमे पढ़ै \nलेल एतेक िकए मोन लागल अिछ? \nकैश: हम जइ िवषयमे शोध करब तकर बिढ़या संİथान िवदेशेमे छै आ \nजखन हमरा खचŭ भेिट रहल अिछ तखन अहॉं सभकó कोन परेशानी अिछ? \nमū: माÿ खचų महĜवपूणũ नै छै। अतेक दूर आन देशमे असगर कोना रहबŲ? \nकैश: अरे मॉं, सभ साल कतेको िवńाथŰ बाहर जाइ छै। बहुत भागसँ एहेन \nअवसर भेटै छै। हम ऐ अवसरकó बेकार नै होमए देब। \nमū: तोहर तुिरया सभक िबयाहो भऽ गेलौ। कतेकोकó बĒचो भऽ गेलै। \nकैश:  अरे मॉं, यएह तँ अहॉं सभ नै बूिझ रहल िछऐ। हम अपन िजĠदगी \nखेनाइ, पकेनाइ, पित, सासु-ससुरक सेवा, बĒचा पोसनाइ ऐ सभमे नै ĭयथũ करए \nचाहै छी। हमरा आिथũक ĉपसँ İवाबलĦबन चाही। हम अपन अिİतĜव बनाबए \nचाहै छी। \n(पुनĀ पाĂũğविन शुĉ हएत। एकर उपयोग मū आ िपताजीक Ćİथानसँ कऽ \nसकै छी। मū-िपताजीक पाटũ खेलिनहार कुसŰ सिहत Ćİथान करथु।) \nपाĂũğविन: बेटीक ऐ महĜवाकŬüाक सोझū माता िपता नतमİतक भऽ गेला। \nअĠततः िवदेशक एक महािवńालयमे  शोधकायũ लेल नामŬकन भऽ गेलिन। एकटा \nसĦबĠधी सेहो रहिन ओइ ठाम जे आƇह केने रहिन पेइंग गेİट बिन कऽ रहै \nलेल। मुदा िहनका अपन İवाधीनता बेसी िĆय छलिन जे ओइ सĦबिĠधयोकó बेसी \nसुिवधाजनक लगलै शाइत। केसरसँ कैश तँ ओ भारतेमे भऽ गेल छलिथ, एतौ \nमानिसक ĉपसँ पूणũतः पढ़ाइपर ğयान दै लेल एक िडपाटũमेěटल İटोरक \nकाउěटरपर पाटũ टाइम कैिशयरक काज पकड़ने छलिथ। िवńालयसँ भागैत-\nभागैत काज लेल पहुँचैत छलीह। रİतामे सभ िदन एकटा वृŀा भेटैत छलिखन। \nकनी वातŭलाप सेहो भऽ जाइन। \n(मंच खाली। कैश आ वृŀाक Ćवेश।) \n \nकैश:  नमİकार, केहेन छी? \nवृŀा:– बिढ़या। धĠयवाद, अहॉं अपन कहू। \nकैश: हमहूँ ठीक छी। धĠयवाद। अहॉंकó बहुत िदनसँ देखैत छी, अहॉं \nअसगर घुमैत रहैत छी। पिरवार कतए अिछ?  90 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nवृŀा:– पितक देहाĠत भऽ गेल अिछ आ बॉंकी पिरवारमे बेटा, पुतहु, बेटी, \nजमाय, नाती, पोता सभ अिछ। सभ अपन-अपन घरमे रहैत अिछ। \nकैश: कतेक दुःखक बात छै जे अहॉंकó असगर रहए पड़ैत अिछ। \nवृŀा:–नै, ई हमर अपन िनणũय अिछ। जिहना हुनका सभकó अपन िनजी \nिजĠदगीक गोपनीयता पसĠद छिन तिहना हमरा अपन İवाधीनता पसĠद अिछ। \nफेर जĉरत पड़लापर सभ एक दोसरकó देिखते िछऐ। \n(केसर अपनेसँ आब बजतीह, तइ बीच बूढ़ीक Ćİथान हएत। एकटा \nदोकानक दृĮय आओत, मॉल सन चहल-पहल। नै हुअए तँ पदŭपर एहन िचÿ \nबना कऽ वा ĆोजेĎटर Ņारा ई Ćभाव उĜपž कऽ सकै छी। पाĂũğविनसँ दोकानक \nदृĮय सेहो उĜपž भऽ सकैत अिछ, दोकानक काउĠटर एकटा टेबुल रािख \nबनाओल जा सकैए जे िवदेशी मूलक सैĦयुएला वा सैम लऽ आिब सकै छिथ, \nसंगमे दूटा बार-कोड İकैनर/ रीडर सेहो चाही। नै हुअए तँ दूटा कारी लोहाक \nछोट रौडसँ काज चलाउ। İकैन करबाक İवŬग कĉ आ पाĂũसँ िĎलक-िĎलकक \nğविन कĉ।) \nकेसर ( İवगत): हमर नानी-दादी सभ तँ अपन समİत िजनगी पिरवारक \nनामे कऽ देने छली। पिरवारक पिसžक खेनाइ पकौनाइ, पिरवार लेल पूजापाठ, \nबĒचा सभक ğयान राखनाइ, आजीवन पिरवार लेल खटैत रहनाइ, यएह सभ \nहुनकर िजनगी छलिन। हुनका सभकó तँ अपन İवतंÿता एतेक िĆय नै छलिन। \nमुदा हुनकर सबहक ऐ गुण लेल सभ हुनकासँ एतेक İनेह करैत छलिन। \n(दोकानक काउěटर पर पहुँचैत देरी केसर अपन काज पूरा तĜपरतासँ करए \nलगली आ संगमे अपन सहकमŰ िवदेशी मूलक सैĦयुएलासँ बात सेहो करैत \nछली।) \nकैश:  नमİकार सैम, केहेन छी ? \n(कैश ई पूिछ बार-कोड रीडरसँ समान İकैन करए लगली।) \nसैम: बहुत नीक कैश, हमर बĒचाकó नसũरीमे मंगनीमे जगह भेट गेल। \n(तखने एकटा नवयुवती Ƈाहक अबै छिथ। कैशक ğयान अपन नवयुवती \nƇाहक पर नै गेलिन जे हुनकर सबहक बात सुनैत छलिन। ओ भारतीय मूलक \nछल से ĉप रंगसँ बुझाइत छल मुदा जनमल आ पढ़ल िलखल िवदेशक छल।) \n \nकैश: वाह, एतेक िदन बƂड तकलीफ छल अहॉंकó। बĒचाकó संगी सभ \nलग िनहौरा कऽ राखए पड़ै छल।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 91 \nसैम: ओतबे नै, संिगयोक बĒचा सभकó कखनो कऽ देखए पड़ै छल हमरा। \nसĢताहाĠतमे सेहो बुझू तँ हम काज करैत छलॱ। \nकैश: चलू से नीक भेल, आब आगॉं की? \nसैम: हम अपन पुĉष िमÿसँ िरĮता तोिड़ रहल छी। \nकैश: ओह, तँ बĒचा ककरा लग रहत? \nसैम: हमरा लग। \nकैश: अहॉं तँ पढ़ाइक खचųसँ परेशान छलॱ, आब बĒचाक पालन पोषण \nकेना करब? \nसैम: ओहो कोन कमाइ छल, ओ तँ संगे पढ़ने छलॱ तŵ दोİती छल। \nबĒचाक नामपर सरकारी सहायता भेटत, फेर एकटा कुĸुर सेहो पोसने छी \nतकरो लेल सरकारसँ मदित भेटत। \n(कैश कनी काल चुĢप भऽ गेली फेर किनये देर बाद बजली।) \nकैश: किहया धिर अहॉंक पढ़ाइ पूरा भऽ जाएत? \nसैम: अिगला छह मासमे, तकर बाद Əेनीक कायũ भेटत जइमे दरमाहा सेहो \nभेटत।  \nकैश: चलू तखन ई सभ तँ सĦहिर गेल। बस अहॉंक िनजी िजनगी कनी \nगड़बड़ा गेल। \nसैम: नै-नै, हम एक जगह बात कऽ रहल छी। अिगला सĢताह तक ओकर \nनोकरी पĸा भऽ जेतै, तकर बाद डेटपर जाइक इरादा अिछ। \n(कैश दोसर बेर कने काल लेल चुप भेलिथ।) \nकैश:  ओह, बिढ़या, शुभकामना। \nसैम:   धĠयवाद। \n(तखने ओइ नवयुवती Ƈाहकपर कैशक ğयान गेलिन जे हुनकर सबहक बात \nसुनैत छलिन। ओ भारतीय मूलक छल से ĉप रंगसँ बुझाइत छिल मुदा जनमल \nआ पढ़ल िलखल िवदेशक छिल, से बोलीसँ बुझाइत छल। ओकर समानमे \nवाइनक बोतल छल।) \n \nकैश: (नवयुवती Ƈाहककó आँिख \nमाड़ैत) मजा कĉ। \nनवयुवती Ƈाहक: ई हमर बॉस लेल अिछ। \nसैम: िकए, अहॉं नै लै छी की ? \nनवयुवती Ƈाहक: नै, हमर माता-िपता एकर अनुमित नै देने छिथ।  92 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nकैश: तँ अहॉं नोकरी करै छी? जँ खराब नै मानी तँ हम बूझए चाहब जे \nअहॉंक पुĉष िमÿ अिछ आिक अहū िबयाहल छी? \nनवयुवती Ƈाहक: पुĉष िमÿ अिछ, िबयाहल नै छी। \nकैश: (मुİकुराइत) ओहो। \nनवयुवती Ƈाहक: ऐमे आĀयũ की? िमÿता तँ भारतीय संİकृितक सुĠदरता \nअिछ। िकयो िमÿ जे पुĉष अिछ से पुĉष िमÿ भेल ने। \nकैश: नै, हमर इशारा एतुĸा चलन दऽ छल। \nनवयुवती Ƈाहक: भारत कोनो आब ऐ चलनसँ दूर अिछ की ? लागैए एतुĸा \nचलन तँ अहॉंकó एकदम नै बूझल अिछ। एतए हम सभ दू पीढ़ी पिहनेसँ बसल \nछी मुदा कोनो पाबिन नै िबसरै छी। यथासĦभव अपन पारĦपिरक पिरधान सेहो \nपिहरै छी। अपन मातृभाषा सेहो नै िबसरल छी। िववाह सेहो माता-िपताक \nइĒछासँ करबाक इĒछा राखै छी। एतुĸा भारतीय समाज तँ अपन संİकृितकó \nजीवĠत राखैले पूरा Ćयास करैत अिछ मुदा जे नवतुिरया सभ भारतसँ आबैत \nछिथ सएह कलंिकत करै छिथ। \nकैश: अहॉं एतुĸा बसल सĦपž पिरवारसँ छी तŵ िवदेशोमे रिह कऽ अपन \nरीित रेवाज मानैकऽ साहस अिछ आ İवयंकó सĥय बनाकऽ रखने छी। बेसी \nसुिवधा ककरा ने आकिषũत करैत छै। जे नवतुिरया आबै छिथ से जॱ एतुĸा \nसुिवधामे रहऽ चाहती तँ हुनका िकछु समझौता तँ करए पड़तिन। जे एतुĸा \nिनवासीसँ िबयाह करती, एतए अपन बĒचाकó जĠम देती तँ हुनका सरकारसँ सभ \nसुिवधा भेटतिन आ किहयो हुनका आ हुनकर बĒचाकó अिशüा, अकुशलता आ \nबेरोजगारीक दुःख नै बदŭĮत करए पड़तिन। \nनवयुवती Ƈाहक: सरकारी िनअम तँ अहॉं अपन देशमे सेहो पिरįकृत कऽ \nसकै छी, आिखर ĆजातĠÿ छै ओतए। हमरा सभकó अपन देशक उžित लेल \nयोगदान देबाक चाही, ओइसँ पड़ेबाक नै चाही। हम Ćिशüण िवभागमे कायũ करैत \nछी आ यदा कदा समए िनकािल भारतीय संİथा लेल सेहो अवैतिनक काज \nकरैत छी। आवĮयकताक अĠत नै छै। तखन तँ िनणũय अहॉंकó लेबाक अिछ जे \nअहॉं कैश बनए चाहैत छी आिक केसर।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 93 \n \nमुžी कामत \nअंधिवĂास \nĆथम दृĮय \n(मंचपर चौकीपर शंकर सुतल अिछ, गंगाक Ćवेश।) \n \nगंगा- बउआ-बउआ, सुतल छहक की, देखहक बाबू दरबाजा पर बजबै छऽ। \nशंकर- िक, आ..हू हू हू…। \nगंगा- िक भेलऽ? एना िकए कराहै छहक। माय गे, माय हो, दे◌ेह तँ \nझरकैत छह। बउआ आँिख खोलऽ, ( ĉदन İवरमे) हयौ सुनै िछऐ, दौड़ू यौ, \nदेिखयौ बउआ कऽ िक भेल। यौ, आँिख तūिख उलटेने छै यौ, जĪदी आउ ने। \n(रामाक धोती सĦहारैत आंगनमे Ćवेश।) \nरामा- एना िचकरनाइ भोकरनाइसँ काम नै चलत। जाउ दौड़ कऽ गोसाò \nघरसँ गंगाजल नेने आउ। \n(गंगा दौड कऽ जाइत अिछ आ गंगाजलक िडĤबा नेने अबैत अिछ आ \nकनैत-कनैत कहैत अिछ।) \nगंगा- हे काली माइ, हमरा कोइखक लाज राखब। हमर लालकó ठीक कइर \nिदअ। हम सिह कऽ सा◌ँझ देब। \nरामा- पिहले गंगाजल लाउ ने तब कोबला-पाती करैत रहब। ( रामा अपन \nपėीकó हाथसँ झटैक कऽ गंगाजलक िडĤबा छीन लैत अिछ आ शं◌ंकरक उपर \nगंगाजल छीट हुनकर मु◌ॅ◌ंह वएह जलसँ धोइ दैत अिछ।) \nरामा- बउआ उठऽ, केना लगै छऽ आब। \nशं◌ंकर- बाबूजी, हमर माथा ददũसँ फाटल जाइत अिछ आ जाड़ सेहो होइत \nअिछ।  94 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nरामा- अĒछा लए, ई कĦबल ओिढ़ कऽ सुइत रहऽ, किनकबे कालमे सभ \nठीक भऽ जेतऽ। यै सुनै िछऐ शंकरक माय। \nगंगा- िक कहै िछऐ? \nरामा- बउआक माथपर पीरी परहक भभूत लगाउ आ अकरा अराम करऽ \nिदयौ। \nपटाüेप \n \nदोसर दृĮय \n(पित-पėी अपन कüमे बेटाक हालत पर िवचार िवमशũ करैत।) \n \nगंगा- की भेल, िकए अहū कािŎसँ चुप िछऐ? की कोनो अभास भऽ रहल \nअिछ? कहू ने, के भइडाही केने छइ। एक बेर अहū नाम किह िदअ, अखने \nझोटा पकिड़ पोटा िनकािल देबै आ िघिसयाबैत पूरा गाम ओंघरेबै। सँइखोउकी \nबेटखोइकी सभ ककरो नीक देखै लेल नै चाहै छइ। \nरामा- (जोरसँ) बĠद कĈ अपन सĜयनरायलनक कथा। ई ककरो केलहा नै \nअपने घरक गोसūइ अिछ। आइ तक ककरो एहेन बोखार देखने रिहऐ। अपन \nदेहमे अतेक आिग देिवये रखैत अिछ। जĉर हमरासँ कोनो गलती भेल जे हमरा \nपर मइया तमसा गेलिखन। हमरा िहनका शŬत करै लेल गुहार लगबइये पड़त। \nगंगा- अहū तँ अपने भगत छी। कौŎका िदन िनक अिछ, कािŎये बैसकी \nबैठाउ। हम जाइ छी, पूजाक सामƇी जुटबै लेल। \n(गंगाक Ćİथान होइत अिछ आ रामा गĦभीर सोचमे डुबल रहैत अिछ।) \nपटाüेप \n \nतेसर दृĮय \n(एगो दौरामे पूजा सामƇी एकŇा किर गंगा आ शं◌ंकरक आगमन,  \nहुनके पाछू दू-चाइर लोकनी सेहो अबैत अिछ।) \nगंगा- बउआ बाबू आबै छऽ, ताबे तूँ पूजा करऽ। ई फूल अüत चढ़ा कऽ \nधूप देखबऽ। \nशंकर- (फूल जल चढ़बैत कहैत छिथ) आब की करब?  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 95 \nगंगा- अतऽ कल जोइड़ बैठू। \n(रामाक संगे चािर लोग जे ढोल आ झाइल लेन अिछ, हुनकर Ćवेश।) \nरामा- शंकरक माय, सभ तैयारी कऽ लेलॱ? गंगाजल संगेमे राखने रहब। \n(रामा गोसūइ िनपैत अिछ आ फूल अüत चढ़ा कऽ मūक Ćाथũना करऽ \nलगैत अिछ। चाĉ लोकनी डाला िबचमे रखैत मūक गुहार लगबैत अिछ आ ढोल \nझाइल सेहो बजबैत अिछ।) \nचाĉ लोकनी- तोहरे दुआरे मइया हम \n          अजŰ लगैिलयइ हेऽऽऽऽऽऽऽऽऽ हूंऽऽऽऽऽऽऽ \n          बोल जय गंगे, \n          बोल जय गंगे, \n          बोल जय गंगे। \n   बोल की कƠ छउ, िकए बजेलऽ हमरा, बोल, बोल, की भेलउ? \n \nगंगा- हे मइया, की गलती भेल हमरासँ आ हमरा घरबलासँ। सभ िदन तँ \nअहॴक िपरी िनपैत आँिख खुलैत यऽ हमर, िक अपराध भेल जे हमरा बेटाकó \nअहū चािर िदनसँ मतेने छी। \nरामा- अिहना भूइज कऽ खेबउ। अपना\n खाय छऽ छĢपन Ćकार आ हमरा \nलऽ फूल अüत। एक िदशसँ सभकó भूइज-भूइज खेबउ। \nगंगा- एना िकए कहै छऽ, अगर हमरासँ कोनो कुघटी भेल तँ हमरा माफ \nकइर िदअ, अहū जे कहब हम सभ करै लेल राजी छी। \nरामा- तँ ठीक छइ, हमरा जानक बदले जान चाही। हमरा हर अमावĮयाक \nराइतमे इकरंगा खİसीक बैल देबही तँ तोहर कĪयाण भऽ जेतउ। ले ले, लेह \nअüत, बोल बोल जय गंगे, बोल बोल जय गंगे, बोल बोल जय गंगे। \nगंगा- अिहना हएत भगवान, हम जानक बदले जान देब। \nरामा- होऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ हएऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ बोल जय गंगा, बोल बोल \nजय गंगे, बोल बोल जय गंगे। आब हम चलै छी। \nपटाüेप 96 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nचािरम दृĮय \n(Ƈामीणक बीचमे) \n \nगंगा- हयोउ, जब घरक देवता बैल मŬगै छइ तँ अहūकó दइमे िक \nिहचिकचाहट भऽ रहल अिछ। बउआ िदश देिखयौ तँ, आइ पॉंच िदन भेल, बेदरा \nएक बेर नै आँिख खोलइ यऽ। \nरामा- आब अपन गहबरमे बैल नै पड़ैत अिछ, हमर बाबा अपन अंगोिरया \nआंगुर िचर कऽ बैल सौपने रहिथ, ओही कऽ बदले लĉ चढ़बैत रहिथ। केना \nफेरोसँ बैल दी वएह सोचै छी। \nगंगा- अहūकó बेटाक िचं◌ंता नै अिछ? हम बैल देबै, हम वचन देने छी। \nएगो Ƈामीण- हो रामा, िकए अतेक सोचै छऽ तूँ। अपना मने तँ नइ दै \nछऽ। मū मŬगलकऽ। जाधिर तूँ बैल नइ देबहक शं◌ंकर ठीक नइ हेतऽ। बेटा \nलऽ दऽ दहक। \nगंगा- सुगनी लग एक रंगा खİसी छइ। लऽ आनू गऽ। हम कहने रिहऐ तँ \nकहलकै, लऽ जाउ। \nपटाüेप \n \nअंितम दृĮय \n(Ƈामीणक भीड़क बीच बेहोस अवİथामे शं◌ंकर।) \n \nगीत- काली मइया हे किनये, काली मइया हे किनये \n    होइयो न सहायऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ \nरघुनाथ- हयोउ, िक बात िछऐ। यौ रामा, कĸाक अइठाम अतेक भीड़ \nकथी कऽ िछऐ। \nएगो Ƈामीण- हुनका बेटा कऽ देहमे काली समैल छइ, कहै छइ िक जानक \nबदले जान नइ देबही तँ अकरा भूइज कअ खेबउ। अखन वएह बइल दैत \nअिछ, ओकरे भीड़ िछऐ। \nरघुनाथ- किहया तक ई अंधिवĂास रहत अइ गाममे। चलू चिल कऽ देखै \nछी। \n(रामाक घरमे रघुनाथक आगमन।)  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 97 \nरघुनाथ- काकी, कतऽ अिछ बउआ, देखू। \nगंगा- रघुनाथ बउआ, आइब गेलहक सहरसँ। अए, देखहक ने आइ छऽ \nसात िदन भऽ गेलैए, आँिख नइ खोलै छइ। जाधिर बइल नइ देबइ, नइ \nछोड़िथन मइया। \n(रघुनाथ शं◌ंकरक नĤज देखैत आ िसर पर हाथ रािख आँिख देखैत कहैत \nछिथ।) \nरघुनाथ- काकी अहū सभ अपन मूखũताक कारण अकरा जानसँ माइर \nदेबइ। अकरा िदमागी बुखार भेल अिछ। अगर इलाजमे देर करबै तँ बेटा कतौ \nनइ िमलत। \nरामा- बेसी तूँ इंगिलस नइ बितया, ई कोनो बुखार नइ देवीक केलहा िछऐ, \nहमरा अपन काज करऽ दए। \nरघुनाथ- हौ कĸा, एगो बातक जबाब तूँ सभ Ƈामीण िमल कऽ दए। तोरा \nदुगो पुÿ छऽ, एगो िबमार छऽ तँ िक तूँ एगो पुÿक जान लऽ कऽ दोसर पुÿक \nजान बचेबहक, नइ ने। तँ फेर मū काली ई कोना करिथन। हुनका लेल तँ \nअइ संसारमे रहैबला हर जीव मūक संतान छी। फेर ओ ई कोना करिथन। \nअंधिवĂासक चादरमे नइ िलपटल रहऽ। जागऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ आबो तँ \nजागऽ। \nरामा- तूँ आइ हमर आँिख खोइल देलहक। चलऽ बउआकó अİपताल लऽ \nचली। \n            जानक बदले जान देनाइ \n            अिछ ई अंधिवĂासक बाइन \n            करी परन हम सभ ई िक \n            नइ लेब आब ककरो Ćाण। \n \nइित।  98 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \n \nधीरेĠ Ɩ कुमार-१९५४, \nिन मũली, सुपौल, िब हार। (िह ◌ंदी िव भाग, सी.एम. बी. कॉलेज, डेओढ़, मधुबनी) \nउदय नारायण िसंह “निचकेता” क नाटक  \nनो एंƏी : मा Ćिव श \nनाटक अधुनातन अिछ । समैक संगे लेखन, िव षए-वİ तु, पाÿ काल सभमे \nपिर वþũन होइत अिछ । मैिथ ली सािह Ĝ यकó अधुनातन हेबाक चाही, तइ आकŬüाक \nई नाटक पूितũ करैत अिछ । नाटककारकó एकर सĦ यक बोध छिĠ ह  तँए मैिथ ल \nहोएबाक कारणे हम आभार ĭ यĎत करैत छी। \nसमाजमे जे घिट त होइत अिछ  रचनाकार Ćाय: ओकरे िच ÿण करैत छिथ । \nनाटककार İ वगũ-नरकक अवधारणापर नाटक िल खने छिथ  मुदा नाटकक िव षए-\nवİ तु Ćासंिग क धरतीक िव Ɩूपता अिछ । ऐ िव Ɩूपताक माğ यम बनौने छिथ , भागम-\nभाग, Ď यू, वणũ-ĭ यवİ था समाजसँ उपजल चा◌ेिर , बेरोजगारी आ धूतũता सन \nसमİ या, जे ऐ नाटकमे संयोिज त अिछ । \nनाटकमे पाÿक संď याक अनुकूल िव षए-वİ तु जे उठैत गेल अिछ  ओकरा \nनाटककार ऐसँ कमो पाÿमे मंचपर आिन  सकैत छलाह। पाÿक आिध Ď य मंचपर \nसफल ि◌ नदųशककó सुलभ हेतिन , िम िथ लामे एकर अभाव हएत। भऽ सकैत अिछ  \nहुनकर दृिį ट मे संपूणũ धरती हुअए। \nसमİ याकó मंचपर आनबे पूणũ सफलता होइत अिछ।  ओकरा तीŞ णता संगे \nराखब जइसँ दशũकक हृदैपर Ćभाव पड़ए तइमे कमी अनुभव होइत अिछ । कोनो \nरचना जँ हमरा बािĠ ह  िल अए तकर ऐमे अभाव अिछ । \nनाटकक संवादमे शĤ दक खेल कतौ-कतौ देखएमे अबैत अिछ  पृį ट  सं- \n२०-२१ Ɩį टĭ य अिछ । संवादकó बाĠहल नै जा सकल अिछ । \nनाटककार अतीतक ĆĜ यंचापर भिव į यक वाण चढ़ा शर-संधान करैत अिछ ।  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 99 \nसमाजक िİ थ ित सँ ओकर िव संगित  लŞ य छिĠ ह ।  \n “ चोर िस खावय बीमा-मिह मा \n पाकेटमारो करै बयान! \n मार उĒ चका झािड़  लेलक अिछ  \n पाट-कपाट तऽ जय िस याराम।।” \nसमाजक छŃ, राजनीित क उलटा-फेर आकषũक ढंगसँ ĭ यĎ त अिछ । \nनाटककारकó नवीन आकŬüा छिĠ ह - \n आऊ पुरातन, आऊ हे नूतन। \n हे नवयौवन, आऊ सनातन।। \n Ćाण-परायण, जीणũ जरायन। \nनाटकमे गीतक Ćयोग Į लाğ य अिछ । संगीत दशũककó बािĠ ह  कऽ रखैत अिछ  \nतइमे नाटककार सफल छिथ । हाİ य जइ ढंगे मुखर अिछ , कĉण तेना मुखर \nनै अिछ । नाटककारकó संİ कृतक नीक ýान छिĠ ह - नाटकसँ उłािष त होइत \nअिछ । काल-बोध आ वाİ तिव कतो िच ÿणमे जतए उपयोगी अिछ  ततिह ◌ं आम \nदशũक लेल बोधगĦ यतामे अशĎ त अिछ । \nओना āी गजेĠ Ɩ ठाकुर जी िव चार ĭ यĎ त केने छिथ । पाĀाĜ य आ भारतीय \nकाĭ यशाİ ÿीय दृिį ट कोणसँ हुनकर िव चार İ वागत योĐ य अिछ । \nकोनो रचनामे गुण-अवगुण दुनू होइत अिछ । तइ दृिį ट कोणसँ हम सशĎत \nभऽ सकैत छी नाटक सफल अिछ  आ मैिथ ली सािह Ĝ यक एकटा उपलिĤ ध  अिछ । \n \nजड़ैत मोमबþी \n(मंचपर बादक नाटकक शुĉ होएबाक पूवũक वाń-यंÿ बिज रहल अिछ । \nबंठा दशũक िद िस  पीिठ  केने गुƂडी उड़ा रहल अिछ । वादक दीघŭ  \nिद िस  हĪ ला होइत छैक।) \n \nगŬधी: हे यौ, नाटक िक ए नै  शुĉ होइ छै। \nबटेसर: यौ नटिक या सभ गा◌ँजा िपबैत हेतै। \nरंिज त: िस नेमा देखऽ चिल  गेल हेतै।  100 || िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव \nबटेसर: अĒ छा, ओ सभ नै छै तँ की  भेलै, िक यो तँ शुĉ कĉ। \nगŬधी: िप आरे गणमाĠ य लोकिन । अहū सभ ğ यान लगा कऽ बैसल छी नाटक \nदेखैले। मुदा नाटक ओिह ना थोड़े भऽ जाइ छै। पिह नेसँ मोन बनाउ, योजना \nबनाउ, षडयंÿ कĉ, तखने नाटक होइत अिछ । अहū सभ तँ नाटक हरेक \nसमए देखतै रहैत छी। हालेमे िब हार िव धान सभामे नाटक भेलै, अभूतपूवũ \nनाटक- जूता टुटलै, चĢ पल टुटलै, गमला टुटलै आ टुटलै ओ Ćित ýा जे िब हार \nिव धान सभाक सदİ यता Ƈहण करए लेल ओ सभ लेने रहिथ । आइ-कािŎ  \nसपþक कोनो महĜ व थोड़े रिह  गेल अिछ । िल अ, आब हमहॴ नाटक शुĉ करैत \nछी आ हम बिन  जाइ छी गŬधीजी। \n(मंचेपर गŬधी आँिख पर चĮ मा रखैत अिछ । पिह नेसँ पिह रने धोतीकó गŬधी \nİ टाइलमे रािख  हाथमे लाठी लऽ मूितũवत ठाढ़ भऽ जाइत अिछ । गुƂडी उड़बैत-\nउड़बैत बंठा पाछू मुहó भगैत अिछ  आ गŬधीसँ टकरा कऽ खसैत अिछ , डराइत \nअिछ  आ मूितũवत गŬधी जीक İ पशũ करैत अिछ। ) \nबंठा: अहūकó िथ कॱ? \nगŬधी: बĒ चा, हम गŬधी जी छी। महाĜ मा गŬधी। मोहनदास करमचंद गŬधी। \nबंठा: के महाĜ मा गŬधी? अहū सनक लोक तँ भीख मंगैत अिछ । मुदा हमरा \nलग पाइ नै अिछ । \nगŬधी: हम भीख नै मंगैत छी। आइ तॲ जइ  देशमे जीिब  रहल छह ओकरा \nआजादी देिन हार हम छी। \nबंठा: आजादी की होइ छै? कोन दोकानमे भेटै छै। हमरा तँ नै भेटल \nआजादी? \nगŬधी: बĒ चा, आजादी कोनो बİ तु नै छै। भारत अंƇेजक गुलाम छल ओकर \nअपन िनअम, कानून रहए, जइ सँ हम सभ बाĠ हल रही। हम अपन इĒ छासँ िक छु \nनै कऽ सकैत रही। हमर सभ अिध कार अंƇेज छीिन  लेने रहए। ओ हमरापर \nअĜ याचार करैत रहए, हमर शोषण करैत रहए। \nबंठा: िनअम, कानून, अĜयाचार तँ आइयो भऽ रहल अिछ । इंिद रा आवासमे \nपūच हजार टाका, वृŀा पŲशनमे दू सए टाका; कागचपर सड़क बनैत अिछ । \nमकान, पुल तैयार होमएसँ पिह ने खिस  पड़ैत अिछ । ई सभ तँ अखबार \nपढ़एबला लोक बुझैत अिछ । \nगŬधी: यएह काज अंƇेज करैत छल। अपन मोन आ िनअमसँ हमर शोषण \nकरैत छल। अंƇेजक अनुज छिथ  ई सभ। जनताकó जागĉक होमए पड़तै,  िवदेह मैिथली नाƀय उĜसव || 101 \nगलतक िव रोध करए पड़तै। सभकó िश िü त होमए पड़तै, सĜ य बाजए पड़तै, \nचा◌ेिर  नै करए पड़तै। दया-भाव-कĉणाकó अपनाबए पड़तै, तखने हम कृिÿ म \nगुलामीसँ बūिच  सकैत छी। \n(दू पाÿ, िस ŀŬत, अिध कारी आ िन यमनक बीचेमे Ćवेश, गŬधीजी बिजते रहै \nछिथ।) \nहम अंƇेजक िख लाफत केलॱ, अिह ◌ंसाĜ मक आंदोलन चलेलॱ। समİ त भारत \nवषũमे İ वराज अलख जगेलॱ, सुभाष चंƖ बोस, खुदीराम, भगत िस ◌ंह, चंƖशेखर \nआजाद सन सैकड़ो लोक अंƇेजसँ लड़ाइ लड़लाह, तखन बड़ मोसिक लसँ हमरा \nआजादी भेटल। हम अपन देशसँ खुश नै छी। İ वगũ-नरक दुनूमे İ वतंÿता \nिद वसपर ई खबि","size_mb":7.85,"has_text":true},"Sadeha 09.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 09.pdf","name":"Sadeha 09.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली िशशु उĜसव \n(िवदेह-सदेह ९, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ िशशु, बाल आ िकशोर सािहĜयक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  2 \n \nऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \nISBN : 978-93-80538-67-9 \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. २५०/- \nसंİ करण : २०१२ \n© āुित  Ćकाशन \nĔयोित सुनीत चौधरीक नानीक िखİसाक छह टा िचÿ Ĕयोित सुनीत चौधरी  \nŅारा İवयं बनाओल गेल। िचÿ- डायƇाम िवकीपीिडयासँ साभार।  \nपोथीक रेखासिचÿ Ćीित, आİथा आ ओम Ņारा। \n \nāुित  Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Shishu Utsav : Anthology of Maithili Children Literature \n(Prose & Verse) .  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर िशशु, बाल आ िकशोर सािहĜय आ  1 \nओकर समीüाशाİÿ \nĔयोित सुनीत चौधरी  ğविन-Ćितğविन/ अदृĮय बĠधन/ नानीक  8 \nिखİसा (भलुिनया मौसी, िसžुरक पुल,  \nएक राजाक सात मेहरी, पĠसाया कुĦमिर,  \nसुहान बोन) \nĤयुटी कुमारी            राहुलजी एक नजिरमे/ कैदी 21  \nभावना नवीन            हमर िĆये नेना भुटका 27  \nशबनम āी              कंĢयूटर क खेल  29 \nडा◌ॅ. रमण झा  गोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा/ 31  \nमैिथली िचÿकथा \nिवनीत उĜपल           कतए गेल िफĪमक बाल कलाकार 34 \nडा◌ॅ० अभयधारी िसंह अिभनव वषũ 36 \nअनमोल झा एकटा बाल िवहिन कथा- भěडाफोर 39 \nिश वकुमार झा ‘िट Ī लू’ तरेगन देखाइए/ दहीक ठोप/ खॲइछक लेल  40 \nसाड़ी (दुगŭनĠद मěडल जीक िटĢपणी सिहत)/ \nनािर यर- गाछ/ िमिथलाक लोकदेवता/ तरेगन \nāीमित शेफािलका वमŭ आनक बड़ाइ/ साबरमती आāम/ मूखũ राजा  56 \nआ ओकर बेटा / देश-Ćेम/ गोनू झा आ  \nआन मैिथली िचÿकथा/ बाल िदवस \nअचũना कुमर  िवŅान (दादीसँ सुनल कथाक पुनलųखन) 65 \nमुžाजी  पथ दशũन 67   \n \nकाĮयप कमल  बाबूक सुनाएल िखİसा (सहćमुखक दीप/  69 \nगĢपक अथũ/ जिहयासँ काल धेलक/ नीक  \nकरी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के?/  \nपढ़बे टा नै करी ओकरा गुनबो करी/  \nअिकलक मोल)  \nगंगेश गुंजन  लाट साहेबक िकरानी 78 \nदुगŭनĠद मěडल  पारस/ राखी/ İ वतंÿता िद वस 81 \nनवीन ठाकुर चंदा मामा आ चंƖमा 91  \nिबिपन कुमार झा  ऐ चराचर जगतमे मनुĎख के?/ सुखकó 93 \nमृगमरीिचका बुझू।(āी देवƙत बसुक  \nसंİकृत कथाक मैिथली अनुवाद  \nिबिपन कुमार झा Ņारा) \nअिनल मिĪलक  दादीक गीत 97 \nवृषेश चĠƖ लाल गोलबा/ एकदĠत हाथी आ नौलखा हार 99 \nजगदानĠद झा “मनु”'  चोनहा (बाल उपĠयास) 109 \nजगदीश Ćसाद मěडल बुिढ़ या दादी/ मान 127 \nगजेĠƖ ठाकुर  तरहिरमे परीलोक 132 \nदमन कुमार झा  हीरा-मोती 150 \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह” दिüणी Ɨुव पर मनुĎखक पएरक सए  152 \nवषũ अथŭत् िखİसा अěटाकũिटका केर/  \nउिड़ ने सकी पर िचड़ै छी हम/  \nअĠतरŭिįƏय मातृभाषा िदवस/  \nचžा मामा (बालगीत) \nपंकज कुमार झा  माए गइ माए 181 \nगजेĠƖ ठाकुर  बड़द करैए दाउन ने यौ 183 \nĔयोित सुनीत चौधरी  बचपन/ सैěटाक अिİतĜव/ दलमा 184   \n \nजगदीश Ćसाद मěडल  दू टा गीत (सुनू बौआ यौ सुनू नूनू यौ / 187 \nपुÿ-िपता सĦवाद) \nडॉ. नरेश कुमार ‘िव कल’ दूटा गीत (बाल गीत/ सुनू बौआ मोर) 190 \nसंİकृित वमŭ कतए जाइ/ अहū आबु/ हमर दादी मū/  192 \nकाश हमरा पंख रिहतैक तँ \nअनमोल झा अपन गाम/ मामा गाम 195 \nराजेश मोहन झा “गुंजन”   साओन कुमार / चुņी  198 \nिशव कुमार झा िटĪलू पेटू गोलू 200 \nरमाकाĠ त राय रमा उĪ लूक िश कारी 201 \nिमिथलेश कुमार झा  बाबाक रोपल गाछ िसनुिरया 202 \nमहाकाĠत ठाकुर िस नेहक सरगम/ खगता भगतिसंहक/  203 \nअपन भूिम/ भिर पोख/ ýान दीप \nडॉ जया वमŭ बेटी 206 \nचĠƖशेखर कामित  भात छै नाम-नाम/ गीत  208 \nडॉ॰ शिशधर कुमर हम  फूल बनब, हम कūट बनब 210 \nसƖे आलम गौहर  नेना भुटकाक लेल एकटा सुंदर किवता 211 \nजगदीश चंƖ ठाकुर ‘अिनल’ तीनटा बाल गीत 212 \nĆेमचĠƖ िमā दूटा बालगीत 215 \nबृषेश चĠƖ लाल दसटा बालगीत 217 \nशािĠतलŞमी चौधरी  बाल गजल १-४/ कुĦहर/ बरखा रानी 223 \nइरा मिĪलक छम-छम बरसा/ मū           229 \nनवीन कुमार \"आशा\"  िहंगलू भाइ यौ िटंगलू भाइ 232 \nमुžी कामत  जड़ैत Ĕयोत 233 \nराजदेव मंडल मुिन यūक िच Ġ ता/ कथीक गाछ 235   \n \nचĠदन कुमार झा  हमहूँ पढ़बै आब/ बुžी 237 \nशंभू नाथ झा Ġ यूटनक िसŀŬत/ पाकल आम 239 \nचंदन कुमार झा  दू टा मैिथली अगड़म-बगड़म 241 \nमनोज कुमार मěडल  खेल 242 \nĆभात राय भņ  चुनमुन चुनमुन करैत िचिड़या 244 \nदुगŭनĠ द मě डल  हम िह Ġ दुİ तानी छी 246 \nअिमत िमā  बाल Ĉबाइ/ बाल गजल 247 \nआशुतोष िमā बाल गजल 248 \nदेवŬशु वĜस Ćगितक रहİय 249 \nिचÿकला \nतुिनशा िĆयम   253 \nगुंजन कणũ  255 \nĔयोित सुनीत चौधरी   256 \nगणेश ठाकुर   257 \nअनुपमा िĆयदिशũनी   258  \nĂेता झा चौधरी   259 \nĂेता झा (िसंगापुर)   268 \nĆवीण कुमार ठाकुर   269 \nकैलाश कुमार कामत  270 \nमोना पाěडेय   271 \nइरा मिĪलक  272  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 1 \nगजेĠƖ ठाकुर \nिशशु, बाल आ िकशोर सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ \nबाल सािहĜयमे मोटा मोटी एक बखũसँ कम उमेरक बĒचासँ लऽ कऽ \nअŇारह बखũक िकशोर धिरक उपयोगक सािहĜय सिĦमिलत अिछ। मानिसक \nĉपसँ आİते-आİते सीखएबला बĒचा लेल ई वगŰकरण कने दोसर तरहó \nहएत, जेना जे सा माĠय छह बखũक बĒचा लेल बाल सािहĜय मानल जाइए से \nहुनका लोकिन लेल दस बखũक आयुमे ĆयुĎत भऽ सकैए। \nसरİवती नदी, जल-Ćलय, मनु आ महामĜİयक कथा, िगĪगमेश कथा \nकाĭय, Ćाणवंतक देश िगĪगमेशक खोज, सृिƠकथा आ देवतंÿक िवकास ई \nसभ ऋगवेद आ अवेİता आिदक सĠदभũमे ĆारिĦभक बाल सािहĜय मानल जा \nसकैए। अरा-युĎत रथक वणũन वेदमे भेटैत अिछ। निहये तँ ई पिĀम \nएिशयामे छल आ निहये यूरोपमे। भारतीय देवनाम, िशĪप, कथा, अĂिवńा, \nसंगीत, भािषक तĜव आ िचंतनक संग ई उľािटत होमए लागल पिĀम \nएिशया, िमā आ यूनानमे। दोसर सहćाĤदी ई.पूवũ अरायुĎþ रथ, भारतीय \nदेवनाम, भारतक धार, ऋगवैिदक तĜविचंतन, अĂिवńा, िशĪप-तकनीकी आ \nपुरातन् कथा भारतसँ पिĒछम एिशया, ƅीट-यूनान िदिश जाए लागल। \nकालƅमसँ िमā, सुमेर-बेबीलोन आिद सĥयता आ िमþनी आ िहþी सĥयतासँ \nबहुत पिहनिहये ऋगवेदक अिधकŬश मंडलक रचना भऽ गेल छल। वैिदक \nसंİकृतक Ćाचीनतम ƇĠथ ऋगवेदसँ पिहने सेहो भाषा अिİतĜवमे रहल हएत। \nकतेक मौिखक सािहĜय जेना गाथा, नाराशंसी, दैवत कथा आ आďयान सभ \nओइ भाषामे रचल गेल हएत। एहने गाथा सभक गायकक लेल “ गािथन”, \n“गातुिवद्” आ “ गाथपित” ऋगवेदमे ĆयुĎत भेल। Ćďयात कथा इितहास \nपुराणसँ लेल जाइत अिछ आ उĜपाń किĪपत होइत अिछ। वैिदक आďयान, \nजातक कथा, ऐशप फेबĪस, पंचतंÿ आ िहतोपदेश आ संग-संग चलैत रहल \nलोकगाथा सभ। सभ ठाम अिभजाĜय वगũक कथाक संग लोकगाथा रिहते \nअिछ। सलहेसक कथाक िववरण िलअ, üेÿीय पिरिध पार किरते सलहेस \nराजासँ चोर बिन जाइत छिथ आ चोरसँ राजा। तिहना चूहड़मल üेÿीय \nपिरिध पार किरते जतए सलहेस राजा बनैत छिथ ओतए चोर बिन जाइत \nछिथ, आ जतए सलहेस चोर कहल जाइत छिथ ओतुĸा राजा/ शिĎतशालीक \nĉपó जानल जाइत छिथ।  2 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nकथा-गाथा सँ बिढ़ आगू जाइ तँ आधुिनक कथा-गĪपक इितहास उžैसम \nशताĤदीक अĠतमे भेल। एकरा लघुकथा, कथा आ गĪपक ĉप मानल गेल। \nरवीĠƖनाथ ठाकुरसँ शुĈ भेल ई याÿा भारतक एक कोनसँ दोसर कोन धिर \nसुधारवाद ĉपी आĠदोलनक पिरणामİवĉप आगाँ बढ़ल। जे हम वैिदक \nआďयानक गप करी तँ ओ राįƏक संग Ćेमकó सोझाँ अनैत अिछ। आ \nसमाजक संग िमिल कए रहनाइ िसखबैत अिछ। जातक कथा लोक-भाषाक \nĆसारक संग बौŀ-धमũ Ćसारक इĒछा सेहो रखैत अिछ, ऐमे जे िचड़ै आ \nमालजालक माğयमसँ कथा कहल गेल अिछ से पंचतंÿ आ िहतोपदेशसँ बहुत \nपिहने बालसािहĜयक अवधारणा Ćİतुत करैत अिछ। जेना िवįणु शमŭ \nपंचतंÿक कथा कहैत-कहैत İÿी आ शूƖक पाछाँ अकारण ƅूर भऽ जाइ \nछिथ सएह हाल राम चिरत मानसक अिछ। ऐसप Ƈीसक दास रहिथ आ \nअपन मािलकक बĒचाकó कथा सुनबैत रहिथ जे ऐसĢस फेबĪस ĉपमे \nजगतďयात भेल, अंगूर नै भेटलापर लोमड़ी कहैए जे ई अंगूर बƂड अĦमत \nहेतै, ई सभ िखİसा अमर भऽ चुकल अिछ। मुिİलम जगतक कथा जेना \nĉमीक “मसनवी” फारसी सािहĜयक िविशƠ ƇĠथ अिछ जे ýानक महĜव आ \nराĔयक उžितक िशüा दैत अिछ। कथा पिढ़ सभ Ćबुŀ नै हेताह तँ İवİथ \nमनोरंजन तँ ĆाĢत कऽ सकताह। आ जे एकोटा ĭयिĎत कथा पिढ़ ओइ \nिदशामे सोचत तँ कथाक साथũकता िसŀ हएत। आ जकरा लेल रिचत अिछ \nई कथा ज◌ँ ओ नै पढ़ताह तँ ओकर ओइ पिरिİथितमे हİतüेप करबामे सüम \nĭयिĎत तँ पढ़ताह। आ जे समाज बदलत तँ सामािजक मूĪय सनातन रहत? \nĆगितशील कथामे अनुभवक पुनिनũमŭण करब, पिरवतũनशील समाजक लेल, \nजइसँ Ćाकृितक आ सामािजक यथाथũक बीच समायोजन हुअए। आिक ऐ \nपिरवतũनशील समएकó İथाियĜव देबा लेल परĦपराक İथायी आ मूल तĜवपर \nआधािरत कथाक आवĮयकता अिछ? ĭयिĎत-िहत आ समाज-िहतमे Ņैध अिछ \nआ दुनू परİपर िवरोधी अिछ। ऐमे संयोजन आवĮयक, िवĂ दृिƠ आवĮयक। \nकथा माÿ िवचारक उĜपिþ नै अिछ जे रोशनाइसँ कागचपर जेना-तेना उतािर \nदेिलऐ। ई सामािजक-ऐितहािसक दशासँ िनिदũिशत होइत अिछ। तँ कथा \nअनुभवकó पुनरũिचत कऽ गढ़ल जएत आ ĭयिĎतगत चेतना तखने सामािजक \nआ सामूिहक चेतना बिन आओत। शोषककó अपन Ćवृिþपर अंकुश लगबए \nपड़तिĠह तँ शोिषतकó एकर िवरोध मुखर ĉपमे करए पड़तिĠह। कथा ƅमबŀ \nहुअए आ सुƇाō हुअए तखने ई उĿेĮय ĆाĢत करत, बुिŀपरक नै  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 3 \nĭयवहारपरक बनत। वैिदक सािहĜयक आďयानक उदारता संवादकó जĠम दैत \nछल जे पौरािणक सािहĜयक Ĉिढ़वािदता खतम कऽ देलक। \nई सूयũ अरब-खरब आन सूयũमेसँ एकटा मğयम कोिटक तरेगण- \nमेिडओकर İटार- अिछ। ओइ मेिडओकर İटारक एकटा Ƈह पृĝवी आ \nओकर एकटा नगर-गाममे रहिनहार हम सभ अपन माथपर हाथ रािख िचिĠतत \nछी जे हमर समİयासँ पैघ ककर समİया? हमर कथाक समü ई वैýािनक \nआ दाशũिनक तĝय चुनौतीक ĉपमे आएल अिछ। संवादक पुनİथŭपना लेल \nकथाकारमे िवĂास होएबाक चाही- तकũ-परक िवĂास आ अनुभवपरक \nिवĂास। आĜमĆशंसा आ परİपर Ćशंसाक परĦपरा जइमे दोसराक िनĠदा सेहो \nसिĦमिलत अिछ, उĜकृƠ बाल सािहĜयक िनमŭणमे बाधक अिछ। सरकारपर \nआलĦबन, Ćाथिमकताक अýान- जकर कारणसँ महान बनबा/ बनेबा लेल \nलेखक-समीüक जान अरोपने छिथ, आ ओइ िİथितमे जखन भाषा मिर रहल \nअिछ। कायũयोजनाक İपƠ अभाव अिछ आ जेना-तेना िकछु मैिथली लेल \nकऽ देबा लेल सभ ĭयƇ छिथ, कऽ रहल छिथ। İवयं मैिथली नै बािज \nबाल-बĒचाकó मैिथलीसँ दूर रखबाक अिभयान चलल अिछ आ ऐमे मीिडया, \nकाटूũन चैनल आ िशüा-Ćणालीक संग एĸे खाढ़ीमे भेल अĜयिधक Ćवास \nअपन योगदान देलक अिछ। मैिथलीक कायũकतŭ लोकिनक कएक Ɨुवमे \nबँटल रहबाक कारण समथũनपरक लॉिबइंग कतŭक अभाव अिछ।  क बदला \nअपन/ अĢपन लोकक की लाभ, ऐ लेल लोक बेशी िचिĠतत छिथ। मैिथली \nछाÿक संďयाक अभावक कारण उĜपाद उþम रहला उþर सेहो िवƅय \nकौशलक अभाव बिढ़ जाइए। मैिथलीमे उþम उĜपादक अभाव तँ अिछए, \nिवƅयकौशलक सेहो अभाव अिछ। \nमैिथलीक सĠदभũमे बाल सािहĜय आ ओकर समीüाशाİÿ \nबाल सािहĜय लेखकसँ अनुरोध जे ङ आ ञ क Ćयोग करिथ जइ सँ \nबĒचाकó सुिवधा हएत। नै बाल सािहĜयमे िलखल जा सकैए। भाङ िलखल \nजएबाक चाही, भŬग नै। फेर छिन , कहलिन कó बĒचा ƅमसँ छनी, कहलनी \nपढ़ैए, वकũशापमे एहन देखल गेल; से छिĠह, कहलिĠह आिदक Ćयोग कĉ। \nमैिथली बाल सािहĜयक लेखनमे संयुĎताüर, आ ङ क Ćयोग भाषाक \nिविशƠता काएम रखबामे सहायक हएत। \nतिहना सरल शĤद मुदा खाँटी मैिथली शĤद जेना अकादाĈण आिदक \nĆयोग कĉ। बाल सािहĜयमे गń आ पń दुनू महĜवपूणũ अिछ जँ कही तँ  4 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nपń कने बेिस ये। गńमे कथामे िवषयक समावेश जेना िवýान, समाज िवýान \nआिद देलासँ मनोरंजन आ िशüाक मğय तालमेल भऽ सकत। मैिथलीमे \nबालकथा कएक राित धिर चलैत अिछ तँ पैघ लोकक कथा िमनटमे सेहो \nखतम भऽ जाइत अिछ। मैिथलीमे िचÿ-शृंखला, िचÿकथा, िवýान, समाज \nिवýान, आğयाĜम, भौितक, रसायन, जीव, İवाİĝय आिदक पोथीक अभाव \nअिछ। संğया िवńालय आ िचÿकला-संगीतक माğयमसँ िशüा नै देल जा \nरहल अिछ। दूरİथ िशüाक माğयमसँ/ अĠतजŭलक माğयमसँ मैिथलीक \nपढ़ाइक अĜयिधक आवĮयकता अिछ। सङे मैिथली लेल सभक हृदएमे अिĐन \nछिĠह, से ओ परİपर एक दोसराक िवरोधी िकए ने होथु। लोकक बीचमे ऐ \nभाषाक आरोह, अवरोह आ भािषक वैिशįƀयकó लऽ कऽ आदर अिछ आ ऐ मे \nमैिथली नै बजिनहार भाषािवद् सिĦमिलत छिथ। आğयािĜमक आ सŬİकृितक \nमहĜवक कारण सेहो मैिथली महĜवपूणũ अिछ। ऐ भाषामे एकटा आĠतिरक \nशिĎत छै। बहुत रास संİथा, जइमे िकछु जाितवादी आ सŬĆदाियक संİथा \nसेहो सिĦमिलत अिछ, एकर िवकास लेल तĜपर अिछ। ऐ भाषाक जनिनहार \nभारत आ नेपाल दू देशमे तँ रिहते छिथ आब आन-आन देश-Ćदेशमे सेहो \nपसरल छिथ। \nशंकराचायũक िवषयमे कहल गेल जे ओ अपन कमंडलमे धार भिर लेलिĠह। \nभेल ई जे बािढ़मे बीचेमे पहाड़ रहलाक कारण एक िदस बािढ़ अबैत छल आ \nएक िदस दाही। बीचक गुफाकó शंकर अपन िशįयक सहयोगसँ तोिड़ जखन \nकमěडल लेने बहरओलाह तँ लोक देखलक जे दोसर कात पािन आिब रहल \nअिछ। सभ शंकराचायũक İतुित कएलिĠह जे अहाँ अपन कमंडलमे धार आिन \nहमरा सभकó दाही सँ आ दोसर कातक लोककó बािढ़सँ मुĎþ कराओल। अहाँ \nकमěडलमे पािन आ धार अनलॱ! बादमे अवसरवादी लोकिन एकरा चमĜकारसँ \nजोिड़ देलक। आशा अिछ जे मैिथली बाल सािहĜय लेखक सेहो अपन लेखमे \nउगनाक कथाक तकũ आ āŀासँ िववेचना करता। गोनू झाक गाम भरौड़ाक \nराजकुमार \" बहुरा गोिढ़न नटुआ दयाल\" लोककथाक मĪलाह कथानायक \nराजकुमार दुलरा दयाल,  भरौड़ामे एखनो िहनकर गहबर छिĠह। मैिथली बाल \nसािहĜय लेखक गोनूसँ आगू ईहो देखथु। Əेजेडीमे कथानक संग चिरÿ-िचÿण, \nपद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय िवधान आ गीत रहैत अिछ। बाल सािहĜयमे \nƏेजेडी नै हुअए, ओइ िवचारकó हमर समथũन नै अिछ, समाजक िनĵ वगũ वा \nअİपृĮय वगũक लोकदेवता सेहो कोना अİपृĮय भऽ गेला से बĒचाकó बुझबैए  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 5 \nपड़त। मुदा बुझबैक ढङ एहेन हेबाक चाही जे बĒचा अपन धरोहरकó चीिĠह \nसकए, ओकर आदर कऽ सकए। िमिथलाक लोककथामे जाित-पाइत नै होइ \nछै, साĦĆदाियकता नै होइ छै। गोनू झाक समएमे मुिİलम िमिथलामे आएले नै \nरहिथ तखन मुिİलम तहसीलदारक अĜयाचारक कथा गोनू झाक िखİसामे \nिकए घोिसयाएल जा रहल अिछ।  \nकंĢयुटर आ सूचना ƅािĠत जइमे कोनो तंÿŬशक िनमŭता ओकर िनमŭण \nकए ओकरा िवĂĭयापी अĠतजŭलपर रािख दैत छिथ आ ओ तंÿŬश अपन \nिनमŭतासँ İवतंÿ अपन काज करैत रहैत अिछ, िकछु ओहनो कायũ जे एकर \nिनमŭता ओकरा लेल िनिमũत नै कएने छिथ। आ िकछु हİतüेप-तंÿŬश जेना \nवायरस, एकरा मागũसँ हटाबैत अिछ, िवğवंसक बनबैत अिछ तँ ऐ वायरसक \nएंटी वायरस सेहो एकटा तंÿŬश अिछ, जे ओकरा ठीक करैत अिछ आ ज◌ँ \nओकरो सँ ई ठीक नै होइत अिछ तखन कĦĢयुटरक बैकप लए ओकरा \nफॉमųट कए देल जाइत अिछ- Ďलीन İलेट ! बाल सािहĜय सेहो एहने तंÿŬश \nअिछ जे बाल मनपर अंिकत भऽ जाइत अिछ, मुदा एतऽ फॉमųट करबाक \nिवकĪप नै छै। तó बाल सािहĜयक िनमŭणमे सतकŰ आवĮयक अिछ, सावधानी \nआवĮयक अिछ। उमेरक िहसाबसँ बाल सािहĜयक वगŰकरण आ ओकर \nसमीüा हेबाक चाही। िशशु ( ०-५ बखũ), बाल ( ५-१२ बखũ) आ िकशोर \n(१२-१८ बखũ) उमेर मğय बाल सािहĜयक वगŰकरण कऽ एकर समीüा \nसमीचीन हएत। िचÿकथा पाँच बखũसँ छोट बĒचा लेल रचल सािहĜय होइत \nअिछ, ई İकूल जाइसँ पिहने अिभभावक Ņारा पढ़ाओल जाइत अिछ। \nअिभभावक बĒचाकó कथा पिढ़ कऽ सुनाबै छिथ आ बĒचा िचÿक माğयमसँ \nओकर अनुभव करैए। बĒचाक तीवŪ मानिसक िवकास एकर पिरणामİवĉप \nहोइत अिछ। जखन बĒचा İकूल जाए लगैए आ वणũमाला सीिख लैए तखन \nओ ई पोथी सभ अपने पढ़ऽ लगैए आ एकर संग आन आन पाƁयपुİतक आ \nिचिÿत पोथी सभ पढ़ऽ लगैए। सात बखũक बाद ओ छोट-छोट अğयायबला \nपोथी आ नौ-दस बखũसँ पैघ-पैघ अğयाय बला पोथी पढ़ऽ लगैए। बारह \nबखũक बाद बाल उपĠयास आिदक अğययन बĒचा सभ शुĉ कऽ दैए। बाल \nसािहĜयमे पारĦपिरक लोककथा, इितहास-महाकाĭयक कथा आिद सुनाओल \nजाइत अिछ। साहिसक आ Ćेरणादायक जीवनी आ नीित-Ćेरक कथा सेहो \nबाल सािहĜयक अĠतगũत अबैए। परीकथा, जादू, गीत आिदक माğयमसँ \nसाथũक बाल सािहĜयक िनमŭण होइए। तó बाल सािहĜयक समीüामे बाल  6 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nसािहĜयक Ćकारपर सेहो ğयान देबए पड़त। की बाल सािहĜय अिĠğवĂासकó \nबढ़ावा तँ नै दऽ रहल अिछ? की बाल सािहĜय अपन धरोहरकó िचĠहबामे \nबĒचाकó सहयोग दऽ रहल अिछ? की बĒचामे मानव मूĪयक ýान ऐ \nसािहĜयकó पढ़बासँ एतै? की जाितवादी आ वैचािरक कņरताक िवĈŀ बĒचाकó \nĆिशिüत करबाक उĿेĮयमे बाल सािहĜय सफल भऽ रहल अिछ? वैचािरक \nतराजू पसङाह तँ नै भऽ रहल अिछ, बĒचाक İवİथ मनोरंजनमे कोनो \nकņरता तँ सायास-अनायास नै घुिस गेल अिछ? सरल शĤदावली, सरल \nभाषा आ सरल िवचार बाल सािहĜयक उĜकृƠताक लेल कसौटी बनत। \nमैिथलीक िकछु सवũāेơ बाल सािहĜय रचना: \nĔयोित सुनीत चौधरीक नानीसँ सुनल िखİसा (भलुिनया मौसी, िसžुरक \nपुल, एक राजाक सात मेहरी, पĠसाया कुĦमिर, सुहान बोन), काĮयप कमलक \nबाबूक सुनाएल िखİसा ( सहćमुखक दीप/ गĢपक अथũ/ जिहयासँ काल \nधेलक/ नीक करी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के?/ पढ़बे टा नै करी \nओकरा गुनबो करी/ अिकलक मोल), अिनल मिĪलकक दादीक गीत आ \nअचũना कुमरक दादीसँ सुनल कथा ( िवŅान) मैिथली लोककथा-गीतक िरĎत \nİथानक पूितũ करैत अिछ। िशव कुमार झा “िटĪलू” जीक तरेगन देखाइए, \nदहीक ठोप आ खॲइछक लेल साड़ी बाल मनोिवýानकó गिहया कऽ पकड़ैत \nअिछ। दुगŭनĠद मěडल जीक लघुकथा पारस एकटा सĜय चिरÿपर आधािरत \nअिछ, आ अदĦय इĒछासँ लोक की-की कऽ सकैए, से देखबैत अिछ। वृषेश \nचĠƖ लाल जीक  लघुकथा गोलबा आ जगदानĠद झा “ मनु” जीक बाल \nउपĠयास चोनहा मैिथली बाल सािहĜयक अमूĪय धरोहर अिछ, गोलबा आ \nचोनहा मे मनोिवýान जबदũİत ĉपमे सोझाँ आएल अिछ। वृषेश चĠƖ लाल \nबĒचा सभक लेल सुĠदर-सुĠदर किवता सेहो गाबै छिथ। पंकज कुमार झाक \nमाए गइ माए आ चĠदन कुमार झा क दूटा अगड़म-बगड़म जइ सरलतासँ \nगाओल गेल अिछ से अłुत अिछ, दुनू गोटे इĠजीिनयर छिथ आ गामक \nसंİकृितसँ पूणũतः पिरिचत छिथ। संİकृित वमŭ ४था मे पढ़ै छिथ आ \nबİताक बोझ आ अिभभावकक आ सूचना Ćौńोिगकीसँ परेशान छिथ आ अपन \nमनोभाव ĭयĎत करै छिथ। मनोज कुमार मěडल, िशव कुमार झा िटĪलू, \nराजेश मोहन झा गुंजन, नरेश कुमार िवकल, रमाकाĠत राय रमा आ \nमहाकाĠत ठाकुरक बाल किवतामे Ćवाह अिछ। मुदा जँ बाल मनक िहसाब सँ \nदेखी तँ चĠƖशेखर कामित Ćवाह आ भावमे सभकó पाछाँ छोिड़ दै छिथ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 7 \nमुžी कामतक पाÿा कहै छिथ नै खेबै तरकारी, रोटी/ हमरा नूने रोटी खाए दे/ \nमुदा माय गे,/ हमरा तूँ पढ़ै लेल जाए दे। ई पढ़बाक ललक चĠदन कुमार \nझाक हमहूँ पढ़बै आब मे सेहो देखबामे अबैत अिछ। शĦभू नाथ झा मैिथलीमे \nĠयूटनक िसŀाĠत पढ़बै छिथ। Ćभात राय भņक चुनमुन चुनमुन करैत \nिचिड़या सुĠदरतासँ भाव आ शĤदक कएल िमलन अिछ। संगमे देवŬशु वĜसक \nĆगितक रहİय आ तुिनशा िĆयम/ गुंजन कणũ/ Ĕयोित सुनीत चौधरी/ गणेश \nठाकुर/ अनुपमा िĆयदिशũनी/ Ăेता झा चौधरी/ Ăेता झा ( िसंगापुर) क \nिचÿकला अिछ। Ăेता झा चौधरीक िमिथला िचÿकलाक कोनो जोड़ नै \nअिछ। \nई िशशु उĜसव मैिथली बाल सािहĜयकó फिरछेलक अिछ आ बĒचा सभ \nŅारा एकटा िपकिनकक ĉपमó एकर Ćयोग आबैबला कएक वषũतक होइत \nरहत, से आशा अिछ।  8 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nĔयोित सुनीत चौधरी \nğविन-Ćितğविन \nğविन आ Ćितğविन नाओंक \nदूटा जुड़बा बिहन छली जे िक \nपहाड़ी इलाकामे रहै छली। ğविन \nİवभावसँ बƂड शाĠत आ िनमũल \nछलिथ  जखन िक Ćितğविन \nहुनकर िवपरीत बहुत चĖचल आ \nउपƖवी छलिथ । ğविन हमेशा घरमे \nअपन माएकó काजमे मदिद करै \nछलिथ । Ćितğविन पहाड़ीमे एĦहर-उĦहर भागैत रहैत छलिथ । एकिदन \nĆितğविन बाहर घुमै छली तँ हुनका एकटा राजकुमार देखेलिन । आ◌े \nराजकुमार हुनका बƂड नीक लगलिन । Ćितğविन ओइ राजकुमारसँ खूब \nदा◌ेİती केली आ आ◌ेकरा घुमाबए िफराबए लगली, कारण आ◌े राजकुमार \nओइठाम ककरा◌े अितिथ बिन कऽ आएल छला। राजकुमार हुनकासँ बƂड \nĆसž छला। \nिदन बीतल आ Ćितğविन ओइ राजकुमारसँ िब आहक मा◌ेन बनाबए लगली \nमुदा एकिदन जखन आ◌े घर गेली तँ देखली जे आ◌े राजकुमार हुनकर \nबिहनकó िब आहक Ćया◌ेजनसँ देखए  लेल आएल छलिन।  \nराजकुमार हुनकर बिहन ğविनकó पसĠद कए िब आह कऽ लेलाह। \nĆितğविनकó बहुत पैघ आघात पहुँचल छलिन। हुनका बहुत üा◌ेभ भेलिन जे \nला◌ेक हुनकर दुःख नै बुझलकिन । आ◌े पहाड़ीसँ कूिद कऽ अपन Ćाण ित आिग \nदेली। मुदा हुनकर आĜ माकó मुिĎ त नै भेटलिन। हुनकर आĜ मा पहाड़क \nखािध मे अखना◌े भटकैत रहै छिĠ ह। अखना◌े जँ िकया◌े पहाड़क खािध मे िकछु \nजा◌ेरसँ बाजैत अिछ तँ Ćितğविन ओइ आवाजकó बेर-बेर बाजै छिथ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 9 \nअदृĮय बĠधन \nİवतंÿ िवचारक İवािमनी माया अपन पेशाक Ćित अĜयिधक समिपũत एक \nबाĪय मनोिवýानक िवशेषýा छली। ऐ िवषयमे हुनका बĒचेसँ लगाव छलिन \nआ हुनकर अपन पिरवार सेहो बƂड आधुिनक िवचारक छलिन। माता-िपताक \nिदससँ किहयो कुनो जोर नै छलिन, ने ĭयवसायक चयन बेरमे आ ने \nिब आहक िनणũयमे। \nओना मायाक एक बƂड नीक पुĈष िमÿ छलिखन जे ने माÿ हुनकर, \nवरन हुनकर पिरवारक सेहो बहुत İनेही छलिथ । मुदा ई मायाक अपन \nĭयवसायक Ćित अनुराग आ अपन िनजी महĜवाकŬüाक उĠमाद छलिन जे ओ \nअपन एहेन पुरान आ घिनơ िमÿ Ņारा आएल िब आहक Ćİतावके◌ँ अİवीकार \nकऽ एकटा ƅेश - छोट बĒचा सभकó िदनमे देखभाल करैबला संİथा- मे \nनोकरी पकड़ली। िवषय िवशेषमे पारंगत मायाके◌ँ कायũमे अपन िनपुणता \nĆमािणत करए मे किनयो देरी नै लगलिन। ओ अपन ƅेशक सभ बĒचाक \nĭयिĎतगत ĭयवहारपर िवशेष िध यान राखै छलिथ  आ आवĮयक परामशũ \nअिभभावक सभकó दै छलिथ । बĒचा सभक अिभभावक लग कोनो समİया नै \nछल जकर उपाय िहनका लग नै छलिन। ऐ तरहे◌ँ बहुत शीƈ हुनका अपन \nकायũüेÿमे Ćिसिŀ आ Ćशंसा भेट गेलिन। आİते-आİते अपन कायũमे अĥयİत \nभेलापर मायाकó अपन िनजी जीवनक िवषयमे सोचैक समए सेहो भेटए \nलगलिन। \nएक मनोवैýािनकक ĉपमे तँ ओ अपन अिİतĜव बना लेने रहिथ मुदा \nजखन कखनो ओ बĒचा सभसँ आĠतिरक Ćेम İथािपत करए कऽ Ćयास करै \nछली, हुनका आन हुअ कऽ आभास आिब   जाइत छलिन। िदन भिर बĒचाक \nभोजनक पौिƠकता, रहन-सहनक शुŀता आ खेलमे मिİतįकक िवकासक \nसमावेशक िध यान राखैमे माया कतेक āम करैत छिथ मुदा जखन बĒचा \nसभकó ओकर अिभभावक लेबऽ आबै छल तखन बĒचा सभमे एकटा अłुत \nखुशी बुझाइत छल। अिभभावकोक कहब छल जे अपन बĒचाके◌ँ पािब सभटा \nथकान दूर भऽ जाइत अिछ। बĒचा सभक मुँहपरक ओ खुशी जे ओकरा \nसभमे अपन माता-िपताकó देखलापर आबैत छल से खुशी देबाक सेहĠता \nमायामे जािग गेल रहिन । बहुत सोच िवचारक बाद ओ िनणũय केली जे अपन \nमाता-िपतासँ अपन िमÿक जानकारी ली। ýात भेलिन जे ओकर कुनो खोज  10 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nखबिर नै अिछ। मायाके◌ँ िवचार एलिन जे एक बĒचाके◌ँ गोद ली। मुदा सभ \nकहलकिन जे एनामे बĒचाके◌ँ िपताक सुख नै भेटतिन। तखन माया अपन \nमाता-िपतासँ अपन िब आह लेल एहेन वरक चएन करए कहलिखन जे एक \nबĒचाकó गोद लेबएसँ मना नै करिन; अĠयथा ओ ओिहना बĒचाकó गोद लेती \nकारण दुिनयाँमे कतेको बĒचा िबना माता-िपताक सेहो रहैत अिछ। \nमाता-िपता अपन कायũमे लािग गेला। िकछु िदन बाद ‘ वेलेĠटाइĠस’ \nिदवसपर मायाक अिभभावक हुनका अपना लग बजेलिखन। माया अपन \nकायũसँ कĦमे िदनक छुņी लऽ अपन घर गेली। ओतए हुनकर अिभभावक \nघरपर पाटŰ रखने रहिथन जइमे हुनका एक टा बिढ़या आĀयũजनक उपहार \nभेटलिन। मायाक पुरान िमÿ ओइ पाटŰमे आएल छलिन जे अखनो मायासँ \nिब आह लेल तैयार छलिन। अतबे नै, ओ मायाक जे िवचार रहिन, अनाथ \nबĒचाके◌ँ गोद लऽ अपन बनाबक, तहूसँ सहमत छलिन। सभ बेर माया अपन \nमाता-िपताकó वेलेĠटाइĠस डे पर िकछु उपहार दैत छलिखन मुदा ऐबेर हुनका \nअपन माता-िपतासँ अमूĪय उपहार भेटल रहिन। अपन कायũ हेतु समिपũत \nमाया कखन गृहİथीक अदृĮय बĠधनमे बँिध गेली से हुनको नै बुझेलिन। \n \nनानीक िखİसा \nहम जखन चािर पाँच वषũक रही तखनसँ मोन अिछ जे ई िखİसा नानी \nसुनाबै छलिथ। ĭयाहक बाद बहुत िदन हुनकासँ भóट नै भेल। बादमे जखन \nभेटली तँ हम फेर कहिलयिन िखİसा सुनाबए, तँ हुनका खूब हॕसी लगलिन। \nकहलिन जे आब तँ बाउ हइ तूँ अपन बĒचाकó सुनेबहॴ। हम िबसिर गेल \nरही मुदा़ नĤबेसँ बेसी वषũक अवİथा भेलाक बादो हुनका सभटा िखİसा मोने \nछलिन। हम बस कोिशश कऽ रहल छी हुनके जकाँ कहैक। \n१. भलुिनया मौसी \nसुखनी आ दुखनी नाओंक दू बिहन छली। नाओंक अनुĉपे सुखनीक \nिब आह खूब सĦपž घरमे भेलिन आ दुखनीक गरीब घरमे। सुखनीक İवभाव \nघमěडी आ टेढ़ छलिन आ दुखनीक बƂड शालीन आ मृदुल। सुखनीकó \nअपन बिहनक Ćित कखनो दया नै आबै छलिन। बिहनक बĒचा सभ जखन  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 11 \nकखनो िकछु मा◌ंगै लेल आबैत छलिन तँ ओ दुĜ कािर कऽ भगा दइ \nछलिखन। \nएक िदन दुखनी फर-फूल ताकै लेल बोन िदस चिल गेली। जाइत-\nजाइत एकटा घर देखेलिन। िखड़कीसँ भीतर तकली तँ एक टा दुगũĠध \nगĠहाइत भलुिनयाकó सूतल देखलिन। ओतएसँ पड़ाइते छली आिक ओ \nभलुिनया देिख  लेलकिन आ अपन ककũश बोलीमे पुछलकिन “के छŵ गै”।  \nआब सुखनी डेरा तँ खूब गेल रहिथ मुदा कोनो रİता नै छलिन। तुरĠत \nहॕसए लगली आ बƂड आपकतासँ जबाब देलिन- “नै िचĠहलŵ गइ मौसी़, हम \nदुखनी। बƂड मोन लागल छल तोरा देखै लेल।” \nभलुिनया फेर कहलकिन “ हम तँ ठीके नै िचĠहिलयौ। एतँ की करै \nछलŵ?” \n“हम देखै छलॱ तोहर घर, कतेक नीक कोठा छौ। मोन होइत अिछ \nतोहर खूब सेवा किरयौ। अतेक िदन बाद भेटलŵ। कहै ने, की काज कऽ \nिदयौ।\" दुखनी जबाब देलिखन। \n \nअतेक नीक बोलीसँ भलुिनया खुश भऽ गेल। दुखनीकó अपन घर \nघुसेलक। अĠदर खूब बड़का घर छल। एक कोठली सोना़-चाँदी़-हीरा़-\nअसफŰसँ भरल छल तँ एक कोठली कपड़ा लþाक ढेर छल। भनसा घर \nतरह-तरहक पकवाऩ, फल आिदसँ भरल छल। दुखनी पूरा घर नीप कऽ \nसाफ कऽ देलिखन। तकर बाद भलुिनयाक सेवा करए लगली। तेलसँ \nमािलस कऽ खूब जाँित देलिखन। भलुिनया बƂड Ćसž भेल आ दुखनीकó \nखूब समान पाती संगे िवदा केलक। \nपूरा ठेला गाड़ी सोना-असफी़ũ कपड़ा-लþा आ पूरी-पकवानसँ भिर कऽ  12 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nदुखनी घर पहुँचली। बĒचा \nसभकó पिहल बेर भिर पेट \nभोजन करेलिथ। फेर अपन \nबेटीकó कहलिखन जे \nमौसीसँ तराजू लेने आ। \nिसखा देलिखन जे भलुिनया \nदऽ िकछु नै किहयिन । \nदुखनीक बेटी जखन सुखनी \nलग तराजू मा◌ंगए गेल तँ \nसुखनीकó आशंका भेलिन। ओ तराजूक पलड़ाक नीचाँ गॲद लगा देलिखन। \nदुखनी पूरा सोना-असफŰ सभ तौल कऽ तराजू लौटबा देलिखन। एकटा \nअसफŰ आ िकछु सोना तराजूमे सिट कऽ सुखनी लग पहुँिच गेलिन। आब \nतँ सुखनी दौगल गेली बिहन लग। बƂड िनहौरा करै लगलिखन तँ दुखनी \nसभटा बता देलिखन। \nलोभी सुखनी सेहो गेली बोनमे भलुिनया लग। फेर ओिहना भलुिनया \nदेिख  लेलकिन आ पुछलकिन तँ ई कहलिखन जे हम दुखनी छी। भलुिनया \nतुरत अĠदर बजा लेलकिन। सुखनी भीतर गेली आ सभसँ पिहने ठेलामे घर \nलऽ जाइ लेल समान पाती बािĠह लेलिन। फेर भलुिनया लग एली तँ ओकर \nमहकैत शरीर नै बदŭĮत भेलिन से बाजऽ लगली -“ गए मौसी, गए मौसी़। \nतोहर देह केहेन महकै छौ गए। घर केहेन िघना कऽ रखने छŵ गए, एनामे \nकेना रहल होइ छौ।” \n \nएतेक सुनक छलै आिक भलुिनयाकó तामस उठलै। ओ उठल आ \nसुखनीक कěठ मचोिड़ कऽ माइर कऽ खा गेल।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 13 \n २. िसžुरक पुल  \nएकटा ƙाŌण छलिथ जे भीख मा◌ंिग कऽ अपन िदन काटैत छलिथ। \nएक घर भीख मा◌ंगैत छलिथ तैयो एक सेर चाउर होइत छलिन आ चालीस \nघर मा◌ंगैत छलिथ तैयो एके सेर होइत छलिन। हुनकर संगे एक टा कुĎ कुर \nआ एक टा िबलािड़ सेहो रहैत छलिन। कुĎ कुरमे आसपासक खतरा देखैक \nशिĎ त छलै आ िबलािड़मे भिवįय देखबाक िदĭयदृिƠ छलै। \nएक िदन ƙाŌण भीख लऽ कऽ लौिट रहल छलिथ तँ िबलािड़ \nकहलकिन जे मािलक अहाँकó कािŎ बड धन सĦपिþ भेटत़, ताबे कुĎ कुड़ \nभॱकऽ लागल। मुिड़ कऽ देखलिन तँ एकटा नाग साँप कादोबला \nखþामे  खिस पड़ल छलै। ƙाı मण ओइ नागकó एकटा डािरक सहारे बाहर \nिनकािल देलिखन। ओ नाग साधारण सपũ नै छल। ओ ƙाı मणकó एकटा \nमिणबला अंगूठी देलकिन आ कहलकिन जे अहाँ भोरेमे नहाकऽ ठाँउ कऽ पूब \nमुँहó बैस कऽ ऐ अंगूठीक पूजा करब तकर बाद जे मŬगब से भेटत। \nƙाı मणके◌ँ िवĂास तँ नै भेलिन तैयो ओ लऽ कऽ िवदा भेला। \nभोरे जखन ƙाı मणक नॴद खुजलिन तँ मोन भेलिन जे अंगूठीके◌ँ जाँचल \nजाए। सभटा बताएल तरीकासँ पूजा कऽ ओ अपना लेल एकटा सुĠदर महल \nआ खूब धन सĦपिþ मंगलिन। सभटा पूरा भऽ गेलिन। तकर बादसँ \nƙाı मणक िदन बदिल गेलिन। जखन जे जĉरत से मा◌ंिग लैत छलिथ। एक \nिदन िकछु लोक िढंढोरा पीट आएल जे जमीĠदार साहब कहलिखन हó जे \nहुनका अपन सुĠदरी बेटी लेल एकटा वर चािहयिन। जे जमॴदारक घरसँ \nशुĉ कए अपन घर तक िसžूर पुल बनाओत तकरासँ ओ अपन बेटीक \nिब आह करेिथन। गछलाक बाद नै बनेलासँ सजा भेटत। ई ƙाı मण गिछ \nलेलिखन। िवदा भेला सेवक सभ संगे। कुĎ कुर कहलकिन- अंगूठी हम \nअपन मुँहमे लऽ कऽ जाएब। ƙाı मण मािन गेला। िबलािड़कó िकछु अनथũ \nहोइक आशंका भेलै से ओहो संगे लािग गेल। \nरİतामे एकटा पोखिरक कात सभ िवāाम लेल ĉकला। कुĎ कुरकó \nपोखिरमे अपन ĆितिबĦब देखेलै। ओ ओकरा अपन संगी बूिझ उþेिजत भऽ \nकऽ भॱकऽ लागल। एनामे अंगूठी पोखिरमे खिस पड़लै। आब ƙाı मण बहुत \nदुखी भऽ गेला। सेवककó कहलिखन जे आब हमरासँ नै हएत पुल बनाओल। \nसेवक सभ हुनका कैद कऽ लेलकिन आ जमॴदार लग िवदा भेल। िबलािड़  14 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nओतै ĉिक गेल। कुĎ कुर कारण पुछलकै तँ कहलक जे कािŎ एतए माछ \nमारल जाएत। अंगूठी एकटा माछ गीर गेल अिछ। जखन मĪलाह सभ \nमाछक भॲिट फेकत तँ हम आ◌ेइमे सँ अंगूठी िनकािल लेब। कुĎ कुर सेहो \nĉिक गेल। \nभोरे सभटा ओिहना भेलै जेना िबलािड़ कहने रहए। िबलािड़कó इĦहर \nउĦहर घूमैत देिख  मĪलाह सभटा मा◌ँछक भॲिट ओकरा िदस फेक देलकै। \nकुĎ कुर िबलािड़ दुनू सभटा भॲिट िचबाबए लागल। आिखर एकटामे अंगूठी \nभेटलै। दुनू अंगूठी लऽ कऽ जमीĠदारक कोठा िदस िवदा भेल। ओतए \nƙाı मण कारावासमे बĠद छलिथ। िबलािड़ घुिसया कऽ गेल आ अंगूठी \nदेलकिन। ƙाı मणक जानमे जान एलिन। तुरĠत सेवक सबहक Ņारा \nजमॴदारकó खबिर देलिखन। जमॴदार सेवक सभकó बिढ़यासँ ठाँउ करै लेल \nकहलिखन। भोरे ƙाı मण नहाकऽ पूब िदस बैस कऽ अंगूठीक पूजा केलिन \nआ फेर िसžुरक पुलक मŬग केलिखन। पुल तुरत बिन गेल। \nजमॴदार Ćसž भेला आ अपन बेटीसँ ओइ ƙाı मणक िब आह करा \nदेलिखन। फेर ƙाı मण अपन पėी आ कुĎ कुर-िबलािड़ लऽ कऽ िसžुरक पुले \nबाटे अपन महल आिब गेला आ खुशी-खुशी रहए लगला। \n३. एक राजाक सात मेहरी \nएकटा राजा रहिथ िजनकर सात टा रानी रहिन। राजाक छोटकी रानी \nअपन सरल İवभाव Ņारे सभसँ बेसी िĆय रहिन जइ कारणे बाँकी छौओ \nरानीकó ओकरासँ बƂड डाह होइ छलै। राजाकó एकोटा संतान नै छलिन तँए \nसंतान ĆािĢ त लेल ओ यý केलिन। साधु कहलकिन जे अहाँ आमक गाछ़मे \nबाम हाथे झŇा फेकू आर दिहना हाथे आम लोकू़, तखन ओइ आमकó सातो \nरानीकó किहयनु खाइ लेल। एना केलासँ अहाँकó शीƈ पुÿ ĆािĢ त हएत। \nराजा सएह केला आ लोकल आमकó बड़की रानीकó देलिखन आ कहलिखन \nजे सभ बाँिट कऽ खा िलअ।  \nबड़की रानी आमकó छोटकी रानीकó नै देलिखन आ सभटा आम छहो \nरानी िम िल  कऽ खा गेली आ आ◌ँठी खॲइचा छाउरक ढेरपर फेक एली। \nजखन छोटकी रानीकó पता लगलिन तँ ओ छाउरक ढेरपर सँ आ◌ँठी खॲइचा \nआिन कऽ ओकरा धो कऽ चािट गेली। समए बीतल, छहो रानीकó िकछु नै \nभेलिन आ छोटकी रानी गभũवती भऽ गेली। राजाकó ýात भेलिन तँ ओ तुरĠत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 15 \nसभ सेिवका सभकó छोटकी रानीक बेसी िध यान राखैक िनदųश दऽ देलिखन। \nऐ सँ आन रानी सभ आरो तमसा गेली। जखन छोटकी रानीकó Ćसव भेलिन \nतँ बड़की रानी हुनकर नवजात बेटाकó छाउरक ढेरपर फेकवा देलिखन आ \nकान-खापैड़ देखा कऽ कहलिखन जे छोटकी रानीकó यएह संतान भेलिन। \nछोटकी रानी खूब कानए लगली। राजा सेहो बƂड िनराश भेला। \nउĦहर एकटा िसयािरन, जे राहिड़क खेतमे रहै छल़, रोज राजमहलक \nपछुआड़मे छाउरक ढेरमे खाना ताकऽ आबै छल। ओ जखन ओइ बĒचाकó \nदेखलक तँ सभ बात बूिझ गेल। ओ िसयािरन ओइ बĒचाकó अपन खोिहमे \nलऽ गेल आर अपन दूध िपया कऽ पालय लागल। राजमहलसँ चोरा चोरा \nओकर पूरा पिहरन ओढ़न राजकुमार जकाँ राखने छल। एकटा सेिवकाकó ई \nबात ýात भऽ गेल। ओ बड़की रानीकó ई सभटा गĢप पाइक लोभमे किह \nदेलक। बड़की रानीकó भेलिन जे िसयारकó मरबा देब तँ बĒचा फेर अनाथ \nभऽ जाएत आ कुनो जानवर ओकरा खा जेतै। ओ तुरĠत बेमार हुअए कऽ \nभĐगल कऽ लेलिन। राजा पुछलिखन जे की भेल तँ कहलिखन जे हम \nबƂड बेमार छी। हमरा राहिरक खेतबला िसयारक कलेजी तिर कऽ खाए \nपड़त नै तँ हम मिर जाएब। राजा तुरĠत अपन सैिनककó कहलिखन जे ओइ \nिसयारकó माइर कऽ आनू। सैिनक सभ िसयारकó माइर कऽ बड़की रानी लग \nहािजर केलकिन, रानी फेर Ćसž आ İवİथ भऽ गेली। \nओइ बĒचाक औरदा अखन बाँकी छलै। एकटा िचŎोिड़ जे नदीक \nकातक गाछपर घर बना कऽ रहैत छल़ से ओइ बĒचाकó रहिड़क खेतसँ उठा \nअपन घॲसलामे आिन कऽ पोषण करऽ लगलै। ओकर पिहरन देिख  कऽ ओ \nचीिĠह गेलै जे ई राजकुमार अिछ। ओइ घाटपर राजमहलक कपड़ा सभ \nधुआइत छल। िचŎोिड़ सेहो उĦहरसँ कपड़ाकó चोरा कऽ बĒचाकó पिहराबए \nलागल। ओ जगह-जगहसँ खाना लुिझ कऽ बĒचाकó आिन कऽ दै छलै। आब \nबĒचा कनी ठेकनगर भऽ गेल छल, तँ िचŎोिड़ ओइ बĒचाकó एकटा फकड़ा \nिसखेलकै आ कहलकै जे ई गािब-गािब कऽ तूँ लोक सभसँ भीख मा◌ंग। \nबĒचा से करए लागल।  \nजखन ई गीत राजमंÿीक कानमे गेलिन तँ ओ राजाकó कहलकिन जे \nराजा ई गीत तँ अहॴक िखİसा लागैत अिछ। अहाँक छोटकी रानीकó बĒचा \nभेल रहिन। सभ कहलक कान-खापड़ भेलिन से लागैत अिछ झूठ अिछ। \nराजा बĒचाकó राजमहल बजेलिन। कहलिखन जे अपन गीत गाबै। बĒचा  16 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nगौलक- “एक राजा कऽ सात मेहरी, छोटकी मेहरी मोर महतिरया,  रहिड़क \nखेतमे फेक देली, िचŎोिर पाओल,  हम समचिरया़, िभüा दे मैया।” राजाक \nमाथा ठनकलिन। ओ सेिवका सभकó डरा कऽ सभ बात ýात केलिन। \nरहिड़क खेत तकक िखİसा सेिवका कहलकिन आ बाँकी ओइ िचŎोड़क \nिसखाएल गीतसँ बुझा गेलिन। िबना देर केने राजा छौहो रानीकó मृĜ युदěड \nदेलिखन आ िचŎोिड़कó इनाम देलिखन। अपने छोटकी रानी आर राजकुमार \nसंगे महलमे खुशी खुशी रहए लगला। \n४. पĠसाया कुĦमिर \nएक िदन एकटा राजा िशकारपर गेला। जाइत-जाइत ओ एक जगह \nपहुँचला जतए एकटा िवशाल सुĠदर पानक पात छल। राजा जइने ओ पात \nतोडै़ लगला आिक ओ पात एकटा सुĠदर राजकुमारीमे बदिल गेल। राजा \nमोिहत भऽ गेला। ओइ राजकुमारीक नाओं पĠसाया कुĦमिर छल। राजा \nपĠसाया कुĦमिरसँ िब आह कऽ हुनका अपन महलमे आिन लेलिन आ खुशीसँ \nरहए लगला। \n \nिकछु िदनक बाद राजा फेर िशकारपर गेला। फेर जाइत-जाइत ओ \nथािक गेला तँ एकटा महल देखेलिन। राजा ओइ महलमे Ćवेश केलिन तँ \nओकर वैभव देिख  चिकत भऽ गेला। अĠदर जाइते नौकर चाकर हुनकर \nसĜ कारमे लािग गेल। राजा बहुत Ćसž भेला। तखन एकटा राजकुमारी \nएलिखन आ कहलिखन जे जॕ अहाँकó हमर सĜ कार नीक लागल तँ हमरासँ \nिब आह कĉ। राजा फँिस गेला। ओइ राजकुमारीक नाओं छल पहुनाइ।   िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 17 \n \nराजा पहुनाइसँ िब आह कऽ ओइ महलमे रहय लगला। \nसमए बीतल। राजाक घर नै घुरलास◌ँ पĠसाया कुĦमिर िचिĠतत रहए \nलगली। ओ सैिनक पठेली चाĉ िदस, राजाक खोजमे। सैिनक सभ खबिर \nआिन कऽ देलकिन। पĠसाया कुĦमिर एकटा पÿ राजाक नामे पठेलिखन \nजइमे राजासँ घर लौटक आƇह केने रहिथ। पÿ महल तँ पहुँचल \nमुदा  राजासँ पिहने पहुनाइक हाथ लागल। पहुनाइ जबाब पठौलिखऩ-  \n“जरथु मरथु पĠसाया कुĦमिऱ दय बसहु पहुनाइ। \nजइ देस रहत पĠसाया कुĦमिर तइ  देस िपया घुिर नै जाय।। ” \nजबाब पिढ़ पĠसाया कुĦमिर तमसा गेली। अपन सेवककó कहलिखन- \nहमरा एक पेटी मूस आ एक पेटी िझंगुर िदअ। जुŎासँ काँच रंगमे रंगल \nखूब चटकदार साड़ी मंगेली। चटकदार साड़ी पिहन पेटी लऽ िवदा भेली \nपहुनाइक महल िदस। पहुनाइक महल लग ĉिक कऽ नाचए लगली। \nपहुनाइक नजिर हुनकर साड़ीपर गेलिन। राजासँ िजĿ करए लगली जे हमरा \nवएह साड़ी चाही। राजा बƂड बुझेलिखन जे हम अहूसँ नीक आिन देब मुदा \nओ िजĿपर अिड़ गेली। हािर कऽ  पĠसाया कुĦमिरकó बजाओल गेल। पĠसाया \nकुĦमिर राजासँ कहलिखऩ- हम एकेटा शतũपर अपन साड़ी देब। कािŎ भोरमे \nअहाँ हĦमर साड़ी जेहेन अखन ऐ तिहना लौटाएब। नै तँ अहाँकó हमरा संगे \nचलए पड़त।” राजा शतũ मािन गेलिखन।  18 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nराितमे जखन पहुनाइ ओ साड़ी पिहन कऽ सुतली तँ पĠसाया कुĦमिर \nहुनकर कोठलीक िखड़की बाटे भिर पेटी मूस आ भिर पेटी िझंगुर अĠदर दऽ \nदेलिखन। राित भिरमे मूस साड़ीकó जतए ततए कािट देलकिन आ िझंगुर \nसभटा रंग चािट गेलिन। भोरे पहुनाइ जखन उठली तँ साड़ीक दुदũशा देिख  \nकानए लगली। मुदा राजा एकटा नै सुनलिखन। अपन वचनबŀताक कारण \nपĠसाया कुĦमिर संगे ओ िवदा भऽ गेला। \n५. सुहान बोन \nएकटा राजाकó सात टा रानी रहिन। सभ िम िल -जुिल कऽ नीकसँ रहैत \nरहिथ। िकछु िदनका बाद छोटकी रानी गभũवती भेलिखन। राजा खूब Ćसž \nभेला। एक िदन ओ िशकारपर गेला। जाइत-जाइत ओ सुहान बोन पहुँच \nगेला जतए एकटा राüसीक राज रहए। राüसीक एकटा बेटी रहै जकर \nनाओं सुहान रहए। राüसी जखन राजाकó देखलक तँ अपन बेटीकó खूब \nसुĠदर ĉप दऽ कऽ राजाक रİतामे बैसा देलक। राजा ओकर ĉपपर मोिहत \nभऽ ओकरासँ िब आह कऽ लेला। आब सुहान सेहो सातो रानी संगे महलमे \nरहए लागल। अपन राüसी Ćवृितक अनुसार ओ सभकó खूब तंग करए \nलागल। राजाकó जखन अकर आभास भेलिन ओ सुहानपर सँ िध यान हटाबए \nलगला। सुहानकó से बदŭĮत नै भेलै  आ ओ सातो रानीक आँिख िनकािल \nकऽ जंगल िदस बैला देलक। सातो रानीक चौदह टा आँिखकó ओ अपन \nमाएकó दऽ देलक। ओकर माए आ◌ेइकó सीकपर टा◌ंिग कऽ रािख लेलक। \nजखन राजा पुछलिखन सुहानकó जे बाँकी रानी सभ कतए छिथ तँ सुहान \nकहलकिन जे ओ सभ महल छोिड़ कऽ भािग गेली। राजाकó बƂड üोभ \nभेलिन।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 19 \nएĦहर सातो रानी फल-फूल खा कऽ गाछक नीचाँ जीवन काटै लगली। \nएहनेमे छोटकी रानीकó बेटा भेलिन। िदन िबतैत गेल आ ओ बेटा पैघ भेल। \nएक िदन ओ जंगलसँ जाड़िन जमा कऽ शहरमे बेचलक आ जे पाइ भेलै \nतइ सँ सभ लेल भोजन कपड़ा आिद िकनने आएल। अतेक िदनका बाद अž \nखा कऽ सभ माए ओइ बĒचाकó खूब आशीवŭद देलिखन। धीरे-धीरे ओ बĒचा \nएकटा झोपड़ी सेहो बना लेलक। अिहना एक िदन ओ बĒचा जाड़ैन ताकैत \nरहए तँ ओकरा फूलक ढेर देखेलइ। लग गेल तँ ओ एकटा पूजाक İथल \nरहए। ओ तुरĠत सभ िनमŭलकó बहा कऽ जगहकó नीप पोइछ कऽ ठीक कऽ \nलेलक आ नुका कऽ ताकऽ लागल जे एतऽ के पूजा करैत अिछ? किनक \nकालक बाद एकटा साधुबाबा एला। जगह साफ देिख कऽ बड खुश भेला। \nओ आवाज देला जे जे िकयो ई केलॱहó से सामने आउ। बĒचा सामने गेल \nतँ साधु बाबा कहलिखन जे अहाँ वरदान मा◌ंगू तँ बĒचा कहलकिन जे हमर \nमाए सभकó सभटा पिहनेबला सुख, आँिखक रौशनी़, राजमहल आिद भेट \nजाए। साधु कहलिखन जे सभटा भेटत मुदा अहाँकó अपने Ćयास करए \nपड़त। \n \nसाधु अपन िदĭय दृिƠसँ देिख  कऽ सुहानक माइक घरक रİता पता \nकेलिन। फेर एकटा उड़ैबला घोड़ा बनेला। तखन कहलिखऩ “अहाँ सुहान  20 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबोनमे सुहानक नैहर जाउ। घोड़ाकó बाड़ीमे नुका कऽ ठाढ़ कऽ लेब आ \nअपने कौआ बिन कऽ चारपर बैस कऽ ई फकरा गाएब ‘ बुिढ़या मैया नाित़ \nसुहान, मैया पूत़ लवा खाँऊ खाँऊ खाँऊ।’ ई सुिन कऽ ओ राüसनी बुझत \nजे अहाँ ओकर नाित आ सुहानक बेटा छी। अहाँकó असौरापर बैसा कऽ \nकहत जे माछी माइर-माइर कऽ फाँकू। हम रोपणी आ कटनी केने आबै \nछी। ओ बारहो मास धान रोपै छै आ बारहो मास काटै छै। जखने ओ खेत \nिदस जाएत अहाँ मनुखक ĉप धऽ सीकपर सँ आँिखक कोहा उठा कऽ \nघोड़ापर चिढ़ भािग जाएब।” \nओ बĒचा सभटा तिहना केलक जेना साधु बाबा िसखेने रहिथन। मुदा \nजखन ओ भागै छल तँ सुहानक माए पाछाँ-पाछाँ भागए लगलै आ कहए \nलगलै़  “ रे मुि़ड़ घुिर ताक, रे मुि़ड़ घुिर ताक।” ओ बĒचा जइने पाछाँ \nतकलक की बĒचा आ घोड़ा जिर कऽ भįम भऽ गेल। सुहानक माए फेरसँ \nसभटा आँिख सीकपर टा◌ंिग लेलक। साधु बाबा कहनाइ िबसिर गेल रहिथन \nजे पाछाँ घुिर कऽ नै ताकब। \nसमए बीतल। आĠहर माए सभकó भेलिन जे बĒचाकó कुनो जानवर खा \nगेल। साधु बाबाकó सेहो कनी िदन बाद िध यान एलिन जे ओइ बĒचाक हाल \nबुिझऐ। जइने िदĭय दृिƠ दौगेला तँए अपन गलतीक ýान भेलिन। तुरĠत \nअमृत छीट कऽ बĒचा आ घोड़ाकó िजयेला। एकटा काज आर केला जे \nसुहानक माएकó ऐ घटनाक İमृित ओ हिर लेलिखन। फेरसँ बĒचा ओिहना \nसुहानक माए लग गेल, सभटा ओिहना भेलै मुदा ऐबेर बĒचा पाछाँ घुिर कऽ \nनै ताकलक। ऐबेर ओ सुरिüत आँिख लऽ कऽ आिब गेल छल। आब सभटा \nआँिख ओ माए सभकó लगा देलक। सातो रानीकó सूझए लगलिन। सभ बƂड \nĆसž भेली। सभ साधु बाबाकó खूब धĠयवाद देलिखन आ बेटाकó खूब \nआशीष। \nसाधु सिहत सभ िकयो िम िल  कऽ राजमहल गेला। राजाकó सभ बात \nकहलिखन। राजा सुहान आ ओकर माएकó मृĜ युदěड देलिखन आ बाँकी \nसभसँ माफी म◌ंगला। फेर सभ िकयो संगे खुशीसँ रहए लगला। \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 21 \n \nĤयुटी कुमारी \nसहायक िशिüका, संİकृत मधुराम इंटर İतरीय िवńालय, Đवालपाड़ा, मधेपुरा ( िबहार)। \nİनातक धिर पटना आ मधेपुरामे िशüा लऽ कऽ लेिखका बी.एड. जĦमू िवĂिवńालयसँ आ \nएम.ए. िमराěडा हाउससँ केलिĠह। संगिह कĦĢयूरमे डी.सी.ए. केने छिथ। पी.एच.डी. िडƇी \nलेल थीिसस सेहो “ इशावĮयोपिनषदक  भौितकवादी ĭयाďया: जĠमना जातीय समाजक \nपिरपेŞयमे” िवषयपर जमा केने छिथ। \nराहुलजी एक नजिरमे \nदुिनयाँमे Ćितभाक धिनक लोकक कमी नै अिछ, \nतखन सवũतोमुखी Ćितभाक धिनक ĭयिĎत तँ ओंगुरीपर \nिगनल जा सकैत अिछ। राहुल सŬकृĜयायन िगनल-\nचुनल ओहेन Ćितभाक धिनक लोकमे छिथन िजनकर \nजोड़ नै अिछ। िहनकर तुलना करै लऽ Ĉपकक \nकĪपना करनाइ दुİसाğय लागैत अिछ। \nराहुलजी जीवनक सभ अंगक, सामािजक \nिवýानक सभ शाखाकó समृŀ आ िवकिसत कऽ िलखने छिथ। बौŀ \nधमŭवलĦबीक तँ दावा अिछ िक २०म सदीमे भगवान बुŀक िवचारक सभसँ \nबेसी Ćचार- Ćसार करैबला लोकमे राहुलजी अƇगěय छिथ। औपिनषिदक \nपरĦपरासँ आधुिनक İवĈपक कĪपना करैबला, ýानक खोजमे तलवारक \nधारपर चलैबला मनीषी राहुल सŬकृĜयायन छिथ। दशũन, सािहĜय, राजनीित \nआ इितहासक पिěडतो İवीकार करै छिथ िक राहुलजी āेơ पिěडत छलाह। \nराहुलजी अ◌ो महापिěडत रहिथ जे अतीतक Ćामािणक आ ĆासŬिगक \nअनुभवसँ लाभ लऽ नव ýानक मागũ Ćशİत कएलिथ। राहुलजी कमũठ \nकमũयोगी जकाँ अपन अनमोल समैक उपयोग कए वाİतिवक İवĈपकó \nदेखलिखन आ बुझलिखन। ओकर संगे-संग अपन देशक लोकोकó बुझबैक  22 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nĆयास केलिख न। हुनका लेल चुपचाप बैसनाइ असंभव रहए। ओ अपन एक-\nएक üणक उपयोग साथũक कायũमे करैत रहिथ । चरैवेित-चरैवेितक िसŀाĠतक \nअüरशः पालन करैत रहिथ । िवĮलेषण आ संĮलेषण कलामे महारत हािसल \nरहै हुनकामे। Ƈाō आ अƇाō वİतुकó पिरखैत रहिथ  राहुलजी। \nराहुलजीक ĭयिĎतĭयक िनमŭण कोना भेल एकर अğययन जतेक मजेदार \nअिछ ओतबे Ćेरणादायक। आजमगढ़ िजलाक मझोला िकसान पिरवारमे \nिहनकर जĠम भेल रहए। नाओं छलिन केदारनाथ पाěडे। पाँच सालक उमेरमे \nिहनकर िशüा आरĦभ भेल मुदा पिरवारक वातावरण एहन नै रहै िक पढ़ाइ-\nिलखाइ ठीक-ठाक चिल सकै। इएह बीचमे िहनकर िब याह भऽ गेल। \nपिरवारक वातावरणसँ केदारनाथक मन उचैट गेल, तखन घरसँ भागैक \nिसलिसला शुĈ भऽ गेल- कलकता, बनारस, मƖास, अयोğया, लाहौरक चĸर \nलगाबए लगलाह। अही चĸरमे ओ एक मठक महĠतक िशįयĜव Ƈहण \nकएलिथन जेकर बाद हुनकर नाओं रामोदार साधु भऽ गेल। बादमे मठक \nमहĠती िमलैत रहिन  मुदा अपना आपकó बािĠ ह  कऽ नै रािख सकलाह। \nतखनक मनोदशाक वणũन ओ आगू आिब कऽ कएने छिथ- \nभावी महĠत बनबै लऽ महĠत लŞमणदास हमरा बनारससँ आनलिथ। यिद \nहम मठमे ठहिर  कऽ नै रिह सकलॱ आ महĠत नै बिन सकलॱ तँ ऐ मे हमर \nअपन घुमĸड़ी आ ýानक तीवŪ िजýासाक भाव रहए। भागैक दौरमे कतौ \nिकछु समए Ĉिक कऽ संİकृत, अंƇेजी, िहĠदी, अरबी सबहक अğययन \nकेलिन। लाहौरमे अğययन करैत आयũसमाजक अनुयायी भऽ गेलाह। बौŀ \nसािहĜयक संग बड़ लगाव भऽ गेल रहिन । घुमĸड़ Ćवृित तँ रहबे करिन, \nआब बौŀधमũक Ćित झुकाव होएबाक कारणó लुिĦबनी, सारनाथ, राजगृह, \nनालĠदा आिद बौŀ तीथũİथानक याÿा कएलिन । अही बीच गाँधीक आँधीमे \nअथŭत् İवाधीनता आĠदोलनोमे कूिद गेलिथ । छह मासक जेलमे सजा भऽ \nगेलिन। संĠयासी रामोदार उफũ केदारनाथ उफũ राहुलजीकó आजादी खाितर \nलड़ैत देिख  लोक हुनकर चरण धूिल पाबैले दौड़ैत रहिथ । ओ राजनीितमे \nित याग आ समपũण भावक िवशेष महĜव दैत रहिथ । हुनकर कहब रहिन - \nराजनीितमे खूनक वएह İथान अिछ जे पूजा पाठमे चĠदनक। राजनीितमे \nरहैत हुनकर िवńानुराग कम नै भेल। जेल याÿा आ ýान याÿा दुनूक ƅम \nनै टूटल। ýानक खोजमे कते बेर āीलंका, ितĤबत, इंगलैěड, Ĉस, ईरान, \nमंगोिलया, चीन आिद देशक याÿा कएलिन । ितĤबत जा कऽ एहेन-एहेन दुलũभ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 23 \nƇĠथक खोज कएलिखन जे भारतक इितहासक अिभž अंग भऽ गेल। \nýानक साधना जारी रहल। िकछु िदन बौŀक चीवर धारण कऽ ओकरोसँ \nमुँह मोिड़ लेलिन । १९३७ ई. मे सोिवयत संघ गेलिथ , ओतै एक Ĉसी \nमिहला संग िब याह केलिन, िजनकासँ पुÿ ईगोरक जĠम भेल। अखन धिर \nराहुल सŬकृĜयायन Ćिसŀ भारतीय िवŅानक Ĉपमे सभठाम Ćितिơत भऽ गेल \nरहिथ । हुनकर ƇĠथ आ लेख केर धूम मचल रहए। आम लोकक मुिĎत \nलऽ राजनीितक हिथयारकó ओ सही तरीकासँ उपयोगमे लबैपर जोर दैत \nरहिथ । अपन अनुभवक आधारपर ƅािĠतकारी दृिƠकोणक समथũक भऽ गेल \nरहिथ  राहुलजी। १९३८-३९ क जमाना रहए। देशपर अंƇेजक शासन \nरहए। िकछुए राĔयमे का◌ंƇेसक शासन रहए। राहुलजीक इĒछा रहिन  िक \nिकसानकó जमीĠदारक आ भू- İवािमक अĠयायसँ छुटकारा िमलबाक चाही। \nभला ईहो कोनो नीक बात भेल िक िकसान जमीन जोतै, बुनै, फसल \nउपजाबै आ िमलै भूİवामीकó? राहुलजी एहेन अĠयायक घोर िवरोधी छलाह। \nगरीब िकसानक पüमे िबहारक अमवारी गाममे राहुलजी सĜयाƇहीक दलक \nसंग उतिर गेलाह सĜयाƇह करबाक लेल। हुनका सभकó कुचलैक लेल \nजमीĠदारक हाथी, गुěडा, पुिलस, िसपाही सभ रहए। राहुलजी हाथमे हिसया \nलऽ फसल काटए लगलाह। हुनकर ई ĉप देिख  जमीĠदारक इशारापर एगो \nमहावत राहुलजीक माथपर जोरदार लाठीक Ćहार कएलक, हुनकर माथ फाि◌ ट \nगेल। खूनक धारा बिह गेल। तैयो राहुलजीकó अĠय सĜयाƇही संग िगरģतार \nकऽ लेल गेल। तखन िबहारमे कŬƇेसक शासन रहए। राहुलजीकó हथकड़ी \nपिहरा पुिलस जेल लऽ गेल। लोकमे ऐ  धटनासँ üोभ आ रोष रहए। मुदा \nराहुलजीक मनमे Ćितशोधक भावना नै रहिन । िसŀाĠतपर चलैबला िनभŰक \nयोŀा जेना शोषणमुĎत समाजक İथापना खाितर संघषũरत रहिथ  राहुलजी। \nमुदा अमवारीमे जे हुनका माथपर चोट लागल रहिन  ओ बड़ गहीर रहै जेकर \nपिरणाम भेल िक १९६१ मे माथक पüाघातसँ ओ पीिड़त भऽ गेलाह। ईएह \nहुनकर मौतक कारणो बनल। \nदोसर िवĂयुŀक जमानामे राहुलजी अमवारी सĜयाƇहबला केसमे जेलक \nसजा कािट रहल रहिथ । आ◌ेइ समैमे महाĜमा गाँधी, नेहĈ, आ रवीĠƖनाथ \nठाकुर सनक लोक िहटलरक नाजीवाद आ जापानक सैĠयवादक िखलाफ \nलोककó जागĈक करैमे लागल रहिथ । राहुलजी सेहो एकरा खाितर \nलोकभाषामे नाटक िलखलिन  जेकर मंचन किर आम लोककó फासीवाद िवरोधी  24 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nआĠदोलनमे भाग लेबाक खाितर Ćेिरत केलिन।  \n१९४५ मे राहुलजी लेिननƇाद िवĂिवńालयक ĆाĒयिवभागमे Ćाğयापकक \nपदकó सĦहारबाक लेल सोिवयत संघ गेलिथ । ओतए अपन अधŮगनी आ \nपुÿसँ िमिल  कऽ ओ बड़ Ćसž भेलाह। अखन दोसर िवĂयुŀ खतमे भेल \nरहए। İतािलनƇादमे सहİÿ टूटल-फूटल मोटर आ हवाई जहाजक ढेर \nलागल रहए। आधासँ अिधक मकान धराशायी भऽ गेल रहए। मुदा लोकक \nजोश देखैत बनैत रहए। सभ एकजुट भऽ िनमŭण कायũमे लागल रहिथ । \nआमजनक भागीदारी देिख  सोिवयत जन, सोिवयतक भूिम दुनुक Ćित हुनकर \nअनुराग आ सĦमान दुगुना भऽ गेल। एकर चचŭ करैत ओ िलखै छिथ- \nइितहास मानैत अिछ आ मानैत रहतै िक मानवताक Ćगितमे सभसँ बड़का \nबाधक शिĎत िहटलरक फािसĔमक ĉपमे उपजल रहै, जेकर नाश करैक \nāेय सोिवयत ĉसकó जाइत अिछ। \nऐ बेर राहुलजी पचीस मास तक सोिवयत संघमे रहला। ओतए \nअğयापनक संगे मğय एिश याक इितहासक ढेर रास सामƇी आ दुलũभ ƇĠथ \nओ जमा केलिन । अनेक भाषा िसखलिन आ अनेक िकताबक िहĠदी अनुवादो \nकेलिन। सोिवयत संघसँ िवदा होइ काल पुÿ आ अŀŮिग नी दुनूमे सँ िकयो \nहुनका छोड़ै लेल तैयार नै रहिथ  न। ओ दुनू फूिट-फूिट कऽ कानैत रहिथ न \nमुदा जीवन कतũĭय कोनो माया-मोहकó मानैले तैयार नै रहैत अिछ। Ɩिवत \nहृदैकó कठोर कऽ राहुलजी िवदा भेलाह। ऐ  याÿाक बाद राहुलजी िहĠदीक \nĆचार-Ćसार, ƇĠथक सĦपादन, लेखनमे अपन जीवन समिपũत कऽ देलिख न। \nराहुलजी सामािजक कुरीित, वणũ - ĭयवİथा, जातीय उĠमाद, साĦĆदाियक \nवैमĠİयक सभिदन िवरोध केलिख न। हुनकर समझ रहिन  िक आिथũक \nिवषमता सभ कुरीितक जिड़  िथक। भाषा◌ेक सĦबĠधमे हुनकर िवचार साफ \nरहिन  िक अंƇेजीकó भारतक लोकपर नै थोपबाक चाही। एकर िवकĪप \nखोजैमे जतेक अबेर भऽ रहल अिछ, राįƏीय एकता ओतेक खतरामे पिड़ \nरहल अिछ। \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 25 \nकैदी \nजीवनक सुखक आ दुखक छाया तँ मनुषक मुँहपर सिदखन हेलैत रहैत \nअिछ तखन  ओकर अĠवेषण करबाक üमता िकछुए  Ćितभाशाली लोकमे \nहोइत अिछ। \nओ एक िचÿकार छलाह। भावना आ वाİतिवकताक सामंजİय हुनक \nिचÿक वैिशįƀय अिछ। एक बेर िहनका मनमे ईसामसीहक िचÿ बनेबाक \nबात उठल। सोचैत-सोचैत ओ ऐ िनįकषũपर एलाह जे िचÿमे ईसामसीहक \nिचÿण एकटा अबोध बालकक Ĉपमे रहबाक चाही, िजनका शैतान हěटर सँ \nमारैत रहै। मुदा िचÿ बिनये नै रहल छल। हुनक मिİतįकमे जे \nईसामसीहक Ĉप बनैत छल ओकर तँ मानव Ĉपमे दशũने दुलũभ छल। बहुत \nिदन धिर खोज-पुछािर भेल मुदा मनक मुतािबक ओहेन तेजİवी मुखड़ा नै \nभेटाएल। \nएक िदन ƚमण करैत अनाथालयक आठ वषũक बालकपर हुनकर दृिƠ \nपड़ल। बालकक मुĈत भोला-सुĠदर-िनįछल-िनमũल आ िनįपापयुĎत छल, जेहेन \nईसामसीहक िचÿ खाितर हुनका मनमे चेहरा बसैत रहै। ओ ओइ बालककó \nकोरामे उठाए िशüकसँ अनुमित लए अपन िचÿघर आनलिथ। िचÿकार अपूवũ \nउĜसाहसँ किनये कालमे ईसामसीहक िचÿ पूरा कए बालककó पुनः \nअनाथालयमे दऽ एलिखĠह।  \nईसा मसीहक िचÿ बनेबाक बाद आब शैतानक िचÿ बनबैक लेल फेरसँ  26 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहुनकर मन शूĠय भऽ गेल, िकएक तँ शैतानक िचÿो खाितर हुनक मनपर \nएक छायŬकन भेल रहैत, जे ƅूर आ शिĎतशालीयो होएबाक चाही। िदन के \nकहै मिहनापर मिहना बीतै लागल। शराबक घर, वैĮयाक मोहĪला, मवालीक \nअƂडा सगरे खाक छािन एलिथ मुदा शैतानक छाप कतौ नै भेटल। \nचौदह बरखसँ फोटो आधेपर पड़ल रहै। एक िदन जेलक आगासँ \nिचÿकार जी जाइत रहिथ आिक एगो कैदीपर हुनक नजर पड़ल जे जेलसँ \nछूिट कऽ िनकलैत रहै। साँवला रंग, बढ़ल केश-दाढ़ी, िविचÿ हँसी। \nिचÿकारकó हुनका देिख अपार Ćसžता भेल। हुनकर आकृित एहन रहै जे \nिचÿकारक िचÿ पूरा भऽ जैितऐ। आिखर मनक अनुĈप शैतानक मूितũ हुनका \nभेट गेल रहिन। कैदीकó मनाए िचÿ बनबै खाितर रोिक लेलेिĠह िचÿकार \nजी। चौदह साल बाद हुनक िचÿ पूरा भऽ गेल। \nिचÿ पूरा होएबाक बाद कैदी कहलिखĠह- कनी हमहूँ देिखऐ अहाँक \nिचÿकó। िचÿ देिख कऽ हुनका पसीना आबै लागलिĠह, हकलाबै लागलाह। \nकैदी कहलिखन- अहाँ चौदह साल पिहने हमरे अनाथालयसँ उठा कऽ अनने \nरही ईसामसीहक फोटो बनेबाक लेल। अहाँ हमरा नै िचĠहिलऐ, लगैत अिछ।   िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 27 \n \nभावना नवीन \nहमर िĆये नेना भुटका \nजय मैिथली।  आइ बाल िदवसक शुभ अवसरपर अहाँ सभकó बधाइ। \nहम आइ िकछु कहबा लेल चाहैत छी। हमर सबहक मातृभाषा मैिथली छी \nआ राįƏ भाषा िहंदी छी, ई हम सभ जनैत छी। माय आ मातृभाषासँ बिढ़ \nसंसारमे िकछु नै। तखन अहाँ सभ मैिथली िकए नै बजैत छी; CHARITY \nBEGINS AT HOME अहाँ नै सोचैत छी जे हम िकए ने मैिथली बजैत \nछी? की हमरा लाज लागैत अिछ, की हमर ĭयिĎतĜवकó ई छोट कऽ दैत \nअिछ?  \nअहाँ सोचू जे अंƇेजी, ĄŲच, रिसयन आिद भाषा जानबा लेल हम कतेक \nपाइ खचũ करै छी, िकĠतु जे हमर माताक भाषा िथक ओकरे हम उपेüा कऽ \nदै छी, जे हम दूधक संग घॲटैत छी। अपन भाषा बजबामे जे मजा छै ओ \nकोनो आन बİतुमे नै। अहाँ दस टा अंƇेज बĒचाक सामने आपसमे मैिथलीमे \nबाजब तँ ओकरा सभकó अवचंक लािग जेतै। अरे, ई कोन भाषा िथक, िहंदी \nतँ बूझैत छलॱ मुदा ई कोन भाषा िथक? अहाँ ओकरा सभकó िविİमत देिख  \nआर खुश भऽ बाजै लगब। अहाँ जनैत छी, अपने देशमे बंगाल अिछ, \nआ◌ेइठामक बĒचासँ लऽ वृŀ जन तक बड़का बड़का िवदेशीसँ बंगलेमे बात \nकरत। अपन भाषा बजबामे ओकरा शान लागैत छैक। कþौ हीनताक भाव नै \nअबैत छैक। अहाँक माता िपता यिद िहंदीमे गप करैत छिथ, तँ अहाँ हुनका \nबुझाबू। अपन मातृभाषामे गप करैत, अपन भाषा सभ जग िमňा। पिहने \nअपन देशमे उदूũक Ćचलन छल। िहĠदीक İथानपर उदूũ पढ़ओल जाइत  छल। \nउदूũमे पािनके◌ँ “आब” कहल जाइत अिछ। अंƇेजी जकाँ आ◌ेइ समए उदुũ लोकक \nमाथपर चढ़ल छल। ८-९ बिरसक एकटा İकूली नेनाकó बोखार लािग गेलै। \nघरमे वृŀ माय बाप। बोखारक  तीवŪतामे ओ अड़-बड़ बिक रहल छल। माय  28 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबाप कान दऽ सुनलक, की बािज रहल अिछ बĒचा। ओ खाली आब-आब \nसुनिथ। सोचैत रहल आब की, आब की हेतै? िकएक आब आब कऽ रहल \nअिछ? बĒचा बेहोश भऽ गेल। दुनू गोटे छाती िपटैत डाĎटरकó बजेलक। \nतावत बĒचाक मृĜयु भऽ गेल।  \n-डाĎटर साहेब ओ बोखारमे खाली आब आब  बजैत छल। \nडाĎटर चिकत भऽ गेल, ओ तँ पािन  मंगैत छल। फेर तँ माँ िपता दुनू \nछाती पीिट-पीिट कानए लागल।  \nआब आब कय रहलॱ पुþा,  \nखिटया तर छल पािन;  \nएहेन फारसी पढ़लॱ पुþा,  \nअपने िसर िबसािन।   \nतŵ कहै छी, सबहक माता िपता बेसीतर मैिथली जनैत छिथ, मुदा िवदेशी \nभाषा कĦमे सĦमे.. एहेन कोनो काज नै करी जे अपने माथ िबसा जाए। हम \nबेसी िकछु नै बाजब, अहाँ सभ अपने बुझनुक छी, िकएक तँ हम जनैत छी \nआइ कािŎक बĒचा कंĢयूटर, रोकेटकó मात करैत अिछ। तŵ तँ वोƂसũवोथũ \nकहने छिथ- child is the father of the man. आइ बाल िदवस केर ऐ  \nशुभ अवसरपर अहाँ सभ सĢपत खाउ जे हम अपन मातृभाषाक माथ किहयो \nनै झुकऽ देब। अपन संगी सभसँ, पिरवारसँ अवĮय मैिथली बजबाक आ \nपढ़बाक अनुरोध करब।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 29 \n \nशबनम āी \nकंĢयूटरक खेल \n \nहम सभ अपन कोनो पाठ यािद करैत छी तँ अपन पोथीसँ आिक \nकोपीसँ। गिणत, िवýान, अंƇेजी आिद सभ िवषयकó बुझबा लेल िशüकसँ \nबुझए पड़ैत अिछ। िकĠतु समए बदिल \nगेल, िवýानक चमĜकारसँ आब कंĢयूटर \nसभ काज करैत अिछ। बहुत शैüिणक \nĆोƇाम कंĢयूटरमे अिछ जे ओइमे रन करैत \nअिछ, जकरा हम \nदेिख  सकैत छी, पिढ़ सकैत छी आ \nसुिनयो सकैत छी। जेना अंƇेजी िवषय केर हम कतेक शĤदावली यािद कऽ \nसकैत छी, सॱसे ĭयाकरण पिढ़ सकैत छी। नव नव कथा पिढ़ सकैत छी। \nगिणतमे गुणा भाग आिद ĆĜयेक िहसाब नीक जकाँ खेल खेलमे सीख जाइत \nछी। िवýानमे भौितकी, रसायन, जीव िवýान सबहक interesting \nproblem सभ हल कऽ सकैत छी। कतेक तरहक सी. डी. rom भेटैत \nअिछ जइ मे सभ िवषय केर program  रहैत छै। सी. डी. रोम एकटा \nचमकैत Ģलािİटक केर िडİक होइत छै जइमे िविभž Ćकारक पाठ आ \nसूचना नुकाएल रहैत अिछ। एहेन बहुत Ćकारक सी.डी. सँ बाजार पाटल \nअिछ यिद अहाँ चाही तँ İकूलक उपरŬत अपन कंĢयूटरपर बैस हँसैत खेलैत \nकतेक टाİक सीख लेब। साँच तँ ई अिछ जे ऐ मे मजो आिब जाइत छैक, \nजेना Ćेमशंकर पंचतंÿ केर कथा जानए लेल चाहैत छल, ओ खņ दऽ \nकंĢयूटरमे पंचतंÿ केर सी. डी. लगा देलक। तखन बहुत उĜसाहसँ ओ एक-\nएक कथाक मजा लेबए लागल, ओना अहाँ जनैत छी, पंचतĠÿक िखİसा \nमानवक जीवन िनमŭणमे बड़का सहायक होइत अिछ। अहाँ जĈर एकरा  30 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nदेखब। नै पढ़ने-देखने ओिहनो कोनो चीजक ýान लेल कंĢयूटरक İƅीनपर \nफोटो, गीत-संगीत, कथानक, animation क संग सूचना आबए लगैत \nअिछ। अहाँकó खूब मोन लागत, अहाँ पएर झुलाबैत, गुनगुनाबैत िसखैत \nरहब। गिणत एहेन नीरस िवषयकó हँसैत-हँसैत सीख लेब। दू दोİत एक \nसाथ िमिल  गिणतक सी. डी. divide एंड conquer मे सीख लेब। दुनू \nदोİत िमिल  खेलैत अिछ, कĦयूटर ओकरा सही कऽ दैत अिछ। सही  गलत \nभऽ जाइत छै तँ कंĢयूटर फेरो िसखबए लगैत छै। आ सभसँ पैघ बात छै \nजे कंĢयूटर कोनो िशüक जकाँ मारैत नै अिछ। ऐ  बहाने try अगेन क \nसमाद कĦपूटर दैत रहैत अिछ, बĒचा सभमे िसखबाक िहİसक लगबैत \nअिछ। जाधिर अहाँ right नै हएब ताधिर अहाँ हािर नै मानू। जीवनमे ऐ सँ \nएकटा बड़का संकĪप लेबाक िहİसक बिन जाइ छै। चाचा नेहĈकó िवýानसँ \nबहुत Ćेम छलिन। िवýानमे िनिहत शिĎतसँ देशक िवकासक संभावना हुनका \nदेखा पड़ैत छलिन आ तँए आइ हम सभ कंĢयूटर, रोकेट आिदक जमानामे \nजीब रहल छी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 31 \n \nडा◌ॅ. रमण झा \nगोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा/ मैिथली िचÿकथा \n \nāीमित Ćीित ठाकुरक दू गोट सिचÿ कथा संƇह -मैिथली िचÿकथा एवं \nगोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा देखलॱ आ पढ़लॱ ( ई पोथी पी.डी.एफ. \nडाउनलोड लेल िलंक http://sites.google.com/a/videha.com/  32 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nvideha-pothi पर सेहो उपलĤध अिछ।) । िचÿक माğयमे कथाक Ćİतुित \nएकटा अिभनव Ćयोग िथक जे लोककó, िवशेषतः बĒचा सभकó अपना िदस \nआकृƠ करत। \nिखİसा िपहानी कहबाक आ सुनबाक परंपरा िमिथलामे अदौसँ चल आिब \nरहल अिछ। बूढ़ पुरान İÿीगण लोकिन छोट-छोट बĒचा सभकó सुतएबाक \nकाल नाना Ćकारक िखİसा सभ सुनबैत छिथ जे मनोरंजनक संग संग \nउपदेशĆद एवं िशüाĆद सेहो रहैत अिछ। आ◌ेइ िखİसा सभमे Ćिसŀ अिछ -\nदैĜय सभक िखİसा, राज कुमार सबहक िखİसा, रामायण महाभारतक \nिखİसा, गोनू झाक िखİसा Ćभृित। उĒच िवńालय एवं महािवńालयमे Ćवेश \nकएलाक बाद छाÿ-छाÿा लोकिन İवयं कथा पढ़ैत छिथ, बुझैत छिथ, ओकर \nरसाİवादन करैत छिथ आ समैपर लोककó सेहो सुनबैत छिथ।  \nमैिथलीक संग िवडĦबना ई अिछ जे महािवńालय एवं िवĂिवńालय \nİतरपर लोक िवषयक ĉपमे मैिथली रिखतो अिछ, पिढ़तो अिछ िकĠतु \nिवńालय İतरपर सरकारी घोषनाक बादो लोक ने मैिथली िवषयक ĉपमे \nरखैत अिछ आने मैिथली माğयमे कोनो आने िवषय पढ़ैत अिछ। एतेक धिर \nजे िमिथलŬचलक िवńालय सभमे गुĈओजी लोकिन मैिथलीमे पढ़यबामे \nहीनताक बोध करैत छिथ। नव युवक लोकिन िब याह होइतिह पėीक संग \nिहĠदी झारए लगैत छिथ। कनेक पढ़ल िलखल आ पदवीबला लोक सभकó \nदेखबिन जे अपनामे जँ मैिथलीयोमे गĢप करताह तँ बĒचा सभसँ िनĀय \nĉपसँ िहĠदीमे। हुनका सभकó ई नै  बुझाइत छिĠह जे मैिथली भाषा किठन \nछै। एकर समुिचत ýान जँ बĒचामे नै  हेतै तँ बादमे होएब किठन छै। \nकवीĂर चĠदा झा अमैिथलीभाषी ( अĠयदेशीय)क हेतु मैिथली भाषा ओहने \nकिठन कहलिन अिछ जेहन एकटा इचना माछक बĒचाक हेतु समुƖक सभटा \nजलकó पीयब छै- \nभाषा यदĠयदेशीयोः िमिथलायाः भवेþदा। \nप्◌ीतिमंचाकपोतेन समİतं वािरधेजũलम्।। \nजतए धिर िहĠदीक Ćķ अिछ तँ ओ तँ राजभाषा िथक। अिनवायũ िवषय \nिथक। ओकर ýान तँ İवतः ĆĜयेक ĭयिĎतकó होएतैक आ रिहते छैक।  \nएहन िİथितमे āीमित Ćीित ठाकुरक उपयुũĎत िववेĒय पोथी देिख  हमर \nमन गदगद भए गेल। गोनू आ आन मैिथली िचÿकथामे कुल १६ गोट कथा \nअिछ जइमे  गोनू झासँ सĦबŀ नओ गोट कथा, महाकिव कािलदाससँ सĦबŀ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 33 \nएक गोट आ शेष छओटामे राजा सलहेस, नैका बिनजारा इĜयािद Ćमुख \nचिचũत कथा सभ काĪपिनक िचÿक माğयमे िचिÿत कएल गेल अिछ। ऐ  \nसभ कथामे िकछु बात तँ शĤदक माğयमे अिभĭयĎत कएल गेल अिछ आ \nिकछु गĢप िचÿ İवयं कहैत अिछ। ऐ  कथा सबहक Ćसंग जे लोकक मनमे \nएकटा भाविचÿ छल होएतैक से एतए बूिझ पड़ैत अिछ जेना साकार भए \nउठल हो।  \nिवदुषी कथा लेिखकाक दोसर संƇह िथक मैिथली िचÿकथा जइमे कुल \n१० गोट Ćमुख कथा सभ विणũत अिछ। ऐ  कथा सबहक बीच बीचमे \nकाĪपिनक िचÿ सबहक समायोजन कथाक यथाथũताकó Ćमािणत करैत अिछ। \nऐ  संƇहमे संƇिहत महĜवपूणũ कथा सभ िथक -राजा सलहेस, बोिध कायİथ, \nदीना भदरी, नैका बिनजारा, िवńापितक आयु अवसान Ćभृित। \nहमरा पूणũ िवĂास अिछ जे उपयुũĎत दुनू कथा संƇह बĒचा सभकó तँ \nआकृƠ करबे करत अिपतु समाजक सभ वगũक लोककó एक बेर  एकरा \nउलटयबाक िलĢसा होएबे करतैक। ऐ  िदशामे āीमित ठाकुरक İतुĜय Ćयास \nअिछ, साहिसक डेग अिछ आ अिभनव Ćयोग अिछ। हमर शुभकामना अिछ \nजे कथा लेिखका एहने सरस, सहज आ सजल रचना सभसँ मैिथली \nसािहĜयक भěडारकó सुरिभत करैत रहिथ।  34 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nिवनीत उĜपल \nकतए गेल िफĪमक बाल कलाकार \nकिहयो समए रहै जे बाल कलाकार अओर बाल गीत िहĠदी िसनेमा \nदेखैबला लोकक मनमे उतिर जाइत छल। मुदा आजुक समैमे नै  तँ एहन \nबाल कलाकार अिछ आ नै  ओहन डायरेĎटर अिछ जे बĒचाकó लऽ कऽ \nिफĪम बनौलिथ जे िदल कऽ छू िल अए। १९५४ मे एकटा िफĪम िरलीज \nभेल छल जागृित। कहल जाइत अिछ जे ई िफĪम पिहल िफĪम छल जइमे \nबĒचाकó लऽ कऽ नीक गीत छल। गीत किव Ćदीप िलखलिन । आओ बĒचो, \nतुĦहŲ िदखाए◌ँ झा◌ँकी िहĠदुİतान की एखनो लोक सभ गाबैत अिछ। ऐ िफĪमक \nएकटा गीत आर अिछ जे मोहĦमद रफीक गाएल छल हम लाए हŵ तूफान से \nकĮती िनकाल के..। \nसमए बदलैत गेल, कएकटा गीत िलखल गेल। ‘‘ बूट पािलस\"मे नĠहे \nमुžे बĒचे तेरी मुटठी मŲ Ďया है, “āी ४२०” मे इचक दाना िबचक दाना, \n“धूल का फूल” मे तू◌ँ िहĠदु बनेगा न मुसलमान बनेगा, \" गंगा जमुना\"मे \nइंसाफ की डगर पे बĒचो िदखाओ चल के, \"सन ऑफ इंिडया\"मे नĠहा मुžा \nराही हू◌ँ, \" ƙŌचारी\"मे चĸे पे चĸा, \" दो किलयŬ\" मे बĒचे मन के सĒचे; \nसभटा गीत बĒचा सभकó खूब नीक लागल। अओर तँ अओर, िफĪम \nआराधनाक गीत चंदा है तँ◌ू मेरा सूरज है तू◌ँ आइ धिर लोक अĢपन सोना \nबेटाकó सुताबैक कालमे गाबैत अिछ, जखन खेलाबए लागत तखन आशीवŭद \nिफĪमक गीत रेलगाड़ी, रेलगाड़ी... गाबैत छल जकरा अशोक कुमार गएने \nछल। जखन घरमे मामा आबै छिथन या राितमे आंगनमे सुतल लोरी जना \nलोग सुनाबैत अिछ चंदा मामा दूर के.. गीत सुनिहमे खूब नीक लागैत \nअिछ। ओिहनो िफĪम अपना देशक गीत रोना कभी नहॴ रोना, कालीचरणक \nगीत एक बटा दो, िमİटर नटवरलालक गीत आओ बĒचॲ मŵ तुĦहŲ कहानी \nसुनाता हू◌ँ, अंधा-कानूनक गीत रोते-रोते ह◌ँसना सीखो खूब सुनल  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 35 \nअओर गाओल जाइत अिछ। मासूम िफĪमक गीत छोटा बĒचा जानकर.. \nकोनो कालमे सबहक मुँहमे रहैत छल। \nिहĠदी िफĪमी दुिनयाँमे एहनो काल छल जिहया बेबी तबİसुम, बेबी \nगायÿी, माİटर रतन, हनी इरानी, पĪलवी जोशी, नीतू िसंह, माİटर मयूरकó \nदेखए लेल लोक िसनेमा हॉल जाइत छल। मुदा ऐ गपसँ इनकार नै  कएल \nजा सकैत अिछ जे आब िफĪममे अलग तरहक İवादक लेल बाल \nकलाकारक अिभनय देखल जाइत अिछ। किहयो दूटा Ćेमीकó िमलबए लेल \nबाल कलाकारकó िफĪममे लेल जाइत छल जे आबक िफĪममे नै  अिछ। \nिकएिक मोबाइल, इंटरनेटक दुिनयाँ आिब गेलासँ ने कबूतर, तोता अिछ आ \nने  कोनो बĒचा, जकरासँ Ćेमपÿ भेजबामे मजा आबैत छल। \nएकटा िफĪम आएल छल \" Ĥलैक\"। ओ संजय लीला भंसाली बनौने \nछल। आयशा कपूर ओइमे अिभनय केने छल जइ सँ खूब िफĪम देखल गेल \nआ सवũāेơ िफĪम बिन गेल छल। अमोल गुĢतेक तारीफ कएल जा सकैत \nअिछ, िकएिक आिमर खानक संग िडसलेिĎसयासँ पीिड़त बĒचापर \"तारे जमॴ \nपर\" बनौलिन। खूब नीक अिभनय करैक लेल दशŰल सफारीकó घर-घरमे \nलोक िचĠहए लागल। ऐमे अिमताभ बĒचन कोना ककरोसँ पाछाँ रिहतिथ, \nभूतनाथमे अिभनय कऽ लोकक िदल जीत लेलिखन आ अमन िसĿकी एकरामे \nबंकूक भूिमका केलिन।  36 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nडा◌ॅ० अभयधारी िसंह \nसĦपादक- जाƭवी संİकृत ई जनũल, पता- इितहास िवभाग, िनमũĪली कालेज, िनमũĪली, \nिबहार \nअिभनव वषũ \nअिभनव वषũ केर İवागत करबाक \nहेतु जोर-शोरसँ तैयारी चिल रहल \nअिछ। कोइ अपन छुņी लऽ अपन \nपिरवारक संग मनपसĠद पयũटन İथलक \nलेल Ĉख कऽ रहल अिछ तँ कोइ \nिमÿमěडलीक संग कायũƅम कऽ रहल \nअिछ तँ ओतिह कोइ घरेमे भोजन आ \nमनोरंजन केर साधन जुटा रहल अिछ। \nएतए एकटा िजýासा होइत अिछ जे \nऐ  नूतन वषũ केर इितहास की अिछ? १ \nजनवरीएकó ई िकएक मनाओल जाइत \nअिछ? की ई भारतीय वैिशįƀयकó \nपिरलिüत करैत अिछ? एहने बहुतो \nिजýासा केर Ćशमन हेतु ई लेख Ćİतुत \nअिछ। \nभारतवषũमे ईİवी संवत केर Ćचलन \nअंƇेज शासक Ņारा वषũ १७५२मे शुĉ \nकएल गेल। एकर संबंध ईसा मसीहसँ \nअिछ जे रोम केर सƛाट जूिलयस  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 37 \nसीजर Ņारा ईसाक जĠम केर तीन वषũ बादक कालाविधसँ जोिड़ Ćचलनमे \nआनल गेल। \nभारतवषũमे İवतĠÿता केर उपराĠत १९५२मे वैýािनक आ औńोिगक \nपिरषद् Ņारा पंचŬग सुधार सिमितक गठन भेल जे अपन िरपोटũ १९५५ मे \nदैत िवƅमी संवतकó İवीकार करबाक िसफािरश कएलक। मुदा तĜकालीन \nĆधानमĠÿी नेहĉ केर आƇहपर Ƈेगेिरयन कलेěडरे सरकारी कायũ िनिमþ \nİवीकृत भऽ सकल। ई २२ माचũ १९५७ सँ राįƏीय कैलेěडर केर ĉप \nलेलक। \nकी एकर राįƏीय कैलेěडर केर ĉप लेब समुिचत अिछ? \nĆाचीनता- एकर उþर देबासँ पूवũ अĠय कैलेěडर केर Ćाचीनता देिख  \nली- \nƇेगेिरयन-   लगभग २००० वषũ पुरान \nयूनानक काल गणना- लगभग ३५७९ वषũ पुरान \nरोमक काल गणना- लगभग २७५६ वषũ पुरान \nयहूदीक काल गणना- लगभग ५७६७ वषũ पुरान \nिमćक काल गणना- लगभग २८६७० वषũ पुरान \nपारसी काल गणना- लगभग १९८८७४ वषũ पुरान \nचीनक काल गणना- लगभग ९६००२३०४ वषũ पुरान \nभारतक काल गणना- लगभग १ अरब ९७ करोड ४९ लाख १०९ \nवषũ पुरान ( पृĝवी केर आयु) जेकर नामकरण चƅवतŰ राजा िवƅम केर \nनाओंपर  \nधमũकेर दृिƠसँ- \nईİवी संवत- ईसाइ \nिहजरी संवत- मुसलमान \nिवƅमी संवत- कोनो धमũिवशेष स◌ँ नै अिपतु Ćकृित एवं खगोल िसŀाĠत \nस◌ँ सĦबŀ। \nउĎत पिरĆेŞयमे ई कहल जा सकैत अिछ जे ईİवी संवत भारतवषũ हेतु \nउपयुĎत कैलेěडर नै। एकरे पृơभूिममे ई तकũ देल जा सकैत अिछ- \nसŬिवधािनक दृिį ट यó भारत पंथिनरपेü राįƏ अिछ एतए कोनो धमũ िवशेषसँ \nसĦबŀ कैलेěडर केर İथानपर पंथिनरपेü कैलेěडर होएब िविध सĦमत। \nĆाचीनता केर दृिƠसँ सेहो भारतीय गणना उपयुĎत अनेक भारतीय  38 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nपरĦपरासँ जुड़ल तĝय भारतीय काल गणनासँ जुड़ल अिछ। Ćाकृितक दृिƠसँ \nभारतीय गणना उपयुĎत अिछ िकएक तँ ऐ मे वषũक Ćारंभ चैÿ (वसĠत) होइत \nअिछ। \nबहुत रास तĝय ऐ सँ जुड़ल अिछ जे राįƏक Ćित गौरव केर अनुभूित \nकरबैत अिछ। अİतु नूतनवषũक ĉपमे भारतीय सŬİकृितक िवरासत िवƅम \nसंवतक अनुगम सवũथा उपयुĎत। मुदा सरलताक दृिƠसँ ईसवी सĦवत \nसवũथा उपयुĎत अिछ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 39 \n \nअनमोल झा \nएकटा बाल िवहिन कथा: भěडाफोर \nओ कहबी नै छै जे बूढ़ भेने लोक दूिर जाइत अिछ, सएह बात। ओना \nगाम बाबा संगे से बात नै छलिन। बूढ़ तँ छलाहे बेचारा मुदा लोककó लगै \nजे थोड़े ई नाटको करै छिथ। \nजखन िकयो आबिन दलानपर आ कहिन गोर लगै छी बाबा, िचĠहलॱ \nहमरा? तँ किह उठिथन- पिरचय देब तखन ने िचĠहब। माने ओ जेना कम \nदेखैत रहिथ आ आगĠतुक अपन पिरचय दैत छल तखन ओ िचĠहैत \nछलिखन। \nएिहना एक िदन òटाक भŇाक मािलक पाइक तगेदामे िहनका ओतए \nआएल आ कहलकिन- बबा Ćणाम। िचĠहलॱ हमरा। तँ कहलिखन- नै तँ।  \n-हम िसयाराम, òटा भŇाबला।  \nएतबे किहते गाम बाबा बमिक उठलाह- ऐँ हौ, हमरा सभटा दू नĦबरक \nòटा दऽ देलह। तोरा ठकै लेल हमहॴ भेटिलयह की?  \nआ मार-मार कऽ उठलाह बाबा ओकरा। \nिसयाराम कहलिन- बाबा हम सात फीटक जवान छी से अहाँ सामनेमे \nठाढ़ छलॱ, िबना पिरचयक अहाँ िचĠहबे नै केलॱ आ सात इंचक òटा छैहो नै \nसे अहाँ एक नĦबर आ दू नĦबर िचĠह गेिलऐ...!!  40 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nिशव कुमार झा ‘‘िटĪलू”  \nतरेगन देखाइए \nसन सतासीक बािढ़ मे सĦ पूणũ िम िथ लŬचल िछ ž-िभ ž भऽ गेल। \nİ वाभािव क छल हमरो गाम कोना बचैत? िज रात सभमे खािध  फूिट  गेल \nछल। पािन क मा◌े◌ंका सभ िक सानकó बुिड़ बक बना देलक। भदैयाक कोन गĢ प \nजे रĤ बी सेहो कोसी, बागमती आ करेजक लीलासँ नै  पनिक  सकल। \n“रौ कािŎ  सĦ मत छै, िक छु नार-पुआर तँ नै  उपजलौ, आक धतूरोक \nसंठीक जोगार तँ करबó। ” बाबूजीक ऐ िज ýासापर हमरा सबहक नेना \nटोलीक नेता रंजीतमे जोश आिब  गेल। ओ पंकज, लाला, Ćदीप, हेमĠ त, \nबबलू आ हमरा संग कऽ चिल  देलक, होिल काकó जड़एबाक लेल \nĭ यवİ थामे.....। \nकतौ िक छु नै भेटल। शİ य Į यामला किर यनक वसुĠ धरा मĉİ थिल  भऽ \nगेल छिथ । की कĉ, िक छु नै फुराइत अिछ ? सोचैत बढ़ैत छलॱ आिक \nललबा बाजल- “रौ िट Ī लू एकटा उपाए छौ। ” रामलोचनक िभ राठमे पाि◌न नै \nलागल छलै, ओ साग तरकारी लगेने छिथ । हम ओकर ित तĦ भासँ िख ž भऽ \nगेलॱ- “एक दूटा भाटा तोिड़  ओइ मे होिल का सन मा उिग  कऽ कोना जड़ेबó?” \n-नै -नै , रामलोचन जीक खोपड़ी उखािड़  कऽ लऽ जाएब। चल ने, एखन \nओिर आन कऽ लैत छी, राित मे खोपड़ी....। \nसभ छॱड़ा खोपड़ी लग गेलॱ। ओइ ठाम केओ नै छल। सभटा खुņाक \nजिड़ कó कोिर  बगलमे गाड़ल चापाकलसँ पािन  लऽ कऽ जिड़ कó फुलाओल \nगेल। सुĎ खल मािट सँ फेर ओइ  खुņाक जिड़ कó ललबा झाँिप  देलक। ओ \nहमरा दलक Ġ यूटन छल। एतेक ğ यान जॱ पढ़बामे लगिबतए तँ आइ िक छु \nआर रिह तए। हम पुछलॱ- “एना िक ए कएलó?” \nओ ठामिह ◌ं बाजल- “एखन सूयŭİ तो नै भेलै, खोपड़ी लऽ कऽ चलबó तँ \nकेओ देिख  लेतौ, फेर आगाँ की हएत से तँ बुझले छौ।  पĉकॉं साल  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 41 \nहािक मक गहूमक बोझ सĦ मतमे जड़एबाक लेल चोिर  करैत पकड़ा गेल \nछलॱ। ओ दादाकó परचािर  देलिन । ततेक मािर  खएलॱ जे जॱ एखनो पुरबा \nबसात बहैत अिछ  तँ पीठमे ददũ हा◌ेमए लगैए । ”  \nठीक राित  नौ बजे हम सभ फेर लŞ य भेदनक लेल खोपड़ी लग आिब  \nगेलॱ। खोपड़ीक भीतर एकटा खाटपर रामलोचन बाबा अधसर साँप जकाँ \nदीघũĮ वास लैत छलाह। बगलमे हुनक पाँच बरखक पोता सूतल छल। राित मे \nओ साग तरकारीक ओगरबाही करैत छल। ई गĢ प ललबाकó बूझल छल। तó \nखोपड़ीक खुņा लगक मािट कó पािन सँ िग Ī ल कऽ देने छल। ई गĢ प हम आब \nबुझलॱ। जय लंकेशक मंद ğ विन सँ हम सभ खोपड़ी उखािड़  चिल  देलॱ। \nपोखिर क दिछ नबिर या मोहारपर सĦ मतक İ थान छल। ओतऽ पहुँचैत देरी \nदूरसँ गाड़ी क ğ विन  सुनलॱ। िज रात पोखिर क उþर कातमे छल। हम सभ \nबूिझ  गेलॱ। सĦ मतक मुहूतũ तँ चािर  बजे भोरमे अिछ । आब की करबó? \nआिग  तँ वएह लगाओत जकर बाप मरल हुअए। हम सभसँ िप तृयुĎ त छी। \nहमर ऐ  िट Ģ पणीपर ललबा बगलक कंसारसँ आिग  खोिड़  कऽ आिन  सĦ मतपर \nधऽ देलक। खोपड़ी कुĉ-कुĉ İ वाहा। \nराित मे पंचैती लागल। सरपंच āी रामĆकाश जी लोचन बाबासँ पुछलिन - \n“अहाँ कोना बुझलॱ जे खोपड़ीक चोिर  भेल? ” \n“ हमर पोता डोला कऽ उठौलक। बाबा हौ बाबा, तोरी बािह ◌ं, तरेगन \nदेखाइए। हम अकचका कऽ उठलॱ, खोपड़ीक चारमे तरेगन....। कोना \nउगल? उिठ  कऽ देखलॱ, चारक कोन कथा, खुņा सेहो गोल अिछ ।” \nसभ पंच ठोिह  पािर  कऽ हँसलाह । हम सभ माफी मŬिग  लेलॱ। काज तँ \nसमाजक लेल कएने छलॱ तó रामलोचन बाबा माफ कऽ देलिन । \nबाबाक पोता आब जवान भऽ गेल छिथ । एखनो जॱ केओ ओकरा \n‘तरेगन देखाइए’ कहैत अिछ  तँ ओ मंद-मंद मुİ की मािर  फेर अपन İ वगŰय \nबाबाक İ मरणमे शŬत भऽ जाइत अिछ .....। \nिप तृयुĎ त ललबा सĦ मतमे आिग  लगौलक, अठासीक कोन कथा ओकर \nिप ता एखन धिर  İ वİ थ छिथ । भगवान हुनका एिह ना लहलहाइत राखथु।   42 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nदहीक ठोप \nराित मे िश वनगरमे रामखेलावनक िपआ-देशाĠतर ( िबदेिस या नाच) देखैले \nचिल  गेल छलॱ। बाबाक हुरपेटलाक बाद भोरे देरीसँ नीन फूजल। भोĉका \nİ कूल छल। झटपट İ नान कऽ बिस का रोटी आ पलाँकी साग हूिर  बİ ता \nसमेटलॱ। \nहमर लङोिट या संगी सभ जेना रिव , धनĮ याम पिह ने िव ńालयक लेल \nिव दा भऽ गेल छल। एकसर झटकल चिल  देलॱ। बाटमे उद वाकल चŬडाल \nचौखरी भेटल। सभ सहपािठ ए छल, मुदा िव ńासँ ओकरा सबहक कोनो संबंध \nनै । सभ िद न गुĉजी सँ धुनाइत छल, मुदा कोनो Ćभाव नै । नै  चािहतो संग \nलािग  गेलॱ। ककर रोिह िन याँ आम तोड़त, कतए की उजाड़त पता नै ।  \nगामसँ कोस भिर  दूरमे बैńनाथपुर उĒ च िव ńालयमे पढ़ैत छलॱ। आइ \nलगै छै िक छु नै फबतै, हलधर अपने आमक जिड़ कó पिज औने छै। िज तबाक \nऐ  िह लकोरकó सुिन  करेज काँपए लागल। एतबामे उĒछृंखल संघक नेता \nआशुतोष िच िच आएल- “रौ िह रबा, दौड़ आगाँ, भिर या जा रहल छै....। भार \nछीिन  कऽ दही चाखब। ” सभ दौड़ल नहुँ-नहुँ भिर या लग आिब  गेल छलॱ। \nभिर या Ćलयक संकेत बूिझ  ठाढ़ भऽ गेल। \n“हौ ककरा ओइ  ठाम भार लऽ कऽ जाइ छहक? ” आशुतोष बाजल।  \n“तोरा ओइसँ की मतलब, बेसी टभ-टभ करबó तँ उठा कऽ पटिक  \nदेबौ?”, भिर या िब गिड़  कऽ बाजल।  \nसिरपॱ ओ नेना सबहक उĿेĮ य बूिझ  गेल छल। हम आशुतोषसँ िव नती \nकएलॱ, छोिड़  दहॴ गऽ, कोनो अिह वाती बिह नक भार छै। आशुतोष हमरा \nिद श आँिख  गुरड़ैत बाजल- “रौ हिर Į चĠ Ɩक नाित,  तô भाग ऐठामसँ, हम सभ \nदही अवĮ य खाएब। ” \nहमर िन वेदनपर दलमे फूिट  पिड़  गेल। हमरा संग-संग िक छु छॱड़ा आगाँ \nबढ़ए लागल। िज तबा बड़ पारखी छल, ओ ई गĢ प बूिझ  गेल, उŀोषणा \nकएलक- जे छॱड़ा ऐ दहीसँ अपन माथमे चानन ठोप नै  करत ओकर बाप \nतीन िद नक भीतर मिर  जाएत। ई कहैत पिह ने ओ दहीमे भूर कऽ अपन \nमाथमे ठोप कएलक। हमर िव रोध असफल भऽ गेल। अपन डेग पाछाँ करैत \nिप तृमोहक दुआरे हमहूँ राजित लक लगएलॱ। देिख ते-देखैत दहीक पाित लमे \nअकाशक तरेगन जकाँ सहİ ÿ िछ Ɩ भऽ गेल।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 43 \nभिर या भारकó छोिड़  ठामिह ◌ं गायघाट गाम िद िश  गािड़  पढ़ैत भागल। सभ \nछॱड़ा ओइ  दहीसँ पारन कएलक।  \nहम मूकदशũक छलॱ। िव ńालय पहुँचैत देरी महेĠƖ बाबू माİ टर साहेबक \nसटĸासँ रĎ त रंिज त भऽ गेलॱ। ओ सभ खा कऽ धुनाएल आ हम िब नु \nअपराध कएने।  \nसोचऽ लगलॱ हमर कोन दोख, हम तँ िप तृमोहमे फँिस  गेलॱ। \n \nखॲइछक लेल साड़ी \n \nआिसनक नवराÿक महाƠमीक िदन। दशोिद स जगत जननीक गुणगान। \nभगवती İथानमे यİया Ćभाव मतुलं...क जयघोषसँ मातृभिĎतक परम अनुभूित \nभऽ रहल अिछ। बाहर आनंदक हुिलमािल। मुदा ! आंगन अबैत देरी देखलॱ \nजे हमर माँ ओलतीमे शŬत िचþ बैसिल छलीह। की भेल माँ, िकए एकातमे \nबैसिल छी? महाƠमीक खॲइछ भरए लेल कखन जाएब? िनशा पूजाक बाद  44 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nखॲइछ भरब ने। माँ गुĦम, मुदा हम बडबड़ा रहल छलॱ।  \n-हम तँ आठ बजे चिल जाएब। आइ िवńापित नाटक अिछ। हम बाल \nिवńापितक रोल नेने छी। कनेक हमर अिभनय देिख  लेब तँ हमरा नीक \nलागत। \nमाँ अकĒछ भऽ कऽ बजलीह- हम आइ खॲइछ नै भरब। चैती दुगŭमे \nदेखल जाएत।  \nहम पुछिलयिन- िकए एना बजैत छी?  \n-चैती दुगŭमे खोइंछ भरबाक लेल अďखड़ साड़ी नै अिछ आ ओहुना दूर \nरानीपरती जाए पड़त, माँ तमसा कऽ आगाँ बजली, - अहाँकó सभटा गĢप \nबुझब आवĮयक नै। नेना छी, नेना बिन कऽ रहू। \nबुिटया माएसँ जा कऽ पुछलॱ तँ बुझना गेल जे माँक संगमे नव वİÿ नै \nअिछ। भगवतीक खॲइछ अďखर साड़ीमे भरल जाइत अिछ। \nहम असमंजसमे पिड़ गेलॱ। की करब, िकछु नै फुिर रहल? एकाएक \nमोन पड़ल जे गामक पा◌ँजिड़मे वाधोपुर बजार अिछ। दू – एक बेर बाबू \nजीक संग ओइठाम देबू महाजनक कपड़ा दोकानमे गेल छलॱ। ओ हमरा \nिचĠहैत छिथ। िकनसाइत उधार दऽ देताह तँ माँक खॲइछ भरब सĦभव भऽ \nजाएत। चुपचाप िवदा भऽ गेलॱ। दोकानमे पैसैत देरी देखलॱ जे महाजन \nगĿीपर बैसल छलाह। हमरा िदिस  तकैत पुछलिन- एकसरे अएलॱ। बाबूजी \nऐबेर कपड़ा नै लेलिन। हम लग जा कऽ अपन ĭयथासँ अवगत करेलॱ। \nमहाजन आĀयũमे पिड़ गेलाह। अपन पुÿ िदनेश जीसँ कहलिन- बौआ, आइ \nतँ उधार देबाक नै अिछ, मुदा ऐ बालकक मातृ Ćेम.....। \nओना ई िक यो आन नै, किव जीक पुÿ छिथ। िनराश करब उिचत नै।  \nएकटा नीक सूती साड़ी पैक कऽ कए अपन मुंशी जनादũन जीक हाथमे \nदैत बजला- जनादũन िहनका किरयन धिर छोिड़ आबू। साँझ पिड़ गेल, \nअĠहारमे एकसिर िहनका मुरदैयामे डर लगतिन। \nजनादũन बाबू हमरा साइिकलपर बैसा कऽ हमर दलानपर उताड़ैत बजला- \nजाउ, साड़ी माँकó दऽ िदयौन, हम कनेक ढĪलू िमिसरसँ भóट कऽ लैत छी, \nतखन वाधोपुर चिल जाएब। \nहम अितशय Ćसž दौगल आ◌ंगन गेलॱ। माँ िचनुआर लग बैसिल पूजाक \nदीपमे तेल भरैत छलीह। माँ!! अहाँ लेल साड़ी अनलॱ माँ। साड़ीक पžी \nमाँक हाथमे थमा देिलअिन। माँ पžीसँ साड़ी िनकालैत बजलीह- कŵचा कतए  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 45 \nसँ अनलó? ककर जेबी कटलó? हमरा बड़ िवĂास छल ऐ छौड़ापर। धत..... \nबापक नाओं मािटमे िमला देलक।, माँ काँपए लगलीह। थापर, मुĸा, लाितक \nताबरतोड़ बरखा होमए लागल। हाथक चूड़ी झž-झž टूिट कऽ मािटपर \nखसए लागल। िकछु काँचक कण माँक हाथमे गिड़ गेल। टप-टप शोिणतक \nअपादान। अखन धिर माÿ माँ क ĉप देखने छलॱ। पिहल खेप बेगूसरायक \nबेटीक ĉप देखलॱ। सुनैत छलॱ, आइ पĪला पिड़ गेल।  \nबुिढ़या माए झटकल आिब माँक हाथ पकड़ैत बाजिल, नेनाक Ćाण लऽ \nलेब की? किनया एतेक तामस नीक नै। कोन गलती कएलक?  \n-की कहबिन, माँ, ई चोर भऽ गेल। नै जािन केकरा घरमे सािĠह कािट \nकए हमरा लेल साड़ी अनलक? भगवान एहेन कुपुÿसँ िनपुÿ नीक। \nहम गुĦम। की बाजब? सोचैत की छलॱ आ की भऽ गेल। बहुत \nउधेड़बुžक बाद मुँह खोललॱ- माँ हम चोिर नै कएलॱ।  \nसभटा कथा सुना देिलयिन । माँकó िवĂास नै भेलिन, बाबाक सेवक \nसोहनकó ढĪलू कĸाक दलानपर पठौलिन। संजोगसँ जनादũन बैसले छलाह। \nसोहन आिब कहलिथĠह- बहुआिसन, िटĪलू िमĝया नै बाजलिन। \n-हा! हम ई की कएलॱ? भरल पाविनमे िचलकापर अĜयाचार। आइ तँ \nमाँ गौरीक िदन िथक, मुदा हमरासँ कतेक पैघ गलती भऽ गेल।  \nअपन दुनू हाथक मुŇीसँ देवालमे मारए लगलीह। अāु उĒछवाससँ हमर \nकंठ भिर गेल। माँक चरण पकड़ैत बजलॱ- नै नै। जुिन अपराध बोधक \nअनुभव कĉ। अहाँक शंका İवाभािवक छल। मातृ धमũक वाİतिवक ĉप \nइएह िथक। अपन संतानपर अंध िवĂास नै करबाक चाही। मुदा! हमरा जे \nबुझना गेल सएह कएलॱ।  \nझट दऽ माँ बैस कऽ हमरा कोरमे लऽ कऽ िसनेह सागरक अिवरल \nधार बिन गेली- भगवती, िशव सन पूत सभकó देथु। जेहन नाओं तेहेन \nकाज।  \nअपन आँचरसँ हमर आँिख पोछैत बाजिल- बौआ एकटा खुशीक गĢप \nकहैत छी जे जखन अहाँ वाधोपुर गेल छलॱ तखने अहाँक बाबूजी आिब \nगेलाह। सबहक लेल वİÿ अनने छिथ। अहुँ लेल खूब सुĠदर अंगा आएल \nअिछ। हमरा लेल तँ लाल रंगक िसफनक सोहनगर साड़ी.....। मुदा हम \nखॲइछ भरब तँ अहॴक आनल साड़ीसँ। पूत Ćेमक ऐ पराकाơाकó नै िबसरए \nचाहैत छी। ओ तँ सभ पाविनमे अनैत छिथ।   46 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहम माँक हाथ पकिड़ जोरसँ कानए लगलॱ। \nमाताक कतेक ĉप होइत अिछ। धमũ, िसनेह, मोह, अनुशासन, \nदुĜकार.....। संतितक नव िनमŭणक लेल आवĮयक। गिवũत छी, आयŭवþũक \nनारीक संतान भऽ कऽ। \n \n(िटĢपणी: िश व कुमार झा िट Ī लू जीक िल खल खॲइछक लेल साड़ी कथापर दुगŭनĠ द \nमंडल जीक दू शĤ द) \nकथा पढ़ल ि◌ चĠ तन कएल, बुझना गेल कथा यथाथũपरक अिछ  जेना कथाकार \nअपनिह  ऐ िİ थ ित सँ गुजरल होिथ । जॱ   अनुभव हमर सĜ य तँ साथũकता शत्-Ćित शत।  \nएक कात कथाकार िव ńापित क भूिम कामे छिथ,  मनमे िस नेह छिĠ ह  जे माए कने ओ \nभूिम का देिख  लेती तँ हमरा नीक लागत। एĦ हर माए ओलतीमे गुम-सुम बैसल छलीह, \nकारण महाअį टमीक राित  एक टूक अखड़ साड़ी नै रहलाक कारणे ओ भगवतीक खॲइछ \nका◌ेना भरती? ई जाि◌ न बालक मातृĜ व Ćेमवश बाबूजीक साखपर कपड़ाबला महाजनक \nदोकानसँ एकटूक साड़ीक पžी माएक हाथमे थमा दैत छिथ न। माएक टूटैत िब सवास \nमाएक ĉपमे नै अिप तु बेगुसरायक बेटी ĉपमे İ पį ट होइत अिछ । हाथक चूड़ी टुटब, \nकाँचक िक छु कण माएक हाथमे गड़ब आ टप-टप शोिण तक अपादान- किव जीक साखपर \nदाग सदृश बुझना गेल। मुदा सĜ य जािन  अपन अपराध बोधक अनुभव कऽ माए बैस \nबालककó कोरामे लऽ कऽ िस नेह सागरक अिव रल धारा Ćवािह त केलिन । सारĜ व İ वĉप \nİ वामीक अथŭत कथाकारक बाबूजीक आनल लाल रंगक िस फनक सोहनगर साड़ी नै \nपिह र बालकक आनल सुती साड़ीसँ भगवतीक ď ◌ा◌ो◌ंइछ भरब, Ćभु Ćेमक एकटा अलग \nपराकाơाक पिर चएकó पाठक बĠ धु नै िब सिर  सकताह। कथाक साथũकतापर इजोत छोड़ैत \nअिछ  जे िन Į तुकी एकटा मा◌ँजल कथाकारक कथा बुझना जाइछ। मुदा जँ माँक जगह \nकोनो आन उपयुĎ त, समुिच त शĤ दसँ सजिब तिथ  तँ कथामे मैिथ ली समृŀता आरो İ पį ट \nहोइत। शेष सभ िच कनिह  िच Ď कन। \n \nनािर यर गाछ  \nबाबूजी सरायरंजन Ćखě डमे कायũरत छलाह। गामसँ दूर रहबाक कारण \nशिन  िद नकó अबैत छलाह, फेर  सोमन िभ नुसरबेमे गामसँ िव दा...। \nबुझू जे आन पाँच िद न हमरा सबहक लेल िप किन क जकाँ छल। हम \nआ हमर िप िस औत शंभू एकतुिर या छलॱ। भोरसँ साँझ धिर  धमिग Ĕ जिड़ , \nककरोसँ डर नै । बाबा बूढ़, खाट धएने छलिथ । हुनक जुआनीक िख İ सा \nसुिन  देह िस हिर  जाइत छल। बड़ अनुशािस त िश üक छलाह मुदा आब हमरा \nसबहक माİ टरीक आगाँ चुĢ प भऽ जाइत छिथ ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 47 \nरिव  िद न भा◌ेरे बाबा, बाबूजीकó उपराग देलिन - “ िट Ī लूकó कतेक िद नसँ \nकहैत छी, Ćयाग बाबूक ओइ ठासँ नािर यरक गाछ आनैले मुदा हमर के \nसुनए।”  \nहमरा िद स बाबूजीक आँिख  पड़ल डऽरसँ औना गेलॱ। \nिव नय भायकó संग कऽ Ćयाग बाबूक टोल बंिड हा चिल  देलॱ। Ćयाग \nबाबू समाजक लेल कोनो अपिर िच त नाओं नै । सभक लेल बाबू छोिड़  कोनो \nदोसर नाओं हुनका लैत नै सुनने छलॱ। किर यन गामक पूवũ मुिख या आ \nĆिस ŀ वैध Ćयाग बाबू ककरोसँ इलाज करबाक ƅममे फीस नै लैत छलाह। \nएकर पिर णाम कनेक-कनेक मोन अिछ  जे सन १९७७ई.मे रोसड़ा िव धान \nसभाक िन दũलीय िव धायकक ĉपमे िन वŭिच त भेल छलाह। फेर दोसर बेर \nचुनाव नै लड़लिन , पिह ले चुनावक खचũमे िक छु जमीन िब का गेल छलिन । \nसमाजमे एतेक सĦ मान ‘न भूतो न भिवįयित ’। दलानक ĆŬगणमे पहुँचैत देरी \nखूब सĦ मान पूवũक आवाहन कएल गेल- “बौआ हम तँ माİ टर साहेबकó पंƖह \nिद न पिह ने नािर यरक गाछ लेल कहने छलॱ आ अहाँ सभ अखन आिब  रहल \nछी। ” Ćयाग बाबूक ऐ Ćķपर हम दुनू भाँइ मौन सहमित  देलॱ। फेर ओ \nखुरपीसँ नािर यरक थĪ ला कोिर  एकटा गाछ हमरा हाथमे थमहा देलिन ।  \nहुनक बालक वसĠ त बाबू दलानपर बैसल छलाह। बैńजी हुनका बजा \nकऽ कुņी काटएबला कþा मंगौलिन । Ď यारीमे १५-१६गोट अओर नािर यरक \nगाछ रोपल छल। सभटा गाछकó एक िन शामे िव धायक जी उखािर  कऽ \nलकड़ीक गाड़ल कुņी कटबाक लेल सङग लग लऽ जा कऽ अį टमीक \nबिल Ćदान जकाँ नाि◌ रयर गाछक बिल  चढ़बए लगला । हम अजगुतमे पिड़  \nगेलॱ। कोन अपराधक दंड ऐ गाछ सभकó भेट रहल अिछ । अपन हाथमे \nलेल छोट नािर यर गाछकó ठामिह ◌ं मािट पर रािख  अपन टोल िद स दौग  गेलॱ। \nिव नय भाय सेहो पाछाँ....। \nदलानपर अ◌ािब  बाबाकó सभ कथा सुनबए लगलॱ नै की बाबूजी कानपर \nजोरसँ एक थĢ पर जिड़  देलिन । हमरा पकिड़  कऽ Ćयाग बाबूक दलानपर \nबाबूजी अनलिन । डॉĎ टर साहेबसँ बाबूजी हमर अपराधक िज ýासा कएलिन  \nतँ Ćयाग बाबू कहलिथ न- “ नै -नै, ऐ नेनाक कोनो अपराध नै । अखन धिर  \nहम पचास गोट नािर यरक गाछ बाँिट  देने छी। समाजक लोकक  लागल \nअिछ । केकरा देब केकरा नै ....। ऐसँ बिढ़ या नै रहतै बाँस आ नै बजतै \nबँसरी, तँए सभटा गाछकó कािट  देलॱ। बड़ सखसँ िब चड़ा खसौने छलॱ  48 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहमरो दलानपर शोभा बढ़त आ िक छु समाजक लोकó सेहो देब, मुदा....। \nअहाँक नेनाक गाछ देवालक कातमे राखल अिछ  अपने लऽ जा सकैत \nछी।” \nबाबूजी गाछ लऽ कऽ चिल  देलिन  की सोचैत िव दा भेलिथ  ई हम \nकिह यो नै पुिछ सकलॱ।   \n \nिम िथ लाक लोक देवता \n \nकोनो सािह Ĝ यक समृिŀ क आधार महाकाĭ य, ĆबĠध काĭ य, उपĠ यास वा \nकथाक उþर आधुिन क िव वेचनकó मानल जाइत अिछ । ऐ िद शामे मैिथ ली \nएखन बड़ पाछू अिछ  िक एक तँ समƇ सािह Ĝ य िव धाक परĦ परागत ĉपसँ ई \nभाषा बाझल मानल जा सकैछ। सािह Ĝ यक िव कास तखने संभव जखन  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 49 \nभाषाक दीघũकालीन संभावना पिर लिü त हएत। पुरना खा ढ़ी झखिड़  रहल छिथ  \nआ नवका पी ढ़ीमे िश üाक माğ यम अंƇेजी तखन मैिथ लीक अिİ त Ĝ वपर अपने \nआप ĆĮ न िच Ġ ह लागब दशũनीय। गाम-घरक नेना-भुटकाकó जॱ छोिड़  देल \nजाए तँ मैिथ ल पिर वारक शैशवक मातृभाषा िन िĀ त ĉपó बदिल  रहल अिछ।  \nĆारंिभ क िश üाक माğ य अंƇेजी आ िह Ġ दी िथ क। ऐ दशामे सािह Ĝ यसँ \nबेशी आवĮ यक अिछ  भाषाकó बचाएब। मैिथ ली तखने अपन अिİ त Ĝ वकó दृढ़ \nĉपó रािख  सकतीह जखन नवका पी ढ़ीमे मातृ आ वाĜ सĪ य िस नेहक वेदना \nहुअए। ए◌े लेल आवĮ यक अिछ  बाल मनोिव ýानकó İ पशũ करएबला बाल \nसािह Ĝ यक ĆोĜ साहन। \nऐ िद शामे कहबाक लेल तँ बहुत रास कायũ भेल अिछ  परंच वाİ तिव क \nबाल सािह Ĝ यमे आधुिन क पी ढ़ीक रचनाकारक समूहमे अƇगĠ या छिथ  āीमित \nĆीित  ठाकुर। िह नक तेसर पोथी ‘ िम िथ लाक लोक देवता’ āुित  Ćकाशनक \nसौजĠ यसँ २०१० ò.मे बहार भेल। \nटी.एस. इिल यटक Tradition and the individual talent ( सन \n१९४७) क अनुसार कोनो किव , कथाकार वा कलाकार İ वयंमे पूणũ अथũ नै \nİ पį ट करैत छिथ । हुनक कलाक तुलना मृत किव  वा कलाकारक रचनासँ \nकएलाक बादे हुनक मूĪ यŬकन कएल जा सकैछ। जॱ ऐ मतकó Ćासंिग क \nमानल जाए तैयो Ćीित जी अतुलनीय छिथ  िक एक तँ िह नकासँ पूवũ ऐ Ćकारक \nिच ÿाĜ मक आ लयाĜ मक शैलीमे बाल गń पिह ने मैिथ लीमे िल खल नै गेल। ई \nअüरश: सĜ यो िथ क िक एक तँ आिद  पुĈषक माथपर पाग रखबाक साहस \nिक यो नै कऽ सकल। संगिह  ऐ तĝ यकó जानब सेहो आवĮ यक जे अĠ य भाषा \nसमूहसँ तुलनाक बाद Ćीित जी कतए छिथ ? \n‘सामा चकेबा’ परĦ परागत जनāुित  आ पौरािण क कथाक आधारपर \nिम िथ लाक गाम-गाममे Ćचिल त काितũक पूणũमासीक पाविन  ि◌ थक। ऐ कथाकó ऐ \nपोथीमे सिĦ म िल त कऽ Ćीित जी कोनो नव रचनाĜ मक कायũ नै कएलिन  परंच \nअनचोकेमे नवका पी ढ़ीकó अपन संİ कृित सँ अवĮ य अवगत करा देलिख न। \nअनचा◌े◌ेके शĤ दक Ćयोग ऐ दुआरे कएलॱ िक एक तँ बहुत रास गामसँ ई पाविन  \nलुĢ त भऽ रहल अिछ , शहरमे तँ एकर अिİ त Ĝ वक कĪ पना करब सेहो \nअसंभव। आन ठाम जकाँ िम िथ लामे सेहो पलायनवाद हाबी भऽ गेल छैक। \nकोनो आवĮ यक नै जे पलायनक बाद लोक अपन संİ कृि◌ तकó दड़भंिग या \nĆभावमे झाँिप  कऽ रािख  सकिथ । तँए एहेन पाविन क चचũ आधुिन क पी ढ़ी लग  50 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nआवĮ यक। जखन चचũ हएत तँ भऽ सकैछ जे Ćवासी नेनामे ऐ Ćकारक \nसंİ कृित सँ जुड़ल रहबाक Ćेरणा जागए। मधुāावणी वा कोजगराक सदृश \nसामा चकेबा कोनो जाित  िव शेषक पाविन  नै िथ क वरन् ई सĦ पूणũ िम िथ लाक \nĆित िन िध Ĝ व कएने अिछ । \nसािह Ĝ यानुरागी लोकिन  ऐ पोथीकó रचनाĜ मक कथा (creative story) \nनै मानताह ई Ɨुव सĜ य, िक एक तँ एकर कथा सभ नूतन कĪ पना नै भऽ \nकऽ परĦ परागत शैली आ कथाक Ćित ĉप िथ क। ऐ दुआरे रचनाकारक \nआलोचना सेहो संभव अिछ । मुदा ई िध यान राखब सेहो आवĮ यक जे अबोध \nनेनाकó िĎ ल į ट सािह Ĝ यसँ कोनो िस नेह नै होइछ। आ◌े तँ महाकाĭ यक पाँित सँ \nबेसी ‘आनी-मूनी हम नै जानी’ सदृश अथũहीन पाँित सँ िस नेह रखैत अिछ । तó \nचालिन  बाढ़िन  डेढ़ िब तना, जेहन करनी, चािर  बटोही, बिग याक गाछ आिद  \nजनāुित सँ संबंिध त कथानककó बाल मनोिव ýानसँ संबंिध त माननाइ उिच त \nहएत। लेिख का पिह निह  ईमानदारीसँ ई İ वीकार कएने छिथ  जे बाल कालमे \nबूढ़-पुरानक मुखसँ जे सुनने छलीह तकरा अपन शĤ दमे कथाक ĉप दऽ \nदेलिख न। \nऐ पोथीक सबल पü अिछ  कथाक िच ÿाĜ मक िव वेचन। मोती साएर, \nलालबन बाबा, गरीबन बाबा, िब हुला, सीता आ सुĐ गा, अयाची िम ā, पüधर \nिम ā आ उगना सन कथा िच ÿकó तैयार करबामे कतेक मेहनित  आ समए \nलागल हेतिन  ओ तँ लेिख के किह  सकैत छिथ । परंच ई िच ÿ अपन िव िव ध \nमूक शैलीमे नेना-भुटकाक संग अवĮ य वातŭलाप करत। आलोचनाĜ मक पüसँ \nजॱ देखल जाए तँ एकरा आन भाषा सािह Ĝ यक िचÿकथासँ बेसी नै मानल \nजाएत, मुदा एहेन दीघũसूÿी आलोचके कऽ सकै छिथ । िक एक तँ ई कोनो \nकĦ Ģ यूटरक खेल नै अपन मिİ त į कमे उपजल बालउŅोधनक िच ÿाĜ मक शैली \nिथ क जे समालोचनाक भयसँ मुĎ त रहैत लेिख का माÿ नेनाक लेल कएने \nछिथ । \nरंग समंजन सेहो नीक लागल। अंित म िक छु िच ÿ Ăेत-Įयाम ĉपó देल \nगेल जइमे नेना İ वयं रंगरोगन कऽ सकैत छिथ । \nऐ पोथीक कथानक परĦ परागत अिछ  मुदा शैली आ िच ÿŬकन नव तँए \nअपन उĿेĮ यमे रचनाकार सफल छिथ ।  \nदुबũल पü जे िच ÿक संग जे िक छु कथा देल गेल अिछ  ओकरा आर \nिव İ तृत कएल जा सकैत छल। जेना मोती साएरसँ लऽ कऽ मीरा साहेब  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 51 \nधिर क िच ÿकथामे कथानक एकाएक बदिल  जाइत अिछ । जे सारंश जकाँ \nलागल, मुदा आशा करैत छी जे नेना सभकó नीक लािग  रहल होएतिन ।   \n(ई पोथी पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िलंक http://sites.google. \ncom/a/videha.com/videha-pothi पर सेहो उपलĤध अिछ।) \n \nतरेगन \nवþũमान युगक मानव-जीवन “ अथũनीित  ”क \nउĎ खिड़ मे तेना कऽ कुटा रहल अिछ  जे गाँधी आ \nलेिन नक िस ŀाĠ त मिट यामेट भऽ गेल। नीि◌ त आ \nधमũक गĢ प केिन हार लोक अित वादी आ कमũहीन \nमानल जाइत छिथ । ए◌े   भागमभाग भरल जीवनमे \n“सािह Ĝ य ” सन शĤ द हाİ याİ पद जकाँ बुझा रहल \nअिछ। İ वाभािव के छैक, िब नु दाम सभ सुž! ए◌े   \nपिर िİ थ ित मे सािह िĜ य क अवधारणा सेहो बदिल  रहल अिछ । आब महाकाĭ य \nपढ़िन हार लोक बड़ अĪ प छिथ  िक एक तँ सबहक जीवनमे समयाभाव छैक। \nहमहूँ ए◌े   गĢ पकó मğ यकािल क राित मे िल ख रहल छी, िक एक तँ िद नमे िल खब \nतँ खाएब की?  \nए◌े   सभ कारणसँ िवहिन कथा आ लघुकिव ताक अिन वायũता Ćतीत भऽ \nरहल अिछ। सािह Ĝ य समागममे लघुकथाक İ थान बड़ महĜ वपूणũ मानल \nजाइछ। मैिथ लीमे एखन धिर  परंपरा जकाँ रहल जे छोट कथा चाहे ओ \nिब िĦ ब त हुअए वा नै   िवहिन कथा िथ क। िक छु सािह Ĝ यकार माÿ ए◌े   िद शामे \nसंकलन कऽ सकलाह। जइ मे मनमोहन झा अƇगĠ य छिथ । तारानंद िव योगी \nजीक िवहिन कथा संƇह “िश लालेख ” आ अमरनाथ रिच त “üिण का ” उþम \nāेणीक मैिथ ली िवहिन कथा संƇह अिछ । मुदा जॱ सािह Ĝ यक सकल \nअवधारणा वा िव धाक िब िĦ ब त छायाक चचũ कएल जाए तँ āी जगदीश Ćसाद \nमě डल िल िख त िवहिन कथा संƇह “तरेगन ” मैिथ ली सािह Ĝ यक Ćथम सĦ पूणũ \nिवहिन कथा मानल जाएत। ए◌े   पोथीमे एक सएसँ बेशी िवहिन कथा देल \nअिछ ।  52 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nछोट-छोट ताराकó मैिथ लीमे “तरेगन ” कहल जाइत अिछ । राित मे िच त \nभऽ कऽ वसुĠ धरापर लेिट  İ वतंÿ गगनकó िद ĭ यदशũन कएलापर तरेगनक समूह \nसबहक मğ य İ थािप त संबंधकó देखल जा सकैत छैक। लगैत अिछ  जे एक \nतरेगन दोसर तारासँ सटल छैक मुदा िव ýानक अनुसंधानसँ ई İ पį ट भऽ \nसकल जे अकाशक तरेगनक समूहक बीचक दूरी पृĝ वी आ अ◌ाकाशक बीचक \nदूरीसँ बेसी छै। ओिह ना ए◌े   कथा संƇहमे िल िख त सभटा कथा एक दोसरसँ \nसटल रिह तो एक-दोसरसँ बहुत दूर अिछ । Ġ याय, कमũ, मीमŬसा, नीित  आ \nबाल मनोिवýान सन िब Ħ बकó अनचोकेमे जगदीशजी एक संग बािĠ ह  देलिन । \nमैिथ लीमे नैित क िश üाक अभावकó तरेगन बहुत हद धिर  पूणũ करबाक Ćयास \nकएलक। \nमूल ĉपसँ ई संƇह नेना सबहक लेल िल खल गेल अिछ  मुदा पैघो लोक \nजॱ ए◌े   िस ŀाĠ तक अनुपालन करिथ  तँ समाजक िव गिल त मनोवृिþ क ĉपमे \nपिर वþũन अवĮ य◌ंभािव त अिछ । कोनो पोथीक समीüाĜ मक िव वरणमे सĦ पूणũ \nरचनाक िच ÿण करब अिन वायũ नै   मुदा रचनाक समाजमे Ćभावक दशũन \nकराएब वŬिछ त होइत छैक।  \nसĦ पूणũ पोथीक अवलोकन कएलापर एकरा माÿ नेना-भुटकाक कथा \nसंƇह नै   मानल जा सकैछ। कथा - उĜ थान पतन- मे नीित  िश üा नेना \nभुटकाक संग-संग गृहİ थ धमŰ लोकक लेल Ćेरणादायी लागल। संयम जीवन \nजीबाक कलासँ धमũ, अथũ, काम आ मोüक अवलंबन सहज होइत अिछ । -\nĆित भा- मे डॉ. राममनोहर लोिह याक माğ यमसँ जगदीश जी ýान आ समैक \nमğ य तारतĦ य İ थािप त करबाक Ćयास कएलिन । ए◌े   कथाकó मौिल क रचना \n(Creative writing)  नै   मानल जा सकैत अिछ , िक एत तँ कोनो \nमहापुĉषक जीवन शैलीक चचũ कोनो पोथी पिढ़  कऽ कएल गेल अिछ । मुदा \nनीक लागल जे जगदीश बाबू साĦ यवादी Ćवृिþ क मनुĎ ख छिथ  आ लोिह या \nसमाजवादी छलाह। ओना तँ समाजवादेसँ साĦ यवादी धाराक पिर कĪ पना कएल \nजा सकैछ, परंच सैŀािĠ त क ĉपसँ भारत वषũमे दुहू राजनैित क धारामे िव लग \nनीित  अिछ । अपन अğ ययनशीलतासँ सĦ पूणũ मानव जाित कó एकसूÿमे \nबाĠहबाक जगदीश जी Ćयास कऽ रहल छिथ । ममũ  कथाक िब Ħ ब पढ़लासँ \nİ वामी िव वेकानंदक सरल राजयोगक िस ŀाĠ तक दशũन होइत अिछ । हेलैक \nकलासँ सŬसािर क जीवन जीवाक तुलना, वैभवक कुĆावक छोट मुदा िव शेषाथũ \nĆİ तुित  नीित  अनुपालनमे सफल Ćयास कहल जाए। अý नीक नै   तँ खराब  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 53 \nसेहो नै  , सवũý िक ओ नै   भऽ सकैत अिछ  बहुý समाजक पथ Ćदशũक परंच \nअĪ पý जकरा देिस ल बयनामे “अधखड़ुआ ” कहल जाइत अिछ  ओ समाजक \nिव कासमे बाधक होइत छिथ ।  \nअंƇेजी सािह Ĝ यक Ćखर हाİ य रचनाकार सर एलेĎ जŲडर पोप सेहो कहने \nछिथ - little knowledge is a dangerous thing . अथŭत अŀũýान \nबड़ खतरनाक वİ तु होइत छैक। पिह ने तप तखन ढिल हó- शीषũक कथामे \nकुĦ हारक आचायũ ĉपक आ मािट कó िश į य मािन  नैित क िव Į लेषण नीक \nलागल। नीित -धमũ आ शैüिण क दशũनसँ भरल दोहासँ ए◌े   कथाक तुलना \nअपेिü त भऽ सकैछ- \n  गुĉवार कुĦ हार िश श कुĦ ह है, गिढ़ -गिढ़  काढ़े खोट \n  अंतर हाथ सहार दे, बाहर मारे चोट। \nए◌े   Ćसंगमे ýानपीठ पुरİ कारसँ पुरİ कृत िह Ġ दी सािह Ĝ यक ĆŬजल किव  āी \nनरेश मेहताक किव ता - मृिþ का-क चचũ करब अनुकूल लागल। नरेश जीक \nरचनाक अनुसार मािट  कहैत छिथ - हम तँ माÿ मािट  छी, जखन अहाँ अपन \nचरणसँ पददिल त करैत छी आ हऽरक फाढ़सँ चीड़ दैत छी तखन हमरामे \nमातृĜ वक बोध होइत अिछ  आ मातृĜ वक Ćेरणा आ संसगũसँ शİ य Į यामला \nधन धाĠ य अž हिर यरीक ĉपó संसारकó जीवन Ćदान करैत अिछ । \nकमũपथपर िƅ याशील मनुĎ खक लेल कालक आ Ćहरक कोनो बाĠ ह नै   \nहोइत छैक। - जखने जागी तखने परात- शीषũक लघुकथामे डॉ. ƅोिन नक \nजीवन दशũनक माğ यमसँ रचनाकार नेना-भुटकामे काकचेį टा आ Į वान िन Ɩाक \nझाँपल दशũन करएबाक लेल आतुर छिथ । जे ĭ यिĎ त  सĜ य कमŰ होइत छिथ  \nओ सिद खन सĜ यकó िज तएबाक लेल Ćयास करैत छिथ । महाभारतक कथाक \nगभũसँ एहेन कालजयी िब Ħ बकó िन कािल  कऽ - उƇधारा- कथाक ĉप देबाक \nकलासँ जगदीश जीकó हंस मानल जा सकैत अिछ । जेना हंस नीर दुĐ ध \nिम āणमे सँ üीरकó सॲिट  लैत अिछ  आ नीर पाÿेमे रिह  जाइछ ठीक ओिह ना \nमहाभारतक सĦ पूणũ कथा िब Ħ बकó नीर, अिम य आ मधु मानल नै   जा सकैत \nअिछ । अजुũनकó िव जयी बनएबाक लेल āीकृį ण अपन पा◌ँजरपर हनुमानक \nअगम देह भारकó रोिक  “भारत ”कó िव जयी बनौलिन । ई कथा छाÿक संग-\nसंग िश üकक लेल अनुकरणीय अिछ । ĭ यवहािर क, समपũण, देवता, पाप आ \nपुě य शीषũक कथामे उदयनाचायũक Ġ याय कुसुमŬजिल क üिण क İ पशũक अनुभव \nबुझना गेल।  54 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nअढ़ाइ आखरक शĤ द Ćेमक ĉप वाİ तिव क जीवनमे अथũनीित क आिह मे \nअĆासंिग क भऽ गेल हुअए मुदा रचनामे एखन धिर  जीिव त अिछ । िह Ġ दी \nसािह Ĝ यमे ĆेमचĠ Ɩ रिच त कथा ईदगाह, नागाजुũन रिच त किव ता गुलाबी चूिड़ याँ \nआ माखनलाल चतुवųदी रिच त किव ता Ćेमकó पिढ़  कऽ ित रिप त होइत तँ छलॱ \nपरंच हिर वंश राय बĒ चन जीक आ रही  रिव  की सवारी अंित म पń मोन \nपिड़ ते üणिह ◌ंमे अकुला जाइत छलॱ जे िह Ġ दी िव जयी भऽ रहल छिथ  सूयũक \nसमान मुदा मैिथ ली उषाकालक चĠ Ɩमा सन झ◌ँपा रहलीह। जगदीश जीक Ćेम \nपिढ़  गुमानक अनुभव भऽ रहल अिछ  जे हमरा सभक भाषामे ए◌े   िब Ħ बपर जे \nकथा िल खल गेल अिछ  ओ कतऽ कतऽ आन भाषामे भेटत, हेरबाक चाही? \nओना ई कथा मौिल क रचना नै   भऽ कऽ अंƇजीक Ćď यात लेखक ओ. \nहेनरीक एकटा कथापर आधािर त अिछ ।  \nāमक सĦ मान तखन भऽ सकैत अिछ  जखन āमजीवी सĦ मािन त कएल \nजािथ। वंश, ित याग, सिŅ चार, साहस, बरदाİ त, भूल, धैयũ, मनुį यक मूĪ य, \nमेहनतक दरद सन भाववाचक संýाक दशũन माÿ दाशũिन के कऽ सकैत छिथ  \nमुदा ए◌े   पोथीमे पाठक सेहो ई देख  सकैत छिथ । \nएकाƇता छाÿ जीवनक धरोहिर  होइत अिछ । भाषण तँ सभ केओ दऽ \nसकैत छिथ  मुदा पाँच पाँित  िल खबाक कला कतेक लोकमे छिĠह। हमरा \nिव Į वास अिछ  जे एकाƇिच त िब Ħ बकó रचनाकार पढ़थु, मित ƚम दूर भऽ \nजेतिन । अनुभव, सौĠ दयũ, धमũ, आĜ मबल सन मौन िव षएकó कथाक ĉपमे \nिब िĦब त करब असंभव तँ नै   मुदा अ◌ाĮ चयũजनक। समाजमे ƅŬित क दीप \nĆĔ विल त करबाक लेल नेना-भुटकामे ƅŬित दीप जराएब आवĮ यक अिछ । ए◌े   \nलेल समाजक कुĆथाक गभŭवलोकन करएबाक Ćयास Ćासंिग क मुदा कतेक \nरचनाकार मैिथ ली सािह Ĝ यमे ई काज कएलिन । िव धवा िव वाह, देश सेवाक \nवŪत, नारीक सĦ मान, सादा जीवन, पėीक अिध कार, जाित  नै   पािन  शीषũक \nकथा सभकó बाल मनोिव ýानक मौिल क कथा मानल जाए। \nिन į कषũत: जीवनकó जीवĠ त बनएबाक लेल जतेक Ćकारक तारĜ Ħ य \nहोएबाक चाही जगदीश जी ओइ   सभ िब Ħ बकó िबिĦब त कएलिन । ए◌े   पोथीमे \nदशũनक सभ िव धाक सरल भाषामे िच ÿण केलिन । खटकल तँ माÿ एक \nअथũमे जे बाल मनोिव ýानक िव कास करबाक लेल जे सरस िवĮ लेषण \nहोएबाक चाही ओ ए◌े   पोथीमे नै   देल गेल। गरीबक दीनतामे हाİ यक समागम \nसेहो होइत अिछ । बाल सािह Ĝ यमे दशũनक िव Į लेषणमे कतौ-कतौ  रीित  आ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 55 \nĆीित कó हाİ य रससँ बोरबाक चाही। पंिड त हिर मोहन झा तँ िवहिन कथा नै   \nिल खलिन  मुदा हुनक जे गń सािह Ĝ य उपलĤ ध अिछ  ओइ   सभमे दशũनक \nिब Ħ बपर हाİ य आ āं◌ृगारक माखन चढ़ल भेटैत अिछ।  जगदीश जीक रचना \nतँ अनुशािस त होइत छिĠ ह   मुदा तरेगन मे बाल मनोिव ýानक सरल Ćİ तुित  \nकिर तो कनेक चूिक  गेल छिथ । एक अथũमे ई पोथी मैिथ ली सािह Ĝ यक लेल \nपथ Ćदशũक पोथी अिछ , तँए जगदीश बाबू Ćशंसाक पाÿ छिथ । सĦ पूणũ \nपोथीक अĠ तũदशũनक लेल योĐ य आचायũक, िज नकामे अनुशासनक संग-संग \nसंतुिल त अनुशीलन हुअए, अिन वायũता Ćतीत होइत अिछ । िन į कषũ ĉपó \nमैिथ ली भाषा-सािह Ĝ यमे तरेगन कó बेछĢ प नैित क िश üाĆद रचना मानल जाए। \nबालकथाक वाİ तिव क ĉप अिछ  जे रचनाकारकó ĆĮ नसँ बेसी समाधानपर \nिध यान देबाक चाही। ए◌े   पोथीमे सभसँ नीक लागल जे रचनाकार ĆĮ न ठाढ़े \nनै   कएलिन । \n \nपोथीक नाओं- तरेगन \nिव धा- बाल Ćेरक कथा संƇह \nरचनाकार- जगदीश Ćसाद मě डल  \nĆकाशक- āुित  Ćकाशन, िद Ī ली \nपा◌ेथी ĆिĢ त  İ थान- पĪ लवी िड İ ƏीĤ यूटसũ, ि◌ नमũली (सुपौल) \nĆकाशन वषũ- २०१० \nदाम- १००टाका माÿ \n  \n(ई पोथी पी.डी.एफ. डाउनलोड लेल िलंक \nhttp://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi पर सेहो \nउपलĤध अिछ।)  56 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nडॉ. शेफािलका वमŭ \nआनक बड़ाइ  \nभटकैत भुटकैत  एकटा बड पुरान िशįय अपन गुĈ लग पहुँचल। गुĈ \nअपन िशįयकó देिख  आƪािदत भऽ उठलाह...   \n-की  हाल  छै िशįय सुĠदरम? जीवन केना बीित रहल अिछ अहाँक?  \n-हम तँ बड अभागल छी महराज... कलपैत िशįय बाजल। \n-की भेल? अहाँ तँ ýानक पोटरी लऽ कऽ  ऐठामसँ गेल छी। \n-हम जइ वİतुक कामना करै छी वएह हमरासँ दूर भऽ जाइत अिछ, नै \nतँ हम अथŸपाजũन केलॱ आ नै तँ जीवनक कोनो सुख भोगलॱ..... \nİनेह भरल İवरे गुĈ बजलाह- अहाँ पिहने देबा लेल िसखू, तखन \nलेबाक लेल सोचब.. \n-हम की देब भगवन!  हमरा अिछए की? नै तँ धन दौलत, नै तँ घर-\nगाड़ी, नै कपड़ा लþा। देब तँ की देब?, िनराश İवर छल।  \n-अहाँ लग बहुत िकछु अिछ।  अहाँ चाही तँ लोककó बहुत िकछु दऽ \nसकैत छी।  \nचॱिक उठल िशįय- की अिछ जे दऽ सकै छी हम? \n-अहाँकó भगवान सुĠदर बोली देने छिथ, अहाँ चाही तँ ओकर उपयोगसँ \nलोकक तारीफ कऽ सकै छी, दोसर केर बड़ाइ कऽ ओकर हृदैमे ख़ुशी भिर \nसकै छी, मुदा अहाँ तँ एतेक दिरƖ छी जे जइमे एको पाइ नै खचũ होइत \nअिछ, ओहो नै कऽ सकै छी। आदमीकó कंजूस नै हेबाक चाही, भगवान जे \nदेने छिथ ओकरा जतेक बाँटब ओतेक बढ़त..ककरो बड़ाइ करब तँ अहाँकó \nअपने सĦपžताक भान हएत, मोनमे उदारताक भाव रहत। अहाँ लग वाणीक \nधन अिछ, हृदएकó िवशाल बनाउ। एक बात जािन िलअ, ककरो बड़ाइ \nकेनेसँ ओ पैघ नै होइत छै, वरन बड़ाइ करए बला, लोकक दृिƠमे पैघ भऽ \nजाइत अिछ। अहाँ खाली पएबा लेल जनैत छी तँए दुखी रहैत छी। जे दैत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 57 \nछिथ  ओ देवता छिथ आ देवता किहयो अभावƇİत नै रहैत छिथ। \nिशįय गुĈक पएरपर खिस पड़ल। \n \nसाबरमती आāम  \nसाबरमती आāमक ĆŬगनमे िवİमय \nिवमुĐध मृगी सन हम ठाढ़ छलॱ। \nओइठामक कण-कणमे एकटा संतक साँस \nĆाणवंत छल। ई आāम कतेक िदन धिर \nबापूक कमũİथली बनल रहल, सघन \nआबादी आ िचनगी सबहक उńोगी धुइयाँसँ \nĆदूिषत औńोिगक नगर अहमदाबादकó दुइ भागमे िवभĎत करएवाली साबरमती \nनदीक तटपर ई आāम अविİथत अिछ। साबरमती नदी आāम सँ \nलटपटाएल करघनी जकाँ लागैत अिछ, जखन गाँधी जी डरबन ( दिüण \nअĄीका) मे टोलİटाय आāम लेल Ćयėरत छलाह तखने हुनक मोन मानसमे \nभारतमे एहेन आāमक İथापनाक िचÿ आकार लऽ नेने छल। भारत घुरलाक \nउपरŬत समाज सेवी जीवनलाल देसाई हुनक ऐ सपनाकó साकार करबा \nलेल आिĜमक सहयोग देलिन। अहमदाबाद लग कोचरबमे बनल अपन मकान \nहुनका सुपुदũ कऽ देलिन। एवं Ćकारे २५ मइ १९१५मे सĜयाƇह आāम \nबनल, िकĠतु एकर दुइ बिरस उपरŬत जुलाइ १९१७ मे सĜयाƇह आāम \nसाबरमतीक तटपर İथानŬतिरत भऽ गेल। ई आāम ऐितहािसक दŬडी-याÿाक \nसाüात् गवाह अिछ जे २०० बिरससँ बेसीक अंƇेजी शासनकó झकझोिर \nदेलक। \n“Ũदय कुĽ” ऐ आāमक Ćेरणाİथल अिछ। ऐठाम गाँधी जी दिलत \nवगũकó पिहलुक बेर हिरजन किह आिĜमक संबोधन देलिन। बापू आ बा ए◌े \nकुंजमे लगभग १२ बिरस धिर संग रहलाह। बापूक कोठरीमे हुनक अपन \nचरखा, छोट सन मे, तीन बानर आ एकटा छोट घड़ी सभ İमृितक संग \nअविİथत छल। लागले बा क कोठरीमे कलम, ताƛपÿ, खडाऊ◌ँ, चĮमा, मथनी \nआिद राखल छल। बापू अपना हाथसँ खादीक वİÿ बनाए आāममे रहैबला \nहिरजनकó दैत छलाह। आāममे बनल वीिथका संƇहालय, पुİतकालयसँ \nगाँधीजीक आĜमा, हुनक वैचािरक ĭयिĎतĜवकó उजागर करैत छल। ठाम- 58 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nठामपर बापूक जीवनयाÿा, कायũ शैली आ अĠय घटना सबहक सजीव फोटो \nआ फोटो-कृित सभ राखल छल। िवĂक कोना-कोनास◌ँ आएल बापूक नाओं \nकेर पÿ कþौ-कþौ देवारपर टŬगल छल। गाँधी जीक संग आरंभसँ अंत \nधिर रहएबला हुनक िपितयौत भाइ “ मगन भाई”क आवास सेहो बगलमे \nछल। गŬधीक िवचारसँ अनुĆािणत िबनोबा भावेक कुिटया सेहो जगजगार छल। \nसाँझक सुरĦय बेलामे Ćाकृितक सुषमाक मğय सॲĐस एंड Ƒामा िडवीजन \nिदिसस◌ँ गाँधीक समİत जीवन देखौल गेल। हम सभ अिभभूत भऽ गेलॱ.. \nसाबरमती के संत तँ◌ू ने कर िदया कमाल... İवतंÿता संƇामक कायũİथली \nसाबरमती आāम ऐ लेल महĜवपूणũ आ Ćेरणाİपद अिछ जे अिहंसाक पुजारी \nबापू अपन वैचािरक ƅŬितक उľोष ऐठामस◌ँ केने छलाह। “ वैįणव जन तो \nतेने किहये..” बापूक िĆय भजन स◌ँ अनुगुंिजत आāमक वातावरण मोन Ćाणके◌ँ \nउŅेिलत कऽ देने छल। \n \nमूखũ राजा आ ओकर बेटा  \nएकटा राजा छल। ओकरा चािर टा बेटा छल। चाĉ राजकुमार बĒचेस◌ँ \nमहलमे पालल पोसल गेल छल। जखन चाĉ पैघ भऽ गेल त◌ँ हुनका मोनमे \nचहारदीवारीक बाहर देखबाक िहलस उठलै। चाĉ भाई आपसमे सलाह \nमोिİवरा कए राजा लग पहु◌ँचल- िपता जी, हम चाĉ भाइ राजमहलक बाहरक \nदुिनयाँ देखऽ  चाहैत छी। जॱ अपनेक आýा हुअए त◌ँ हम सभ बाहर जा कऽ \nघूिम आबी। \nराजा बजलाह- हँ हँ, िकए नै। हम सभ ĭयवİथा कऽ दैत छी। सैिनक \nसभ अहाँक संग जाएत, घूिम िलअ, जतए  मोन  होइत अिछ| \n-नै िपताāी। हम सभ आम लोग जकाँ जेबा लेल चाहैत छी। अपन पिहचान \nककरो नै बताएब। \nराजा मािन गेलाह। ठीक छैक, जे अहाँ सभकó नीक लागए। \nचाĉ राजकुमार अपन भेष बदिल, साधारण लोक जकाँ महलसँ बाहर \nिनकललाह.. बाहर पएर रािखतिह जेना हुनक मन मİत भऽ गेल। किनक \nकाल ठाढ़ भऽ खुलल वातावरणमे साँस लेलिन, एक दोसराक मुँह देिख  खुश \nभऽ गेलिथ जेना मुिĎतक İवाद पिहलुक बेर भेटल हुअए। नहु-नहु पएर \nराखैत आगू बढ़ैत गेलाह। एकटा चाहक दोकान देिख  बैिस रहलाह  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 59 \nआ◌ेइठामक बŲचपर। गरम गरम िसंघाड़ा, िजलेबी देिख  जीहमे पािन  आिब \nगेलै। ई की थीक? छोड़ू ने, जे हुअए, खेबाक बाद सोचब जे की छल। \nभिर भिर Ģलेट िसंघाड़ा-िजलेबी चाĉ भाइ दबेलक। हुनक अंतराĜमा तृĢत \nभऽ गेल। ओह, नोकर चाकर जे दैत छल सोना चानीक थारीमे पकवान सभ, \nओइमे ई İवाद कतऽ? \nचाĉ भाइ घुमैत रहलाह, तरह तरहक लोक, तरह तरहक रहन सहन \nदेखैत चिकत होइत रहलाह। एक बेर घुमैत घुमैत  एकटा गाममे पहुँचलाह। \nचाĉ िदस  माइटक घर, छोट छोट। भूखल िपआसल नंग धड़ंग नेना सभ। \nओ सभ सोचए लगलाह, ई कोन दुिनयाँ थीक, सभटा झबरल माथ, आँिख मे \nका◌ँची-पीची, िबमािरयाह लोक सभ, पेट पीठ दुनू सटल, जेना कतेक िदनसँ \nअžक दाना नै देखने हुअए िक यो| \nओ सभ िविचÿ दृिƠसँ देखैत छल, दीनतासँ भरल आँिख  देिख  चाĉ \nभाँइक िदल पसीज गेलै। अपन बटुआसँ िकछु िसĸा िनकािल ओकरा सभमे \nबा◌ँिट देलक। चाĉ ख़ुशी ख़ुशी िवदा भऽ गेलाह। िकĠतु िवधना ककर \nभाĐयमे की िल ख देने छै से िक यो नै जनै छै। किनए दूर आगू बढ़लाह तँ \nएतेक जोरसँ अĠधर तूफान, बखŭ होबऽ लागल जे सुनसानमे डिर गेलाह। \nपािन मे िभजैत-िततैत डेगे-डेगे एक दोसर केर हाथ पकड़ने आगू बढ़ैत \nरहलाह। किनक दूरपर एकटा मािट क भीतबला कोनो घर देखा पड़लै। \nचाĉ ओइ भीतक आड़मे ठाढ़ भऽ गेलाह, मुदा ओ माइटक भीत अरड़ा कऽ \nखिस पड़ल। दुभŭĐ यसँ एकटा राजकुमार भीत तर िपचा कऽ मिर गेल। आब \nत◌ँ तीनू भाइ डरसँ थरथरा गेल। जेĦहरे बाट भेटलै ओĦहरे पड़ाए लगलाह। \nगहन जंगलमे भोितआए गेलाह आिक ओइ अĠहारमे िकĦहर दनसँ एकटा भŵसा \nआिब गेल, ई सभ किहयो भŵसा नै देखने छलाह, एक त◌ँ एकटा भाइक मृĜयु, \nतइपर संकटे संकट। ओ भŵसा आिब अपन िसंघसँ एकटा भाइक पेट फािड़ \nदेलक। ओ तĜüण मृĜयुकó ĆाĢत भऽ गेलाह। आब त◌ँ दुनू भाँइ ले लंक \nभागला। भŵसा एकरा सभ िदिस  दौगल। ई दुनू भाँइ जान Ćाण नेने भागल, \nपाछू-पाछू भŵसा। सामने एकटा नदी तीवŪ गितस◌ँ बिह रहल छल। दुनू भाँइ \nजान बचेबा लेल ओइमे कूिद गेल। मुदा नदीक वेगमे एकटा भाइ कतऽ सँ \nकतऽ बिह गेल। एकटा राजकुमार असगर बिच गेलाह। दुइ मास बीित गेल \nछल, िपतासँ तीन मासक करार लऽ कऽ आएल छलाह। िकĠतु दुइये मासमे \nएतेक Ćहार िवधाताक भऽ गेल, के जनैत छल।  60 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबचल असगर राजकुमार दुिनयाँक जंगलमे भोितआए गेल, कोहुना \nभटकैत, हकासल, िपआसल अपन राजभवन पहु◌ँचल। \nराजा ओकर ई हाल देिख  चॱिक गेल। - कहू बेटा, दुिनयाँक केहेन \nरीित। \nशोकाकुल बेटा बाजल- एक िपचाएल भीत  \nराजा- बा◌ँचल छल ने पैसा। \nबेटा- एकके◌ँ मारलक भŵसा।  \nराजा- आहा, आहा, आह।   \nबेटा- एकटा नदीमे बह। \nराजा- धुरũ।  \nबेटा- (मुड़ी नुघरोने) एक आएल घुिर। \n \nदेश-Ćेम \n \nई कथा ओइ कालक थीक, जखन ĉस आ जापानमे युŀ चिल रहल \nछलै। एकटा िकलापर Ĉसी सैिनकक अिधकार छल, िकलाक चाĉ कात \nबेस गही◌ंर खािध  छल आ ओइमे पािन भरल। खािधक उपरका पुल Ĉसी \nसभ तोिड़ देने छल। िकलामे Ĉसी सैिनकक संďया बड कम छल। खािधके◌ँ \nपार केने िबना जापानी सैिनक िकलापर अिधकार नै कऽ सकैत छल आ \nओकरा लग पुल बनेबाक कोनो साधन नै छलै। ओकरा सभकó भए होइत \nछल जे अिगला िदन Ĉसी सेना आ◌ेइठाम आिब जाएत।  \nसेनापित घबड़ाय गेल। किनक काल सोचबाक उपराĠत ओ सैिनक \nसभसँ बाजल- ऐ खािधकó मानव शरीरसँ पाटबाक अितिरĎत आर कोनो उपाय \nनै अिछ। जापानक Ćसžता लेल जे अपन जीवन उĜसगũ करबा लेल चाहैत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 61 \nछी ओ दुइ डेग आगू आिब जाउ। समİत सेना आगू बिढ़ गेल। एको सैिनक \nएहेन नै छल जे Ćाण देबासँ पाछू हटल होिथ। \nसेनापित संďया िगनती करबाबए लेल बाजल। तकर बाद ओ आýा \nदेलक जे Ćित पाँचम सैिनक अपन वİÿ उतािर, हिथयार फेिक खािधमे \nकूदी  जािथ। \nअपन देश-Ćेममे बताह भेल जापानी सैिनक सभ एकक ऊपर एक कूदऽ \nलागल। पािनसँ भरल सउँसे खािध सैिनक सबहक शरीरस◌ँ पािट पुल बिन \nगेल। िकलापर जापानक आिधपĜय भऽ गेल। सभ नेनाके◌ँ ऐ कथासँ \nदेशĆेमक िशüा लेबक चाही। अपन राįƏक रüा लेल अपन Ćाणक िचंता नै \nकरबाक चाही। जननी जĠमभूिमĀ İवगŭदिप गरीयसी। माता आ मातृभूिमस◌ँ \nबिढ़ िकछु नै। \n \nĆीित ठाकुरक गोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा \nĆĜयेक भाषामे िकछु \nएहेन रचनाकार होइत \nछिथ, मिहला आिक पुĈष-\nवगũ, अपन िवलüण \nĆितभाक कारण सभसँ \nफराक बुझा पडै़त छिथ। \nई दोसर बात िथ क जे \nआलोचक वगũ मिहला \nलेखनकó इितहासक पžाक \nएकटा कोनमे दऽ दैत \nछिथ । िकछु भाĐयशाली \nलेिखकाकó िकछु İथानो \nभेट जाइत छैक, मुदा \nसमƇतामे नै। लेखनमे \nमिहला पुĈष नै होइत \nछैक, जइ िवषएपर  लेखक \nिलखैत छिथ आ◌ेइपर  62 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nलेिखका सेहो िलखैत छिथ , कखनो बेसी नीक। बस आब एकेटा Ćतीüा \nअिछ जे कोनो सशĎत मिहला आलोचककó देखी, जे मिहला नै भऽ माÿ \nआलोचक रहिथ , पूवŭƇहसँ रिहत नीक आलोचनाकó जĠम दैत। मैिथली \nसािहĜयक इितहासमे चािर चान लगाबिथ , हम जनैत छी एहेन िवŅान \nलेिखकाक कमी नै अिछ। \nआइ Ćीित ठाकुरक िचÿकथा गोनू झा आ आन मैिथली िचÿकथा \nपोथी देिख  चमĜकृत भऽ गेलॱ। पिहने तँ हम एकरा मैिथलीक नेना \nभुटका लेल कोिमĎस बुझलॱ मुदा पढ़ए लगलॱ तँ एकरामे डूिब गेलॱ। गागरमे \nसागर...। अłुत.. मैिथली लोकगाथाक िवपुल संसारकó िशवक जटाजूट जकाँ \nकोना समेिट लेने छिथ , ई पढ़ला उपराĠते बुझा पड़त। कतेक कथाक \nखाली नाओं सुनने छलॱ, ओ सभ ऐ  पोथीमे साकार छल। जिहना आजुक \nसमाज अकबर बीरबलकó िबसिर रहल अिछ, ओिहना गोनू झाकó।  \nĆİतुत पोथीक माğयमसँ पाठक अपन समाजक सभ वगũक आदशũकó \nचीिĠह  सकैत छिथ । \nĆीित जीकó अशेष शुभकामना एतेक सुĠदर पोथी लेल, Ćीितजी आ \nगजेĠƖजी सँ हम एकटा आƇह करबिन  जे कोसी नदी लेल बड़ िखİसा कथा \nसमाजमे पसरल छैक, ओकरो िचÿकलामे समेिट  लैिथ । कोसी नदीक \nरहİयमय चिरÿ, िसंघेĂर बाबासँ िब याह आिद, आिद िखİसा सभ.....जिहना \nसमाजक ĆĜयेक üेÿमे नारी आइ िनरंतर आगू बिढ़  रहल छिथ, ओिहना \nमैिथली िमिथलाक िवकासमे आजुक नारी अपन अपन İतरसँ अमूĪय योगदान \nदऽ रहल छिथ । अशेष साधुवाद, Ćीितजी, असंďय शुभाशंसा...।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 63 \nबाल िदवस \nĆĜयेक साल हम सभ \n१४ नवĦबरकó बाल िदवसक \nनामसँ मनबैत छी। ऐ मे \nकोनो संदेह नै जे अहाँ \nसभ जनैत छी जे चाचा \nनेहĈक जĠम िदवसकó ई \nनाओं देल गेल। पंिडत \nजवाहर लाल नेहĈ हमर \nİवतंÿ राįƏ केर Ćथम \nĆधान मंÿी छलाह, नेना सभसँ एतेक Ćेम  छलिन जे बĒचा सभ हुनका  चाचा \nनेहĈ कहऽ लगलाह। ओ कहैत छलाह \" नेनागण, हमरा अहाँ सभसँ गप \nकरबामे, अहाँ सभ संग खेलबामे नीक  लागैत अिछ। कनी काल लेल हम \nिबसिर जाइत छी जे हम वृŀ भऽ गेल छी, हमर बाĪयकाल हमरासँ हजारो, लाखो \nकोस दूर चिल गेल अिछ। बुढ़ पुरानकó देखैत छी जे नवतुिरयाकó \nसीख देबामे हुनकापर अपन सलाह लादबाक अĥयİत भऽ जाइत छिथ। हमहूँ \nजखन नेना छलॱ तँए ई सभ उपदेश किनको नीक नै लागैत छल। मुदा \nआब सोचैत छी तँ हुनक कहल कतेक गप जे तखन अनसोहाँत लागैत छल, \nआइ अनजानिह हमर संİकार बिन गेल..\" \nबाĪयकालेसँ नेहĈ जीकó िवýानमे बड़ ĉिच छलिन। जखन ओ İकूलमे \nपढ़ैत छलाह तखनेसँ हुनका िवýानक Ćित बहुत अिभĈिच छलिन। एक बेर \nओ टेिलİकोपक िवषयमे कþौ पढ़ने छलाह। हुनक मोनमे िजýासा उठलिन, \nआिखर कोना बनैत अिछ ई? \nओ अपन घरेमे दूरबीन बनेबाक Ćयė करऽ लागलिथ, मुदा िबना केकरो \nमदितक। अथाह बूिझ पड़ैत छलिन। बड सोच िवचार कएलाक उपरŬत \nनेहĈ अपन िशüक िमİटर ƙुĎससँ सलाह केलिन। \n-अहाँकó दूरबीनक कोन आवĮयकता पिड़ गेल?, अचंिभत भऽ ƙुĎस \nपुछलिन- अहाँ तँ İकूलोमे एकर उपयोग कऽ सकैत छी।  64 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n-सर, हम अपना लेल İवयं अपन टेिलİकोप बनाबऽ चाहैत छी। हम \nअपन घरसँ समİत ƙŌाěड देखए चाहैत छी। \nजवाहरक मोनमे बहुत उĜसाह छल। ƙुĎस नेहĈक ĉिच िवýानमे देिख  \nबहुत हिषũत भऽ गेलाह। ओ सभ समानक जुगाड़ करए लागलिथ। \nसभ समान जखन जमा भऽ गेल तँ नेहĈ ख़ुशीसँ हुमचइ छलाह। \n-सर, आब तँ सभटा जोगाड़ भऽ गेल। आब काज शुĉ करी? \n-हँ, हँ। िकए नै?, आ तकर बाद गुĈ िशįयक सहयोगसँ दूरबीन तैयार \nभऽ गेल। जइ िशįयक जइ  िदस ĉिच रहैत छैक गुĈ िनĀय Ĉपे◌ँ ओकरा \nआगू बढ़बै छिथ। \nजवान बालक अपन बनाओल दूरबीनसँ सॱसे ƙŌाěडकó अपना  लग देिख  \nख़ुशीसँ भिर उठल। िवýानक Ćित हुनक ĉिच िदनॲ-िदन बढ़ैत गेल। जखन \nओ भारतक Ćधान मंÿी बनलाह तँ कहलिथ- खाली वैýािनक तरीकासँ हम \nसभ भारत केर िवकास कऽ सकैत छी। ओ सभ िदन िवýान आ \nटेĊोलोजीकó ĆोĜसािहत करैत रहलाह। िवýानक Ćित हुनक İपƠ िवचार \nदेशवासीक सĦमुख खुिज गेल। ऐ िवषयक पढ़ाइ देशक कोन-कोनकó \nउĜसािहत कऽ देलक। हुनक कहब छल, -िवýान हमरा सभकó अĠधिवĂाससँ \nदूर लऽ जाइत अिछ। ĆĜयेक कायũक Ćयोजन देखबैत अिछ। िबना कारण \nकोनो काज नै   होइत छै। मुदा ओ चाहैत छलाह जे िवýान ğवंसक कारण नै \nबनए वरन नव िनमŭणक नवल सूरज बनए। तŵ कोनो तरहक तोड़-फोड़ कए \nअपन देशक छिवकó हम सभ धुिमल नै करी। कोनो राįƏ माÿ नदी-नाला, \nवन पवũत, अरěयसँ सुĠदर नै  बनैत छैक मुदा देशकó सुĠदर बनेबा लेल एहेन \nनागिरक केर आवĮयकता होइत अिछ जे परİपर िस नेह, समता आ सौहाƖũमे \nपलल हुअए।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 65 \n \nअचũना कुमर \nिवŅान (दादीसँ सुनल कथाक पुनलųखन) \nएक िवŅान पंिडत रहिथन। मुदा ओ बƂड गरीब रहिथन। तइ कारण \nहुनका हुनकर पėी सिदखन कहिथन- कतौ जाउ कमाइले। िकछु कĉ। \nबĒचा सभ भूखे मरैए। कृपा कऽ कऽ िकछु तँ कĉ जे दू वĎतक भोजन \nनसीब हुअए। \nतँ ओ पėीकó कहिथन जे हम एतेक पैघ िवŅान छी जे िवŅता लेल पैसा \nिकयो दैये नै सकत। तैयो अहाँ कहै छी तँ हम जाइ छी। \nआर ओ एक पाँती िल ख लेलिखन आ बजार जाए ओइ पाँितक चािर \nलाख दाम लगा देलिखन। ओइ पाँितक चािर लाख टका दाम देिख  सभ \nअचिĦभत भऽ जाइत रहिथन आ िकयो नै िकनिथन। एकटा ĭयापारी \nरहिथन। ओ सोचलिखन जे िकछु तँ बात अिछ ऐ पाँतीमे जे एकर चािर \nलाख टाका दाम छै, से नै, ई हम लऽ लै छी। आ ओ चािर लाख टाका \nदऽ कऽ ओ पाँती कीिन लेलिखन, आ अपन तलवारपर खोदबा लेलिखन। \nओ शĤद रहए। \nआसनम Ćभु चालन। \nफेर ओ अपना ĭयापार करैले िनकललिखन। हुनका लग ढेिरक पैसा-\nकौड़ी सभ रहिन। एक जगह राित हुअए लागल तँ सोचलिखन, अपना दोİत \nआ◌ेइठाम रिह जाएब। दोİत लग गेलिखन तँ बात-बातमे दोİतकó पता लािग \nगेल जे िहनका िजĦमा ढेिरक पैसा छिĠ ह। भोर भेल, िहनकर दोİत अपना \nपėीकó बतेलिखन जे दोİत लग ढेिरक पैसा छै। फेर दुनू िम िल  कऽ हुनका \nमारैक सोचलिखन आर अंगनामे बड़का तरहरा खुिन लेलिखन, आर िबना \nघोरल खाट ऐपर िबछा, नीकसँ ओछैन कऽ देलिखन, आ अपना दोİतकó \nबजेलिखन जे चलू खाइले। आइ अंगनेमे भोजन लागल अइ। \nई गेलिखन खाइले अंगना, जिहना खिटयापर बैसए लागलिखन तिहना  66 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nहुनकर नजिर तलवारपर पड़लिन। ओइमे िलखल रहै- \nआसनम Ćभु चालन। \nमाने कतौ बैसी तँ िबछौन कनी झािड़ ली। ओ िबछौनकó जिहना \nझाड़लिखन तिहना अंदर देिख  दंग रिह गेलिखन आ सोचलिखन हमर मौüक \nपूरा इĠतजाम भेल रहए। जे आइ ई शĤद नै पढ़ने रिहतॱ तँ आइ हम ऊपर \nपहुँिच गेल रिहतॱ। से नै तँ पंिडतकó एक लाख आर हम देब। आर ओþऽ \nसँ ई किह कऽ भािग गेलिखन जे हम पैखानासँ आबै छी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 67 \n \nमुžाजी \nपथ दशũन \n \nअहाँकó एतेक मना केलॱ, परĖच निहये मानब अहाँ, तँ जाउ। \nमुदा रौद बड़ करगर छै, बिचये कऽ रहब।  68 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nभइया आइ िविभž Ćकारक सŬİकृितक कायũƅम छै İकूलमे। \nहँ, उľाटन सÿ तँ बेजोड़ हेतै, की कहू एगदम धमिगजर, अहूँ एबै ने \nभइया? \nहम मौन रिह गेल रही। मुदा लाउिडİपीकरक अवाज, अ◌ोइ पर िविभž \nवाńयंÿक पó...पô... आ िशüा मंÿीक भाषण, हमर सबुरक बाĠह तोिड़ \nदेलक। िवदा भेलॱ İकुल िदस...। \nिवńालयक ĆाĻणमे पएर रिखते हमर शरीर थरथरा उठल। कानमे \nपड़ल नेना सबहक समवेत İवरसँ...आवारा हूँ...आवारा हूँ। चोņिह घुिर एलॱ \nघर। मोनमे उकस पाकस होमए लागल- “ की ईएह िथकैक आइ-कािŎक \nİकूली सŬİकृितक कायũƅम। आ गुĈजी दैत छिथĠह एहने िशüा?” \nवाह रे भिवįय। \nदोसर िदन गुĈजीकó िशकाइत केलापर उतारा भेटल- जे बĒचा जेहेन \nधरनदार रहै छै तेहने तैयािरयो रहै छै।  \nआ अहाँ सभ की करै िछऐ? \n“हम सभ तँ माÿ रİता देखबैत िछऐ आगाँ बढ़बाक लेल”।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 69 \n \nपवनकाĠत झा (काĮयप कमल) \nबाबूक सुनाएल िखİसा \nसहćमुखक दीप \n \nएक टा राजा छलाह। ओ अपन Ćजाक बड नीक जेकाँ ğयान रखैत \nछलाह। राजा साहेब रोज राित कऽ भेष बदिल कऽ अपन राĔयमे घुमैत \nछलाह। \nएक राित राजा घुमैत छलाह तँ देखलिखन जे एकटा गरीब आदमी घूर \nतपैत रहै, तखने ओकर पėी आिब कऽ कहलकै.. चलू भोजन कऽ िलअ। \nपित पुछलकै- पŵचा लगेलॱ?  70 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nपėी कहलिखन- ह◌ँ। \nपित पुछलकै-–पŵचा सधेलॱ? \nपėी कहलिखन- ह◌ँ। \nपित कहलकै-–तँ चलू, सहćमुखक दीप जराउ गऽ, हम अबैत छी। \nपėी चिल गेलीह। \nराजा नुका कऽ सभटा गĢप सुनैत रहिथ। राजा सोचलिĠह जे ई गरीब \nआदमी पŵचा लगबैतो अिछ, पŵचा सधैबतो अिछ आ सहćमुखक दीप बािर \nकऽ खाइत अिछ। हम राजा छी से एक-दू नै तँ पाँच मुखक दीप जरबैत \nछी आ ई सहćमुखक दीप जरबैत अिछ आ ई सभ िदन पŵचा लगबैत-सधबैत \nअिछ। एकरा एतेक धन कतएसँ अबैत छैक? अवĮय ई कतौ चोिर करैत \nहएत। एकरा सजा भेटबाक चाही। \nभोरे राजा दरबारमे ओइ आदमीकó बजेलिĠह। \nदरबारमे राजा ओकरा पुछलिखĠह- तô कोन काज करैत छे◌ँ? \nओ कहलकिĠह- महाराज, हम मजदूरी करैत छी। \nराजा बजलाह- तô झूठ बजैत छó। \nओ कहलकिĠह- नै महाराज, हम झूठ नै बजैत छी। \nराजा तमसा कऽ पुछलिखĠह-  तहन तोरा रोज कतऽ सँ पŵचा लगबैत \nआ सधबैत छó? सहćमुखक दीप बािर कऽ भोजन कतए सँ करैत छó? \nओ मजदूर िवनती कऽ कऽ पुछलकिĠह तँ राजा रातुक सभ वृþाĠत \nकहलिथĠह। \nओ मजदूर ह◌ँसए लागल आ बाजल- महाराज, हम सभ मजदूरी कऽ कऽ \nगुजर करैत छी तैयो अपन संİकारसँ हिट नै सकलॱ। राित जे हम अपन \nपėीसँ कहिलऐ से पŵचा लगेबाक अथũ भेलै जे – हमर दू टा छोट िधया-पूता \nअिछ तकरा भोजन करेनाइ आ पŵचा सधेबाक माने भेलै जे बूढ़ माए-बापकó \nभोजन करेनाइ। हमर घरवाली जखन कहलक ह◌ँ, तकर बाद हम कहिलऐ \nसहćमुखक दीप जरबै लेल। सरकार, हमरा सभकó लालटेम-िडिबया कतएसँ \nएतै? हम सभ तँ एक मुŇी पुआर जरा कऽ ओकरे इजोतमे खा लैत छी। \nहमरा सभ लेल वएह सहćमुखक दीप भेलै। \nसभ दरबारी ओकर जय-जयकार केलक आ राजा ओकरा बहुते रास \nइनाम देलिखĠह।   \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 71 \nगĢपक अथũ \nएक बेर एकटा राज दरबारमे नाच होइत रहै, ताइ िदन नाच भिर रातुक \nहोइ, ƙŌमुहुतũ सँ कनी पिहने नटुआकó औंघी लािग गेलै, ई देिख नाचमे जे \nमूलगैन रहै से इशारामे कहलकै- \nगये रे बहुतरे काले संजनम मन \nरंजनम… आ नटुआ गाबए लागल। \nई सुिन राजकुमार अपन \nगलाक हार नटुआकó इनाममे दऽ \nदेलकै। राजकुमारी अपन िगरमोहार \n(िगरमलहार) नटुआकó इनाममे दऽ \nदेलकै। सभकó आĀयũ भेलै। \nजहन पुछल गेलै तँ राजकुमार \nकहलकै- हमर बाबू ( राजा) ८० \nबरखक बूढ़ भऽ गेलाह तैयो एखन \nतक हमरा राजा नै बनेलिĠह, आइ \nहम सोचने रही जे राितमे तलवारसँ \nकािट िदितयिĠह। िकĠतु अइ \nनटुआक शĤदक अथũ हमरा लािग \nगेल, संयम राखै लेल मूलगैन \nकहलक। \nतकर बाद राजकुमारीसँ पुछल \nगेल तँ ओ कहलिथ- हमरा मंÿीक \nबेटासँ Ćेम अिछ परंतु हमर बाबू (राजा) हमर िववाहक िवĈŀ छिथ आ आइ \nहम दुनू गोटा भािग जैतॱ मुदा ई नटुआ हमरा कहलक से हमरा अथũ लािग \nगेल, संयम राखै लेल मूलगैन कहलक। \nते◌ँ िकछु लोक कó गĢपक अथũ आ लŞमीनाथ गोसाँइक पाँितक ज◌ँ अथũ \nबुझाए, से ने मनुख.. \n  72 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nजिहयासँ काल धेलक \nएक टा जोतखी जी \nरहिथ। Ćकाěड िवŅान। \nिवŅतामे समİत राĔयमे \nहुनकर धाख छलिĠह। \nभादव मास, सĠğया \nकाल। जोतखी जी लोटा \nलऽ कऽ पैखाना िदस िवदा \nभेलाह। बुनछेक भेल रहै \nपरंच मेघ लागल रहै। गामक \nबाहर रİता कातमे िमरचैया \nगाछक झाँखुर लग धोती \nखोिल बैिस गेलाह। जहाँ \nबैसला िक बोनमे नुकाएल \nसाँप पाछूमे कािट लेलकिĠह। \nजोतखी जी धरफराएल \nगामक कĠहा भगता लग \nगेलाह। ताइ िदन तँ गामक भगता सभ बेसी मुखų होइत छल। भगता झाड़ए \nलगलिĠह आ कहिĠह- केहेन बेकूफ छी, कुठाममे साँप कािट लेलक। \nजोतखी जी चुप रहला। \nभगता फेर हँसैत कहलकिĠह- धुर जोतखी जी, केहेन बेवकूफ छी। \nजोतखी जी फेर चुप। \nतेसर बेर भगता फेर कहलकिĠह- “  ”। \nअइ बेर जोतखी जीकó नै रहल गेलिĠह, कहलिखĠह- हमरा सन िवŅान \nअइ राजमे नै छौ। परंच जहनसँ ई काल धऽ लेलकए तहनसँ ठीके हम \nबेवकूफ भऽ गेलॱ। \nकहैत जोतखी जी िवदा भऽ गेलाह। \n  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 73 \nनीक करी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के? \nएक टा पिěडतजी रहिथ, ओइ राĔयक राज कुमारकó िशüा देनाइ सेहो \nहुनके काज रहिĠह। पिěडतजी अपन बेटाकó िसखबिथĠह जे नीक करी तँ \nपैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के? छोट बुिŀबलासँ संगत नै करी आ \nजनानीकó सभ गĢप नै किहऐ। \nजहन पिěडतजी बूढ़ भऽ कऽ \nमिर गेलाह तँ हुनकर बेटा राज \nपिěडत भेलाह। ओइ राजाकó बुढ़ारीमे \nएकटा बेटा भेलिĠह। राजकुमार जहन \n५-६ बरखक भेलाह तँ पिěडतजीसँ \nिशüा Ƈहण करए लगलाह। \nएक िदन पिěडतजीकó बुझेलिĠह \nजे बाबू सभ िदन कहैत छलाह नीक \nकरी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ \nके? छोट बुिŀबलासँ संगत नै करी \nआ जनानीकó सभ गĢप नै किहऐ। से \nएकरा भजेबाक चाही .... एक िदन ओ एकटा बड़का टा सĠदूक लेलिĠह, \nओइमे खेबा-िपबाक ĭयवİथा कऽ देलिखĠह आ राजा बेटाकó कहलिखĠह जे \nअहाँ अइ सĠदूकमे बĠद भऽ जाउ आ कतबो िकयो सोर पाड़ए तँ नै बाजब। \nजाबे हम नै कही तावत नै िनकलब। \nपिěडतजी बाहर एलाह आ एकटा चĸू लेलिĠह आ चĸूक संग अपन \nहाथमे लाल रंग लगा लेलिĠह आ हड़बड़ाइत पंिडताइनकó कहलिथĠह जे हमरा \nबुते जुलूम भऽ गेलै, चĸूसँ करची कलम बनबैत काल उछिņ कऽ \nराजकुमारक नरेटी कटा गैलै। ई सुिन पंिडताइन छाती पीटऽ लगली। \nहरेलिĠह ने फुरेलिĠह पंिडताइन अपन पड़ोिसया चौकीदारक किनयाँ, िजनकासँ \nपंिडताइनकó बड़ अपेिछतारे छलिĠह, दौड़ कऽ कहऽ गेलिखĠह। चौकीदारनी \nदौड़ कऽ खेतमे हर जोतैत चौकीदारकó कहलकै। चौकीदार ने यएह \nसोचलक ने वएह, सोझे आिब पंिडतजीक डŬड़मे रİसा लगेलक आ \nराजदरबारमे लऽ गेल। चौकीदारकó भेलै जे अइ माथे Ćोमोशन भऽ जाएत। \nराजदरबारमे सभ आĀयũचिकत भऽ गेल? राजा कहलिखĠह जे गुĈकó  74 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nरİसामे बािĠह अनथũ केलŵ। तुरत िहनकर रİसा खोल। \nचौकीदार- महाराज, ई बड़का पैघ गलती केलिĠह। \nराजा- कतबो पैघ गलतीक लेल गुĈकó रİसासँ बाĠहल नै जा सकैत \nछै। जĪदी िहनका खोल। \nचौकीदार खोिल देलकिĠह, तहन राजा कहलिखĠह- आब कह जे ई की \nकेलिĠह? \nचौकीदार बाजल जे ई राजकुमारक हĜया कऽ देलिĠह। सभ सž। सभ \nदरबारीमे खुसुर-फुसुर होमए लागल। िकयो कहै जे िहनका शूलीपर चढ़ा दे \nतँ िकयो कहै जे भकसी झॲका िदयĠहु। राजा बड़ी काल सोचलिĠह आ \nअंतमे फैसला लेलिĠह आ पिěडतजी कó कहलिखĠह- हमरा जीवनमे अइसँ \nपैघ अनथũ नै हएत। अहाँ बड़ पैघ अपराध केलॱ परंतु अहाँ गुĈ छी। \nतथािप अहाँकó सजा भेटत। हम अहाँकó सजा दैत छी जे अहाँ सपिरवार \nचौबीस घंटाक भीतर हमर राĔयसँ िनकिल जाउ। \nसभा समाĢत भऽ गेल। सभ दरबारीमे खुसुर-फुसुर शुĈ भऽ गेल। \nसमुĒचा राĔयमे हाहाकार मिच गेल। \nपिěडत जी गामपर एलाह आ बĎसामे सँ राजकुमारकó िनकािल आंगुर \nपकिड़ राजदरबार िदस िबदा भेलाह। \nसभ आĀयũचिकत भऽ गेल। \nपिěडत जी राजदरबार पहुँचलाह। सभ अचिĦभत। \nराजा पुछलिखĠह- की बात िछऐ पिěडत जी? \nपिěडत जी बजलाह- सरकार, हमरा जनमिहसँ बाबू कहैत छलाह जे \nनीक करी तँ पैघ के? बेजाए करी तँ पैघ के? छोट बुिŀबलासँ संगत नै \nकरी आ जनानीकó सभ गĢप नै किहऐ। से गĢपकó हम भजेलॱ अिछ। \nराजा बजला- तँ की ĆािĢत भेल? \nअइ राĔयमे सभसँ पैघ अहाँ आ अहाँक अइसँ पैघ अनथũ िकछु नै भऽ \nसकैत अिछ तथािप अहाँ हमरा मयŭदानुकूल दěड देलॱ। ते◌ँ ई तँ ठीके जे \nनीक करी तँ पैघ के आ बेजाए करी तँ पैघ के? दोसर अइ चौकीदारनीसँ \nपिěडताइनकó बड़ अपेिüतारे छलिĠह आ चौकीदार सेहो हमरा बड नमİकार \nपात करैत छल। समय पड़लापर ओ ई बात नै बुझऽ लागल, सोझे पकिड़ \nलेलक, बुझलक जे अही माथे Ćोमोशन भऽ जाएत। तó ठीके बाबू कहैत \nछलाह जे छोट बुिŀबलासँ संगत नै करी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 75 \nतेसर- हमर पिěडताइन िकछु सोचऽ नै लगली आ सोझे चौकीदारनीकó \nकहए गेलिखĠह। तó ईहो ठीक जे जनानीकó सभ गĢप नै किहऐ।  \nबाबूक सभ गĢप मील गेल। िलअ अपन बेटा आ हम चललॱ। \n(बौआ-बुĒची, ई पुरान िखİसा छै जखन िशüा खास कऽ İÿी-िशüाक \nअभाव रहै। आब पिरिİथित सभ ठाम, सभ वगũमे बदलल छै।–-सĦपादक।)  \n \nपढ़बे टा नै करी ओकरा गुनबो करी \nएक टा आदमी छलाह। हुनका \nआğयािĜमक िकताब पढ़ैमे बड़ मोन \nलगैत रहिĠह। आİते-आİते ओ \nबाबाजी भऽ गेलाह। हुनका नािĠहये \nटा मे िकताबमे पढ़ल रहिĠह जे \nकण-कणमे भगवान बसैत छिथ आ \nसएह सत मािन कऽ ओ जीवन \nकटैत रहलाह। \nएक बेर एक टा गाममे बड़ मरखाह साँढ़ आिब गेलै। भिर गाममे तेहेन \nने उछžर देने छल जे गामक लोक ओइ साँढ़क डरे ओ राİता छोिड़ देने \nछल। \nएक िदन ई महाĜमा जी ओइ गाम गेलाह। भिर िदन घुमलाक बाद \nसाँझमे जखन घुमल जाइत रहिथ तँ वएह रİता धरऽ लगलाह। ओहू ठाम \nनेना भुटका सभ खेलाइत रहै। बाबाजीकó ओइ रİते जाइत देिख नेना भुटका \nसभ मना केलकिĠह। बाबाजी कहिखĠह जे रे बĒचा तूँ सभ की जाने गेलó, \nकण-कणमे भगवान बास करैए, हमरामे, तोरामे, ओइ साँढ़मे, सभमे... आ \nजखन साँढ़मे भगवान अइ तँ भगवान हमरा कोना मारत? हम तँ ओकर \nभĎत छी। \nनेना भुटका सभ कहलकिĠह- तहन जा तोरा भगवान बचेथुĠह। \nबाबाजी आगू बढ़लाह। साँढ़ दूरेसँ देिख नŬगिर उठा दौड़ल आ बाबाजीकó \nिसंघपर उठा आिरक कात मे रगड़ऽ लागल। बाबाजी बाप-बाप करए \nलगलाह। जावत लोक सभ लाठी-भाला आिद लऽ कऽ दौगल तावत बाबाजी \nबेदम भऽ गेलाह। हुनकर मृĜयु भऽ गेल छलिĠह।  76 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nमुइलाक बाद जहन भगवानसँ भóट भेलिĠह ओ बाबाजी भगवानसँ \nपुछलिखĠह तँ भगवान जबाब देलिखĠह- बाउ, िकताबमे पढ़बे टा नै कĉ \nओकरा गुनबो किरयौ। जँ सभमे हम (भगवान) रहैत छी तँ ओ नेना भुटका \nसभ जे अहाँकó मना केलक ओकरोमे तँ हम ( भगवान) छिलऐ। तó खाली \nपढ़बे टा नै किरयौ, ओकरा गुनबो किरयौ।  \n \nअिकलक मोल \nएकटा राĔयमे वृŀ राजा \nछलाह। हुनकर मंÿीमěडलमे सभसँ \nबेसी दरमाहा एक टा बुरहा \nमंÿीजीकó छलिĠह। दरबारक िकछु \nअपेüाकृत युवा मंÿीगणकó एकटा \nबात अखरैत छलिĠह जे सभटा \nकाज हम सभ करैत छी तैयो हमरा \nसभक कम दरमाहा आ ई बुरहा \nमंÿी कोनो काज नै करैत छिथ, \nखाली राजा साहेब लग गĢप दैत \nरहैत छिथĠह, तैयो ओ सभसँ बेसी \nदरमाहा पबैत छिथ संगिह राजा \nसाहैब हुनकर गĢप बेसी मानबो करैत \nछिथĠह। अइ बातपर सभ दरबारी सभमे घोल-फचĸा होमए \nलागल। एक िदन सभ िमिल कऽ भरल राजदरबारमे अइ Ćķकó उठौलक। \nराजा साहेब बड़ गĦभीर भऽ कहलिथĠह जे कािŎए हम एकर Ćमाण देब। \nदरबार खतम भऽ गेल। \nभोर भेने दरबार लागल। राजा Ćितवादी युवा मंÿीकó आ बुरहा मंÿीकó \nअलग अलग कमरामे बैसा देलिथĠह। सभसँ पिहने Ćितवादी युवा मंÿीकó \nबजेलाह आ कहलिखन जे जाउ आ राजमहलक पछुआरमे नारक टाल छै \nओइमे एकटा िपिलिनयाकó बĒचा भेल छै,  कने देखने अिबयौ। \nयुवा मंÿी गेलाह आ कने कालमे घुिम कऽ आपस एलाह। \nराजा पुछलिखĠह- देखिलऐ?  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 77 \nयुवा मंÿी- जी महाराज, ठीके कुĸूरकó बĒचा भेल छै महाराज। \nराजा- कएक टा छै?  \nयुवा मंÿी- जा, से तँ गनबे नै केिलऐ। \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ गेलाह आ आिब कऽ कहलिखन- महराज, तीन \nटा िचतकबरा, दू टा गोला आ एक टा उĔजर छै। \nराजा- ओइमे कएक टा िपिलिनया आ कएक टा िपĪला छै? \nयुवा मंÿी- जा से फिरछा कऽ देखबे नै केिलऐ। \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ गेलाह आ आिब कऽ कहलिखन- महाराज, पाँच \nटा िपिलिनयाँ आ एक टा िपĪला छै। \nराजा- िबख लगैबला कएक टा छै आ िबना िबखबला कएक टा छै?  \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ गेलाह आ आिब कऽ कहलिखन- महाराज, तीन \nटाकó िबख लगतै आ तीन टाकó िबख नै लगतै। \nराजा- कएक टा िपĪलाकó िबख लगतै आ कएक टा िपिलिनयाकó िबख \nलगतै?  \nयुवा मंÿी फेर दौड़ कऽ जेबाक लेल बढ़ए लगला तँ राजा रोिक \nदेलिखन आ कहलिखन- बैस जाउ। युवा मंÿी बैस गेलाह। \nतकर बाद राजा बुरहा मंÿीकó दरबारमे बजेलिĠह आ कहलिखन जे \nमंÿीजी राजमहलक पछुआरमे जे नारक टाल छै ओइमे एकटा िपिलिनयाँकó \nबĒचा भेल छै, कने देखने अिबयौ। \nबुरहा मंÿी गेलाह आ कने कालमे घुिम कऽ आपस एलाह। राजा \nपुछलिखĠह- मंÿी जी देखिलऐ? \nबुरहा मंÿी- जी महाराज, देखिलऐ। गोला िपिलिनयाकó करीब पा◌ँच-छ: \nिदन पिहने बĒचा भेल हेतै। तीन टा िचतकबरा, दू टा गोला आ एक टा \nउĔजर रंगक छै। पा◌ँच टा िपिलिनयाँ आ एक टा िपĪला छै। तीन टाकó \nिबख लगतै जइमे दू टा िपĪला आ एक टा िपिलिनया◌ँ आ बाँकी तीन टाकó \nिबख नै लगतै। लगैत अिछ जे... \nराजा बीचमे रोिक देलिखन आ दरबारी सभसँ पुछलिखन जे अहाँ आब \nबुझिलऐ जे बुरहा मंÿीजी कó सभसँ बेसी दरमाहा िकए छै? आबो ककरो \nकोनो कोनो Ćķ? \nसभ दरबारी महाराजक जयकार कऽ उठल आ युवा मंÿीक मुँह लटिक \nगेलिĠह।  78 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nगंगेश गुंजन \nलाट साहेबक िकरानी \nएकटा राजधानी रहए। राजधनीक राजमागũ एकटा िवशाल पुलसँ बाँटल \nछलै दू िदस। बेश उफंच, भĭय। साधरणतः पुलपर Ćजाकó  सेहो चलबाक \nअनुमित रहै। खालीश जखन राजधानी वा बड़का राजधनीसँ सƛाट अबिथन \nआ हुनकर गाड़ी राĔयक सुख समृिŀ देिख  टहलऽ बूलऽ अबै, तँ ओइ \nबड़का पुलक मरĦमित कएल जाइ, बाढ़िनसँ बहारल जाइ आ मुरेठा-बंदूकबला \nिसपाही सभ लोककó बैला दै। सॱसे पुल खाली करबा देल जाइ। \nपुलपर काते-काते \nभीख मŬगिनहार सभ बैसैत \nरहए। एकटा टंगटुņी \nबुिढ़या आगाँमे कारी \nखोइंझा चैथड़ा पसारने, \nएकटा कोिढ़ फुटल गÿ-\nगÿसँ पीज बहैत वषũ \nपŵतीसक पुĈष, एकटा \nअĠहरी मौगी बामा हाथमे \nअलमुिनयाँक िपचकल \nिछपली लेने दिहना हाथे \nढील कुिरयबैत आ कएटा \nआर िभखािर। िक यो \nगलल आंगुर सभपर मैल कुचैल चेथड़ा बĠहने माछी िभनकैत तँ िक यो ठुň \nपएर पसारने। \nएकटा नĸņा बुढ़वा जे कए वषũसँ पुलपर भीख मŬगए बैसैत छल आ \nजकर मुँह-नाक िम िल  कऽ बरौबिर छलै वीभĜस खािध जकाँ, से भिरसक मिर  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 79 \nगेल। ओइ जगहपर दूटा आĠहर भाए-बिहन हाथ पसािर कऽ भीख मŬगए \nबैसए लागल रहए। मेही सुरमे राम नाओं जपैत दाता धमŰ लोकिनक गुन \nगबैत। \nपरोपņाक लोक सभ बड़ दानी रहए। ऋण-पŵच लऽ कऽ दान देिनहार। \nरोज िदन घामे पिसने अपिसयाँत, दरबार पहुँचबाक लेल एक दोसराकó \nधिकयबैत। हकमैत। तैयो मुदा बगलीसँ कŵचा िनकािल टुन टुन भीख दैत। \nमनिह मन खॱझाइतो मुदा यथा साğय देनहुँ जाइत। \nएकटा राजाक िकरानी सभ िदन अपन िडपटी बजाए, ओही बाटे लाट \nसाहेबक कायŭलय जाए। बड़का पुल चढ़ैत काल िभखमंगा सभपर पिहने \nदयाƖũ, फेर तमसाइत ककरो एकटा पाइ खसबैत चिल जाए। \nएक िदन ओ लाटक िकरानी दुनू नेžा अĠहरा भाए-बिह नकó देिख  कऽ \nबड़ Ďलेिशत भेल। ओ सोचलक, सएह देखू सृिƠ। ऐ दुनू नेनाकó रौद-\nबसात, जाड़-गरम सभमे दूटा पाइ लेल एिहना बैसए पड़तै भिर जनम। \nओइ िदन ओकरा पुलपर चढ़ले ने पार लगै। \nदोसर िदन फेर ओ िकरानी जाइत रहए। मािलक दू गो पइसा...। \nओ ठमिक गेल। ओइ कोिढ़ फुटल लोककó देखलक। पिहने तँ खूब \nघृणा भेलै, ओकरासँ िभखािर फेर याचना केलकै। माथपर Ćचěड रौद। कतौ \nसीकी ने डोलैत। अएिनहार गेनहार सभ घामे नहाएल आ िभखमंगा सभ तँ \nआर। पजरैत रौदमे बैस कऽ भीख मंगैत देिख, लाटक िकरानीकó बड़ ƅोध \nउठलै। \n-तोरा ऐ रौदमे भीख मŬगए के कहै छौ बैस कऽ...? \n-की करबै? ई पेट...?, ओ पेट िदस देखबैत दाँत बािब देलकै। \nिकरानीकó आर तामस उिठ गेलै।  \n-तखन मर ...। \nओ ओकरा पाइ नै देलकै। आगाँ बिढ़ गेल। \nिभखािर दोसर िदन फेर टोकलकै- मािलक आइ एĸो गो पाइ नै देलक \nकोनो दाता धमŰ... िकरानी ओकरा गुĦहिर कऽ देखलकै। \nतँ मारलŵ िकए ने पकिड़ कऽ दाता धमŰ सभकó जे ऐ लूह रौदमे दाँत \nबािब कऽ िकिकयाइत बैसल छó?, ओ ƅोधे माहुर होइत कहलकै। \n-हम कोिढ़या लोक... बाबू भैयाकó मारबै... केना कऽ मािलक?, ओ दाँत \nिचयािड़ देलकै। तखन लाटक िकरानी गुन-धुनमे पिड़ गेल।  80 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n-एकटा कर। मािर नै सकै छहक तँ बाबू भैया सभकó ऐ िपजुआह हाथे \nछू तँ सकै छऽ? हाथ धऽ कऽ किह तँ सकै छहक?, ओ िकछु सोचैत \nकहलकै आ चिल गेल। \nदोसरा िदन ओइ िभखािरकó फेर बैसल देिख  लाटक िकरानीकó तामसे \nदेह जिर गेलै। \nमिरयो ने जा होइ छऽ जे उसनाइत, कुकुर जकाँ दूर दुराएब सुनैत \nतरहĜथी औरैत रहै छऽ?, ओ Đलािनसँ मूड़ी गôित लेलक। \nतेसर िदन ओ फेर पुछलकै िभखािर के- की सोचलऽ?, आ चिल गेल। \nचािरम िदन ओइ पुलपर वातावरणे दोसर रहै। बहुत रास उजरा धोती \nकुरताबला लोक सभ पएर झटकािर कऽ पड़ाएल जा रहल छल आ कोिढ़या \nिभखािर सभ हुनका सभकó पाछाँ-पाछाँ खेहािड़ रहल छलिन। जे गोटय घेरा \nगेल रहिथ से सभ जेबीसँ पाइ िनकािल रहल छलाह। पड़ािह जकाँ लागल \nछल। कोिढ़या, आĠहर, नŬगर, सभ िभखमंगा लोककó घेिर कऽ ठाढ़ भऽ \nजाए। लोककó पुलपर दऽ कऽ गेने िबना उपाय नै छलै। ओतए छोट िछन \nहड़-िबरड़ो मचल छलै। राजधानीक ओइ बड़का िवशाल पुलपर एकटा भयसँ \nआतंिकत वातावरण चतरल जा रहल छलै। \nओ लाटक िकरानी, िकछु फराकेसँ डराएल-डराएल पुछलकै- की हौ? \nकोिढ़ लोक सोझ भऽ कऽ ठाढ़ रहै।  \nओकर हकमैतहुँ मुखाकृितपर खुशी पसरल छलै आ ओइ िकरानीक \nĆितये कृतýताक पिवÿ आभास। \n-कम सँ कम एतवा तँ हमरा सभ कइये सकै छी। अपना सड़लाह \nगĠहाइत हाथे बाबू बबुआन सभकó दौिड़-दौिड़ कऽ छुिबयो तँ सकै छी... । \nआ ओ िकरानी, ओही िदन ओइ राजधनीसँ िवदा भऽ गेल।   िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 81 \n \nदुगŭनĠ द मंडल  \nपारस \n \n“शािĠ त  यै शािĠ त  कतए नुकाएल छी यै फूलकुĦ मिर ?” \nशािĠ त- “एलॱ याए एलॱ।” आंगनसँ शािĠ त  हाक दैत लग आिब  सोझाँमे \nठािढ़  होइत पुन: बािज  उठै छिथ- “कथीले एतै जोर-जोरसँ हाक दै छलॱ? \nकोनो खास बात छै की? ” \nहम-“एह, अहाँकó तँ सिद खन मजाके सुझाइत अिछ । खास बात की \nरहत। अहाँ छी तँ सभ खासे बात बूझु। ओना आइ िव ńालयक छुņी समाĢ त \nभऽ गेल तँए झब दऽ खाइले िक छु बनाउ। जे हम समैसँ िव ńालय चल \nजाएब।” \nशािĠ त  बजलीह- “ ओ..., आब ने बुझलॱ। अहाँ तँ सभ िद न गोलहे \nगीतकó गबै छी। ओना हे, आइ बƂड सखसँ अपनिह  बाड़ीसँ सुआ आ \nलौफक साग कािट  अनलॱहó। तँए आइ साग-भात आ अĪ लुक सानाक संग  82 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nभाटा-अदौरीक तीमन बनिव तॱ से िन आरने रही। मुदा तइ मे तँ देरी हएत। \nताबत अहाँ İ नान-पूजा कĉ आ हम जलखैक ओिर ओन कऽ दै छी।” \n “बेस, बƂड बिढ़ याँ। कने अंग-पोछा आ धोती-कुरता बहार कऽ \nिद अ।” हम धोलूकó हाक दै छी- “धोलू, हौ धोलू। कतए छह हौ?” \n“एलॱ, याए ऐलॱ बाबूजी, कने नदी फीिर  रहल छी।” \n“बेस, बƂड बिढ़ याँ। आ बौआ, है सुनै छह? आइ हमरा िव ńालय \nजेबाक अिछ । से जात हम İ नान करै छी तात् तॱ साइि◌ कलकó बिढ़ याँ जकाँ \nझािर -पोिछ  दाए।” ई कहैत हम İ नान करबाक लेल डोल-लोटा लऽ कलपर \nचिल  जाइ छी। İ नानोपराĠ त पूजा-पाठ कऽ धोती पहीि◌ र तैयार होइते छी तात् \nशािĠ त क आƇह- “सुनै छी, अहाँले जलखै िन कािल  देने छी, कऽ िल अ।” ई \nकहैत आगाँमे िस कीक चंगेरी, जे रंग-िव रंगक रंगसँ रंगल मुजसँ बनौल गेल \nरहए, तइ मे मुरही-चूड़ा, दूटा चुड़लाइ आ गोर पाँचेक तीलक लाइ संगमे \nकाँच मेरचाइ आ नोन परसल छल, आगाँ बढ़ौलिन । एक üणक लेल हम \nिम िथ ला, मैिथ ल आ मैिथ लक संİ कार आ İ भयतासँ बहुत बेसी आनिĠ द त \nभेलॱ। मन गद्-गद् भऽ गेल। तात् शािĠ त क मधुर आवाज- “ कतए हेरा \nगेलॱ? अखन यएह खा, िव ńालयसँ भऽ आउ, जखन आएब तँ गरमा-गरम \nसाग, भात, अĪ लुक साना अ◌ा भाँटा-अदौरीक तीमन भिर  मन खाएब। ओना \nजाड़ मास छै जॱ   िक छु आरो मनमे हुअए तँ कोनो हजũ नै ।” कहैत, हँसैत \nसोझासँ अढ़ भऽ गेलीह। आ हम जलखै करैत ऐ मादक अदाक मादे सोचए \nलगलॱ। हमरो मनमे गुदगुदी लागए लागल। जलखै करैत एक बेर   पुन: \nहाक देिल ऐिन - “शािĠ त , यै शािĠ त ....।” नै जािन  जे हुनको मनमे कोनो बात \nउमिर  रहल छलिन । ओ गुनगुनाइत ई गीत- “एगो चुĦ मा दऽ िदअ राजा जी, \nबिन जाइ जतरा....।”  \nआिब    वाणभņक नािय का जकाँ लगमे सिट  कऽ ठािढ़  होइत Ćेमानुĉप \nएकटा चुĦ मा लै छिथ  आ मुİ की दैत घरसँ बहार भऽ जाइ छिथ । हम लजा \nजाइ छी। \nकरीब चालीस िम नटक उपराĠ त िव ńालय पहुँचै छी। हाथ-पएर धोलाक \nबाद हाजरी बनबै छी। Ćाथũनाक घंटी बजैत अिछ  आ िध या-पुताक संग हमहूँ \nएक पाँित मे ठाढ़ भऽ जाइ छी। उपराĠ त एकर नवम्-बी मे हमर वगũ रहैत \nअिछ । हाजरी बही लऽ वगũमे Ćवेश करै छी। वगũ नवम बी जे एकछाहा \nलड़कीएक वगũ अिछ , İ वागताथũ सभ बिĒ च या उिठ  कऽ ठािढ़  भऽ जाइत  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 83 \nअिछ । बैसबाक आदेश पािब   यथाİ थान सभ बैस जाइत अिछ । सबहक \nहाजरी लेब सĦ पĠ न होइत अिछ । तखन िक छु बिĒ च या सभ बािज  उठैत \nअिछ - “मा-साएब, आइ ललका पाग पढ़िब यौ, िक यो कहैत  अिछ , जी नै सर \nआइ Ƈेजुएट पुतोहु पढ़िब यौ। मुदा िक छु खास बिĒ च या यथा- राखी, \nगीतŬजली, खुसबू, बिब ता, िर ◌ंकी आ िप ◌ंकी किह  उठैत अिछ - “ जी नै सर, \nआइ अहाँ अपने ि◌ लखल कोनो कथा किह यौ। आ हम ओइ आƇहकó नै टािर  \nपबैत छी। शुĉ कऽ दैत छी अपन िल खल ई कथा- .....पारस।” \nमाँ िम िथ लाक गोद आ कमला महरानीक कछैर मे बसल एकटा गाम दीप-\nगोधनपुर। जइ मे छल एकटा चाहबला, ओकर नाओं छल पारस, िप ता āी \nसĜ य नारायण जी। नाओंक अनुĉप दुनू बापुत िव परीत छल। िप ता āी सĜ य \nनारायण जĉर मुदा सभ चीजले खगले रहै छलाह। एकटा Ćाइवेट İ कूलमे \nअğ यापण कायũ करिथ  आ कोनो तरहó बाल-बĒ चाकó पोसिथ -पालिथ । हुनकर \nबालकक नाओं पारस। नाओंक अनुĉप एकदम ि◌ वपरीत, मझौले कदक जवान \nदेहो-हाथ सुखले-टटाएल, कारी-झामर हाथ-पएर एकदम सुखल-साखल मुदा \nपेट जĉर कदीमा सन अलगल। देहो-वगेह ओहने, सिद खन जेना मुँससँ लेर \nचुिब ते छलै। फाटले-िच टले कोनो जूता-चĢ पल पिह र ओही Ćाइवेट İ कूलमे \nपढ़ैत छल। मुदा अिक लगल कम नै ।  \nसĜ य नारायणजीक घर जĉर बाĠ हे कातक सौ िफ ņा अथŭत् सरकारी \nजमीनमे छल मुदा संİ कार कोनो सुसĥ य समाजक Ćती क छल। सĜ य \nनारायण बाबूकó हरलिĠ ह   ने फुरलिĠ ह   खोलबा देलिख न पारसकó एकटा एकचारी \nदेल चाहक दोकान। अथŭभावक कारणे पारस उधार-पŵच लऽ कीिन  अनलक \nचाहक दोकानक लेल बरतन-वासन यथा केटली, ससपेन, चाहछžी, İ टोव, \nदूध राखक लेल दूटा टोकना आ दूआ मािट क मटकुरी छाĪ ही राखक लेल। \nचाहक दोकान जे िन Ĝ य समैसँ खुलैत आ बĠ द होइत छल। ƅमश: मिह िस क \nअगब दूधक चाह, एĎ को ठोप पािन क छूित  नै , बरतन-वासन खूब पिव ÿ आ \nसंİ कारी होएबाक कारणे Ƈाहककó सेहो उिच त सĦ मान भेटिन । चाहक दोकान \nखूब चलिन । ƅमश: पाँच सेर दूधक बदला आध-आध दूध खपत होमए \nलागल। आमदनी नीक होमए लगलै।  \nिक छु पुंजी जमा केलाक बाद ओ एकचारी छोिड़  लऽ लेलक पĎ काबला \nएकटा घर दोकान खोलए लेल। बना लेलक एकटा काउĠ टर आ बढ़ा लेलक \nदोकानक मेल। साझु पहरकó बनाबए लागल िसंगहारा आ गरमा-गरम िज लेबी,  84 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nबात एक कानसँ दू कान होइत गेलै। एकर दोकानक नाओं भऽ गेलै, दोकान \nखूब चलए लागल।  \nसमए पािब  २६ जनवरी आ १५ अगİ तमे Ćसादक लेल िव शेष आदर \nपािब   बनाबए लागल मनक मन बुिन याँ आ भुिज या। अगल-बगलमे Ćाइवेट \nकोिच ◌ंग चलौिन हार संचालक आ ि◌ नदेशक महोदयक योगदान ऐ दे◌ाकनकó \nचलाबएमे अहम भूिम का रखलक। िद न दुना आ राित  चौगुना उĠ नित  होमए \nलगलै। मनक-मन दूध खपत होएबाक कारणे घी सेहो बनबाए आ नीक दाममे \nबेचए। देखैत-देखैत चाहक दे◌ाकानक अ◌ामदनीसँ कीिन  लेलक ओ तीन  बीघा \nजमीन। मुदा एकर उपराĠ तो ओ चाहो बेचए आ पढ़बो करए। समए पािब  \nĆाइवेट İ कूलसँ सातमा पास कऽ ओ एकटा संİ कृत िव ńालयमे नाओं िल खा \nलेलक, आ मğ यमाक फारम भिर  फİ ट िड िव जनसँ पास केलक। आब तँ ओ \nिक छु बेिस ए खुश रहैत छल। मğ यमा पास केलाक बाद ओ अपन नाओं \nजनता काओलेज झंझारपुरमे िल खा लेलक। तखनो ओ बेचारा चाहो बेचए आ \nपढ़बो करए। आइ.ए. पास केलाक बादो ओकरामे कोनो पिर वतũन नै । \nकाओलेजसँ ऐलाक बाद चाहक दोकानपर ओ जिम  जाए। यńिप  चाह बेचब \nएकटा तेहन काज मानल जएतै, ई िव वादक िव षए अिछ । ओकरा एĎ को पाइ \nलाज-संकोच नै । िक एक तँ कमũ कोनो खराप नै होइ छै। कमा कऽ खाइ \nऐमे कोन लाज, कोनो िक  ककरोसँ भीख मंगबै जे लाज होएत। तँए चाह \nबेचब अधलाह काज नै से मािन  ओ खूब जतनसँ अपन कþũĭ यक िन वũहन \nकरए।  \nबुिझ िन हार मैिथ लमे एकर चचũ होमए लागल, जे देखू पारस चाहो बेचैए \nआ पढ़बो करैए। देिख ते-देखित  ओ मैिथ ली औनसũसँ बी.ए. पास केलक। \nपरोपņामे नाओं भऽ गेलै जे एकटा चाहबला चाह बेचैत बी.ए. पास केलकहó। \nतखनो ओ चाह बेचब नै छोड़लक। बात पसरैत गेल।  \nएक बेर  एकटा कथा गोį ठीक मादे सुपौल जेबाक छल। चािर  गोट माÿ \nकथाकार िव दा भेलिथ  िद न अछैते मुदा कोशी महरानीक अिभ शापे नावसँ \nयाÿा करए पड़ल आ घंटा भिर क बाट माÿ चािर  घंटामे तए भेल। सुपौलसँ \nपिह निह  झल अĠ हार भऽ गेल, जड़ा सेहो गेल रही। तँए चाĉ कथाकार \nचाह िप बाक लाथे बैसलॱ एकटा चाहक दोकानपर। दोकानदारसँ- “हौ, चािर  \nकप चाह ि◌ दहह।” \nओ बाजल- “ जी, āीमान् दइ छी।” कहैत ओ चाहक जोगार लगबए  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 85 \nलागल। \nतात् ओतए गĢ प िक यो तेसरे आदमी चलौलिन । जे गोधनपुर गाममे \nएकटा चाहबला अिछ  पारस बी.ए. पास। बी.ए. पास केलाक बादो ओ चाह \nबेचब अधला नै बुझैत अिछ । चाहो ततबेक सुĠ दर आ ĭ यवहारो ओकर \nततबेक सुĠ दर छै। \nवाह। हषũ भेल जे समाजकó ऐ बातक नजिर  जĉर छिĠ ह जे एकटा \nपढ़ल-िल खल लोक चाह बेचैत अिछ । ओकर नजिर मे कोनो काज करबामे \nहजũ नै ।  \nएĦ हर देखू जे वतũमान सरकारमे नगर-पंचायत, िज ला पिर षद, टेन Ģलस \nटू िव ńालयमे िन योजनक भेकेĠ सी भेल। तात पारस मैिथ लीसँ एम.ए. सेहो \nकऽ लेलक। \nभैकेĠ सीक अनुसार िव िभ Ġ न िज लामे आवेदन केलक। समए तँ जĉर \nलागल। मधुबनी िज लाक मेधा सूची Ćकािश त भेल, उपरिह मे ओकर नाओं \nछलै। िन योजनक िन िम þ सभ आवĮ यक कागजात, मूल Ćमाण पÿ एवं शपथ \nपÿ देलाक बाद ओकर चयन इĒ छानुकूल पिर योजना िव ńालय मनसापुरमे \nमैिथ लीक लेल भेल।  \nसमाजक सभ वगũकó ऐ बातसँ हषũ भेल जे सĜ यनारायण जीक बालक \nपारस आइ टेन Ģलस टू िव ńालयमे मैिथ ली पदपर िन योिज त भेलाह। \nसाँझखन सभ ओही चाहक दोकानपर उपिİ थ त भऽ पारस आ हुनक िप ता \nसĜ य नारायणजीकó सभ शुभकामना आ बधाइ दैत कहलकिन - “ सĜ य \nनारायण, आब ओना काज नै चलत, आब भोज-भातक आयोजन कएल जाउ। \nभोज लागत।” \nसĜ य नारायण आरो अƪािद त होइत बजलाह- “सभ ऐ समाजक आशीवŭद \nिथ क। अहॴ सबहक अशीवŭद िथ क जे आइ पारस चाह बेचैत-बेचैत एकटा \nटेन-Ģलस टू िव ńालयक िश üक भेल। हम ऐ समाजक ऋ◌ृणी िथ कहुँ। आइ \nजे समाज नै तँ हमर कोनो अिİ त Ĝ व नै । आइ हमहूँ गौरवािĠ व त भऽ रहल \nछी जे हमर बेटा, हमरे बेटा नै ऐ समाजोक बेटा, जे ऐ समाजमे िस र उठा \nकऽ िज बाक एकटा अलग İ वािभ मान देलक। एकटा आदशũ देलक। तँए हम \nभोज देबेटा करब। भोज जĉर करब।” \nसमए सुअवसर पािब सĜ यनारायण बाबू केलिन  बड़का भोजक आयोजन। \nलगुआ-भगुआ िह त अपेिü त िम ÿ-बĠ धु आिद  ऐ भोजमे नै छुटिथ  आ हुनकर  86 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nउिच त सĦ मान हुअए ऐ बातक सिद खन िख याल रखलिन । \nदुनू तरहक आयोजन छल, शाकाहारी आ मŬसाहारी। िन मंिÿ त ĭ यिĎ त  \nसभ समैसँ उपिİ थ त भऽ आ İ वĉिच  भोजन केलिन । शाकाहारीक लेल \nआयोजन छल। पुरान तीन-सिल या बासमती चाउरक भात, राहरीक दािल  \nआिम ल देल, पालक पूड़ी, पालक पनीर, आमक चटनी, सलाद, तरल \nिम रचाइ, मटर-आलू-परोर देल डलना, बड़ी अदौड़ी, सकरौड़ी तइ पर डĤ बूक \nडĤ बूक घी। महीसीक अगव दूधक तौलाक-तौला दही, तरहĜ थी सन मोट \nछाĪ ही। बुझु तँ खेिन हार तर आ भोजेतक ĭ यवİ था उपर। दहीक तँ कथा \nनै पुछू, खेिन हार कम आ तौले बेशी। सभ िक यो गद्-गद् भऽ गेलाह। \nएĦ हर मŬसाहरी लोकिनक  लेल अरबा चाउरक भात आ आध-आध मनक \nजुआएल खİ सीक लद-वद करैत मŬस। िक िस म-िक िस मक मसĪला देल गम-\nगम करैत एकहक टा पीस बुझू जे सए-डेढ़ सए Ƈामक। एह अजोध \nखİ सी, माउस। बनलो ततबेक सनगर। सभ भिर  मन खएलाह। आ उपरसँ \nसेरक सेर दही फी आदमीपर। तर-बĜ तर छलाह, भोज तँ जस-जस भऽ \nभेल। \nसभ िक यो भोजनो करिथ  आ पारसक चचŸ करिथ । जे पारस तँ पारसे \nअिछ । वİ तुत: पारस आब ओ पारस नै रहल जे चाह माÿ बेचै छल। चाहे \nबेचेत ओ पारस तँ आब समाजक लेल ओ पारस भऽ गेल। जेकर गुणसँ \nकतेको नेना-भुटका आब चाहेटा नै बेच समाजक बीच िश üाक Ĕ योित  \nजगाओता। जइ सँ अपना समाजमे पारस, पारस मिण  गुणसँ Ćभािव त होएत \nआ पारसक गुणसँ अपना समाजक कतेको बĒ चा पारस बनताह। \nअĠ तत: बाउ लोकिन  अहॴ सभ कहू जे अहाँ सभ घर अंगनाक काज \nकरैत पिढ़  िल ख  की बनए चाहैत छी?” \nएक İ वरमे उþर भेटैत अिछ  माİ सैव हमहूँ पारस बनबै पारस। कहैत \nसभ बिĒ च याक संग राखी, गीतŬजली, खुशबू, बिबता, िर ◌ंकू, िप कूक नोरसँ \nभरल आँिख मे एकटा िव शेष आĜ म िब सवास हमरा बुझना जाइत अिछ । जेना \nओ Ćखर Ĕ योित  बहराएल हुअए अनमोल मोती पारससँ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 87 \nराखी \nओना तँ अपन देश सभ िद नेसँ पाविन ये ित हारक देश रहल अिछ  जतए \nसभ िद न कोनो ने कोनो पाविन -ित हार मनाओल जाइत अिछ । आइ होली, तँ \nकािĪ ह  दीवाली, परसू दुगŭपुजा, तँ तरसू कालीपूजा। आइ अनĠ त चतुदũशी तँ \nकािĪ ह  नरक-िनवारण चतुदũशी। आइ ƚातृ िŅ ती या तँ कािĪ ह  िज ित या, आइ \nशिन याही घड़ी, तँ कािĪ ह  बुधवािर  घड़ी। किह यो िस र पंचमी, किह यो वसĠ त \nपंचमी। ताĜपयũ, सालो भिर  सभ िद न पाविन ए-पाविन । जइ मे सभ पाविन कó \nएकटा अलग महĜ व होइत अिछ । \nकोनो पाविन  रंग-अबीरसँ \nजुड़ल होइत अिछ  तँ कोनो \nअटूट भिĎ त सँ। कोनो पाविन  \nसाँए-बेटासँ जुड़ल अिछ  तँ \nकोनो भाए-भतीजासँ, ओइ  \nपाविन मे अपना देशमे रüा \nबĠ धनक एकटा खास लौिक क \nतथा अलौिक क दुनू तरहक \nमहĜ व होइत अिछ । तँ \nभारतक पावन पाविन मे रüा \nबĠ धन अित  पावन मानल गेल \nअिछ । जइ  पाविन मे कलाइपर \nधागा बाĠ हब भृकुिट क बीचमे \nटीका लगाएब आ मुँह मीठ \nकराएब देखल जाइत अिछ । औझके िद न बहीन अपन भायक गņापर राखीक \nधागा बािĠ ह  अपन रüाक दान लैत अिछ । एकटा समए छलै जे युŀक \nसमएमे एकटा बहीन मुसलमान भाइक गņापर राखी बािĠ ह  अपनाकó सुरिü त \nबुझैत छल। िक एक तँ एक भाय अपन बहीनक सतीĜ वक, ओकर मान-\nमयŭदाक रüा जĉर करत।  \nपरĖच मनुĎ ख तँ पूणũ समथũ छिथ  नै । नै जािन  जे एकर बादो कतेको \nमाए-बहीनक लाज लुटल गेल हएत आ लुटल जाइए। \nवाİ तवमे ऐ अपिव ÿ वृिþ , दृिį ट  आ कृित कó पिव ÿ बनाबए पड़त। आर  88 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nमन, वचन, कमũसँ पिव ÿ रिह  सभसँ अपन बहीनक समान बतŭव करए \nपड़त। \nरüा बĠ धनक रहİ यकó जानए पड़त, मानए पड़त। आजुक तारीखमे ऐ \nबातक खगता अिछ  जे बहीनो आइक तारीखमे अपन भायसँ कोन Ćकारक \nरüा चाहैत छिथ ? तनक रüा, धमũक रüा, सतीĜ वक रüा आिद   महĜ वपूणũ \nतĜ व अिछ । \nआइ एकपेिर या धेने, चुप-चाप चलैत एसगĉआ बहीनकó ऐ बातक \nसिद खन आशंका बनल रहैत छैक जे Ď यो आसुरी Ćवृिþ बला लोक रावण बिन  \nओकर लोक-लाजकó समाĢ त ने कऽ दै। ऐ लेल सभ बहीनक तरफसँ हम \nराखीक शुभ अवसरपर सभ भाइसँ दान İ वĉप ई लेबए चाहैत छी जे ओ \nअपन आसुरी Ćवृिþ , ƅोध, लोभ, मोह आिद  दान कऽ दैिथ जइ सँ हमर \nबहीनकó ई बुझना जाएत जे हमर पिव ÿता, हमर सतीĜ व, हमर मान-मयŭदा \nसिद खन सुरिü त अिछ । आ हमरा एक-आधटा नै अिप तु संसारक सभ पुĉष \nभाय बिन  हमर रüकक ĉपमे सभ ठाम ठाढ़ छिथ ।  \nओना परम-िप ता परमाĜ मा सभ आĜ माक िप ता छिथ । सबहक रüक \nपालक वएह छिथ । हुनका समü İ ÿी-पुĉषक देहक कोनो भेद नै  छै। ऐ \nहेतु हम समİ त मैिथ ल आ मैिथ ली Ćेमीसँ हमर रüा-िस नेह ĉपी बĠ धन \nİ वीकार कĉ। परमाĜ मा अहाँक जीवनमे, शŬित , शुभ-भावना, िस नेह, \nसहानुभूित , मधुरता पिव ÿता आिद  गुणसँ भरने रहिथ । ई हमर शुभ भावना \nअिछ ।  \nआउ ऐ अमूĪ य पाविन मे आĜ मीक राखी अपन-अपन गņापर बािĠ ह , आĜ म \nचेतनाक टीका लगा आ मीठ-मीठ बोलक मधुरसँ अपन मन आ आĜ माकó मीठ \nराखी।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 89 \nİ वतंÿता िद वस \nआइ भारतीय İ वतंÿाक ६५म \nवषũगाँठ मना रहल छिथ । अनेरे Ćसž! \nसरकारी िक ◌ंवा गैर सरकारी कायŭलय \nआजुक िद न İ वतंÿता िद वसक ĉपमे \nमना रहल अिछ । िव ńालय सभमे \nसरकारी िच Ňी पठा देल गेल जे फी \nिव ńालयक एक गोट मासाएब अमुख \nमहादिल त टोलमे झंडा फहराबिथ , \nअĠ यथा दě डक भागी हेता। कहक लेल \nसभ िक छु अनसोहाते बुझना जाइत \nअिछ । िक  खादीक नĦ हर कुतŭ, ठेहुनसँ \nिन Ē चा धिर , माथपर गाँधी टोपी, डाँरमे \nखादीक धोती पिह र राį Əğवजक समü \nसभटा झुŇे भाषण देल जा रहल अिछ । \nसुनैत-सुनैत देहमे आिग  लािग  जाइत \nअिछ । मोन कोना ने कोनादन करए लगैत अिछ । झुŇा लोक सबहक झुŇ \nभाषण सुनैत-सुनैत पचास बखũक भऽ गेलॱ मुदा झुŇे बािज  अपने सन आनो \nजनकó परतारब कते अधलाह बात भेल! जँ हार-मौसक देह अिछ  तँ किन यो \nलाज हेबाक चाही, की  बािज  रहल छी, की  कऽ रहल छी? की  सभ िद न \nझुŇे बािज  भारतक İ वतंÿताकó अüुž रािख  सकै छी? ई हमरा लोकिन क \nबीच एकटा यü Ćķक सदृĮ य राखल अिछ ।  \nचाĉ कात देश भिĎ त  गीत बािज  रहल अिछ । गीत सुनैत-सुनैत खुन \nखौलए लगैत अिछ , ऐ सफेद पोस झुŇा सभकó देख कऽ जे समİ त भारतीय \nभाय-बिह न, माइ लोकिन कó सालो-सालसँ ठकैत आएल अिछ । राį Əğवजक \nसामने बाजब िक छु आ करब िक छु िह नका सभक जĠ म िस ŀ अिध कार भऽ \nगेल अिछ । िध ĸार अिछ  एहेन भारतीय आ◌ेइ सĠ तान सभकó जे भारत माताक \nसंग झुठक बेपार करैत अिछ ।   90 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nसवाल ई उठैत अिछ , देशमे जखन चाĉकात ƚį टाचार, बेिब चार, हĜ या, \nबालाĜ कार, अपहरणक बेपार भऽ रहल अिछ , तखन भारतीय कोन ĉपó \nİ वतंÿ छिथ ? देशक शीषũİ थ नेता लोकिन क करतुत Ćात होइते अखबारमे \nपढ़बामे अबैत अिछ । भारतीय संिव धानक ऊँचसँ ऊँच पदपर आसीन म◌ंÿीगण, \nĎ यो बेदाग नै छिथ । सबहक चĿैरमे दाग लागल छिĠ ह । एकटा जहलसँ \nबहराइ छिथ , तँ दोसर जेबाक लेल ततबए आतुर! कथी खाितर? देशक रüा \nखाितर? कखनो नै। अिप तु ई आरो İ पį ट भऽ जाइत अिछ , जे अहाँ कतेक \nपैघ भीतरघाती छी। आइ खगता अिछ  ऐ बातक जे अपना-अपना भीतर \nझाँिक  कऽ देखू जे अहाँ गाँधी, नेहĉ, लोिह या, जे.पी.क भारतक की दुदशŭ \nकेिल ऐ? की अही कुकमũक ि◌ नवũहनक लेल अहाँकó भारतीय राजनीित क \nिü ित जपर बैसाओल गेल? आइ जँ िक यो सही आबाज उठबै छिथ  तँ ओकर \nओिध  उखािर  अहाँ अपनाकó सुरिü त राखए चाहै छी। मुदा आब ओ िद न दूर \nनै जे अहाँ कखनो नाङट भऽ सकै छी आ अरबो-अरब भारतीय अहाँकó \nनाङटे-उघारे टी.भी.क पदŭपर देखत। तँए समए पूवũ चेतू हे मानव, चेतू। \nअĠ यथा ने ि◌ सफũ भारतीय बिĪ क  अरबो-अरब जनसंď या अहाँकó- धुर छी! धुर \nछी!- करत। कतेक दुखक बात अिछ  जे अहाँ सन सपूत भारत माताक \nखो◌ंइछ खाली कऽ सभटा धन नुकाए कऽ आनठाम रखने छी। मुदा से \nककराले? अपनेकó बूझक चाही जे ओ धन िक सान-मदूरक खुन-पसेनाक \nकमाइ छी। ओ धन अहाँकó पिच  नै सकैए। ओइ  धनसँ ने तँ अहाँ अपन \nāाŀ कऽ सकब आ ने बेटा-बेटीक िब याह। तखन ओ धन भोगत के? \nऐठाम आĢ त िच ◌ंतनक खगता अिछ । सोचू, कने िव चाĉ, कोन तरहक \nकुकमũ आ केकरा लेल से करै छी। जागू, जागू। हे भारतक सपूत अखनो \nजागू। भारतक अखě डता आ एकता लेल जागू। भारत सबहक माता \nिथ कीह। माताकó सिŅ चारसँ सजाउ। आउ, अपन ित याग, िन į ठा, लोभ, मोह, \nअहंकारकó ित यािग  भारतकó माता बुिझ  अपन खून-पसीना İ वĒ छ बुिŀ  िव वेकसँ \nमाताकó बचाउ। बचाउ अपन मानवताकó, नैित कताकó, आिद  सनातन धमũकó आ \nराजनीित कó। देशमे जĉर Ćजातंÿक शासन अिछ । िक Ġ तु सबहक आĜ मामे \nरावणक शासन। तँए आइ पĠ Ɩह अगİ तक अवसरपर आिब  ओइ रावणकó \nखतम कऽ देबाक सĢ पत खाउ। सĢ पत खाउ जे अपन भारतकó रामराĔ य \nबना अपने राम कहाउ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 91 \n \nनवीन ठाकुर \nचंदा मामा आ चंƖमा \n \nचंदा मामा .. ई कोनो नव मुहाबरा नै अिछ, मुदा एकर अथŸ िकछु आब \nिजनगीमे बाँचल नै रहल। नेना सभकó बहकाबऽ आ फुसलाबऽ कó छोिड़ कऽ! \nिकएक ठकैत िछऐ बचबा कó, हमरो ठकने रही बĒचामे सभ िमल कऽ, \nनै-नै, ई बĒचा सभकó चुप करबाक रामबाण इलाज छै। के कहलक अहाँकó \nआ की अनुभव अिछ। अंजाद नै अिछ ठीक ठीक। शायद दुनु भऽ सकैत \nअिछ! मुदा चंदा मामा किहया चंƖमा भऽ गेल बुझल नै अिछ? शायद नमहर \nभऽ गेलॱ हम। नै तँ ई वैýािनक दृिƠकोणक दोष छै! जिहया सँ बुझिलऐ जे \nचंदा मामा एगो Ƈह छै तिहया सँ िरĮता टूिट गेल मामा भिगनाक! चौरचनक  92 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nिदन जे हृदए कोणमे कनी āŀा बाँचल रहैत अिछ ओ उमिर अबैए! वैýािनक \nदृिƠकोणक तकũसँ बहुत ĭयिĎतक आİथा सेहो डगमगाइत देखिलऐए िजनगीमे! \nभौितक ýानसँ मोनमे जोर-घटा चलऽ लागैत छै। िकछु शेष बचलापर दौग \nगेलॱ मंिदर िदस नै तँ भिर िजनगी टाइम रिहतो सबहक पास टाइमक अभाव \nहोइ छै! \nआइयो वएह चाँद छै मुदा ओइमे कोनो बुिढ़या चरखा चलबैत नजिर नै \nआिब रहल अिछ! बौआकó खेलबैत रही। एना ता अनिचĠहारक कोरामे नै \nजाएत जĪदी, जावत तक चंदामामाक रेफेरे◌ंस नै देबै! चŬदनीक शीतल आ \nशŬितक पिरवेशमे बैसल रही छत पर, वाİतिवकतासँ दूर। कने दू-चािर डेग \nआगाँ बढ़ेने रही। तखने लागल जे पाछाँसँ िकयो टीक पकिड़ कऽ झीक \nदेलक! \n-सुनैत िछऐ। नीचाँ आउ।, किनयाँ सोर पारलक। \nलागल जे िकयो चंƖलोकसँ मृĜयुलोकमे बजा रहल अिछ। मोनक \nतराजूपर बटखरा रािख देलक िकयो। डगमगा गेल कनी काल लेल एकबैग \nमोन! असिलयत जनलाक बाद कतेक चीजसँ लोकक नाता टूिट जाइ छै। \nिकछु सजीवसँ, िकछु िनजŰवसँ। कतेक ýानवस, कतेक अýानतावस। \nसमयपर जĉरत पड़लापर कमी खलै छै! ओ ýान कोन काजक जेकरा \nजिनतो आदमी िजनगी भिर अýानी बनल रहैए, मोनमे अंतŅũĠŅ रहैत छै भिर \nजीवन, सही गलतक फैसला लेबऽ मे असमथũ रहैत अिछ! \nसभ कहैत छै जे बĒचाकó भगवान देखाइ दैत छै, िकए? हम बĒचा नै \nबिन सकैत छी, मुदा बचपना तँ रािख सकैत छी। कखनो काल कऽ अýानी \nबनबोमे बहुत बड़का फाएदा होइ छै। खाली सामंजİय İथािपत करक कला \nएबाक चाही। भऽ सकैत अिछ जे समाजक दृिƠ बदिल जाएत अहाँ Ćित। \nशायद नीक बुझत की ख़राब ई किह नै सकैत छी, ई तँ दृिƠ आ \nĭयवहारक बात िछऐ! \nमुदा समयक संग फाएदा हएत, ई िनिĀत अिछ! समयक अनुसार \nचलबामे नģफा छै, चंदा मामा रहिथ आिक चंƖमा, की फरक पड़ैत छै! िछऐ \nतँ एकैगो!  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 93 \n \nिबिपन कुमार झा \nऐ चराचर जगत मे मनुĎख के? \nऐ चराचर जगतमे मनुĎख सभसँ अिधक बुिŀबला Ćाणी अिछ ई \nसवũिविदत अिछ। मुदा जĻलक राजाके◌ँ ई Ćķ सिदखन मनमे अबैत रहैत \nछलै जे एना िकए अिछ। \nजĻलक राजा एक िदन सभा बजौलक। सभ सँ ई Ćķ राखल गेल जे \nऐ चराचर जगतमे मनुĎख के अिछ? आ ओ हमरा सभसँ कोना अिधक \nमहĜवपूणũ अिछ? \nसभामे एकटा वृŀ छलाह, ओ उिठ कऽ कहलिथ- हे वनराज! िकए नै \nअपना सभ सोझे ई गĢप िवधाता ƙŌा सँ करी? वनराज ĆĜयुþर देलिथ- एव \nमİतु। \nितिथ िनधŭिरत भेल। सभ अपन िवमानसँ सीधे ƙŌा लग पहुँचला। \nƙŌाके◌ँ Ćणाम कए पुछलिथ। हे संसारके◌ँ बनेिनहार ƙŌाजी, एकटा िजýासास◌ँ \nहम सभ एतए आएल छी। ƙŌाके◌ँ िकछु फुिर नै रहल छलिĠह िकएक त◌ँ \nएतबाक िदन त◌ँ माÿ इĠƖे िकछु पुछैक लेल अबैत छलिखĠह मुदा आब त◌ँ \nपशु सभ सेहो। कोनो बात नै। ओ कहलिथ- देरी कोन बातक। अपन गĢप \nकहू। \nवनराज कहलिथ- हे िवधाता! मनुĎख हमरा सभसँ āेơ कोना? \nƙŌा कहलिथ- सुनू, मनुĎख लग ýान छै अİतु ओ अहाँ सभस◌ँ āेơ \nअिछ। \nवनराज आपिþ उठेलिथ- ýान त◌ँ हमरो सभ लग अिछ। यिद नै रिहतए \nत◌ँ बĒछाके◌ँ एक हजार गायक बीचमे छोिड़ देलापर ओ केकरहु थनसँ दूध पी \nलैतए। किहयो एहेन भेल? \nƙŌा कहलिथ- नै, वĜसो गĒछित मातरम्।  94 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n \nवनराज कहलिथ- तखन अहाँ कोन आधार पर मनुĎखके◌ँ एना टीकासन \nपर बैसा देिलऐ? \nƙŌा कहलिथ- देखू, मनुĎख लग धमũ एहेन चीज छै जे अहाँ सभ लग \nनै अिछ। धमŸ िह तेषामिधको िवशेषो। \nवनराज हािर मानए बला नै, बजलाह- ई त◌ँ अपने अनुिचत कहल। \nĆĜयेक पशुक अपन धमũ छै। जे मŬसाहारी अिछ ओ िनĜय मŬसाहारी अिछ \nजेना हम। हम किहयो घास नै खा सकैत छी। जे शाकाहारी अिछ से \nकिहयो मŬस नै खा सकैत अिछ। जेना बड़द लोकिन। \nƙŌा त◌ँ िविचÿ संकटमे आिब गेला। मनुĎखके◌ँ āेơ कोना कही। नै \nकहबै त◌ँ ओ सभ आिब कऽ हĪला करत।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 95 \nकहलिथ- कनी काल Ĉकू। हम पोथी पतरा उलटा कऽ कहैत छी। \nकिनक काल बाद ƙŌा कहलिथ- सुनु यौ, मनुĎखमे एकटा िविशƠ गुण \nछै। ओ  छै पिरवतũनशीलता। मनुĎख कखनहु एक İवभावबला नै रिह सकैत \nअिछ। ओ İवयंके◌ँ हर िİथितमे समायोिजत कए सकैत अिछ। शाकाहारी \nमŬसाहार कए सकैत अिछ, मŬसाहारी शाकाहार कए सकैत अिछ। संİकृत \nपढ़िनहार अंƇेजी पिढ़ सकै अिछ। अंƇेजी पढ़िनहार संİकृत। राजİथानमे \nरहिनहार जĦमूमे  रिह सकैत अिछ आ गुजरातमे रहिनहार अटलाěटामे। मनुįय \nसमायोजन कए सकैत अिछ। की अहाँ घास खा सकैत छी। ऊँट िबहार \nकेर बािढ़के◌ँ बदŭİत कए सकत? \nवनराज िनĈþिरत भऽ गेलाह मुदा उĜसाहसँ बजलाह- बाह बाह। मुदा \nएकटा गĢप कहू? जे ĭयिĎत पिरवतũन नै कए पबैत अिछ वा जे एके रंग \nहमेशा रहैत अिछ। जेकरामे िविवधता नै अिछ ओ? \nƙŌा कहलिथ- हँ, अहाँ सभक बात सुिन लगैत अिछ जे िविधक \nिवधानमे संशोधनक आवĮयकता अिछ। जे िविवधतासँ रिहत छिथ ओ आइसँ \nमनुĎख नै कहल जेताह। \nवनराज बजलाह- तखन ओ की कहौताह? \nƙŌा कहलिथ- ओ िविचÿ पशु कहौताह। \nसभ पशु हिषũत भऽ मृĜयुलोक अएलिथ।  96 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nसुखकó मृगमरीिचका बुझू (āी देवƙत बसुक संİकृत  \nि◌वहिन कथाक िबिपन कुमार झा Ņारा मैिथली अनुवाद) \nबालबोिधनी, अनूिदत कथा, मूल संİकृत लेखक āी देवƙत बसु \nकोनो राजा अपन वृŀावİथामे अपन बेटाके◌ँ राĔयक भार दऽ İवयं \nजंगल िदस तपİया करबाक हेतु Ćİथान कएलिथ। बाटिहमे कोनो तेजİवी \nपुĈषस◌ँ भे◌ँट भेलिĠह। राजा हुनका नƛता पूवũक नमİकार केलिथ। ओ \nतेजİवी पुĈष पुछलिथ- हे राजा! आइ नै त◌ँ अहाँक संग कोनो सैिनक अिछ, \nनै तँ कोनो राजिचƭ! ने रüक, निहये घोड़ा। एना असगरे कतए जाइत \nछी? \nराजा बजलाह- महोदय! संसार मोहके◌ँ छोिड़के◌ँ जंगल जाइत छी। \nतेजİवी कहलिथ- की अहाँ केर िनĀय दृढ़ अिछ? ƅोधसँ, अपमािनत \nभऽ कऽ, उपेिüत भऽ कऽ, पराजयमे अिधक हािन ĆाĢत कऽ कऽ कदािचत् \nसंसार Ĝयाग करबाक मन करैत छै। िकĠतु िबतैत समयक संग İवयंके◌ँ \nसंसारमे सामंजİय बनेबाक लोक Ćयास करैत अिछ। अहाँ त◌ँ ओइ Ćकारक \nनै छी जे हािर मािन ली? \n-हे महाĜमा! हम उþम राजवंशमे उĜपž भेलॱ। हमर बहुतो रानी सĠतान \nछिथ। हम बहुतो इनार आ पोखिर खुनाओल। पूजा-वŪत आिद बहुत कएल। \nबहुतो  देश िजतलॱ। िवńालय आ िचिकĜसालय सेहो Ćितơािपत कराएल। \nिकĠतु कþौ हमरा सुख नै भेटल। एकर की कारण? \nकिनक काल Ĉिक कऽ ओ तेजİवी नजदीकेमे िवńमान नीमक गाछ \nदेखा कऽ बजलाह- हे राजा! ई नीमक गाछ  तीते टा होइत अिछ। \nĆाथũनासँ, दानसँ, पूजासँ की एकर मधुर फल ĆाĢत कएल जा सकैत अिछ? \nसंसारो अही नीमक गाछ जका◌ँ अिछ। ओ मृगमरीिचका अपना सभके◌ँ एĦहरस◌ँ \nओĦहर  घुमबैत अिछ। मृĜयु नजदीक एलाओ पर सुख नै भेटैत अिछ। \nसĜकमũ आ अनुơानसँ, भगवानक ğयानसँ, शरणागितसँ सुखक आशा रखबाक \nचाही नै िक अĠय Ćकारसँ। \nदोसरे üण ओ तेजİवी नै देखाइ देलिथ। भगवाने वİतुतः हुनका तĜव \nबुझेबाक हेतु ऐ ĉपमे आएल छलाह, ई सोिच राजा डेग आगू बढ़बैत \nभगवानक İमरण करैत बिढ़ गेलाह।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 97 \n \nअिनल मिĪलक \nदादीक गीत \n \nनेĠहपनक हरेक भोर होइत छल दादीक मधुर İवरमे गाओल ऐ गीतस◌ँ, \nतिहया िदवाल घड़ी नै छल, ने कोनो अलामũ। दादीक गीत सुिन पड़ोसी \nबसीर अहमद बुझैत छलाह जे भोर भेल आ ओ अपन मवेशी भोरका पहर \nचराबक बाİते खोलैत छलाह ! माँ, चाची, बाबुजी, कĸाजी बुिझ जाइत \nछलिथ जे भोर भऽ गेल आ उिठ जाइत छलाह! जुग  िबतल। दादी अपने \nसंगे लऽ गेली ई गीत। एकर मधुर लय आ भाव सेहो ! रिह गेल दादी Ņारा  98 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nिलिपबŀ ऐ लोक गीतक माÿ आखर-आखर, शĤद-शĤद, अथũ-ममũ! रिह गेल \nएकटा अĠतहीन Ćतीüा। की दादी फेर औती? कोनो ने कोनो Ĉपमे.... \nिमिथलाक घर घरमे….. फेर पिहले जेहन भोर हएत, ई गीतक बोल संगे \nआँिख खुलत सभक, आ िजबĠत हएत संİकृित फेर एक बेर! \nसादर ई गीत: \nउठू हे फूलकुमैर रानी, झाĈ िदअ अंगना  \nउठता जे कृįण बलदाउ, बासी छीक अंगना \nउठू हे फूलकुमैर रानी ,झाĈ िदअ अंगना \n \nकथी केर झाĈ झुĈ, कथी केर बĠहना \nकोना हम झाĈ देब, ससुरजी त◌ँ अंगना \nकोना हम झाĈ देब, भŵसुरजी त◌ँ अंगना \n \nसोना केर झाĈ झुĈ, Ĉपा\n केर बĠहना \nिलहुरी िलहुरी झाĈ िदयौ, नĠदजी केर अंगना \nउठता जे कृįण बलदाउ, खेलैथ दुनु अंगना \n \nउठू हे फूलकुमैर रानी, झाĈ िदअ अंगना!!  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 99 \n \nबृषेश चĠƖ लाल \nगोलबा \nजिहया ओ जनमल बड़कीमाइ \nधरतीपर खसहु नै देलकै। िक कहाँदोन \nमािट लािग जइतैक, कहैत छैक जे पशु \nजाित गĠधेसँ िचĠहैत छै आ Ćायः तँए \nगोलबा सभसँ पिहने बड़कीमाइक गĠध \nथाह पओलकै आ लगले तखनिह सोनी, \nमोनी आ बĤबूक। अपन माइ िचतकबरीक गĠध तँ ओ पेटिहसँ पओने रहए।  \nओकरा किहयो नै बुझएलै जे ओ पशु अिछ। ओ अपनाकó सोनी, मोनी \nआ बĤबूये जकाँ बड़कीमाइक सĠतान बुझैत रहल। बड़कीमाइ कहैत रहैत \nछलै जे गोलबा जनमल तँ ओकरा जखने पोिछ-पािछ कए ठाढ कएल गेलै \nचभिक–चभिक कए िचतकबरीक थनसँ दूध िपबए लगलैक आ जखने पेट \nभिर गेलै तँ दौिड कए ओकिर दुनू पएरक बीचमे साड़ीक कॲचामे गरदिन \nनुका लेलकै। आ तिहयासँ ई ƅम चिलते रहलै। कुिद–फािन कऽ आएल आ \nबड़कीमाइक साड़ीक कॲचामे गरदिन पैसाकए उपर–नीचाँ करए लागल। \nबड़कीमाइ ओकरा कोरामे उठाकए ताबरतोड़ चुĦमा लेबए लगै आ गोलबा \nबड़कीमाइक İनेहसँ मुĐध भऽ जाइक। संसारमे ऐ सँ बेशी सुख ओकरा आर \nकतौ कखनो नै बुझएलै। ओकरा बड़कीमाइ सभ िदन ममताक समुƖ लगैत \nरहलै। कहाँदोन सĠतानसँ Ćेम करएबलाक Ćित सĠतानक माए मुĐध भऽ जाइ \nछै। ओकर माइ िचतकबरी बड़कीमाइक सभ िदन आदर करैत रहलै। जखने \nबड़कीमाइ कहै— “िचतकबरी आह ..आह।” िक ओकर माइ िचतकबरी चाहे \nकतबो दूर िकए ने रहौक, कानमे आवाज झिरते चट बड़कीमाइ लग दौिड़ \nजाइक। आ बड़कीमाइ जेना–जेना इशारा करै िक िचतकबरी चुĢपे मुड़ी \nगॲतने आदेशक पालन करैत जाइक। करौक केना नै? भोरे–भोरे िचतकबरी  100 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nलेल घास, कोराइ आ किहयो काल दािलक कुžीक ओिरआओन तँ वएह \nकरैक ने। रौद उगैक तँ बड़का रİसीमे खुņीमे बािĠह ओकरा चरए लेल \nछोिड दै आ फेर दुपहिरयामे चौरीमे लऽ जाइक। आिरक दुिब खाएमे कतेक \nआनĠद अबै छै से जे खाए सएह ने जानए। \nतिहना करै गोलबा । ओहो किहयो बड़कीमाइक आदेशक अवýा नै \nकएलक। हँ, िचतकबरी िİथरसँ अबै तँ ओ दौड़ैत–कुदैत–फानैत किहयो \nकाल जखन बड़कीमाइ कोनो काज – धĠधामे लागल रहै छिल अथवा \nककरोसँ बितआइत रहैत छिल तँ गोलबाकó दुलारसँ धकेल दैत छलै। मुदा \nगोलबा ताधिर जान नै छोड़ैत छलै जाधिर बड़कीमाइ ओकरा उठाकए चुिम नै \nलै छलै। िचतकबरी बड़कीमाइ आ गोलबाक िसनेह देिख  मुĐध रहैत छिल। \nओ सभ िदन गोलबाकó िसखबैत रहिल जे जननाहिरसँ पोसनाहिर बड़की होइ \nछै। आ ओ तैँ सभ िदन बड़कीमाइकó अपन माइ िचतकबरीसँ उपरे \nदेखलकै। \nसोनी आ मोनी तँ गोलबा लेल अपन जाने Ġयोछािर देने छिल। नामो तँ \nओकरे सबहक देल रहै ने। गोलबा जनमलै तँ गोल, गुटमुटाएल आ \nलेपटाएल रहै कहाँदोन आ तँए ओकरा सोनी–मोनी ‘ गोलबा’ किह देलकै। \nओकर नामाकरण अिहना भेल रहै। पिहल बेरसँ लऽ कऽ बहुत िदनधिर साँझु \nपहर, राितमे आ सुित–उिठकए ओ सभ ओकरा ओकर माइ िचतकबरी लग \nलऽ जाइक आ मुँह पकिड़ कए थन छुअबै। गोलबा मİत दूध िपबए लागए। \nिदनोमे ओकरा मोनसँ कुद–फान कहाँ करए दै ओ सभ। भिर िदन कोरामे \nलदने छी, लदने छी। तिहया गोलबाकó नीक नै लगै। मोन होइक जे \nछोिड़तए तँ कुद–फान किरतए। मुदा बादमे जखन ओ नĦहर भऽ गेल तँ \nरिह–रिह कए मोन होइक जे कने सोनी–मोनी ओकरा कोरमे उठैिबतै। सोनी–\nमोनी ओकरा लेल सुतए लेल ओछाओन आ पिहरए लेल िमरजइक ĭयवİथा \nकएने रहै। ओ मुित दै तँ ओ सभ बƂड िपताइक। राितमे उठा–उठा कए \nपेसाप कराबए लऽ जाइक। गोलबाकó तामस होइक। ओ की जानए गेलैक \nजे ओकरा मुतक छै, पेसाप लागल रहै तँ ने। जखन पेसाप लगै ओ \nउिठकए गड़गड़ा दै। ... सोनी–मोनी ओकरा अपने कोठरीमे सुतबै। \nबड़कीमाइ कए िदन कहलकै जे ओकरा िचतकबरी लग पिथयासँ झाँिप \nदौक। मुदा सोनी कहै जे कहुँ हुराड़ लऽ जएतै तखन? आ ओ सभ एक \nबरख धिर गोलबाकó अपने कोठरीमे सुतिबते रिह गेलै। ओ नĦहर भेलै तँ  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 101 \nचņीमे गहुमक भुİसा भिर कए ओ सभ ओछाओन बना देने रहै। आमक \nपात, दुिब, रामिझमनी आिद गोलबाक िĆय भोजन रहै। सोनी–मोनी चाउर \nभुिज आ◌ेइमे कĈ तेल सािन कऽ खुअबै छलै। गोलबा मİतसँ खाए। कहै \nजे ऐ सँ देह मोटाइ छै। गोलबाकó लोक मोट आ कसगर कहै तँ बƂड \nआनĠद अबै। आ तँए ओ चपर–चपर कऽ खाइक। गेĈका मेला लगलै तँ \nसोनी–मोनी मेलासँ फुदना अनने रहै आ लाल, हिरयर, कारी फुदना ओकरा \nगरमे बािĠह देने रहै। कहै जे लालसँ शिĎत बढतै, हिरयरसँ तĠदुĈİती आ \nकारी रहलापर ककरो नजिर नै लगतै। \nजेना–जेना ओ बढ़ैत गेल बĤबू ओकर दोस बनैत गेलै। शुĈ–शुĈमे ओ \nअपन दीदी सबहक संगे आगाँ–पाछाँ करैक। मुदा बादमे बĤबू ओकरापर बेशी \nिध यान देबए लगलै। जखन–तखन ओकर देह सेहारै। कतौ, कनेको, कोनो \nदाग नै लगबाक चाही। कनेको िकछु लािग जाइक तँ ओ तुरत साफ करै, \nदेह मलै आ पोछ–पाछ करैक। .... एकिदन पेिठयासँ चािरगोट घुंघĈबला पņा \nिकिन बĤबू ओकर गरमे सोनी–मोनीक फुदना संगिहं बािĠह देने रहै। गोलबाकó \nअपन गर कनेक भारी जकाँ लगलै आ कुद–फानमे सेहो असहज भऽ गेलै। \nघुंघĈक आवाज कानमे झर दै। ककũश लगै। गोलबा मुड़ी िहलाकए पņा \nिनकालक Ćयė कएलक मुदा ओ िनकलएबला थोड़े रहै। उĠटे कान फाड़ए \nलगलै। आब तँ दौगएमे पिछलका पएरपर ठाढ़ भऽ कऽ गरदिन आ आँिख \nटेढ़ कए धाही मारएमे सेहो असोकयũ होमए लगलै। मुदा करो की ? अपने \nिनकािल सकैत नै अिछ। भगवान बोली तँ देने छिथĠह मुदा सहज भाषा नै \nजे ओ बĤबूकó सĦझाबए सकओ। अĠततः मन मसोसिह पड़लै। \nगोलबाक िसंघ जनमए लगलै तँ माथपर कुिरऐनी धऽ लेलकै। ओ दाबा, \nखĦहा, आिड़ जहाँ पाबए माथ रगड़ए आ धाही मारए। बĤबू आब ओकर \nमाथकó पकिड़ कए ठेलए लगलै। ओकरा नीक लगै। ओ छड़िप कए पिछला \nटŬगपर ठाढ भऽ बĤबूक हाथपर धाही मारए लागल। बĤबू आ गोलबाक िनĜय \nकमũमे इहो एकगोट अĥयास जुिड़ गेलै आ तकर बाद तँ ओ लड़ाका बिन \nगेल। दुपहिरयामे बĤबू ओकरा गाछीमे टहलाबए लऽ जाइ आ ओतए ओकरा \nकएटासँ िभड़ए पड़ै। बेशीकó ओ लगले भगा दै मुदा एक िदन ओ हारही \nलागल छल। ओ तँ बĤबू जे चलाकीसँ ओकरा िजता देलकै। ततेक जोड़सँ \nने जोश बढ़ओलकै जे िवपüी डरे भािग पड़ा गेलै। मुदा तीन िदन धिर \nओकर िसंघ लग माथ दुखाइते रहलै।  102 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \n∗ ∗ ∗ ∗ ∗ \nनै जािन िकएक एकाएक घरमे भीड़–भाड़ बिढ़ गेल रहै। बड़कीमाइ \nएकिदन बुिढ़या दाइकó◌े बजौने रहै आ तकर लगले दोसर िदन सभ दर–देआद \nसबहक जमघट भेल रहै। गोलबाकó घरक गितिविध िकछु िवशेष तँ बुझएलैक \nमुदा ओ िकछु बूिझ नै सकल। ओ देिख  सकैत अिछ। Ćाकृितक Ĉपसँ \nओकरा अपना लेल आवĮयक िवषयमे भगवान बुझक जतबे सामĝयũ देने \nछिथĠह ओ ततबे ने बुझत। ओ अपन िदनचयŭ कऽ सकैत अिछ, अपन \nĆितक İनेह आ बजारल चोटकó छू सकैत अिछ मुदा दोसरक छुपल भाव वा \nमनुखक भाषायी अिभĭयिĎत ओकर Ćकृित Ćदþ सामĝयũसँ फािजलक िवषय \nछै। तैँ घरमे की चिल रहल रहै ओ बूिझ नै सकल। हँ गोलबाĆित İनेह \nिकछु बेशीये बिढ़ गेल रहै। ओना गोलबाकó िक यो ऐंठ–काँठ खाए नै देलकै। \nशुĈएसँ कोनो घाओ–घौस नै होउक, कतौ कटाउक नै तकर ďयाल सभ \nिक यो रखैत अएलैक अिछ। मुदा अखन ओकर खान–पानपर पिहनेसँ िकछु \nआर िवशेष िध यान राखल जा रहल छलै। ... एक िदन पुरिहत अएलिख न \n। बड़ी काल धिर पतरा उनटबैत रहलिख न। जाए काल बड़की माइ बहुते \nरास चाउर दािल, अĪलू आ नूनक संगिह िकछु टका सेहो देने रहै। आ \nतकर बाद घरक नीप–पोत, हाट–बजारक गितिविध बिढ़ गेल रहै। दसे \nिदनक बाद घरमे ढ़ोल–िपपही बाजए लगलै। साँझखन कऽ गोसाँउिन–घरमे \nकिनयाँ–मिनयाँ आ बुिढ़या दाइ सबहक जमघट तथा गीतनाद होमए लगलै। \nबĤबूकó◌े आगाँ रािख नै जािन कतेक िवध-वाध कएल गेलै। ढोल–िपपही आ \nगीतनादसँ ओकर कान भारी भऽ गेल छलै। मुदा तैयो सभ िकछु रमनगर \nलगै। बĤबू हिषũत रहैक तैँ। \nओइ िदन भोरेसँ भीड़–भाड़ रहै। गोसाउिन–घरमे पूजा–पाठ भेलै। ओही \nƅममे गोलबाकó दू गोट छॱड़ा पकिड़ कए पोखिर लऽ गेलै आ नहा देलकै। \nबƂड जाड़ भेलै गोलबाकó। माघ महीनाक जाड़ आ ठरल पोखिरक पािन। \nछॱडा सभ सोझे पोखिरमे बुड़का देने रहै। बेचारा गोलबा मेिमआए लागल, \nपैखाना–पेसाप सभ भऽ गेलै। डरे Ćाण िनकलए लगलै। िववश गोलबाक गर \nलािग गेलै। ओ बĤबूक İमरण कएलक। अखन बĤबू रिहतै तँ एना होइतै? \n.... छॱड़ा सभ ओकरा कोरमे उठओने गोसाउिन–घरमे लऽ गेलै आ बĤबू लग \nठाढ़ कऽ देलकै। तखन जा कऽ ओकर Ćाण पलटलै। बुझएलै जे ओकरो ऐ \nसमारोहमे सहभागी बनाओल जा रहल छै। ओ चाĈ भर देखए लागल। जाड़े  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 103 \nदेह थरथराइ मुदा तैयो ओ अपनाकó िİथर करक पूरा Ćयėमे लािग गेल। \nओ अपनाकó िİथर करएमे लागले रहए िक पिěडतजी जोड़–जोड़सँ मĠÿ \nपढलिख न आ बĤबू ओकर माथपर अüत, फूल आ पािन ढ़ािर देलकै। माथ \nसदũ भऽ गेलै आ केशमे अüत फूल घुिसआ गेलाक कारणे ओकरा कुिरअइनी \nलािग गेलै। ओ जोड़सँ अपन माथ झटकए लागल। पिěडतजी जय भगवती, \nजय माते िचिचआए लगलिख न। बĤबू पाछाँ हिट गेलै। एक गोटे पाछाँसँ \nओकर दुनू पएर पकिड़ लेलकै। दोसर ओकर गदũिनपर हाथ फेरए लगलै। \n.... आ .... छपाक…।  \n∗ ∗ ∗ ∗ ∗  \nआिहरो, ई की भेलै? ओ तँ अपन घरसँ अलग भऽ गेल अिछ। आब ने \nओ घरसँ अलगे फेकाएल माथमे अिछ ने घरेमे। ओ अपन अलग भेल \nमुड़ीक मुआयना करैत अिछ। असō पीड़ाक ĆितिबĦब छै उनटल आँिख आ \nदाँत तर दने िनकलल जीह। दाँतक दबाब एतेक जे आधा जीभ कटाइये \nगेल छै। घरोक हालत ठीक नै छै। िछिड़आएल चाĈ टŬग आ तानल धर \nएकदम कड़ा भऽ गेल छै। ओ अपनाकó एकदम हĪलुक पािब रहल अिछ। \nअनĠत अĠतिरüक याÿाक हड़बड़ी भऽ गेल छै। ऐ अनĠत याÿाक कतौ \nकोनो पड़ावपर ओकरा दोसर शरीर धारण करक छै। नै जािन ओ पड़ाव \nकतए हएतै? तखने ओ पुनः दुः◌ःख–सुख आ भावनाक संवेगकó भोिग सकत। \nİवाद आ āृंगारक रस पीिब सकत। अथवा अĠय कोनो अनुभूित लऽ \nसकत। .... गोलबा पुनः एक बेर िİथितक जायजा लैत अिछ। सोनी–मोनी \nपािन गरमा रहल छै। छॱड़ा सभ ओकर धर छोलए लेल केराक पात आ \nऔजार सभ ठीक कऽ रहल अिछ। भĠसीआ सभ बडका कराह आ भŇीक \nĆबĠध िमला रहल अिछ। बड़कीमाइ किनयाँ–मिनयाँ सभकó मर–मसĪला, तेल, \nिपआउज आिदक बĠदोबİतमे लगओने छै। पीअर धोती, कुतŭ आ गमछामे \nमुिěडत माथ नेने बĤबू अपन दोस सबहक संग हँिस–हँिस कऽ बितआ रहल \nअिछ। दरबĔजापर दर-देआद सभ मİत खैनी चुनबैत गĢप–सĢपमे लागल छै। \nिचतकबरी नोराएल आँिखसँ अपन पिहल बेटाक धर िद स टुकुर–टुकुर तािक \nरहिल अिछ। \n.... ओ कोनो झॲका जकाँ अĠतिरü िद स उिधया जाइत अिछ। एकदम \nिनİपृह भावó ई सभ İवाभािवक छै। ओहो İवाभािवक Ĉपó Ćकृितक \nİवाभािवक Ćिƅयामे आगाँ बिढ़ जाइत अिछ। आब ओ गोलबा कहाँ अिछ?  104 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nएकदĠ त हाथी आ नौलखा हार  \nकछमछी छुिटते नै छै। \nजखनसँ मकवानपुरक सेनगढ़ी \nदरबार देिख कए िफरिल \nअिछ ओकर मिİ तį कपर \nइĠ Ɩकुमारी छाएल छै। १४ \nबषũक इĠ Ɩकुमारी, बाल \nराजकुमारी। लगै छै जेना ओ \nसभ िकछु ĆĜ यü देिख रहिल \nहुअए। सोन-चानीक महीन \nकढ़ाइसँ युĎत चमकैत िनĒचाँ \nतक सोहराइत घघरा, िनतĦ ब \nतक लटकल कारी केशमे \nकलाĜ मक गुहल चोटीसँ \nसिĔ जत माथपर हीरा जिड़त \nमुकुट, डरकशसँ नापल गोल \nिगरहसनक डाँड़, बाँिहपर \nचमकैत बाजुबĠ द, हीरा। मोती \nआ रंगिबरंगी रĜ न जिड़त \nहारसँ सुशोिभत कनेĎ के उठल \nवü, कानमे झुमैत झुमका आ \nकणũफूल आिद आिद। \nराजकुमारीक जाĔ वĪ य सौĠ दयũक काĪ पिनक Ćितमूिþũ ओकर मानसपटलपर \nिनरĠ तर िबिĦ बत भऽ रहल छै। ओइ राजकुमारीक दैवी सौĠ दयũक चचũ कोना \nगोरखा पहुँचल हेतै? सभ िकछुमे राजकीय सþा तथा शİ ÿ शिĎतक \nबढ़ोþरीक योग। Ũास देिख िनणũय लेबएबला धूþũ गोरखा युवराज \nपृĝ वीनारायण शाह आ ओकर सशİ ÿ मě डली ऐ मादó कोना अपन Ćितिƅया \nदेखओने हेतै? कोना पिहने राजाक खोपी सभा फेर तकर बाद भारदारी सभा \n(राजा, रानी, युवराजक ĭ यिĎतगत कोठरीके◌ँ पिहने नेपाली दरबारी भाषामे \nखोपी कहल जाइक। दरबारक सĪ लाहकार सभके◌ँ भारदार कहल जाइक।)  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 105 \nमे◌े मकवानपुरक राजा हेमकणũ सेनक सुता राजकुमारी इĠ Ɩकुमारीसँ \nपृĝ वीनारायणक िववाहक Ćİ तावक योजना बनल हेतै?.. आिद इĜ यािद Ćकरण \nसभक दृĮ य सभ ओकरा आगाँ जेना सजीव भऽ एक-एक कऽ आबए लागल \nछै। ओ फेर करोट बदलैत अिछ। ओइ कोठरीमे लगले माय संगिह दोसर \nचौकीपर सुतिल आ कनेĎ के काल पिहने तक फुसुर-फुसुर बितआइत बड़की \nभौजी ओकर कछमछी पकिड़ लैत छिथĠ ह। “मिणदाइ, िनĠ न नै होइए? िकछु \nहोइए की?” \n“नै, िकछु नै”। भाउजक ĆĮ नसँ ओ अकचका जाइत अिछ। \n“तँ ओना िकए अहुिरया कटैत छी?”। बड़की भौजी जेना कछमछी \nठेकािन नेने रहिथĠ ह। \n“नै, िकछु नै होइए। खाली वएह मकवानपुर गढ़ीक दृĮ य आगाँ चिल \nअबैत अिछ। हेमकणũ, इĠ Ɩकुमारी आ िदगबĠ धन सेनक िखİ सा मोन पिड़ \nजाइत अिछ”। ओ अपना Ćित भाउजक िचĠ ताकó हटाबक कोिशश करैत \nअिछ। मुदा बड़की भौजी अपन İ वाभािवक ĭ युĜ पĠ नता छोड़एवाली नै छिथĠ ह। \nचट दािग दैत छिथĠ ह- “आ की केओ ओतए मोनमे उतिर गेल अिछ? माय, \nदेखथुĠ ह, मिणदाइक मोनमे केओ चिढ़ गेल छिĠ ह। बेटा सभकó शीƈ वर \nखोजए कहथुĠ ह। देखै छिथĠ ह, कोना करोट पर करोट फेरै छिथĠ ह उ।” \nमाय बुझाइए औंघा गेिल छिथĠ ह। ननिद-भाउजक गĢ पमे ओ कोनो उþर नै \nदेलिखĠ ह। \nमिणकó भौजीक एखुनका पिरहास नीक नै लगलै। चुĢ पे आ◌ँिख मुिन \nलेलक। सोचए लागिल, “ खाली िबआहेटा कोनो जीवन छै? िबआह तँ मुदा \nĆारĦ भ अिछ। िबआहक बादक सहयाÿा ने िथक जीवन। की नारी सभ िदन \nअनिचĠ हारे सहयाÿीक Ćतीüा करैत रहत? आ कतेको इĠ Ɩकुमारी अिहना \nजीवनक याÿाक पिहलुके पड़ाओपर अपन सहयाÿीक Ćितüा करैत ÿासदीक \nखािढ़मे ढकेल देल जाएत। आ ओकर सहयाÿी सभ ओकरा अनभुआर \nजंगलमे एसगर ठाढ़ कए भगैत रहत। संग नै देबक लेल अनगũल आ \nअनसोहाँत असĦ भव शतũ सभ आगाँ बढबैत रहत? बेटी सभ अिहना चीज-\nवİ तु जकाँ िनजŰव नारी बिन ितल-ितल कऽ जड़ैत रहत?” आƅोश जेना \nमिणकó भीतरसँ अओर छटपटा दैछ। ओ एकबेर फेरो करोट फेरैत अिछ। \nबड़की भौजी Ćायः सुित रहिल छिथĠ ह। राित बेशी चिढ़ गेल छैक। ओहो \nअपनाकó शूĠ य करक यĜ न करैत अिछ। िनĠ न हेतु मनसँ बल करैत आँिख \nमुिन लैत अिछ।  106 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nराजकुमारी इĠ Ɩकुमारीक कü। पलंगपर बैसिल राजकुमारी। उदास मुदा \nआँिख आƅोिशत। लालƏेस। ओ मुँह लड़कओने, ४-५ सखी सभ चाĈकात \nघेरने। ककरो पदचापक ğ विन अबैछ। सभ साकŬü भऽ जाइछ। राजकुमार \nिदगबĠ धन सेन Ćवेश करैत अिछ। िफिकरसँ गलल मोनपर उदासी İ पį ट \nछै। सखी सभ िİ थरसँ बहरा जाइछ। िदगबĠ धन- बिहन उदास नै होउ। \nिनणũय भऽ गेलै। हमरा सभ अपन बिहनक हेतु सभ िकछु Ġ योछावर कऽ \nदेब। बिहनक भिवį य आ ऐ üेÿक मयŭदाक आगाँ एकदĠ त हाथी आ नौलखा \nहार मूĪ यहीन आ तुĒ छ अिछ। इĠ Ɩकुमारी दौिड़ कए अपन भायक छातीमे \nमाथ सटाए कनैत- नै भाइ नै। आब सेन राĔ य अओर मानमिदũत नै हएत। \nबहुत भऽ गेलै। एकदĠ त हाथी आ नौलखा हार हमरा अहाँक नै ऐ राĔ यक \nसĦ पिþ छैक। जनताक सĦ पिþ एकगोट राजाक बेटीकó दहेजमे नै देल जा \nसकैत अिछ। ओ सभक धरोहर छै। एकदĠ त हाथी केओ कमाएल नै अिछ, \nऐ üेÿ िवशेषक हेतु Ćकृितक िवशेष आ अनुपम उपहार िथकै। एहन गलती \nजुिन करब। \nिदगबĠ धन- अपन बिहनक वरकó संतुį ट नै कऽ सकब ई ऐ महाभारतक \nआगोसक सĦ पूणũ मğ यüेÿक मयŭदाक िवपरीत हएत। इितहासमे हमरा सभकó \nकोसल जाएत बिहन। जे सेन राजा अपन बेटीक िŅरागमन दहेजक अभावमे \nनै कऽ सकल। जीवनधिर बेटी िववाहोपराĠ त नैहरेमे रिह गेल। नै बिहन नै, \nआब समय नै छैक तैयारीमे लागल जाए। \nइĠ Ɩकुमारी- आ ई नै जे सेन राजा अपन अबुझ जमायक अनगũल मा◌ंगक \nआगाँ झुिक गेल जे सĦ पूणũ राĔ यक सĦ पिþ सेनवंश एकगोट बुनल षड़यĠ ÿक \nकारणó गोरखाक राजाकó िववश भऽ चढ़ा देलकै। हम नै जाएब। हमहूँ अपन \nसĦ पूणũ जीवन Ġ योछावर कऽ देब, दुिनयाँकó देखा देबै जे ऐ üेÿक नारी चीज \nनै सृिį टक बीज अिछ। मानक माथ आ Ĝ यागक शीषũ अिछ। \nिदगबĠ धन- आह बिहन। एहन िजĿ जुिन कĈ। भऽ सकैछ ऐसँ ऐ \nराĔ यक सुरüापर सेहो असर पड़ए। \nइĠ Ɩकुमारी- तँ कĈ युŀ, राĔ यक अिİ मताक लेल युŀ करब, आवĮ यक \nपड़लापर शहीद हएब अहाँक धमũ िथक। राĔ यक सुरüापर कोनो असर पड़ैत \nअिछ तँ उठाउ तĈवािर। हम नारी छी। नारीक अिİ मता हेतु, अपन \nपिवÿता हेतु अपनाकó Ġ योछावर करब हमर धमũ िथक। नारी सभ िकछुसँ \nदिब जाएत मुदा ओकर पिवÿता, ओकर İ वािभमान आ नारीत्व ओकर Ćाणोसँ \nबिढ़ कऽ िथकै। हमरा उपहारक वİ तु नै बनाउ भाइ।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 107 \nिदगबĠ धन कüक चाĈकात आहत बाघ जकाँ घुमए लगैत अिछ। धĦ म \nदऽ बिहनक पलंगपर बैस जाइत अिछ आ ओकर माथ झुिक जाइत छैक। \nइĠ Ɩकुमारी- अहाँ तँ अड़ल रिहऐ भाइ, कोना झुिक गेिलऐ? कþũĭ यपर \nबिहनक ममताक छाउर पिड़ गेल अिछ। सेन राĔ यक राजकुमारकó राĔ यक \nगौरव रüा करब पिहल काज छैक, बिहनक ममता नै। हम तिहये कहने \nरही। गोरखाक रीित िरवाज, राĔ य ĆािĢ तक हेतु िकछु करक चलन, ठगी \nसंİ कारक बारेमे सोिच िलअ। िलगिलगक चौरीमे चोरी कऽ बनल राजाक \nĆİ तावमे जĈर िकछु षडयĠ ÿ हएत। मुदा हम तँ चौदहे बषũमे अहाँ सभक \nबोझ बिन गेल रही। शायद कोनो ÿुिट भेल रहए तैँ एहन खानदानमे हमरा \nफेकक िनणũय कएल गेल। \nिदगबĠ धन- नै बिहन। ओइ अनजानमे भेल गलतीक कारणó हृदएमे \nअओरो Ćहार नै कĈ। अपन गलतीक आिगसँ ई अपने दĐ ध आ तĢ त अिछ। \nअहाँ हमरा सभक गौरव छी। हम सभ तँ उþरक सभसँ शिĎतशाली राĔ यक \nरानीक Ĉपमे अहाँकó देखए चाहलॱ। \nइĠ Ɩकुमारी- शिĎतये ĆाĢ त कएलाक कारणó केओ नीक नै भऽ जाइछ \nभाइ। गुĦ बजपर बैसल कौआ सभसँ नĦ हर नै भऽ जाइत अिछ। \nिदगबĠ धन- इĠ Ɩकुमारी, हमर सोनसन बिहन। ( İ वरमे िकंकþũĭ यिवमूढ़ता \nİ पį ट अिछ।) \nइĠ Ɩकुमारी- एकदĠ त हाथी आ नौलखा हार दैयो देलापर अहाँक बिहन \nखुश रहत, िनबŭध सासुर भोगत तकर कोनो िनिĮ चत ठेकान छै? कािĪ ह \nकतौ अओर िकछु नै मा◌ंिग िलअए? सभसँ पिहने ओ सभ िववाह होइते \nचतुथŰयोसँ पिहने बिरआतीये संग िबदागरीक मा◌ंग कएने रहए। हमरा सभक \nरीित िरवाजपर अपन चलन लादक कोिशश कएने रहए। एकरा संİ कृित आ \nपरĦ परापरक आƅमण बुझू। आब दहेज म◌ंगैत अिछ, अड़ाकए। कािĪ ह फेरो \nकोनो नया बहĠ ना खोिज लेत। भाइ, हमरा तँ बुझाइत अिछ ओ ऐ \nऔपचािरक \nवैवािहक सĦ बĠ धक लाभ उठाए राĔ यपर चढ़ाइ कऽ देत। एखन झुकक \nनै तनक समय िथकै, भावनामे नै कþũĭ यमे बहक बेर छैक ई। बिहनसँ \nपिहने मातृभूिमक रüाक िचĠ ता कĈ। \nिदगबĠ धन उिठ जाइत अिछ। ओकर गाल लाल भऽ गेल छैक। बाĠ हल \nमुिठ ऊपर उिठ जाइ छै। \nिदगबĠ धन- एकदम ठीक कहलॱ बिहन। अहाँक साहससँ हम गौरवािĠ वत  108 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nआ Ćेिरत छी। बाबूसँ एखने िनवेदन करैत िछअिĠ ह। ( तीवŪ डेगó बहरा \nजाइत अिछ।) \nइĠ Ɩकुमारीक आँिख ƅोध आ आƅोशसँ लाल भऽ गेल छै। बुझाइत छै \nजेना बाहर िनकलए लेल आरत होइक। ओ अपन कसल मुिठसँ घघरा उठा \nकए दाँत कटकटबैत झािर दैत अिछ। \nमिण धड़फड़ा कए उठल। मुिठ ओकरो कसल रहै। बड़की भौजी \nतखने Ćवेश करैत रहिथĠ ह। अपना िहसाबó अथũ लगाइये लेलिखĠ ह,  \n“मिणदाइ, सपनाइत छलॱ? सुतलमे कसैत देह देिखते हमरा बुझा गेल छल। \nदेह दुखाइत हएत”। फेर हँसैत कहलिखĠ ह, “बादक इĠ तजाम तँ भाय सभ \nकरताह। छोटकी चाय बना नेने अिछ। नेने अबैत छी।” मिण िकछु नै \nबाजिल। बड़की भौजी बाहर िनकिल गेल रहिथĠ ह। ओ पलंगसँ चुपचाप \nउतिर ƙशमे पेİट लगाबए लागिल।  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 109 \n \nजगदानĠद झा “मनु” \nचोनहा \nऋतु राज वसĠतक मास। नै जाड़, नै गमŰ, चाĈकात बाड़ी-झाड़ी \nफूलसँ लदल। सेरसôक िपअर-िपअर फूलसँ िखलाएल खेत, जेना कोनो \nचतुर कलाकार Ņारा बनाएल गेल अनुपम कलाकृितक सुžर नमूना हुअए। \nगृहİथक खेत-खिड़हान गहुमक बोझसँ भरल, मानू साüात् लŞमी हँिस रहल \nछिथ। आंगनमे रौद लगाबैक हेतु गहुमक बोझ खोिल-खोिल कs पसारल। \nभोरक मन-मोहक रौद तइ ऊपर िछतरल। ओइपर घरक İÿीगन एवं िधया-\nपुता सभ िवरािजत, अमृतमय रौदक आनĠद लैत, Ćकृितक अमृत लुटैत। \nओइ  पसरल गहुमक डाँटपर करीब दस वषũक मासूम संजय अपन दुनु हाथे \nमाँथ किस कऽ पकड़ने, असहाय, माथक पीड़ासँ कराहैत छटपटाइत। ओइ \nअसहाय ददũपर सँ ओकर माय रिह-रिह कऽ कहैत- \" जलखै कए ले नऽ, \nकतेक बेर भऽ गेलौ।\" \nअसहाय माथक ददũक पीड़ा, कƠ, ओइपर सँ मायक रिह-रिह कऽ \nजलखैक आƇहक कानमे आबैत शĤद। संजयकó ई शĤद सुिन अओर बेसी \nमाथ पीड़ासँ  फटए लगै। मुदा मायकó धनसन। हुनका जेना संजयक असहाय \nपीड़ाक कोनो अनुमाने नै। ओकर कƠपर िकनको ğयान नै, िकएक तँ ई \nओकर िनĜयक कथा रहै। जेना-जेना सूयũक तेज बढ़ल जाए तेना-तेना ओकर \nमाथ अओर अिधक पीड़ासँ फाटल जाए, ओकर छटपटेनाइक गितमे वृिŀ \nभेल जाइ। \nकखनो ओकर बाबीकó नै देखल जाए तँ एक चुĈक कĈ तेल माथमे \nहॲसैत देिथन, ओइसँ ओकर माथक पीड़ामे तँ कोनो अंतर नै होइ मुदा दुनु \nआँिखक कोरसँ नोरक धार बहए लगै। शाइद ददũ एवं पीड़ाक अिधकतासँ \nअथवा बाबीक हाथक İनेह İपशũसँ। दाँतसँ अपन ठोरकó कटैत जेना ददũकó \nअंदर समेटक कोिशसमे असफल, सभक रिहतो अनाथ, İनेहक आ दुलारक  110 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nअनाथ। \nजानलेबा ददũ, ई आइ-कािŎ ओकरा सभ साल होइ छै। जँ कहबै भिर \nिदन, भिर राइत, सेहो नै। भोरे रौदक तीवŪताक संग-संग ओकर माथक ददũ \nबढल जाइ छै, आ दुपहिड़याक बारह-एक बजे बाद जेना-जेना रौदक तेज \nकमल जाइ छै तेना तेना ओकर ददũ कम भेल जाइ छै। बेर खसैत-खसैत \nएकदम ठीक, फेर अिगला िदन। ई ओकर िनĜयक ƅम, मुदा घरमे िकयो \nकान-बात दैबला नै। उलटे िकयो कहैत- \" हूँ पढ़ैक दुआरे बहाना करैए।\" \nिकयो कहैत- \" काज करै दुआरे बहाना करैए।\" एनािहयो अपन िमिथलाक \nकिनयाँ-दाइ सभकó झगडा-िनंदापर बेसी ğयान रहैत छिन, अपन बाल-बĒचापर \nकम। िपताकó बाहर कमेनाइयेसँ फुरसैत नै, जे कतौ देखेिथन िक चेक \nकरेिथन। फुरसैत ककरा लग रहै छै, ओहेन उइĎत रहबाक चाही, िधया-\nपुतासँ İनेह रहबाक चाही, अपन बĒचाक Ćित अपन कतũĭयकó समझबाक \nचाही। खाली मारने-पीटने, िखिसयौने बुझु अपन कतũĭयक इþीāी भऽ गेल \nसे नै। संजयकó ओइ कƠकारी पीड़ा एवं ददũकó सहैत दू वषũ अओर ĭयतीत \nभऽ गेल। ददũक अिधकता आ भयंकरतामे िदनो-िदन वृिŀये होइत रहलै। \nपरĠच ओकर बाबीक एक चुĈक कĈ तेलक अलावा कोनो आन उपचार नै। \nसंजयक िपता पापी पेट भरै लेल महानगर िदĪली Ćवास कऽ लेला। िकछु \nमिहना बाद अपन छोट भाइ अथŭत संजयक िपþीकó समाद देलिखन- \"हमर \nİÿी-िधया-पुताकó नेने आउ।\" संजयक बाल मोन बहुत Ćसž भेलै। एक \nअपन बाबूजी लग जाएब, दोसर िदĪली। ओहू सभसँ बेसी खुसी रेलपर \nबैसबाक। ओइसँ पिहले किहयो रेल देखनेहॲ नै। अपन दू वषŰय छोट भाइकó \nकोरामे नेने आ समतुिरये माँिझल 'अनुज'कó संग लेने भिर गाम खुशीसँ सभकó \nनोतैत- “'हम िदĪली जाएब, हम िदĪली जाएब।\" \nओ शुभ िदन आएल, संजय तीनू भाँइ, माय, िपþी संगे िदĪली आएल। \nनव लोक, नव जगह संजयकó बड़ नीक लगलै। सभ गोटे अपन-अपनमे \nĭयİत भऽ गेल। संजयक िपता अपन नोकरीमे, माय घर-आंगनक काजमे। \nसंजय दुनु भाँइकó İकुलमे नाम िलखा गेलै। िदĪलीक गमŰमे संजयक माथक \nपीरा अओर बेिसए वृहद् ĉप लऽ लेलकै। जतए गाममे वषũमे एक बेर \nकƠदायक पीड़ा होइ छलै, ऐठाम वषũमे दू बेर होबए लगलै, छ: छ: \nमिहनापर। फरबरी-माचũ मिहनामे जार खĜम भेलापर गमŰक आगमनक संगे, \nआ अĎटूबर-नवĦबरमे गमŰ खĜम भेलाक बाद जाड़क आगमनक संगे। ऐठाम  िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव || 111 \nएलाक दोसरे वषũमे एहन भऽ गेलै जे संजयकó घरसँ बाहर रौदमे िनकलैत \nडर लगै। डर की, रौदमे जाइते देरी माथ ददũसँ फाटऽ लगै। ओकर \nĭयाकुलता-ĭयƇता देिख माय-बाबु पुछिथन- \" िक होइ छौ? मोन ठीक छौ?\" \n\"बहुत जोर सँ माथ दुखाइये।\", संजय एतबे किह कऽ रिह जाए। माथ \nददũक कोनो सामाĠय गोटी दएय देलासँ तĜकाल ददũ ठीक भऽ जाए। \nसंजयकó अपना बुिझ पड़ै जेना ददũ ĉपी आिगमे पािन पिड़ गेलै। मुदा दू-तीन \nिदन बाद ओिहना पिहलुका ƅम शुĉ, जँइ-जँइ रौद बढ़ल जाइ तँइ-तँइ \nओकर माथक ददũ बढ़ल जाइ। संजयकó अĜयिधक पीड़ा एवं कƠसँ दुखी \nदेख ओकर बाबूजी किहतिथन- \" कािŎ चिल जइहó, काकासँ दबाइ \nलऽ िलहó।' ओकर  काका एकटा डाĎटर लग कĦपॲडरी करै छलिखन। तŵ \nिकएक अपने लऽ कऽ कोनो डाĎटर लग जाइतिथन जे ई लगातार एतेक \nवषũसँ िकएक माथक ददũ होइत छै, की कमी छै, की िदĸत छै, मुदा नै, िक \nमाय कतौसँ देखा ऐबतिथन, मुदा नै। संजय अपन अनुजक हाथ पकिड़ \nचिल जाए काका लग। काका सेहो दुनु बĒचाकó देख बड खुश होिथ, \nिबİकुट टॉफी कीन कऽ दय देिथन, एक दू Ĉपया नगदो दय देिथन, बस \nबाल-मोन तइमे खुश। संजय अपने तँ काकासँ िकछु किहयो नै सकैन, \nअनुजे काका सँ कहिन- \" काका यौ, भाइजीक माथ बड दुखाइत रहै \nछिĠह।\" \"हँ। िकए?\"- माथ छुबैत काका कहिथन। माथ ऐ दुआरे छुबिथन \nिक बुखार-तुखार नै होय, मुदा बुखार नै रहै। \" किहया सँ?\"- \nकाका पुछिथन। \" सभ िदन दुखाइत रहैए, बड तेज। भोरे जतेक रौद तेज \nभेल जाइ छै ओतेक बेसी दुखाइए।\" ऐबेर संजय अपने बाजल, िधया-पुता \nऐसँ बेसी िक कहतै? ओनाहूँ  संजय बाजैमे बड़ कम। खास कऽ बाप-\nिपþीसँ तँ अओर कम। लाजे बुझु या धाखे अथवा डरो किह सकै छी। \nघर-अंगनाक वातावरणक असर िधया-पुताक मिİतįकपर पिड़ये जाइ छै। \n\"बस\"!- काका अपने कोनो िडĤबासँ एक मुňी गोटी िनकािल कऽ दऽ देिथन। \nदू-ितन िदन दवाइ खेलासँ ददũ िबलकुल ठीक। जतए आन-आन वषũ दू-अढ़ाइ \nमिहना ददũ ĉपी राüसक सामना करए पड़ै, ओतए ऐ बेर दस-पĠƖह िदनक \nतकलीफक बादे दवाइ खेने ठीक भऽ गेलै। \nसमय एलै-गेलै। फेर अिगला साल ओहे िखİसा। पिहलेसँ बेसी \nिवकराल Ĉपे संजयक माथक ददũ शुĉ, मुदा िकनको कोनो ğयान नै। फेर \nओ अपन बाबूजीक कहला उपरŬत काकासँ दवाइ लऽ अनलक। दू-चािर िदन  112 || िवदेह मैिथली िशशु उĜ सव \nखेला बाद ददũ ठीक। आब तँ ईहे िनअम भऽ गेलै। समय आबै- जाए, \nसंजयोकó अपार पीड़ा लऽ कऽ माथक ददũ आबै, गोटी खाए, ठीक भऽ जाए। \nिदĪली एला सेहो तीन वषũ भऽ गेलै मुदा ओकर माथ ददũक कोनो İथाइ \nइलाज नै। İकूलमे संजय पढाइमे बड तेज। आब ओ वगũ सात पास कऽ \nवगũ आठमे Ćवेश केलक। पँचमासँ लगातार सभ साल अपन वगũमे पिहल या \nदोसर İथान आनए। ओकर अğयापको सभ ओकर खूब Ćशंसा करिथन। \nमुदा ओ किहयो İकूलक खेल-कूदमे भाग नै िलअए, िकएक तँ İकुलमे \nअĎसर सभ बैट-बॉल खेलाइ, मुदा ओकरा बैट-बॉलक खेलमे बॉल सुझबे नै \nकरै। तŵ ओ की खेलेतै? की बॉल पकड़तै? ओकर खेलाइक İतर िनĵ भऽ \nजाइ तैँ ओ खेलेबे नै करए। \nमुदा ई बात ओ नै बुिझ पेलक या नै अनुभव कऽ सकल जे ओकरा \nबहुत कम देखाइ दै छै। सभ तँ केहन बिढयाँ खेलाइ छै तँ ओहे िकए नै \nखेल ? या  ओकरा नै बॉल देखाइ दै छै तँ िकए नै? अनुभवो कोना हेतै, ई \nबात माय-बाप या गारजनक अनुभव करै बला छै नै िक बĒचाकऽ, अगर \nबĒचाकó एतेक ýान वा अनुभव भऽ गेलै तँ बĒचा, बĒचा िक","size_mb":15.44,"has_text":true},"Sadeha 10.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 10.pdf","name":"Sadeha 10.pdf","text":"ISSN 2229-547X \nिवदेह मैिथली ĆबĠध-िनबĠध-\nसमालोचना \n(िवदेह-सदेह १०, िवदेह www.videha.co.in पेटार (अंक ५१-१००) सँ,  \nमैिथलीक सवũāेơ ĆबĠध-िनबĠध-समालोचनाक एकटा समानाĠतर संकलन) \n \nिवदेह मैिथली सािहĜय आĠदोलन: मानुषीिमह संİकृताम् \n \nिवदेह-Ćथम मैिथली पािüक ई-पिÿका \nISSN 2229-547X VIDEHA \n \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर। सह-सĦपादक: उमेश मěडल। \nसहायक सĦपादक: िशव कुमार झा आ मुžाजी (मनोज कुमार कणũ)। \nभाषा-सĦपादन: नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद झा।  \nकला-सĦपादन: Ĕयोित झा चौधरी आ रिĮम रेखा िसĠहा।  \nसĦपादक-शोध-अĠवेषण: डॉ. जया वमŭ आ डॉ. राजीव कुमार वमŭ।  \nसĦपादक: नाटक-रंगमंच-चलिचÿ- बेचन ठाकुर।  \nसĦपादक-सूचना-सĦपकũ-समाद: पूनम मंडल आ िĆयंका झा। \nसĦपादक- अनुवाद िवभाग: िवनीत उĜपल। \n \n \n \nāुित  Ćकाशन  ऐ पोथी क सवŭिध कार सुरिü त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया Ćित एवं िर कॉिडंग सिह त इलेĎ Əॉिन क अथवा यŬिÿ क, कोनो \nमाğ यमसँ, अथवा ýानक संƇहण वा पुनĆũयोगक Ćणाली Ņारा कोनो ĉपमे पुनĈĜ पािद त \nअथवा संचािर त-Ćसािर त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538- 79 -2  \nISSN: 2229-547X \n \nमूĪ य : भा. ĉ. ३००/- \nसंİ करण : २०१२ \n \n© āुित  Ćकाशन \n \n \nāुित Ćकाशन \nरिज İ टडũ आ◌ॅिफ स : ८/२१, भूतल, Ġ यू राजेĠ Ɩ नगर, नई िद Ī ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैĎ स- (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset by : Umesh Mandal. \n \nDistributor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५, ९९३१६५४७४२ \n \nVideha Maithili Pranandh-Nibandh-Samalochna : A Collection of Maithili \nResearch Papers- Essays-Criticism.  \n \nअनुƅम \nगजेĠƖ ठाकुर- ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना,  1 \nसमीüाशाİÿ आ समालोचनाक समालोचना \nराज याÿीक किवतामे गाम 17 \nडॉ. राजीव कुमार वमŭ कारी  घटा बरसैत मेघ  23 \nअशोक  बनैत-िबगड़ैत  25 \nचĠƖेश  यथŭथक अनुभुितमे ऐितहािसक िदनः  31 \nिझिझया नृĜय महोĜसव \nदुगŭनĠ द मě डल     मौलाइल गाछक फूल  37 \nअĒ छेलाल शाİ ÿी रणभूिम  आ किव ता 42 \nĆा. परमेĂर कापिड़ मानकताक बात िवखपाद अिछ ! 43 \nअतुलेĂर पंिडत गोिवĠद झा, मैिथली आ अğययन 46 \nउमेश मěडल  िन मũलीसँ जनकपुर धाम/ बेरमा सगर  49 \nराित मे āोता कथा-सागरमे डुबकी लगेलिन / \nसुपौलक कथा गोį ठी : ४ िद सĦ बर २०१०/  \n७५म कथा गोį ठीमे ३९ टा कथा पाठ/  \nमैिथ ली भाषाक दशा ओ िद शापर पिरचचŭ/  \nमहाकिव  पिěडत  लालदास जयĠती समारोह \nसंजीव कुमार ‘शमा’ महाकिव  पं. लालदास जयĠ ती समारोह 64 \nमुžाजी  मैिथली गजलपर पिरचचŭ/ िरपोतŭज/ अझुको  66 \nüणकó अंगीकार करैछ “üिणका” \nडॉ. अĈण कुमार िसंह मैिथलेþर भाषी Ćदेशमे मैिथली सीखबा- 91 \nसीखैबामे क◌ंĢयूटर आओर भाषा िवýानक  \nभूिमका \nडॉ॰ शिशधर कुमर  गामक िजनगी 101   \n \nिजतेĠƖ झा  के राखत Ĉमालक इĔजित?/  106 \nउपटैत गाम बसाओत बाबा/  \nनेपालक राजनीितक अवİथासँ  \nउपजल Đलािन/ सुजीतक अनुभव  \nिरपोटũर डायरीमे  \nअिनल मिĪलक हम, देह आ िवदेह....! 119 \nजगदीश Ćसाद मě डल  अवतारवाद/ मैिथ ली उपĠ यास सािह Ĝ यमे  125 \nƇामीण िच ÿण/ कामĉप आ िमिथला \nरिव भूषण पाठक आचायũ भामहक िचंतन  141 \nशेफािलका वमŭ  आधुिनक मैिथली सािहĜयक Ćभाव üेÿमे  142 \nनारी तĜव- संगमे \"मैिथली आ तिमल  \nकिवियÿी सĦमेलन\" \nमीना झा लंदनमे मैिथल समाज  144 \nखुशबू झा हमरा नजिरमे सुजीतक िरपोटũर डायरी 150  \nअमरकाĠत अमर संघीयतामे मैिथली भाषा 152 \nपूनम मěडल महासुĠदरी देवीकó िमिथला िचÿकला लेल  156 \n२०११ क पŃ āी/ İथानीय किव  पिर षद \n(सलहेसबाबा पिर सर-औरहा) वािषũकोĜसव-  \n२०१२ \nराजेĠ Ɩ कुमार Ćधान २१म शताĤदीक पिहल दशकक मैिथली  159 \nउपĠयासमे राजनीितक चेतना \nिवनीत उĜपल की अिछ िदĪलीक जी.बी. रोडक कोठाक  162 \nसत \nसुजीत कुमार झा अनौपचािरक िशüामे मैिथली, पढ़ाइक  164 \nिहसाबसँ Ćभावकारी भऽ रहल/  संİ मरण- \nचुनचुन िमā  \nअरिवĠद ठाकुर लोकदेव भीम केवट 168   \n \nशĦभु कुमार िसंह यू.पी.एस.सी. (मैिथली) लेल-  170 \nयू.पी.एस.सी. (मैिथली) Ćथम पÿक  \nपरीüाथŰ हेतु उपयोगी संकलन/ \nमैिथलीक Ćमुख उपभाषाक üेÿ आ  \nओकर Ćमुख िवशेषता/ \nमैिथली सािहĜयक आिदकाल/ \nमैिथली सािहĜयक काल-िनधŭरण \nĆो. वीणा ठाकुर िज नगीक जीत उपĠ यास/ गोनू झा आ  198 \nआन मैिथली िचÿकथा \nकिप लेĂर राउत  िम िथ लाक िव कास बाधा 205 \nरमाकाĠ त राय ‘रमा’ गामक िजनगी/ आरसी बाबूक ĭ यिĎ त Ĝ व  207 \n(आचायũ िद ĭ यचüु)  एवं कृित Ĝ वपर िŅ िद वसीय राį Əीय सेिम नार/  \nमैिथ ल पÿ-पिÿ का: समİ या ओ समाधान/   \nĆगित शील एवं सनातन िव चारधाराक  \nसमĠ वयाĜ मक उपĠ यास- ‘मौलाइल गाछक फूल’ \nडॉ. योगानĠ द झा गामक िज नगी / उषा िक रण खानक  221 \n‘जाइ सँ पिह ने’/ आदशũक उपİ थापन-  \nमौलाइल गाछक फूल \nमानेĂर मनुज मैिथल दृिƠक Ćसंग मुĦबइसँ एक िचŇी/  239 \nबुĒची दाइक िनलामी कोना से देखू/  \nमानसरोवरक भूिमकाक Ćासंिगकता \nĔयोित झा चौधरी इिलũंग आटũ Ƈुपक ९५ वा◌ॅ वािषũक कला  255 \nĆदशũनी/ यूके मे भेल २०११ क वािषũक  \nिमिथला सŬİकृितक कायũƅम  \nिशव कुमार झा मैिथ ली उपĠ यास सािह Ĝ यमे दिल त पाÿक 259 \nिच ÿण/ कुĉüेÿम् अĠ तमũनक/ अिचũस/   \nमैिथ ली िच ÿकथा/ अĦबरा \nसुशाĠत झा मैिथली, मैिथल संİकृित आ िमिथला राĔय 288   \n \nडॉ. बचेĂर झा मौलाइल गाछक फूल  293 \nराजेĂर नेपाली किव पं. Ćतापनारायण झाकŲ छअम  295 \nपुěयितिथपर हािदũक āŀाĽिल  \nबसंत झा उगना 300 \nजीवकाĠ त जगदीश Ćसाद मंडलक ‘िजनगीक जीत’  303 \nउपĠ यासपर/ जगदीश Ćसाद मंडलक  \nउपĠ यास “मौलाइल गाछक फूल” \nधीरेĠ Ɩ कुमार Ćी ित  ठाकुरक गोनू झा आ आन मैिथ ली  308 \nि◌ चÿकथा आ मैिथ ली िचÿकथा/ जगदीश  \nĆसाद मंडलक उपĠ यास- “ मौलाइल  \nगाछक फूल”/ जगदीश Ćसाद मंडलक  \nलघुकथा संƇह- ‘गामक िज नगी’ \nराजदेव मंडल कुĉüेÿम् अĠ तमũनक लेल पÿ 314 \nकृपानĠद झा मैिथलक जन नायक चुनचुन िमā  325 \nरमेश  Ćो. मायानĠद िमāक रमनगर कथामे 328  \nलागल “मुदा”/ बहस- पंकज पराशरक  \nसािहिĜयक चोिर मैिथली सािहĜयक  \nकारी अğयाय िथक \nनवेĠदु कुमार झा  १. रेल लाइनसँ जुड़त भारत आ नेपाल  340 \n२. भारतीय सामािजक बेवİ थामे आइयो  \nजीवĠत अिछ जाित बेवİ था- Ćो. शमŭ \n३.Ćदेशमे लागत चौदहटा नव उńोग  \nसमूह, असोचैम कएलक ऐ  िदस पहल-  \nिमिथलŬचलमे सेहो लागत नव उńोग \nडॉ. कैलाश कुमार िम ā िमिथला िचÿकला (पेिटंग): भूत, वþũमान  343 \nआ भिवįय/ यायावरी-(हॉफलॲग; भावमय,  \nभोगमय, योगमय बृĠ दावन; लोअर िदवŬग  \nघाटी: इदु-िमसमी जनजाितक अनुपम संसार;   \n \nमिल क भाय केर फुटपाथी िचंतन;  \nउþराखě डक नĠ दा-राजजात/ संगाईĆाऊ :  \nनागा पूवũजक İ मरणक धरोहर) /  \nगामक िज नगी/ जीवन संघषũ  \nमंÿेĂर झा चिर ÿ िच ÿणक बाजीगर-जगदीश Ćसाद  424 \nमंडल \nआशीष अनिच Ġ हार समालोचना- गजलक साŞ य 426 \nडॉ. मेघन Ćसाद मैिथलीमे अनुवाद-कलाक शाİÿीयकरणक  430 \nइितहास \nसुिमत आनĠद संवाद- कायũशालाक आयोजन 437 \nधनाकर ठाकुर जगदीश Ćसाद मंडलक “गामक िज नगी ” 438 \nिबिपन झा यािĠÿक अनुवाद आ Polysemy 440 \nवीरेĠ Ɩ कुमार यादव  महािव į णु यý-मेलाक दृĮ य 442 \nरामभरोस कापिड़ \"ƚमर\" अĠतरŭिįƏय मैिथली सĦमेलन ◌ः २०६७ 445 \n   \n \n \n  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  1 \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nĆबĠध-िनबĠध-समालोचना, समीüाशाİÿ  \nआ समालोचनाक समालोचना \nमैिथली लेल समीüाशाİÿक िसŀŬत- कला आ सािहĜय लेल कोनो \nसैŀŬितक Ćयोजन हेबाक चाही? सािहĜयक िविभž िवधा जेना पń, ĆबĠध, \nिनबĠध, समालोचना, कथा-गĪप, उपĠयास, पÿाĜमक सािहĜय, याÿा-संİमरण, \nिरपोतŭज, नाटक आ एकŬकी मनोरंजनक लेल सुनल-सुनाओल-पढ़ल जाइत \nअिछ वा मंिचत कएल जाइत अिछ। ई उĿेĮयपूणर् भऽ सकैत अिछ वा ऐमे \nिनĈĿेĮयता-एबसिडर्टी सेहो रिह सकै छै- कारण िजनगीक उĜथल-धĸामे \nिनĈĿेĮयपूणर् सािहĜय सेहो मनोरंजन Ćदान करैत अिछ। Ćाचीन कालमे कला, \nसािहĜय आ संगीत एक खाढ़ीसँ दोसर खाढ़ी मğय हİतŬतिरत होइत छल। \nपदपाठ, ƅमपाठ, जटा पाठ, िशखापाठ, घनपाठ आिद İमृितक वैýािनक \nपŀित छल। घर, वेदी आ आन कलाकृितक बनेबाक िविधक यजुवųदमे वणर्न \nछल जे भाįय सभमे आर िवİतृत भेल आ पुरातĜवक Ćाचीनतम आधार िसŀ \nभेल। संगीतक पŀित सामवेदकó िविशƠ बनेलक। ऐ तरहó सािहĜय, कला \nआ संगीतकó बाĠहबाक Ćयė भेल, जइसँ ई िवधा दोसरो गोटे Ņारा ओही \nतरहó अनुकृत भऽ सकए। आ ऐ ƅममे कला, सािहĜय आ संगीतक समीüा \nवा ओकर गुणक िवĮलेषण ĆारĦभ भेल। कला, सािहĜय आ संगीतक समाज \nलेल कोन Ćयोजन, एकर नैितक मानदěड की हुअए, ऐ िदस सेहो ĆाĒय आ \nपाĀाĜय िवचारक अपन िवचार राखलिĠह। Ģलेटो कहै छिथ जे कोनो कला \nनीक नै भऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक अिछ। मुदा \nकला, संगीत आ सािहĜय कखनो काल İवाĠतः सुखाय सेहो होइत अिछ, \nएकरा पढ़ला, सुनला, देखला आ अनुभव केलासँ Ćसžता होइत छै, मानिसक \nशािĠत भेटै छै, तँ कखनो काल ई उŅेिलत सेहो करैत छै। एिरİटोटल मुदा  2  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nकहै छिथ जे कलाकार ýानसँ युĎत होइ छिथ आ िवĂकó बुझबामे सहयोग \nकरै छिथ। जगतक सौĠदयŰकृत Ćİतुित अिछ कला। Ąायड सभ मनुĎखकó \nरहİयमयी मानैत छिथ। ओ सािहिĜयक कृितकó सािहĜयकारक िवĮलेषण लेल \nचुनैत छिथ तँ नव Ąायडवादी जैिवकक बदला सŬİकृितक तĜवक Ćधानतापर \nजोर दैत देखबामे अबैत छिथ। नव-समीüावाद कृितक िवİतृत िववरणपर \nआधािरत अिछ। उþर आधुिनक, अिİतĜववादी, मानवतावादी, ई सभ \nिवचारधारा दशर्नशाİÿक िवचारधारा िथक। पिहने दशर्नमे िवýान, इितहास, \nसमाज-राजनीित, अथर्शाİÿ, कला-िवýान आ भाषा सिĦमिलत रहैत छल। \nमुदा जेना-जेना िवýान आ कलाक शाखा सभ िविशƠता ĆाĢत करैत गेल, \nिवशेष कऽ िवýान, तँ दशर्नमे गिणत आ िवýान मैथेमेिटकल लॉिजक धिर \nसीिमत रिह गेल। दाशर्िनक आगमन आ िनगमनक अğययन Ćणाली, \nिवĮलेषणाĜमक Ćणाली िदस बढ़ल। माĎसर्, जे दुिनया◌ँ भिरक गरीबक लेल \nएकटा दैवीय हİतüेपक समान छलाह, ŅĠŅाĜमक Ćणालीकó अपन ĭयाďयाक \nआधार बनेलिĠह। आइ-कािŎक “िडसकसन” वा ŅĠŅ, जइमे पü-िवपü, दुनू \nसिĦमिलत अिछ, दशर्नक ( िवशेष कऽ षडदशर्नक)- माधवाचायर्क सवर्दशर्न \nसंƇह-ƖƠĭय- खěडन-मěडन Ćणालीमे पिहनिहसँ िवńमान छल। से इितहासक \nअĠतक घोषणा केिनहार ĄŬिसस फुिकयामा - जे कĦयुिनİट शासनक \nसमािĢतपर ई घोषणा कएने छलाह- िकछु िदन पिहने ऐसँ पलिट गेलाह। \nकĦयूिनĔमक समािĢतक बाद लागल जे इितहास, जे दूटा िवचारधाराक संघषर् \nअिछ, एकटा िवचारधाराक खतम भेलाक बाद समाĢत भऽ गेल। ĄŬिसस \nफुिकयामा घोिषत कएलिĠह जे िवचारधाराक आपसी झगड़ासँ सृिजत \nइितहासक ई समािĢत अिछ आ आब मानवक िहतक िवचारधारा माÿ आगū \nबढ़त। मुदा िकछु िदन पिहनिह ओ कहलिĠह जे समाजक भीतर आ \nराįƏीयताक मğय एखनो बहुत रास िभž िवचारधारा बūचल अिछ। जमर्नीक \nदेवाल खसलापर हुनक माĠयता रहिĠह जे ŅĠŅ आधािरत इितहासमे कĦयूिनĔम \nखतम भेलाक बाद इितहासक अĠत भऽ गेल अिछ कारण दुिनयū यूनीपोलर \nभऽ गेल अिछ मुदा आब ओ मानै छिथ जे वंिचतक अिİतĜव सभ ठाम छै \nआ ओकर सĥयता आ इितहास ŅĠŅ उĜपž करै छै, आ तó इितहास जारी \nरहत। उþर-आधुिनकतावाद सेहो अपन ĆारिĦभक उĜसाहक बाद ठमिक गेल \nअिछ। अिİतĜववाद, मानवतावाद, Ćगितवाद, रोमेिĠटिसĔम, समाजशाİÿीय \nिवĮलेषण, ई सभ संĮलेषणाĜमक समीüा Ćणालीमे सिĦमिलत भऽ अपन \nअिİतĜव बचेने अिछ। साइको-एनेिलिसस वैýािनकतापर आधािरत रहबाक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  3 \nकारण ŅĠŅाĜमक Ćणाली जेकū अपन अिİतĜव बचेने रहत। उþर \nआधुिनकतावादी दृिƠकोण अिछ िवýानक ýानक सĦपूणर्तापर टीका, सĜय-\nअसĜय, अपन-अपन दृिƠकोणसँ तकर वणर्न, आĜम-केिĠƖत हाİयपूणर् आ \nनीक-खराबक भावनाक रिह-रिह खतम हएब, सĜय कखन असĜय भऽ जाएत \nतकर कोनो ठेकान नै, सतही िचĠतन, आशावािदता तँ निहए अिछ मुदा \nिनराशावािदता सेहो नै, जे अिछ तँ से अिछ बतहपनी, कोनो चीज एक तरहó \nनै कएक तरहó सोचल जा सकैत अिछ। दृिƠकोण, कारण, िनयĠÿण आ \nयोजनाक उþर पिरणामपर िवĂास नै, वरन संयोगक उþर पिरणामपर बेशी \nिवĂास, गणतŬिÿक आ नारीवादी दृिƠकोण आ लाल झंडा आिदक \nिवचारधाराक संगे Ćतीकक ĉपमे हास-पिरहास। भूमंडलीकरणक कारणसँ \nमुďयधारसँ अलग भेल कतेक समुदायक आ नारीक Ćķकó उþर-आधुिनकता \nसोझū अनलक। िवचारधारा आ सावर्भौिमक लŞयक िवरोध कएलक मुदा \nकोनो उþर नै दऽ सकल। तिहना उþर आधुिनकतावादी िवचारक जैĎस \nदेरीदा भाषाकó िवखिěडत कऽ ई िसŀ कएलिĠह जे िवखिěडत भाग ढेर रास \nिविभž आधारपर आिāत अिछ आ िबना ओकरा बुझने भाषाक अथर् हम नै \nलगा सकैत छी। ĆĜयüवादक िवĮलेषणाĜमक दशर्न वİतुक नै, भािषक कथन \nआ अवधारणाक िवĮलेषण करैत अिछ। िवĮलेषणाĜमक अथवा तािकर्क \nĆĜयüवाद आ अिİतĜववादक जĠम िवýानक Ćित Ćितिƅयाक ĉपमे भेल। \nऐसँ िवýानक िŅअथŰ िवचारकó İपƠ कएल गेल। Ćघटनाशाİÿमे चेतनाक \nĆदþक Ćदþ ĉपमे अğययन होइत अिछ। अनुभूित िविशƠ मानिसक \nिƅयाक तĝयक िनरीüण अिछ। वİतुकó िनरपेü आ िवशुŀ ĉपमे देखबाक ई \nमाğयम अिछ। अिİतĜववादमे मनुįये माÿ मनुįय अिछ। ओ जे िकछु िनमŭण \nकरैत अिछ ओइसँ पृथक ओ िकछु नै अिछ; साÿर् कहै छिथ जे मनुख \nİवतंÿ हेबा लेल अिभशĢत अिछ। हेगेलक डायलेिĎटĎस Ņारा िवĮलेषण आ \nसंĮलेषणक अंतहीन अंतİसंबंध Ņारा Ćिƅयाक गुण िनणर्य आ अिİतĜव िनणर्य \nकरबापर जोर देलिĠह। मूल तĜव जतेक गहॴर हएत ओतेक İवĉपसँ दूर \nरहत आ वाİतिवकतासँ लग। ĎवाĠटम िसŀाĠत आ अनसरटेĠटी िĆिĠसपल \nसेहो आधुिनक िचĠतनकó Ćभािवत कएने अिछ। देखाइ पड़एबला वाİतिवकता \nसँ दूर भीतरक आ बाहरक Ćिƅया सभ शिĎत-ऊजŭक छोट तĜवक आदान-\nĆदानसँ सĦभव होइत अिछ। अिनिĀतताक िसŀाĠत Ņारा िİथित आ İवĉप \nअĠदाजसँ िनिĀत करए पड़ैत अिछ। तीनसँ बेशी डाइमेĠसनक िवĂक \nपिरकĪपना आ İटीफन हॉिकĠसक “अ िƙफ िहİƏी ऑफ टाइम” सोझे-सोझी  4  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nभगवानक अिİतĜवकó खतम कऽ रहल अिछ कारण ऐसँ भगवानक मृĜयुक \nअवधारणा सेहो सोझū आएल अिछ। जे शुĉ भेल अिछ से खतम हएत \nभलिह ओकर आयु बेशी हुअए। जेना वचुर्अल िरअिलटी वाİतिवकताकó \nकृिÿम ĉपó सोझū आिन चेतनाकó ओकरा संग एकाकार करैत अिछ तिहना \nिबना तीनसँ बेशी बीमक पिरकĪपनाक हम Ćकाशक गितसँ ज◌ँ िसĠधुघाटी \nसĥयतासँ चली तँ तइयो ƙŌाěडक पार आइ धिर नै पहुँिच सकब। \nसािहĜयक समü ई सभ वैýािनक आ दाशर्िनक तĝय चुनौतीक ĉपमे आएल \nअिछ। होिलिİटक आिक सĦपूणर्ताक समĠवय करए पड़त ! ई दशर्न \nदाशर्िनक सँ वाİतिवक तखने बनत। पोİटİƏĎचरल मेथोडोलोजी भाषाक \nअथर्, शĤद, तकर अथर्, ĭयाकरणक िनअम सँ नै वरन् अथर् िनमŭण Ćिƅयासँ \nलगबैत अिछ। सभ तरहक ĭयिĎत, समूह लेल ई िविभž अथर् धारण करैत \nअिछ। भाषा आ िवĂमे कोनो अिĠतम सĦबĠध नै होइत अिछ। शĤद आ \nओकर पाठ केर अिĠतम अथर् वा कोनो िविशƠ अथर् नै होइत अिछ। \nआधुिनक आ उþर आधुिनक तकर्, वाİतिवकता, सĦवाद आ िवचारक आदान-\nĆदानसँ आधुिनकताक जĠम भेल। नव-वामपंथी आĠदोलन ĄŬसमे आएल आ \nसवर्नाशवाद आ अराजकतावादी आĠदोलन सन िवचारधारा सेहो आएल। ई \nसभ आधुिनक िवचार Ćिƅया Ćणाली, ओकर आİथा-अवधारणासँ बहार भेल \nअिवĂासपर आधािरत छल। पाठमे नुकाएल अथर्क İथान-काल संदभर्क \nपिरĆेŞयमे ĭयाďया शुĉ भेल आ भाषाकó खेलक माğयम बनाओल गेल- लŵगुएज \nगेम आ ऐ सभ सþाक आ वैधता आ ओकर İतरीकरणक आलोचनाक ĉपमे \nआएल पोİटमॉडिनर्Ĕम। कंĢयुटर आ सूचना ƅािĠत जइमे कोनो तंÿŬशक \nिनमŭता ओकर िनमŭण कए ओकरा िवĂĭयापी अĠतजŭलपर रािख दैत छिथ आ \nओ तंÿŬश अपन िनमŭतासँ İवतंÿ अपन काज करैत रहैत अिछ, िकछु \nओहनो कायर् जे एकर िनमŭता ओकरा लेल िनिमर्त नै कएने छिथ। आ िकछु \nहİतüेप-तंÿŬश जेना वायरस, एकरा मागर्सँ हटाबैत अिछ, िवğवंसक बनबैत \nअिछ, तँ ऐ वायरसक एंटी वायरस सेहो एकटा तंÿŬश अिछ, जे ओकरा \nठीक करैत अिछ आ जे ओकरो सँ ठीक नै होइत अिछ तखन कĦĢयुटरक \nबैकप लऽ ओकरा फॉमųट कऽ देल जाइत अिछ- Ďलीन İलेट! पूँजीवादक \nजनम भेल औńोिगक ƅािĠतसँ आ आब पोİट इĠडिİƏयल समाजमे उĜपादनक \nबदला सूचना आ संचारक महĜव बिढ़ गेल अिछ, संगणकक भूिमका समाजमे \nबिढ़ गेल अिछ। मोबाइल, ƅेिडट-काडर् आ सभ एहन वİतु िचĢस आधािरत \nअिछ। डी कĠसƏĎशन आ री कĠसƏĎशन िवचार रचना Ćिƅयाक पुनगर्ठनकó  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  5 \nदेखबैत अिछ जे उþर औńोिगक कालमे चेतनाक िनमŭणक नव ĉपमे भऽ \nरहल अिछ। इितहास तँ नै मुदा परĦपरागत इितहासक अĠत भऽ गेल अिछ। \nराĔय, वगर्, राįƏ, दल, समाज, पिरवार, नैितकता, िववाह सभ फेरसँ \nपिरभािषत कएल जा रहल अिछ। मारते रास पिरवतर्नक पिरणामसँ िवखंिडत \nभऽ सĠदभर्हीन भऽ गेल अिछ कतेक संİथा। इĠफॉरमेशन सोसाइटी िकंवा \nसूचना-आधािरत-समाज एकटा ओहेन समाज अिछ जइमे सूचनाक िनमŭण, िवतरण, \nĆसार, उपयोग, एकीकरण आ संशोधन एकटा महĜĜवपूणर् आिथर्क, राजनीितक आ \nसŬİकृितक िƅया होइत अिछ। आ ऐ समाजक भाग हेबामे समथर् लोक अंकीय \nवा िडिजटल नागिरक कहल जाइ छिथ। ऐ उþर औńोिगक समाजमे सूचना-\nĆौńोिगकी उĜपादन, अथर्ĭयवİथा आ समाजकó िनधŭिरत करैत अिछ। उþर-\nआधुिनक समाज, उþर औńोिगक समाज आिद संकĪपना सँ ई िनकट अिछ। \nअथर्शाİÿी िĄƀज मैचलप एकर संकĪपना देने छलाह। हुनकर ýान-उńोगक \nधारणा िशüा, शोध आ िवकास, मीिडआ, सूचना Ćौńोिगकी आ सूचना सेवाक \nपūचटा अंगपर आधािरत छल। Ćौńोिगकी आ सूचनाक समाजपर भेल Ćभाव एतए \nदिशर्त होइत अिछ। अंकीय वा िडिजटल िवभाजन एकटा ýानक िवभाजन, \nसामािजक िवभाजन आ आिथर्क िवभाजन देखबैत अिछ आ िबना भेदभावक एकटा \nसूचना समाजक िनमŭणक आवĮयकता देखाबैत अिछ, जइसँ सूचना Ćौńोिगकीपर \nिवकासशील देशक सावर्भौम अिधकार रहए। मानवािधकार आ सूचना \nĆौńोिगकीक मğय ĭयिĎतक एकाĠतक अिधकार सेहो सिĦमिलत अिछ। िवŅान, \nमानवािधकार कायर्कतŭ आ आन सभ ĭयिĎतक अिभĭयिĎतक İवतंÿता, \nसूचनाक अिधकार, एकाĠत, भेदभाव, İÿी-समानता, ĆýाĜमक संपिþ, \nराजनीितक भागीदारी आ संगठनक मेलक संदभर्मे ऐ गपपर चरचा शुĉ भेल \nअिछ जे सूचना आ जनसंचार Ćौńोिगकी आधािरत सूचना समाजमे \nमानवािधकारकó बल भेटत आिक ओकर हािन हएत। ऑनलाइन पÿाचारक \nगोपनीयताक अिधकार, अĠतजŭलक सामƇीक सŬİकृितक आ भाषायी िविवधता \nआ मीिडया िशüा, सूचना समाजक तकनीकी अओजार ओकर अिधकार आ \nİवतंÿतासँ लाभािĠवत होइत अिछ आ समाजक समƇ िवकास, अिधकार आ \nİवतंÿताक सावर्भौमता, अिधकारक आपसी मतिभžता, İवतंÿता आ मूĪय \nिनĉपणमे सहभागी होइत अिछ। ऐसँ सूचना, ýान आ संİकृितमे ई सरल \nपइठक वातावरण बनैत अिछ आ ई उपयोगकतŭकó वैिĂक सूचना समाजक \nअिभनेताक ĉपमे पिरणत करैत अिछ। कारण ई उपयोगकतŭकó पिहनेसँ बेशी \nअिभĭयिĎतक İवतंÿता आ नव सामƇी आ नव सामािजक अĠतजŭल-तंÿ  6  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nिनमŭण करबाक सामĝयर् दैत अिछ। ऐसँ एकटा नव िविध, आिथर्क आ \nसामािजक मॉडेलक आवĮयकता सेहो अनूभूत कएल जा रहल अिछ जइमे \nसाझी कतर्ĭय, ýान आ मेल आधार बनत। बĒचाक िहत एकटा आर िचĠता \nअिछ जे पैघक िहतसँ सवर्दा ऊपर रखबाक चाही। आधुिनक समाजक \nआिथर्क, सामािजक आ सŬİकृितक धनक एकÿ करबाक Ćवृिþ सूचना \nसमाजमे बढ़ल अिछ आ Ćौńोिगकी एकटा आधारभूत बेरोजगारी अनलक \nअिछ। गरीबी, मजदूरक अिधकार आ कĪयाणकारी राĔयक संकĪपना लाभ-\nहािनक आगū कतौ पाछū छूटल जा रहल अिछ। आब माÿ िकछुए अिभनेता \nचाही। Ćकाशक लोकिन सेहो माÿ िकछु बेशी िबकएबला पोथीक लेखकक \nĆचार करै छिथ। यएह िİथित रंगमंच, पŲिटंग, िसनेमा आ आन-आन üेÿमे \nसेहो दृिƠगोचर भऽ रहल अिछ। मुदा सूचना सवर्दा लाभकारी नै होइत \nअिछ। ई माÿ कला, Ƈंथ धिर सीिमत नै अिछ वरन सņा बाजार आ \nĆायोिजत सवųüण रपट सेहो ऐमे सिĦमिलत अिछ। समए आ İथानक बीचक \nदूरीकó ई कम करैत अिछ आ दुनूक बीचमे एकटा सĠतुलन बनबैत अिछ। \nमानवक गिरमा मानवक जĠम आधािरत सामािजक İथानसँ हिट कऽ मानवक \nगिरमाक सवर्भौिमकताक अिधकारपर बल दैत अिछ। मुिĎत आ İÿी-मुिĎत \nआĠदोलन ऐ िदशाक Ćयास अिछ। दुनू िवĂयुŀ आ फािसĔमक चुनौतीक बाद \n१० िदसĦबर १९४८ कó संयुĎत राįƏ संघक महासभा Ņारा मानवािधकारक \nसावर्भौम घोषणाक उľोषणा कएल गेल आ एकरा अंगीकार कएल गेल। ई \nघोषणा राजनीितक, आिथर्क, सŬİकृितक आ धािमर्क भेदभाव रिहत एकटा \nसामाĠय मानदěड Ćİतुत करैत अिछ जे सभ जन-समाज आ सभ राįƏ लेल \nअिछ। सूचनाक İवतंÿ उपयोग सीिमत अिछ, लोकक एकाĠत खतम भऽ \nरहल अिछ। िबल गेƀससँ जखन हुनकर भारत याÿाक ƅममे पूछल गेल \nछलिĠह जे माइƅोसॉģटक एĎस-बॉĎस भारतमे पाइरेसीक डरसँ देरीसँ उतारल \nगेल तँ ओ कहने रहिथ जे माइƅोसॉģट किहयो कोनो उĜपाद पाइरेसीक \nडरसँ देरीसँ नै आनलक। İपैम आ पाइरेसीक डर खतम हेबाक चाही। \nसूचना समाज वएह समाज छी जकर बीचमे हम सभ आइ-कािŎ रिह रहल \nछी। लोकतंÿ आ मानवािधकारक सĦमान सूचना-समाज आ उþर सूचना-\nसमाजमे होइत रहत। अिभĭयिĎतक İवतंÿता, एकाĠतक अिधकार, सूचना \nसाझी करबाक अिधकार आ सूचना धिर पहुँचक अिधकार, जे सूचनाक \nसंचारसँ सĦबिĠधत अिछ, ई सभ राĔय Ņारा आ सूचना-समाजक बाजारवादी \nझुकावक कारण खतराक अनुभूितसँ ÿİत अिछ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  7 \nअĠतजŭल लोकक मीिडआ अिछ आ एकटा एहन Ćणाली अिछ जे \nलोकक बीच सĦवाद İथािपत करैत अिछ। ऐसँ संचार-माğयमक मठाधीश \nलोकिनक गढ़ टुटैत अिछ। अĠतजŭलमे सामाĠय ĉपसँ कोनो सĦपादक नै \nहोइत छिथ। एतए लोक िवषयक आ सामƇीक िनमŭण कऽ İवयं ओकर \nसंचार करै छिथ। ऐसँ कतेक रास सामािजक सĦवादक ĆारĦभ होइत अिछ \nमुदा कतेक रास समाज-िवरोधी सामƇी सेहो अबैत अिछ। तँ की ओइपर \nĆितबĠध हेबाक चाही। मुदा ज◌ँ सॉģटवेयरक माğयमसँ मशीनकó सामƇीपर \nĆितबĠध लगेबाक अिधकार देब तखन ई अिभĭयिĎतक İवतंÿतापर पैघ \nआघात हएत। भारतमे बौिŀक सĦपदाक अिधकार लेखकक मृĜयुक ६० \nबरख बादो Ćकाशन आ िवतरणक अिधकार ओकर उþरािधकारीकó दैत \nअिछ। अĠतजŭलमे सेहो पाइरेसीकó ĆितबिĠधत करए पड़त आ लेखकक \nमृĜयुक ६० बरख बाद धिर लेखकक अिधकार ओकर सामƇीपर सैŀŬितके नै \nĆायोिगक ĉपसँ रहए, से ĭयवİथा करए पड़त। मुदा पेटेĠटक बेशी Ćयोग \nिवकाशसील देशक सूचना अिभगमनमे बाधक हएत आ Ćौńोिगकीक िवकासमे \nसेहो बाधा पहुँचाओत। कॉपीराइटसँ सŬİकृितक िवकास मुदा हएत, जेना \nसंगीत, िफĪम, िचÿ-शृंखला(कॉिमĎस) आ िचÿकथाक िवकास। िडिजटल \nवातावरणमे Ćितकृितक िबना अहū अĠतजŭलपर सेहो सामƇी नै देिख सकब, \nसे ऑफ-लाइन कॉपीराइट आ ऑनलाइन कॉपीराइट दुनूमे थोड़बेक अĠतर \nअिछ। ऑनलाइन कॉपीराइट Ćितकृितकó सेहो ĆितबिĠधत करैत अिछ आ \nĆितकृित कएल सामƇीकó दोसर वİतुमे जोड़ब वा संशोिधत करब सेहो बƂड \nसरल अिछ। से नाम आ िचÿ िबना ओकर िनमŭताक अनुमितक नै Ćयोग \nहुअए, दोसराक ĭयिĎतगत वातŭलाप-चैिटंग-मे हİतüेप नै हुअए आ दोसराक \nिवĈŀ कोनो एहन बयानबाजी नै हुअए जइसँ कोनो ĭयिĎतक िवĈŀ गलत \nधारणा बनए। तिहना नौकरी-Ćदाता Ņारा कोनो Ćकारक इलेĎƏॉिनक उपकरण \nअपन कमर्चारीक िनयĠÿण लेल लगबैत अिछ तँ से अĠतरŭįƏीय āम संघक \nिदशा-िनदųशक अनुĉप हेबाक चाही। ई-पÿमे अनपेिüत सĠदेश आ \nिचिकĜसकीय िरपोटर्क अनपेिüत संƇह आ उपयोग सेहो मानवािधकारक हनन \nअिछ। अĠतजŭलक उपयोग मुदा सीिमत अिछ कारण बहुत रास सामƇी आ \nतंÿŬश मंगनीमे उपलĤध नै अिछ आ महग अिछ, िडिजटल िवभाजन िशüाक \nİतरकó आर बेशी देखार करैत अिछ। शारीिरक āमक बदलामे मानिसक \nāमक एतए बेशी उपयोग होइत अिछ, से ई आशा रहए जे İÿी-असमानता \nसूचना-समाजमे घटत मुदा सवųüण देखबैत अिछ जे मिहलाक पइठ सूचना  8  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nĆौńोिगकीमे कम छिĠह। इलेĎƏॉिनक लाइƙेरी आ ƙेल-इनेबल कएल/ ğविन-\nइनेबल कएल कĦĢयूटर İƅीन/ इलेĎƏॉिनक लाइƙेरी िवकलŬग आ अĠध \nिवकलŬग लेल घर पर रिह ई-वािणĔय करबामे सहायता देत। मुदा ऐ üेÿमे \nकएल शोध आ ओकर पिरणाम महग रहबाक कारणसँ ओतेक लाभ नै दऽ \nसकल अिछ। बाल, वृŀ, िवकलŬग, İÿी, कामगार, Ćवासी-कामगार आ \nदोसर सामािजक ĉपसँ अĤबल वगर् सूचना समाजमे सेहो अपनाकó अĤबल \nअनुभव करैत छिथ, मुदा जँ-जँ िहनका लोकिनक पइठ सूचना Ćौńोिगकीमे बढ़त \nतँ तँ सूचना-समाजमे असमानता घटत। \nनीक सािहĜय/ कला Ĝविरत उपİथापनक आधारपर नै बनत वरन ओइमे \nतीŞणतासँ उपİथािपत मानव-मूĪय, सामािजक समरसताक तĜव आ समानता-\nĠयाय आधािरत सामािजक माĠयताक िसŀाĠत आधार बनत। समाज ओइ \nआधारपर कोना आगू बढ़ए से संदेश तीŞणतासँ आबैए वा नै से देखए पड़त। \nपाठकक मनिस बĠधनसँ मुĎत होइत अिछ वा नै, ओइमे दोसराक नेतृĜव \nकरबाक üमता आ आĜमबल अबै छै वा नै, ओकर चािरिÿक िनमŭणक आ \nāमक Ćित सĦमानक Ćित सĠदेह दूर होइ छै वा नै- ई सभटा तĝय \nलघुकथाक मानदंड बनत। कात-करोटमे रहिनहार तेहन काज कऽ जािथ जे \nसुिवधासĦपž बुते नै सĦभव अिछ, आ से कात-करोटमे रहिनहारक आĜमबल \nबढ़लेसँ सĦभव हएत। \nहीन भावनासँ Ƈİत सािहĜय कĪयाणकारी कोना भऽ सकत? बदलैत \nसामािजक-आिथर्क-राजनैितक-धािमर्क समीकरणक पिरĆेŞयमे एकभĐगू Ćİतुितक \nरेखŬकन, कथाकार-किवक ĭयिĎतगत िजनगीक अदृढ़ता, चाहे ओ वादक Ćित \nहुअए वा जाित-धमर्क Ćित, सािहĜयमे देखार भइए जाइ छै। शोषक Ņारा \nशोिषतपर कएल उपकार वा अपराधबोधक अĠतगर्त िलखल जाएबला कथामे \nजे पैघĜवक ( जे हीन भावनाक एकटा ĉप अिछ) भावना होइ छै, तकरा \nिचिĠहत कएल जाए। \nमेिडयोिƅटीकó िचिĠहत कĉ। तिकया कलाम आ चालू ƙेिकंग Ġयूज \nआधुिनकताक नामपर, युगक Ćमेयकó मािट देबाक िवचार ऐमे नै भेटत। \nआधुिनकीकरण, लोकतंÿीकरण, राįƏ-राĔय संकĪपक कायŭĠवयन, Ćशासिनक-\nवैधािनक िवकास, जन सहभािगतामे वृिŀ, İथाियĜव आ ƅमबŀ पिरवतर्नक \nüमता, सþाक गितशीलता, उńोगीकरण; İवतंÿता ĆािĢतक बाद नवीन \nराĔयक राजनैितक-सामािजक-आिथर्क-सŬİकृितक समİया-पिरवतर्न आ \nएकीकरणक Ćिƅया कखनो काल परİपर िवरोधी होइत अिछ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  9 \nसामुदाियकताक िवकास, मनोवैýािनक आ शैिüक Ćिƅयापर ğयान देब सेहो \nआवĮयक। \nआिदवासी जेना सतार, िगदरमारा (बंजारा) आिद िविवधता, Ćकृितसँ लग, \nĆकृित-पूजा, सरलता, िनĮछलता, कृतýता आ िवकासक İतरकó ĆितिबिĦबत \nकरैत अिछ। ĭयिĎतक Ćितơा İथान-जाित आधािरत होइत अिछ। िकछु \nĆितơा आ िवशेषािधकार ĆाĢत जाित अिछ तँ िकछुसँ ितरİकार कएल जाइ \nछै आ हुनकर जीवन किठन अिछ। \nऋगवेदमे मिहला अपाला, घोषा, āŀा, शची, सापर्राýी, यमी, वैवİवती, \nदेव जामय, इĠƖाणी, शĂती, रोमशा, गोधा, उवर्शी, सूयŭ, अिदित, नदी, \nलोपामुƖा, िवĂवारा, वाक् जुहू, सरमा आ यमी ऐ २१ टा ऋिषकाक वणर्न \nअिछ। मिहला आ बाल-िवकासमे मिहलाकó अिधकार िदआबए लेल िशüा-\nĆणालीकó सिƅय करबापर आ पाƁयƅममे मिहला अğययनपर जोर देबापर \nğयान देमए पड़त। मिहलाक ĭयावसाियक आ तकनीकी िशüामे Ćितशत \nबढ़ाओल जाए। İÿी-İवातंšयवाद, मिहला आĠदोलन ऐ िदशामे Ćभाव उĜपž \nकेलक अिछ। धमर्िनरपेü- राजनैितक संİथा संपूणर् समुदायक आिथर्क आ \nसामािजक िहतपर आधािरत, धमर्-नİल-पंथ भेद रिहत सामािजक मूĪयकó \nबढ़ाबैमे सहायक हएत। िवकास आिथर्कसँ पिहने जे शैिüक हुअए तँ \nजनसामाĠय ओइ िवकासमे साझी भऽ सकैए। ऐसँ सजर्न üमता बढ़ैत अिछ \nआ लोकमे उþरदाियĜवक बोध होइत अिछ।  \nिवýान आ Ćौńोिगकीक कारण िवकिसत आ अिवकिसत ( िवकासशील) \nराįƏक बीचक अंतरक कारण मानवीय समİया, बीमारी, अýानता, असुरüाक \nसमाधान- आकŬüा-आशा आ सुिवधाक असीिमत िवİतार आ आधारक बीच \nसामंजİयमे वृिŀ भेल अिछ। िविध-ĭयवİथाक िनधर्न आ िपछड़ल वगर्कó Ġयाय \nिदअएबामे Ćयोग हेबाक चाही। नागिरक İवतंÿता, मानवक लोकतŬिÿक \nअिधकार, मानवक İवतंÿ िचĠतन, üमतापूणर् समाजक सृिƠ, ĆितबĠध आ \nदबाबसँ मुिĎत, ऐ सभ मूĪयक संग Ćेसक - शासक आ शािसतक ई कड़ी- \nसामािजक-आिथर्क-राजनैितक जीवनमे महĜवपूणर् भूिमका अिछ। मुदा आब \nĆभावशाली िवýापन एजŲसी जनमतकó Ćभािवत कएिनहार सेहो िसŀ भऽ रहल \nअिछ। नव संİथाक िनमŭण वा वतर्मानमे सुधार, सामĠतवादी, जनजातीय, \nजातीय आ पंथगत िनơाक िवĈŀ, लोकतंÿ, उदारवाद, गणतंÿवाद, \nसंिवधानवाद, समाजवाद, समतावाद, सŬवैधािनक अिधकारक अिİतĜव, \nसमएबŀ जनिĆय चुनाव, जन-संĆभुता, संघीय शिĎत िवभाजन, जनमतक  10  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमहĜव, लोक-Ćशासिनक Ćिƅया-अिभƅम, दलीय िहत-समूहीकरण, सवŸĒच \nĭयवİथािपका, उþरदायी कायर्पािलका आ İवतंÿ Ġयायपािलका अपन भूिमकाक \nिनवर्हण कऽ रहल अिछ। जल-थल-वायुक भौितक रासायिनक जैिवक गुणमे \nहािनकारक पिरवतर्न कऽ Ćदूषण, Ćकृित असंतुलन उĜपž भऽ रहल अिछ। \nिमकेल फोकौĪट कहै छिथ जे ýान आ सĜय बनाओल जाइत अिछ। \nडेलीयूज आ गुटारी कहै छिथ जे हम सभ इĒछा ऐ Ņारे करै छी कारण हम \nसभ इĒछा मशीन छी। िमकािहल बखितन भाषाकó सामािजक िƅयाक ĉपमे \nलै छिथ आ हुनकर कायर् उपĠयासपर अिछ। ĉसक ĉपवादी सािहĜयकó माÿ \nभाषाक िविशƠ Ćयोग मानै छिथ। जीन ĄाĠकोइस िलयोटाडर्क अनुसार \nसĜयक आ इितहासक सĜयता माÿ आभासी अिछ। बौƑीलाडर् कहै छिथ जे \nिवýापन आ दूरदशर्न सĜय आ आभासीक बीच भेद मेटा देने अिछ। दुनू \nउþर आधुिनकताक मुďय िवचारक छिथ। लाकानक िवशेषता छिĠह जे ओ \nĄायडक पŀितक भािषकी अनुĆयोग केलिĠह अिछ। ओ कहै छिथ जे \nअचेतनताक संरचना भाषा सन छै। जखन बĒचा भाषा सीखैए तखन ओकरा \nएकटा चेĠह लेल एकटा शĤद िसखाओल जाइत छै। इĒछा, ÿुिट आ आन ई \nतीनटा तĝय लाकान नीक जकū राखै छिथ। इĒछा, आवĮयकता आ मūगनाइ, \nदुनू अिछ मुदा एकरा ऐ दू ĉपमे िवखंिडत नै कएल जा सकैत अिछ। \nआनक वणर्नमे ÿुिट आ िरĎतता अबैत अिछ। िवषय अथर्क üिणक Ćभाव \nअिछ आ ई आन सन हएत जखन ई आभासी हएत आ ÿुिटक कारण बनत, \nजइसँ इĒछाक उदय हएत। \nउþर उपिनवेशवादक तीन िवचारक छिथ- होमी भाभा ( फोकौĪट आ \nलाकानसँ लग), गायÿी İपीवाक ( फोकौĪट आ डेरीडासँ लग) आ एडवडर् \nसईद (फोकौĪटसँ लग) जे उपिनवेशवादीक पूवर्क धूतर्ताक, िशिथलता आिदक \nधारणाक लेल कएल गेल कायर् आ िसŀŬतीकरणक ĭयाďया करै छिथ। \nरेमěड िविलयĦसक संİकृितक अğययन सािहĜयक आिथर्क िİथितसँ \nसĦबĠध देखबैत अिछ। नव इितहासवाद इितहासक शĤदशाİÿ आ \nशĤदशाİÿक ऐितहािसकताक तुलना करैत अिछ। इलाइन शोआĪटर मिहला \nलेखनक मानिसक, जैिवक आ भाषायी िवशेषताकó िचिĠहत करै छिथ। िसमोन \nडी. बेवोइर नारीक नारीक Ćित Ćितबŀतामे वगर् आ जाितकó ( जकर बादक \nनारीवादी िसŀŬत िवरोध केलक) बाधक मानै छिथ। वजŰिनया वुĪफ नारी \nलेखक लेल आिथर्क İवतंÿता आ िनजताकó आवĮयक मानै छिथ, िहनकर \nिवचारकó ƅािĠतकारी नै मानल गेल। मेरी वोĪİटोनƅाģट नारी िशüामे ƅािĠत  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  11 \nआ औिचĜयक िशüाकó सिĦमिलत करबापर जोर देलिन। नव समीüा- इिलएट \nकिवतामे भावनाक Ćधानताक िवरोध कएलिĠह आ एकरा गएर वैयिĎतक \nबनेबाक आƇह केलिन। समीüकक काज लोकक Ĉिचमे सुधार करब सेहो \nअिछ। िवमसैट आ वडर्İले कहलिन जे किवक उĿेĮय वा ऐितहािसक \nअğययनपर समीüा आधािरत नै रहत। ई पाठकपर पड़ल भावनाĜमक \nĆभावपर सेहो आधािरत नै रहत, कारण से सापेü अिछ, ओ आधािरत रहत \nवाİतिवक शĤदशाİÿपर। िफिलप िसडनीसँ अंƇेजी समीüाक ĆारĦभ देिख \nसकै छी, ओ किवताकó सौĠदयर्, अथर् आ मानवीय िहतमे देखलिĠह। जॉन \nƑाइडन Ćाचीन सािहĜयमे नैितक Ćवचनपर आ एकर लाभहािनपर िवचार \nकेलिन। सैमुअल जॉनसन सेĎसिपअरक नाटकमे हाİय आ दुखद तĜवपर \nिलखलिĠह। ĉसोक रोमŬशवाद मनुĎखक नीक हेबापर शंका नै करैए \n(Ďलािसकल समीüक शंका करै छिथ मुदा नव-Ďलैिसकल कहै छिथ जे \nमानव İवभावसँ दूिषत अिछ मुदा संİथा ओकरा नीक बना सकैए) मुदा संगे \nई कहैए जे संİथा सभ दूिषत अिछ आ माÿ दूिषत लोकक मदित करैए। \nरोमŬशवाद किवताक ĭयिĎतगत अनुभव हेबाक गप कहैए। आधुिनक \nिİथितवाद (सािहĜयक अविİथितपर कोनो Ćķ िचĠह नै) पर संरचनावाद Ćहार \nकेलक आ तकरा बाद लेखक İवयं िलखल टेकİटक िवĮलेषण करबाक \nअिधकार गमेलक। उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜय ओइसँ आगūक \nवİतु अिछ जे संरचनावाद बुझै अिछ। उþर-संरचनावादक एकटा Ćकार \nअिछ उþर आधुिनकता। उþर संरचनावाद कहलक जे सािहĜयमे संरचना, \nसंİकृित आ िसŀाĠत मğय कायर् करैत अिछ जþऽ िकछु भाव आ सोच \nवंिचत अिछ जे िनरĠतरताक िवरोध करैए। िवखěडनवाद आ उþर \nआधुिनकता उþर संरचनावादक बाद आएल। उþर उपिनवेशवाद उपिनवेशक \nनव ĉपकó नै मानैए आ अĭयवİथाक िसŀŬत जेना असफल उĿेĮयकó उिचत \nपिरणाम नै भेटबाक कारण मानैए। संरचनावाद दिमत करैबला पाĀाĜय \nĭयवİथा आ समाजपर चोट करैए आ ऐ सँ माĎसर्वादकó बल भेटलै \n(अलथूजर)। आधुिनकतावादी-िİथितवादी, नव समीüा, संरचनावाद आ उþर \nसंरचनावादक बाद िवखěडनवाद आ उþर आधुिनकतावाद आएल जकरा \nिवलिĦबत पूँजीवाद कहल गेल ( Ąेडिरक जेनसन)। अठारहम शताĤदीमे \nआधुिनक माने छल जड़िवहीन मुदा बीसम शताĤदीक ĆारĦभमे एकर अथर् \nĆगितवादी भऽ गेल। १९७० ई. क बाद आधुिनक शĤद एकटा िसŀŬतक ĉप \nलऽ लेलक से उþर-आधुिनक शĤद पािरभािषक भेल जकर नजिरमे लौिकक  12  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमहĜवपूणर् नै रहल। आधुिनक काल धिरक सभ जीवन आ इितहास \nअमहĜवपूणर् भेल आ खतम भेल। ई िसŀŬत भेल इितहासोþर, िवकासोþर \nआ कारणोþर। सĜय आ आपसी जुड़ावक महĜव खतम भऽ गेल। जादुइ \nवाİतिवकतावादमे वाİतिवक िİथितमे जादुइ वİतुजात घोिसआओल जाइत \nअिछ। İपेिनश उपĠयासकार गैिƙअल गािसर्या मािĎवर्सक “ वन हंƑेड ईयसर् \nऑफ सोलीĒयूड” आ सलमान Ĉİडीक “ िमडनाइƀस िचĪƑेन” ऐ तरहक \nउपĠयास अिछ। रचनाकार ऐ तरहक Ćयोग कऽ वाİतिवकताकó नीक जकū \nबुझबाक Ćयास करै छिथ। जोसेफ कोनरेड उपĠयासकó इितहास कहै छिथ। \nजोसेफ कोनरेड पोिलश भाषी रहिथ मुदा अंƇेजीक Ćिसŀ उपĠयासकार छिथ, \nमुदा धाराĆवाह अंƇेजी नै बजैत रहिथ। रोलŲड बाथųज कहै छिथ जे उपĠयास \nइितहास सेहो छी आ उपĠयास इितहासक िवरोध सेहो करैए। रोलŲड बाथųज \nĄŬसक सािहिĜयक िसŀŬकार रहिथ आ िहनकर लेखनीक Ćभाव संरचनावादी, \nमाĎसर्वादी आ उþर संरचनावादी सािहिĜयक िसŀŬतपर पड़ल। उþर \nआधुिनक पाĀाĜय बुजुर्आ दृĮय-āĭय मीिडयाक Ćयोक कऽ असमता, अĠयाय \nआ वंिचतक अवधारणाकó माÿ शĤद कहै छिथ जे समता, ĆािĢत आ Ġयायक \nलगक शĤद अिछ। गरीबी जे पाĀाĜयमे समİया नै अिछ से आइ भारतमे पैघ \nसमİया अिछ। उþर आधुिनकता नारीवादक आ माĎसर्वादक िवरोधमे अिछ \nआ एकर नारीवाद आ माĎसर्वाद  िवरोध केलक अिछ। ऐितहािसक \nिवĮलेषणक पüमे माĎसर्वाद अिछ आ ओइसँ ओ अपन िसŀŬत फेरसँ सशĎत \nकेलक अिछ, संरचनावाद-उþर-संरचनावाद आ उþर आधुिनकतावादक \nपिरĆेŞयमे। माĎसर्वाद लौिकक पüपर जोर दैत अिछ मुदा तó ई \nउपयोिगतावाद आ चावर्क दशर्नक लग नै अिछ, कारण उपयोिगतावाद आ \nचावर्कवाद माÿ शारीिरक आवĮयकताकó ğयानमे रखैत अिछ। नारीवादी \nदृिƠकोण सेहो उþर आधुिनकतावादक यथािİथितवादक िवरोध केलक अिछ \nकारण यावत से खतम नै हएत ताधिर नारीक िİथितमे सुधार नै आओत। \nदेवता माने Ćितपाń िवषय नै िक गॉड ( जेना िƇिफथ कहने छिथ।) \nमĠÿाथर्मे महिषर् पतĽिलक वैýािनक मĠतĭय “यĒछĤद आह तदİमाकं Ćमाणम्” \nमाने जे शĤद आिक मंÿक पद कहैत अिछ सएह हमरा लेल Ćमाण अिछ- \nएकर अथर् बादमे वेदे Ćमाण अिछ- गलत ĉपó भेल। Ģलेटो कहै छिथ जे \nकोनो कला नीक नै भऽ सकैए िकएक तँ ई सभटा असĜय आ अवाİतिवक \nअिछ। Ģलेटोक ई िवचार İपाटŭसँ एथŲसक सैĠय संगठनक Ġयूनताकó देखैत \nदेल िवचारक ĉपमे सेहो देखल जएबाक चाही,  काĭय/ नाटकक ऐ ĉपó  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  13 \nिवरोध केलिĠह जे सĦवादकó रिट कऽ बाजैसँ लोक एकटा कृिÿम जीवन िदस \nआकिषर्त हएत। अिरİटोटल किवताकó माÿ अनुकृित नै मानै छिथ, ओ ऐ मे \nदशर्न आ सावर्भौम सĜय सेहो देखै छिथ। ओ नाटकक दुखाĠतकó आ \nअनुकृितकó िनसास छोड़ैबला कहै छिथ जे आनĠद, दया आ भयक बाद अबैत \nअिछ। सĦवाद दू तरेहó भऽ सकैए, अिभभाषण आ गप Ņारा। गपमे दाशर्िनक \nतĜव कम रहत। Ćाचीन Ƈीसमे किवता भगवानक सनेस बूझल जाइत छल। \nएिरİटोिफनीस नीक आ अधला ऐ दू तरहक किवता देखै छिथ, तँ \nिथयोĄेİटस कठोर, उĜकृƠ आ भĭय ऐ तीन तरहó किवताकó देखै छिथ। \nकिवता आ संगीत अिभž अिछ। मुदा यूरोपक िसĦफोनी जइमे ढेर रास वादन \nएके संगे िविभž लयमे होइत अिछ, िसŀŬतमे अĠतर अनलक। यएह सभ \nिकछु नाटकक İटेज लेल सेहो लागू भेल। डेरीडाक िवखěडन पŀित ऊँच \nİथान ĆाĢत रचना/ लेखक कó नीचū लऽ अनैत अिछ आ िनचुलकाकó ऊपर। \nरोलेěड बाथųस िलखै छिथ जे जखन कृित रचनाकारसँ पृथक भऽ जाइए आ \nओकर िवĮलेषण İवतंÿ ĉपó होमए लगै छै तखन कृित महĜवपूणर् भऽ जाइए \nजकरा ओ रचनाकारक मृत होएब कहै छिथ। उþर-संरचनावाद संरचनावादक \nसĦपूणर् आ सुगिठत हेबाक अवधारणाकó मािट देलक। सौसरक भाषा िसŀाĠत- \nबाजब/ िलखब, वाİतिवक समएक सािहĜय वा ऐितहािसक पिरĆेŞयक \nशĤदशाİÿ, महĜवपूणर् कोनो कृित वा मनुĎख अिछ/ महþा एकटा भाव अिछ, \nवाİतिवक समएमे भाषा वा एकर ऐितहािसक पिरĆेŞय; मुदा एकरा सेहो \nडेरीडाक िवखěडन िसŀाĠत उĪटा-पĪटा करए लागल। िलंग एकटा जैव \nवैýािनक तĝय अिछ मुदा मिहला/ पुĈषक िसŀाĠत सामािजकताक Ćितफल \nअिछ। मिहला सापेü सािहĜय कला पुĈष Ņारा िनिमर्त अिछ आ पुĈखक \nनजिरसँ मिहलाकó देखैत अिछ। सािहĜयक नारीवादी िसŀाĠत ऐ समİयाक \nतहमे जाइए। िमिथलाक सĠदभर्मे मिहलाक िİथित ओतेक खराप नै छै मुदा \nमैिथली सािहĜयक एकभगाह Ćवृिþक कारण उĒच वगर्क नारीक खराप िİथित \nसािहĜयमे आएल। आधुिनकीकरण तथाकिथत सामािजक ĉपसँ िनचुलका \nजाित सभमे सेहो नारीक िİथितमे अवनित अनलक अिछ। दोसर एकटा आर \nगप अिछ जे जाित आ धमर् नारीक अिधकारकó कएक हीसमे बūिट देने \nअिछ। नारीवादी दृिƠकोण सेहो कहैए जे सभटा िसŀŬत पुĈष Ņारा बनाओल \nगेल, से ओ पूणर् ĭयाďया नै कऽ सकैए। सरल मानवतावाद िसŀŬतक िवĈŀ \nआएल। सरल मानवतावाद कहैए जे सािहĜयक िसŀाĠतक बदलामे रचनाक \nकी मानवीय दृिƠकोण छै, ओइमे साथर्कता छै आिक नै से सामाĠय बुिŀसँ  14  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nकएल जा सकैए। अपन बुिŀक Ćयोग कऽ रचनाक गुणवþा अहū देिख सकै \nछी, कोनो सािहिĜयक िसŀाĠतक आवĮयकता समीüा लेल नै छै। मुदा सरल \nमानवतावाद सेहो एकटा िसŀŬत बिन गेल। साथर्क सािहĜयक िनमŭण एकर \nअĠतगर्त भेल। \nपोथी समीüामे अĜयिधक आलोचनासँ बचबाक चाही। समीüककó अपन \nिवŅþा Ćदशर्न करबासँ बचबाक चाही। अĜयिधक आलोचनाक ƅममे लोक \nअपन िवŅता देखबऽ लगै छिथ। आलोचनाक ƅममे संयम रखबाक चाही, \nखराप शĤदावलीक Ćयोग समीüकक खराप लालन-पालन देखबैत अिछ। \nपोथीक िबना पढ़ने समीüा अनैितक अिछ। उदाहरणİवĉप कमर्धारयमे \nधूमकेतुक िवषयमे तारानĠद िवयोगी िलखै छिथ- िमिथलाक संİकृितमे युग-\nयुगसँ Ćितơािपत साĦĆदाियक सौहादर्कó रेखŬिकत करैत िहनक कथा “नमाजे \nशुकराना” बहुत महĜवपूणर् िथक। ( कमर्धारय, पृ. १२७) (!) कथाक शीषर् \nदेिख कऽ ऐ तरहक समीüा भेल अिछ कारण ऐ कथामे हाजी सैहेबक \nनमाजक समएमे िपंजराक सुĐगा “ सीता...राम...।” बजैए आ सुĐगाक \nिपंजराकó हाजी सैहेब ताधिर महिजदक देबालपर पटकै छिथ जाधिर सूगा मिर \nनै जाइए। सईदा कानऽ लगैए आ कथा खतम भऽ जाइए। आ ई कथा \nसमीüकक मतमे साĦĆदाियक सौहादर्कó रेखŬिकत करैए! \nकाĭयक भारतीय िवचार: मोüक लेल कलाक अवधारणा, जेना नटराजक \nमुƖा देखू। सृजन आ नाश दुनूक लय देखा पड़त। İथायी भावक गाढ़ भऽ \nसीिझ कऽ रस बनब- आ ऐ सन कतेक रसक सीता आ राम अनुभव \nकेलिĠह (देखू वाĪमीिक रामायण)। कृįण भारतीय कमर्वादक िशüक छिथ तँ \nसंगमे रिसक सेहो। कलाक İवाद लेल रस िसŀŬतक आवĮयकता भेल आ \nभरत नाƀयशाİÿ िलखलिĠह। अिभनवगुĢत आनĠदवधर्नक ğयĠयालोकपर भाįय \nिलखलिĠह। भामह ६अम शताĤदी, दěडी सातम शताĤदी आ ĈƖट ९अम \nशताĤदीमे एकरा आगū बढ़ेलिĠह। रस िसŀाĠत: भरत:- नाटकक Ćभावसँ रस \nउĜपिþ होइत अिछ। नाटक कथी लेल? नाटक रसक अिभनय लेल आ \nसंगे रसक उĜपिþ लेल सेहो। रस कोना बहराइए? रस बहराइए कारण \n(िवभाव), पिरणाम ( अनुभाव) आ संग लागल आन वİतु ( ĭयिभचारी)सँ। \nİथायीभाव गाढ़ भऽ सीिझ कऽ रस बनैए, जकर İवाद हम लऽ सकै छी। \nभņ लोलट:- İथायीभाव कारण-पिरणाम Ņारा गाढ़ भऽ रस बनैत अिछ। \nअिभनेता-अिभनेÿी अनुसĠधान Ņारा आ कĪपना Ņारा रसक अनुभव करैत \nछिथ। लोलट किवकó आ संगमे āोता-दशर्ककó महĜव नै दै छिथ। शौनक:-  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  15 \nशौनक रसानुभूित लेल दशर्कक Ćदशर्नमे पैिस कऽ रस लेब आवĮयक बुझै \nछिथ, घोड़ाक िचÿकó घोड़ा सन बूिझ रस लेबा सन। भņनायक कहै छिथ \nजे रसक Ćभाव दशर्कपर होइत अिछ। किवक भाषाकó ओ िभž मानैत \nछिथ। रससँ āोता-दशर्कक आĜमा परमाĜमासँ मेल करैए। रसक आनĠद \nअिछ İवĉपानĠद। आ ऐसँ होइत अिछ आĜम-साüाĜकार। रस िसŀाĠत \nāोता-दशर्क-पाठक पर आधािरत अिछ। ई āोता-दशर्क-पाठकपर जोर दैत \nअिछ। ğविन िसŀाĠत: आनĠदवधर्न ğवĠयालोकमे सािहĜयक उĿेĮय अथर्कó \nपरोü ĉपó बुझाएब वा अथर् उĜपž करब कहैत छिथ। ई िसŀाĠत दैत अिछ \nपरोü अथर्क संरचना आ कायर्, रस माने सौĠदयर्क अनुभव आ अलंकारक \nिसŀाĠत। आनĠदवधर्न काĭयक आĜमा ğविनकó मानैत छिथ। ğविन Ņारा अथर् \nतँ परोü ĉपó अबैत अिछ मुदा ओ अबैत अिछ सुसंगिठत ĉपमे। आ ऐसँ \nअथर् आ Ćतीक दूटा िसŀाĠत बहार होइत अिछ। ऐसँ रसक Ćभाव उĜपž \nहोइत अिछ। ऐसँ रस उĜपž होइत अिछ। Ġयाय आ मीमŬसा ऐ िसŀाĠतक \nिवरोध केलक, ई दुनू दशर्न कहैत अिछ जे ğविनक अिİतĜव कतौ नै अिछ, \nई पिरणाम अिछ अनुमानक आ से पिहनिहयेसँ लüणक अĠतगर्त अिछ। आ \nसे सभ शĤद Ņारा विणर्त होएब सĦभव नै अिछ। İफोट िसŀŬत: भतृर्हरीक \nवाĎयपदीय कहैत अिछ जे शĤद आिक वाĎयक अथर् İफोट Ņारा संवािहत \nअिछ। वणर् İफोटसँ वणर्, पद İफोटसँ शĤद आ वाĎय İफोटसँ वाĎयक \nिनमŭण होइत अिछ। कोनो ýान िबनु शĤदक सĦबĠधक सĦभव नै अिछ। ई \nभारतीय दशर्नक ýान िसŀाĠतक एकटा भाग बिन गेल। अथर्क संĆेषण \nअüर, शĤद आ वाĎयक उĜपिþ िबन सĦभव अिछ। İफोट अिछ शĤदƙŌ आ \nसे अिछ सृजनक मूल कारण। अüर, शĤद आ वाĎय संग-संग नै रहैए। \nबाजल शĤदक फराक अüर अपनामे शĤदक अथर् नै अिछ, शĤद पूणर् हेबा \nधिर एकर उĜपिþ आ िवनाश होइत रहै छै। İफोटमे अथर्क संĆेषण होइत \nअिछ मुदा तखनो İफोटमे ĆािĢत समए वा संचारक कालमे अüर, शĤद वा \nवाĎयक अिİतĜव नै भेल रहै छै। शĤदक पूणर्ता धिर एक अüर आर नीक \nजकū ƅमसँ अथर्पूणर् होइए आ वाĎय पूणर् हेबा धिर शĤद ƅमसँ अथर्पूणर् \nहोइए। सŬďय, Ġयाय, वैशेिषक, मीमŬसा आ वेदाĠत ई सभ दशर्न İफोटकó नै \nमानैत अिछ। ऐ सभ दशर्नक मानब अिछ जे अüर आ ओकर ğविन अथर्कó \nनीक जेकū पूणर् करैत अिछ। ĄŬसक जैĎस डेरीडाक िवखěडन आ \nपसरबाक िसŀाĠत İफोट िसŀाĠतक लग अिछ। अलंकार िसŀाĠत: भामह \nअलंकारकó समासोिĎत कहै छिथ जे आनĠदक कारण बनैए। दěडी आ उłट  16  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसेहो अलंकारक िसŀाĠतकó आगū बढ़बै छिथ। अलंकारक मूल ĉपसँ दू \nĆकार अिछ, शĤद आ अथर् आधािरत आ आगū सादृĮय-िवरोध, तकर्Ġयाय, \nलोकĠयाय, काĭयĠयाय आ गूढ़ाथर् Ćतीित आधारपर। मĦमट ६१ Ćकारक \nअलंकारकó ७ भागमे बūटै छिथ, उपमा माने उदाहरण, ĉपक माने कहबी, \nअĆİतुत माने अĆĜयü Ćशंसा, दीपक माने िवभािजत अलंकरण, ĭयितरेक \nमाने असमानता Ćदशर्न, िवरोध आ समुĒचय माने संगबे। औिचĜय िसŀाĠत: \nüेमेĠƖ औिचĜय-िवचार-चचŭमे औिचĜयकó सािहĜयक मुďय तĜव मानलिĠह। आ \nऔिचĜय कतऽ हेबाक चाही? ई हेबाक चाही पद, वाĎय, ĆबĠधक अथर्, गुण, \nअलंकार, रस, कारक, िƅया, िलंग, वचन, िवशेषण, उपसगर्, िनपात माने \nफािजल, काल, देश, कुल, वŪत, तĜव, सĜव माने आĠतिरक गुण, अिभĆाय, \nİवभाव, सार-संƇह, Ćितभा, अवİथा, िवचार, नाम आ आशीवŭदमे। कंपायमान \nअिछ ई ƙŌाěड आ ई अिछ कंपन माÿ। किवता वाचनक बाद पसरैत अिछ \nशािĠत, शािĠत सवर्ÿ आ शािĠत पसरैत अिछ मगजमे। \nअनुवाद समालोचना: सजर्नाĜमक सािहĜयमे नाटक सभसँ किठन अिछ, \nफेर किवता अिछ आ तखन कथा, जँ अनुवादकक दृिƠकोणसँ देखी तखन। \nनाटकमे नाटकक पृơभूिम आ परोü िनिहताथर्कó िचिĠहत करए पड़त संगिह \nपाÿ सभक मनोिवýान बूझए पड़त। किवतामे किवताक िवधासँ ओकर \nगढ़िनसँ अनुवादकक पिरिचत भेनाइ आवĮयक, जेना हाइकूक मैिथलीसँ \nअंƇेजी अनुवाद करै बेरमे मैिथलीक वािणर्क ५/७/५ क मेल जँ अंƇेजीक \nअĪफाबेटसँ करेबै तँ अहūक अनूिदत हाइकू हाİयाİपद भऽ जाएत कारण \nअंƇेजीमे ५/७/५ िसलेबलक हाइकू होइ छै आ मैिथलीमे जेना वणर् आ \nिसलेबलक समानता होइ छै से अंƇेजीमे नै होइ छै। ऐ सĠदभर्मे Ĕयोित \nसुनीत चौधरीक मैिथलीसँ अंƇेजी अनुवाद एकटा Ćितमान Ćİतुत करैत \nअिछ। किवताक लय, िबĦबपर िवचार करए पड़त संगिह किवता खěडक \nकिवताक मुďय शरीरसँ िमलान करए पड़त। कथामे कथाकारक आ कथाक \nपाÿक संग कथाक ƅम, बैकģलैशक समय-कालक ýान आ वातावरणक \nýान आवĮयक भऽ जाइत अिछ। रामलोचन शरणक मैिथली रामचिरत मानस \nअवधीसँ मैिथलीमे अनुवाद अिछ मुदा दोहा, चौपाइ, सोरठा सभ शाİÿीय ĉपó \nअनूिदत भेल अिछ। िसŀाĠतक आवĮयकता की छै?   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  17 \n \nāी राज \nयाÿीक किवतामे गाम \nİथानीयतासँ सावर्भौिमकता तकक िनरंतर किवता-याÿा केिनहार, लेखन \nआ देखनमे अित साधरण लगिनहार अित िविशƠ, असाधारण किवक नामए \nयाÿी। āेơतम रचनाकारे नै āेơ नव-मानवतावादी युगक उžायक, उƄगाता \nआ शलाका पुĉष। याÿीक किवता गĦहािरक शील भेल करैए जे देखबामे तँ \nसभसँ अनुपयोगी लकड़ी िपŇाक समतूल लगैए मगर उपयोिगतामे एके ठाम \nिविवध काठक गुण आ वैिशįƀय उपलĤध करा दैए, कोनो अितिरĎत मानस \nसंवेदनक िबना। हुनकर किवता सभक लेल भेल करैए। जþे आ जतबे \nजकर Ƈाōता आिक अिभĉिच। जै तीमनमे अपने İवाद गुण छै, ओइमे बेसी \nमर-मसĪलाक कोन खūिहंस। जे वाİतिवक ĉपमे िबना अितरंजनक ‘सĜयम्’ \nछै ओ अनारोिपत ‘ सुĠदरम’ हेबे करतै। ýान आ अनुभवक काशीमे लोक \nअİसी बिरस सोझे िबताइयो लेत तैयो िक दूनूमे सँ िकछु िबना Ćयासक \nथोड़बे भेट सकतै। तŵ बहुतो भौितक ĆािĢतक भŇीमे भाङेटा झॲकैत रिह \nजाइए। बतर्ज बाबा याÿीयेक ‘ चानन बुिझ देहमे िकदन लेपैत रिह जाइए’ \nआिक कथीदन पर फूल-घी चढ़ा-औंिस पुěय लाभक दुराशा आ ƚमक परसादी \nलेने घुिम-िफिर अबैए। याÿा◌ी बाबा अपन कĝयकó कोनो सँ◌ाचमे गिढ़ कऽ \nपाठकक आगू नै रािख सोझ-सोझ िबना कोनो रंग-टीपक उपिİथत कऽ दै \nछिथ, तŵ पाठक हुनकर किवताक कĝयसँ सोझे जुिट जाइ छिथ। \nआलंकािरकता आिक कĪपनाशीलतामे बोिरया पाठक बाम-बूच नै जा सकैए। \nयाÿी अपन किवतासँ सĦपूणर् ĉपसँ िमिथलŬचलक िकसान आ गमैया मजदूर \nआ मुďयतः ओही नजैरसँ पूरा भारतीय समाजकó ओकर Ćबलता आ दुबर्लता \nसंग देखैत उजागर करै छिथ। तŵ हुनक किवतामे विणर्त सामƇी सोझे \nसमाजसँ ओतऽ गेल रहैए आ हमरे बात कहैए। अपन पिरवेश आ अपन  18  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसंवेदना Ņारा यथाथर्कó टोिहयेबाक एगो चेƠा याÿा◌ीक किवतामे सभतैर \nभेटैए। िजनगीक यथाथर्सँ सरोकार रखिनहार एगो खँ◌ाटी रचनाकार माÿ \nऐिĠƖक सुžरतेकó नै िचिÿत करैए अिपतु ओ िजनगीक कुĉपताकó सेहो \nअँ◌ाकैए। ओजह ई छै जे िजनगीमे सभ िकछु सुढ़ब-सुžरे नै छै। ओइ जघ \nसुžरताक पीठ-पाछू कुढ़ब, चँ◌ाछल आ धोखाधिरयोक अिİतĜव छै। यिद एक \nिदस गामक अपार आ असीिमत सुžरता छै तँ दोसर िदस गाममे बसिनहार \nलोक टोला-परोसक उधेसल-पुधेसल, उजरल-अपटल िजनगीक ददर्नाक \nकुĉपता सेहो। एतेक थाकल-हारल आ थकुचल िजनगी िक सुखक सभ \nबात गामक रहरहँ◌ा लोकक लेल ĉप-कथे बुझाइत रहै छै। फेर मुŇी-दू मुŇी \nभात आिक िकछु टुĸा-साबुत सोहारी आ दािल िक तीमनक झोर जुिम \nगेलापर ओ िदĪलीक दरबार आिक रंगमहलक सुध िकए लेत? यएह तँ अिछ \nऐ िजनगीक असीिमत िवरोधभास। याÿी अपन किवताकó Ƈामीण पिरवेश आ \nअपन संवेदना Ņारा यथाथर्कó देखैक Ćयास िनरंतर करै छिथ। सभसँ खास \nबात तँ याÿा◌ीक किवता मे ई ऐ जे ओ किवकमर् कó Ćितơामूलक नै, अपन \nिविशƠ संवेदनशीलताक दाियĜव पूवर्क ĭयवहार करब मानैत रहल छिथ। \nयाÿी जेहन काĭय युगक िनमŭण केलिन, ओकर तĉमे नै जा बेसी रचनाकार \nओकर आकृितकó İवीकार आिक खािरज करैत रहलाह। ऐ फūटक रचनाकार \nलग गामक अित जĉरी मुदा उपेिüत थीितक खबैर तँ रहै छिन बलू गोबरकó \nगणेश आिक पाथरकó भगवान बनेबाक मुƖा आ चेƠामे। याÿीक किवतामे \nपाथर बिन गेल लोकक सुिध आ संधान भेटैए। गाम घुĉ (भुसपुतरा) आिक \nठठरीक ‘ फोटो’ जेकँ◌ा हुनकर किवता मे नै अबैए। जेतऽ यथाथर् युग-सĜय \nबिन जेबाक ओजह सँ िवýापनी मंडीमे थोक ĉपसँ उतरैए जĉर, बलू ओइमे \nनै तँ गामक आम जनक थीते उजागर भऽ पबैए, आने खास लोकक चिरÿो \nउघारल-उधेसल जा सकैए। जिहना वतर्मान समएमे वैिĂकता सुनबामे तँ \nवसुधैव कुटुĦबकम् अथवा माĎसर्क दुिनया भिरक मजदूरक एकताक आƫान \nसन उदाþ बूिझ पडै़ए बलू िƅया आ असैरमे एकर िवपरीत एक छÿा \nसाƛाĔयवािदक सूÿ, सौĠदयर्वादी सुकुमार किवक गामसँ फराक याÿीक गाम \nतखने अइ जे मूल ĉपसँ िकसान आ खेत-मजदूरक पüधरता िहनकर \nकिवताक गामक Ćितबŀता अइ, कोनो ‘फैशन’ नै। आ अही ओजहसँ अपन \nिजनगीक सभसँ कम, जिटल आ आरंिभके काल खंड अपन जनमथान \nतरौनीमे िबतिबतो हुनक किव ओकर गुĉĜवाकषर्णसँ मुĎत नै भऽ पबैए। देश-\nिवदेश सभतिर सवŭिधक रहिनहार ई याÿी किव कोनो शहरी उńान; पाकर्मे  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  19 \nĤयॲतल आ करतब, िƑल कराओल मौसमी फूल आिक पþाबहार, ƅोटनक \nचाक-िचकपर आकृƠ नै होइ छिथ बलू ओþौ गामक चर-चūचरमे अगराइत \nभŲट-कुमुिदन, माछ-मखान, लीची आ आम सभ कथूक नैसिगर्क सुĠदरताकó नै \nिबसिर पबै छिथ- कþे दीब लगैए हमरा अपन ओ तरौनी गाम। मोन पड़ैए \nलीची आ आम। मोन पडै़ए कुमुिदनी आ ताल मखान। गामसँ दूर रहबाक \nकचोट İपƠ ĉप सँ ĭयĎत करैत अपन िववशताकó फिरछा कऽ रखै छिथ \nयाÿी अपन किवतामे। खाहŲ तन सँ कतौ रहथु बलू मोन मैिथल जातीय \nभारतीयता सँ हŲठ नै भऽ पबैए। होइ कोनहुँ ठाम। िकछु भै जाइ। रही \nबहुतो दूर वा लगीच। बंधुगण बĉ दुरदुराबथु िकंतु। जनिन राखब भाव अँह \nजननीक। एकरा आर फिरछाबैत एक ठाम ओ कहै छिथ- िकंतु की हम \nिबसैर पाएब। तरौनी सन गाम? गड़हरा सन आम? दीिदक इनारक पािन। \nअपन पोखिरक ओ ठुŇ पातर जािठं।... धनĉर बाध कोसक कोस। हुनकर \nअनुराग िसĠदूर ितलिकत भाल पर केिĠƖते रहैए। आकृƠ करैए किव कó \nनेनाक थॲथ हँसी, जेकरामे महज सुžरते नै, संजीवनी शिĎतक संचारक \nछेमता ओ पबै छिथ। अहल भोरे जाड़ मासमे गाममे ओिरयाओल छूराकó \nतपैत, िजनगीक सुख-दुःख मादे िनįकपट बितयैत, घूराक सोĠहगर गमैया \nगंधक पता ओहन आĜमीय भाव सँ कोनो याÿीये सन मािट-पािनक किवकó \nभऽ सकै छै। आंचिलक बोलीक िमĔझरक, िमĎसचर अथŭत् संकीणर्तासँ हŲठ \nअनगढ़ बोली कोनो किव याÿीयेक कान जुरा सकै छै। जूता-मोजाक टीप-\nटापपर नै, ठेला आ बेमाय फाटल गोरपर कोनो किव याÿीयेक नजैर जा \nसकै छै। दू-गो िबĦब जे खँ◌ाटी गमैया अइ, आम लोकक आशा-आकं◌ाüाक \nĆतीक अइ- दूिधया शीश आिक बािल ओ āमक फलाफल सोिनम पाकल \nशीश अिधक ठाम āमक गायक ऐ किवक किवता मे अबैत रहैए। \nवतर्मान ĭयवİथापक Ćतीक ध्◌ूĉ ( भुİसा भरल झामलाल िबजुका) क \nमाğयम सँ तँ किव पूरा ĭयवİथापक चिरÿ ओ थीतकó बेपदर् करै छिथ। \nचेतना हीन जनतंÿक मािलक जनता साकŬü नै भऽ गफलैतमे पड़ल रहैए आ \nओकर ओगरबाĉ Ćितिनिध अपनेमे टरर् भūजटा पूरैत रहैए। उपरका जँ \nसरङमे िबचरैत रहैए तँ िनचलका िदन-िदन पताले धँसल जा रहलए। दूनू \nफँ◌ाट अपचक िशकार। बेसी कदž सँ तँ कम अिधक पौिƠकता सँ। \nĆितिनिधक मगज आ करेजमे भुİसा भरल बुझा पडै़ए जै पर खŀर, \nİवदेशीक आङरüक खाल चढ़ल अइ। अकालक ओजहसँ İवतंÿ गामक \nअİसी Ćितशत लोकक ÿासदीक केहन सजीव िचÿ याÿीक किवतामे संभव  20  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nभेल अइ- िबना पजारक मĠहुवाएल चूिŎ, कामिह जँ◌ात-चकरी, अžदाताक \nसंग समान िजनगी बसर तै त- बरतैत आिāता कनही िपिलया, लाभर-जीभर \nअहरा ĆाĢत केिनहार िगरिगट, मूसआ कौवा सभक उदासी, हतासी आ फेर \nआंिशक जĉरैत पूितर् सँ टुकटुकाएल ओकर सभक चेƠा आ चुहुलकó भला \nकोन ‘ फेĠसी’ किव एते कममे एते िवराटताक संग Ćİतुत करबाक सामरथ \nरािख सकैए। \nभाखाकó हम अिभĭयिĎतक माğयम टा मानैत रहल छी तŵ याÿी आ \nनागाजुर्नमे अंतर करबामे असोकजर्क अनुभव करैत छी। मूल वİतु तँ िछऐ \nकĝय। गोल कऽ िदयौ तँ लालमोहन, नाम तँ गुलाबजामुन। हलवाइ तँ \nएकेगो- याÿी किहयौ िक नागाजुर्न। गरीब-गुरबा, िकसान आ मजूरक आĜमीय \nसमाङ। कतौ पं वैńनाथ िमā नै कलगणारक ĉपमे। मनुख तँ वाİतिवक \nĉपमे अगबे मनुखेटा रहै छै। दोखी तँ भेल करै छै कोनो ĭयवİथा माने \nसंचालन तंÿ। जँ◌ातक काज िछऐ िपसनाइ। अिखयासबाक तँ एतबे छै िक \nओइमे ढारल की जा रहल छै- कोदो-मĉवा आिक चाउर-गहूम। सńः \nĭयवİथाकó खेलौिड़या मुƖामे लुŎुवा देखेबामे बाबा याÿी-नागŭजुन िहĠदीक \nमाğयमसँ भाव ĭयĎþ केिनहार िकसान किव िÿलोचन आ केदारनाथ अƇवालो \nसँ सहज आ पटु देखनामे अबै छिथ। \nजनसंकुल टीसनो पर किव गामेक अँ◌ािखक Ćयोग करैत देखल जाइ \nछिथ। ओइ लोक वरक अपार भीड़ोमे लोक-मन अथŭत िनĵवगŰय Ƈामीणे \nपिरवेशक दुरगमिनयँ◌ा किनयँ◌ा-बरे पर किवक अँ◌ािख जाइए। पारंपिरक रङल-\nटीपल बाकसपर ओङठिल घोघ-मरद काढ़ने नवकिनयँ◌ा आ ओकर रिछया लेल \nबहाल लोकिनयū चानीक टकहीक हर पिहरने, माङुर माछ सन काठी आ \nिसमरताइवाली आँिखसँ गामेक अनगढ़ सुžरताक पारखी कोनो किवक \nअँ◌ािखटा देिख सकैए। तेज सबारीक िबरड़ो आ घटाटोपक अछैतो भदबािरक \nभीजल घॲघा सन ( सूŞम गमै उपमा) मंद ससरैत Əामे पर किवक अँ◌ािख \nजाइ छिन। गामक हरेक मोचŭ पर याÿीक किव साकंü ठाढ़ भेटैए। मािटक \nसभ İपंदन हुनकर किवतामे िननािदत होइए। तĜकालीन सामािजक, आिथर्क, \nराजनैितक सभ Ćकारक िवƖूपताक खबैर याÿी लैत चलैत छिथ, संगे गामक \nसĦपूणर् िजनगीकó ĉपाियत सेहो करै छिथ। गामक लोकक सभ आशा-\nआकŬüा, दुःख दरेग, हँसी-खुशी, सौĠदयर्-कुĉपता, जय-पराजय, उĜथान-पतन, \nकमजोरी-मजगूती, समटा समभाव सँ हुनकर किवता-याÿामे सरीक रहैए। \nकिवकमर् हुनकर धमर् छिन, िजनगीक ममर् छिन। कतौ लौल, सौख आिक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  21 \nĆदशर्नकािमता नै। \nयएह ओजह अइ जे Ćगितशीलताक Ćदर्शनमे ओ अपन मैिथल समाजक \nİथानीयताक सभसँ Ĕवलंत आ अपिरहायर् समİया वैवािहक दुगुर्ण सभसँ सेहो \nमुँह नै मोडै़ छिथ। यत्-यत् िपěडे, तत् ƙŌाěडे, İथानीयता सँ सावर्भौिमकता \nहुनक आदशर् बुझा पडै़ए। सरजमीन सँ किट अकासक गĢप कखनॱ नै। तŵ \nिमिथलŬचलमे ĭयाĢत बेमेल िबयाह, बहु िबयाह आिद दुगुर्णक िचÿण भेल अइ। \nतĜकालीन मैिथल समाजक खाहŲ बेमेल िबयाहक İपƠ िचÿण हुअए आिक \nचिरÿक उľाटनक संग तिहयाक पेशेवर घटकक सजीव आकलन जेना \nयाÿीक किव कऽ सकल अइ, िनİसंदेह िमिथला केिĠƖत आन कोनो किव सँ \nसंभव नै भऽ सकल। संİकृितक एहन सĦयक आ िनठुर ĭयाďयाक संयम \nअंतऽ कतौ भेटब दुलर्भ। \nगामक-घर, मािट-पािन सँ केहन संĭयĎþ छला ओ एकर पिरचय तँ \nसुगमताक संग जेतऽ–तेतऽ भेटते अइ, तैयो बानगी सĉप िकछु पितयानी \nउदघृत करबाक इĒछाकó नै रोिक सकबाक िववशताक संग एतऽ राखऽ चाहै \nछी जे बाल-िवधवाक दुःख दैĠयकó सूŞमताक संग उजागर करैए ‘‘ भुİसाक \nआिग जेकँ◌ा नहूँ-नहूँ। जरै छी मने-मने हमहूँ। फटै छी कुिसयारक पोर \nजेकँ◌ा। चैतक पछबा मे ठोर जेकँ◌ा। काते रहै छी जनु घैल छुतहर.....।’’ \nयाÿी अपनाकó कतौ िविशƠ नै, अपन किवĜवकó सामाĠये मानैत रहल \nछिथ। जहिन िक सभ मतक मानिनहार सारİवत चेतनाक सवŸपिर िसिŀ \nमानैत रहल छिथ, तेनािहितयोमे याÿी अवसरक अनुकूलतेकó आने सफलता \nजेकँ◌ा सवŸपिर मानै छिथ। परम मेधावी कते बालक जेतऽ। मूखर् रिह गायटा \nचरबैत छिथ। ....... कािलदास कते। िवńापित कते। छिथ हेरायल \nमिहंसबारक हŲड़मे। याÿीक िशĪपी गामक ‘कमिशर्यल’ सौĠदयर्कó Ćİतुत करब \nमाÿ अपन अिभƠ िकžॱ ने रखने अइ। ओ यथाथर्क एहन समतल भूिम \nतैयार करैत चलै छिथ िक ओ अनायास ‘सुĠदरम्’ भऽ किवतामे Ćकट भऽ \nजाइए, वनफूलक महमही जेकँ◌ा। जॱ एक िदस हुनका फिसलक मंजरीक \nदुलर्भ महमही अिभभूत करै छिन तँ दोसर िदस जेठक ितĎख आतपकó सहैत \nकृिष कमर्मे साधनारत बीया बाउग केिनहार हाथ ओ मुँहक दूरीक सुरता सेहो \nसतबैत रहल छिन। Ƈामीण üेÿ दऽ बुलैत हैत तीरभुिĎþक माला हुनका नै \nिसहाबै छिन। थलहा कृिष – कमर्सँ लऽ जल-कृषक मलाहक िजनगी तकक \nशैली ओ सं◌ाİकृितक चेतनाक सूŞम ýान बाबाक ओतऽ जतबा अइ, आनठाम \nएहन आ एते दुलर्भ अइ। एकर संगे नदी सभक Ćलयंकारी ताěडव आ  22  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nओइसँ उपजल ओबा-टुनकी, मरकी-फौतीसँ सेहो छगाइत छिथ बाबा याÿी। \nएकर िवभीिषकासँ कोन फūटपर कोन असैर पडै़ छै नीमन जगती बूझल \nछिन किव याÿा◌ीकó। एकेगो थीत केना ककरो गोटी लाल करैए, ककरो \nउफँ◌ािट तँ ककरो पबžी लगबैए आ ककरो खेले उसिर दैए। \nसहज सपदर् भाखामे िवराट शĤद अिभĭयंजना जे याÿीक ओतऽ भेटैए ओ \nकोनो खँ◌ाटी Ƈामीणे संİकारक किव ओतऽ संभव छै। नव िनिमर्त मुलकी \nĭयवİथाक Ćित मोह-भंगक मादे İपƠ आ संधानल कसगर चोट किरतो \nफूलगेनासँ Ćहारक मुƖा ऐ महान किवक अपन िवशेषता रहल अइ। याÿी \nअपन लोकदृिƠकó गमैया संİकारक ओजहसँ घोघटामे बादिरक चान सन \nभँ◌ािप, अपवाद थीितकó छोिड़ Ćİतुत करैत रहल छिथ जे िनिĀत ĉपसँ ƇाĦय \nसंİकारेक असिर अइ। İवदेशी ÿु◌ुिटपूणर् आ जंगलशाही वþर्मान ĭयवİथापक \nĆित मोहभंगकó याÿी सोझ-सहज हाड़ तक छूबऽ बला शुरमे ĭयĎþ करबाक \nसामरथ रखै छिथ तै पर थोड़ेक दीिठ देल जाए - चानन बुिझ हम िकदन \nलेपल देह मे। वाह रे! महान किवक शĤद अिभĭयंजना। आम लोककó उमेद \nरहै चाननक शीतलताक, बलू भेटलै वएह िनिघर्न अविशƠ-नव ĭयवİथाक \nचिरÿकó केहन मयŭिदत गमइ संİकारक संग उधेसबामे सफल होइ छिथ- \nपूँछ उठाकर नाच रहे हŵ ‘पािलर्या-मेĠƏी मोर’। िबिखन-िबिखन िबĦबक Ćयोगक \nअिनवायर्ताक अछैतो भारतीय ƇाĦय संİकारक केहन िनवर्हन। अखारापर दम \nĆदशर्नसँ बेसी दम पचेबाक Ćिƅया बेसी कुशलताक मानल जाइ छै। ई बात \nिभž जे ऐ ƇाĦय सहज चेतनाकó गिरयेबाक उदेससँ गमार आिक भदेसी \nिवशेषणसँ अिभहीत िकए ने कएल जाउक। याÿी नव मानवताकó आकृितक \nआधारपर छोट-पैघ आङुरक छपािट हाथकó सुĈब बनेबाक दलील देिनहार \nिमĝयाकार सभक फūटक नै भऽ सकै छिथ, ओजह जे हाथ ‘İविİत-İवाहा’ \nसभ कथूमे सüम आ मूल भेल करैए जहिन िक सुĉब अनुकृित माÿ। ओ \nकोनो Ćणालीक संचालनक सामरथ नै रािख चमचा चालन माÿ कऽ सकैए। \nसाĦयक अथर् युगकिव याÿी सभंजन जेिक भारतीय दशर्नोक मूलाधार अइ, \nसएहटा लगबैत रहल छिथ। कोनो वायवीय अथर्क आधारपर सĜयकó खािरज \nकरबाक कुĆयास ओहन महामना किव भला िकए करत? \nएतावता जनवादी चेतना आ Ƈामीण सॱदयर्-बोध महान किव याÿा◌ीक \nिजनगीक सहज उĒछवास आ ऊजŭ, करेजक ध्◌ुकध्◌ुकी आ धमनीक Ćवािहत \nरĎþ रहल अइ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  23 \n \nडॉ. राजीव कुमार वमŭ \nकारी घटा बरसैत मेघ  \nतीस बरीख भऽ गेल िदĪलीमेI गामक िजनगी मोन पड़ैत अिछI \nशेफािलका जीक पोथी भावŬजिलक िकछु पžा पलटलॱ- हमर अपन गाम सजीव \nभऽ गेल- \nआम, लताम, सीसो, सपाटू, नािरयल वृüक फुनगीसँ/ धरतीकŲ अशीशैत \nचान सुĈजक िकरणI/ हेमंत-बसंतक सुžर Ćसून ĆसžI/ कोसी कछेरक \nĆाथर्ना सदृश मंद मंद सुगिĠधत,/ शीतल बयार/ हवासँ अठखेली करैत खेतमे \nगहुमक बािल/ अनिगन हीरक जोत पसारैत मोइनक जलधारI/ नाहपर बैसल \nहम अहū/ पािरजात सुमन सन शुƚ तारकक/ ĔयोĜसना पिरधान/ İवगर्क \nमĠदािकनी तीरसँ बरसावैत जीवन-दान/ ƙŌक थानसँ अबैत कीतर्न-गान/ \nĆाचीन ऋिष मुिनक आāम सन पावन/ शुƚ िİनĐध हमर ई डुमरा गाम/ \nबाबूजीक िवĂास  मūक ममतस◌ँ भरल ई सुĠदर शुिच-धामI \nहमरा मोन पड़ल गामक घनघोर मेघI हिथया आ काĠहा नüÿI चमकैत \nिबजुिरI मयूरक नाचI  ऋतुक रानी वषŭI मोन पड़ल ĔयोितरीĂर ठाकुरक \nवणर्न- मेघक गĔज, आकाशक मेचकता, िवदुĪलताक तरंग, कदĦबक सौरभ, \nिवषधरक संसार, ददुरक कोलाहल, धाराक संताप, आिदĜयक तुĒछताI     \nहम सभ Ƈीįम ऋतुक Ĕवालास◌ँ जखन मृतĆाय भऽ जाइत छी तखन \nवषŭक बू◌ंद संजीवनीक काज करैत अिछI मोन पाडू भुवनेĂर िसंह भुवनक \nशĤद-  \n आएल आषाढ़, आएल आषाढ़I  \n भए गेल ितरोिहत Ƈीįम गाढ़I    \n झर-झर-झर-झर झहरय फुहारI  \n खुिज गेल Ćकृित- मंिदर- दुआरI  24  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n िवĂनाथ िवषपायीजीक पंिĎत सेहो याद अबैत अिछ-  \n पट पिहिर हिरत नव Ćकृित नटी \n पुिन गरा बािĠह कए बĸ माल I  \n िझंगुर नूपुर िपक गीत गािब \n फेकै अिछ िबजुिरक नयन-जाल II  \nिवńापितक नाियका कारी नुआ पिहिर मु◌ँह झūिप, पएरक कड़ाकŲ ऊपर \nससािर, नूपुरक मु◌ँह बंद कए िपĒछरमे अिभसारक िनिमþ İथलपर जाइत \nछिथ जखन वषŭ भए रहल अिछ, मेघ गरैज रहल अिछ, सा◌ँप सह-सह कए \nरहल अिछI  \nिदĪलीमे वषŭक इĠतजारमे आँिखमे दरद आ िदलमे बेचैनीI हिथया आ \nकाĠहाक कोनो चचŭ नैI िझĠगुरक गीत दुलर्भ आ मानव İवयं िवषधरI  \nरþी भिर बूंद आ बाटपर गाड़ीक लĦबा जामI पाइने पाइन, गƂढे गƂढाI \nनालीक यमुना रोडपरI  \nनै चाही हमरा िदĪलीमे हिथया आ काĠहाI दू  बुžस◌ँ काम चला लेबI \nगाम जाएब त◌ँ हिथया-काĠहा देख लेबI खूब देखब कारी घटा आ बरसैत \nमेघI   \nलेखनीकó िवराम दऽ रहल छी शेफािलका जीक भावŬजिलक गोटेक \nशĤदस◌ँ- \nहमर हृदय मĈİथल बिन जाइत अिछ  \nअहū \nमेघ बिन बरैस जाइत छी  \nहम कृतý भ जाइत छी II   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  25 \n \nअशोक \nबनैत कम िबगड़ैत बेसी \n(सुभाष चĠƖ यादवक दोसर कथा संƇह) \nबनैत िबगड़ैत सुभाष चĠƖ यादवक दोसर कथा संƇह िथक। पिहल \nकथा संƇह ‘ घरदेिखया’ करीब छĤबीस वषर् पूवर् आएल रहए। एतेक \nअंतरालपर आएल संƇह İवाभािवक ĉपó लोकक िध यान आकृƠ करैत अिछ। \nसे अहू दुआरे जे सुभाष चĠƖ यादव मैिथलीक जानल-मानल कथाकार छिथ। \nमैिथली कथा सािहĜयमे सुभाषक अपन िविशƠ योगदान अिछ। आलोचक \nकुलानĠद िमāक कहब छिĠ ह जे मैिथली कथाक üेÿमे एकटा िनिĀत सीमाक \nअितƅमण सुभाष चĠƖ यादवक बादे आरĦभ भेल। जे अखनुक नĭयतम \nकथाकार लोकिनक िĆयतम आİथा आ पिवÿतम िवĂास बिन गेल अिछ।  \nअपन कथा-संƇह ‘घरदेिखया’क शीषर्क कथा घरदेिखया सुभाषकó मैिथली \nकथामे İथािपत कऽ देने छल। ई कथा िमिथला िमिहरक १५ िसतĦबर \n१९७४क अंकमे पिहल बेर छपल रहए। ई कथा १९७७मे मैिथली \nअकादमीक कथा संƇहमे अपन İथान बनौलक। कथाक संग देल \nसĦपादकीय िटĢपणीमे कहल गेल जे ‘ बीसम शताĤदीक ऐ  उžत युगमे \nसमाजक एकटा वगर्क यथाथर् सँ ई कथा जे अंतरंग साüाĜकार करबैत \nअिछ, से एके संग मोनमे अिनवचर्नीय आƪाद आ भीतर धिर पैस जाइबला \nअवसादसँ भिर दैत अिछ। कथामे भाषा केना फोटोƇाफी करैत चलैत छैक, \nतकर बड़ सुĠदर उदाहरण ई कथा अिछ’। वİतुतः ‘ घरदेिखया’ सुभाषक \nअनेको Ćिसŀ कथामे सँ एक िथक। ओ कथा अभावƇİत लोकक घरक \nपिरिİथितकó बहुत सुĠयİत ĉपó देखब संवेिदत करैत अिछ। उपेनक संग \nपाठक सेहो ‘काका’क आिथर्क अभावकó देिख  िचंितत भऽ उठैत अिछ। आब \nबेटीक िबयाह लेल टाकाक जोगाड़ केना हेतै? पाठक सोचबा लेल िववश  26  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nहोइत अिछ। \nिनिĀत ĉपसँ सुभाष मैिथली कथाकó अपना तरहक िकछु उþम कथा \nसभ देलिन अिछ। घरदेिखयाक संग काठक बनल लोक, फँसरी आ झािल \nबहुतो पाठक आलोचक Ņारा Ćशंिसत भेल अिछ। ई कथा सभ सुभाषेक नै \nमैिथलीक नीक कथाक ĉपमे मानल जाइत अिछ। सुभाषक नीक कथा आरो \nअिछ। हम एतए िकछु आर कथाक नाओं लऽ सकैत छी। एकटा दुखŬत \nकथा, उतर मेघ, जासूस कुकुर आ चोर, हीथर्, पिरचए, बेर-बेर, िलģट आ \nफुकना। ई सभ कथा अपन िशĪप ओ कĝयक संतुलनसँ अभीƠ Ćभाव \nछोड़बामे सफल भेल अिछ। कम-सँ-कम शĤदमे कोनो ĭयिĎत, घटना अथवा \nभावक सजीव ओ भावपूणर् अंकन ऐ  कथा सभमे भेल अिछ। एकटा \nकलाकारक ĉपमे सुभाष वणर्नसँ बेसी िचÿणमे अपन िनपुणता देखबैत रहला \nअिछ। से िबना कोनो ताम-झाम, रंग-रोगनकó। तँए सुभाषक कथा सभ \nकखनो कऽ एकटा रेखा-िचÿ, शĤद िचÿ सन लगैत अिछ। सािहĜयमे जेकरा \nरेखािचÿ कहल जाइत अिछ, आ◌ेइमे कम-सँ-कम शĤदमे कलाĜमक ढंगसँ \nकोनो वİतु, ĭयिĎत अथवा दृĮयक अंकन कएल जाइत अिछ। ऐ मे साधन \nशĤद होइत अिछ , रेखा नै । तँए एकरा शĤदिचÿ सेहो कहल जा सकैत \nअिछ। एकर अंƇेजी नाओं İकेच, फोटो नै िथक। रेखािचÿमे कथाक \nगहॴरताक अभाव रहैत अिछ, परंतु रेखािचÿमे नै। ऐ सभ बातक होइतो \nकथा आ रेखा िचÿमे बहुधा भेद करब मुिĮकल होइ छै। \nसुभाष चĠƖ यादवक ‘ घरदेिखया’ संƇहमे पै◌ंतीसटा कथा रहए। बनैत-\nिबगड़ैतमे एĸैसटा कथा अिछ। ऐ  एĸैसटा कथामे एकटा कथा अिछ ओ \nलड़की। ई कथा ‘ असंगित’ नाओंसँ ‘ घरदेिखया’ संƇहमे सेहो अिछ। दुनू \nकथामे घटना एĸे िथक। मुदा उपİथापन आ िनİपिþमे अंतर अिछ। ऐ  \nĆकारे एĸे घटनासँ िनिमर्þ कथाक दूटा पाठ, दू शीषर्कसँ हमरा सभकó भेटैत \nअिछ। घटना महानगरक होİटल लगक िथक। मोटरमे बैस कऽ एकटा \nलड़का आ लड़की चाह पीलक। चाह पीब कऽ दुनू कप लड़की हाथमे \nरखने रहए। नवीन, जे ओकरासँ अपिरिचत रहए, तकरा जाइत देखलक तँ \nपुछलकै जे की अहū आ◌ेइ िदिस  (चाहक दोकान िदिस ) जा रहल छी? सवाल \nखतम होइते नवीनक नजिर लड़कीक चेहरा सँ उतिर कऽ ओकर हाथक \nकपपर चिल गेलै आ ओ अपमानसँ ितलिमला गेल। ओकरा भीतर ƅोध आ \nघृणाक धधरा उठलै, की आ◌ेइ दुनूक अइंठ कप लऽ जाएत? लड़कीक नेत \nबूिझते ओ जबाब देलकै, नै। असंगितमे नवीन अंत धिर ितलिमलाइत रहैए  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  27 \nआ सोचैए जे ओ िकए नै  किह सकलै, ‘हाउ िडड यू डेयर?’ कथा ऐठाम \nखतम होइत अिछ। मुदा ओ लड़की मे एकर बादो कथाकó िवİतार देल गेल \nछै। नवीनक मानिसक अंतŅर्ĠŅ छै। ओ सोचैत अिछ जे दुनूमे िक यो दोषी \nरहल हेतै आ दुनू दोषी हेतै आ दुनूमे िक यो नै । कारण आरो भऽ सकैत \nछल। अंततः एतबे सĜय रिह गेलै जे लड़की उदास भऽ गेल छलै आ नवीन \nदुखी। ई सभ बात ओ सोचने चल जा रहल छल। दुनू कथामे घटना \nकिनयóटा अिछ। आर जे िकछु अिछ  से मानिसके İतरपर अिछ। पिहलमे \nअपमानक बोध अंत धिर बनल छै। ऐ  बातक पछताबा छै जे लड़की \n(असंगितमे लड़कीक नाओं कूकी िथक) के◌ँ झािड़ कऽ बदला िकए नै \nलेलक? ओकरा औकात िकए नै देखा सकलै! तोहर ई मजाल जे हमरा \nअइंठ कप उठा कऽ लऽ जाइ लेल कहबó? मुदा ओ लड़कीमे ई अपमान \nबोध अंततः समझौतामे बदिल जाइत अिछ। थोसथाम भऽ जाइ छै। \nलड़िकयो उदास जे अनेरे कहलकै आ नवीनो दुःखी जे अइंठ कप लऽ \nजइतए तँ की भऽ जइतै। मुदा ई सभटा मन कथे। मनेक भीतरमे चलैत। \nपजरैत आ िमझाइत। कथाक ऐ  दुनू पाठक िवİतारसँ तुलनाĜमक अğययन \nबहुत रोचक भऽ सकैत अिछ। \nबनैत िबगड़ैतमे संƇहीत कथा सभसँ पूवर् कथाकार ‘अपन गĢप’मे कहैत \nछिथ जे ‘हमर रचना और िकछु नै, देश-कालक Ćित हमर Ćितिƅया िथक। \nहम अपन समैक सार तĜवकó ĆितिबिĦबत करए चाहैत छी। जीवन लेल जे \nिकछु नीक आ āेयİकर अिछ, हमर रचना तकरे हािसल करए चाहैत अिछ। \nहम एहन मनुĎख गढ़ए चाहैत छी जे सभसँ Ćेम करए। आ Ćेम वएह कऽ \nसकैत अिछ जे सĜयक सवŭिधक िनकट हएत’। कथाकारक इĒछा आ कथा \nसभकó जँ देखी तँ लागत जे कथाकार अपन अभीƠकó बहुत अंश धिर ĆाĢत \nकऽ लेने छिथ। जतए कतौ अभीƠक ĆािĢत नै भऽ सकलिन अिछ तँ से \nअभीƠक अİपƠता आ तइ कारणे उĜपž िशĪपक कमजोरी िथक। Ćथम \nपुĈष कथावाचकबला अथŭत् कथा कहिनहार ओ कथा जनिनहार जतए एक \nछिथ से एगारहटा कथा अिछ। ई सभ कथाकó आĜमानुभूितक िनकट मानल \nकथा अिछ। एहन कथा सभ अिछ, अपन-अपन दुःख, आतंक, एकटा अंत, \nएकटा Ćेम कथा, किनया◌ँ पुतरा, कारबार, कुĮती, तृįणा, दृिƠ, बात, रĦभा, \nहमर गाम। ऐ  एगारहो कथामे सँ दसटा कथामे हम सोझे-सोझ पाÿक ĉपमे \nकथामे सिĦमिलत छिथ। मुदा एकटा कथा ‘ तृįणा’मे ओ दोसर पाÿ \nअिखलनक िखİसा कहैत छिथ। ऐ  कथा सबहक माğयमे देश-कालक Ćित  28  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nजे Ćितिƅया ĭयĎत करैत छिथ से यथाथर् लगैत अिछ। से वþर्मान \nसामािजक-आिथर्क िİथितमे राग-भावक होइत अभावकó देखबैत अिछ। \nसामािजक-पािरवािरक सĦबĠध-अनुबĠध बदिल रहल अिछ। अनकर दुख \nतकलीफक Ćित एक माĉक उदासीनता पसिर रहल छै। कारोबारी सĦबĠध, \nअĮलीलता हदकó छूिब रहल अिछ। शासन-बेवİ था असंवेदनशील आ ƚƠ \nभऽ गेल छै। लोक कमजोर आ असहायकó दबबए चाहैत अिछ। गाम-घरमे \nजमीन-जाल, सĦपिþक छीना-झपटी बढ़ल छै। कथाकार चाहैत छिथ जे Ćेम \nकएिनहारक बीच सĦवादहीनता नै उपजए। सĦवादहीनतासँ ओ बैचेन होइत \nछिथ ( एकटा Ćेम कथा) ओ मानैत छिथ जे पित-पėीक बीचोमे सभ िकछु \nसाझी नै होइ छै ( अपन-अपन दुख), शासन-बेवİ थाक अंग भेलापर िमÿ-\nपिरिचतोक बात-बेवहार बदिल जाइ छै। ई बात-बेवहार आतंिकत कऽ सकैत \nअिछ ( आतंक)। āŀा आ िस नेह देखाबए लेल कमर्काěड जĉरी नै छै \n(एकटा अंत), िनĮछल आ िनिवर्कार यौवनकó छली आ िवकारƇİत \nमानिसकतासँ बचाएब किठन भेल जा रहल छै (किनयū पुतरा)। ऐ  कारोबारी \nयुगमे असहाय आ िनबर्लकó आिथर्क-शारीिरक शोषणसँ बūचब मुिĮकल भऽ \nगेलैक अिछ। मानवीयताक Ũास भऽ रहल छै (कारोबार), जीवनक आपाधापी \nलोककó जिहना-तिहना रहबापर िववश करै छै ( कुĮती), कोनो सुĠदर दृिƠ-\nभंिगमावाली İÿीक Ćित सहज िखंचाओ आ लगाओ सĦभव छै। लोकमे ई \nइĒछा जनिम सकै छै जे ओकर संग हरदम बनल रहए। संग निहयो भेटतै \nतँ İमृित आĜमाकó आलोिकत करैत रहतै ( तृįणा), मनुĎखकó जीबाक लेल \nसाथर्क ओ ĭयावहािरक दृिƠ आवĮयक छै ( दृिƠ), जीवनमे बहुतो घटना \nघटैत रहै छै। जीवन कथा चलैत रहै छै। दुख-सुख भोगैत रहैत अिछ \nलोक। परĠतु बात कखनो-कखनो बिन पबैत छै ( बात), रĦभा सन ĉपवती \nİÿी ककरो कोनो अवİथामे िवचिलत कऽ सकैत अिछ। ऐ  िवचलनमे मोनकó \nनुका कऽ राखब सĦभव नै छै। मोन पारदशŰ भऽ जाइ छै। मोनक सुĠदरता \nआ कुĈपता देखार भऽ सकै छै ( रĦभा), अनुपिİथत जमीĠदारक लेल गाम \nआब İमृितमे जा रहल छै। गामक जीवन िवकट भऽ गेल छै। वİतुतः गाम \nआब अपन नै रिह गेलैक अिछ (अपन गाम)। ऐ  सभ कथामे जे भाव-िवचार \nĭयĎत भेल अिछ से बहुलŬशमे कथामे अनुİयूत भऽ कऽ आएल अिछ। मुदा \nजतए-ततए कथामे फूटसँ िटĢपणी, िचĠतन, दशर्न वा मĠतĭयक सोङर सेहो \nिदअ पड़लिन अिछ कथाकारकó। कथा-संƇहमे संगृहीत िकछु कथा सभमे ई \nसॲगर कखनोकó कने खीचल-तीरल सेहो लािग सकैत अिछ। लािग सकैत  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  29 \nअिछ जे कथावाचक जेना िकछु आगू बिढ़ गेल अिछ आ कथा कतौ पाछूए \nछूिट गेल अिछ। हमरा जनैत एकर कारण कथाक ĉप-िवधान िथक, ले \nआउट िथक। कथाĜमकताक अभाव िथक। जँए िक सुभाष अपन कथा लेल \nवातावरण आ पृơभूिमक िनमŭण निहएँ जकū करैत छिथ तँए हुनका अभीƠ \nĆािĢत लेल कखना◌ै◌ं कऽ फूटसँ उपƅम करए पड़ैत छिĠ ह। \nिकछु कथामे कोसीक बािढ़ आ कोसी कातक गामक िचÿण बहुत \nĆामािणक ĉपसँ भेल अिछ। िकछु कथामे असगर हेबाक कƠ-भोग दाĈण \nभऽ गेल अिछ। ऐ  कथा सबहक िचÿण भयाओन अिछ। जइ कथामे कोसी \nआ कोसी कातक गाम अिछ से कथा केनरी आइलŵडक लारेल, परलय आ \nहमर गाम िथक। कोसीक बािढ़सँ तबाही, कोसी कातक गामक रİता-पŲड़ाक \nदुĈहता कहैत अिछ जे ई एकटा दोसरे संसार िथक। िवकाससँ दूर, \nसामािजक-पािरवािरक सĦबĠधक बदलैत आयाम आ आ◌ेइ भीतरसँ राग-िवरागक \nिझलिमलाइत मनोभाव, बनैत-िबगड़ैत जातीय-वगŰय सĦबĠध कथा सभकó \nİमरणीय बनबैत अिछ। “ परलय” आ “ हमर गाम” शीषर्क तँ कथाक \nअनुकूल लगैत अिछ, ओकर संगित छै मुदा केनरी आइलŵडक लारेलक कोनो \nसंगित कथामे नै भेट पबैत अिछ। कैनरी आइलŵड İपेनक आइलŵड िथक, जे \nमेडीटरेिनयन समुƖमे अिछ। ऐ  आइलŵडपर लारेल नामक गाछ खूब होइ छै। \nऐ  झमटगर गाछक छोट-छोट पातक उपयोग मुकुट, टोपी बना कऽ लोककó \nसĦमािनत करबामे होइत रहल अिछ। इ◌ंĐलैěडमे राजाक मुकुटमे लारेल \nलगाओल गेल रहै। मुदा कथामे ई लारेल के िथक, से İपƠ नै होइत \nअिछ। कथाक संग शीषर्कक संगितक समİया िकछु आनो कथाक संग \nअिछ। \n“असुरिüत” आ “ एकाकी” बाहर आ भीतरसँ असगर भेल लोकक \nĭयिĎत-िचÿ िथक। ई दुनू कथा बिहरंग आ अंतरंगक बीच होइत \nआवाजाहीक कथा िथक। कखनो बिहरंग हावी भऽ जाइ छै तँ कखनो \nअंतरंग। ई िİथित ĭयिĎतवादी मानिसकताक देन कहल जा सकैत अिछ। \nएहन लोकमे असुरüा-बोध बिढ़ जाइ छै। ओ अपन वतर्मान वातावरणक संग \nताल-मेल नै बैसा पबैत अिछ। दाना, नदी आ कबाछु एहन कथा िथक \nजेकरामे कोनो पैघ बात कहबाक तागित छै मुदा अĠततः से बात उभिर नै \nसकल अिछ। एक ओझराएल अनुभूित आ संकोच, किह सकैत छी जे ऐ  \nकथा सभकó पुिįपत हेबामे बाधक भेलैक अिछ। तथािप “ नदी” Ćवहमान \nधारक ĉपमे तँ नै मुदा Ĉकैत-चलैत वाĜसĪयक अनुभूित जगबैत छै।  30  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n“दाना” ऐ  कारोबारी समैमे मनुĎखकó हरेक दाना लेल िचड़ै-चुनमुनी सन बनैत \nदेखबैत अिछ। “कबाछु”क अनुभूित जुगुĢसा जगबै छै जखिन िक ऐ  कथामे \nगहॴर सĜयक बीज अिछ। सĜय ई िथक जे जखन ĭयिĎतक वगर् बदिल जाइ \nछै तँ ओकरा अपन पूवर्वतŰ बेवहार, चािल-चलन, āम वा आराम सबहक Ćित \nएक हीनता-बोध, लाज-संकोच उपिज जाइत छै। \nकथा-संƇहक नाआ◌े◌ं बनैत िबगड़ैत, ऐ  नाओंसँ Ćकािशत कथाक आधारपर \nराखल गेल अिछ। ऐ  कथामे माए-बाप लगसँ परदेश चल गेल सĠतानक \nकुशलता लेल ĭयाकुल अिनƠक आशंकासँ डेराएल, संतानसँ भेटल \nअवहेलनाक संताप भोगैत पित-पėीक िखİसा कहल गेल अिछ। पėीकó ऐ  \nमानिसकतामे कौआक टािह आ कुकुरक कानब अशुभ लगै छै। ओ परेशान \nहोइत अिछ। पित िविभž तकर्सँ पėीक िध यान ऐ  अशुभ कĪपनासँ हटाबए \nचाहैत अिछ। मुदा पėी िखिसया जाइत छै। कटाह बात किह दैत छै। आ◌ेइ \nकटाह बातसँ पित आर पीिड़त होइत अिछ। ऐ  ƅममे ओ िविभž बात सोचैत \nअिछ। कौआक कुचरबाक मादे अशुभ कĪपनाकó कौआक िवलायल जेबासँ \nजोिड़ दैत अिछ। कौआ संग अपनो ( दादाक) िवला जेबाक कĪपना करैत \nअिछ। ऐ  Ćकारó जेना सĠतानक िवछोहसँ उपजल üोभ आ दुखमे अपनाकó \nकौआ सन कुĈप मािन, अशुभ मािन, िवला जेबाक, मिर जएबाक, İमृितमे \nचल जेबाक उपालĦभ देल गेल अिछ। \nसुभाष चĠƖ यादवक ऐ  कथा-संƇहक अनेक कथामे गामक, दादाक, \nिस नेह-भावक İमृितमे चल जेबाक बात कहल गेल अिछ। जेना ई सभ आब \nİमृितएटा मे जीिवत रहत। वİतुतः वतर्मान समैपर ई सभ कथाकारक \nĆितिƅया िथक। ई Ćितिƅया समैकó बनैत कम आ िबगड़ैत बेसी देिख  कऽ, \nपािब कऽ ĭयĎत भेल अिछ। जेना ई समए बिन कम रहल अिछ, िबगिड़ \nबेसी रहल अिछ। वतर्मान समैपर कथाकारक ई Ćितिƅया यथाथर् भलेिह ◌ं \nहुअए, मुदा ई यथाथर् उदास आ िनिįƅय करैत अिछ। ऐ सँ ने हृदैमे Ćेरणा \nहोइत अिछ आ ने आĜमबल भेटैत अिछ। तŵ सुभाषजी सँ ई आशा करब \nअनगर्ल नै हएत जे ओ अिगला समैमे समकालीन यथाथर्क एहन पü सेहो \nĆİतुत करता जे Ćेिरत आ सिƅय करत। जइसँ आĜमबल भेटत। एहन \nकथा वİतुतः कम िबगड़ैत आ बेसी बनैत कथा हएत।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  31 \n \nचĠƖेश \nयथŭथक अनुभुितमे ऐितहािसक िदनः िझिझया नृĜय महोĜसव \n२०६८ साल आसीन १४ गते , नेपाल Ćýा Ćितơान आ जनचेतना \nअिभयान नेपालक संयुĎत अिभयानमे िझिझया महोĜसव मनाओल गेल । ऐ \nकायर्ƅमक सभापित रहिथ āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, उľाटक āी िवमलेĠƖ \nिनिध, नेपाली कŬƇेसक केिĠƖय सदİय एवं सभासद आ मंच संचालक āी \nअशोक दþ। \nउľाटन भाषण करैत Ćमुख अितिथ āी िवमलेĠƖ िनिध कहलिन जे \nडाइन जोिगन Ćथापर आधािरत िझिझया मुďयतः मिहला लोकिनक िथक। \nमैिथली भाषा ओ सािहĜयमे संİकृितक संरüण आवĮयक अिछ। ऐस◌ँ \nसामािजक समरसता बढ़ैत अिछ। आइ जे िझिझया नृĜय संİकृित िवलुĢतक \nकगारपर अिछ तकरा बचएबाक ओ अिİमताके◌ँ जगएबाक ई साथर्क Ćयास \nिथक। ओ ऐ कायर्ƅमक उľाटन दीप ĆĔविलत कऽ कएलिन । \nिवषय Ćवतर्नक ƅममे İवागत भाषण करैत āीराम भरोस कापिड़ ƚमर, \nनेपाल Ćýा Ćितơानक पिरषद सदİय, \nĆाý कहलिन जे िझिझया नृĜय आइस◌ँ \nबारह–तेरह सए वषर् पिहने शुĈ भेल \nहएत। डाइन जोिगनस◌ँ बĒचा बुतĈके◌ँ \nबचएबाक हेतु िमिथलाक मिहला लोकिन \nŅारा ई नृĜय होइत छल। जे◌ँिक ई \nहमरा लोकिनक सĥयता संİकृितक अंग \nिथक ते◌ँ आइ एकरा बचएबाक बेगरता अिछ। नेपाल Ćýा Ćितơान Ņारा \nआयोिजत ई कायर्ƅम वİतुतः अपन संİकृितके◌ँ बचएबाक ओिरयाओन िथक। \nआइ सात गोट टीम िझिझया नृĜय Ćİतुत करत आ ऐ सभ संİथाके◌ँ कोनो \nने कोनो Ĉपमे ĆोĜसािहत करबाक एवं सĦमानाथर् पुरİकृत करबाक अिछ।  32  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nिविभž İथानक पुरİकार रािश िभž िभž अिछ। अंक पÿक आधारपर \nƅमशः Ćथम, िŅतीय ओ तृतीय āेणीक िवजेता टीम घोिषत कएल जाएत। \nिनणŭयक मěडलमे तीन गोट ĭयिĎतĜवक चयन कएल अिछ, सवर्āी डा. \nĆफुĪल कुमार िसंह मौन, डा. रेवती रमण लाल आ अयोğयानाथ चौधरी । \nअंक पÿमे पचास अंक िविभž üेÿ–वेशभुषा, मौिलक नृĜय, मौिलक गीत, \nघैलक बनाविट आ समƇ। जनकपुरमे ऐ तरहक आयोजन पिहल िथक। ओ \nनेपाल Ćýा Ćिơ◌ान Ņारा कएल गेल काजक सिवİतार उĪलेख कएलिन। डा. \nराजेĠƖ Ćसाद िवमल जनाओल जे तĠÿ-मĠÿक परĦपरा वैिदक कालस◌ँ अिछ। \nई िझिझया नृĜय वैिदक ऋचास◌ँ लेल गेल अिछ। ई एकटा आनुơािनक यý \nबुझी त◌ँ िथक। एक तरहे लोक जागरणक Ćभाव िथक। डाइनक िविभž \nमुƖा आ िƅया–कलाप होइत अिछ। मुइल बĒचाके◌ँ िजया कऽ नंगटे नाचब, \nनगर कोतबालके◌ँ देखब अथŭत तĠÿ-मĠÿक Ćभाव कोनो ने कोनो Ĉपमे \nपिड़ते अिछ। ऐस◌ँ लोक मुिĎत चाहैत अिछ। समिƠ चेतनाक अĠतगर्त \nĭयिĎत चेतना समािहत भऽ जाइत अिछ। िशव İवयं अनािदक देवता छिथ। \nपरĦपराक िनरंतरता तंÿ िथक। िपतृपüमे िपतरक बौआइत आĜमा सभ अबैत \nरहैत छिथ, तइ üुिधत आĜमाक तृिĢत ऐ िझिझया नृĜयमे होइत अिछ। वैिदक \nपरĦपराक िनरंतरता घट नृĜयमे होइत अिछ। इिĠƖयक ओ भाग जे पकड़मे \nनै अबैक, से चेतना आ चेतनाक ओ भाग जे पकड़मे नै अबैक से देव आ \nऐ दुनुक मğय िथक तĠÿ। चेतनाक उğवŰकरणक लेल समाजक आवĮयकता \nछै। िझिझया नृĜय बुझी त◌ँ वैिदक, तािĠÿक आ लौिकक परĦपराक समिĠवत \nĈप िथक। ऐमे समयक अनुकुल पिरįकार आ भिवįयके◌ँ देखैत वतर्मान \nİतरपर िवकासक Ĉप देबाक िथक। \n  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  33 \nĆो. परमेĂर कापिडक कथन छल जे िझिझया माÿ नृĜयेटामे नै अिछ \nआ ने गीतमे, ई जीवनस◌ँ जुड़ल बात िथक। ते◌ँ मनुĎखक जीवन केिĠƖत ई \nनृĜय अüुěण रहबाक चाही। \nमंच संचालक अशोक दþ जनाओल जे ई नृĜय मिहला सशिĎतकरणक \nńोतक िथक। िविशƠ अितिथ डा. ĆफुĪल कुमार िसंह अपन आलेख Ćİतुत \nकरैत िझिझया नृĜयक परĦपरा, िवकास ओ सĦभावनापर अपन िवचार Ćİतुत \nकरैत अतीतक कथा उदाहरणक Ĉपमे Ćकट कएलिन। ओ जनौलिन जे ऐमे \nदू तरहक भावना Ćकट होइत अिछ, पिहल जे डाइिनक डाइिनपनक \nिवरोधİवĈप गािर पढ़ब आ दोसर डाइनपनस◌ँ मुिĎतक बाट। सहć छेदबला \nघैलके◌ँ लऽ कऽ नृĜय करब जइमे दीप बड़ैत हुअए। ओ इहो İपƠ कएलिन \nजे बखरीक बकिरयो डाइन होइत अिछ। बाल Ĉच कथा ( िचÿसेन \nमहाराजक भािगन) माğयमे ओ अपन बातके◌ँ िसŀ करैत ऐ अनुơािनक यýके◌ँ \nसामािजक समरसताक आधारपर िसŀ कएलिन। ओ ĭयĎत कएलिन जे \nआलेखमे बहुत िकछु िझिझयाक िवषयक िवचारक उĪलेख अिछ जे पिठत \nभेलापर बहुत िकछु शंकाक समाधान हएत। \n \nडा.रेवती रमण लाल जनाओल जे िझिझया नृĜय लोक पारĦपिरक िथक। \nऐमे मिहला वगर्क सिƅयता होइत अिछ। ई मिहला जागरणक Ćतीक िथक \nआ संİकृितक आİथा पवर्। \nतदुपराĠत िझिझया नृĜय हेतु सात गोट टीमक Ćदशर्न भेल जइमे छल \n१. मा◌ँ जानकी िझिझया टीम २. भैरव िझिझया टीम ३. जन चेतना अिभयान \nिझिझया टीम ४.िमिथला मीिडया हाउस िझिझया टीम ५. नारी िवकास केĠƖ \nिझिझया टीम ६.मा◌ँ जानकी िझिझया टीम जानकी नगर ७. Ĕवालामुखी \nिझिझया टीम िसनुरजोड़ा।  34  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nिनणŭयक मंडल Ņारा िनणŰत पिरणामके◌ँ घोिषत कएलिन āी रामभरोस \nकापिड़ ƚमर, सभापित जे Ćथम İथान जन चेतना अिभयान िझिझया टीम, \nिŅतीय भैरव िझिझया टीम आ तृतीय िमिथला िमिडया हाउस आ ƅमशः ĆाĢत \nअंक छल १०१, ९९ एवं ९४ आ चािरटा टीमके◌ँ साĠĜवना पुरİकारस◌ँ \nपुरİकृत कएल गेल। Ćथम पुरİकार ३००० टाका, िŅतीय २००० टाका \nएवं तृतीय १००० टाका आ साĠĜवना पुरİकार ५०० टाकाक छल। \nतदुपराĠत āी रामभरोस कापिड़ ƚमर िलिखत भैया अएलै अपन सोराज \nनाटक जनचेतना अिभयान मुजेिलया Ņारा मंिचत भेल। ऐमे भाग लेलिन \nसवर्āी राम िवहारी राय–दीना, नरेश मěडल– भƖी, सुिनल कुमार यादव–\nजोरावर िसंह, हरबाह–िमथुन यादव, रेिवया–सुिनल राउत, लठैत–भोला मěडल \nआ जयकरन, बुढी–पुįपा यादव, कहार–सुरज मěडल, महेश धनकार, पाĂर् \nगायक–रामदेव सदा, बेचन सदा, भोला मěडल, Ćकाश–नरेश मěडल, ğविन \nिवİतार–संजय झा, Ĉप–सĔजा–भोला मěडल, िनदųशक सुिनल कुमार यादव। \nऐ कायर्ƅमपर िटĢपणी करैत राजेĂर नेपाली कहलिन जे कायर्ƅमक \nजतेक Ćशंसा कएल जाएत थोड़ हएत। ई बहुत पैघ काज भेल अिछ। \nसंİकृितके◌ँ बचएबाक Ćयास भेल अिछ। नाटकक सफल मंचन भेल अिछ जे \nहृदएके◌ँ छुलक अिछ। सामािजक जागरण हएत से िवĂास झलकैत अिछ। \nसमƇतामे िटĢपणी करैत चĠƖेश İपƠ कएल जे धमर्–अधमर् ओ अĠध \nिवĂासस◌ँ जुड़ल तĠÿ-मĠÿ पर आधािरत ई िझिझया नृĜय मिहला चेतनाक \nĆतीक िथक। ऐमे शारीिरक ओ मानिसक İतरपर िवकास होइत अिछ। ई \nगितशील मुƖामे होइत अिछ। देहक नसमे शोिणतक Ćवाह आ एकाƇतामे \nğयान केिĠƖत कऽ ई नृĜय अवİसे मानिसक चेतनाके◌ँ जगबैत अिछ आ İनायु \nतĠÿके◌ँ झंकृत कऽ İवİĝय मानिसकताक िवकास करैत अिछ। \nओ नाटक पर िवचार केिĠƖत करैत जनाओल जे सामĠती शोषणक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  35 \nिवरोध İवĈप ई नाटक सामािजक–राजनैितक चेतनाक संग लोक चेतनाके◌ँ \nजगबैत अिछ। वİतुतः ई नाटक ओ लुþी िथक जकर पसाहीमे धु-धु जड़ैत \nसामĠती मनोवृितक नाश हएत आ नव उमंगमे लोक जीवनक नव संİकार \nहएत। खास कऽ अिभनयकतŭ लोकिन अपन-अपन İवभािवक ओ यथाथर् \nअिभनयमे रंगमंचक साथर्कता िसŀ कएल अिछ से ऐ नाटकक सफलता ओ \nसबलता िथक। हमरा िवशेष कऽ िमथुन यादव, हरबाहक अिभनय ततेक \nनीक लागल अिछ जे आनो आन कलाकारगणकó ऐस◌ँ िसखबाक िथक जे \nअिभनयक सजीवता ममर् İथल धिर उतिर सकए। ओना कोनो पाÿक \nअिभनय ककरोस◌ँ कम नै, सभ उपरा–उपरी। मुदा बुढ़ी–पुįपा यादवक \nअिभनयमे आरो िनखार होएबाक िथक। \nāी अयोğयानाथ चौधरी कहलिन जे İवाभािवकतामे पनुगैत ई नाटक \nवİतुतः समाजमे लोकजागरण आनत। डा.रेवती रमण लाल ऐ नाटकक \nभरपुर Ćशंसा कएलिन। ओ एहन-एहन नाटक खेलएबापर जोड़ देलिन। \nडा. ĆफुĪल कुमार िसंह मौन कहलिन जे भैया अएलै अपन सोराज \nनाटकक कथानक ओ उĿेĮय पूणर्तः जीवĠत अिछ। अिभनयकतŭक अिभनयमे \nबुझाएल जे सभ केओ İवयं भोĎता छिथ। ऐमे सामĠतवादक Ćखर िवरोध \nभेल अिछ। \nडा. राजेĠƖ Ćसाद िवमलक कथन जे ई नाटक दिलत चेतनाक Ćतीक \nिथक। अĠतरŭिįƏय जगतमे एहन नाटकक मŬग अिछ ते◌ँ एकरा अंƇेजीमे \nअनूिदत होएबाक चाही। संगिह ओ ऐ नाटकके◌ँ काठमाěडुक गुĈकुलमे \nĆदशर्नपर जोर देलिन। नाटकमे िकछु एहन दृĮयक संयोजन अिछ जे \nजीवĠतताक Ćतीक िथक आ हम ई नाटक देिख भाव िवभोर भऽ गेलॱ। \nअĠतमे सभापित ƚमर जनाओल जे ऐ कायर्ƅमके◌ँ सĦपािदत कऽ आ \nदशर्कक उĜसाह देिख हम गौरवािĠवत बोध करैत छी आ नेपाल Ćýा \nĆितơानस◌ँ आरो काज करबाक लेल संकिĪपत छी। \nिनįकषर् \n१. कायर्ƅम पूणर् Ĉपेण सफल रहल । \n२.सयोस◌ँ बेसी मिहलाक उपिİथित दशर्क वृĠदमे मिहला जागरणक Ćतीक बिन उभिर \nकऽ आएल। \n३. िझिझया नृĜयक संयोजन पिहल बेर जनकपुर की नेपाल पिरसरमे भेल खास कऽ \nनृĜय Ćितयोिगताक Ĉपमे सĦपािदत।  36  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n४. ई ऐितहािसक महĜवक िदन कहल जाएत जे अपन अिİमता ओ संİकृितक \nउĜथानक लेल भेल। \n५. सात गोट िझिझया टीमक उपिİथित बोध, मिहला वगर्क पिहल खेप मंचपर \nआएब आ अपन नृĜय Ćİतुत करब अबİसे मिहला वगर्क ĆितिनिधĜवक सू◌ूचक बनल। \nखास कऽ िनĵेतर मिहला वगर्क ĆितिनिधĜव हएब समाजमे नारी जागरणक Ćतीक िथक। \n६. उńोग वािणĔय संघक हॉल खचाखच भरल रहल। िझिझया नृĜय आ नाटक \nहोएबा धिर दशर्कगण नै िहलल–डोलल । \n७. भैया अएलै अपन सोराजक Ćİतुित कएक ठाम भेल अिछ। मुदा ऐ ठामक \nĆİतुितमे सजीवता ओ जीवĠतता Ćदिशर्त भेल। \n८. सभ बएसक लोकके◌ँ ई कायर्ƅम Ćभािवत कएलक। \n९. ऐमे िनĵेतर वगर्क ĆितिनिधĜव त◌ँ भेबे कएल आ िवशेष कऽ ओइ वगर्क लोकके◌ँ \nअपन समारोह जे बुझाएल से सभक मोनके◌ँ जीित लेलक। खास कऽ बुढ़ पुरानक संगिह \nबूिढ़ मिहला सभ सेहो खुशीमे उिठ बैसल। \n१०. नाटकमे िकछु िवसंगित अबİसे खटकल खास कऽ संगीत पüक ƅमबŀतामे, \nमुदा अिभनय पü ओ गीतक माधुयर्मे सभटा िबला गेल। \n११. अिभनयकतŭके◌ँ आरो अिभनयक ऊँचाइपर कलाĜमकतामे लऽ जाएब आवĮयक। \nमुदा Ćİतुितक सफलता िनİसĠदेह सफलता िथक। \n१२. कायर्ƅम सुिİथर, सुिनयोिजत आ ĭयावहािरक रहल। \n१३. ई सĜय िथक जे ऐ नाटकक गमैया पिरवेशमे जे अिभनयकतŭ Ņारा सजीवता \nĆİतुत कएल गेल अिछ से Ćशंसनीय िथक। \n१४. िझिझया नृĜयमे मिहला वगर् Ćदिशर्त कऽ अपन उƄगार ĭयĎत कएलिन से \nदेिखते बनैत छल। कारण नृĜयकमŰ वगर्क मनुहार İपƠ झलिक उठल। खास कऽ \nपुरİकृत हेबाक काल मिहला वगर्क उĜसाह देखबा योĐय छल। \n१५. जे मिहला वगर् भाग नै लेलिन से अिगला महोĜसवमे भाग लेबाक हेतु उĜसािहत \nभाव Ćकट कएलिन। \n१६. समƇतामे लोक कĪयाणपरक कायर्ƅम उğवर्मुखी भेल आ अपन िविशƠतामे \nअिमट ितिथ सािबत केलक।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  37 \n \nदुगŭनĠ द मě डल  \nपोथी  समीüा-मौलाइल गाछक फूल  \nजेना लगातार पūच-सात सालक Ćचंड रौदी भेलाक बाद जॱ रोहिन  \nनüÿमे एकटा कसगर अछार हुअए तँ िग रहत सबहक मोन फुलकोका जकū \nिख ल उठैत छै। सभ िक यो खेत-पथार जोित , तािम -कोिड़, खढ़-पतार सभ \nबाले-बĒ चा िम ल ओिल -पािल  कऽ देबे सेबे िब हिन  खसबैत छै। गोर दसे \nिद नक पछाित  हिर अर कंच िब हैनक टेम िब रारमे िन कलए लगैत अिछ । \nिग रहत सभ पोखिर -झाखिर  िद स िद सा-मैदान करैत बūसक उĥ भीबला दतमिन  \nकरैत लोटा नेनिह  िब रार िद स चल जाइत छिथ । िब रारमे उपजल हिर अर \nकंच िब हैन देख आĜ मा जुड़बैत छिथ । देखते-देखते िब हैन पैघ भऽ जाइत \nअिछ । िग रहत सभ ऐ आशामे, पūच-सात सालसँ बखŸ नै भेल जॱ ऐबेर \nसमए संग देत तँ बाले-बĒ चा िम ल खूब जतनसँ खेती करब आ ऐ रौदीसँ \nछुटकारा भेट जाएत।  \nिद न दसे-पनरेहक बाद अ◌ारदारा चिढ़ ते खूब कसगर बखŭ भेल। आ \nिग रहत सभक आĜ मा गुलाबक फूल जकū िख ल उठल। िक नको खुशीक \nकोनो सी मा नै। सभ बाले-बĒ चे लाठी-बिह ◌ंगा (पटै), हर-कोदािर , चौकी आिद  \nलऽ खेती करए लेल खेत िद स चललाह। आ कृपा महादेवक जे ऐ साल \nसमए नीक रहल, संग देलक आ मनसĦ फे उपजा भेल। सभ आनंिद त छिथ । \nएकटा नव उĜ साह आ आनंदक संग दोहाइ दै छिथ न परमिप ता परमाĜ माकó। \n ठीक तिह ना उपĠ यासकार जगदीश Ćसाद मंडल जीक Ņारा िल खल \nउपĠ यास “ मौलाइल गाछक फूल”सँ ĆाĢ त भेल खुशी आĜ माकó तृĢ त कऽ \nदेलक। Ćो. हिर मोहन झा जीक बाद बुझू जे मैिथ ली सािह Ĝ याकासमे बड़का \nरौदी नै अिप तु अकाल पिड़  गेल छल। पाठक-बĠ धु हĸोपरास छलाह, \nउपĠ यास नामक वİ तु पाठककó हेरने नै भेटैत छलिन । आĜ मा तँ उपĠ यास \nपढ़ए लेल सिद खन ĭ याकुल रहैत छल। जइ कमीकó मě डलजी दूर कऽ  38  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nदेलिन । लगातार एक-सँ-एक िच ĸन-चुनमुन उपĠ यास िल ख ने माÿ भारते \nउिप तु आनो-आन देशमे रहएबला मैिथ ली भाषीक नजिर मे ď याित  पौलिĠ ह । \nअपन देशक कथे कोन नेपालक जनकपुरसँ लऽ तराइ üेÿमे सेहो िह नक \nिल खल उपĠ यास, कथा संƇह, किव ता संƇह, नाटक, एकŬकी इĜ यािद  \nसािह Ĝयक सभ िव धा केर पोथी सहजताक संग उपलĤ ध अइ। पोथी \nउपलĤ धता सेहो मैिथ ली सािह Ĝ य लेल एक नवीन बात िथ क। ओना ऐ लेल \nहम āुित  Ćकाशनकó अलगसँ धĠ यवाद दैत िछ यिĠ ह ।  \nĆİ तुत उपĠ यासमे अपने अपना अनुसारे कतौ कोनो तरहक कमी नै \nरखने छी। अिप तु सागरमे गागर भिर  समाजक सभ वगर्, सभ जाित , İ ÿी-\nपुĉष, ऊँच-नीच, छोट-पैघ, नीक-बेजाए, धनीक-गरीब, नेना-भुटका, जवान-\nजुआनक लेल एकटा अलग संदेस छोड़एमे कतौ कमी नै रखलिन , जे \nपाठककó एक सा◌ँसमे उपĠ यास पिढ़  जेबाक लेल बाđ य कऽ दैत अिछ । हमरा \nअनुसारे ई एकटा बƂड पैघ उपĠ यासकारक साथर्कता िस ŀ भऽ रहल \nअिछ । यथŭथवादी ĉपमे गाममे रिहतो उपĠ यास पढ़ए काल एहन लगैत अिछ  \nजे हम गाम नै अिप तु मƖासमे छी। मुदा मƖासक चाि◌ल-वािण , रहब-सुतब, \nलोक सबहक बाजब-भुकब, पैघ-पैघ कोठा-सोफा, अित  आधुिन क पैखाना घर \nआिद  रहलाक बादो अपने अपना गामक मािट क यािद  नै िब सिर  सकलॱ। जे \nरामाकाĠ त बाबू अपन गामक सोĠ हगर माि◌ टक सुगंधक िस नेहकó İ पį ट करैत \nकहैत छिथ - “हौ जुगे, िब ना मािट ये हाथ कोना मिट याएब?”  \nउपĠ यासक पाÿक नामक अनुसार गुणक िव लüण समाबेस करब अपने \nकतौ नै िब सरलॱ। नामक अनुसारे कामकó अपने İ पį ट देखौने छी। समाजक \nजे जेहन लोक जेहन पदपर पदİ थािप त छिथ  ओइ कायर्क लेल समपर्ण \nउपĠ यासक िवशेषता बतबैत अिछ । ठाम-ठाम अğ याĜ म, दशर्न, अपना संİ कृित  \nआिद कó दशŭ देब सभ पाठकक लेल मोन राखक योĐ य बुझना गेल। यथा- \n“ई भूिम  जनकक राज िम िथ ला िथ क। तó िम िथ लावासीकó जनकक राİ ता \nपकिड़  हमरा लोकिन कó चलक चाही, जािह सँ Ćित į ठा सभ िद न बरकरार \nरहत।”  \nऐ उपĠ यासक Ćाय: सभ पाÿक चिर ÿ अित  पिव ÿ, सामिज क \nसमरसतासँ भरल बुझना जाइत अिछ । हुनका लोकिन क सहज सĔ जनता \nĆकृत Ćदþ बुझाइत अिछ । समाज सुधारक जॱ कोनो कथा हुअए तँ Ćाय: \nसभ एक-दोसराक Ćित  ओतबे िज Ħ मेवार İ वभावत: बुझना गेल जे एकटा \nसुसĥ य समाजक सामािज क िच ◌ंतनक Ćित  कþर्ĭ यिन į ठ बुझना जाइए ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  39 \nउपĠ यासक केĠ Ɩीय पाÿ रामाकाĠ त बाबू छिथ । एकटा नीक जमीनदार होइतो \nहुनकामे सामािज क कþर्ĭ यपरायणता, ईमानदारी, समाजक सभ जाित क Ćित  \nिस नेह, उदारिच þ िव चारधारा, वाİ तिव क मानवतावादक िच ÿ, मानवक Ćित  \nकþर्ĭ य, ओकर दुख-सुख, मरनी-हरनीमे संग पुरनाइ आिद चािर िÿ क िव िश į टता \nİ पį ट देखल जाइत अिछ ।  \nउपĠ यासक आरĦ भिह मे जखन िक  गाममे अकाल पिड़  जाइ छै लोक सभ \nअž बेतरे मरए लगैत अिछ । जन कó काज कतौ नै भेटैत छै, खेती-खोलाक \nकतौ थाह-पथाह नै, लोकक घरमे िद नक-िद न चुिŎ  नै पजरै छै। इनारोक \nपािन  ससिर  ततेक िन चū चल गेलै जे उगहिन यो सभ छोट भऽ गेलै। आ \nएĦ हर बौएलालक Ćाण भुखसँ छुटै-छुटैपर छल। तेहने दुĉह समैमे रामाकाĠ त \nबाबू Ņारा बड़की पोखिर  उराहब, समाजक Ćित  सहानुभूित,  हुनक हृदैक \nमहानता देखल जाइत अिछ । ऐ तरहó एक तँ लोककó िव िभ ž Ćकारक \nअकमर्ěयतासँ बचा कऽ दोसर िद स अžाभावसँ Ƈİ त लोककó मरबासँ सेहो \nबचबैत छिथ । रमाकाĠ त बाबूक अवधारणा ‘ सवų भवĠ तु सुिख न: सवų सĠ तु \nिन रामया:, सवų भƖािण  पĮ यĠ तु मा किĮ च द् दु:खभाग भवेत्’ कó İपį ट कऽ \nदैत अिछ।  तँए रामाकाĠ त बाबू सामािज क समरसता लेल ि◌ तयागक िम शाल \nİ वĉप अपन दू सए बीघा जमीन गामक भूिम हीन पिर वारक बीच िव तरण \nकरबा दैत छिथ न। ठीक ओिह ना जिह ना चीनी राजा चेĠ पौ कएने रहिथ । \nजइसँ गामक सभ ĭ यिĎ त  सुखी भऽ जाइ छिथ, आ गा◌ँधीवादी िव चारधारकó \nआरो मजगूती भेट जाइत अिछ । अथŭत् ĭ यिĎ त गत खुशी वा सुख-शŬित सँ \nएकटा समाज सुखी नै भऽ सकैत अिछ । बिĪ क  सामािज क सुख-शŬित क \nलेल ĭ यिĎ त गत सुख-शŬित क ित याग करब मनुį यक अहम कþर्ĭ य िथ क। \nİ पį ट अिछ ।  \nमनुį य एक समािज क Ćाणी िथ क, जे सोनेलाककó िव पित  पड़लापर \nफुिद या Ņारा कहल गपसँ İ पį ट होइत अिछ । जे “ भाय, तोरा जे हमर \nखूनक काज हेतह, हम सेहो देबह।” İ पį ट अिछ  जे समाजमे एिह ना सबहक \nकाज सभकó होइ छै। उपĠ यासक मğ यमे मě डलजी गाम-घरमे पसरल \nधमर्िभ ĉताक िच ÿण करब सेहो नै िब सरलाह। जे सोनेलालक आंगनवालीकó \nिब मारीसँ ठीक भेलापर आयोिज त भंडारामे दू साधू दलक Ņारा जे एकटा \nवैį णव आ कबीरपंथसँ सोनेलाल कोना लुटल जाइत अिछ, उपĠ यासकार एहन \nसमİ याक Ćित  समाजकó सचेत करै छिथ ।  \nआजुक मशीनक युग हमरा समाजकó कोन तरहó जॲक जकū पकड़ने  40  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nअिछ  जे तरे-तर शोिण त पीब रहल अिछ  मुदा पता तक नै चलै छै, ई İ पį ट \nकरबामे शत-Ćित शत सफल छिथ । कोन तरहó खून अपना खूनकó िच Ġ हबामे \nअसमथर् अिछ  एकदम İ पį ट अिछ , जे मिह Ġ Ɩक पुÿ रमेश होİ टलसँ आिब  \nअपन िप ताकó गोड़ लािग  ठकुआ कऽ आगūमे ठाढ़ भऽ जाइत अिछ , बाबा-\nदादीकó नै िच Ġ हैत अिछ । बादमे िप ताक कहलापर रमेश तीनू गोटेकó गोड़ \nलगलकिन । ऐ तरहó संयुĎ त पिर वारक महĜ व जे िम िथ लाक धरोहिर  छल, \nओकरा एकल पिर वार बुझु जे झकझौिर  कऽ रािख  देलक। जे मानवीय \nिस नेहक नį ट होइत İ वĉप िथ क।  \nए◌े Ćकारó उपĠ यास “मौलाइल गाछक फूल”मे सामािज क िज नगीक िव िभ ž \nĆकारक समİ या आ ओकर समुिच त समाधान तकबाक पूणर् ĆयĜ न केलिन  \nअिछ । “मनुį यसँ पिर वार बनैत अिछ  आ पिर वारसँ समाज। जँ पिर वार ठाढ़ \nभऽ जाए तँ समाज İ वत: आगू बढ़ए लागत।” मě डलजीक सामािज क भावना \nआदशर्वादी भावनाक ĉपमे पिर लिü त होइत अिछ । जकरा िध यानमे रखैत \nमƖासमे डाĎ टरी करैत डॉ. महेĠ Ɩकó गाममे एकटा İ वाİ ĝ य केĠ Ɩक İ थापनाक \nिव चार गामवासीक सेवा लेल देखाओल गेल अिछ । उपĠ यासमे जाित -पाित , \nधमर्-सĦ Ćदायमे खंि◌ डत भेल गाम-समाजमे छूआ-छूत, ऊँच-नीचक खािध कó \nरामाकाĠ त बाबू Ņारा भजुआ डोमक ऐठाम जा कऽ भोजन करब, समाजक \nबीच समरसता İ थापना आ छूआ-छूतक अंत कऽ एकटा आदशर्वादी पूणर् \nसमाधान देखौलिन  अिछ । जेकरा अिश üासँ उĜपž लाइलाज िब मारीकó िव चार \nमाÿमे पिर वþर्न कऽ एकसूÿमे बĠ हबाक Ćयास, वरदान सािब त भेल अिछ ।  \nउपĠ यासक समİ त नारी पाÿ यथा- रिध या, Į यामा, सुिग या, सोनेलालक \nबिह न आिद मे पित परायणता सुख-दुखमे संग साथ देब, भारतीय नारीक मयŭदा \nİ पį ट िच ÿ उपिİ थ त करबामे पूणर्त: सफल भेल छिथ । सुिम ÿाक पिढ़ -िल ख \nनीक नसर् बनब आ सुजाताकó पिढ़ -िल ख नीक डाĎ टर बनब, नारीक अबला \nनै अिप तु सबला ĉप देखबामे अबैत अिछ । एतबे नै, उपĠ यासक मादे \nमě डलजी İ पį ट दशŭ देलिन  अिछ  जे गरीबो-गुरबामे ओ üमता छै जेकरा जँ \nकिन को सहयोग भेट जाए तँ ओ बहुत आगū बिढ़  सकैत अिछ । नारीक \nएकटा अलग İ वĉप काली-दुगŭ आिद  शिĎ त क ĉप िस ित या केर चिर ÿ \nदेखेबामे सफल रहलाह अिछ । जखन आवारा छौड़ा ललबा ओकर इĔ जित  \nलुटए चाहै छै तखन िस ित या ललबाकó लाते-मुĸे थुिर -थािर  कऽ रािख  दैत \nछै। बात ओतइ नै खतम होइछ अिप तु जखन ललबाक गौआँ सभ हसेरी \nबािĠ ह  िस ित या गामपर हमला करैत अिछ  तखन िस ित या झा◌ँसीक रानी बिन   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  41 \nसभकó पराİ त कऽ दैत छै। \nऐ तरहó मौलाइल गाछक फूल उपĠ यासमे सहजता, समरसता, यथाथर्वाद, \nआदशर्वाद, धमर्िभ ĉता, एकल एवं संयुĎ त पिर वारक ĉप-रेखा खॴिच एकटा \nमनोवैýािन क िव Įलेषण ĉपमे उपĠ यासकार हमरा लोकिन क मğ य उपिİ थ त \nछिथ । हुनक ऐ ि◌ वधासँ उपĠ यास जगतमे एĸेठाम सभ तरहक सुख, आनंदक \nअनुभव होइत अिछ । आजुक समाज जे सभ तरहó मौलाएल अिछ, अपना \nउपĠ यासक मादे उपĠ यासकार माÿ एक आदमी रामाकाĠ त बाबूक हृदए \nपिर वþर्न कऽ समाजमे एकटा नवका फूल िख लेबामे शत-Ćित शत सफल भेला \nअिछ । रामाकाĠ त बाबू Ņारा अपन दू सए बीघा जमीन- सबहक माथपर \nएकहक बीघा खेत अथŭत् जेकरा सात गो बेटा ओकरा सात बीघा दऽ \nसभकó एकटा नव िज नगी Ćदान करैत छिथ । एक नव िज नगी जे पूणर्त: \nमौलाएल छल ओइमे फूल िखला दैत छिथ । हमरा आशा नै अिप तु िव Ăास \nअिछ  जे āी जगदीश Ćसाद मě डलजी सन उपĠ यासकार होिथ  आ रामाकाĠ त \nबाबू सन नायक तँ अपन समाज ĉपी मौलाएल गाछ मौलाएल नै अिप तु \nडगडगीसँ भरल गाछ बिन  फूलसँ लिद  सकैत अिछ ।   42  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nअĒ छेलाल शाİ ÿी \nरणभूिम  आ किव ता नामक शीषर्क किव तापर दू शĤ द \n“रणभूिम”  कवि ता पढ़ी कवि क भावसँ हृदए वि भोर भऽ उठल। काव् यक \nगहराइमे गो◌ँता लगेलासँ देखबामे बहुत िक छु आएल। āी जगदीश Ćसाद \nमě डलक काĭ य भू-मंडलकó Ćभािव त करैत अिछ , संसारक रणभूिम मे मनुį यक \nिज नगीकó रािख  भौित क, अğ यािĜ म क अथर् ýानसँ कमर् वा धमर्पर ğ यानाकषर्ण \nकरबैत अिछ । िव वेकसँ संसार समरमे सामथर्वान योŀा बनबाक Ćेरणा देल \nअिछ । मातृभूिम क समİ याकó समूल िन दानक लेल कमर्वाण चला असĜ यपर \nसĜयक िव जयक महाभारतक उदाहरण िद एलिĠ ह  अिछ । मनुį यक लेल सकल \nवसुधाकó सुख भोग ƅािĠत  लेल सतत् सचेį ट भऽ जग रणमे, कमर्वीर \nबनबाक Ćेरणा देलिĠ ह  अिछ । तन-मन वतन केर पिव ÿतापर जोड़ दैत िव ष \nअमृत पिह चािन  िव वेकसँ समए धरातलपर उतरल समİ याक Ćित सचेį ट \nकरौलिन  अिछ । “किव ता” शीषर्क किव तापर- āी जगदीश Ćसाद मě डल जी \nसĦ पूणर् किव वृĠ दकó अपन मनोभावनासँ िच ताकषर्ण करौलिĠ ह  अिछ । काĭ यक \nसृजनाĜ मक िव धाक िद शा ि◌ नदųश कएलिन  अिछ । मन िİ थ ित  भावनाक Ćवाहमे \nि◌ ÿवेणी संगममे पाठक संग रचनाकारकó गो◌ँता लगौलिĠ ह  अिछ । छंद अलंकार \nवाणी आनĠ द युĎ त किव तापर जोर देलिĠ ह  अिछ ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  43 \n \nĆा.परमेĂर कापिड़ \nमानकताक बात िवखपाद अिछ ! \nमानकताक बात िवखपाद अिछ। हम नेपालक छी तएँ नेपालक बात \nकरब आ कहब जे नेपाल नव िनमŭण आ संघीय संरचना िवकासक ƅममे \nअिछ। ऐ ठामक लोक अपन संघीय राजभाषा, संİकृित, जातीयता, üेÿीयता, \nसŬİकृितकता आ ऐितहािसक-पौरािणकताक बाहुĪय एवं ĆभुĜवक Ćभाव चाहैत \nअिछ। सोच छै जे ऐस◌ँ हमर अिİमताक पहचान बनत आ İवायþताक बोध \nहएत, ई बा ऐ लोक लेखे ĆजातĠÿ आ गणतĠÿोस◌ँ पिहनेक चाहना अिछ। \nहमरा सभके◌ँ भाषा संİकृितक बाहुĪयता संघीय राज, सŬİकृितक पहचान आ \nराजनीितक पहु◌ँच िदअएतै आ िदअिबतो छै! हमरा सभके◌ँ भािषक सŬİकृितक \nचेतना अİमीता आ İवायþता बोधस◌ँ आबŀ रहने ऐपर राजनीितयो खूब भऽ \nरहल छै आ आरो हेतै। एहनमे ई मानकताक बात पद-बराइ िवŅताक बात \nअिछ आ ऐस◌ँ ऐ सालक नेपालक जनगणनामे मैिथलीके◌ँ बड घाटा भेल छै। \nघóट धऽ कऽ घे◌ँट काटऽ बला सभके◌ँ कहब छै जे हम सभ अिछ, छिथ, \nछिथनबला नै छी। हए, हब, है-हुइ बजै छी, तै◌ँ बिजका बजै छी। बिजका \nकिह भािषक लाभ लभगरस◌ँ हेतै आ एकर राजनैितक सĠदभर् अलगे छै। पूवŰ \nतराइमे थाĈ भाषा अपन अलगे पहचान आ संİकार बना लेने अिछ। सेहे \nनइ, हमरा सभके◌ँ सलŭही, बाड़ा पसŭ िजला सभ के लोक जŵिक छिथ, अिछ, \nनइ बजैत अिछ तŵ अपनाके◌ँ मैिथली भाषी नै किह पािब रहल अिछ। \nजे कोइ मानकताक हुड़फेर फेरऽ चाहैत छिथ से ई बात िकए ने बुझैत \nछिथन जे मैिथली भाषा असलमे लोकभाषा अिछ, मैिथली संİकृित लोक-\nसंİकृित अिछ। ईएह हाल लोककला, लोकसंगीत, लोकसािहĜय, लोकगीत, \nलोकगाथा, लोक-िचÿकलाक अिछ। जे सुधार िवकास आ िनखार आएल \nअिछ ओ बहुत एĦहर आिब कऽ सेहो हफिनयाबऽ दफिनयाबऽ आ भाषा– 44  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसंİककृितपर राज करऽ वाİते। िमिथलेमे रिहकऽ ƙाŌण–कायİथेतर लोक \nअपनाके◌ँ मैिथल आ अपना भाषाके◌ँ मैिथली भाषा नै किह सकल अिछ। \nआनक भाषाके सĦपकर्मे अएलास◌ँ आनो लोक ओ भाषा िसिख जाइए। हमरा \nजिनते एकिह गाम समाजमे रिहयोकऽ तथाकिथत सोलकन आ छोटवणŭ \nअिछ, छिथ, छिथन नै बजलिखĠह आ जतऽ कतौ बजलो होतै त◌ँ से बिहया-\nखबास, नोकरनी-बिहिकरनी सभ। मनोिवýान देखल जाए जे िवĈŀमे जा कऽ \nलोक बिहįकार केना करै छै। बाभन पहचानक अिछ, छिथ, छलह आ \nजनौके◌ँ ƙाŌणेतर वगर् भूिलयो कऽ लवजपर नइ लएलिखĠह! पिरणाम भेलै जे \nअपने िमिथलामे मैिथलीक Ćचारमे कहऽ जाए पड़लै जे अहूँ मैिथल छी आ \nअहūक भाषा मैिथली भाषा अिछ, अहūक संİकृित मैिथली संİकृित अिछ। \nआइ िकछु लोक कþऽ कहū के धोती–कुतŭ आ बभनौटी पागके◌ँ मैिथली \nसंİकृितक पहचान सङे जोड़ैके घृƠता कए रहलाह अिछ। हमरा जिनते सए \nबरख त◌ँ बहुत भऽ गेल, भल पचास वषर् पिहने धिर अपना सभके पुĈख \nमानुष िवńापित सनके चौĠही पेĠहैत छलाह। चौवĠही पेĠहिनहारके◌ँ एखन तेसर \nपुİता ठीकस◌ँ अएबो नै कएलैए आ समाजमे बाभन छोिड़ आन केओ पाग \nपिहरते नै छै। जे जाित िवशेषस◌ँ आवŀ अिछ से पाग जँ मैिथली संİकृितक \nĆतीक बनत त◌ँ नै लगैए जे ई बात फेĈ हमरे बाभनके थीक से भऽ जएतै? \nकोनो भाषा समाज आ संİकृितस◌ँ जुड़ले रहैत अिछ। हम सभ \nƙाŌणेतर छी तै◌ँ हमरा सभके◌ँ बाउ माइ रहे, माताजी िपताजी नै रहिथ! बाउए \nसभ िदन हर जोतलकै, कोदािर पाड़लकै, करीन पटएलकै, घर बĠहलकै \nखेती िगरहİतीके सभ काज कएलकै। जŵ िपताजी बाभनके◌ँ छलिन तŵ ओ \nअएलाह, गेलाह, पुरिहती पिěडतारे कएलिĠह, लोटा सेहो चलौलिĠह। हमरा \nसभके◌ँ घरमे ितमना बनल, हुनका सभके◌ँ घरमे भोजन आ तरकारी बनलिन। \nई लोक नुआ धोती, आ–जमा पेĠहलक ओ लोकिन संİकृतक वİÿ \nपिहरलिथ। संİकृतेमे कािŎ घिर पतर–पūित भेजऽबलाके◌ँ मैिथली दा◌ँवे–घावे ने \nअĢपन रहिन? हमरा सभमे बाउ हर जोतै है। भात खाइ है, माइ घास िछलै \nहै, उसुन बिनहारी खबासी करै है, से जे कहै छै त◌ँ ओकर सĦĆेषणमे, कोनो \nमानकताक गŵची–मोड़ आ दथŰ-अनादथŰके◌ँ मान-अपमान लिगते नै छै त◌ँ आन \nलोक िटप धऽ कऽ ऐमे भािषक िवष िकए पादत? \nफेĈ नेपालक सĠदभर्मे कहब जे एखुनका समय सĠदभर्मे मानकताक नइ \nसभके◌ँ समेटबाक आवĮयकता छै, सेहो पोŎा-पिनयū कऽ! जनगणनामे ऐ िवषय \nलऽ कऽ हमरा सभके◌ँ बहुते पापड़ बेलऽ पड़ल अिछ आ धĠयवाद एित◌ुका  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  45 \nराजनैितक दल आ कायर्कतŭ सभके◌ँ जे ओहो लोकिन जे जेहन मातर्भाषा \nबजैत होिथ अपन मातर्भाषा लखा मैिथलीक हक मै बड़ पैघ योगदान देलिĠह \nअिछ। मानकता वगर् भेद, जाित भेद, भाषाक राजनीित आ संİकृितके िहसाबे \nिवखěडनक काज करैत अिछ। ऐस◌ँ मैिथलीक िवशाल बरगदके सोझे पािङ \nदकिड़ ठुठ एकपोिड़या बनाएब त◌ँ अिछए, लोकगीत, लोककथा, लोकगाथा आ \nलोकभाषा–संİकृितपर सोझे लात मािर कात करब अिछ।  46  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nअतुलेĂर \nपंिडत गोिवĠद झा, मैिथली आ अğययन \nआम पाठककŲ गोिवĠद झाक नाटक, कथा आ हुनक िलखल िवńापितक \nआĜमकथा आकिषर्त करैत अिछ। मैिथली भाषाक अğययन कएिनहारके◌ँ हुनक \nसािहĜय तँ आकिषर्त किरतिहं अिछ, सभसँ बेशी आकिषर्त करैत अिछ हुनक \nभाषा पर कएल कायर्। हुनक सािहिĜयक रचना आ भाषा वैýािनक कायर् दुनू \nएĸे गित सँ चलैत अिछ, िनरंतर गितशील आ िचंतनशील।  हेमिनमे हुनक \nएक गोट पोथी आएल अिछ, मैिथली ĭयाकरण (अंƇेजी सँ मैिथलीमे अनुवाद), \nजकर मूल रचियता छिथ अंƇेज लोकिनक िƇयसर्न साहेब, मैिथलक िगलेसन \nसाहेब आ गोिवĠद झाजीक अनुसार मैिथलीक पािणनी। प◌ं.जीक मैिथली \nभाषाक Ćित ई काज हुनक िजजीिवषाके◌ँ देखबैत अिछ, कारण जे काज युवा \nवगर् आ मैिथली अğयापकके◌ँ करबाक चािहएिन ओ काज पंिडत जी अपन नĤबे \nबिरसमे कतेक मनोयोगसँ कएलिन अिछ, तकर अनुभव सभ सहृदयी कए \nसकैत छिथ। हुनक ऐ कायर्क हेतु हमरा लग कोनो शĤद नै अिछ, जइसँ \nहुनक अिभवादन-अĥयथर्ना कएल जा सकए। कारण मैिथली भाषाक  भाषा \nवैýािनक कायर् बहुत सीिमत भेल अिछ, जे भेल अिछ ओ आंगुर पर गानल \nजा सकैछ, जखिन िक ओकर अğययन आ िववेचना İवतंÿ भारत सँ पूवर् \nभऽ चुकल छल। एतए Ćķ उठैत अिछ जे आिखर ऐ अĠतरक कोन कारण? \nएतेक िदन भेलाक बादो आइयो बहुतो तकला पर उिचत मैिथली ĭयाकरण \nभेटब मोिĮकल अिछ, जइसँ सभ अğयवसायीक शंकाक समाधान भऽ \nसकिन। आइ हमरा सभकó छोटसँ छोटो ĭयाकरणीय समİया लेल बहुत बेशी \nकसरत करए पड़ैत अिछ। मैिथली भाषा वैýािनक अğययनक िशिथलताक \nएकटा नमूना हम सń: देखल अिछ। जखिन कतहु मैिथली भाषाक चचŭ \nहोइछ तँ ओ कखनो एकरा िबहारी भाषा किह तँ कखनो िहĠदीक बोली किह  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  47 \nसोचल जाए रहल अिछ। सोचबाक िवषय अिछ जे ऐ भाषाक एहन गित \nिकए? हमरा लोकिन माÿ शुŀ आ अशुŀक झगड़ामे लागल रहलॱ। ई \nकखनो नै सोचलॱ जे भाषाक वैिĂक िवकास लेल सािहĜयक रचनाक संग-\nसंग ओकर भाषा वैýािनक अğययन सेहो हेबाक चाही, ओना िकछु कायर् भेल, \nमुदा  ओकर िनरĠतरता नै रहल जकर कारण भेल मैिथली भाषा िहĠदीक \nमūझमे दबाइत गेल। ओना ई अनुभव हमरा हेमिनमे आर बेशी भेल  जखिन \nसĦपूणर् भारतीय भाषा, जे संिवधानक अƠम अनुसूची मे  सिĦमिलत अिछ, \nओकर एकटा कायर्शाला छलै आ कायर्शाला अपन-अपन üेÿमे हेबाक चाही ऐ \nĆकारक िनदųश छलै। मुदा मैिथलीक कायर्शाला  िमिथला िक िबहार तकमे नै \nभेल, एकर एक माÿ कारण देखाओल गेल जे मैिथलीमे भाषािवý नै छिथ। \nिकĠतु कारण िकछु आन छलै आ ओ कारण छलै मैिथलीकó िहĠदीक बोलीक \nĉपमे İथािपत करबाक एकटा षडयंÿ। ऐ षडयंÿमे जतेक दोषी ओ लोकिन \nनै छलाह ओइसँ बेशी हम मैिथल छी, कारण मैिथलीक नाम पर जे िवý \nबजाओल जाइत छिथ ओ बेर-बेर एतबिह कहताह, जेना िहĠदीमे होइ छै \nओिहना मैिथलीमे सेहो हएत। आ मैिथली अपन İवतंÿ अिİतĜवक लड़ाइ \nलड़बासँ पिहने हािर जाइत अिछ। ई भऽ रहल अिछ अüरकņु मैिथली िवý \nलोकिनक कारणó। नाम लेब ऐ कारणे◌ँ उिचत नै जे ओ सभ िबन वजहके◌ँ \nĆिसिŀ पािब लेताह। हम ऐठाम ई Ćसंग ऐ कारणे देलहुँ अिछ जे पंिडतजीके◌ँ \nई आभास छिन जे भाषाक लेल सािहĜय जतेक आवĮयक छै, ओिहना ओकर \nभाषा वैýािनक अğययन सेहो, जकर कारण छल ओ सुिवधाक अभावोमे \nमैिथली भाषाक वैýािनक अğययन करैत रहलाह अिछ। मुदा ई एकटा Ćķ \nउठैत अिछ जे िवĮ विवńालयमे चाकरी कएिनहार आ मैिथली भाषाक िवý \nकहौिनहार ऐ अğयापक लोकिनके◌ँ िकए नै ऐ िबĠदु िदस ğयान जाइत छिन, \nओ सभ माÿ सुिवधा पएबाक जोगाड़मे िकए लागल रहलाह आ आइयो छिथ। \nएतेक वषर् मैिथलीक अğययनक आरĦभ भेलाक बादो ऐ महानुभाव लोकिनके◌ँ ई \nआवĮयकता िकए नै देखा पिड़ रहल छिन। एकर कारण अिछ हुनका लग \nएतेक अथाह पािनके◌ँ उपछबाक समए नै छिन, हुनका लग समए माÿ छिन \nअपन गोटीके◌ँ Ĥयॲत धरएबाक। पुİतकक Ćकाशन करताह माÿ ऐ लेल जे \nĆोžितक लाभ भेटतिĠह भलिह ओ पुİतक कोनो उपयोगी िसŀ हुअए वा नै। \nमुदा पंिडत गोिवĠद झाके◌ँ नै तँ ओइसँ Ćोžितक लाभ होइत छिन आ ने कोनो \nआने लाभ। हँ, लाभ होइत छिन- यश लाभ, जे हुनक ऐ काजक माğयमó \nमैिथलीके◌ँ एकटा İवतंÿ अिİतĜवक संग-संग मैिथली भाषाक िवशेषता देिख  48  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nआनो Ćबुŀ वगर् आकिषर्त हेताह। यिद मैिथली भाषाकó पूणर् देखए चाहैत छी \nतँ ओकरा लेल सवर्Ćथम हमरा लोकिनकŲ मैिथलीक अğययनक िवİतृतताकŲ \nबढ़बए पड़त नै तँ हमरा लोकिन अपन भाषाक िवशेषताकó Ćितिơत नै कऽ \nसकब। एकरे पिरणाम हएत जे हमर भाषाक िवशेषता नुकाएले रिह जाएत आ \nदोसर जे केओ हमर भाषाक िवषयमे कहत ओएह संसार मानत आ हम सभ \nओिहना मुँह तकैत रिह जाएब।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  49 \n \nउमेश मěडल \nिन मर्लीसँ जनकपुर धाम \nĆाय: बĒ चेसँ जनकपुर धाम जेबाक िज ýासा छल जे आयोिज त कथा \nगोį ठी ‘‘ सगर राित  दीप जरय’’ क ६९ म खेपमे शािमल भऽ ३ अĆैल \n२०१० कó पूरा भेल। जइ सँ दोहरी खुशी भेटल। चािर ए बजे भोरमे िन मर्ली \nटीशनपर पहुँचलॱ। करीब पॉंच बजे गाड़ी खुजल आ समएसँ सकड़ी \nटीशनपर उतरलॱ। सकरीसँ जयनगरक मेल नै  रहने मेĎ सी पकिड़  मधुबनी \nगेलॱ। मधुबनीसँ पुन: मेĎ सी पकिड़  कलवाही, नगर कोठी होइत जयनगर \nगेलॱ। तखन अढ़ाइ बजैत रहै। जयनगरसँ जनकपुर लेल नेपाली Əेन तीन \nबजेमे खुलत से जानकरी भेल। तइ  बीच हम सभ भोजन केलॱ आ समएसँ \nआिब Əेनमे बैिस रहलॱ। मैĎ सीमे जखन भीड़ आ गुमारसँ परेशान रही तँ \nमनमे हुअए जे कोनो तरहó जयनगर तक पहुँचक अिछ । ओइठॉंसँ तँ Əेनक \nयाÿा रहत। मुदा Əेनक नमती आ भीड़ देिख  हुअए जे बसे जेकॉं हाल \nहएत। सएह भेल। मुदा तइयो मनमे खुशी रहए ि◌ कएक तँ दस-बारह गोटाक \nसंगवे रहए जइ सँ याÿामे कोनो किठ नाइ नै  बुझना गेल, भिर  रİ ता गप-सĢ प \nचलैत रहल। नव कथाकारक संग-संग āी जगदीश Ćसाद मंडल आ āी \nराजदेव मंडल सेहो संगमे रहिथ , जे हमरा सबहक लेल सौभाĐ य छल। \nगोसॉंइ लुक-झुक किर ते छल तावत् गाड़ी जनकपुर धाम पहुँिच गेल। Əेनसँ \nउतिर  हम सभ रामानĠ द युवा Ď लब जेबाक लेल आगॉं बढ़लॱ। ि◌ मिथ ला \nमहोĜ सवसँ जनकपुर भिर  बाजारमे रमणीय वातावरण छल। जइ सँ चाह-\nजलपान केनाइ आिक िर Ď सासँ गेनाइ सभ िकयो ि◌ बसिर  गेलाह। पएरे सभ \nिबदा भेलॱ। देखैत-सुनैत समएसँ रामानĠ द युवा Ď लबमे Ćवेश केलॱ। दोसर \nमंिज लपर पएर दइते रही आिक āी राजाराम िस ◌ंह राठौरजी भŲट भऽ गेला। \nहमरा सभकó देखते हाथ पकिड़  बड़ी अहलादसँ यथोिच त İ थानपर लऽ  50  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nगेलिथ । उपिİ थ त सािह Ĝ यकार लोकिन कó देिख  हषर् भेल। रामानĠ द युवा \nकĪ व जनकपुर धाममे ३ अĆैल २०१० ६९ म सगर राि◌ त दीप जरय कथा \nगोį ठीक उľाटन डॉ रामावतार यादव Ņारा कएल गेल। संयोजक āी \nराजाराम िस ◌ंह राठौर आ रामानĠ द युवा कĪ व रहिथ । दीप जरा गोिį ठ क \nशुभारĦभ भेल। संयोजक महोदय āी राजाराम िस ◌ंह राठौर सभ ĭ यवİ था बड़ \nनीक जेकॉं कएने रहिथ । कथा जानकीक नामसँ एकटा बैनर टŬगल रहै। \nआदरणीय रमानĠ द झा “ रमण”जी पिह निह सँ उपिİ थ त रहिथ । गोį ठीक \nसंचालन आदरणीय फूलचĠ Ɩ ि◌ मāजीकó देल गेलिन । गोơी क शुĉहेमे दजर्न \nभिर  पोथीक लोकापर्ण कएल गेल, जइमे मौलाइल गाछक फूल (उपĠ यास) आ \nि◌ मिथ लाक बेटी ( नाटक)- जगदीश Ćसाद मंडल, भाग रौ आ बलचĠ Ɩा \n(नाटक)- ि◌ वभा रानी, हम पुछैत छी (किव ता संƇह)- िव नीत उĜ पल, नताशा \n(कॉंि◌ मĎ स)- देवŬशु वĜ स, अिचर्स ( किव ता संƇह)- Ĕ योित  सुनीत चौधरी। \nनेपĝ य ( नाटक संƇह) आ नैिम कानन ( कथा संƇह)- सĦ पादक- रेबती रमण \nलाल, ि◌ मिथ ला सृजन ( पिÿ का) सĦ पादक ऋ◌ृिष  बिश į ठ। िव देह- कथा \n२००९-१०, ĆबĠ ध समालोचना २००९-१० आ िव देह पń २००९-१० \nसĦ पादक गजेĠ द ठाकुर जीक रहिन । ऐ  तरहó बारह गोट पोथी क लोकŭपणक \nिसलिसला करीब घंटा भिरक  रहल। फोटोƇाफर सभ फोटो िख चलिन । \nतइ बीच चाह-जलपान सेहो चलल। रिज İटरपर सभ कथाकार अपन-अपन \nउपिİ थ ित  आ कथाक नाम दजर् केलिन । पिह ल कथा āी सुरेĠ Ɩ नाथ, दोसर \nāीमती ि◌ वजेता चौधरीक आ तेसर ि◌ वभूित  आनĠ दक रहल। िवभूित आनĠदक \nकथापर रौशन जनकपुरी नीक समीüा केलिन आ कथाकारक दृिƠ आ \nिशĪपपर Ćķ उठेलिन, जकर बाद हीरेĠƖ कुमार झा िवशेष ĉपó अिजत \nआजादकó ऐपर बाजैले कहलिखĠह जखनिक नािमत समीüकमे ओ नै रहिथ। \nअिजत आजाद रौशन जनकपुरीक समीüासँ खुश नै रहिथ आ सात-सात \nहाथ फŬगए लगला, जइसँ िİथित असहज भऽ गेल। खएर.. फेर ि◌ जýासु \nजी, जगदीश Ćसाद मंडल, रौशन जनकपुरी, अरिव Ġ द ठाकुर, ऋिष  बिश į ठ, \nउमेश मंडल, रघुनाथ मुिख या, महाकाĠ त ठाकुर, चौधरी जयंत तुलसी, बेचन \nठाकुर, किप लेĮ वर राउत, मनोज कुमार मंडल, खड़ा नĠ द यादव, राजदेव \nमंडल, दुगŭनĠ द मंडल इĜ यािद  तीस गोट कथाकार कथा पाठ केलिन । तीन-\nतीन कथाक पाली होइत छल। एक पालीक पिठत कथापर समी üा होइत \nरहए। Ćखर समी üक डॉ. रामावतार यादव, डॉ राजेĠ Ɩ ि◌ बमल, रौशन \nजनकपुरी, डॉ रमानĠ द झा रमण, āी ही रेĠ Ɩ कुमार झा, āी योगानĠ द झा, āी  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  51 \nअिजत आजाद आिद  अपन दृिį ट कोण दैत समीüा रखलिख न। ई िसलिसला \nराित  भिर  चलैत रहल। लािग  रहल छल जे ई नव कथाकारक लेल Əेिन ◌ंग \nका◌ॅलेज सदृĮ य अिछ । िभ नसर छह बजे गोơी क समापन भेल। अिग ला \nकथा गोį ठी ७०म सगर राित  दीप जरयक Ćİ ताव āी योगानĠ द झाजी \nरखलिन । आदरणीय रमानĠ द झा रमण जीक संग-संग सभ सािह Ĝ यकार \nलोकिन  सहषर् एकरा İ वीकार केलिन । रिज İटर आ दीप āी राजाराम िस ◌ंह \nराठौर जी अिग ला कथा उĜ पल हेतु āी योगानĠ द झा जीकó देलिन । एकबेर \nसभ खुशी-खुशी थोपड़ी बजेलिन । अिग ला कथा गोį ठीक İ थान- किब लपुर, \nलहेिर यासरय (दरभंगा), ित िथ - १२ जून २०१०, संयोजक- āी योगानĠ द झा, \nकिब लपुर (दरभंगा)।  \n \nबेरमा सगर राित मे āोता कथा-सागरमे डुबकी लगेलिन  \nमधुबनी िज लाक लखनौर Ćखě डक बेरमा गामक मğ य िव ńालय पिर सरमे \n२ अĎ टूबर २०१०कó ‘सगर राित  दीप जरय’क ७१म आयोजन āी जगदीश \nĆसाद मंडलक संयोजकĜ वमे सुसĦ पž भेल। दीप ĆĔ वलन सह उľाटन āी \nउƇ नारायण िम ā ‘ कनक’ संğ या  ६:३० बजे केलिन । तĜपĮ चात डॉ. \nरमानĠ द झा रमण बेरमाक İ व. िव जयनाथ ठाकुर ( चेतना सिम ित सँ जुड़ल \nरहिथ) चचŭ करैत गामक ( बेरमाक) सािह Ĝ यक इित हासक चचर् केलिन । \nगोį ठी क शुभारĦ भ İ वागत गीतसँ, सपėी āी संजीव कुमार ‘समा’, āी अजय \nकुमार कणर्, āी बेचन ठाकुर, आ āी जागेĂर Ćसाद राउत जीक Ņारा भेल। \nतĜ पĮ चात ‘मंगलाचरण’क उĒ चारण āी िश वकुमार िम āजी केलिन । \nगोį ठी क अğ यüता डॉ. तारानĠ द िव योगी आ संचालन डॉ. अशोक कुमार \nमेहताजी केलिन । कायर्ƅमकó आगū बढ़ाओल गेल पोथीक लोकापर्णसँ जेकर \nसूची ऐ  तरहó अिछ - \n१ Ćलय रहİ य (किव ता संƇह) लेखक- तारानĠ द िव योगी, लोकापर्णकतŭ- \nडॉ. रमानĠ द झा रमण, २ जीवन-मरण (उपĠ यास) ले. जगदीश Ćसाद मंडल, \nलो.- āी कुमार रामेĮ वर लालदास आ āी रमाकाĠ त राय ‘ रमा’, ३ तरेगन \n(बाल Ćेरक िवहिन कथा संƇह) ले. जगदीश Ćसाद मंडल, लो.- डॉ. रमानĠ द \nझा ‘ रमण’ आ डॉ. फूलचĠ Ɩ िम ā ‘ रमण’, ४ जीवन-संघषर् ( उपĠ यास) ले. \nजगदीश Ćसाद मंडल, लो.- āी अशोक ( पटना) आ āी उƇनारायण िम ā  52  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n‘कनक’, ५ सी.डी. ित रहुþा ( िव देह ई-पिÿ का, ६०म अंक धिर ) संपादक \nगजेĠ Ɩ ठाकुर, लो.- डॉ. योगानĠ द झा, āी उƇनारायण िम ā ‘कनक’ आ āी \nनारायणजी, ६ सी.डी. देवनागरी ( िव देह ई-पिÿ का, ६०म अंक धिर ) सं. \nगजेĠ Ɩ ठाकुर, लो.- āी अरिवĠद ठाकुर, डॉ. तारानĠ द िव योगी, डॉ. मंजर \nसुलेमान आ āी अजीत आजाद, ७ िन बंध-तरंग ( िन बंध-संƇह) ले. āीपित  \nिस ◌ंह, लो.- डॉ. रमानĠ द झा ‘रमण’, ८ अलका (कथा संƇह) ले. कमलकाĠ त \nझा, लो.- डॉ. धनाकर ठाकुर आ डॉ. खुशीलाल झा। \nछह गोट पोथी आ दू गोट सी.डी.क लोकापर्णक पĀात कथा पाठ आ \nतेकर समीüा/ समालोचना ĆारĦ भ भेल। चािर -पūच कथा/ िव हिन  कथाक पाठ \nआ तेकर समीüा चािर -पūच समीüकक एक पालीमे होइत रहल। ऐ  तरहó \nभिर  राित मे सात पालीक सुĠ दर Ćदशर्न भेल। नव पुरान कथाकारक अलावे \nबाल-कथाकार सेहो अपन नूतन कथाक पाठ केलिन । कथा आ कथाक \nसमीüा संपूणर् āोताकó आकिषर्त केलकिन । तइ पर āोताक िट Ģ पणी सेहो \nआएल। नव-कथाकारकó āी अशोक, डॉ. फूलचĠ Ɩ िम ā रमण आ डा. \nरमानĠ द झा रमणक संग-संग आरो समीüक ĆोĜसािहत केलिन  आ िद शा \nिन दų श सेहो देलिन । अğ यüीय भाषणमे डा. तारानĠ द िव योगी बेरमाक नव-\nकथाकारक संग-संग नव दृिį ट कोणक कथाकारक कथापर सकाराĜ मक िव चार \nरखलिन  । \nāोताक मनोयोग āवणसँ Ćभािव त भऽ कथाकार लोकिन क उĜ साह भिर  \nराित  बनल रहल। उपरोĎ त विणर्त कथाकार आ समीüकक अलावे āी \nकमलेश झा, āी उमेश नारायण कणर्, āी शंकर झा, āी बुचĉ पासवान, āी \nमहेĠ Ɩ नारायण राम, āी िव नय िव ĂबĠ धु, āी रघुनाथ मुिख या, āी आशीष \nचमन, āी पंकज सĜ यम्, āी ऋिष  विश į ठ, āी राजदेव मंडल, āी ि◌ वनय \nमोहन ‘जगदीश’ इĜ यािद क गिर मामय उपिİ थ त छल। दजर्नोसँ ऊपर āोताक \nिट Ģ पणीमे- āी रमण िक शोर झा, āी शिश काĠ त झा, āी वी रेĠ Ɩ यादव, āी \nलाल कुमार राय, āी घुरन राम, मो. āी इƙािह म, āी दीपक कुमार झा, āी \nराम िव लास साहु आ āी राम Ćवेश मंडलक िटĢपणी महĜ वपूणर् रहल। \nāोताक अनेको िव षए-वİ तुपर िट Ģ पणीक संग-संग एकटा महĜ वपूणर् िट Ģ पणी āी \nकिप लेĂर राउत जीक Ņारा- ‘दजर्नक-दजर्न कथा पाठ भेल नीक लागल मुदा \nहम सभ िक सान छी िक सानी िज नगीक (खेती-बाड़ी) बात-चीत/ िव षए-वİ तुक \nचचर् कथामे नै  भऽ पािब   रहल अिछ ।’ ऐ  िट Ģ पणीपर āी अशोक अपन िव चार \nĭ यĎ त करैत कहलिन - ‘ खेती-बाड़ी, िक सानी िज नगी आ गाम-घरक चचŭ  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  53 \nवाİ तवमे निह ये जकū भेल अिछ , ने िस फर् मैिथ ली सािह Ĝ यमे वरण् िह Ġ दी \nसािह Ĝ यमे सेहो एकर अभाव माने जतेक अबैक चाही ओते नै  आएल अिछ ।’ \nिभ नसर छह बजे ऐ  ७१म गोį ठीकó अĠ त करैत āी अरिव Ġ द ठाकुर ( सुपौल) \nअिƇ म कथा गोį ठी ७२म आयोजन हेतु दीप आ उपिİ थ ित  पुिİ त का लेलिन । \nसंयोजक āी जगदीश Ćसाद मě डल समापनक दू-शĤ दमे कहलिन जे अिग ला \nगोį ठी जतए-कतौ हुअए हमरा सभकó िध यान रहए जे डेग आगू मुँहó ससरए पाछू \nनै। आयोजनक अवसरपर āीमती Ćीित  ठाकुर रिच त पोथी ‘ गोनूझा आ मैिथ ली \nिच ÿकथा’क िव तरण कएल गेल। āी जगदीश Ćसाद मě डल रिच त पोथी- ‘गामक \nिज नगी’ लघु कथा संƇहक िव तरण सेहो कएल गेल। संयोजकक मतानुसार ऐ \nगोį ठीक आयोजनमे āी किप लेĂर राउत, āी उƇनारायण ठाकुर, āी अĉण झा, \nāी िव Ġğयनाथ ठाकुर, āी शिश काĠ त झा, āी लŞ मी दास, āी दयानĠ द  चौधरी, \nāी बेचन ठाकुर, āी ƙŌानĠ द Ćसाद, āी मनोज कुमार मě डल आिद क िव शेष  \nसहयोग रहए। \nसुपौलक कथा गोį ठी : ४ िद सĦ बर २०१० \nĭ यापार संघ भवन सुपौलमे िद नŬक ४.१२.२०१०कó सगर राित  दीप \nजरयक ७२म कथा गोį ठी āी अरिव Ġ द कुमार ठाकुरक संयोजकĜ वमे िब पĪ व \nफाउě डेशन आ Ćगित शील लेखक संघ Ņारा आयोिज त कएल गेल। सा◌ँझ ६ \nबजे Ćो. सिच Ġ Ɩ महतोजी दीप ĆĔ वलन कऽ गोį ठीक उľाटन केलिन । मंच \nसंचालन āी अिजत आजाद जी केलिन  आ गोį ठीक अğ यüता āी रमानĠ द झा \nरमणजी केलिन । ऐ   अवसरपर जीवकाĠ त जीक पोथी ‘एकिह  पĒ छ इजोर'क \nलोकापर्ण अिजत आजादक माğ यमसँ अरिव Ġ द ठाकुर जी Ņारा भेल। \nकुल २१ गोट नव-पुरान कथाकार अपन-अपन नूतन कथा वा िव हिन \n कथाक पाठ केलिन । जे ऐ   तरहó अिछ - रंजीत कुमार खū राही- ( फा◌े◌ंक), \nरजनीश कुमार ित वारी- ( गĢ पी), अरिव Ġ द कुमार ठाकुर- ( युटोिप या), अिजत \nआजाद- ( रोग), पंकज सĜ यम्- ( घुमैत िप बैत), महाकाĠ त ठाकुर- ( िश üाक \nĆयोजन), चौधरी जयंत तुलसी- ( धीपल फाढ़), आशीष चमन- ( िन į कषर्), \nराजाराम िस ◌ंह राठौर- ( राखीक रंग फीका), िव जय महापाÿ- ( मोन िक एक \nपाड़लó), जगदीश Ćसाद मंडल- ( दोहरी मािर ), दुगŭनĠ द मंडल- ( लबकी \nकिन यū), किप लेĂर राउत- ( िक सानक पुजी), मनोज कुमार मंडल- ( बेमेल  54  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nिब आह), रामिब लास साहु- ( गामक गाछी), बेचन ठाकुर- ( अनैित क िब आह), \nसंजय कुमार मंडल- ( िस नेह), अकलेश मंडल- ( िट टनेस), मुकेश मंडल- \n(लोभक फल), लŞ मी  दास- (बूिड़ बकक बूिड़ बक) आ उमेश मंडल- (युगक \nखेल आ आधा भगवान) । Ćो. सिच Ġ Ɩ महतो, शैलेĠ Ɩ शैली, महेĠ Ɩ, अरिवĠद \nठाकुर पिठ त कथापर समीüा केलिन । ओना तुलसी जयंत चौधरी, राजाराम \nिस ◌ंह राठौर, जगदीश Ćसाद मंडल, महाकाĠ त ठाकुर, दुगŭनĠ द मंडल, आशीष \nचमन, िव जय महापाÿ इĜ यािद सेहो  िक छु कथापर िट Ģ पणी केलिन । āी \nअिजत कुमार आजाद मंच संचालनक संग-संग पिठ त कथा सभपर आ कएल \nसमीüापर अपन िक छु िव चार-िट Ģ पणी करैत रहला, तिह ना संयोजक āी \nअरिव Ġ द ठाकुरजी सेहो िव शेष बात रखलिन  जेकर कछु िव चारणीय अंश \nिन Ħ नŬिक त अिछ - भोजनक बादक समए छल। उमेश मंडल, किप लेĂर राउत, \nअकलेश मंडल, दुगŭनĠद मंडल, लŞ मी दास, रामिव लास साहु, मनोज कुमार \nमंडल, बेचन ठाकुरक कथा पाठ भऽ गेल छल। Ćाय: एकसँ दू पालीमे। \nसमीüक लोकिन  िह नकर सबहक कथापर बािज  चुकल छलाह। जइ  मे उमेश \nमंडलक ‘ अ◌ाधा भगवान’ कथापर āी शैलेĠ Ɩ शैल, अरिव Ġ द ठाकुर, राजाराम \nिस ◌ंह राठौर आ तुलसी जयंत चौधरी कमर्वादी कथाक ĉपमे समीüा केलिन । \nजेकरा पुन: एकबेर दोहरबैत संचालक āी अिजत आजाद जी बजै छिथ - \n“उमेश मंडलक कथा ‘आधा भगवान’ लोककó भाĐ यवादीसँ कमर्वादी िद िस   लऽ \nजाइत अिछ । वाİ तवमे ई कथा िक सानी िज नगीक लेल नीक Ćयास मानल \nजाएत।”  \nअकलेश मंडलक कथा ‘ िट टनेस’ आ दुगŭनĠ द मंडलक कथा ‘ लबकी \nकिन यū'पर āी अरिव Ġ द ठाकुर बजै छिथ - “ लबकी किन यū कथा मंडलजी \nबला, सुनलॱ। ठीके शैलेĠ Ɩ शैलजी कहलिथ हó जे ई कथा िव षए-वİ तु क \nिख यालसँ ओिह ना लगैत अिछ  जेना राजāी ĆोजेĎ टक िस नेमा चिल  रहल \nहुअए। अकलेश मंडलक कथा िट टनेसपर हम एतबए कहब जे ई कोना◌े \nहेĪथ मेĐजी नमे छपैत तँ उþम। हमरा लगैए जे आइ मैिथ ली सािह Ĝ यक \nचौराहापर िक छु ओहन आदमीक उपिİ थ ित  भऽ रहल अिछ  जे देखबा, सुनबा \nआ िव चार करबा योĐय अिछ । आइ बेरमा कथा गोį ठीकó लेल जाए। जेकर \nसंयोजक जगदीश Ćसाद मंडल, मंच संचालक अशोक कुमार मेहता आ \nअğ यü तारानĠ द िव योगी रहिथ । तँ हम कहलॱ जे ई जे पौतीमे बĠ द \nमैिथ लीक दुदर्शा छल ओ आब फूिट  बहराएलहó। एकरा अहū की  किह  सकै \nिछ ऐ? आइ सािह िĜ य क मंचपर टाल ठा◌ेिक  कऽ ओ सभ चुनौती बुझू दऽ  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  55 \nरहला छिथ  जे किह यो खबास होइत छलाह। एकरा अĠ यथा नै   लेल जाए। \nजे सĜ य छै ओ सोझū राखलॱ अिछ । जगदीश Ćसाद मंडल जीक कथा-\nउपĠ यास जखन हमरा सभ पढ़ै छी तँ जेना लगैए जे एकटा नव दुिन यūमे \nĆवेश पौलॱ अिछ । एकदमसँ ओहेन दुिन यū जै दुिन यūक कĪ पनो ने बुझू भेल \nछल। जिह ना िव षए-वİ तु, तिह ना शĤ द-संयोजन, तिह ना दृिį ट कोण....। तँ \nआब अहū सभ ई बुिझ यौ जे जगदीश मंडलजी एकटा एहेन रेखा खॴिच  \nदेलिन , जेकरा िध यानमे रािख  कऽ अहū कथा िल खी तँ उþम। आइ जइ \nवगर्सँ अहū सभ आिब  रहल छी ओइ वगर्मे माने िक सानी िज नगीक अनेकानेक \nिव षए-वİ तुक चचर् मंडलजी केलिन  अिछ । ओकरा िध यानमे रािख  अहū सभ \nआगū िल खी।” \nअरिव Ġ द ठाकुरजीक वĎतĭयक बाद मैक लैत अजीत आजादजी बजै \nछिथ - “ अरिव Ġ द  बाबू िठ के कहै छिथ । िह नका बातकó हम समथर्न करैत \nिछ अिन । अहूँ सभ कथा गोį ठीमे अबै छी, पिह ने तँ जगदीश मंडल एलिथ  \nबादमे अहū सभकó सेहो अनलाह आ अबै छी। जगदीश मंडल आ उमेश \nमंडलजीकó आब हम सभ दूरेसँ िच Ġ है िछ यिन । लेिक न अहū सभ ऐ बातकó \nबूिझ यौ जे कथा केना िल खा रहलैहó। अबै छी.., कथा पढ़ै छी.. आ जाइ \nछी। बड़ नीक मुदा ई बुिझ यौ जे जइ वगर्क अहū सभ लोक छी मतलब \nिक सान वगर्, जे आधार भेलै, कृिष  आधार िछ ऐ िक  नै िछ ऐ? तँ ओइमे जे \nबात सभ छै, जिटलता सभ छै ओकरा अहū सभ नै िल खबै तँ के \nिल खताह...? तँ ई कहलॱ जे एĦ हर-ओĦ हर नै िल ख ओ बात सभ िल खल \nजाए। जइमे एकटा बड़का रेखा, कहबे केलिथ हó अरिव Ġ दबाबू जे जगदीश \nमंडल Ņारा खॴिच  देल गेलहó। जँ एकरा नै िध यान राखब तँ गोį ठीमे एनाइ-\nगेनाइ बुझू नीक नै  । ओना ऐ गोį ठी सँ बाहरो िन कालल जाइ छै।” ई गĢ प \nअğ यü महोदय िद िस   तकैत आ मुड़ी डोलबैत अिजतजी बजलाह। फेर अगū \nबजै छिथ - “ आब एकटा िख İ सा सुनबै छी- यंÿनाथ िम āकó गोį ठीसँ \nिन कालल गेलिन , की यौ.....? आĀयर् लागत जे गेट आउट किह  देल गेलिन  \nमाने गेटसँ बाहर कऽ देल गेलिन । ” \nवातावरणमे खटिमŇी बुझू पसिर  गेल। एþे बात बजबाक Ćयोजनपर \nसभकó सभ तरहक िच Ġ तन-मनन हुअए लागल। दू-चािर  िम नटक लेल \nवातावरण शािĠ त ...। एकदĦ म शािĠ त , सžाटा। िक छु लोक एक-दोसराक मुँह \nिद िस   तकैत आ िक छु लोक गोį ठीक गािजर्यन ( अğ यü) āी रमानĠ द झा \n‘रमण’जी िद िस   गोरसपट टकिध यान लगेने। मुदा जे िक छु....। आगū उमेश  56  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमंडल ( माने हम), हमर नामक चचर् संचालक महोदय पिह निह  उŅोिध त कऽ \nचुकल छलाह, जे ऐ   पालीक पिठ त कथापर हमहूँ िक छु िट Ģ पणी करबै, हम \nĆाय: छुĤ ध रही जे ई कोन समीüा भेल। ऐ   तरहक समीüासँ नवाङकुरपर \nआिखर की  Ćभाव पड़तिन । खाइर जे से, हम आगू जा मैक हाथमे लैत \nबजलॱ- “जिह ना पिठत पालीपर समीüाक  बहाने अĠ याž िव षए-वİतुपर गĢ प-\nसĢ प राखल गेल अिछ , कहल गेल अिछ, तिह ना हमहूँ िक छु बात रािख  रहल \nछी। सभसँ पिह ने हम ओइ कथाकार सभकó किह  देबए चाहैत िछ यिन  जे \nपिह ल या दोसर कथा लऽ कऽ उपिİ थ त भेलाह आ कथा पाठ केलाहó। \nसबहक कथामे यथाथर् अिछ, सुžर अिछ , कĝ य, िश Ī प, भाषा, शैली सभ \nिक छु उþम। एĸो पैसा उदास हेबाक Ćयोजन नै  । दोसर गĢ प- अपने सभ \n(समीüक) ऐ   बातकó बुझल जाउ जे जिह ना भोजक पūित मे बैसल पंचक आगū \nपिह ल खेपमे परसल ĭ यंजनपर कोनो तरहक िट का-ित रİ कार माने ना-नुकूड़क \nबेवहार नै   कएल जाइत, आ दोसर-तेसर बेर माने परसन लेबा काल ई जĉर \nिध यान राखल जाइत जे की नीक आ की बेजाए....। तेसर बात- अपने \nसबहक Ņारा नव लोककó कहल गेलिन हó जे एना नै ओना आिक  ओना नै एना \nिल खू। कृिष  िव कासक बात िल खू आ से ई के िल खता अहॴ सभ ने \nिल खबै। ठीक बात, मुदा इंजी िन यर डा◌ॅĎ टरक पढ़ाइ करैबलाक भरमार लागल \nअिछ  आनो-आन üेÿमे, िज नका पढ़ाइ-िल खाइक सुिव धा पयŭĢ त छिĠ ह , नĦ बर \nलगौने छिथ । लेिक न कृिष- कायर्क पढ़ाइ हेतू िक ए ओ सभ िवमुख भेल \nछिथ । ई गĢ प आ समİ याकó के िल खताह? ऐपर कथा िक ए नै िल खल \nजाइत अिछ । ऐपर िव षएपर अहूँ सभ िव चार कĉ।” अपन बातपर िव राम \nलगा हम मैक संचालक महोदयक हाथमे दैत यथाİ थान जा बैस रहलॱ। \nगोį ठी मे बैसल सभ कथाकार आ समीüकक मनमे जेना समीüाक नव-नव \nिब Ħ ब नūचए लगलिन । अğ यü महोदय सेहो उिठ कऽ बैस रहला। अğ यü \nमहोदय िद िस   देखैत संचालक अिजत अजाद एक बेर पुन: अपन बात İ पį ट \nकरैत बजलाह- “ देिखयौ, हमर कहब छल जे अहū सभ एþे दूरसँ एलॱ, \nजेबा-एबामे बड़ किठ नाइ होइ छै। हमर कहबाक भाव रहए जे जिह ना \nजगदीश बाबू िल खै छिथ , ओ जे रेखा िखचलिन हó, ओकरा िध यानमे \nरािख .....। अहūसँ सािह Ĝ यमे की  लाभ भेलै। मतलब की देिल ऐ? से जॱ नै \nतखन तँ.....। ” \nऐ बातपर हम पुन: बाजलॱ- “ अजीत बाबू, अपने सािह िĜ य क लाभक बात \nऐ   नव लोकमे तकै छी। मुदा एक बेर अपना िद िस   देखल जाए जे İ वयं  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  57 \nथोड़े खन पिह ने बजला◌ै◌ंहó  जे सþरह सालसँ लगातार अहū सभ कथा गोį ठी मे \nभाग लेलॱ अिछ । आइसँ नै सþरह सालसँ। मुदा कएकटा कथा संƇह \nदेिल ऐहó?” अिजत आजाद- “ अहॴ जकū हमरा Ćकाशन नै ने भेट गेल \nजे......।  अĎ खैन िक यो भार लेिथ , हम परसू तक तीनटा कथा संƇह थĦ हा \nदैत िछ यिन । लेिक न ओहोसँ पैघ बात जे कै İ तरक कथा सभ हमर िव िभ ž \nपÿ-पिÿ कामे छिप  चुकल अिछ  आ किह यासँ तेकरो तँ देखबै।” अगल-\nबगलसँ पūच-छह गोटा एĸेबेर- ‘ हँ, से तँ ठीके बात।’ ‘ हँ से तँ ठीके \nबात।’ बजैत अ◌ागū क कथा पाठ लेल अƇसरक िव चार Ćकट केलाह। \nमाहौलमे पिर वþर्न भेल। लगभग चािर टा कथापाठ फेर भेल आ तेकर संिü Ģ त \nसमीüा सेहो कएल गेल। ताबत िभ नसर ६ बािज  गेल। āी रमानĠ द झा \n‘रमण’ अपन अğयüीय उŅोधनमे उपरोĎ त झजमझ (मतŬतर)पर एĸो शĤ द नै \nबजलाह। अिग ला कथा गोį ठी क आयोजन āी िव जय महापाÿ जीक \nसंयोजकĜ वमे हुनके मातृभूिम  मिहषीमे कएल जाएत, तइ  लेल सुपौलक \nसंयोजक āी अरिव Ġ द ठाकुरजीक Ņारा दीप आ उपिİ थ ित  पुिİ त का भावी \nसंयोजककó समिपर्त करैत गोį ठी क समापन कएल गेल। \n७५म कथा गोį ठीमे ३९ टा कथापाठ \n१० िद सĦ बर २०११ कó ‘सगर राित  दीप जरय’क ७५म कथा गोį ठीक \nआयोजन िब हार को-ऑपरेिट व फेडरेशन हॉल, बुŀमागर् पटनामे कएल गेल। \nसūझ ०५:३० बजेसँ िभ नसर ८ बजे धिर  गोį ठी जमल रहल। संयोजक Ņय \nअशोक आ कमल मोहन ‘चुžू’ जीक ऐ आयोजनमे ३९ गोट कथा/ लघुकथा/ \nिवहिन कथाक पाठ भेल आ तइपर दूटĢ पी  समीüा सेहो कएल गेल। ऐ \nअवसरपर िव िभ ž िव धाक दजर्न भिर  पोथी लोकापर्णक संग १६ म िव देह \nमैिथ ली पोथी Ćदशर्नी आ िव देहक सहायक संपादक मुžाजी Ņारा मैिथलीक \nपिहल िवहिन कथा पोİटर Ćदशर्नी सेहो रहए। \n  \n   58  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nāीमती Ćीित  ठाकुरक पोथी “ िम िथ लाक लोक देवता” आ िव देह \nसमानाĠ तर सािह Ĝ य अकादेमी मूल पुरİ कारसँ पुरİ कृत पोथी “गामक िज नगी” \n(जगदीश Ćसाद मě डलक लघुकथा संƇह), ऐ दुनू पोथीक एकहक सए Ćितक \nिव तरण āुित  Ćकाशन केलक। मैिथ ली कथा लेखनक üेÿमे शाĠ त ƅािĠ तक  \nऐ ७५म गोį ठीक दीप ĆĔ विल त कऽ िव िध वत् उľाटन केलिन  āी राजमोहन \nझा। İ वागत केलिन  āी अशोक, अğ यüता केलिन  āी उƇनारायण िम ā \n‘कनक’, संचालन डॉ. तारानĠ द िव योगी। मुď य अित िथ  āी Į यामानĠ द \nचौधरीक उपिİ थ ित मे कायर्ƅमकó आगū बढ़ाओल गेल पोथी लोकापर्ण सÿसँ \nजइमे १२ गोट पोथीक लोकापर्ण ƅमश: ऐ तरहó भेल- १. िन बंध सुधा \n(िन बंध संƇह, सुधा कुमारी) लोकापर्ण āी मोहन भारŅाज, २. जखन तखन \nपिÿ का (Ćेम िव शेषŬक, संपादक िव भूित  आनंद, अशोक मेहता) लोकापर्ण डॉ. \nवासुकीनाथ झा, ३. कोसी कातक गंगा (संİ मरण, साकेतानĠ द) लो. āीमती \nउषा िक रण खū, ४.ऐ अकाबोनमे ( किव ता संƇह, राज) लोकापर्ण- डॉ. \nरामानĠ द झा ‘ रमण’, ५. जुबैदा ( कथा संƇह, उƇनारायण िम ā ‘ कनक’) \nलोकापर्ण केलिन  āी राजमोहन झा, ६.समय साüी िथ क (िवहिन कथा संƇह, \nअनमोल झा)- लो. डॉ. देवशंकर नवीन आ āी उƇनारायण िम ā ‘ कनक’, \n७.गंग नहौन (किव ता संƇह, िन शाकर) लो. डॉ. तारानंद िव योगी, ८. बेटीक \nअपमान आ छीनरदेवी ( नाटक, बेचन ठाकुर)- लो. āी राजमोहन झा, ९. \nअनिच Ġ हार आखर (गजल संƇह, आशीष अनिच Ġ हार)- लोकापर्ण- āी जगदीश \nĆसाद मě डल, āी Įयाम दिरहरे, āी अनमोल झा, १०. जेना जनिल यिन  \n(संİ मरण, महेĠ Ɩ नारायण राम ‘नीलकमल’)- लोकापर्ण āी मĠ ÿेĂर झा, ११. \nसीतावतरण ( खě डकाĭ य, संपा. योगानंद झा) लोकापर्ण āी मोहन भारŅाज, \n१२. गाममे (नेपाली भाषाक किव ता संƇह ‘गाओंमे हĉ’ मूल किव यÿी रेमीका \nथापा केर मैिथ ली अनुवाद, Ćदीप िब हारी) लोकापर्ण āी अशोक। लोकापर्ण \nसÿक पछाित  कथा सÿक शुभारĦ भ भेल जइमे नवोिद त कथाकारक संग \nİ थािप त कथाकार लोकिन  अपन-अपन नूतन कथा/लघुकथा/ िवहिन कथाक \nपाठ केलिन  जेकर सूची ƅमश: ऐ तरहó अिछ - Ćदीप िब हारी- कोदािर , \nतारानंद िव योगी- वैिद क िह ◌ंसा, मĠ ÿेĂर झा दूटा िवहिन कथा- जगरनाथ, \nउजािर , पžा झा- Ćबोधन, मधुकर भारŅाज- रीमोट, शिश काĠ त झा- चोरबा \nवंश, लछमी दास- भरमे-सरम, बेचन ठाकुर दूटा िवहिन कथा- भुखाएल आ \nअबाम, उमेश मě डल दूटा िवहिन कथा- चा◌ेर-िस पाही आ कािŎ  िद न, अनमोल \nझा- समाङ आ अĠ हार, रघुनाथ मुिख या- Ćलोभन आ िन चेन समयमे, दुगŭनĠ द  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  59 \nमě डल- पोİ टमाटर्म आ Ćदूषण, अजय कुमार िम ā- उठह हौ बिन यū हाट-\nबजार, मेनका िब हारी- घरारी, अĉणा चौधरी- अिभ ž, िन ĸी िĆ यदशर्नी- \nपलायन, धीरेĠ Ɩ कुमार- मरिर या चेतल, कमलकाĠ त झा- मुँहतĸी, जगदीश \nĆसाद मě डल- पिर वारक Ćित į ठा, हीरेĠ Ɩ- हाİयपर ĭ यंग Ąी, अŀर्नारीĂर- \nघोड़ा घास, िद लीप झा- एकटा लघुकथा, रामिव लास साहु- İ वगर्क सुख, \nिश वकुमार िम ā- Ģ लेटफामर्, नĠ दिव लास राय- जाित , पंकज सĜ यम्- महानता, \nिद लीप कुमार- पुरİ कार, उमेश नारायण कणर्- अĠ धिव Ăास, सुरेश पासवान- \nबगुलाक सरदार, जगदीश कुमार भारती- धुरफĠ दीलाल, रामनारायणजी- \nिस नुिर या, ऋिष  विश į ठ- देश Ćेम, पंकज कुमार िĆ यŬसु- एकटा लघुकथा, \nमुžाजी- िव कĪ प, धनाकर ठाकुर- ओ, Į याम दिर हरे- जौहर, िव भूित  आनĠ द- \nवन-वे Əेिफ क, देवशंकर नवीन- मोटर साइिक ल, भवनाथ झा- मंडनक \nमनोभाव (६५०-६७० ऐित हािस क घटना)। \nअिध क कथाकारक जमघट भेने पिठत कथा सभपर समीüामे थोड़ेक \nकंजूशी कएल गेल जे İ वभािव क छल। मुदा तैयो िक छु कथापर िक छु िव शेष \nिट Ģ पणी अ◌ाएल जेना तारानंद िव योगीक पिठ त कथा- वैिद क िह ◌ंसापर जगदीश \nĆसाद मě डल कहलिन - यथाथर्वादी कथा पूणर्तामे कंजूसी, सĦ Ćदाय, धमर् आ \nअğ याĜ म, तीनू तीन, कथा एक अंगक, माÿ समİ याक। समİ याक कारण \nआ िन दान सेहो हुअए। तिह ना कोदािर  कथापर दुगानंद मě डल कहलिन - \nशीषर्कक साथर्कताक अभाव, खुरपीयोक दशर्न नै भेल। अही तरहó भवनाथ \nझाक पिठत- मě डनक मनोभाव कथापर धनाकार ठाकुर कहलिन - ऐ कथाक \nमादे वेदक िन ◌ंदा कऽ मě डन िम āकó गएर ƙाŌण िव रोधी बताओल गेलहó जे \nगलत अिछ , जेकर कोनो Ćमाण नै। तइ लेल  हम एकरा बिहį कार करैत \nछी।  कहैत डॉ. धनाकर ठाकुर गोį ठीसँ बाहर िन किल  गेलाह! चिल  गेलाह!! \nअंतमे, अिग ला गोį ठीक आयोजन हेतु Ćİ ताव लेल घोषणा कएल गेल। \nपूवर् Ćİ तावमे हजािर येबाग ( कथा गोơी) सँ दूटा Ćİताव छल जे ƅमश: \nअŀर्नारीĂर आ Ćदीप िब हारीक छलिन । एकटा नव Ćİ ताव डॉ. देवशंकार \nनवीन जीक आएल। ऐ तीनू Ćİ तावमे अŀर्नारीĂरक पुनः Ćİ ताव रहिन  जे \nगोơी बोकारोमे हुअए, ओ ७४म कथा गोį ठी ( हजारीबाग) सँ Ćİ तावक \nछलाह। मुदा Ćदीप िब हारी Ćİ तावक तँ अहुठाम बनलाह जे अिग ला गोį ठी \nबेगुसरायमे हुअए मुदा जिह ना हजारीबागक गोį ठी पटना भेने चुप भऽ समथर्के \nबिन  गेल छलाह तिह ना अहुठाम ७६म गोį ठी बेगुसरायमे हुअए तकर Ćİ तावक \nबनलाह मुदा देवशंकर नवीनक Ćİ ताव िद Ī ली लेल एने चूप भऽ समथर्क बिन   60  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nगेलाह। अŀर्नारीĂरक बातपर कोनो िव चार नै कएल गेल। अŀर्नारीĂर एक \nबेर बजैत सुनल गेलाह- ‘अजŰ ककरो मजŰ ककरो’। \n‘मैिथ ली भाषाक दशा ओ िद शापर पिरचचŭ \nिम िथ लŬचल िव कास पिर षद, लहेिर यासराय आ िम िथ ला संघषर् सिम ित  \nदरभंगाक संयुĎ त तĜ वावधानमे िद नŬक ८ नवĦ बर २०११ तदनुसार मंगल िद न \nबेĉ पहर दू बजेसँ पिर चचŭक आयोजन कएल गेल छल। पिर चचŭक िव षए \nरहए- ‘ मैिथ ली भाषाक दशा ओ िद शा’। सीतायन, दरभंगामे आयोिज त \nपिर चचŭमे वĎ ता लोकिन  महĜ वपूणर् िव चार रखलिन । मुď य वĎ ता डॉ. भीमनाथ \nझा कहलिन , किव  कोिक ल िव ńापित  अपन मातृभाषाक िव षएमे \nकाĭयािभ ĭ यिĎ त क ƅममे कहने छिथ - बालचंद िव Ĕ जावइ भाषा दुइ न लĐ गइ \nदुĔ जन हासा..। (मुदा ई पदावलीबला ĔयोितरीĂर पूवर् िबनु पागबला \nिवńापितक नै वरन संİकृत आ अवहŇक पागबला िवńापितक कथन िछयिĠह- \nसĦपादक) इĜ यािद  कहैत िव ńापित क भाषानुरागक िव İ तृत ĭ याď या  केलिन । \nपिर चचŭक अğ यü āी जगदीश Ćसाद मě डल कहलिन - “िम िथ ला आ मैिथ ली \nभाषाकó हम सभ कुचलल आ कमजोर िक अए बुझै छी। यूरोपक दजर्नो Ćमुख \nदेश आ ओकर भाषा एहेन अिछ  जे दुिन यūक बीच अपन पिह चान बनौने \nअिछ, जहन की  ओकर जनसंď या आ üेÿफल हमरा सभसँ माने \nिम िथ लŬचलसँ बहुत कम अिछ ? अपना ऐठाम तँ üेÿे आ जनसंď येक पाछू \nतेहन वैचािर क ओझरी लागल अिछ  जे सभ रİ ते-पेरे बौआइ छी। जमीनी \nभाषा मैिथ ली छी, जते दूरमे मैिथ ली बाजल जाइए ओ िम िथ ला भेल। जिह ना \nआनो-आनो üेÿमे मातृभाषाक अित िर Ď तो भाषा बजलो जाइए आ पढ़ौलो-\nिल खौल जाइए, तिह ना अहूठाम अिछ । तहूमे िह Ġ दी तँ राį Əभाषे छी। जहū \nधिर  सािह िĜ य क मानक भाषाक Ćķ अिछ  ओ तँ कतौ ने अिछ । दुिन यūक \nबीचमे अंƇेजी सािह Ĝ य सभसँ समृŀ बुझल जाइत अिछ , जखन िक  दू देशक \nकोन बात जे एको देशक भाषा सािह Ĝ यमे एकĉपता नै  अिछ । िम िथ लाराज \nहेतु जे दशा-िद शा अिछ  तै संबंधमे एकटा कथा कहै छी- Ņापर युगक \nसंğ याबेला। अजुर्नक मनमे ÿेता युगक समुƖमे पुल बनबैक िव चार उठलिन । \nलंका जेबाकाल समुƖमे एक-एक पाथर जोिड़  पुल िक अए बनौल गेल? ओ तँ \nएक तीरोमे बिन  सकैत छल? पĦ पापुरमे हनुमान तपİ या कऽ रहल छिथ ,  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  61 \nहुनके मुँहó सुनब बेसी नीक हएत। पĦ पापुर पहुँिच अजुर्न Ćķ केलिख न। \nमुİ कुराइत हनुमानजी उþर देलिख न जे पुल बिन  सकैए, मुदा जते मजगूत \nएक-एक पाथर जोड़लासँ बनत ओते तीरसँ नै बिन  सकैए। जइठाम बाहरसँ \nआन-आन भाषाक तेजीसँ आयात भऽ रहल अिछ , गाम-गाममे अंƇेजी माğ यमक \nİ कूल चिल  रहल अिछ , अपन िश üा पŀित कó ि◌ नमूर्ल उखाड़ैक योजना बिन  \nरहल अिछ , तइठाम िम िथ लाराज आ िम िथ ला दशर्नक सपना कते साथर्क \nअिछ ?” इĜ यािद, अपन िव चार ĭ यĎ त केलिन । िम . िव . प. क अğ यü डॉ. \nिव ńानाथ झा, āी बुिŀनाथ झा, āी फूलेĠ Ɩ झा, āी िक शोरी कŬत िम ā, डॉ. \nāवण कुमार चौधरी, āी Ćभाष सहनी, āी िश लानाथ िम ā आिद  वĎ ता, \nमैिथ ली भाषाक उþरोþर िव कास याÿापर Ćकाश देलिन । पिर चचŭक संचालन \nिम िथ ला संघषर् सिम ित क अğ यü āी कमलेश झा केलिन । \nमहाकिव  पिěडत  लालदास जयĠती समारोह \nमधुबनी िज लाक खरौआ गाममे +२ उĒच िव ńालय पिर सरमे ०२ नवĦबर \n२०११ कó महाकिव  पिěडत  लालदास, जे रमेĂर रिच त िम िथ ला रामायणक \nपिरणेता छलाह, हुनक १५५म जयĠती समारोह सुसĦपž भेल। ऐ अवसरपर \nजयĠती समारोह, काĭयपाठ, महाकिव  पिर चचŭ आ संİकृित क कायर्ƅम विणर्त \nƅमश: चािर  सÿमे  सामापन कएल गेल। िद नमे ३ बजेसँ अधरित या धिर  \nƇामीण लोकिन  आ खरौआसँ बाहरोक लोक भाग लेलिन । आयोजन किम िट क \nउľोषक समीर कुमार ‘ समा’कó समारोह सÿक संचालन करबाक हेतु आ \nएच.वी. लालकó अğयüता हेतु, हिर  नारायण झाकó मुिďय अित िथ  ĉपमे आ \nजनक िक शोर लाल दास, लŞमण झा, रंगनाथ चौधरी, कुमार रामेĂरम्, \nरमानĠद झा ‘ रमण’, जगदीश Ćसाद मěडल, रधुवीर मोची आिद क नाओं \nिव िश Ơ अित िथ  ĉपमे मंचपर िव राजमान हेबाक लेल घोषणा आयोजक किम िट  \nकेलिन। सभ िक यो मंचासीन भेलाह।  उप िव कास आयुĎत ओम Ćकाश राय \nदीप ĆĔजविल त कऽ समारोह सभाक उľाटन केलिन । “ महाकिव  पिěडत \nलालदास अपन कमर्सँ पिěडत छलाह। ƙाŌण जाित मे नै रहलाक बादो \nहुनका राजदरबारमे पिěडतक उपािध  भेटब ऐ बातक सूचक िथ क।” ई बात \nसमारोह सभाक अधयü कहलिन । ओम Ćकाश राय खरौआ गामक संग \nमधुबनीये माÿ नै अिप तु सĦपूणर् िम िथ लामे एक-सँ-एक िव Ņान हेबाक बात  62  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nकहलिन । ओ इहो कहलिन  जे िम िथ लावासी लेल ई गौरवक बात िथ क, \nजैठाम मनुįय नै अिप तु मनुįयक कमर् महान होइए। अपन िट Ģपणीकó पुिƠ \nकरैत ओ कहलिन - “ महाकिव  पिěडत लालदासकó पिěडतक उपािध  केना \nभेटलिन । जेकर उĪलेख अखने अğयü महोदय सुनौलिन  अिछ ।” अही \nपिर पेŞयमे आगū कहलिन - सभ मनुįय जĠमसँ शुƖ होइए आ कमर्सँ ƙाŌण। \nऐमे जाित क कोनो महĜव  नै। ƙŌ की िथ क अहु संदभर्मे ओ अपन सुĠदर \nिव चार रखलिन । अंतमे अपन एक गोट ‘ शेर’ सुनेलिख न  । दशर्क-दीघŭपर \nनीक Ćभाव देखल गेल। थपड़ीक गड़गराहिट ऐ बातक सूचक बुझाएल। \nउपिव कास आयुĎत ओम Ćकाश राय जीक वाचन िह Ġदी भाषामे छल, उपरोĎत \nसंदिभर्त बात िह Ġदीसँ मैिथ लीमे कएल भावानुवाद छी। राय जीक नĦह र आ \nसुĠदर िट Ģपणीसँ āोता जगतमे शािĠतक सुĠदर दशर्न सेहो भेल। एकर बाद \nएक आध गोट िव िशƠ अित िथ क िट Ģपणीक पछाित  दोसर सÿक माने \nकाĭयगोơी केर घोषणा करैत कहल गेल जे उचयचĠƖ झा ‘िव नोद’ गोơीक \nअğयüता करताह आ फूलचĠƖ झा ‘ Ćवीण’ संचालन। संग-संग पिर सरमे \nउपिİथत किव  लोकिन कó मंचपर शीƈ आबए लेल आƇह कएल गेलिन । ऐ \nशीƈ आƇहक आƇह ओम Ćकाश राय जीक सेहो रहिन । अशोक कुमार \nमेहता, नĠद  िव लास राय, उमेश पासवान, िव ńाधर िम ā, बुचĉ पासवान, मो. \nगुल हसन, रामिव लास साहु, हिर ĀĠƖ हिर त, जगदीश Ćसाद मěडल, चĠƖेश, \nजनक िक शोर लालदास, राम सेवक ठाकुर, रामदेव Ćसाद मěडल ‘झाĉदार’, \nशिश काĠत झा, मनोज कुमार मěडल, िश वकुमार िम ā, लŞमी दास, किप लेĂर \nराउत, अिख लेश कुमार मěडल, उमेश मěडल, कĪपकिव उमेश नारायण कणर् \nआिद क संग गोơीक अğयü आ संचालक मंचपर उपिİथत भऽ गेलाह। \nकाĭयगोơीक āीगणेश अशोक कुमार मेहताक किव ता- ‘ कने अपनो कहु आ \nकने हमरो सुनू’सँ भेल पĀात् िव ńाधर िम ā- ‘गेले घर छी’, बुचĉ पासवान- \n‘िम िथ ला राज मंगै छी यौ’, हिर ĀĠद हिर त- गाम हेरा गेल, जगदीश Ćसाद \nमěडल- ‘सūझ’, तेकर बाद रामदेव Ćसाद मěडल, मो. गुल हसन, शिश काĠत \nझा, िश वकुमार िम ā, रामसेवक ठाकुर, जनक िक शोर लालदास, चĠƖेश, \nरामदेव Ćसाद मěडल ‘ झाĉदार’ आ एक-आध-टा अओर किव  जीक किव ता \nपाठ भेल। आयोजक िद ससँ अिग ला सÿक कायर्ƅम माने पिर चचŭ लेल आब \nऐ गोơीकó समापनक घोषणा जिĪदये हुअए, से आƇह भेल । से आƇह \nसंचालक आ अğयüसँ कएल गेल। अğयü उदयचĠƖ झा ‘ िव नोद’ इशारामे \nसंचालककó सहमित  देलिख न, संचालक फूलचĠƖ झा ‘ Ćवीण’ अशोक कुमार  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  63 \nमेहताक हाथमे मैक दैत कहलिख न जे ओ हुनकर नाओंक घोषणा कऽ \nदेिथ न। अशोक कुमार मेहता मैक हाथमे लैत कहलिख न- “ आब अहū \nसबहक बीच ऐ गोơीक संचालक डॉ. फूलचĠƖ झा ‘ Ćवीण’ अपन एकगोट \nलयाĜमक गीत सुनौताह।” बहुत सुĠदर ढंगे लय आ रागसँ पूणर् गीतक गायन \nआराम-आरामसँ बहुत नीक सूरमे ओ केलिन  । गीत सĦपž भेलाक बाद \nसंचालक ĉपमे आिब  लगले-सूरे घोषणा केलिख न - “आब अğयü महोदय डॉ. \nउदयचĠƖ झा ‘ िव नोद’ िज नका अपने सभ नीकसँ जनैत हएब....।” इĜयािद  \nकहैत आ िव İतृत पिर चए दैत, हुनका आƇह कएल गेलिन । उपिİथत भऽ \nअğय ü महोदय अपन किव ताक पाठ सुĠदर ढ◌ंगे केलिन , सहजता आ \nिİथ रतासँ पूणर् पाठ, बहुत नीक शैलीमे केलिन । ई किव ता गोơीक अंित म \nकिव ता छल। किव ताक समापन होइतिह  अğयü ĉपमे आिब लगले-सूरमे ओ \nबजलाह- “आब काĭयगोơीक समापनक घोषणा कएल जाइत अिछ ।” मंचपर \nउपिİथत- उमेश पासवान, रामिव लास साहु, नĠद िव लास राय, बेचन ठाकुर, \nकिप लेĂर राउत, मनोज कुमार मंडल, लŞमीदास, अिख लेश कुमार मंडल \nआिद  किव  सुगबुगाए लगलाह। मैकपर आयोजकक उľोषक घोषणा करैत \nकहलिन - “ मंचपर उपिİथत किव मे िज नकर किव ताक पाठ भऽ सकल ओ \nकृपया मंचासीन रहिथ , हुनका सभकó सĦमािन त कएल जाएत। बūकी किवकó  \nमंच खाली करबाक आƇह करै िछ यिन ।” सएह भेल। किम टी  िद ससँ किव  \nलोकिन कó (िज नकर-िज नकर किव ता पाठ भऽ सकलिन) एकहक गोट चादिर सँ \nसĦमािन त कएल गेल। तेकर बाद तेसर सÿक ĆारĦभ भेल जइमे महाकिव  \nलालदास पिर चचŭ भेल। कमलेश झा, फूलचĠƖ िम ā ‘ रमण’, रमानĠद झा \n‘रमण’, कुमार रमेĂरम् आिद  िव Ņान भाग लेलिन । \nऐ अवसरपर महाकिव  लालदास कृत ‘ महेĂर िव नोद’ पोथीक लोकापर्ण \nसमारोह सभामे मंचासीन सभ गोटे Ņारा कएल गेल आ ‘िव देह’ Ņारा आयोिज त \n१५म मैिथ ली पोथीक भĭय Ćदशर्नी सेहो भेल। अंत सŬİकृित क कायर्ƅमक \nपछाित  भेल।  64  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nसंजीव कुमार ‘शमा’ \nमहाकिव  पं. लालदास जयĠ ती समारोह \nमहाकिव  पं. लालदास जयĠ ती समारोह आयोजन सिम ित , खड़ौआ Ņारा \nपं. लालदासक १५५ म जयĠ ती समारोह İ थानीय लालदास उĒ चतर \nमाğ यिम क िव ńालय Ćाङणमे समारोहपूवर्क ०२.११.२०११ कó मनाओल गेल। \nसमारोहक िव िश į ठ अित िथ  िज ला उपिव कास आयुĎ त āी ओमĆकाश राय, \nमुď य अित िथ  अवकाश ĆाĢ त िश üक āी हिर नारायण झा, आयोजन सिम ित  \nसह कायर्ƅमक अğ यü üारखě ड िव ńुत बोडर्क पूवर् चेअरमैन डॉ. हिर वंश \nलाल संयुĎ त ĉपसँ महाकिव क Ćित मापर पुį प  अपर्ण आ दीप ĆĔ वलन कऽ \nसमारोहक उľाटन केलिन । कायर्ƅमक शुभारंभ वंदनाक İ वागत गीतसँ भेल \nतĜ पĀात भी.डी.एस.एच संगीत महािव ńालय झंझापुरक छाÿ देवेĠƖ महतो पं. \nलालदास रिच त मङल गीत- ‘जय जय िग िर जा तनय गणेश’ गौलिन, जकर \nधुन āीमती अंजना शमा देने रहिथ । िव िश į ट अित िथ  āी राय अपन उľाटन \nभाषणमे उƄगार ĭ यĎ त  करैत बजलाह जे िम िथ लाक मािट  İ वनामधĠ य अिछ । \nऐठाम अदौसँ िव Ņानक परंपरा रहल अिछ । अपन अğ यüीय भाषणमे डॉ. \nएच.वी. लाल कहलिन  जे महाकिव  जĠ मसँ नै अिप तु कमर्सँ पŬिड Ĝ यकó \nचिर ताथर् केलिन । ओ कहलिन  जे हम सभ हुनक ĭ यिĎ तĜ व आ कृित Ĝ वसँ \nकृताथर् छी। समारोहक मुď य अित िथ  āी झा जयंती समारोह मनेबा लेल \nआयोजन सिम ित कó साधुवाद दैत कहलिन  जे पंिड तजीक जयĠ ती मनौलासँ नव \nपीढ़ीकó हुनकर जीवन आदशर्सँ नव िद शा भेटतिन । ऐ अवसरपर पंिड त \nलालदास कृत मैिथ ली पŃमय पोथी ‘ महेĂर िव नोद’क िव मोचन िव िश į ट \nअित िथ , मुď य  अित िथ  आ मंचासीन सĦ मािन त अित िथ  लोकिन  Ņारा भेल। \nसभ अित िथ  लोकिन कó फूलक मालासँ सĦ मािन त कएल गेलिन । ऐ अवसरपर \n‘िव देह सािह Ĝ य आĠ दोलन’क वैनर तले मैिथ ली पोथी Ćदशर्नी सेहो छल। \nिव िश į ट अित िथ क िव शेष आƇहपर किव  संगोį ठीक आयोजन Ćथमे सÿमे \nकएल गेल। जकर अğ यüता डॉ. उदय चĠ Ɩ झा ‘िव नोद’ आ संचालन डा◌ॅ.  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  65 \nफूलचĠ Ɩ झा ‘ Ćवीण’क छल। संगोį ठीमे जतए डॉ. अशोक कुमार मेहता, \nकĪ प किव  डॉ. उमेश नारायण कणर्, डॉ. बुचĉ पासवान, मो. गुल हसन, āी \nरामदेव Ćसाद मě डल ‘झाĉदार’, āी चĠƖेश, āी शिश काĠ त  झा, āी जगदीश \nĆसाद मě डल, डॉ. जनक िक शोर लालदास, āी. िश व कुमार िम ā, āी \nरामसेवक ठाकुर अपन-अपन काĭ यपाठसँ āोताकó मुĐ ध कलिन , ओहीठाम āी \nशंभू कुमार िद न, āी उमेश मě डल, āी नĠ द िव लास राय, āी लŞ मी  दास, \nāी बेचन ठाकुर, āी संजीव कुमार शमा, āी उमेश पासवान, āी रामिव लास \nसाहु , āी अकलेश कुमार मě डल, āी मनोज कुमार मě डल, āी किप लेĂर \nराउत आिद  किव  अपन काĭ यपाठसँ वंिच त भेलाह। किव  संगोį ठीक अğ यü ऐ \nवाİ ते  कोनो खेद नै ĭ यĎ त कऽ सकलाह। आयोजन सिम ित खड़ौआक \nतरफसँ ओइ सभ किव कó िज नकर-िज नकर किव ताक पाठ भऽ सकल, शालसँ \nसĦ मािन त कएल गेल । \nमहाकिव क ĭ यिĎ त Ĝ व आ कृित Ĝ व िव षयपर पिर चचŭमे मैिथ लीक समालोचक \nडॉ. फूलचंƖ िम ā ‘रमण’ महाकिव क रचना ‘रमेĂर रिच त िम िथ ला रामायण’क \nपुį कर काě डपर गंभीरतापूवर्क Ćकाश दैत कहलिन  जे महाकिव कó दशर्नक \nसाüाĜकार छल। िम िथ लामे चंदा झाक रामायण पूवर्िह  Ćकािश त भेल छल तँए \nई पूवर्िह सँ लोकिĆ य भेल। डॉ. रमानंद झा ‘रमण’, डी. ई. पी. िन देशक āी \nरंगनाथ चौधरी िद वाकर, āी कमलेश झा, āी कुमार रामेĂरम, āी भरत \nनारायण कणर् आ मैिथ ला अकादमीक पूवर् िन देशक डॉ. रघुवीर मोची सन \nमैिथ लीक उदभट िव Ņान लोकिन  अपन शोधपूणर् सारगिभर्त ĭ याď यान देलिन । \nसाझूँ परक कायर्ƅममे कİ तूरबा गŬधी बािल का िव ńालय सकरीक छाÿा \nलोकिन  Ņारा जट जटीन, िझ िझ या आ डोमकच नृĜ यक भावपूणर् Ćİ तुित भेल। \nसंदीप कुमार पंकज, चंदन, Įयामा, Ćीित , अंशु अपन गायनसँ āोतावगर्कó \nझूमएपर मजबूर कऽ देलिन । ओतिह  हाİ य सƛाट āी रामसेवक ठाकुर अपन \nगप-सĢ पसँ āोतावृंदकó लोट-पोट केलिन । संपूणर् कायर्ƅममे बŵजोपर राजकुमार \nमहथा, नालपर महेĠ Ɩ ठाकुर मĠ नू, पैडपर चीकू, तबलापर शीतल अपन \nकुशल संगित  Ćदान केलिन । \nजयंती समारोहक उľोषक एस.के.कणर् शमा कायर्ƅमक सफल संचालन \nसािह िĜ य क अंदाजमे कऽ āोतावगर्पर अपन खास Ćभाव छोड़लिन । आयोजन \nसमारोहकó सफल बनेबामे सुनील कुमार दास, डा◌ॅ. अरिव Ġ द लाल, āी \nयोगानंद लाल दास, āी अजय कुमार दास, āी राजेĠ Ɩ कुमार दासक संग \nसंपूणर् Ƈामवासीक भूिम का सराहणीय छल। सिच व भागी रथ लालदासक \nधĠ यवाद ýापनक संग समारोह शेष भेल।  66  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n \nमुžाजी \nमैिथली गजलपर पिरचचŭ \nमैिथली गजल: उĜपिþ आ िवकास (İवĉप आ सĦभावना)  \nमैिथली गजलकó लोकिĆय होइत देिख बेगरता बुझाएल एकरा पूणर् ĉपó \nफिरछेबाक। तó िवदेह www.videha.co.in ISSN 2229-547X Ņारा \n“मैिथली गजल: उĜपिþ आ िवकास ( İवĉप आ सĦभावना)” िवषयपर \nपिरचचŭक आयोजनक भार हमरा देल गेल। ऐ िवषयपर लेखक लोकिनक \nिवचार संिüĢतमे नीचū देल जा रहल अिछ।- मुžाजी \n१ \n \nिसयाराम झा “सरस” \nमुžाजी, मैिथली गजलपर पिरचचŭक आयोजन नीक लागल। \nबĠधुवर, मैिथली गजल सĦबĠधी हमर माĠयता एना अिछ:- \n१) उĜपिþ: पिěडत जीवन झाक नाटक “सुĠदर संयोग” (१९०५-०६) \nमे सवर्Ćथम मैिथली गजलक आगमन पबैत छी। तइसँ पूवर्क कोनो सूचना नै \nदेखा पड़ैछ। तँए उĜपिþ हम एतैसँ मानैत छी।  \n२) िवकास: िवगत १०६ बखर्क इितहासमे गुणाĜमक नै जँ संďयाĜमके \nचचŭ करी तँ अमरजी, माया बाबू ( गीतल किह कऽ), केदार नाथ लाभ,  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  67 \nसोमदेव, रवीĠƖनाथ ठाकुर, İव. माकर्ěडेय Ćवासी, İव. इĠदुजी, राजेĠƖ \nिबमल, गंगेश गुंजन, बुिŀनाथ िमā, िसयाराम सरस, İव. कलानĠद भņ, डॉ. \nदेवशंकर नवीन, डॉ. तारानĠद िवयोगी, रमेश, ƚमर, धीरेĠƖ Ćेमिषर्, जगदीश \nचĠƖ ठाकुर “ अिनल”, अरिवĠद ठाकुर, अशोक दþ, रोशन जनकपुरी, \nअिजत आजाद, कु. मनीष अरिवĠद, डॉ. कृįणमोहन झा “ मोहन”(रūची), \nआशीष अनिचĠहार समेत दजर्नो रचनाकार एकरा पुƠ-बिलƠ केलिĠह अिछ। \nकथन आ भंिगमामे सेहो िविवधता आएल अिछ। दजर्नसँ बेशी संकलन \nनोिटस लेबा योĐय उपलĤध अिछ। िवकास अखनो भऽ रहल अिछ। \n३) İवĉप आ संरचनामे यथाİथान अिछ। बहरक िवकास गजलकारक \nअपन üमतापर िनभर्र होइछ, िकछु अğययन-मननपर सेहो। मैिथलीमे शेर तँ \nकहैत छी, मुदा िमसरा वा मतला-मकता आिदक Ćयोग नै कएल जाइछ। \nलोक बात-बातमे शेर नै कहैछ। \n४) सĦभावना- नव-नव लोक सभ जुिड़ रहल छिथ, संकलनो आिब रहल \nअिछ, पिरचचŸ शुĉ भेल अिछ, से चलैत रहए। आशीष अनिचĠहार जे \nयोजना आरĦभ केलिन अिछ, सेहो महĜवपूणर् िबĠदु िथक। खरा-खरी कहबाक \nनाम छी गजल..गाम-घरमे िदवा राितमे; हवा जकū बहबाक नाम छी गजल।-\nसरस। \n२ \n \nगंगेश गुंजन \nधĠयवाद जे ऐ मैिथली-गजल पिरचचŭमे अहū हमरो शािमल कएलॱहó। \nओना तँ अहū लोकिनक मैिथली गजलक पिरभाषा-माĠयताक आĠदोलनमे \nİवयंकó हम मैिथलीक गजल रचनाकारक āेणीसँ बाहर मािन लेने रही। िकछु \nअथर्मे एखनो सएह अनुभव होइत अिछ। तथािप - \n१. मैिथली गजलक ĆारĦभ अपने पं जीवन झासँ मानी बा िवńमान \nरवीĠƖनाथ ठाकु◌ु◌ुर सँ ( अिĆय-अनसोहūत लगनु भने िकनको, तथािप) ओइ  68  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n‘खास’ Ćवतर्न-गजलक मूल पाठ सेहो पाठकक सोझū देब उिचत। नव \nभावबोधकó, नवतुिरया किव-पीढ़ीकó से देखलाक बादे तकर मीमŬसाक आधार \nभेटतै।  \nहमर लाचारी अिछ जे सािहĜयेितहासक ने हम ओतेक आƇहीए रहलॱ आ \nतó ने अĠवेषके। मुदा तकर ‘ उĜस’ आभास, िनजी हमरा अहीमे सँ कतौ \nबुझाइछ। यńिप कोनो Ćयोग, िवशेषतः सािहĜय बा कला-िवधामे, माÿ एतबे \nबात लेल ओइ रचनाकार बा ओइ िवधाक ‘ ĆारĦभ’ नै मािन लेल जएबाक \nचाही जे ‘ ओ’ पिहल बेर ‘ लीखल’ गेल। से पिहल बेर लीखल गेल िवधा-\nरचना, अपन सािहिĜयक Ćवृिþक İवĉपमे िनरĠतरतासँ कहū धिर सृजन-\nसिƅय रहल? आगū रहबो कएल िक नै? असल मूĪय मानक सएह िथक। \nकोनो सािहĜयक आयु ओकर जीवĠत आ Ćवहमान Ćयोगक काल माÿिहमे \nदेखल-बूझल जाइछ। िहĠदीमे छायावादी महाĆाण िनराला तथा Ćसाद, \nसंयोगसँ  एतऽ हमर ऐ दुनू िसŀाĠतक युगीन आ मूþर् उदाहरण छिथ। ई दुनू \n‘छायावाद’क İतĦभ छिथ आ ‘ गजल’ सेहो िलखलिन। मुदा ‘ गजल’ मे तँ \nआइ दुनूक आयु इितहास माÿ अिछ। तó मैिथली गजलपर िवचारैत काल से \nमहĜवपूणर् िबĠदु। रचनाकारो काल लेखनक अपन मौिलक Ĉिच-Ćवृिþ तथा \nअĥयाससँ फराक जा, ताĜüिणक आवेशó ‘ अĠयो िवधा’मे टहिल-बूिल अबैए। \nपरĠतु से आवेश िनरĠतरतामे ओकर सजर्नाक İवाभािवक Ćवृिþ नै बिन पबै \nछै, यावत ओइ नव िवधामे सृजन करबामे ओकर मोन रिम नै जाइक। \nिहĠदीक दुįयĠत कुमार किवताक ĆारĦभ ‘ गजल’ सँ नै कएने रहिथ जे िक \nआगा◌ँ आिब कऽ अपन उþर पीढ़ीक Ćेरणा भेलाह। से दुįयĠते जी भेलाह, \nजखन िक शमसेर बहादुर जी सन Ćशİत पैघ किव ‘ गजल’ लीिख रहल \nछलाह। आनो कए टा नाम अिछ, जे िहĠदीमे महĜवपूणर्। मुदा गजल िवधा-\nलेखनमे ऐ सघन िनरĠतरताक āेय हम तँ दुįयĠते जीकó मानैत छी।      \nअपने िवचािरयौ जे मधुप जी चािहतिथ तँ गजल सेहो उĜकृƠ नै लीिख \nसकैत छलाह? नै िलखलिन। िकए? बा याÿी जी ? किवक  अनुभव-\nआनुभूितक िवकलता ओकरासँ Ćाथिमकता तय करबैत छै- जे ओ की आ \nकोना कहए-िलखए। सएह Ćाथिमकता रचना Ćिƅयामे रचनाकारकŲ अपन \nİवभावक Ąेममे उŅेिलत करै छै आ किव से शैलीक बाट धरबा लेल सृजन \nिववश भऽ होइत अिछ। सभ किवक तó अपन-अपन Ĉिचक खास िवधा सेहो \nभऽ जाइ छै। सएह ओकर अिभĭयिĎतक सहज İवाभािवक तागित बिन जाइ \nछै। कालŬतरमे समाज मğय ताही ĉपमे ओकर पिरिचित बिन जाइ छै।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  69 \nसएह मोटा-मोटी सुमन-मधुप-मिणपŃ-अमर तथा याÿीक ĉपमे चीĠहल जाइ \nयोĐय होइछ।  \nएखन मैिथली-गजलक Ćवाह ‘बािढ़’ बला अिछ, यńिप İनेह आ İवागत \nकरबा योĐय। िकएक तँ मुďयतः Ćवृिþक ई सृजन-Ćवाह एकछोहा \n‘युवापीढ़ी’क िथक आ यिद मैिथली गजलक कोनो भिवįय छै तँ एही \nपीढ़ीक  सृजन-सĦपदामे। एक बएग जे ई सघन आ कए तरहŲ संगिठत सेहो, \nऐ िवधाक Ćित उĜकट आƇह आ ताही कारणŲ सिƅय िनरĠतरता आएल छै, \nसे अिगला दशक धिर उĪलेख करबा योĐय İवĉप लऽ लेत, ऐ बातमे हमरा \nकोनो संदेह नै। अवĮये ऐ पिरवेश-िनमŭण मे Ĥलॅ◌ाग/ फेसबुक/ अथŭत \nइĠटरनेट महाशिĎतक अपूवर् योगदान अिछ, जे हमरा युगक नव रचनाकारकó \nनै छलै। अिभĭयिĎत सĦĆेषण-माğयम अĜयĠत सीिमत छलै। \nतó मैिथली-गजलक वाİतिवक ‘ Ćİथान’ हम एकदम टटका पीढ़ीमे पबैत \nछी। नव गछुली अिछ एखन। बताह भऽ कऽ मजरल अिछ। एकर कतेक \nमĔजर िटकुला भऽ पाओत आ कतेक ‘ गोपी’ धिर पिरणत हएत से देखबा \nयोĐय हएत।  \nआशा-अिभलाषा तँ ‘नव गछुलीए’ सँ। िनĮछल तथा उदार बुिŀये एकर \nअिभिसंचन-संरüण हेबाक चाही। से दाियĜव पूवर् खाढ़ीक बचलाहा जीिवत \nरचनाकारक। यिद नवतुिरयाकó से İवीकार होइक, जे िक अिधकŬश नव \nरचना आ रचनाकारक ‘तेवर’मे पिरलिüत नै बुझाइछ। जइ गजलक ई गहन \nिवमशर् कऽ रहल छी, तकर ‘जĠमभूिमक भाषा’ मे आइयो ‘इİलाह’क परĦपरा \nकाएम छै। माĠय, āेय-Ćेय। ओना यथावत ताइ िदनबला गुĈ-िशįय परĦपराकó \nहमहूँ नै मानैत छी। आजुक युग आ वातावरणमे आब उिचतो नै हएत से। \nमुदा कोनो िवńाक सिरता धार, जó िक एखनो Ćवािहत भइए रहल छै, तó \nिकछु दूर धिर, पुरना ‘घटबारोक’ जĉरित बūचले छै। तै अथर्मे कहलॱ।  \nसĦĆित गजल-ĉपमे िलखल गेल समİत मैिथली-गजलकó चालल जाए तँ \nसाबुत गजल दू गाहीसँ बेसी भिरसĸे िनकलत। चनकल, टूटल-भŬगल \nरचनाक गनती नै हुअए। से तँ कहबे कएलॱ ‘ बािढ़’ आएल अिछ। अिĆय \nपरĠतु हमर जानकारीक यथाथर् यएह कहैए जे मैिथलीमे गजलक नामे िलखल \nजाइत रचनाक अिधकŬश ‘खखरी’ अिछ। उĜसुकतामे हम फेसबुकपर िवशेष \nकऽ नव हİताüर सभकó पढ़बे करैत छी। मुदा फालतू,..सँ आगū बुझाए \nलगैत अिछ। एक-दू टा रचना पढ़ैत काल तँ जीह ओिकयाय लागल। हमर \nबात उĜकट लगैत हुअए भने मुदा एकटा पाठकक ĉपमे हमरा एहनो अनुभव  70  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nभेलए।  \nदोसर जे, आजुक पीढ़ीक रचनाकार हमरा बेसी काल ‘ बहर-मैिनया’ सँ \nƇİत बुझाइछ, से माफी देब। दोसर ĉपे कही तँ ‘बहर’क ‘ऑबसेसन’ सीमा \nतक आƇही बुझाइत छिथ। बहर अंततः सūच माÿ िथक। Ąेम । ‘ ĉह’ \nनै।  \nहम जखन रेिडयोमे रही तँ हमरे कोठलीमे नारी जगत आ नाटक िवभाग \nसेहो रहै। नारी जगतमे एक टा परम सुĠदिर İÿी आबिथन। नख िशख \nसुĠदिर। कþौसँ कोनो कमी नै। तथािप कोनो आकषर्ण नै। ई हमर सोचब \nछल। कए टा हमरासँ भŲट कएिनहारो देखिथन। ओइ सुĠदरी दऽ चचŭ \nकरिथ मुदा यएह Ćķ सेहो जे आिखर की छै जे ई एहन सुĠदरी होइतो \nĆशंसा योĐय नै। एकिदन अंततः हमर दू टा मिहला संगी, जे रेिडयोक \nरहिथ, हमरा लोकिन संगे चाह पीबी, अएली संग करऽ। ओ सुĠदरी कोनो \nिरकािडर्ंमे आएिल रहिथ। फेर देखलिखन तँ ओइ िदन चाह दोकान िदस \nजाइते काल अचानक पुछलिन- ‘ई के सुĠदरी छिथ जे िदलमे नै उतिर पबै \nछिथ। िविचÿ असुĠदर सुĠदरता छिĠह गं◌ुजन जी।’ हम िकछु जवाब नै दऽ \nयएह सोचैत रहलॱ जे ओइ सुĠदरीक िवषयमे हमर अपनो यएह िजýासा \nरहए। अथŭत हमरा लोकिनक बुिŀयŲ शरीर तँ सवर्गुण सुĠदर, मुदा ‘सौĠदयर्’ \nसँ आĜमा गाएब रहिन सुĠदरीक।    \nयिद अहūक सूचीमे बūचल छी तँ हम एखनो यएह मानैत छी आ वएह \nकहब- \nछुĒछे ‘ इĪम’ सँ किवता जेकū िकछु िलिख देल गेल, ’ गजल’ नै भऽ \nजाइ छै।  \nलीखू िकछु  आसान गजल \nसबहक मोनक जान गजल \nएक एक हृदयक छūह लगय  \nगाबय  सबहक Ćाण  गजल  \nसब  कानय   अपने  अपनी \nबनय  सभक मुİकान गजल \nलोकक  दुःखक बनय पुकार \nबौआय  नै  सुनसान गजल   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  71 \nझलझल जल मोनक सपना \nसे  अिछ  गंगाİनान गजल \nजइ  üण पीड़ा मे  कानल \nधो दय सकल जहान गजल \nआकŬüा  हो  जन-जन के \nसे  गीतक अिभमान  गजल \n३ \n \nĆेमचĠƖ पंकज \nमैिथली गजल : एक नजिरमे \nगजल एकटा एहन सशĎत िवधाक नाम िथक, जकरा माğयमसँ अनेक \nसामािजक Ćिƅयाक जिटलताकŲ थोड़ शĤदमे सहजतासँ अिभĭयिĎत Ćदान \nकएल जाइत अिछ। सहजता एवं भाव-चमĜकार एकर मुďय लüण िथक। \nअपन सहजता एवं भाव-चमĜकारक कारण एकरामे एकटा अłुत आकषर्ण \nछै। अही आकषर्णक कारणŲ फारसीसँ उदूर् एकरा हपिस कऽ अपन कोरामे \nलेलक। िहĠदी सेहो ओकर नजिर अपना िदस िघचबाक Ćयास कएलक। \nसफलता सेहो भेटलै। मुदा उदूर्क कोरामे जेहन छलै, तेहने ĆाĢत भेलै। \nकहबाक ताĜपयर् जे उदूर्मे गजल एक खासे मानिसकताबला लोकक बीच \nअपन आकषर्णक भाभट पसारने छल आ िहĠदीमे सेहो ओहने िİथित रहलै- \nबहुत िदन धिर। ओना सĦĆित ओतौ ( िहĠदीमे सेहो) इितहास-दृिƠ आ \nसामािजक ŅĠŅबोधक ýानसँ पिरपूणर् गजलकार लोकिन सावर्भौिमक अनुभूितकŲ \nअिभĭयिĎत देबाक माğयम नीक जकū बनौने छिथ।  \nगजलक ऐ सहजता एवं भाव-चमĜकारक आकषर्णक कारणŲ आइ Ćाय: \nसभ भारतीय भाषामे एकरा दुलĈआ बना कऽ राखल गेल छै। ई दुलĈआ \nसुकुमार छै, मुदा कमजोर नै। कखनो िकछु कऽ सकैए। केहनो िवİफोट।   72  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nमैिथलीमे सेहो गजल आएल- ओिहना- सुकुमार, मुदा कमजोर नै। \nकखनो िकछु कऽ सकैबला। कोनो िवİफोट। तŲ सुरेĠƖ नाथ कहै छिथ- \nगजल हमर हिथयार िथक। तारानĠद िवयोगी एकरा अपन युŀक साŞय \nमानैत आिग जनमा रहल छिथ- \nददर् जँ हदसँ टपल जाए तँ आिग जनमै अिछ \nबफर् अंगार बनल जाए तँ आिग जनमै अिछ \nĆेमचĠƖ पंकज गजलक Ćसंग कहै छिथ- \nढोिढ़या निञ असली नाग छी गजल \nमİतीमे गरजैत बाघ छी गजल \nĆेिमकाक आँचर निह, Ćीतमक बोल निह \nचेतनामे बरकल िमजाज छी गजल \nगजलकŲ पािरभािषक ĉपसँ बुझबाक लेल एकर ćोत-भाषा अरबी-\nफारसीक परĦपराक सूÿकŲ पकड़ब आवĮयक भऽ जाइत अिछ। ओतए एकर \nपिरभाषा देल गेल छै- सुखन अज जनान (अथवा अज माशूक) गुģतन तथा \nबाजनान गुģतन करदैन। एकर अथर् िथक İÿीगणक िवषयमे वातŭलाप िकंवा \nĆेमी-Ćेिमकाक संवाद। आइ ई पिरभाषा िवİतार पािब सभ Ćकारक संवाद-\nĆेषण-İथापन करबामे सüम अिछ- जँ ऐ पिरभाषाकŲ संकुिचत ĉपसँ नै देखल \nजाए। Ćेम सावर्भौिमक अिछ, सावर्İथािनक अिछ, सावर्कािलक अिछ। जँ \nĆेमक अथर् िवİतृत अिछ, Ćेम İवयं एतेक िवİतारमे पसरल अिछ तँ ने Ćेमी-\nĆेिमका संकुिचत भए सकैत अिछ आ ने Ćेमी-Ćिमकाक वातŭलाप िवषय िवशेष \nपर सीिमत रिह सकैत अिछ। तŲ आइओ सभ भाषाक गजलमे उĎत \nपिरभाषाकŲ घिटत देखल जा सकैत अिछ।  \nगजलक अपन िभž ĭयाकरण छै आ ई ĭयाकरण देखबामे जतबा सरल \nछै, वİतुत: ओइसँ कइएक गुना जिटल छै। ओना ऊपरसँ लगैत अिछ जे ई \nमतला, शेर आ मĎताक चौकिठमे ठोकल एकटा काĭय-िवधा िथक। मुदा \nएकर बहरक िनबŭह करबामे मगज दुहा जाइ छै। ğयान देबाक बात िथक जे \nगजल िलखल नै जाइ छै, कहल जाइ छै। İपƠ अिछ, जे एकर बहर \n(छĠद) क संरचनामे वĔन (माÿा)क गणना शĤदक उĒचारणक अनुसार कएल \nजाइत अिछ, जइमे अनेक गजलकार (तथाकिथत) हरदा बािज जाइ छिथ। \nगजल िकछु शेरक माला िथक। पारĦपिरक ĉपसँ गजलक ĆĜयेक शेरक  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  73 \nिवषय िभž-िभž होइ छै, परĠतु एक गजलक ĆĜयेक शेरमे रदीफ आ \nकािफया एके रहै छै। गजलक पिहल शेर मतला कहबैत अिछ, जकर दुनू \nपūती ( िमसरा) सानुĆािसक होइत अिछ, अथŭत् रदीफ आ कािफयासँ सामन \nĉपŲ युĎत रहैत अिछ। एकर अिĠतम शेर मĎता कहबैत अिछ तखन, जखन \nओइमे रचनाकारक नाम अथवा उपनामक Ćयोग होइत अिछ, अĠयथा सामाĠय \nशेर भऽ कऽ रिह जाइत अिछ। बीचबला शेरक उपरका पūतीक रदीफसँ मेल \nरहब आवĮयक नै। िकĠतु िनचला पūतीकŲ रदीफसँ मेल अथŭत् सानुĆािसक \nहएब अिनवायर् छै। शेरक लेल आवĮयक छै जे ओ कोनो छĠद िवशेषमे रहए, \nजे िनिĀत कएल गेल छै। ई छĠद िवशेष बहर कहबैत अिछ।  \nअİतु, मैिथली गजलक इितहास पर एक नजिर फेकबाक Ćयास कएल \nजाए तँ मैिथलीक पिहल गजल बीसम शताĤदीक ĆारĦभमे िलखल गेल आ \nमैिथलीक पिहल गजलकार भेलाह प◌ं. जीवन झा। जीवन झाक गजलमे एकर \nमुďय गुण- सहजता एवं भाव-चमĜकार İपƠ देखबामे अबैत अिछ, जे ऐ \nबातकŲ ńोितत करैत अिछ जे ओ गजलकŲ कतेक लगीचसँ बुझबाक चेƠा \nकएने छलाह, बुझने छलाह। हुनक एक गजलक मतला देखल जाए- \n पड़ैए बूिझ िकछु ने ğयानमे हम भेल पागल छी \n चलै छी ठाढ़ छी बैसल छी सूतल छी िक जागल छी \nजीवन झा Ņारा रोपल गजलक ऐ िपपहीकŲ समय-समय पर भुवनेĂर िसंह \nभुवन, याÿी, आरसी Ćसाद िसंह, डॉ. वŪजशोर वमŭ मिणपŃ आिद खाद-पािन \nदैत रहलाह आ ई वतर्मान रहल। बादमे केदारनाथ लाभ, सुधŬशु शेखर \nचौधरी, रवीĠƖनाथ ठाकुर, िवभूित आनĠद, कलानĠद भņ, िसयाराम झा सरस, \nमाकर्ěडेय Ćवासी, बुिŀनाथ िमā, राजेĠƖ िबमल, तारानĠद िवयोगी, नरेĠƖ, \nदेवशंकर नवीन आिदक सेवासँ ई एकटा झमटगर गाछक ĉप धारण कऽ \nलेने अिछ। मैिथलीक गजलकारक जँ सूची बनाओल जाए तँ आİवİत \nकरत। िकĠतु मैिथलीमे गजल-संƇहक सवर्था अभाव अिछ- जकरा अंगुरी पर \nगानल जा सकैत अिछ। मैिथली गजलक पिहल संƇह िथक िवभूित आनĠदक \nउठा रहल घोघ ितिमर। एकर Ćकाशन जून ८१ मे भेल। फेर कलानĠद \nभņक काĠह पर लहास हमर, िसयाराम झा सरस क शोिणताएल पैरक \nिनशान, तारानĠद िवयोगीक अपन युŀक साŞय, रमेशक नागफेनी आएल। \nिसयाराम झा सरस क सĦपादनमे बारह गोटेक कुल चौरासीटा गजलक \nसंकलन लोकवेद आ लालिकला Ćकािशत भेल। थोड़े आिग थोड़े पािन  74  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसरसजीक एहन गजल संƇह िथक जे ऐ िवधाकŲ अओर मजगूती Ćदान करैत \nअिछ। सुरेĠƖ नाथक गजल हमर हिथयार िथक िनिĀत ĉपसँ İवागत योĐय \nअिछ।  \nगजल-संƇहक एहन अभाव थोड़ेक िनरास अवĮय करैत अिछ, मुदा \nसĦĆित मैिथलीमे धुड़झाड़ गजलक रचना भए रहल अिछ, अनेक बाधाक \nअछैतो। मैिथली गजल बहुत िदन धिर गजल बनाम गीतलक ओझराहिटमे \nपड़ल रहल। िकĠतु कोनो ƚममे नै पड़ल। सभ तकर्क जवाब दैत रहल। \nआगū बढ़ैत रहल। आइ मैिथली गजलक िİथित ई अिछ जे अनेक नव-पुरान \nरचनाकार अपन अिभĭयिĎतक माğयम एकरा बनओने छिथ, अपन İवर \nगजलकŲ दऽ रहल छिथ। डॉ. गंगेश गुंजन, डॉ. अरिवĠद अĸू, अरिवĠद \nठाकुर, डॉ. नरेश कुमार िवकल, अिजत आजाद, फूलचĠƖ झा Ćवीण आिद \nअपन अिभĭयिĎतक माğयम गजलकŲ बनाए एकरा एकटा सशĎत िवधाक \nसĉपमे Ćितिơत कऽ रहल छिथ। Ćसžताक िवषय ईहो अिछ जे आशीष \nअनिचĠहार अनिचĠहार आखर नामसँ गजलक लेल एकटा फराकसँ वेबसाइट \nतैयार कएने छिथ जकरा माğयमसँ अनेक नव-पुरान गजलकार लोकिनक \nगजल-रचना लगातार सोझū आिब रहल अिछ।  \nकितपय ĭयिĎत एकटा राग अलािप रहल छिथ जे मैिथलीमे गजलक \nसुदीघर् परĦपरा रिहतो एकरा माĠयता नै भेिट रहल छै। एहन बात Ćाय: ऐ \nकारणे उठैत अिछ जे मैिथली गजलकŲ कोनो माĠय समीüक-समालोचक एखन \nधिर अछूत मािन कऽ एĦहर ताकब सेहो अपन मयŭदाक Ćितकूल बुझैत \nछिथ। ऐ सĦबĠधमे हमर ĭयिĎतगत िवचार ई अिछ, जे एकरा ओहने \nसमालोचक-समीüक अछूत बुझैत छिथ जिनकामे गजलक सूŞमताकŲ बुझबाक \nअवगितक सवर्था अभाव छिन। गजलक संरचना, िमजाज आिदकŲ बुझबाक \nलेल हुनका लोकिनकŲ İवयं Ćयास करऽ पड़तिन, कोनो गजलकार बैिस कऽ \nभŇा नै धरओतिन। हँ, एतबा िनĀय, जे गजल धुड़झाड़ िलखल जा रहल \nअिछ आ पसिर रहल अिछ आ अपन सामĝयर्क बलपर समीüक-समालोचक \nलोकिनकŲ अपना िदस आकिषर्त कइए कऽ छोड़त। हमरा सभकŲ मन \nपाड़बाक चाही जे एकटा एहनो समए छलै जिहआ नव-किवताक Ćित \nसमीüक-समालोचक लोकिनक रबैया एहने छलिन। मुदा आइ? आइ की \nिİथित छै? सएह होएतै गजलोक संग। िनĀय होएतै।  \nवİतुत: मैिथली गजल आइ ओइ ठाम ठाढ़ अिछ जतएसँ ओकरा \nएकसूÿताधारी िवचार, दशर्न, समाज-संिहताक अितिरĎत राजनैितक,  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  75 \nसा◌ंİकृितक, सामािजक आ राįƏीय-अĠतरŭिįƏय संवेदनाकŲ अिभĭयĎत करबाक \nćोत सहजिहं भेिट जाइ छै। सĦभावनासँ पिरपूणर् ऐ िवधाक ƅिमक िवकासक \nलेल आवĮयक अिछ Ćितबŀतापूवर्क गजलक िनरĠतर रचना हएब। से भए \nरहल अिछ- ऐ ĉपमे भए रहल अिछ जे एकर भिवįय लेल आĂİत करैत \nअिछ, िनिĀत ĉपसँ।  \n४ \n \nराजेĠƖ िबमल \nमुžाजी: मैिथली सािहĜय मğय वतर्मान समयमे गजलक की दशा अिछ, \nएकर भिवįयक की िदशा देखाइछ? \nराजेĠƖ िबमल: गजल अĜयĠत लोकिĆय िवधा िथक। मैिथलीमे सेहो खूब \nलीखल जा रहल अिछ आ पढ़लो जा रहल अिछ। बहुत गजलकार एकर \nĭयाकरणसँ कम पिरिचत छिथ। मुदा भिवįय उĔजवल छै। मैिथली गजलमे \nअपन िनजाĜमकताक िवकास शुभ संकेत िथक। \nमुžाजी: मैिथलीक Ćकािशत गजलक संगोर ( कतेको गजल संƇह) आ \nमायानĠद िमāक गजलकó गीतल किह ĆकाĮयक मादó गजेĠƖ ठाकुर एकरा \nअिİतĜवहीन किह अपन सĦपादकीय आलेख माğयमे अवधारणा İपƠ \nकेलिन।अहūक ऐपर अपन İवतंÿ िवचार की अिछ?  \nराजेĠƖ िबमल: संगोर सभ नै देखल अिछ। आदरणीय माया बाबूक \nगीतल (गीत-गजल) एक गोट Ćयोग िथक। हम कोनो सृजनकó िनरथर्क नै \nबुझैत छी आ लेखन İवतंÿतामे िवĂास रखैत छी।  76  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n५ \n \nमंजर सुलेमान \nजखन ऐ िमिथलामे अमीर खुशरो (१२२५-१३२५) सन िवŅान एलाह त◌ँ \nओहो ऐ भाषाक मधुरतासँ मुĐध भऽ फारसी, मैिथली आ उदूर्क सिमāणसँ \nकहलिन- \nिहĠदु बĒचा है िक अजब हुİन रै छै। \nबर बĎते सुखन गुģतम मुख फूल झरै छै॥ \nगुģतम ज लबे लालŲ तऽ यक बोसा बगीरम। \nगुģता के अरे राम तुकर् का ई करै छै। \n(मंजर सुलेमान - Ĝयाग-बिलदानक पिवÿ पवर् मुहरर्म ( िमिथला दशर्न \nनवĦबर-िदसĦबर २०१०) \n६ \n \nशेफािलका वमŭ \nआदरणीय  मुžाजी,  \nअपनेक िवषय गजल पर पिरचचŭ बड नीक लागल मुदा मैिथलीक \nĆोफेसर  हम नै छी, तŵ एकर जानकारी देनाइ हमरा लेल सुĈजके◌ँ दीपक \nदेखेनाइ अिछ। हँ हम एतबे जनैत छी  जे पिहने िछटपुट गजल िलखल \nजाइत छल, हमहूँ पढ़ैत रही, कखनो हमरो नीक लागल छल। मुदा आशीष  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  77 \nअनिचĠहारक कारण िवदेहक पžापर गजलक जेना बािढ़ आिब गेल अिछ। \nगजल हमर सभसँ िĆये िवधा हमरा लेल अिछ, Ģयार, रोमŬससँ भरल \nभावातीत भऽ हृदएक उĠमेषमे िजबैत उदूर् गजल, शेरो शायरी सभ। हम तँ \nगजल माने Ģयार मुहĤबते टा बूझैत छलॱ जे शुŀ Ćेम भावपर आधािरत छल। \nएखनो हमर  पुरना डायरीमे गजल सभक अंश  िलखल अिछ, कोमलकाĠत \nपदावलीसँ पिरपूणर् मुदा मैिथलीमे  एकर नाना अथų Ćयोग  होइत देखलॱ, \nकखनो नीक लगैत छल तँ कखनो कचोटी। मुदा जमाना कतऽ सँ कतऽ \nचिल गेल। सभ ठाम िवकास भऽ रहल छै तँ मैिथली गजल केर सेहो नव \nपिरभाषा उĪलेखनीय  रहत। सūच पुछू तँ Ćायः सभ टा गजल हम अवĮय \nपढ़ैत छी, ऐलेल आशीष जीकó अशेष बधाइ। मैिथली सािहĜयमे गजल िवधा \nनूतन मुİकी लऽ सबहक Ũदएकó आलोक लोकसँ भिर देत, संगिह िवदेह \nपिरवारकó जे नाना Ĉपे मū मैिथलीक āी वृिŀ कऽ रहल छिथ। \n७ \n \nिमिहर झा \nगजल मूलतः अरबी भाषा केर काĭय िवधा छै। गजल शĤदक अरबीमे \nमाने छै İÿीसँ वा İÿीक बारेमे बात केनाइ। गजल जेखन अरबीसँ फारसीमे \nआएल तँ एकर िशĪप िवधाक तँ पालन भेल लेिकन एकर िवषय वİतु \nभौितक वा दै◌ेिहक रखैत एकर ममर्मे अğयािĜमक Ćेमक अनुभूित आिन \nदेलक।  ऐ ममर्कó रखैत फारसी सूफी किव सभ गजलक Ćसारमे महĜवपूणर् \nयोगदान केलिĠह। सूफी साधनामे िवरहक बेशी महĜव छै, तइ कारणे, फारसी \nगजलमे िवरह Ćेम केर बेशी उĪलेख अिछ। \nगजल जखन फारसी सँ उदूर् मे Ćवेश केलक तँ एकर िशĪप िवधा तँ \nओिहना रहलै लेिकन कĝय एकदम भारतीय भऽ गेल। मğय कालमे उदूर् \nफारसीसँ बहुत Ćभािवत छलै आ एकर ĭयाकरण ओ शĤद जिटल फारसी होइ \nछलै। भारतकó İवतंÿ भेलाक बाद उदूर् धीरे धीरे फारसीक Ćभावसँ िनकलल  78  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nआ गजलमे बोल चालक शĤद Ćयोगमे आबए लागल। संगिह एकर ममर् अपन \nपरंपरागत ममर् \" İÿीसँ वा İÿी संबंिधत\"कó कात छोड़ैत नव-नव आयाम \nअपनामे सिĦमिलत केलक। ğयान देबाक गप ई अिछ जे गजल केर िशĪप \nिवधामे कोनो बदलाओ नै आएल, केवल एकर ममर्मे पिरवतर्न आएल। जे \nगजल अरबीमे माÿ Ćेम तक सीिमत छल से आब अपनामे सभटा िवषय \nवİतु समेट लेलक। \nिहĠदीक बाद गजल मराठी, अँƇेजी होइत आब मैिथलीमे Ćवेश केलक आ \nधीरे धीरे मैिथली सािहĜयमे  अपन İथान बना लेलक। मैिथलीमे सेहो \nगजलक िशĪप िवधामे पिरवतर्न नै भेलै, हँ एकर ममर् आ शĤदकोष पूणर् \nमैिथल भऽ गेल। भाव भिĎत, Ćेम, वीर, िवरहक होइक वा सामािजक, \nराजनीितक वा ĭयिĎतक कटाü पर, सभ िवधामे मैिथलीमे गजल देखबामे \nआिब रहल अिछ। संगिह िमिथलाक संİकार ओ पिरवेशक छाप लैत मैिथली \nगजल आब पूणर्तः मैिथल भऽ चुकल अिछ। गजलक मैिथली िशĪप िवधाक \nलेखन िवİतारमे \"अिĠचĠहार आखर\" मे आलेिखत अिछ। बहुत रास मैिथली \nगजलकारक मैिथली गजलकारीमे Ćवेश ऐ बातक ńोतक अिछ जे ई \nमैिथलीक पोर-पोरमे समा चुकल अिछ आ कोनो एक िवशेष İतरक लोकक \nबदलामे ई जनकाĭय बिन चुकल अिछ। \n\"मैिथली गजलक उĜपिþ आ िवकास ( İवĉप एवं संभावना सिहत)\" \nिवषय पर अपन भावना हम गजलक ĉपमे देबाक Ćयास कऽ रहल छी- \nबैसलहुँ आइ करै ले मैिथली गजलक बखान हम \nडूिब गेलहुँ उदगार मे केलहुँ निह िकछु ğयान हम \nगजल होइत छैक Ćेम मिहमा एकर महान छैक \nदू पūित मे समेटा देलहँ◌ु ई Ćेम गाथा क बखान हम \nबहर रफीद और कािफया शेरक होइ छैक Ćाण यौ       \nमतला मकता जोिड़ एिह मे  बढेलं◌ौ शेरक शान हम \nफारसी उदूर् अंƇेजी सँ होइत ई आयल िमिथला धाम \nतघĔजुल अपन बनाबी लऽ माछ मखान ओ पान हम \nशाİÿीय कहू वा आधुिनक वा पकड़ू◌ु अ-गजलक कान         \nसमय संग बदलबै आब एिह गजलक Ćाण हम            िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  79 \nĆेम िवरह सूफी आ भिĎतमे कऽ चुकल ई नाम अिमट        \nजन जीवन सँ जोड़बै लऽ आधुिनकताक नाम हम        \nमुरĿफ होइक वा गैर मुरĿफ पबै छै◌े एके शान               \n\"शौकीन\" क ई कथा अमोल राखब सिदखन ğयान हम       \n८ \n \nओमĆकाश झा \nमैिथली गजल पर पिरचचŭ \nमैिथली गजलक उłव आ िवकास िवषय पर कोनो िवचार Ćकट \nकरबाक बहुत योĐय तँ हम अपनाकó नै मानै छी, मुदा ई िवषय देिख िकछु \nकहैसँ अपनाकó रोिक नै पािब रहल छी। मैिथली गजलक इितहास ओना तँ \nबƂड पुरान नै अिछ। मुदा गीत आ किवता लेखनक कायर् बहुत िदनसँ \nमैिथलीमे चिल रहल अिछ। गीत आ किवतामे मैिथलीक बƂड धिनक \nइितहास छै। भारतवषर्क आयर् भाषा सभमे यिद देखल जाए तँ ई अपने बुझा \nजाइ छै जे उĜपिþक बादेसँ मैिथलीमे नीक गीत आ किवता िलखेनाइ शुĉ \nभऽ गेल छल। गजल िलखबाक कोनो परĦपरा मैिथलीमे नै छल। २० म \nशताĤदीमे गजल िलखबाक शुĉआत भेल आ २०म शताĤदीक उतराŀर्मे ऐमे \nतेजी आएल। हम अपने िकछु िदन पूवर् धिर गजलसँ अनजान छलॱ। आशीष \nअनिचĠहार जी आ गजेĠƖ जीक सĦपकर्मे आिब मैिथली गजलक िवषयमे िकछु \nýान ĆाĢत भेल। अनिचĠहार आखर Ĥलाग पूणर् ĉपसँ गजलक लेल समिपर्त \nअिछ आ गजलक शाİÿीयताकó नीक जकū ऐ Ĥलागपर बुझाओल गेल अिछ। \nयएह Ĥलाग पिढ़ कऽ हम थोड़ बहुत सरल वािणर्क बहरक गजल िलखबाक \nĆयास करैत रहै छी। एखन मैिथलीमे गजल बहुत तँ नै िलखल गेल अिछ, \nमुदा गजलक अकालो नै बुझाइत अिछ। एकटा नीक गप जे हमरा नोिटसमे \nआएल जे आब मैिथली पÿ-पिÿकामे सेहो मैिथली गजल िनयिमत ĉपó छिप  80  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nरहल अिछ। उĜकृƠतापर हम िकछु बाजबा योĐय नै छी। मुदा एतबा कहब \nजे जेना जेना नव नव गजलकार सभ एता आ गजल पढ़बाक ĉिच बढ़ल \nजेतै, तेना तेना नव Ćयोगक संग नीक नीक रचना केर बािढ़ आिब जेतै। \nहमरा बुझने मैिथली गजल एखन जवान भऽ रहल अिछ आ समएक संग \nएकर जवानी मैिथली गजलकó बहुत ऊँच İथान पर लऽ जाएत। \n९ \n \nधीरेĠƖ Ćेमिषर् \nमैिथलीमे गजल आ एकर संरचना (पूवर्मे िवदेहक अंक २१ मे Ćकािशत) \nĉप-रĻ एवं चािल-Ćकृित देखलापर गीत आ गजल दुनू सहोदरे बुझाइ \nछै। मुदा मैिथलीमे गीत अित Ćाचीन काĭयशैलीक ĉपमे चलैत आएल अिछ, \nजखन िक गजल अपेüाकृत अĜयĠत नवीन ĉपमे। एखन दुनूकó एकठाम \nदेखलापर एना लगै छै जेना गीत-गजल कोनो कुĦभक मेलामे एक-दोसरासँ \nिबछुिड़ गेल छल। मेलामे भोितआइत-भासैत गजल अरब िदस पहुँिच गेल। \nगजल ओĦहरे पलल-बढ़ल आ जखन बेस जुआन भऽ गेल तँ अपन िबछुड़ल \nसहोदरकó तकैत गीतक गाम िमिथला धिर सेहो पहुँिच गेल। जखन दुनूक \nभेट भेलै तँ िकछु समए दुनूमे अपिरचयक अवİथा बनल रहलै। िमिथलाक \nमािटमे पोसाएल गीत एकरा अपन जगह कĤजा करऽ आएल ĆितŅĠदीक ĉपमे \nसेहो देखलक। मुदा जखन दुनू एक-दोसराकó लगसँ िहया कऽ देखलक \nतखन बुझबामे अएलै- आिह रे बा, हमरा सभमे एना बैर िकएक, हम दुनू तँ \nसहोदरे छी! तकरा बाद िमिथलाक धरतीपर डेगसँ डेग िमला दुनू पूणर् ƚातृĜव \nभावó िनरĠतर आगū बढ़ैत रहल अिछ। \nगीत आ गजलक İवĉप देखलापर दुनूक İवभावमे अपन पोसुआ जगहक \nİथानीयताक असिर पूरापूर देखबामे अबैत अिछ। गीत एना लगै छै जेना \nरĻ-िबरĻी फूलकó सैँित कऽ सजाओल सेजौट हुअए। िमिथलाक गीतमे \nकūटोसन बात जँ कहल जाइछ तँ फूलेसन मोलायम भावमे। एकरा हम अहू  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  81 \nतरहó किह सकैत छी जे गीत फूलक लतमारापर चलबैत लोककó भावक \nऊँचाइ धिर पहुँचबैत अिछ। ऐमे िमिथलाक लोकĭयवहार एवं मानवीय भाव \nĆमुख भूिमका िनवŭह करैत आएल अिछ। जइ भाषाक गािरयोमे िरदम आ \nमधुरता होइ छै, ओइ भूिमपर पोसाएल गीतक İवĉप कटाह-धराह भइए नै \nसकैत अिछ। कही जे गीतमे तँ लाली गुरūसक फूल जकū ओ ताकत \nिवńमान छै जे माछ खाइत काल जँ गऽरमे कūट अटिक गेल तँ तकरो \nगलाकó समाĢत कऽ दै छै। \nगजलक बगय-बािन देखबामे भलिह गीते जकū सुरेबगर लगै, ऐमे गीतसन \nनरमाहिट नै होइ छै। उसराह मĈभूिममे पोसाएल भेलाक कारणे गजलक \nİवभाव िकछु उİसठ होइ छै। यńिप गजलकó Ćेमक अिभĭयिĎतक सशĎत \nमाğयम मानल जाइ छै। गजल कही तँ िहँदेरी लोकक मन-मिİतįकमे Ćेममय \nमाहौल नािच उठैत छै, ऐ बातसँ हम कतहु असहमत नै छी। मुदा गजलमे \nĆेमक बात सेहो बेस धरगर अĠदाजमे कहल जाइ छै। कहबाक ताĜपयर् जे \nगजल तĈआिर जकū सीधे बेध दै छै लŞयकó। लाइ-लपटमे बेसी नै रहै छै \nगजल। िमिथलाक सĠदभर्मे गीत आ गजलक एĸिह तरहó जँ अĠतर देखबऽ \nचाही तँ ई कहल जा सकैत अिछ जे गजल फूलक Ćüेपण पयर्Ġत तĈआिर \nजकū करैत अिछ, जखन िक गीत तĈआिर सेहो फूल जकū भँजैत अिछ। \nमैिथलीमे संďयाĜमक ĉपó गजल आनिह िवधा जकū भलिह कम िलखल \nजाइत रहल हुअए, मुदा गुणवþाक दृिƠएँ ई िहĠदी वा नेपाली गजलसँ कतहु \nकनेको झूस नै देखबामे अबैत अिछ। एकर कारण इहो भऽ सकै छै जे \nिहĠदी, नेपाली आ मैिथली तीनू भाषामे गजलक Ćवेश एĸिह मुहूþर्मे भेल छै। \nगजलक āीगणेश करौिनहार िहĠदीक भारतेĠदु, नेपालीक मोतीराम भņ आ \nमैिथलीक पं. जीवन झा एĸिह कालखěडक ćƠा सभ छिथ। \nमैिथलीयोमे गजल आब एतबा िलखल जा चुकल अिछ जे एकर \nसंरचनाक मादे िकछु कहनाइ िदनिहमे िडिबया बारब जकū लगैत अिछ। \nएहनोमे यदाकदा गजलक नामपर िकछु एहनो पūित सभ पÿ-पिÿकामे अभिर \nजाइत अिछ, जकरा देखलापर मोन िकछु झुझुआन भइए जाइ छै। कतेको \nगोटेक रचना देखलापर एहनो बुझाइत अिछ, जेना ओ लोकिन दू-दू पūितबला \nतुकबĠदीक एकटा समूहकó गजल बुझै छिथ। हमरा जनैत ओ लोकिन \nगजलकó दूरेसँ देिख कऽ ओइमे अपन पािěडĜय छūटब शुĉ कऽ दै छिथ। \nजँ मैिथली सािहĜयक गुणधमर्कó आĜमसात कऽ चलैत कोनो ĭयिĎत एक बेर \nदू-चािरटा गजल ढĻसँ देिख िलअए, तँ हमरा जनैत ओकरामे गजलक  82  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nसंरचना Ćित कोनो तरहक िŅिवधा नै रिह जएतै। \nतó सामाĠयतः गजलक सĦबĠधमे नव िजýासुक लेल जँ िकछु कहल \nजाए तँ िबना कोनो पािरभािषक शĤदक Ćयोग कएने हम ऐ तरहó अपन िवचार \nराखऽ चाहैत छी- गजलक पिहल दू पūितक अĠĜयानुĆास िमलल रहै छै। \nअिĠतम एक, दू वा अिधक शĤद सभ पūितमे सिझया रहलोपर साझी शĤदसँ \nपिहनुक शĤदमे अनुĆास वा कही तुकबĠदी िमलल रहबाक चाही। अĠय दू-दू \nपūितमे पिहल पūित अनुĆासक दृिƠएँ İवĒछĠद रहैत अिछ। मुदा दोसर पūित \nवा कही जे पिछला पūित İथायीबला अनुĆासकó पछुअबैत चलै छै। \nई तँ भेल गजलक मँ◌ुह-कानक संरचना सĦबĠधी बात। मुदा खाली मु◌ँहे-\nकानपर ğयान देल जाए आ ओकर कĝय जँ गोिड़आइत वा बौआइत रिह जाए \nतँ देखबामे गजल लिगतो यथाथर्मे ओ गीजल भऽ जाइत अिछ। तó \nĆİतुितकरणमे िकछु रहİय, िकछु रोमाĖचक सĻ समधानल चोट जकū \nगजलक शĤद सभ ताल-माÿाक Ćवाहमय सūचमे खचाखच बैसैत चिल \nजएबाक चाही। गजलक पūितकó अथर्वþाक िहसाबó जँ देखल जाए तँ किह \nसकैत छी जे हऽरक िसराउर जकū ई चलैत चिल जाइ छै। हऽरक पिहल \nिसराउर जइ तरहó धरतीक छाती चीिर कऽ ओइमे कोनो चीज जनमाओल जा \nसकबाक आधार Ćदान करै छै, तिहना गजलक पिहल पūित कĪपना वा िवषय \nवİतुक उठान करैत अिछ, दोसर पūित हऽरक दोसर िसराउरक कायर्शैलीक \nअनुकरण करैत पिहलमे खसाओल बीजकó आवĮयक माÿमे तोपन दऽ कऽ \nपुनः आगू बढ़बाक मागर् Ćशİत करैत अिछ। गजलक ĆĜयेक दू-पūित अपनोमे \nİवतĠÿ रहैत अिछ आ एक-दोसराक सĻ तादाĜĦय İथािपत करैत समƇमे \nसेहो एकटा िविशƠ अथर् दैत अिछ। एकरा दोसर तरहó एहुना कहल जा \nसकैत अिछ जे गजलक पिहल पūित कनसारसँ िनकालल लालोलाल लोह \nरहैत अिछ, दोसर पūित ओकरा िनिदर्Ơ आकार िदस बढ़एबाक लेल पड़ऽबला \nघनक समधानल चोट भेल करैत अिछ। \nगीतक सृजनमे िसŀहİत मैिथल सभ थोड़े बगय-बािन बुिझतिहँ आसानीसँ \nगजलक सृजन करऽ लगै छिथ। सĦभवतः तó आरसी Ćसाद िसंह, रवीĠƖनाथ \nठाकुर, डॉ महेĠƖ, माकर्ěडेय Ćवासी, डॉ. गĻेश गुĽन, डॉ. बुिŀनाथ िमā \nआिद मूलतः गीत üेÿक ĭयिĎतĜव रिहतो गजलमे सेहो कलम चलौलिन। \nओहन िसŀहİत ĭयिĎत सभक लेल हमर ई गजल िलखबाक तौर-तरीकाक \nमादे िकछु कहब हाİयाİपद भऽ सकैत अिछ, मुदा नविसखुआ सभकó \nभिरसक ई िकछु सहज बुझाइक।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  83 \nमैिथलीमे कलम चलौिनहार सभ मğय Ćायः सभ एक-आध हाथ गजलोमे \nअजमबैत पाओल गेलाह अिछ। जनकिव वैńनाथ िमā “ याÿी” सेहो \n“भगवान हमर ई िमिथला” शीषर्क किवता पूणर्तः गजलक संरचनामे िलखने \nछिथ। मुदा िसयाराम झा “ सरस”, İव. कलानĠद भņ, डॉ.राजेĠƖ िवमल \nसन िकछु सािहĜयकार खūटी गजलकारक ĉपमे िचĠहल जाइ छिथ। ओना \nसोमदेव, डॉ.केदारनाथ लाभ, डॉ.तारानĠद िवयोगी, डॉ.रामचैतĠय धीरज, बाबा \nवैńनाथ, डॉ. िवभूित आनĠद, डा.धीरेĠƖ धीर, फजलुरर्हमान हाशमी, रमेश, \nबैकुěठ िवदेह, डा.रामदेव झा, रोशन जनकपुरी, पं. िनĜयानĠद िमā, देवशĹर \nनवीन, ĮयामसुĠदर शिश, जनादर्न ललन, िजयाउरर्रहमान जाफरी, अिजत \nकुमार आजाद, अशोक दþ आिद समेत कतेको ćƠाक गजल मैिथली \nगजल-संसारकó िवİतृित दैत आएल अिछ। \nगजलमे मिहला हİताüर बहुत कम देखल जाइत अिछ। मैिथली िवकास \nमĖच Ņारा बहराइत पĪलवक पूणŭĹ १५, २०५१ चैतक अĹ गजल अĹक \nĉपमे बहराएल अिछ। सĦभवतः ३४ गोट अलग-अलग गजलकारक एकठाम \nभेल समायोजनक ई पिहल वानगी हएत। ऐ अĹमे डा. शेफािलका वमŭ एक \nमाÿ मिहला हİताüरक ĉपमे गजलक सĻ Ćİतुत भेलीह अिछ। अही \nअĹक आधारपर नेपालीमे मैिथली गजल सĦबĠधी दू गोट समालोचनाĜमक \nआलेख सेहो िलखाएल अिछ। पिहल मनु ƙाजाकी Ņारा कािĠतपुर २०५२ \nजेठ २७ गतेक अĹमे आ दोसर डा. रामदयाल राकेश Ņारा गोरखापÿ \n२०५२ फागुन २६ गतेक अĹमे। िछटफुट आनो गजल सĹलन बहराएल \nहएत, मुदा तकर जानकारी ऐ लेखककó नै छै। हँ, िसयाराम झा “सरस”क \nसĦपादनमे बहराएल “ लोकवेद आ लालिकला” मैिथली गजलक गĠतĭय आ \nİवĉप दऽ बहुत िकछु फिरछा कऽ कहैत पाओल गेल अिछ। ऐमे सरस \nसिहत तारानĠद िवयोगी आ देवशĹर नवीन Ņारा Ćİतुत गजल सĦबĠधी \nआलेख सेहो मैिथली गजलक तĜकालीन अवİथा धिरक साĻोपाĻ िचÿ \nĆİतुत करबामे सफल भेल अिछ। \nसमƇमे मैिथली गजलक िवषयमे ई किह सकैत छी जे मैिथली गीतक \nखेतसँ ĆाĢत हलगर मािटमे गुणवþाक दृिƠएँ मैिथली गजल िनरĠतर बिढ़ \nरहल अिछ, बिढ़ए रहल अिछ।  84  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n१० \n \nआशीष अनिचĠहार \nमैिथली गजलक वतर्नमान \nअनिचĠहार आखरक जĠमसँ पिहने ( इंटरनेट पर) िकछु गजलकार, \nसमालोचक सभपर आरोप लगबैत छिथ जे ओ गजलकó बुिझ नै सकलाह। \nमुदा हमरा बुझने आलोचक सही छिथ आ गजलकार गलत। कारण मैिथलीक \nिकछु तथाकिथत गजलकार सभ अपने गजलकó नै बूिझ सकलाह। जकर \nपिरणित अबूझ शेर सबहक ĉपमे भेल। आ İवाभािवक छै जे एहन-एहन \nगजलकó आलोचक नकारबे करतिथ। \nवतर्मान गजल-- अ.आ. ( अनिचĠहार आखर) क बाद गजल अबूझ नै \nरहल। से हम िकछु शेरक उदाहरणसँ देब। \n१)  चाहे अžा होिथ आिक राजनीितक पाटŰ, दूनूक िİथितकó परखैत \nिमिहर झा कहै छिथ- \nछोिड़ िदऔ हाथ देिखऔ केĦहर जाइ छै \nजेतै तँ ओ उĦहरे सब जेĦहर खाइ छै \n२) तँ जगदानंद झा \"मनु\" िवİथािपत लोकक वेदना देखार करैत कहै \nछिथ- \nसोन सनक घर-आँगन İवगर् सन हमर पिरवार \nछोिड़ एलहुँ देस अपन दू-चािर टकाक बेपार पर \n३)  गĢप जँ आधुिनक िशüापर होइ आ ताहूमे किपल िसĤबलकó धेआन \nरखैत तँ ताहूमे गजल पाछū नै रहल। अभय दीपराज जी कहैत छिथ- \nपरीüाक जखन हम नाम सुनैत छी तँ कँपैत छी, \nलगैत अिछ सबटा िबसरल रहैत छी जे की पढ़ल अिछ   िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  85 \n४)  संसार बदिल गेल मुदा नै बदलल तँ िमिथला, एकरे लŞय करैत \nदीप नारायण \"िवńाथŰ\" कहै छिथ- \nजाित-पाितक भेद निह बदलल समाजक आधार निह बदलल \nकोसीक धार बदिल गेल िमत! जीवन धार निह बदलल \n५) अही िमिथलाक सभसँ लĔजाजनक पहलू दहेज पर सुनील कुमार \nझा एना िटĢपणी करै छिथ- \nबेटीक िबयाहमे िबकल अंगा-नुआ  \nलड़काक सूट तó कहले नै जाइ-ए \n६) अही समाजक एकटा आर पहलू पर उमेश मंडल कहै छिथ- \nिक यो ककरो निह  देखैए ऐ समाजमे \nमोने मन झगड़ाइए चलू घुिर  चली \n७) आधुिनक मीिडआपर ƅूरतम Ćहार करैत मैिथलीक दोसर मुदा सüम \nमिहला गजलकार āीमती शŬितलŞमी चौधरी कहै छिथ- \nपापक पराकाơामे जĠमै āीकृįण \nमीिडआ छिथ जागल कंसक भेषमे \nआ एतबे पर नै Ĉकैत छिथ। आ फेरो कहै छिथ- \nसोसल साइट पर करैत छै सŲसर के दाबी रे भाय \nअिभĭयिĎतक İवĒछंद सūढ़ मुँह बĠहबै की जाबी रे भाय \n८) मुदा एहन पिरिİथित बेसी िदन बरदाİत नै कएल जा सकैए आ तँए \nओम Ćकाश जी कहै छिथ- \n मान-अपमान दुनू भेटै छै, ई मायाक थीक लीला, \nअĠयाय कó सिदखन दी मोचािड़, यैह थीक िजनगी \n९) Ćेम आ Ćेम जिनत वेदना गजलक Ćमुख अंग िथक। िबना एकरा \nगजल झुझुआन लागत। वतर्मान गजलमे इहो भेटत। रिव िमāा \" भारŅाज\" \nकहै छिथ- \n  मोन हमर बहुत चंचल तािह पर ई यौवन \n  एना जे नैना चलेबै तँ हमर ईमान झुिक जेतै  86  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \n  आ इएह Ćेम जँ पिरपĎव भऽ जाए तखन  \n१०) िÿपुरारी कुमार शमŭ जीक शेर जĠमैए- \nआँिख िमला कऽ हमरा सँ राह पकड़ लेिल अहū  \nकोना कटै अिछ िदन आब रचना गवाह अिछ \nहमर िमिहर झा जीकó बूझल छिĠह जे ई वेदना िकएक छै तँए ओ कहैत \nछिथ- \nहमरा अहū तोड़लहुँ सपना बुिझ कऽ \nहमरा अहū छोडलहुँ अपना बुिझ कऽ \nमुदा एतबो भेलाक बादो मैिथली ओ भाषा िथक जइमे िवńापित सन किव \nभेलाह। िवńापित आशावादक सभसँ बड़का किव छिथ। आ हमर ओम \nĆकाश जी अही आशाकó पकिड़ कहै छिथ- \nझūपै लेल भिसयैल िजनगीक टूटल धरातल \nसपनाक नबका टाट भिर िदन बुनैत रहै छी \nकुल िमला मैिथली गजल एखन िवकासक दोसर चरणमे चिल रहल \nअिछ जकर बानगी उपरक उदाहरण सभमे देखल जा सकैए। \nमैिथली गजलक भिवįय पर हमर कोनो िटĢपणी नै रहत कारण हम \nकोनो Ĕयोितषी नै छी। \nआ अतीतो पर नै कहब कारण ई सभकó बूझल छै। ओना मंजर \nसुलेमानक आलेखक बाद मैिथली गजल िनिĀत ĉपे पाछū गेल (जीवन झासँ \nपाछū) जे İवागत योĐय अिछ। \n११ \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nगजल, Ĉबाइ, कता, हाइकू, शेनयूर्, टनका, हैबून, कुěडिलया, दोहा, \nरोला ई सभ एकटा İथािपत िवधा अिछ। İथािपत िवधा माने जकर \nिलखबाक िविध जइ भाषा सभक ई मूल खोज अिछ, ओइ भाषामे İथािपत  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  87 \nभऽ गेल अिछ। जँ हाइकू िलखबा काल कोनो िनअम पालन नै करी तँ \nओकर नाम üिणका पिड़ गेलासँ ओ हाइकू दोषिवहीन नै भऽ जाएत। जँ \nकोनो भाषासँ हम गजल/ Ĉबाइ/ कता मैिथलीमे Ćयोग लेल सोचै छी तँ ऐ \nकारणसँ जे ओ ओइ भाषाक चमĜकािरक चीज अिछ, मैिथलीक छॱक \nलगलासँ कोनो आर चमĜकारक हम आशा राखै छी। सएह हाइकू, शेनयूर्, \nटनका आ हैबून लेल सेहो लागू अिछ। आब एतऽ ई देखबाक अिछ जे \nकोनो िवधाक आयात सतकर्तासँ हुअए, ओइ िवधाक सैŀािĠतक पü सुदृढ़ \nछै। से जेना तेना आयात कऽ हाथपर हाथ धिर सए बखर् आर इĠतजार \nकरी ई सोिच जे तकर बाद एकर मैिथली छॱकबला अलग िसŀाĠत बनत, तँ \nतइ लेल İथािपत िवधाक आयातक कोन बेगरता? एतेक समएमे तँ एकटा \nआर नव िवधा बिन जाएत! \nहँ, माÿ िलĢयŬतरण कऽ देलासँ उदूर्क सभ गजल िनअम िहĠदीक भऽ \nजाइत अिछ, मुदा ओतहु वतर्नीक िभžता मारते रास कािफयाक उपिनअमक \nिनमŭणक बाğयता उĜपž करैत अिछ। मैिथली तँ साफे अलग भाषा अिछ तó \nएकर कािफयाक िनअम सोझे आयाितत नै भऽ सकैए। बहरमे वणर्/ माÿाक \nगणना पŀित सेहो िहĠदी-उदूर्मे माÿ कोनो खास शĤदक वतर्नीक िभžताक \nकारण कखनो काल उपिनअम बनेबाक खगता अनुभूत करबैए, मुदा से \nमैिथलीमे सोझे आयाितत नै भऽ सकैए कारण ई साफे अलग भाषा िथक। तँ \nकी कािफया आ बहरक वणर्/ माÿा गणना पŀित मैिथलीमे साफे छोिड़ देल \nजाए? आिक ओइमे ततेक ढील दऽ देल जाए जे ओकर कोनो मतलबे नै \nरहए? आ तखन जे बहरमे िलखिथ वा कािफयाक शुŀ Ćयोग करिथ से \nभेलिथ कņर आिक जे एकर िवरोध करिथ से भेला कņर? आ जँ िबन \nकािफया आ बहरक गजलकó गजल नै कहल जाए तँ ओ रचना महĜवहीन \nभऽ गेल? ओ गजल नै भेल, वा जीवन युगक मैिथली गजल भेल, मुदा गीत/ \nकिवता तँ भेबे कएल। कोनो गजल माÿ कािफया आ बहरक शुŀता माÿ \nरहने उĜकृƠ तँ निहए हएत, मुदा उĜकृƠ हेबाक सĦभावनाक Ćितशतता \nकएक गुणा बढ़त। तिहना कोनो गजल सन रचना जँ अशुŀ कािफयामे आ \nबे-बहर अिछ तँ सएह माÿ ओकर उĜकृƠताक Ćमाण भऽ जाएत? एकर \nिवपरीत हम ई कहए चाहब जे ओहनो रचना उĜकृƠ भऽ सकैए, मुदा तकर \nसĦभावनाक Ćितशतता भयंकर ĉपó घिट जाएत। \nगजल, Ĉबाइ, कता, हाइकू, शेनयूर्, टनका, हैबून, कुěडिलया, दोहा आ \nरोला िनअमबŀ रचना अिछ। एकरा अकिवता, गń-किवता आ गीतक İवĉप  88  ||  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना \nदेलासँ अहū भाषाक कोन उपकार कऽ सकब? कारण अकिवता, गń-किवता \nआ गीत तँ İवयं İथािपत िवधाक İवĉप लऽ लेने अिछ। छोट किवता \nüिणका भऽ सकत, हाइकू नै। कुěडिलया, दोहा आ रोलाक िनअम मैिथलीमे \nबनेबामे कोनो असोकजर् नै भेल कारण ई सोझे आयाितत भऽ गेल मुदा \nगजल, Ĉबाइ, कता, हाइकू, शेनयूर्, टनका, हैबूनमे वणर्/ माÿा गणना पŀित \nजापानी आ उदूर्-फारसीसँ अहū लइए नै सकै छी। जापानक लेखन पŀित \nअĪफाबेट (वणर्) आधािरत अिछये नै, तखन अहū ओकर गणना पŀित कोना \nआयात कऽ सकब। ओकर तरीका छै, पाĀाĜय तरीका आ िसलेबल आधािरत \nलेखन पŀित सेहो जापानी भाषामे होइ छै, से तकर Ćयोग कऽ ओइ \nिचÿाĜमक लेखनक िसलेबल आधािरत शैलीक िमलान संİकृतक वािणर्क छĠद \nगणना पŀितसँ कएल गेल आ ओकरा हाइकू, शेनयूर् आ टनका लेल Ćयोग \nकएल गेल। तिहना गजल, कता आ Ĉबाइमे वैýािनक आधारपर मैिथली \nभाषाक सापेü िनअम बनाओल गेल जइसँ गजल, कता आ Ĉबाइ मैिथलीमे \nदोसर भाषासँ एलाक उपराĠतो अपन मूल िवशेषता बना कऽ रािख सकल। \nआ तकर बाद जे मैिथली गजल आ गजलकारक संďयामे पिरणामाĜक आ \nगुणाĜमक वृिŀ भेल अिछ, से दुिनयūक सोझū अिछ। \nिरपोतŭज \n४ िदसĦबर २०१० (शिन िदन) िमिथला सेवा संघ, जैतपुर (बदरपुर, नई \nिदĪली) Ņारा भĭय ĉपó िवńापित पवर् समारोहक सफल आयोजन कएल गेल। \nउĎत आयोजनक अğयüता केलिन मैिथली/ िहĠदीक विरơ सािहĜयकार āी \nगंगेश गुंजन आ िविशƠ अितिथ रहिथ युवा पÿकार ओ बहुिवध रचनाकार \nāी गजेĠƖ ठाकुर। अğयüीय भाषणक नमहर कड़ीमे āी गंगेश गुंजन आƇह \nजतौलिन जे ऐ आयोजनमे किवगोơीक आयोजन आ मिहलाक अनुपिİथितकó \nभरल जाए। आितĝय भाषणमे āी गजेĠƖ ठाकुर एक माÿ पūतीमे गएर \nबाभनक उपिİथितकó सेहो िनिĀत करबाक िवचार देलिन। \nिवजय िमā आ गंगेश गुंजन Ņारा दीप ĆĔवलनक पछाित मैिथलीक \nचिचर्त-पिरिचत कलाकार Ņारा धमिगĔजर गीतनाद Ćİतुत कएल गेल जे भोर \nधिर दशर्ककó नै उठबाक लेल बĠहने रहल। āोता/ दशर्कक उपिİथित सेहो \nअपेüासँ बेसी छल, जे Ćशंसनीय अिछ।  िवदेह मैिथली ĆबĠ ध-िनबĠ ध-समालोचना  ||  89 \nअझुको üणकó अंगीकार करैछ “üिणका” \nिवहिन कथाक नॴवक पिहल ठोस खाĦह बिन सोझū आएल “ üिणका” \nपŵतीस बखर् बाद पुनĆर्कािशत अपनामे समेटने तीस गोट िवहिन कथाक संगोर \nअिछ। ऐमे Ćकािशत अिधकŬश कथा अपना गात आ िवहिन कथाक िशĪपó \nआइयो Ćासंिगक अओर िववरणीय अिछ। \nऐमे Ćकािशत कथाक नॴव आइसँ चािर दशक पिहने āी अमरनाथजी \nŅारा तिहया राखल गेल जिहया मैिथलीमे िवहिन कथाक िİथित िŅतीयाक \nचान जकū छल। आन गń िवधाक एक Ćकारó फिरछा गेल आजुक िवहिन \nकथाक तिहया शैशवावİथा छल। शैशवो केहेन तँ जेना किहयो अĢपन \nसमाजमे बेटीकó सोइरीयेमे नोन चटा अिİतĜवेकó मेटा देबाक सोच ĭयाĢत \nछलै। \nआइसँ चािर दशक पिहनेसँ आजुक सामािजक पिरवेशक तुलनाĜमक \nिİथित देखी तँ तिहया अमावश आ आइ पूिणर्मा सन देखाएत। तिहयाक \nसमƇ िİथितक ठाम-ठीम िचÿण ऐ संगोरक कथा सभमे İपƠ देखाइछ। \nमुदा िकछु सोच िकछु कुरीितक तिहयाक िचÿण आइयो Ćासंिगक लगैछ \nजेनािक “ पपीहा” शीषर्क कथामे बुढ़ा-बुढ़ीक दुदर्शाकó बेटा-पुतौहक सेवासँ \nिनराश भऽ İवयं जीबाक लेल बाट तकैत ऐ बुजुगर् दĦपिþक मानिसक \nचेतनाक िशकार अझुको बुजुगर्क दुदर्शाकó आलोिकत करैए। ओना समाजक \nसभ ĭयिĎत एके रंग अवचेतन नै होइछ जे तिहयो छल आ आइयो अिछ। \nआइयो ऐमे Ćकािशत कथा- “लालटेम”मे िचÿण, जुआ जकū हारल जुआनीसँ \nवृŀ भेल िपता जखन अपन आāय तकै छिथ तँ अपने िवमोिहत घरकó घुिर \nअबै छिथ। ई चेतना अझुको िकछु िधया-पुतामे धारल-उसारल-राखल भेटत, \nपूणर्तः मूइल नै। \nधिनक गरीबक फūट तँ सभ िदन रहलैए आ ई अमर अिछ। चाहे \nवैýािनक तकनीकी दृिƠये संसार कतबो बदिल जाए। ऐ संगोरक āेơ \nकथामे सँ एक “ मािट पािन”, साहेब सभ गरीबकó हेट कऽ रखैत छिथ। \nहुन","size_mb":6.94,"has_text":true},"Sadeha 11.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 11.pdf","name":"Sadeha 11.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह सदेह -११ \n(िवद ेह-सद ेह ११, िवद ेह ww w. videha.co .in  पेटार  ( अंक  १०१-११०) सँ,  \nमैिथलीक  सवखgंथॉखgू5अेखgउॉअ  गखgंूउ (खgूथूबखgूछछध -िनबखgूछछध -समालोचना ,  नाटक-रंगमंच ,  िवहिन-लघु-दीघखgंथॉ कथा आ \nबाल सािहखgूछउय ) आ पखgंूउ (पखgंूउ आ बाल किवता-गजल )क एकटा  समानाखgूछछतर  संकलन ) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह /gघ84 य  आ /gघ88 द ो ल न : म ा नु ष ी ि म ह सं /g3श4 कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \nस /g294 प ा दक : गजेखgूछछखgउ0थ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उ मेश म खgूछंड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कुमार झा आ मुखgंछूाजी (मनोज कुमार कणखgंथॉ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेखgूछछखgउ0थ कुमार झा आ पखgंॉअीकार िवखgंूउानखgूछछद झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : खgूअथयोित झा चौधरी आ रिखgं0ूम रेखा िसखgूछछहा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : ड ॉ. जया वमखgंथ5 आ डॉ. राजीव कुमार वमखgंथ5।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।   \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंडल आ िखgूथूयंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उखgूछउपल।  \n \n \n \n/g257ुित   /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवखgंथ5िध  कार सुरिखgू5ू  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल  िख त अनुमित  क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया खgूथूित  एवं िर कॉिड ंग  सिह त इलेखgूअ0 खgंइइॉिन क अथवा यखgंथउिखgू55  क, क ोनो \nमाखgूछअ य मसँ, अथवा खgू5ंानक संखgंइॉहण  वा पुनखgूथूखgंथॉयोगक खgूथूणाली खgंू5ारा कोनो खgूथ5पमे पुनखgूथउखgूछउ पाि द त \nअथवा संचािर त-खgूथूसािर  त नै कएल  जा सकैत अिछ  । \n \n \nISBN : 978-93-80538-86-0  \nISSN: 2229-547X \n \nमूखgूइछ य  : भा . खgूथ5. २००/- \nसंखgं0उ क रण : २०१२ \n \n© खgू5अुित   खgूथूकाशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज खgं0उ टडखgंथॉ आ◌ॅिफ  स : ८/२१ , भूतल, खgूछछ यू राजेखgूछछ खgउ0थ  नगर , नई िद खgूइछ ली- ११०००८.  \nद ूरभाष- (०११) २५८८९६५६ -५८  \nफैखgूअ0 स - (०११) २५८८९६५७  \n \nWebsite  : http: //w ww .shruti-publi cation. com  \ne-mail : shruti.publica tion@shruti-publication .com  \n \nPrinted at  : Ajay Art s,  Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : U mesh Mandal.  \n \nDistribu tor : \nPallavi Dis tributors , Ward no-6,  Nirmali  (Supaul).  \nमो. - ९५७२४५०४ ०५ , ९९३१६५४ ७४२  \n \nVideha Sadeha 11 : A Collection of Maithili Prose a nd Verse \n(source:Videha e-journal at www.videha.co.in).  \n \nअ नु/g389 म  \nग जे /gघ88 /g4शध  ठाकुर स/gड94पादकीय : टॉमस /g399/g364स/g399ोमर / िवदेह सािह/gडृ4य \nउ/gडृ4सव  २०१२/ दूव/g36ज/gडजडत / मैिथली-सुरजापुरी-राजबंशी/ \nिवदेह समान/g364तर सािह/gडृ4य अकादे मी मैिथली किव  \nस/gड94मेलन २०११/ /g3ग4व . /gडजंी वै/g3ड4नाथ िम /gडजं “या/gडजजी ”/ \nिह/gडृृदी आ मैिथली आ  सािहि/gडृ4यक श/gड9डदावली / \nिवकीपीिडया-गूगल-ि/g3ृ4व टर आिदपर मैिथली- ितरहुता \nआ कैथी यूनीकोड/ िव/g3ड4ापित पुर/g3ग4कार कोषक  \nपुर/g3ग4कार / िवदेह भाषा स/gड94मान २०१२-१३ \n(वैकि/gड9ृपक  सािह/gडृ4य अकादे मी पुर/g3ग4क ार /gड6जप/gड43  \n/gड6डिस/g3डग )/ टैगोर िलटरेचर अवाड/g36च २०११/ समाना/gडृृतर \nपर/gड94पराक  िव/g3ड4ापित आ पाग / िव देह /g3डजारा मैिथ  ली \nपोथी /gड6डदश/g36चनी  \nिशव कुमार झा  स/gड94पादकीय - बिह रा नाचए अपने ताल  \nडा. अ /gघध4 ण  कु म ा र ि सं ह  उजड़ैत गाम: बसैत शहर?/ भाषा \nजाितगत स/gड94पि/gडज4 नै अिपतु सामािजक \nस/gड94पि/gडज4         \nराम भरोस कापिड़ /g4झश म र  मैिथली लोक सं/g3ग4कृित संगो/g4चंी अ/gडृृतरगत \nलोकनायक सलहेसः चच/g36ज –पिरचच/g36ज  \nकाय/g36च/g3ृ9म स/gड94प/g3ृड     \n \nमधुपनाथ झा  िबदापत नाच ( फणी/gडजृर नाथ रेणुक \nिरपोत/g36जजक अनुवाद )                    \nअ तु ले /gघौ8 र  सगर राित दीप जरए, आ/gडृृदोलन आ  \nबभनभोज/ वैि/gडजृक सोच ?/ पाग, िमिथला \nआ जाितवादक राजनीित \nि व न ी त  उ/gघ84 प ल  आधुिनक मैिथली नाटक आ  टु/gडं4चा \nनाटककारक जाितवादी रंगमंचक \nअवधारणा/ सािह/gडृ4य अकादेमी कथा \nगो/g4चंी : सगर राित दीप जरय: एकटा \nबह/g3ृडा  \nपू न म  म /gघ83 ड ल  आरती कुमारी आ सगर राित दीप जरय/ \nिमिथला िवभूित /g3ग4मृित पव/g36च \nसमारोह \n २०१२   \nआशीष अ नि च /gघ88 ह ा र  मैिथली गजलकार पिरचय /gडजंृंखला / \n\"सगर राित दीप जरय\"केर अ/gडृृत आ \nसािह/gडृ4य अकादेमी कथा गो/g4चंी क उदय   \nसु ि म त  आ न/gघ88 द    सोसाइटी टुडेक लोकाप/g36चण  \nप र मे/gघौ8 र  क ा प ि ड़    िमिथला रा/gडं6य संघष/g36च सिमित  \nडॉ. दमन कुमार झा  एकैसम शता/gड9डदीक  पिहल दशकमे \nमैिथली  बालसािह/gडृ4य               \n \nदु ग /g3धौन /gघ88 द  म /gघ83 ड ल  टैगोर सािह /gडृ4 य पुर/g3ग4 कार क बह/g3ृडे/ जीवन-\nसंघष/g36च (समी/gडजडा ) \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह”  अ/gड94बरा (समी/gडजडा )      \nओ म /gघधघ क ा श  झ ा    ब हु/gड6ज िप या  र च न ा  मे/ घोघ उठबैत गजल \nउ मे श म /gघ83 ड ल मैिथ ली युवा रचना-धिम/g36चता : परंपरा \nपिर व/gडज4/g36चन आ भिव  /g3ग3 य  \nसुजीत कुमार झा   िमिथलाक कण-कणमे राम-सीता \n \nिवहिनकथा- लघुकथा- द ी घ /g3धझ क थ ा  \nिकशन कारीगर   अकछ भेल छी \nज ग द ान /gघ88 द  झ ा म नु जबाड़ भोज /  अनाथ/ मार बाढ़िन- तेसरो \nबेटीए / की भगवती हमर घर एती?/  एक \nकरोड़क दहेज / उपकार / बिलक छागर/ \nखुशी/ आठ लाखक कार/ कुि/gडृ3ठत \nमानवता  \nदु ग /g3धौन /gघ88 द  म /gघ83 ड ल   कुकम/g36ज  \n/gघ7ध य ो ि त  झ ा  च ौ ध री    पुनर/gडृृवेषण  \nअ िम त  ि म /gघौ7     /gड6डेमक अंत / मोछ/ चोिर   \n \nकािमनी कामायनी    संटूक उपनैन \nओम /gघधघ क ा श  झा  िनम/g3ं6िहया / गहॴर आँ िखक /g3गचयथा / ढेपमारा \nगो सा /gड4ड  \nसुजीत कुमार झा   नव /g3गचयापार  \nचंदन कुमार झा  ठकबुि/g3डग /  लोहनावाली/  बु/gडं4चू भइया / \nसमए होत बलबान/ अन क र दुग/g36चित  \nज व ा ह र ल ा ल  क /g3शघ य प    /g3ृ6युटी  \nरिव भूषण पाठक तीनटा िवहिन कथा/ ओ/gडंग क र तोहर \nह/gड94 म र सपना \nस /gघ84 य न ा र ा य ण  झा    डायरी/ पाहुन \nमु /g38घ ा जी     सबला \n \n   प /g3घ4  \nस /gघ88 द ी प  कुमार साफी    अ/gड9गपन ग/g363व  \nशा ि /gघ88 त ल /g3ौश म ी  चौधरी    गजल १-४ \nरमेश र /g3झ7न    बा/gड64द  \n/gघधघ क ाश  /gघधघे म ी    रे गोिधया तो को/g3ृडी छे?   \n \nकािमनी कामायनी    काशीक घाट/ फागुन राग  \n/gघ7ध य ो ि त  झ ा  च ौ ध री    /gड6डजातं/gडजजक पुनिन/g36चमाण  \n/gघध4 ब ी  झा    िनम/g3ं6ही / ओढ़नी लाल \n    \nडॉ. धनाकर ठाकुर    जँ हो अपना पर  िव/gडजृास  \nओम /gघधघ क ा श  झा    कु/gडृ3डिलया / /gड64बा इ/ किवता/ गीत \n \nजगदीश च/gघ88 /g4शध  ठ ाकु र  अ ि न ल    गजल१-४/  स/gड93य ता आ सं/g3ग4कृित   \nमु /g38घ ी क ा म त  नोराएल आँिख / िकए छी हम अछूत/ \nहमर िम िथ ला हमर /gड6डाण / नारी \nपंकज झा   /g3ग4वयंके◌ँ रीढ़ यु/gडंगत बनाब एमे लागल  छी/ \nमानु ने मानु \nर ाज दे व  म /gघ83 ड ल   कामना \nअिमत िम /gघौ7  गीत/ पिहल िटकुला/ बुढ़ी काकी/ गुलाम \nछी कि नय/g363क / म/gडं4छर / आधुिनक बै/gडृ3ड  \nनवीन ठाकुर    /g3डजं/g3डज िनव/g36जह  \nडॉ. अ /gघध4 ण  कु म ा र ि सं ह   भारतीय भाषाक हम बेटी मैिथली   \n \nचंदन कुमार झा  हेतै नवका भोर/ /gड6डित/gडज3ा / हाइकू/ भूख/ \nिबहािड़ \nआन /gघ88 द  कु म ा र  झा    मैया अह/g363 बसै छी  \nनवीन कुमार आशा  िवदेह पिरवार िबनु रहब कोना/ गभ/g36चक \nआवाज/ यौ भाइ दहेजक अ/gडृृत क/gड64 / \nिमिथलाक की क/gड6ज बखान  \nि न/gघ84 य ा नंद गायेन  केर दूटा िहंदी किवताक मैिथली अनुवाद अनुवाद आशीष \nअनिच/gडृृहार  /g3डजा रा  \nकुरान क मैिथली अनुवाद  आशीष अ निच/gडृृहा र  /g3डजारा  \nडॉ॰ शिशधर कुमर  कोन   खुिशएँ  नािच रहलह/ होरी नै, \nहोरीक /gड6डात रहए / लोक एिहना कहैछ, \nलोक एिहना कहत/ हमरा जुि न कि रह/gड43 \nयाद सखी \n/g3शघ य ा म ल  सु म न  िनरी /gडजडण / स/gड94ब/gडृृध / बेटी/ मैिथल िमिथला \nनाज हमर/ हँसी मुँह पर साटय छी/ ई \nखटहा अंगूर छी/ सं/g3ग4कार स/gडृृतान मे/ \nिकयो हमर संगी बनू/ रहबय कोहबर \nक/gडज4ेक िदन / मोन िकयै िसंहासन पर/ \nचलू बैिसकय कानय छी/ गलती बार/gड94बार \nक/gड6ज / तखने जीअब शान सँ/ आँिखक \nनोर सँ/ जतबय अिछ औकात करय   \n \nछी/ िक मुखड़ा पर चान देखलहुँ/ फागुन \nमौसमक /gडजंृंग ार   \nिदनेश रिसया    हम प/gडजजकार  \nजवाहरलाल क /g3शघ य प    यौ मीत \nअ य ो /gघ87 य ा न ा थ  चौधरी    कोनो ि क/gड94मत पर ि मिथला महान चाही  \nरिव भूषण पाठक    बामे गाम दिहने गाम \n \nइ ि /gघ9श स त ा  स ा रं गी क  ओ ि ड़ य ा  कि व त ा  गप \nन /gघ88 द  िव लास राय   मानवता/ िश ि/gडजड  त बेरोजगार \nदमन कुमार झा  \n     एकरा की कहबै..? \nनारायण झा  स/gड94 मा न/ रहुआ सं/g39चाम / िम िथ ला रा/gडं6 य क \nआ/g4डंान  \nबेचन ठाकुर    वनभोज \nरमे श  म /gघ83 ड ल   ई छिथ  /g3ग4 कूल /gड6डा इवेट /g3ृ4यूटर  \nसोनू कुमार झा ‘र ि /g3शघ म ’  संतुलन    \n \nिकशन कारीगर  मुिखया जी देथिहन/ पदक दु/gड6जपयोग / \nअिगला अंक मे छपत/ एना िकए ई \nकी?/ करी /g3चडा /gड6जपैया  \nकिप ले /gघौ8र  र ा उ त    माइक ओ/g4ग6मे जे  भाषा िस  खलक \nमंगलेश डबराल - िह/gडृृदीसँ मैिथली अनुवाद  िवनीत उ/gडृ4पल  (बेर-बेर कहैत छलॱ हम, \nिद/gड9ृली मे ए कटा िदन , भोिथआएल, अिभनय, िकछु कालक लेल, घर श /g364त अिछ ) \n/g3श4 व . ल /gघ98 ल न  /gघधघ स ा द  ठ ाकु र   हे रे च/gडृृदा  \nिश व कुमार झा ‘िट /gघ98 लू’  सगर राित  दीप जरय \nकम ल  म ो ह न  चु/g38घू   आजाद गजल १-२ \nअ िन ल  म ि /gघ98 ल क    गजल \nकुसुम ठाकुर   हाइकू \n \n \n/gघधघे म च /gघ88 /g4शध  पंकज   आजाद  गजल १-२ \nिमिहर झा    हाइकू \n/gघधघ भ ा त  र ा य  भ /g3घध    गीत १-४/ गजल \n   \n \n  िश शु  उ/gघ84 स व  \nिमिहर झा     बाल गजल १-२ \nअ िम त  ि म /gघौ7    बाल गजल \nचंदन कुमार झा    बाल गजल १-८ \nज ग द ान /gघ88 द  झ ा म नु   बाल गजल \n/gघधौ ब ी झ ा     बाल गजल \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह” बख/g36ज रानी  १-२/ िमिथलाक िधया/ \nनेनपन/ पय/g36जवरण बचाउ / रौदी दाही/ \nहमहूँ आइ सँ इ/g3ग4कूल ज एबै/ कीिन दे \nहमरो खेलौना \nजगदीश च/gघ88 /g4शध  ठ ाकु र  अ ि न ल   बाल गजल \nज ग द ीश  /gघधघ स ा द  म /gघ83 ड ल  लघुकथा- एकोटा ने \nअर ि व /gघ88 द  ठा कु र    िमिथलाक सं/g3ग4कृित :िकछु अि/gड6डय िब/gडृृदु  \nनाटककार गु ण न ा थ  झ ा सँ  च /gघ88 द न  कु म ार  झ ा क ग प श प  \n  िवदेह सदेह:११  || 1 \nस ंg2भच प ा द क ी य - \n गजे ंg2षष ंgचड6  ठाकुर \nट ॉ म स  ंg3भभ ंg36च स ंg3भभ ो म र  \nथgआत4वीडनक किव टॉमस थgआूूथgआै4सथgआूूोमरके◌ँ २०११ क सािहथg284य लेल १.५ िमिलयन डॉलरक \nनोबल पुरथgआत4कार देबाक घोषणा कएल गेल अिछ | थgआत4वेिडश एकेडमी क हलक \"ओ \nअपन घनगर पारदशथgआै8 िबथg2ू4बस ◌ँ सथg284यक एकटा नव थgआ2भारक पिरचय करेलिन \"। \nहुनकर पोथी सबहक अंगरेजी अनुवाद रहिन \"द थgआूंेट एिनथg272मा\", \" द हाफ िफिनथgआत2ड \nहेवेन\", द िडलीटेड वथg2ू8डथgआैं\"। ओ अथgआत4सी बरखक छिथ , १५ स◌ँ बेशी किवता संथgआूंह \nिलखने छिथ जे अंगरेजी आ ६० आन भाषामे अनूिदत भेल अिछ। हुनकर ज थg288म \nथgआत4टोकहोममे भेलिन। ओ मनोिचिकथg284सक रहिथ आ हुनकर किवतामे मानवताक \nगहन मनोिवथg2भआािनक िवथgआत2लेषण भेटैत अिछ । हुनकर किवता गूढ़ मुदा सोझ होइत \nअिछ। हुनकर किवता वैयिथg27ततक आ सावथgआैंिथg2भभक दुनू अिछ । हुनकर किवता एहेन \nगूढ़ नै होइए जइपर िचंता करैत रहू, वरन ओ धरातलस◌ँ अिथgआत4तथg284वक  उथg274च \nिशखर िदस लऽ जाइए। हुनकर थgआत4वेडनक नथg2ू4हर शीतकालक िववरण , ऋतुक \nलय, आ थg2ै2कृितक सौथg288दयथgआैं वातावरणक अथgआ22ुत िववरण हुनकर किवतामे भेटैत \nअिछ। हुनकर माता थgआत4कूल िशिथg2भ2का आ िपता पथg2भभकार रहिथ न आ ओ सािहथg284य , \nइितहास, धमथgआैंशाथgआत4थg2भभ आ मनोिवथg2भआान प ढ़ेने छिथ। १९९० स◌ँ ओ एकटा आघातक \nबाद बजबामे सथg2भ2म नै छिथ । १९९३ क बाद अमेिरकाक ककरो सािहथg284यक \nनोबल नै भेटल छै। १९७४ क बाद आब जा कऽ कोनो थgआत4वेिडशके◌ँ ई पुरथgआत4कार \nभेटल छै। नोबल सिमित आब गएर यूरोपीय भाषाक बेशी सािहिथg284यक पोथीपर \nिवचार करत। \nि व दे ह  स ा ि ह ंg2षच य  उ ंg2षच स व  २०१२  \nिवदेह सािहथg284य उथg284सव  २०१२ आ िवदेह सािहथg284य सथg2ू4मान समारोह १४ जनवरी \n२०१२ कथg24आ सथg2ू4पथgआ82 भेल  जतऽ िवदेह समानाथg288तर सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार देल \nगेल आ किव सथg2ू4मेलन सथg2ू4पथgआ82 भेल।  लोकक थgआत4वतः-थgआत4फूतथgआैं सहयोग आ सहभािगता \nिवदेह मैिथली सािहथg284य आथg288दोलनक सफलताक  थg2ैभपमे मोन राखल जाएत।   2 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिवदेह स ंg2भच म ा न : \nिवदेह स म ा ना ंg2षष त र  स ा ि ह ंg2षच य  अक ा दे म ी  स ंg2भच म ान : १.िवदेह  स म ा न ा ंg2षष त र  स ा ि ह ंg2षच य  अ क ा दे म ी \nफे ल ो  पु र ंg3डचक ा र २०१० -११/ २०१० थg2भ7ी गोिवथg288द झा (समथgआूं योगदान लेल )/ \n२०११ थg2भ7ी रमानथg288द रेणु (समथgआूं योगदान लेल ) २.िवदेह  स म ा न ा ंg2षष त र स ा ि ह ंg2षच य  \nअक ा दे म ी  पुर ंg3डच क ा र २०११ -१२/ २०११ मूल पुरथgआत4कार - थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल \n(गामक िजनगी, कथा संथgआूंह )/ २०११ बाल सािहथg284य पुरथgआत4कार - ले.क. मायानाथ \nझा (जकर नारी चतुर होइ, कथा संथgआूंह )/ २०११ युवा पुरथgआत4कार - आनथg288द कुमार \nझा (कलह, नाटक)/ २०१२ अनुवाद पुरथgआत4कार - थg2भ7ी रामलोचन ठाकुर - (पथgआ2आानदीक \nमाझी, बथgआै4थg272ला- मािनक बंथgआ24ोपाथg287याय , उपथg288यास बथgआै4थg272लासँ मैिथली अनुवाद ) \nदू व ंg365 ंg252 त  \nयजुवथgआ7ंदक अथg287याय २२ मंथg2भभ २२ कथg24आ िवथg2भ8क पिहल राथgआतआथgआूूभिथg27तत गीत हेबाक गौरव \nथg2ै2ाथg2ूतत छै। मुदा िमिथलामे दूिभ - अथg2भ2त छीिट कऽ ऐ मंथg2भभकथg24आ दूवथgआैभथg2भ2त मंथg2भभ बना देल \nगेल। िबहार थgआत4टेट टेथg27तथgआत4ट बुक पिथg2ू2लिशंग कॉरपोरेशन िल . दूवथgआैभथg2भ2त नामसँ नवम \nवगथgआैंक िकताब छपने अिछ। ऐ पोथीमे िमिथला आ मैिथलीकथg24आ पछुएबाक षडयंथg2भभ \nपूणथgआैं थg2ैभपसँ दृिथg4ंैगोचर होइत अिछ। अठारह पथgआ82ामे िमिथलाक एकटा िजलाक \nथgआत4थायी बथg288दोबथgआत4तीबला जमीथg288दारक जीवनी पढ़ाओल गेल अिछ !! मैिथली िलिपक \nसंरथg2भ2णपर डेढ़ पथgआ82ाक पचास बखथgआैं पुरान लेख अिछ जकर आइक  तकनीकी युगमे \nकोनो महथg284व नै छै, थg2ै2वासी मैिथल समाज लेख पुरातनपंथी अिछ आ अखुनका \nबथg274चाकथg24आ ई हाथgआत4याथgआत4पद बुझेतै, थg2ै2वासक अथथgआैं, मैिथलक अथथgआैं आ थg2ै2वासक कारण \nसभ िकछु बदिल गेल अिछ। तँ की ई बथg274चा सभकथg24आ गुलामीक पाठ पढ़ेबाक \nषडयंथg2भभ नै अिछ ? लोक नवम वगथgआैंक िहथg288दी, अंथgआूंेजी, बथgआै4थg272ला आ आन भाषाक \nपोथीसँ एकर तुलना करैए तँ िथgआत4थित आर भयावह भऽ जाइए। िशथg2भ2कसँ आथgआूंह \nजे जमीथg288दारक जीवनी बथg274चा सभकथg24आ नै पढ़ाबथु, थg2ै2थgआंं - पथg2भभ सेट केिनहारसँ आथgआूंह जे \nओ जमीथg288दारक जीवनीबला अथg287यायसँ थg2ै2थgआंं नै पुछ थु। \nमैिथली-सुरजापुरी-राजबंशी  \nमैिथली   िवदेह सदेह:११  || 3 \nबाबूकथg24आ अपन ऐ  राजनैितक जमीनक अनुभव ओइ दलमे रिहतो नै भेल हेतिथg288ह , \nजकरा किहयो ओ रामक संग पटेने रहिथ। दलमे एकटा थg2ै2भावी नेता कहै \nजाइबला बाबूकथg24आ किहयो िपछड़ल वगथgआैंक नेताक थg2ैभपमे थg2ै2थgआत4तुत नै कएल गेल। मुदा \nराजनैितक जमीनसँ बेशी जोड़तोड़मे मािहर बाबू दलसँ िनकािल देल जाइते \nथg2ै2ितपथg2भ2ी- दलक नजिरमे एना चढ़लाह जे हुनका थg2ै2ितपथg2भ2ी- दल अपना िदससँ थg2ै2देशमे \nिपछड़ल वगथgआैंक गथgआंूीपर िवराजमान कऽ देलक।  \nएकरा सुरजापुरी मे (भारत िदसुका िकशनगंज आिद थg2भ2ेथg2भभमे) एना िलखल/ बाजल \nजाएत:- \nबाबूक अपना यहार राजनीितक जमीनेर अहसास उस दलात रहले नी होबे। \nजहाक कोईखुन वहाय रामेर संगे सीचे छीले। दलात एक कथgआंूावर नेता कहा \nजनवार बाबू कोईखुन िपछवाड़ नेतार लखा पेश नी करील। लेिकन राजनीितक \nसे बेसी जोड़तोड़ोत मािहर बाबू दलार से िनकलाते ही थg2ै2ितपथg2भ2ी-दलाड़ नजरोत \nिहरंगदी चढ़ील िक वहाय पाटी अपनार बीती से थg2ै2देशोत िपछड़ार नेतार गथgआंूीत \nिवरजमान करील। \nएकरा राजबंशी  [नेपाल िदस सुरजापुरीकथg24आ राजबंशी भाषा कहल जाइ छै, झापा, \nसरनामित, चकमकी, मेची, टाघनडुथg2ू2बा (ताधंडुवा) आिदमे- राजबंशी आ \nसुरजापुरीमे मामूली अथg288तर छै] मे एना िलखल बाजल जाएत:- \nबाबूर अपनार इर राजनीितक जमीनेर ऐहसास उखान दल त रहते हुए भी नी \nहोल, जइर कोधोय उथg2ू4हा रामेर संगे िछले। दलात एक कथgआंूावर नेता कहवार \nबाबूर कोधोय िपछड़ा नेतार लाखा पेश नी करे। माने राजनीितक जमीनत भेथg2ू8ला \nजोड़तोड़ मािहर बाबू दल से िनकलाले ही थg2ै2ितपथg2भ2ी-दलार नजर एनंितंज चिढ़ल \nिक अथg2ू4हा पाटथgआै8त अपनार तरफ से थg2ै2देशत छट जाितर नेतारक गथgआ2ती प र बठाइ \nिदल। \nसुरजापुरी - भारतमे िबहारक िकशनगंज आ पूिणथgआैंयथgआैआ आिदमे गामे-गाम राजबंशी \n(महादिलत) जाित थgआ2भारा ई भाषा बाजल जाइत अिछ। िकशनगंजमे मुिथgआत4लममे \nथgआत4वामी जाइत खोथgआ2ैा आ सेवक जाित कुिथgआआ4या कहल जाइ छिथ। कुिथgआआ4या जाित \nसेहो सुरजापुरी भाषा बजै छिथ। राजबंशी आ जे आन जाित सभ कुिथgआआ4याक   4 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nआसपास रहै छिथ से सुरजापुरी बजै छिथ। ई भाषा मैिथली आ बथgआै4थg272लाक िमथg2भ7ण \nअिछ। िकयो िकयो बंगालक कूच िबहारक बाहे बंगाली आ नेपालक राजबंशी \nभाषाकथg24आ सेहो सुरजापुरी भाषा कहै छिथ। िकछु गोटेक मत छिथg288ह जे बथgआै4थg272लादेशक \nलोकक भाषाक थg2भ2ेथg2भभीय भाषासँ िमथg2भ7णक पिरणामथgआत4वथg2ैभप सुरजापुरी भाषा िनकलल। \nपूिणथgआैंयथgआैआ आ िकशनगंजमे एथgआं2े गाममे कुिथgआआ4या आ राजबंशी लोकिन सुरजापुरी बजै \nछिथ, संथाल लोकिन संथाली बजै छिथ, बंजारा लोकिन बंजारा भाषा बजै छिथ \nजखन िक शेष सभ गोटे मैिथली बजै छिथ। जँ िमिथला राथg27ैयमे ऐ थg2भ2ेथg2भभ सभकथg24आ \nलेल जाए तँ हुनका सभकथg24आ हुनकर भाषाक िवकासक गारथg288टी देबऽ पड़त। की \nिमिथला राथg27ैय अिभयानकमथgआै8 सभक सोच एतऽ धिर पहुँचलिन अिछ ? \nमुिथgआत4लम  आ गएर सवणथgआैं (आब सवणथgआैं सेहो) सरकारी-मैिथलीसँ दूर भागल आ उदूथgआैं-\nिहथg288दीक  संग गेल। मुिथgआत4लमक  संग ई तिमल, मलयालम आ बथgआै4थg272लाक  (आ \nकाथgआत2मीरीक )\n अितिरथg27तत  सभ भाषामे भेल। काथgआत2मीरमे तँ लोक बजैए काथgआत2मीरी आ \nपढ़ाओल जाइ छै उदूथgआैं-  (िबहार  मे जेना पढ़ाओल जाइ छै िहथg288दी) , मुदा एकटा छोट \nराथg27ैय  िसिथgआं2म मे नेपालीक दबदबा छै मुदा तकर अितिरथg27तत  लेपचा/ भुिटया सेहो ओ \nपढ़बै छै, ऐ छोट भाषा सभकथg24आ कोनो खतरा नै छै, लेपचा िलिप सेहो सुरिथg2भ2त  छै \nआ नेपाली भाषाकथg24आ ऐसँ बल भेटै छै। मुदा बगलेमे दािजथgआैंिलंगमे (जे बंगालमे छै आ \nबंगालमे दािजथgआैंिलंग  छोिड़ शेष ठाम बथgआै4थg272लाक  आ दािजथgआैंिलंगमे नेपाली भाषाक दबदबा \nओिहना छै जेना िबहारमे िहथg288दीक  दबदबा छै), से उदारता नै छै। ओकर कारण \nअिछ िसिथgआं2मक  भाषायी उदारता जे िबहारमे (आइये नै जमीथg288दारीये राजसँ) \nमैिथली आ िमिथलाथg2भ2रक   िवथg2ै4थgआ2त  अिछ/ छल। \nि व दे ह  स म ा नंg36च त र  स ा ि ह ंg2षच य  अक ा दे म ी  मैि थ ल ी  क ि व  स ंg2भच मे ल न  २०११  \nिदनथgआै4क ९ जुलाइ २०११ कथg24आ सायं ४.४५ बजेसँ राित ७.४५ बजे धिर िवदेह \nथgआ2भारा आयोिजत पिहल समानथgआै4तर सािहथg284य अकादेमी मैिथली किव सथg2ू4मेलन २०११ \nिनमथgआैंली (िजला सुपौल)मे सथg2ू4पथgआ82 भेल। सािहथg284य अकादेमी थgआ2भारा आयोिजत \nकोलकाता मैिथली किव सथg2ू4मेलन मे २१ म शाताथg2ू2दीक पिहल दशकक सवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 \nमैिथली किवता संथgआूंह  \"अथg2ू4बरा\"क लेखक राजदेव मंडल आन थg2भ7ेथg4ं7 किवकथgआ7त नै \nबजाओल गेल आ ने कोनो सूचना देल गेल। सािहथg284य अकादेमीक थg2ै2 वेश िनषेधक \nऐ कृथg284यक सुधार लेल िवदेह थgआ2भारा पिहल समानथgआै4तर सािहथg284य अकादेमी मैिथली  िवदेह सदेह:११  || 5 \nकिव सथg2ू4मेलन २०११ िदनथgआै4क ०९ जुलाइ २०११ कथg24आ िनमथgआैंली (िजला सुपौल) मे \nअसफथgआै8 दास साहू समाज मिहला इथg288टर महािवथgआ24ालय पिरसर (िनमथgआैंली- िजला \nसुपौल वाडथgआैं नथg2ू4बर ७)मे आयोिजत कएल गेल। ऐ मे ककरो थg2ै2वेष िनषेध नै \nछल। समारोहक उथgआं8ाटन हिरनारायण कामत आ थg2भ7ी रामजी मथg28आडल थgआ2भारा दीप \nथg2ै2थg27ैविलत कऽ कएल गेल। समारोहक अथg288तमे थg2भ7ी राजदेव मथg28आडलक २०१० ई. मे \nथg2ै2कािशत किवता संथgआूंह “अथg2ू4बरा”, जे २१ म शाताथg2ू2दीक पिहल दशकक सवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 \nमैिथली किवता संथgआूंह मानल जा रहल अिछ, क लोकापथgआैंण सिथg2ू4मिलत थg2ैभपथg24आ ६ गोटे \n(डॉ. बचेथg2भ8र झा, थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल , थg2भ7ी रामजी थg2ै2साद मथg28आडल , थg2भ7ी रौशन \nकुमार गुथg2ूतता, थg2भ7ी हिरनारायण कामत , थg2भ7ी नथg288द िवलास राय ) थgआ2भारा सथg2ू4पथgआ82 भेल। ऐ \nकाथgआतंय संथg287यामे किवता पाठ केलिथg288ह - १.थg2भ7ी राधाकाथg288त मथg28आडल (थgआत4वाग त गीत), २. \nउमेश पासवान (गेलहे घर छी, हाल, कबाड़ी), ३. थg2भ7ी रामकृथgआतआण मथg28आडल छोटू \n(माइ), ४. थg2भ7ी रामदेव थg2ै2साद मथg28आडल “झाड़ूदार” (५ टा गीत), ५. थg2भ7ी नथg288द \nिवलास राय (इिथg288दरा आवास ), ६.थg2भ7ी किपलेथg2भ8र साहु (कोसी), ७.थg2भ7ी रामिवलास \nसाहु (३ टा किवता), ८. थg2भ7ी उमेश मथg28आड ल (२ टा किवता), ९. थg2भ7ी राजदेव \nमथg28आडल (३ टा किवता), १०. थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल (२ टा किवता)। सभ \nकिवताक बाद किवतापर दुटथg2ूतपी समीथg2भ2ा सेहो भेल। किव -सथg2ू4मेलनक अथg287यथg2भ2ता थg2भ7ी \nडॉ. बचेथg2भ8र झा केलिन आ कायथgआैंथgआ8ूमक संचालन थg2भ7ी दुगथgआैभनथg288द मथg28आडल केलिन।  \nऐ किव सथg2ू4मेलनक िवशेषता ई रहल जे ऐ इलाकामे ऐ तरहक कायथgआैंथgआ8ूम पिहले \nबेर आयोिजत भेल, से थg2भ7ोता लोकिनक कहब छलिथg288ह। मुथg27ंय अितिथ थg2भ7ी \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडल कायथgआैंथgआ8ूम बीचमे कहलिन जे ऐ कायथgआैंथgआ8ूमकथg24आ एतेक \nहलतलबीमे आयोिजत करबाक कारण ई भऽ गेल जे आइ सािहथg284य अकादेमी थgआ2भारा \nकोलकातामे मैिथली किव गोथg4ं7ी कराओल जा रहल अिछ , जे हमरा सभक लेल \nलािजमीक बात िथक जे हमरा-अहथgआैआक गाममे होमएबला कायथgआैंथgआ8ूम कोलकातामे \nहोइए आ हमरा-अहथgआैआकथg24आ बुझलो नै अिछ।  \nलोक सभ ईहो कहलिन जे आइ धिर ऐ इलाकामे कायथgआैंथgआ8ूम सभक संचालन \nिहथg288दीमे होइ छल , ई पिहल बेर भेल अिछ जे कोनो कायथgआैंथgआ8ूमक  संचालन ऐ \nइकाकामे मैिथलीमे भेल। \nंg3डच व . ंg25ण ी वै ंg32च न ा थ  िम ंg25ण  “य ा ंg255 ी ”  6 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nंg3डच व . ंg25ण ी वै ंg32च न ा थ  िम ंg25ण  “य ा ंg255 ी ” (१९११ -१९९८ ): थgआत4व . थg2भ7ी वैथgआ24नाथ िमथg2भ7 “याथg2भभी” \nकेर जथg288म १९११ ई. मे अपन मामागाम सतलखामे भेलिथg288ह जे हुनकर पैतृक गाम \nतरौनीक लगेमे अिछ। याथg2भभी जी अपन गामक संथgआत4कृत पाठशालामे पढ़ए लगलाह, \nफेर वाराणसी आ कलकथg2भ4ा सेहो गेलाह आ संथgआत4कृतमे “सािहथg284य आचायथgआैं” क \nउपािध थg2ै2ाथg2ूतत केलिथg288ह। तकर बाद ओ कोलथg2ू4बो लग कलिनआ थgआत4थान गेलाह , पाली \nआ बुथgआ2त धमथgआैंक अथg287ययनक लेल। ओतए ओ बौथgआ2त धमथgआैंमे दीिथg2भ2त भऽ गेलाह आ \nहुनकर नाम पड़लिथg288ह -नागाजुथgआैंन। मुदा बादमे पुनः थg4तूाथgआआ2ण धमथgआैंमे घुरलाह।  याथg2भभीजी \nमाथg27तसथgआैंवादसँ थg2ै2भािवत छलाह , १९२९ ई. क अिथg288तम मासमे मैिथली भाषामे पथgआ24 \nिलखब शुथg2ैभ कएलिथg288ह। १९३५ ई.सँ िहथg288दीमे सेहो िलखए लगलाह। थgआत4वामी \nसहजानथg288द सरथgआत4वती आ राहुल सथgआै4कृथg284यायनक संग ओ िकसान आथg288दोलनमे संलथg272न \nरहलाह आ १९३९ सँ १९४१ धिर ऐ थgआ8ूममे िविभथgआ82 जेलक याथg2भभा कएलिथg288ह।  \nहुनकर बहुत रास रचना जे महाथg284मा गथgआैआधीक मृथg284युक बाद िलखल गेल छल , \nथg2ै2ितबिथg288धत कऽ देल गेल। भारत - चीन युथgआ2तमे कथg2ू4युिनथgआत4ट पाटथgआै8 थgआ2भारा चीनकथg24आ देल \nसमथथgआैंनक बाद कथg2ू4युिनथgआत4ट पाटथgआै8सँ मतभेद भेलिथg288ह। जे.पी. अथg288थg288दोलनमे भाग \nलेबाक कारण आपाथg284कालमे िहनका जेलमे ठूिस देल गेल। याथg2भभीजी िहथg288दीमे बाल \nसािहथg284य सेहो िलखलिथg288ह। िहथg288दी आ मैिथलीक अितिरथg27तत बथgआै4थg272ला आ संथgआत4कृतमे \nसेहो िहनकर लेखन आएल। मैिथलीक दोसर सािहथg284य अकादमी पुरथgआत4कार १९६९ \nई. मे याथg2भभीजीकथg24आ हुनकर किवता संथgआूंह “पथg2भभहीन नथg272न  गाछ”पर भेटलिथg288ह। १९९४ \nई.मे ओ सािहथg284य अकादमीक फेलो -िहथg288दी आ मैिथली किवक थg2ैभपमे- भेलाह। \nयाथg2भभीजी जखन २० वषथgआैंक छलाह तखन १२ वषथgआैंक काथg288यासँ िहनकर िववाह \nभेल। िहनकर िपता गोकुल िमथg2भ7 अपन समाजमे अिशिथg2भ2तक गनतीमे रहिथ आ \nचिरथg2भभहीन छलाह। याथg2भभीजीक बथg274चाक थgआत4मृितमे छिथg288ह जे हुनकर िपता कोना \nहुनकर अथgआत4वथgआत4थ आ ओछाओन धएल मायपर कुरहिड़ लऽ मारबाक लेल उठल \nछलाह, जखन ओ बेचारी हुनकासँ कुमागथgआैं छोड़बाक गुहािर कऽ रहल छलीह। \nयाथg2भभीजी माथg2भभ छह वषथgआैंक छलाह जखन हुनकर माए हुनका छोिड़ थg2ै2याण कऽ \nगेलीह। याथg2भभीजीकथg24आ अपन िपताक ओ िचथg2भभ सेहो रिह -रिह सतबैत रहलिथg288ह जइमे \nहुनकासँ मातृवत थg2ै2ेम करएवाली हुनकर िवधवा काकीक  हुनकर िपताक अवैध \nसथg288तानक गभथgआैंपातमे, लगभग मृथg284यु भऽ गेल छलिथg288ह। के एहन पाठक हएत जे \nयाथg2भभीजीक िहथg288दीमे िलखल “रितनाथ की चाची” पढ़बाक काल बेर-बेर नै कानल \nहएत। िपता-पुथg2भभक ई घमासान एहन बढ़ल जे पुथg2भभ अपन बाल - पथg27ूीकथg24आ िपता लग  िवदेह सदेह:११  || 7 \nछोिड़ वाराणसी थg2ै2याण क ऽ गेलाह। \nकमथgआैंक फल भोगथु बूढ़ बाप  \nहम टा संतित, से हुनक पाप \nई जािन थg427ैिथg288ह जनु मनथgआत4ताप  \nअनको िबसरक िथक हमर नाम \nमथgआैआ िमिथले, ई अंितम थg2ै2णाम ! (काशी/ नवंबर १९३६)  \nकाशीसँ थg2भ7ीलंका थg2ै2याण , “ कमथgआैंक फल भोगथु बूढ़  बाप” ई किह याथg2भभीजी अपन \nिपताक थg2ै2ित सभ उथgआ88गार बाहर कऽ दै छिथ। १९४१ ई. मे याथg2भभीजी अपन पथg27ूी, \nअपरािजता,\n  लग आिब गेलिथ। १९४१ ई. मे याथg2भभीजी दू टा मैिथली किवता \nिलखलिथg288ह - “बूढ़ वर”  आ “िवलाप” आ एकरा पाथg2ू4फलेट थg2ैभपमे छपबाए थgआूूेनक \nयाथg2भभी लोकिनकथg24आ बेचलिथg288ह। जीिवकाक तािकमे सौँसे भारत घुमलाह। पथg27ूीक \nजोर \n  देलापर बीच-बीचमे तरौनी सेहो घुिम कऽ आबिथ। आ फेर आएल १९४९ \nई., अपना संग लेने याथg2भभीजीक पिहल मैिथली किवता-संथgआूंह “िचथg2भभा”। १९५२ ई. \nधिर पथg27ूी संगमे घुमैत रहलिथथg288ह , फेर तरौनीमे रहए लगलीह। याथg2भभीजी बीच - \nबीचमे आबिथ। अपरािजतासँ याथg2भभीजीकथg24आ छह टा सथg288तान भेलिथg288ह , आ सभक भार \nपथg27ूी अपना काथg288हपर लेने रहलीह। याथg2भभीजी दमासँ परेशान रहैत रहिथ । \nएमजथgआ7ंथg288सीमे जेल गेलाह। याथg2भभीजी मैिथलीमे बैथgआ24नाथ िमथg2भ7 \"याथg2भभी\" आ िहथg288दीमे \n“नागाजुथgआैंन ” क नामसँ रचना िलखलिथg288ह।  “पृथg28भवी ते पाथg2भभं” १९५४ ई. मे \n“वैदेही”मे थg2ै2कािशत भेल छल , हमरा सभक मैिथgआूूकक िसलेबसमे छल। याथg2भभीजी \nिलखै छिथ- “आन पाबिन ितहार तँ जे से। मुदा नबान िनभूथgआैंिम पिरवारकथg24आ देखार \nकए दैत छैक। से काितक अबैत देरी अपरािजता देवीक घोघ लटिक जाइिथg288ह। \nकचोटथg24आ पपिनयो निह उठा होइथg288ह ककरो िदश ! बेसाहल अथgआ82सँ कत उ नबान \nभेलइए”? \nय ा ंg255 ी  एक ट ा  ि म थ  छ ि थ ?  की याथg2भभी एकटा िमथ छिथ ? ओ मुथg27ंयतः िहथg288दीक \nलेखक रहिथ, मैिथलीमे ओ िहथg288दीक दशमथgआै4शो नै िलखलिथg288ह। जे िलखबो केलिथg288ह \nतइमे सँ बेशी थgआत4वयं थgआ2भारा िहथg288दीसँ अनूिदत। मैिथली आ िमिथला /gउुउे/gउुुक श/gउोउदावली \nआ सं/g।0छकृित िहथg288दीक लोककथg24आ अबूझ आ तथg24आ थg2ै4िचगर लगलै मुदा तइमे सेहो ढेर \nरास कमी रहै जेना एकटा उदाहरण याथg2भभी समथgआूंसँ-\n याथg2भभी समथgआूं -पृ.२२० जेठ सुदी \nचतुदथgआैंशी कऽ रहिन पीसाक वषथgआै8। पिहले वषथgआै8..पृ.. २२२- .. कहथgआैआ जे एको िदनक  8 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nखाितर जाइ, कतथgआैभ बना, अषाढ़ बिढ़ तृितयाक ितिथपर पिहल। एहेन बेमारी आनो \nमैिथली-िहथg288दी लेखकमे छिथg288ह। ई ऐितहािसक िलिखत तथg28भय अिछ जे गोनू झा \n१०५०-११५० मे भेलाह मुदा उषा िकरण खान संथgआत4कृत  आ अवहथgआ27बला \nिवथgआ24ापितसँ हुनकर शाथgआत4थg2भभाथथgआैं करबै छिथ (िहथg288दीक ऐितहािसक उपथg288यास \nिसरजनहार, भारतीय थg2भआानपीठमे)। वीरेथg288थg4तै झा कहै छिथ जे गोनू झा ५०० साल \nपिहने भेला आ तारानथg288द िवयोगी गोनू झा कथg24आ ३०० साल पिहने भेल मानै छिथ \n(दुनू गोटेक िहथg288दीमे थg2ै2कािशत गोनू झापर पोथी, थgआ8ूमसँ राजकमल थg2ै2काशन आ \nनेशनल बुक थgआूूथgआत4टसँ थg2ै2कािशत ) तँ िवभा रानीक गोनू झापर िहथg288दी पोथी (वाणी \nथg2ै2काशन ) मे कुणाल गोनू झाकथg24आ भव िसंहक राथg27ैयमे (१४म शताथg2ू2दी) भेल मानैत \nछिथ। जखन पंजीमे उपलथg2ू2ध िलिखत अिभलेखन गोनू झाकथg24आ संथgआत4कृत  आ \nअवहथgआ27बला िव थgआ24ापितसँ दस पीढ़ी पिहने अिभलेिखत करैत अिछ , तखन ई हाल \nअिछ। िमिथला थg2भ2ेथg2भभक शथg2ू2दावली आ संथgआत4कृित - जे िहथg288दीक लोककथg24आ अबूझ आ तथg24आ \nथg2ै4िचगर लगै◌े छै- तथg28भयमे ई मैिथली-िहथg288दी लेखक सभ अपन अथg2भआानतासँ ढेर रास \nगलत तथg28भय पड़िस रहल छिथ , साथg2ू4थg2ै2दाियक लेखक लोकिन गोनू झाक कथामे \nमुिथgआत4लम तहसीलदारक अथg284याचार घॲिसया रहल छिथ (मुिथgआत4लम लोकिन िमिथलामे \nगोनूक समए मे रहबे नै करिथ)!  \nयाथg2भभी समथgआूंमे बलचनमा नै लेल गेल कारण ओ िहथg288दीक कृित अिछ , ओकर \nमैिथली अनुवाद सेहो थg4ंतथg4ंै अिछ , लगैए जेना अदहा अनुवाद केलाक बाद मैिथली \nलेल हुनका लग समयाभाव भऽ गेल होइथg288ह। याथg2भभी समथgआूंमे नवतुिरया लेल गेल , \nओहो मूल िहथg288दीमे अिछ, िकए मूल मैिथली किह कऽ याथg2भभी समथgआूंमे लेल गेल \nतकर जबाब सथg2ू4पादक देताह। मैिथलीमे थg2ै2ूफ रीडरकथg24आ सथg2ू4पादक कहेबाक  सख \nछिथg288ह आ लोक िथgआूंयसथgआैंन धिरक रचनाक िरिथg2ै2थg288ट अपन सथg2ू4पादकथg284वमे करबा रहल \nछिथ। एकटा दोसर उदाहरणमे पी.सी.रायचौधुरीक दरभंगा िजला गजेिटयरक \nतेसर अथg287यायक चािरटा उपशीषथgआैंकक अंथgआूंेजी रचनाकथg24आ मोहन भारथgआ2भाज अपन \nसथg2ू4पादकथg284वमे रमानाथ झा रचनावलीमे -िकनको कहलासँ सथg284य मािन - रमानाथ \nझाक रचना मािन घोिसया देलिथg288ह , जखन की िलिखत आ वैयाकरिणक िशथg2ू8पक \nआधारपर ओ रचना पी.सी.रायचौधुरीक अिछ। याथg2भभी थgआत4वयं कहै छिथ जे ओ \nमैिथली बलचनमा पिहने िलखलिथg288ह आ तकर िहथg288दीमे अनुवाद केलिथg288ह। मुदा \nिहथg288दी बलचनमामे ओ ई नै िलखै छिथ आ ओकरा िहथg288दीक पिहल आंचिलक  \nउपथg288यास कहै छिथ। ई बेमारी आइयो मैिथलीक लेखककथg24आ गरोसने अिछ आ याथg2भभी  िवदेह सदेह:११  || 9 \nजीक ऐ मे सायास-अनायास योगदान दुखदायी अिछ। राजकमल याथg2भभीकथg24आ अमर -\nसुमन सन पुरान ढरथgआैभक किव कहै छिथ , थg2ै2ायः याथg2भभीक छथg288दक थg2ै2ित सजगतासँ \nराजकमलकथg24आ ई थg4ंतम भेल छलिथg288ह।  चतुरानन िमथg2भ7 आ जगदीश थg2ै2साद मंडल \nकथg2ू4यूिनथgआत4ट आथg288दोलनसँ जुड़ल छिथ , थg2ै2ायोिगक थg2ैभपमे, पाटथgआै8 थgआत4तरपर , मुदा िहनकर \nदुनू गोटेक उपथg288यास देखला उथg2भ4र हमरा ई कहबामे कनेको कथg4ंै नै होइत अिछ \nजे जइ थg2ैभपमे याथg2भभी आ धूमकेतु माथg27तसथgआैंवादक बैशाखी लऽ उपथg288यासकथg24आ ठाढ़ करै \nछिथ तकर बेगरता ऐ दुनू उपथg288यासकारकथg24आ नै बुझना जाइ छिथg288ह। माथg27तसथgआैंवादक \nअसल अथथgआैं िहनके दुनूक रचनामे भेटत। कतौ पाटथgआै8क नाम वा िवचारधाराक \nचचथgआैं नै मुदा जे असल माथg27तसथgआैंक  डायलेिथg27तटकल मैटेिरयिलथg27ैम छै, तकर पिहचान, \nिजनगीक महथg284वपर िवथg2भ8ास , थgआ2भथg288दाथg284मक पथgआ2तितक थg2ै2योग आ ई तखने सथg2ू4भव होइत \nअिछ जखन लेखक दास कैिप टल सिहत माथg27तसथgआैंवादक गहन अथg287ययन करत आ \nथg2ै2ायोिगक माथg27तसथgआैंवादपर कताक दशक चलत  आ दुनूक अथg288तर  बुझत। \nआ अ/gउईईतमे या/gउुुीजीक सं/g।0छकृत प/g।उछ :- \nवासथg288ती कनकथg2ै2भा थg2ै2गुिणता \nपीताथg2ै4णथgआ7ंः पथg2ू8लवैः \nहेमाथg2ू4भोजिवलासिवथg4ंतमरता \nदूरे िथgआ2भरेफाः थgआत4ता \nयैशसथg28आडलकेिलकानन कथा \nिवथgआत4मिरता भूतले \nछायािवथg4ंतमतारतथg2ू4यतरलाः \nतेऽमी “िचनार” थg4तैुमाः॥  \n-बसंतक थgआत4विणथgआैंम आभा िथgआ2भगुिणत भऽ गेल अिछ पीयर -लाल कोपड़सँ। थgआत4वणथgआैंकालक \nथg4ंतममे भौरा सभ एकरासँ दूर - दूर रहैत अिछ। नथg288दनवनक िवहारकथg24आ जे पृथg28भवीपर \nिबसरा दैत अिछ, छाह िझलिमल घटैत-बढ़ैत जकर डोलब अिछ चंचल आ \nतरल। ओइ िचनार कथg24आ हम देखने छी अिडग भेल ठाढ़।  \nि ह ंg2षष द ी आ  मैि थ ल ी  आ  स ा ि ह ि ंg2षच य क  श ंg2भ2 द ा व ल ी  \nिहथg288दी जै िहसाबे अपन भूगोल ब ढ़ेलक अिछ ओइ िहसाबे ओकर शथg2ू2दावली नै \nबढ़ल छै, से िहथg288दीसँ डरबाक कोनो थg2ै2थgआंंे नै। िहथg288दीक साथg4ंंाथg27ैयवाद अंथgआूंेजीक  10 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसाथg4ंंाथg27ैयवादक थgआत4थान लऽ लेने अिछ आ सभ िहथg288दी िदवसपर छोट भाषाकथg24आ \nिगड़बाक ओकर थg2ै2वृिथg2भ4पर बहस नै रोकल जा सकत। लैिटन / दिथg2भ2ण अमेिरकाक \nसभटा मूल भाषा खतम भऽ गेल आ ओकर थgआत4थान थgआत4पेिनश आ पोतूथgआैंगीज लेलक। \nथgआत4पेन अजटेक सथg2ूआयताकथg24आ खतम केलक , ओकर सभ चेथg288हासी मेटा देलक , मुदा \nमेिथg27तसको तकर पथg2भैातापमे िवथg2भ8कप फुटबॉलक आयोजन लेल जे थgआत4टेिडयम बनेलक \nतकर नाम अजटेक थgआत4टेिडयम रखलक।  डेनमाकथgआैंक शथg2ू2दकोष बड िवथgआत4तृत छै, \nथg2ै2ायः २३ वोथg2ू8यूम सँ बेशीमे छै,  आथg2ै2वासी थg2ै2ायः ओकर नागिरकता लेल लै \nजाएबला परीथg2भ2ामे डेिनस भाषामे अनुथg2भ4ीणथgआैं भऽ जाइ छिथ । एकटा मिहला जे \nडेिनससँ िववाह केने रहिथ हुनकर बथg274चा डेनमाकथgआैंक नागिरक भऽ गेल मुदा ओ \nकहलिथg288ह जे भाषा पेपर बथgआ8ैड किठन छै, डेिनस सेहो ओइमे अनुथg2भ4ीणथgआैं भऽ जाइ \nछिथ, जनसंथg27ंया वा थg2भ2ेथg2भभफलक छोट रहब डेिनस वोकाबुलेरी लेल हािनकारक नै \nभेलै। सािहथg284यकक मूल सरोकार अिछ िवषय -वथgआत4तुसँ। मुदा शथg2ू2दक अकाल जँ \nसािहथg284यकारेक मथg287य रहत तँ ओ की संथg2ै2ेषण करताह , िवषय-वथgआत4तुकथg24आ कोना फिरछा \nपेताह। जे हाल िहथg288दी सािहथg284यक अिछ सएह मैिथलीक भऽ जाएत। शथg2ू2दावलीक \nथgआूंाथgआआआता नेिटव थgआत4पीकरक गाममे बाजल जाएबला शथg2ू2दावली िनधथgआैभिरत करत , \nसंथgआत4कृितसँ दूर थg2ै2वासी थgआ2भारा बाजल जाएबला शथg2ू2दावली नै। आ जँ संथgआत4कृितसँ \nकटल थg2ै2वासी थgआ2भारा बाजल शथg2ू2दावलीकथg24आ आधारभूत बनाएब तँ नीक सािहथg284य कोिड़ \nकऽ िनकालल बुझाएत आ गोलैसी आधािरत समीथg2भ2कक समीिथg2भ2त सािहथg284य नेचुरल \nबुझाएत। शाथgआत4थg2भभीय अनुशासन लेखक लेल अिछ , पाठक लेल नै। लेखक जँ \nगजल, रोला, दोहा, कुथg28आडिलया शाथgआत4थg2भभीय आधारपर िलखताह तखने पाठककथg24आ नीक \nलगतै, जँ लेखक मेहनितसँ दूर भगताह तँ सािहिथg284यक पाठकीयता घटत।  \nशाथgआत4थg2भभक बाथg288ह तोड़बाक िविध सेहो शाथgआत4थg2भभक मथg287य छै, सािवथg2भभी मंथg2भभ जँ शाथgआत4थg2भभीय \nकथgआ2ैरतासँ देखी तँ ओ गायथg2भभी छथg288दमे नै छै, मुदा हम सभ ओकरा गायथg2भभीमे मानै \nछी कारण गणना पुरेबालेल थgआत4वः कथg24आ सुवः कएल गेलै।  दरभंगाक मजहर इमामकथg24आ \n\"िपछले मौसम का फूल\" पर उदूथgआैं लेल सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार देल गेल। ऐ \nसंथgआूंहमे गजल (बहरयुथg27तत ) ५५ टा आ आजाद गजल (बे-बहर) ३ टा छै, मुदा \nपाठक हुनका गजल लेल मोन राखने छिथg288ह , ओकरा मतलब नै छै जे, जे गजल \nओकरा नीक लगलै से बहरमे छै वा नै,  ओकरा तँ नीक लगलै। आ की ई \nसंयोग छी जे बहरयुथg27तत गजले ओकरा नीक लगलै? लेखकक आइिडयोलोजी \nपािनमे नून सन हेबाक चाही, पािनमे तेल सन नै आ ऐपर हम पिहनिहयो िलखने  िवदेह सदेह:११  || 11  \nछी। याथg2भभी आ धूमकेतुकथg24आ कथg2ू4यूिनथgआत4ट पाटथgआै8क सॲगरक आवथgआत2यकता पड़लिथg288ह कारण \nवामपंथ “नीक सेथg288ट ” आ “िडजाइनर वीयर”क भथgआैआित िहनका सभ लेल फैशन \nछल, से बलचनमा कथgआै4थgआूंेस आ समाजवादी पाटथgआै8सँ हटलाक बाद कथg2ू4यूिनथgआत4ट आ \nलालझंडामे सभ समथgआत4याक समाधान तकैए , ओकरा याथg2भभीजी सभ समाधान ओइमे \nदै छिथथg288ह। \n धूमकेतुक पाथg2भभ लेल सेहो लाल झंडा लथgआभतम ण बूटी अिछ। मुदा ई \nलोकिन कथg2ू4यूिनथgआत4ट मूवमेथg288टसँ -फैशनक अितिरथg27तत - जुड़ल नै छिथ तथg24आ िहनकर \nसािहथg284यमे आइिडयोलोजी तेल सन सहसह करैए। आब आउ चतुरानथg288द िमथg2भ7 आ \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक मैिथली सािहथg284यपर। चतुरानथg288द िमथg2भ7क उपथg288यासमे वा \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक मैिथली सािहथg284यमे कतौ लालझंडा वा कथg2ू4यूिनथgआत4ट पाटथgआै8क \nचचथgआैं अहथgआैआ देखने छी? एतए जे भेटत से अिछ असल मथg27तसथgआैंक  वामपंथी थgआ2भथg288दाथg284मक \nपथgआ2तित , जीवनपर िवथg2भ8ास , माने आइिडयोलोजी नूनसन िमलल। आ की ई माथg2भभ \nसंयोग अिछ जे चतुरानथg288द िमथg2भ7 जीवनक थg2ै2ारथg2ू4भमे सािहथg284य िलखै छिथ आ \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीवनक उथg2भ4राधथgआैंमे, अिथg288तम केस खतम भेलाक बाद ? \nजगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक गाम बेरमाक जमीथg288दार ठाकुर जी हमर िपतयौत भाइकथg24आ \nकहलिखथg288ह जे जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल सथg284य हिरथg2भैथg288थg4तै छिथ , हमर गामक गौरव \nछिथ। आ से तखन, जखन जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल कथg2ू4यूिनथgआत4ट मूवमेथg288टक नेतृथg284व \nकेलिथg288ह दसो बेर जेल गेलाह ,  केस हुनके सभसँ लड़लिथg288ह आ तकर पिरणाम \nभेल जे बेरमामे आइ दस बीघासँ पैघ जोत ककरो नै छै। आइयो ओ फूसक \nघरमे रहै छिथ आ तीन बजे उिठ कऽ िडिबया लेस कऽ मैिथली सािहथg284य िलखै \nछिथ आ हुनकर बेटा हुनका आइ धिर िलखैत नै देखने छिथथg288ह , जे कखन ओ \nिलखै छिथ, भोगेथg288थg4तै झाक नेतृथg284वमे ओ थg2ै2ण लेने रहिथ जे जखन बाजब , सभ \nमैिथलीमे बाजब। से हुनकर बेटा हुनका मैिथलीक अितिरथg27तत दोसर भाषा बजैत \nनै सुनने छिथथg288ह। आ सएह कारण अिछ जे हुनकर िवषय -वथgआत4तु नवीन होइत \nअिछ, हुनकर शथg2ू2दावली नेिटव थgआत4पीकरक शथg2ू2दावली अिछ , जे ओइ िवषय-वथgआत4तुकथg24आ \nफिरछेबामे सफल होइत अिछ आ आवथgआत2यक अिछ। हुनकर लोक , हुनकर गाछ-\nबृथg274छ , हुनकर फूलपात, हुनकर खेत खिलहान असल अिछ, जमीनी अिछ, \nपतालसँ कोिड़ कऽ िनकालल नै। आ हुनकासँ थg2ै2ेरणा लऽ थg2ै2वासमे रहिनहार नव \nसािहथg284यकार मैिथली िलखबासँ पिहने िमिथलाक इितहास -भूगोल आ संथgआत4कृितक \nथg2भआान थg2ै2ाथg2ूतत करथु, तखने हुनकर सािहथg284य फराक भऽ सकतिथg288ह। ऐ िलंकसँ \nराधाकृथgआतआण  चौधरीक “िमिथलाक इितहास” आ जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक “गामक  12 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिजनगी” पढ़ू https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/   आ मैिथली शथg2ू2दावली लेल   ई िलंक देखू \nhttp://videha.co.in/new_page_13.htm  \nबेरमाक ठाकुरजी सन लोकक िवचार हमरा लेल बेशी महथg284व राखैए , बिनथgआत4पत \nगोलैसी केिनहार सािहथg284यकारक / समीथg2भ2कक िजनकर आयाितत शथg2ू2दावलीबला \nसािहथg284य कोना मैिथली पाठक घटेलकै; आ खथgआैआटी शथg2ू2दावली कोना मैिथली \nसािहथg284यक थgआत4तर ऊँच केलकै, आ पाठक बढ़ेलकै, ई आब ककरोसँ नुकाएल नै \nअिछ। उपथg288यास लेल दू-दू बेर बूकर पुरथgआत4कार आ सािहथg284यक लेल नोबल \nपुरथgआत4कारसँ सथg2ू4मािनत जॉन मैथg27तसवेल कुथgआ84सी भाषाक सथg288दभथgआैंमे कहने रहिथ जे \nअथg2ैतीकाथg288स आ अंथgआूंेजी भाषाक िथgआ2भभािषया माहौलमे हुनकर अंथgआूंेजी लेखन हुनका \nलेल बहुत रास संथg2ै2ेषण सथg2ू4बथg288धी समथgआत4या सोझथgआैआ अनैत छल। ओ अथg2ैतीकाथg288ससँ \nअंथgआूंेजीमे तकर थg2ै2ितकार थgआत4वथg2ैभप ढेर रास अनुवाद केलिथg288ह। मुदा मैिथलीक \nसािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार िवजेता (आ िकछु ऐ पुरथgआत4कार लेल ललाइत आकथgआै4थg2भ2ी \nलोकिन) जे तथाकिथत सािहथg284यकार लोकिन छिथ , से जइ थg2ै2कारथg24आ मैिथली आ \nिहथg288दी दुनूक डोरी पकिड़ माहौल खराप करबामे लागल छिथ , से जॉन मैथg27तसवेल \nकुथgआ84सीसँ िकछु िशथg2भ2ा थgआूंहण करताह , से माथg2भभ आशा कऽ सकै छी।  अमेिरकामे \n३५० शथg2ू2दक अंथgआूंेजीक \"हाइ थg2ै2ेथg27तवेथg288सी\" आ ३५०० \"बेिसक वडथgआैं िलथgआत4ट \" हाइ \nथgआत4कूलक छाथg2भभ लेल छै जे थgआ8ूमशः कॉलेज आ थgआूंेजुएट थgआत4कूल (ओतए पोथgआत4ट \nथgआूंेजुएटकथg24आ थgआूंेजुएट थgआत4कूल कहल जाइ छै) धिर पहुँचलापर दुगुना (गएर भाषा \nफेकथg2ू8टीक छाथg2भभ लेल ) भऽ जाइ छै। सािहथg284यक िवथgआ24ाथथgआै8/ सािहथg284यकार लेल ऐ सँ \nदस गुणा अपेिथg2भ2त होइत अिछ। िहथg288दीमे -अपवाद थgआत4वथg2ैभप आंचिलक पोथी छोिड़ - \nिहथg288दीक किव आ उपथg288यासकार अठमा वगथgआैंक २००० शथg2ू2दक शथg2ू2दावलीसँ सािहथg284य \n(पथgआ24 , उपथg288यास ) रचै छिथ आ मैिथलीक िकछु सािहथg284यकार ऐ बेिसक २००० \nशथg2ू2दक वडथgआैं िलथgआत4टकथg24आ मैिथलीमे आयात करए चाहै छिथ , आ ओतबे धिर सीिमत \nरहए चाहै छिथ, जखन जापानी अथg2ू8फाबेटक चेथg288ह ५०० धिर पहुँिच जाइ छै।  \nिवकीपीिडयापर मैिथली \nिवदेहक तेसर अंक (१ फरबरी २००८)मे हम सूिचत केने रही- “िवकीपीिडयापर \nमैिथलीपर लेख तँ छल मुदा मैिथलीमे लेख नै छल, कारण मैिथलीक  िवदेह सदेह:११  || 13  \nिवकीपीिडयाकथg24आ थgआत4वीकृित नै भेटल अिछ। हम बहुत िदनसँ ऐमे लागल रही आ \nसूिचत करैत हिषथgआैंत छी जे २७.०१.२००८ कथg24आ (मैिथली) भाषाकथg24आ िवकी शुथg2ैभ \nकरबाक हेतु थgआत4वीकृित भेटल छै, मुदा ऐ हेतु कमसँ कम पथgआैआच गोटे, िविभथgआ82 \nजगहसँ एकर एिडटरक थg2ैभपमे िनयिमत थg2ैभपथg24आ कायथgआैं करिथ तखने योजनाकथg24आ पूणथgआैं \nथgआत4वीकृित भेटतै। ” आ आब जखन तीन सालसँ बेशी बीित गेल अिछ आ मैिथली \nिवकीपीिडया लेल थg2ै2ारिथg2ू4भक सभटा आवथgआत2यकता पूणथgआैं कऽ लेल गेल अिछ  \nिवकीपीिडयाक “लथgआ7आगुएज कमेटी” आब बुिझ गेल अिछ जे मैिथली “िबहारी नामसँ \nबुझल जाएबला” भाषा नै अिछ आ ऐ लेल अलग िवकीपीिडयाक जथg2ैभरत अिछ। \nिवकीपीिडयाक गेराडथgआैं एम . िलखै छिथ  ( \nhttp://ultimategerardm.blogspot.com/2011/05/bihari-wikipedia-\nis-actually-written-in.html  ) \n-“ई सूचना मैिथली आ मैिथलीक िबहारी भाषासमूहसँ स/gउोछब/gउईईध क िवषयमे उमेश \nमंडल थgआ2भारा देल गेल अिछ - उमेश िवकीपीिडयापर मैिथलीक थgआत4थानीयकरणक \nपिरयोजनामे काज कऽ रहल छिथ, ... लथgआ7आगुएज कमेटी ई बुझबाक थg2ै2यास कऽ \nरहल अिछ जे की मैिथलीक थgआत4थान िबहारी भाषा समूहक अथg288तगथgआैंत राखल जा \nसकैए ?.. मुदा आब उमेश जीक उथg2भ4रसँ पूणथgआैं थgआत4पथg4ंै भऽ गेल अिछ जे “नै”।” \nरामिवलास शमथgआैभक लेख (मैिथली और िह/gउईईदी, िहथg288दी मािसक पाटल , सथg2ू4पादक \nरामदयाल पथgआै4डेय ) जइमे मैिथलीकथg24आ िहथg288दीक बोली बनेबाक थg2ै2यास भेल छलै तकर \nिवरोध याथg2भभीजी अपन िहथg288दी लेख थgआ2भारा केने छलाह , जखन हुनकर उमेर ४३ बखथgआैं \nछलिथg288ह (आयथgआैभवतथgआैं १४/ २१ फरबरी १९५४), जकर राजमोहन झा थgआ2भारा कएल \nमैिथली अनुवाद आरथg2ू4भक दोसर अंकमे छपल छल  (ओना ई दुनू लेख, \nरामिवलास शमथgआैभ आ याथg2भभीक , भाषावैथg2भआािनक दृिथg4ंैकोणसँ िनथgआतू कोिटक अिछ )। \nउमेश मंडलक ई सफल थg2ै2यास ऐ अथथgआ7ंँ आर िविशथg4ंैता थg2ै2ाथg2ूतत केने अिछ कारण \nहुनकर उमेर अखन माथg2भभ ३० बखथgआैं छिथg288ह। जखन मैिथल सभ हैदराबाद , बंगलोर \nआ िसलकन वैली धिर कथg2ू4थg2ूतयूटर साइंसक थg2भ2ेथg2भभमे रिह काज कऽ रहल छिथ , ई \nिवरोध वा करेथg27तशन हुनका लोकिन थgआ2भारा नै वरन िमिथलाक सुदूर थg2भ2ेथg2भभमे रहिनहार \nऐ मैिथली थg2ै2ेमी युवा थgआ2भारा भेल से की देखबैत अिछ ? उमेश मंडल िमिथलाक सभ \nजाित आ धमथgआैंक लोकक कथg28आठक गीतकथg24आ फीथg2ू8डवकथgआैं थgआ2भारा ऑिडयो आ वीिडयोमे \nिडिजटलाइज सेहो कएने छिथ जे िवदेह आकथgआैभइवमे उपलथg2ू2ध अिछ।   14 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nनीचथgआैआक पथgआैआचू साइट िवकी मैिथली थg2ै2ोजेथg27तटक अिछ , थg2ै2ोजेथg27तटकथg24आ आगथgआैआ बढ़ाउ। \nर ाजे श  रं ज न  आ सं ग ी त ा  कुम ा र ीक  मै ि थ ल ी  फे ड ोर ा  ंg262 ो जे ंg2णड ट / ंg2भ1 यू ल  ंg262 ो जे ंg2णड ट   \nhttp://maithili.sourceforge.net/  \nhttp://ansiss.org/  \nhttp://fedoraproject.org/  \nhttps://fedorahosted.org/fuel/wiki/fuel-maithili \nhttp://l10n.gnome.org/teams/mai \nhttp://translate.fedoraproject.org/languages/mai \nर ाजे श  रं ज न  आ सं ग ी त ा  कुम ा र ीक  मै ि थ ल ी  ंg3डच पे ल चे क र  \nhttp://extensions.services.openoffice.org/project/dict-mai  \nमैिथलीमे संपूणथgआैं कंथg2ूतयूटर सिहत ऐ थg2ै2िसथgआ2त थg4तूाउजरकथg24आ मैिथली जनसमूहक उपयोग \nलेल एक थgआत4वैिथg274छक समूह  (मधेपुराक राजेश रंजन आ संगीता कुमारी) तैयार \nकेलिन। \nhttp://www.mozilla.org/en-US/firefox/all.html \nआब फायरफॉथg27तसक अिथg288तम मैिथली वसथgआैंन जारी-संगीता कुमारी आ मैिथली टीमक \nथg2ै2याससँ भेल ई सफल, फायरफॉथg27तस - मोिजला अपन जालवृथg2भ4  \nhttp://blog.mozilla.org/l10n/2012/08/28/maithili-localization/ पर \n२८ अगथgआत4त २०१२ कथg24आ ई घोषणा केलक। \nि व दे ह  गो ंgच1ण ी : (६ आ ७ िदस/gउोछबर २००८ आ फेर १३ आ १४ िदस/gउोछबर २००८/ \nफेर ५ आ ६ िदस/gउोछबर २००९ आ १२ आ १३ िदस/gउोछबर २००९/ फेर ४ आ ५ \nिदस/gउोछबर २०१० आ ११ आ १२ िदस/gउोछबर २०१०/ फेर  अि/gउईईतम पिरचच/g।खु १७  िवदेह सदेह:११  || 15  \nआ  १८  िदस/gउोछबर २०११ आ   २४ आ  २५  िदस/gउोछबर    २०११ क/gउछ।  मैिथली \nलेल  गूगल /g।ोो/g।खछसलेटर टूलिकट , गूगल लथgआ7आगुएज टूल , कैथी आ िमिथलाथg2भ2र दुनू \nिलिपकथg24आ यूनीवसथgआैंल कैरेथg27तटर सेट  (यूनीकोड) मे एनकोड करबाक आवेदनक \nथgआत4वीकृतपर   आ िवकीपीिडया मैिथली  पर  पिरचच/g।खु आ तकर \nस/gउईईदभ/g।खनमे  /gउखउैि/gउड0टकल  लैबोरेटरीक  /gउखउदश/g।खनन  िनम/g।खनली, िजला सुपौलमे भेल। ओतए ढेर \nरास   सथg2ू4बिथg288धत एथg27तसपटथgआैं उपि/g।0छथत रहिथ। तकर बाद िकछु आलेख आ रचना \nडाक आ ई मेलसँ सेहो आएल। तकर संि/gउुउ/gउो0त िववरण नीच/g।ख। देल जा रहल \nअिछ।) \nगूगल थgआूूथgआै4सलेटर टूलिकट आब सोसथgआैं आ टागथgआ7ंट दुनू भाषाक थg2ैभपमे मैिथलीकथgआ7त \nथgआत4थान देलक . देखू \nhttp://support.google.com/translate/toolkit/bin/answer.py?hl=en \n&answer=147837  \nआ \nhttp://translate.google.com/toolkit/list?hl=en#translations/active  \nिवदेहक िवरोधक बाद गूगल िबहारी नाथgआतूा कोनो भाषा नै हेबाक गप मािन लेने \nअिछ, \"िवकीपीिडया मैिथली \"क आवेदन पिहनिहये िवदेह थgआ2भारा देल गेल  आ \nपिहनिहये  िबहारी नाथgआतूा कोनो भाषा नै हेबाक गप   िवकीपीिडया  मािन लेने छल। \nगूगल मैिथली: गूगल लथgआ7आगुएज टूल - \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseProject  \nएतए अंथgआूंेजीमे भाषामे Bihari चुनू आ अपन योगदान गूगल थgआूूथgआै4सलेट लेल कथg2ैभ , \nआ कएल सथg2ू4पादन बदलबा काल कारण मे (अंथgआूंेजीमे) \"िबहारी\" नाथgआतूा कोनो भाषा \nनै हेबाक चचथgआैभ कथg2ैभ ; ऐ िलंकपर अनुवाद कथg2ैभ ; गूगल एकाउंटसँ लॉग इन \nकेलाक बाद ।   \nhttp://www.google.com/transconsole/giyl/chooseActivity?project\n=gws&langcode=bh   16 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nऐ िलंक http://www.google.co.in/language_tools?hl=en  कथg24आ मैिथलीक \nउपलथg2ू2धता लेल चेक करैत रहू।  \nिवदेहक एकटा आर सफलता- गूगल सचथgआैं इिथg288जन आब मैिथलीमे- गूगल सचथgआैं \nइिथg288जन आब मैिथलीमे- पिहने गूगल एकरा िबहारी भाषा मानै छल, मुदा िवदेहक \nिवरोधक बाद गूगल मािन लेलक जे मैिथली भाषाक अलग सचथgआैं इिथg288जन देल \nजाए। िवदेहक िवरोधक बाद िवकीपीिडया ई पिहनिहये मािन लेने \nअिछ। \n https://www.google.com/webhp?hl=bh  अिछ िलंक। \n[गूगल  क/gउोछपनी \"िबहारी\" नामसँ सच/g।खन इि/gउईईजनक /gउखउार/gउोछभ केलक , मुदा िबहारी ना/g।0ोा \nकोनो भाषा अिछये नै। एक गोटे िबहारीक अनुवाद अंिगका कऽ देलि/gउईईह  (जेना \nिवकीपीिडयामे bh कोडमे िबहारी भाषाक बदला भोजपुरी िकयो कऽ देलि/gउईईह ) आ \nसे गूगल अंिगका कऽ कए सच/g।खन इि/gउईईजन आिब गेल। फेर िवदेहक िवनीत उ/gउईछपल \nप/gउुु  िलखलि/gउईईह आ िवदेह /g।उुारा सम/g।0छत अनुवाद वोल/gउईईटीयर /gउखुपमे कएल  गेल, \nलोको सभसँ अपील कएल गेल मुदा बाहरी लोकक योगदान शू/gउईईय रहल , जे \nएकाध केबो केलि/gउईईह से रोमनमे, ओकरा ठीक कएल गेल। आब गूगल मैिथली \n/gउखुपमे सच/g।खन इि/gउईईजन देखा रहल अिछ , मुदा अखनो ढेर रास काज बाकी अिछ, \nअखनो िवकीपीिडया/ गूगलमे bh अिछये आ ऐ कोडक/gउछ। हटेबा लेल /gउखउयास कएल \nजा रहल अिछ।-ऐ िवषयपर िवदेह गोथg4ं7ीक चचथgआैभ देखू \nhttp://esamaad.blogspot.in/2012/01/blog-post_08.html िलंकपर।] \nअनुवाद पूणथgआैं भेलाक बाद मैिथली एतऽ आओत :  \nhttp://www.google.com/language_tools?hl=bh  \nhttp://www.google.com/language_tools  \n VINIT UTPAL's LETTER-\nhttp://groups.google.com/group/google-translate-\ngeneral/browse_thread/thread/65656d86716ddf18/a9bdfbc9eac \n5a7a1?lnk=gst&q=maithili#a9bdfbc9eac5a7a1 \n  िवदेह सदेह:११  || 17  \nसूचना: १. कैथी आ िमिथलाथg2भ2र दुनू िलिपकथg24आ यूनीवसथgआैंल कैरेथg27तटर सेट (यूनीकोड) \nमे एनकोड करबाक अंशुमन पाथg28आडेय थgआ2भारा देल आवेदन थgआत4वीकृत भ ಽ गेल अिछ। \nआब ई दुनू िलिपक यूनीकोड फॉथg288ट बनेबाक िथgआ8ूया थg27तयूमे लािग गेल अिछ आ \nजखन एकर सभक बेर एतै ऐ दुनू िलिपक आधारभूत फॉथg288ट बनेबाक िथgआ8ूया शुथg2ैभ \nभऽ जाएत। िमिथलाथg2भ2रक  आधारभूत फॉथg288टक नाम ितरहुता रहत (जेना \nदेवनागरीक आधारभूत फॉथg288टक नाम मंगल आ  बथgआै4थg272लाक आधारभूत फॉथg288टक नाम \nवृथg288दा अिछ )। िमिथलाथg2भ2रक फॉथg288ट लेल तेसर बेर  संशोिधत आवेदन देल गेल \nरहए, दोसर आ तेसर आवेदनमे िवदेहक योगदानक िवथgआत4तृत  चचथgआैभ भेल अिछ, \nयथा- [Figure 11: Excerpt from a Maithili e-journal published \nas PDF (from Videha 2011: 22; Videha: A fortnightly \nMaithili e-journal. Issue 80 (April 15, 2011), Gajendra \nThakur [ed]. \nhttp://www.videha.co.in/  .\"Gajendra Thakur of \nNew Delhi graciously met with me and corresponded at \nlength about Maithili, offered valuable specimens of Maithili \nmanuscripts, printed books, and other records, and \nprovided feedback regarding requirements for the encoding \nof Maithili in the UCS.\"-Anshuman Pandey.] । \nयू न ी को ड  प र  स ा ि हंg2षच य  अ क ा दे मी क  ि दंg2भष ल ी  क थ ा ग ो ंgच1ण ीमे  प च ंg365  ि व त रण :\n डॉ. रमानथg288द \nझा रमण जी थgआ2भारा यूनीकोड पर सािहथg284य अकादेमीक कथागोथg4ं7ीमे पचथgआैभ िवतरण \nकएल गेल। ऐसँ माथg2भभ ई थgआत4पथg4ंै भेल जे पचथgआैभ िलिखिनहारकथg24आ निहये यूनीकोडक \nिवषयमे कोनो जानकारी छिथg288ह आ निहये वेथgआत4टनथgआैं वा यूनीकोड दुनू फॉथg288टक िनमथgआैभण \nकोनो थg2ै2ारिथg2ू4भक थg2भआान छिथg288ह। हँ ऐ परचाक ओइ सभ लोक लेल  महथg284व छै जे \nसीखए चाहै छिथ जे पूवथgआैभथgआूंहपूणथgआैं आ पथg2भ2पातपूणथgआैं मैिथली सािहथg284यक इितहास कोना \nिलखल जाए। ऐसँ पिहने चेतना सिमितक थgआत4मािरकामे यूनीकोड लेल चेतना \nसिमितक योगदानक चचथgआैभ देखैत छी! ितरहुता यूनीकोड आवेदनकतथgआैभ अंशुमन \nपाथg28आडेय जखन पटना गेल रहिथ तँ हम हुनका कहने रिहयिथg288ह जे िवथgआ24ापित \nभवनमे िशव कुमार ठाकुरक दोकान छिथg288ह , ओतऽ सँ अहथgआैआ मैिथलीक िकताब  \nकीिन सकै छी, मुदा दू तीन िदन ओ दोकान आ सिमित बथg288द रहलाक कारण \nओतऽ सँ घुिर गेला, बादमे ओ तए एक गोटे कहलकिथg288ह जे सभ िदन अहथgआैआ अबै  18 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nछी, से ई सिमित अखन कमसँ कम १४-१५ िदन आर बथg288द रहत कारण दू \nथgआूंुपमे झगड़ा-झथgआैआटी भऽ गेल छै।  ई अनुभव लऽ कऽ ओ घुरल रहिथ आ से \nसिमित अपन थgआत4मािरकामे यूनीकोड लेल ओ जे योगदान देलक तकर चचथgआैभ करैत \nअिछ! गोिवथg288द झा जीक पता मँगलापर ए क गोट िवथgआ2भान् (!) हुनका कहलिखथg288ह \nजे धुर ओ की बतेता, आ गोिवथg288द झा जीक पता नै देलिखथg288ह आ तखन दोसर \nठामसँ हुनका पता उपलथg2ू2ध करबाओल गेल।  \nसूचना: २.  िवकीपीिडया मैिथली: \nमीिडयािवकीक २६०० संदेश अंथgआूंेजीसँ मैिथलीमे िवदेहक सदथgआत4यगण थgआ2भारा अनूिदत \nकऽ देल गेल अिछ। आब \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task=untranslated \n&group=core-mostused&limit=2000&language=mai   ऐ िलंकपर \nGroup मे जा कऽ थg4तंॉपडाउन मेनूसँ अ -अनूिदत मैसेज अनूिदत कथg2ैभ। जँ अहथgआैआ \nिवकीपीिडयाक थgआूूाथg288सलेटर नै छी तँ \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator  ऐ िलंकपर मैिथलीमे \nथgआूूाथg288सलेट करबाक अनुमितक लेल अनुरोध िद यौ, ऐ सँ पिहने ओतै ऊपरमे दिहना \nकात लॉग-इन (जँ खाता नै अिछ तँ िथgआ8ूएट अकाउथg288ट ) कऽ आ थg2ै2ेफरेथg288समे भाषा \nमैिथली लऽ अपन थg2ै2योथg27तता खाताक िलंककथg24आ िथg27तलक कऽ अपन  थg2ै2योथg27तता खात पथgआ82ा \nबनाउ। िकछु कालमे अहथgआैआकथg24आ थgआूूाथg288सलेट करबाक अनुमित भेट  जाएत। तकरा बाद \nअनुवाद थg2ै2ारथg2ू4भ कथg2ैभ।  \nhttp://translatewiki.net/wiki/Project:Translator  \nhttp://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wi\nkipedia_Maithili \nhttp://translatewiki.net/wiki/Special:Translate?task=untranslated \n&group=core-mostused&limit=2000&language=mai  \nhttp://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mai \nhttp://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Mainpage/mai   िवदेह सदेह:११  || 19  \nसूचना ३: TWITTER IN MAITHILI  िथg27तलक कथg2ैभ : \nhttp://translate.twttr.com/welcome  आ नीचथgआैआ जाउ [Don't see your \nlanguage? We're continually reviewing the list of languages \nwe support, and would love your feedback] – फीडबैक िथg27तलक \nकथg2ैभ आ मैिथली लेल अिधकसँ अिधक संथg27ंयामे आवेदन कथg2ैभ , कारण सेहो \nिनधथgआैभिरत थgआत4थानमे िलखू।  \n \nि व ंg32चा प ि त  पु र ंg3डच क ा र क ो षक  पु र ंg3डच का र  \nमैिथली भाषा, सािहथg284य , कला संथgआत4कृितक लेल नेपाल सरकार थgआ2भारा थgआत4थािपत सभसँ \nबड़का रािशक पुरथgआत4कार।   \n िवथgआ24ापित पुरथgआत4कार कोषक लेल िविभथgआ82 पथgआैआच िवथgआ24ामे २०१२ (२०६८ काितक १८ \nगते नेपाल सरकार एक करोड़ थg2ै4पैयाक िवथgआ24ापित पुरथgआत4कार कोषक  थgआत4थापना कएने \nछल, तकरा बाद इथgआैं पुरथgआत4कार पिहल बेर देल जा रहल अिछ।) \nदू लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली भाषा सािहथg284य पुरथgआत4कार  मैिथलीक विरथg4ं7 \nसािहथg284यकार डा. राजेथg288थg4तै िवमलकथg24आ, एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली कला \nसंथgआत4कृित पुरथgआत4कार शहीद  रंजु झाकथg24आ, एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली \nअनुसथg288धान पुरथgआत4कार डा. रामावतार यादवकथg24आ, एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित मैिथली \nपाथg28आडुिलपी पुरथgआत4कार  सािहथg284यकार परमेथg2भ8र कापिडकथg24आ , एक लाखक नेपाल िवथgआ24ापित \nमैिथली अनुवाद पुरथgआत4कार डा. रामदयाल राकेशकथg24आ देबाक घोषणा भेल अिछ। \n  \nि व दे ह  भ ा ष ा स ंg2भच म ा न  २०१२ -१३ (वै क िंg2भष प क  स ा ि हंg2षच य  अ क ा देम ी  पु र ंg3डचक ा र ंg265 पंg2च3  \nंg262 ि स ंg32ड ) \nबाल सािहथg284य लेल िवदेह सथg2ू4मान २०१२  थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जी कथg24आ हुनकर \nबाल-थg2ै2ेरक िवहिन कथा संथgआूंह \"तरेगन\" लेल देल जा रहल अिछ। ई पुरथgआत4कार \nिवदेह नाथgआ84य उथg284सव २०१३ क समारोहमे देल जाएत।  “तरेगन” कथg24आ सभसँ बेशी \nवोट भेटलै। तीनटा पोथी १.जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक तरेगन , २. \nजीवकाथg288तक  “िखिखरक बीअिर” आ ३.मुरलीधर झा क  “िपलिपलहा गाछ” कथg24आ \nिवदेह  www.videha.co.in   पर भऽ रहल ऑनलाइन वोिटंगमे राखल गेल छल। \nिवशेषथg2भआक मतानुसार  “िपलिपलहा गाछ”मे बहुत रास कथा अिछ जकरा बाल  20 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nकथा नै कहल जा सकैए, तइ दुआरे ऐ पोथीकथg24आ िलथgआत4टसँ हटा देल गेल कारण ई \nपुरथgआत4कार बाल सािहथg284य लेल अिछ , ओनािहतो ऐ पोथीकथg24आ सभसँ कम वोट भेट ल \nरहै। ऐ पोथी सभक अितिरथg27तत आन पोथी सभपर िवचार नै कएल गेल कारण \nओ सभ पोथीक आकारक नै वरन् बुकलेटक आकारक छल। \n \nटै ग ो र ि ल ट रे च र  अ वा डंg361  २०११  \nसािहथg284य अकादेमीक टैगोर िलटरेचर अवाडथgआैं २०११ मैिथली लेल थg2भ7ी जगदीश \nथg2ै2साद मथg28आडलकथg24आ हुनकर लघुकथा संथgआूंह \"गामक िजनगी\" लेल देल गेल। कायथgआैंथgआ8ूम \nकोिथg274चमे १२ जून २०१२ कथg24आ भेल।  मैिथली लेल िववादक अथg288तक कोनो सथg2ू4भावना \nनै देखबामे आिब रहल अिछ। ऐ पुरथgआत4कारक थgआूंाउथg28आड िलथgआत4ट बनेबा लेल एकटा \nतथाकिथत सािहथg284यकारकथg24आ चुनल गेल जे थg2ै2ाथg2ूतत सूचनाक अनुसार जाितक आ \nसंकीणथgआैंताक आधारपर पोथीक नाम देलिथg288ह जइमे निहये निचकेताक पोथी रहए, \nनिहये सुभाष चथg288थg4तै यादवक आ निहये जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलक ; संगे ई \nथgआूंाउथg28आडिलथgआत4ट बनौिनहार तथाकिथत सािहथg284यकार िवदेहक सहायक सथg2ू4पादक \nमुथgआ82ाजीकथg24आ कहलिथg288ह जे जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलकथg24आ ऐ िजनगीमे टैगोर सािहथg284य \nपुरथgआत4कार नै देल जेतिथg288ह !। रेफरी जखन ७ टा पोथीक नाम पठेलिथg288ह तखन \nओइमे चथg288थg4तैनाथ िमथg2भ7 \"अमर\"क अतीत मंथन सेहो रहए जखन िक ओ पोथी \nिनधथgआैभिरत अविध २००७-२००९ मे छपले नै अिछ, तँ की िबनु देखने पोथी \nअनुशंिसत कएल गेल? ऐ तरहक थgआूंाउथg28आड िलथgआत4ट बनेिनहार आ िबनु पढ़ने पोथी \nअनुशंिसत केिनहार रेफरीकथg24आ सािहथg284य अकादेमी िचिथg288ह त करए, आ नाम सावथgआैंजिनक \nकऽ थgआत4थायी थg2ैभपसँ थg2ै2ितबिथg288धत करए , से आथgआूंह ; तखने मैिथलीक थg2ै2ितथg4ं7ा बथgआैआचल \nरिह सकत। एतए ईहो तथg28भय अिछ जे सािहथg284य अकादेमीक मैिथली िवभागक \nसमथg288वयक थg2भ7ी िवथgआ24ानाथ झा िविदत अखन धिर ने पुरथgआत4कार भेटबाक सूचने आ ने \nपुरथgआत4कार लेल बधाइये थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडलजी कथg24आ देलिथg288ह अिछ जखनिक \nमथg28आडल जी पुरथgआत4कार लऽ कऽ घुिर कऽ आिबयो गेल छिथ । संगिह टैगोर सािहथg284य \nपुरथgआत4कार मैिथली लेल पिहल बेर थg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीकथg24आ देल जएबा \nसथg2ू4बथg288धमे दरभंगा आकाशवाणी कोनो थg2ै2कारक सूचना थg2ै2सािरत नै केलक आ \nदरभंगा, मधुबनी आिद क िहथg288दी समाचार -पथg2भभ सेहो ऐ सथg2ू4बथg288धमे कोनो समाचार \nथg2ै2कािशत नै केलक जखनिक देशक सभ राथgआतआथgआूूीय अंथgआूंेजी पथg2भभ (  िवदेह सदेह:११  || 21  \nhttp://esamaad.blogspot.in/2012/06/tagore-literature-awards-\nnational-media.html ) एकर सूचना िबनु कोनो अपवादक थg2ै2कािशत \nकेलक। सािहथg284य अकादेमीक मैिथली िवभागक, आकाशवाणी दरभंगाक आ \nदरभंगा-मधुबनीक िहथg288दी समाचार पथg2भभक पथg2भभकार लोकिनक संकीणथgआैं जाितवादी \nचेहरा नीक जेकथgआैआ सोझथgआैआ आिब गेल। मुदा ई तँ माथg2भभ थg2ै2ारथg2ू4भ अिछ। सािहथg284य \nअकादेमीक मैिथली िवभागक असली चेहरा तखन सोझथgआैआ आओत जखन ऐ बखथgआैंक \nमूल सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कारक घोष णा हएत। \nथg2भ7ी जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीक \"गामक िजनगी\" मैिथली सािहथg284यक इितहासक \nसवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 लघु कथा संथgआूंह अिछ। जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल जीकथg24आ बधाइ।  \nस म ा न ांg2षष त र  प र ंg2भच प र ाक  ि व ंg32चा प ि त  आ  प ा ग  \nमौर कोिढ़लाक बनैत अिछ आ पागसँ फराक अिछ। कणथgआैं कायथgआत4थमे सेहो \nिसथgआ2ताथg288त कुमरम आिदमे माथg2भभ  पाग पहीिर कऽ िवध होइत अिछ, ओहो सभ िबयाह \nकरऽ पाग नै मौर पहीिर कऽ जाइ छिथ। पूिणथgआैंयथgआैआक थg4तूाथgआआ2णमे नव -ि◌वािहता \nबरसाइतमे मौर पहीिर कऽ वटवृथg2भ2 धिर जाइ छिथ। पाग माथg2भभ आ माथg2भभ मैिथल \nथg4तूाथgआआ2णक िबयाहक िवध -बाधक थg2ै2तीक अिछ। िवथgआ24ापितक संथgआत4कृत थgआूंथg288थमे ठथgआं2ुर \nिवथgआ24ापित  कृता िलखल अिछ/ आ ओ िवथgआ24ापित थg4तूाथgआआ2ण छिथ। हमर उथgआंूेथgआत2य मैिथली \nपदावली बला िवथgआ24ापितसँ अिछ , हुनका िकए पाग पिहरा कऽ \"हथg2ू4मर िवथgआ24ापित \" \nबना लेल गेल। ई तखन नै भेल जखन िबदापत नाचक माथg287यमसँ आठ सए बखथgआैं \nगएर थg4तूाथgआआ2ण समुदाय िवथgआ24ापितकथg24आ िजएने रखलक ,  मुदा तखन भेल जखन बंगाल \nिवथgआ24ापित  आ गोिवथg288ददासक  पदावलीकथg24आ अपन बना लेलक मुदा बंगालेक िवथgआ2भान \nराजकृथgआतआण मुखोपाथg287याय सवथgआैंथg2ै2थम १८७५ ई. मे कहलिथg288ह जे िवथgआ24ापित िमिथलाक \nकिव छिथ आ बंगालेक नगेथg288थg4तैनाथ गुथg2ूतत सवथgआैंथg2ै2थम कहलिथg288ह जे गोिवथg288ददास सेहो  \nिमिथलाक किव छिथ आ जखन ई तथg28भय सोझथgआैआ उठल तँ पिहने तँ सगर बंगाल \nहुनकापर मार-मार कऽ उठल आ बादमे मािन गेल। राजकृथgआतआण मुखोपाथg287याय  जइ \nिवथgआ24ापितकथg24आ िमिथलाक कहने रहिथ ओ पदावलीक िवथgआ24ापितक  सथg288दभथgआैंमे छल, \nसंथgआत4कृत  आ अवहथgआ27क  िवथgआ24ापित  ठथgआं2ुरः कथg24आ बंगाल किहयो अपन नै कहने छल। \nथg27ैयोितरीथg2भ8रक  संथgआत4कृत  धूतथgआैंसमाग म नाटक आ संथgआत4कृत  आ अवहथgआ27बला िवथgआ24ापितक  \nगोरथg2भ2िवजय  नाटक मथg287य  देल मैिथली गीत सेहो पदावलीक पुरान परथg2ू4पराक  थgआ24ोतक   22 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअिछ आ ऐ दुनू लेखकपर मैिथली पदावलीक थg2ै2भाव  देखबैत अिछ। फेर \nिमिथलाक िवथgआ2भानकथg24आ सोह एलिथg288ह आ िवथgआ24ापितक संथgआत4कृत -अवहथgआ27  थgआूंथg288थ , गोिवथg288ददास \nनाथgआतूा आ िवथgआ24ापित नाथgआतूा पथgआं7ीमे उपलथg2ू2ध िववरण दऽ िवथgआ24ापित ठाकुर आ \nगोिवथg288ददास झा (!!!) िनकालल गेल, एतऽ रमानाथ झाक पथgआं7ीक सतही थg2भआान आ \nसीिमत दृिथg4ंैकोण नोकसान पहुँचेलक। फेर अनचोथgआं2े पाग पिहरा कऽ  (िमिथला \nसथgआै4थgआत4कृितक पिरषद - ई संथgआत4था भारतक थgआत4वतंथg2भभताक  बाद िवथgआ24ापितकथg24आ पाग पिहरा \nकऽ हुनका थg4तूाथgआआ2ण घोिषत करबाक कुकृथg284य केलक ) िवथgआ24ापित (मैिथली बला, \nसंथgआत4कृत बला नै) कथg24आ \"हथg2ू4मर िवथgआ24ापित \" थg4तूाथgआआ2ण वगथgआैं थgआ2भारा बना लेल गेल।  मुदा \nकवीथg2भ8र थg27ैयोितरीथg2भ8र सन बहुत रास किव पथgआं7ीमे उपलथg2ू2ध छिथ। आ जे नामक \nअथg288तर िवथgआ24ापितमे आिब जाइ छिथg288ह (जखन िक सभ काज थg2ूतलािनंगसँ भेलै तैयो \nएकटा सबूत बिच गेलै) से थg27ैयोितरीथg2भ8रमे िकए नै अबैए।  \nपूिणथgआैंयथgआैआमे थgआूंामदेवताक पूजामे हम गेल छी आ राम ठाकुर (भगवान)कथg24आ देवता थg2ैभपमे \nढेपाबला खेतमे हम देखने छी, िकयो जोित देने रहै। िमिथलासँ छथg2भ4ीसगढ़ मथg287य \nथg2ै2देशमे बरही (काथg4ं7कार ) िमिथलासँ गेला तँ मैिथली भाषी हेबाक कारण लोक \nहुनका झाजी कहए लागल, आ ओ सभ आब झा टाइिटल रखै छिथ। बंगालक \nमालदह िजलामे ४-५ गाममे मैिथल थg4तूाथgआआ2णक टाइिटल ओझा छै, आ अलीगढ़मे \nमैिथल थg4तूाथgआआ2ण  (थg4तूजथgआत4थ मैिथल )क शमथgआैभ।  पथgआं7ीमे कतेक िवथgआ24ापितक िववरण \nउपलथg2ू2ध अिछ , आरथg2ू4भक  कोनो िवथgआ24ापितमे झा आ ठाकुर नै लागल छै (पता नै \nरमानाथ झाकथg24आ कोना भेिट गेलिथg288ह !): १.पिनचोभ सँ िवथgआ24ापितसुत रमापितक िववाह \nिवथgआ24ापितक - माता(देवदासी)-दूषण पंजी २.महो केशवो सुत म.म.पाō गोिवथg288दा सुता \nमहो लथgआभतमीझनाथ म .म. िवथgआ24ापित म .म. दामोदर ३.महामहो िवथgआ24ापित गंगोली सँ \nमानकुढ़ वासी किवराज गणेथg2भ8छर ४.घोसोतसँ म.म. गोिवथg288दु सुता म . लथgआभतमी धर \nम.म. िवथgआ24ापित ५.राजपिथg28आडत म .म. उ. िवथgआ24ापित ६.करमहासँ देवनाथ सुत किव \nिवथgआ24ापित ७.गुणपित सिथg288तित -पठोङगी)।। िवथgआ24ापित -पुडरीक-मछदी। केशव-\nअमरावती।८.।। िसंहाथg2भ7म सँिवथgआ24ापित थgआंूौo भागीरथ सुतौ कुलेथg2भ8ेर : ९.िसधूक: ए \nसुता देथgआआ4 न िवथg2भ8भनाथ थg2भ7ीनाथा: िसंहाथg2भ7म सँ िवथgआ24ापित दौ।। १०.िमथg2भ7 जयदेव \n(७६/०६) सुता नगवाड़ घोसोत सँ महामहोपाथg287या:य िवथgआ24ापित दौ \n११.महामहोपाथg287या७य गोिवथg288दु सुता महामहो लथgआभतमीथनाथा परनामक (२०९/०५) \nठकथg2ैभ म o मo उपाo िवथgआ24ापित १२.थgआंूौo।। एवम् ठo िवथgआ24ापित मातृक \nचथgआ8ूं।। १३.महोमहोपाथg287या७य िवथgआ24ापित सुता अिनथg2ैभथgआ2त अनिथg288त अथg274युथता: एकहरा  िवदेह सदेह:११  || 23  \nसँ काशी दौ १४.सदुoसुपे सुतौ दामोदर: ए सुतौ डालूक: पवौलीसँ गोिढ दौ डालू \n(३४/०६) सुतो िवथgआ24ापित १५.सुता िशथg2ैभ पदम लाखू गादूका: एकहरा सँ थg2भ7ी कर \nसुत चाथg288दस दौ खौआल सँ भूले थgआंूौo मधुसूदन सुता उमापित (८४/०१) िवथgआ24ापित \n१६.मुसै सुता खौआल सँ डालू सुत िवथgआ24ापित दौ भथg28आडािरसम सँ शुभे थgआंूौo ठo \n१७.सोदरपुर सँ छोटाई दौ (२८/०८) बसाउन सुता पशुपित िवथgआ24ापित \n१८.कथg2ू8याखण सुता करमहा सँ िवथgआ24ापित दौ १९.जालय सँ रामेिथg2भ8रसुत मिहघर \nदौ यमुगाम सँ गेणाई थgआंूौo िवथgआ24ापित सुतो भगीरथ : २०.हरखू गोिवथg288दाघ सक o \nगुणे सुत िवथgआ24ापित दौ सुरगन सँ होरे थgआंूौo २१.कृथgआतआणगपित सुता मुरािर िवथgआ24ापित \nथg2ै2जापित टकबाल सँ रामकर दौ।। २२.किवथg288थg4तै  पदथgआै4िकत म o मo उo रघुनाथा \nकरमहा सँ िवथgआ24ापित दौ २३.सुतो िवथgआ24ापित माथg28आडदरसँ यथg272य पित दौ \n२४.तथgआआ4कनपुर सँ गढ़वय थgआंूौ. िवथgआ24ापित २५.यशु सुतो रिवपित थg2ैभथg4तैपित िवथgआ24ापित \nचथg288थg4तैसपित २६.नरउन सँ िवथgआ24ापित दौ २७.रिवपित सुतो कृथgआतआणूपित िवथgआ24ापित घुसौत \nसँ होरे दौ।। २८.िवथgआ24ापित सुता बेलउँच सँराम दौ २९.गुणे सुत गौरीपित \nिवथgआ24ापित लथgआभतमी◌ापित कुलपितय : दिरo िदवाकर दौ ३०.मिहपित झाक मातामह \nकिव कोिकल िवथgआ24ापित ठाकर ) दामोदर सुतो पथgआैआसदु. हिरदेव: नरउनसँ माङिन दौ \n३१.गणपित सुतो किव कोिकल राजपिथg28आडत म o मo उपाo िवथgआ24ापित : ए सुतौ \nहिरपित धनपित।। ३२.महामहोपाथg287यामय िवथgआ24ापितसुता हृिषकेश ३३.हरपित सुता \nिवथgआ24ापित काशी दामोदरा:३४.रितपित सुता सोदरo िवथgआ24ापित दौ ३५.िवथgआ24ापित \nथg2ै2पौथg2भभ पौथg2भभ हिरथg2भ8ार धनेथg2भ8थgआै2 सुतो गोथg288दूदक पालीसँ थg2भआानदौ।। ३६.िवथgआ24ापित थgआंूौ. वेणी \nसुतो रिवनाथ: ३७.सोदरo िवथgआ24ापित थgआंूौo िनकार ३८.थg2भ7ीपित सुतो िवथgआ24ापित परानौ \nदिरहरा ३९.सोदरo िवथgआ24ापित थgआंूौo िमथg2भ7 कमलनयन सुता हिरअम सँ बछाई दौ \n४०.रवौआलसँ सोने दौ देवनाथ सुतो किव िवथgआ24ापित पचही सोदरपुरसँ जगथgआ82ातथ \nदौ ४१.गोपी सुतो िवथgआ24ापित वाचथgआत4पवित शीवा हिरअमसँ नारायण \nदौ।।४२.िवथgआ24ापित िनिध थg2ै2 . धरापितय: ४३.तरौनी करमहासँ मिहधर \nदौ।।(४६/०३) िवथgआ24ापित (१११/०३) सुतो मधुसूदन: ४४.कुलानथg288दन हृदयनथg288द नो \nकर. पनाई दौ (१०९//१०६) िवथgआ24ापित (३१४/०५) सुता िथg2ै2ितनाथ शोभनाथ \nमिहनाथा: ४५.उँमापित सुत िवथgआ24ापित सुतो जयपित : ४६.जागू सुता सुरपित \nहिरपित थg2ै2भापित िगरपित िवथgआ24ापितय : ४७.हचलू सुता हरपित िवथgआ24ापित महो \nथg2भआानपित िदनपित  मिणकंठा ४८.कृथgआतआण ७ सुता रमापित थg2भ7ीपित रथg27ूदपित िवथgआ24ापित : \nबूधवाल सँ धीथg2ैभ दौ।। ४९.दाशे सुता दयोरी खथg28आडतबला सँ गोपीनाथ दौ  24 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n(८५//०२) िवथgआ24ापित सुत जीवनाथ ५०.नरउन सँ िवथgआ24ापित थgआंूौo ५१.धमथgआैभिधक \nरिणक बाटू सुतो िवथgआ24ापित ५२.सोदरपुर सँ गयन दौ िवथgआ24ापित सुता रमापित  \nहोिरल हररवू िजवाईका माथg28आड ९र सँ सोढू दौ।। ५३.खौआल सँ रघुनाथ दौ \n(५४//०७) िवथgआ24ापित सुत जानू ५४.टकबालसँ िवथgआ24ापित थgआंूौ मितनाथ \n५५.खथg28आडईबलासँ िवथgआ24ापित सुत जीवनाथ दौ ५६.करमहा सँ िवथgआ24ापित थgआंूौo \nिवथg2भ8नाथ ५७.कृिथgआतआणपित सुतो उँमापित (बo २८/०१) िवथgआ24ापित (३०२/०३) \nपथg28आडु४आ सँ पथgआैआ भगीरथ दौ ५८.महो हिरकृथgआतआण  सुता खौआल सँ िवथgआ24ापित दौ \n५९.मधुसूदन सुतो िवथgआ24ापित : अलय सँ अिनथg2ैभथgआ2त दौ ६०.माथg28आडपर सँ देवशथg2ू4म्थgआैं थgआंूौo \nिवथgआ24ापित सुता नरउन सँ बदनी दौ ६१.ठo थgआत2या.म सुतो पुरथg288देर परमानथg288दोद \nमाथg28आड ४र सँ िवथgआ24ापित दौ ६२.िवथgआ24ापित सुता सोदरपुर सँ जयराम ६३.धमथgआ7ंथg2भ8 रौ \nखौआल सँ हराई सुत मनोहर दौ थg2ैभद सुतो राम : गंगोली सँ देवे दौ िवथgआत4फीज सँ \nकिव कोिकल राज पिथg28आडत म o मo पाo िवथgआ24ापित थgआंूौo राम सुतो िभरवूक: \nफनथg288दोह सँ लोचन दौ पकिलया सँ िदनू थgआंूौo िभरवू सुतो हराइक: सोदरपुर सँ \nिवर सुत हिरदौ खौआल सँ शुभे थgआंूौo हराई सुता मोहन मनोहरा कमल नारायणा: \nसोदरपुर सँ जगथgआ82ा थ सुत भवानी दौ भवानी सुतो हिरदेव सदायकौ हिरअम सँ \nगोिवथg288दआ सुत थg2भ7ीधर दौ सक o जागे थgआंूौo मनोहर सुता करमहा सँ रतनपित सुत \nकृथgआतआणआदाश दौ कृथgआतआणददाश सुता सोदरपुर सँ मधुसूदन सुत सुथg288द र दौ \n(४७//०५) दिरह रा सँ मुशाई थgआंूौo हिर सुतो थg2ै2ाणपित : सोदरपुर सँ नारायण सुत \nननू दौ (११०//०१) (१०१//०१) नारायण सुतो ननूक: वुधवाल सँ बहुड़ी दौ \n(१८०/०४) दामोदर सुतो बहुड़ीक: सोदरपुर सँ परमानथg288दा सुत कथgआै4गव दौ \nपरमानथg288दु सुतो कथgआै4गव : माथg28आडहर सँ हलघर सुत पीताथg2ू4बार दौ (५८//०५) करमहा \nसँ थg2भ7ीराम थgआंूौo कथgआै4गव सुता करमहा सँ िशवदेव सुत कारम दौ माथg28आडमर सँ वावू \nदौिहथg2भभ दौo ६४. वावू दुगथgआैभपित िसंह : सुतो वावू िवथgआ24ापित िसंह : करमहा सँ \nहिरनाथ सुत तारानाथ दौ ६५. खौआल सँ युवराज थgआंूौo बावू िवथgआ24ापित िसंह सुतो \nवावू िगिरजापित िसंह ६६.वावू गंगापित िसंह सुता भेषपित िसंह िवथgआ24ापित िसंह \n६७.वावू भेषपित िसंह पथg27ूीआ अथg288तगजथgआैभतीय ए सुत हंसपित िसंह : वावू िवथgआ24ापित \nिसंह सुतो रमन कुमार िसंह:६८.बाला सुतो भैया कथg2ू8या◌ुणौ खौआल सँ िवथgआ24ापित \nदौ ६९.िविथg2भ8नाथ काशीनाथा: अलय सँ िवथgआ24ापित दौ ७०.पाठक िवथgआ24ापित सुतो \nदुखमंजन कलरौ आसी एकहरा सँ उँमानथg288दत दौ ७१.नरपित सुता कथg2ू8या◌ाणपुर \nिवथgआत4फी◌ु सँ सुथg288दमर दौ कमलनयन सुत नारायण सुतो सुथg288द र : करमहा सँ  िवदेह सदेह:११  || 25  \nिवथgआ24ापित दौ ७२.मुरािर सुता दामोदर िवथgआ24ापित मिहघर आनथg288दाण :७३.िवथgआ24ापित \nसुता पथgआ2आापित सभापित आिदपित गणपितय :।। ७४.िवथgआ24ापित सुतो छीतू \nपरमानथg288दो◌ा माथg28आड र सँ नरपित दौ बहेराढ़ी सँ गदाधर थgआंूौo ७५.अलय सँ कमल \nसुत नकटू दौ. िवथgआ24ापित सुत जीवनाथ सुतो परम : दिर. राम दौ।। ७६.करमहा \nसँ िवथgआ24ापित सुत मधुसूदन दौ ७७.मानी सोदरपुर सँ वाचथgआत4पौित सुत िवथgआ24ापित दौ \n७८.खथg28आडुबला सँ वावू दुगथgआैभपित िसंह सुत वावू िवथgआ24ापित िसंह दौ ७९.खौआल सँ \nिवथgआ24ापित दौ ठ . मधुरापित सुतो वाछ िशवानथg288दसनो८०.सोदरपुर सँ बैथgआ24नाथ थgआंूौ. \nहिरकृथgआतआण  सुता खौआल सँ मधुसूदनसुत िवथgआ24ापित दौ ८१.मधुसूदन सुत िवथgआ24ापित \nदौ ८२.दिरहरा सँ रमापित सुत वेणी दौ अलय सँ कृथgआतआणापित सुत िवथgआ24ापित थgआंूौ \n८३.अलय सँ िवथgआ24ापित थgआंूौ.॥ ८४.थg27ैयोण . िशवनथg288दबन सुतो िवथgआ24ापित . \n८५.खौआल सँ भवदेव सुत िवथgआ24ापित दौ. ८६.पाठक कृथgआतआथg28आपित सुतो उषापित \nिवथgआ24ापित . ८७.िवथgआ24ापित सुतो दुखभंजन कलरो एकहरा सँ देवानथg288दस सुत \nउँमानिथg288द दौ ८८.अलय सँ िवथgआ24ापित सुत कलथg2ै4 दौ ८९.काथg2ै4 सुता िपताथg2ू4ब र  \nिवथgआ24ापित  देवकीमाना का सोदरपुर सँ वैदयनाथ सुत जिय दौ ९०.सुरोइ थg2ै2 . \nशारदानथg288द  सुता गौरीनथg288दसन वाचथgआत4प ित थg2ै2 . िवथgआ24ापित िदवाकर थg2ै2 . मथg288दूि◌ रथg27ूाि◌कर \nथg2ै2.थg4ंत. भोलन जी का नग. घुसौत सँ दामोदर सुत उथgआूंमोहन दौ एकहरा सँ \nशोभानथg288द . थgआंूौ.९१.खौआल सँ िवथgआ24ापित दौ.  \nआब आउ मूल मुथgआंूापर। हमरा राजपिथg28आडत आ आर कतेक रास धमथgआैभिधकारिणक \nिवथgआ24ापित सभ जैमे एकटा देवदासीक पुथg2भभ सेहो रहिथ , केर थg4तूाथgआआ2ण हेबामे कोनो \nसथg288देह नै अिछ। हम िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरः आ कीितथgआैंलता कीितथgआैंपताका नै वरन \nिवथgआ24ापित पदावलीक गप कऽ रहल छी। तथg24आ कोनो ओझरीमे नै रहल जाए।आब \nआउ गएर थg4तूाथgआआ2ण थgआ2भारा गाओल िबदापत , जे थg27ैयोितरीथg2भ8रसँ पूवथgआैं (सथg2ू4भवतः ) नौआ \nठाकुर जाित मे भेल रहिथ आ तकर थg2ै2माण थg27ैयोितरीथg2भ8र थgआ2भारा वणथgआैंन रथg27ूाकरमे ऐ \nकिवक चचथgआैभ अिछ।  \nिवथgआ24ापितक कोनो पदावलीक रचनामे अपन संथgआत4कृत / अवहथgआ27 लेखक हेबाक चचथgआैं नै \nकेने छिथ। मुदा हुनकर रचना (संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क िवथg2ै4थgआ2त , जे दोसर \nिवथgआ24ापितक रचना छी, जे थg4तूाथgआआ2ण रहिथ ) सवथgआैंहाराक लेल जे ददथgआैं अिछ से संथgआत4कृत \nआ अवहथgआ27क िवथgआ24ापितमे िकए नै अिछ ? संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क िवथgआ24ापित तँ \nसवथgआैंहारासँ घृणा करै छिथ आ िलिखत थg2ैभपमे कथgआ2ैर थg4तूाथgआआ2ण छिथ। मुदा पदावलीक  26 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिवथgआ24ापित तँ िनथgआत2छल छिथ , िकछु कथgआ2ैर पद कथgआ2ैर थg4तूाथgआआ2णवादी सथg2ू4पादक लोकिन \nथgआ2भारा घोसोआओल गेल अिछ (हाथgआत4याथgआत4पद थg2ैभपमे)। \nिपआ देसाथg288तर (िवथgआ24ापितक िबदेिसया)क कथg288सेथg2ूतट आब सुधीगणक समथg2भ2 अिछ आ \nमैिथल िबदेिसया लोकिनक वतथgआैंमान दुदथgआैंशाक बीच ई महाकिव िवथgआ24ापितक थg2ै2ित \nससथg2ू4मान अिपथgआैंत अिछ। की ई ददथgआैं अवहथgआ27 आ संथgआत4कृतक िवथgआ24ापितमे छिथg288ह ? \nपदावली एकटा पैरेलल संथgआत4कृितक थgआ24ोतक अिछ। एथgआं2े समयमे संथgआत4कृत आ \nअवहथgआ27 एथgआं2े लेखक िलख लेत , ओकरा कथg4ंै छै जे अवहथgआ27मे िलखलापर िवथgआ2भान \nओकर उपहास करै छिथ,  मुदा ई ददथgआैं की एकर लेशोमाथg2भभ पदावलीक िवथgआ24ापितमे \nछिथg288ह ? ओतए तँ उथg2ू8लास आ ददथgआैं छै, सवथgआैंहाराक उथg2ू8लास आ ददथgआैं। ओ िवथgआ24ापित \nजे संथgआत4कृत आ अवहथgआ27 मे िलखलिथg288ह  ओ राजपिथg28आडत छला से िवथgआ2भान रहिथ , \nहुनका अवहथgआ27ोमे िलखलापर लोक िनथg288दा करिथg288ह। मुदा मैिथलीक िवथgआ24ापित जे \nपैरेलल परथg2ू4पराक अंग छिथ , ओइसँ दूर छला। ई पैरेलल परथg2ू4प रा ऋगवेदक \nसमयसँ छै (ओइ समयमे नाराशंसी रहै)। ई पैरेलल परथg2ू4पराक िवथgआ24ापित नौआ \nठाकुर जाितक रहबे करिथ, वा थg4तूाथgआआ2ण जाितक रहबे करिथ, से इितहास ओइपर \nमौन अिछ। मुदा लोककथा आ परथg2ू4परा, िबदापतक सवथgआैंहारासँ सघन सथg2ू4बथg288ध , \nिबथgआत4फीक परथg2ू4परा हुनका गएर थg4तूाथgआआ2ण िसथgआ2त करैए। संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क कोनो \nपथgआैआित निहये ओइ िवथgआ24ापितक पदावलीक चचथgआैभ करैए  आ निहये पदावली, पदावलीक \nिवथgआ24ापितक संथgआत4कृत वा अवहथgआ27 केर रचनाक चचथgआैभ करैए। संथgआत4कृत आ अवहथgआ27 \nमुिथgआत4लम आथgआ8ूमणक , जनौ आ मिथg288दर थg4ंतथg4ंै हेबापर दुखी अिछ मुदा पदावली तँ \nसवथgआैंहाराक हषथgआैं, उथg2ू8लास आ संघषथgआैं अिछ; ओइ तरहक हाथgआ8ूोस ओतए नै, हुनका \nसमएमे तँ थg2ै2ायः मुिथgआत4लम  िमिथलामे रहबो नै करिथ।आ जखन मैिथलीबला \nिवथgआ24ापित थg4तूाथgआआ2ण रहबो करिथ वा नै तहीपर सवाल अिछ तखन पाग पिहरा कऽ \nकोन सोच हम सभ पैदा कऽ रहल छी, \" िवथgआ24ापित \" हथg2ू4मर छलाह की नै? की \nिवथgआ24ापितक थg4तूाथgआआ2ण नै रहलासँ ओ हमर नै हेताह? की हुनकर \"िपआ देशथgआै4तर \" \nबला माइथgआूंेशन बला गीत महथg284वहीन भ ऽ जेतै? की हुनकर शृंगािरक गीतक माथg2भभ \nचचथgआैभ कोनो षड यंथg2भभ तँ नै? िवथgआ24ापित सन किवकथg24आ पाग पिहरा कऽ जाितगत \nबथg288धनमे बाथg288हब कतेक सही अिछ ? \n \"मथg287यकालीन िमिथला\"मे िवजय कुमार ठाकुर \nिलखै छिथ: \" िमिथलाक धािमथgआैंक थg2भ2ेथg2भभमे एिह सामथg288तवादी युगीन धािमथgआैंक \nिवचारधाराक थg2ै2भाव एहन सवथgआैंथgआतंयापी छल जे एखनहुँ एिह परथg2ू4पराक िनथgआतूिलिखत  िवदेह सदेह:११  || 27  \nअवशेष समाजमे िवथgआ24मान अिछ : ...(घ) पाग सेहो तथgआै4िथg2भभक िवचारधारासँ सथg2ू4बथgआ2त \nअिछ।\" (पृ.२६) तँ ईहो तंथg2भभ मंथg2भभ िबयाह उपनयन धिर ने रहए िदयौ। िकए ओइ \nपैरेलल परथg2ू4पराक िवथgआ24ापितकथg24आ ओइमे सानै िछयिथg288ह।  \n  \n महाकिव िवथgआ24ापित - कवीथg2भ8र थg27ैयोितरीथg2भ8र (लगभग १२७५-१३५०)सँ पूवथgआैं \n(कारण थg27ैयोितरीथg2भ8रक थgआूंथg288थमे िहनक चचथgआैं अिछ ), मैिथलीक आिद किव। संथgआत4कृत \nआ अवहथgआ27क िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरःसँ िभथgआ82।  सथg2ू4भवतः िबथgआत4फी गामक नौआ ठाकुर थg2भ7ी \nमहेश ठाकुरक पुथg2भभ  (परथg2ू4परा अनुसार)। समानाथg288तर परथg2ू4पराक िबदापत नाचमे \nिवथgआ24ापित पदावलीक (थg27ैयोितरीथg2भ8रसँ पूवथgआैंसँ) नृथg284य -अिभनय होइत अिछ। \n िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरः १३५०-१४३५ िवषएवार िबथgआत4फी-काथgआत2यप (राजा \nिशविसंहक दरबारी) आ संथgआत4कृत आ अवहथgआ27 लेखक। कीितथgआैंलता, कीितथgआैंपताका, \nपुथg2ै4ष परीथg2भ2ा, गोरथg2भ2िवजय , िलखनावली आिद थgआूंंथ समेत िवपुल संथg27ंयामे कालजयी \nरचना। ई मैिथलीक आिदकिव िवथgआ24ापित (थg27ैयोितरीथg2भ8र पूवथgआैं)सँ िभथgआ82 छिथ।  बोिध \nकायथgआत4थ : िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरःक पुथg2ै4ष परीथg2भ2ामे िहनक गंगालाभक कथा विणथgआैंत अिछ। \nमहाकिव िवथgआ24ापित  (थg27ैयोितरीथg2भ8र पूवथgआैं मैिथली पदावली सभक लेखक ) क िवषयमे \nसेहो गंगालाभक ई कथा थg2ै2चिलत आ बादमे िवथgआ24ापित ठथgआं2ुरक (संथgआत4कृत आ \nअवहथgआ27क लेखक ) िवषयमे सेहो गंगालाभक ई कथा थg2ै2चिलत भेल।  \nउगना महादेव: महादेव (उगनाथg2ैभपी) िवथgआ24ापितक ऐठाम गीत सुनबा लेल उगना \nनोकर बिन रहै छलाह। मैिथलीक आिदकिव िवथgआ24ापित (थg27ैयोितरीथg2भ8र पूवथgआैं) आ \nिवथgआ24ापित ठथgआं2ुरः (संथgआत4कृत आ अवहथgआ27क लेखक आ राजा िशविसंहक दरबारी) \nदुनूसँ सथg2ू4बथgआ2त कऽ उगनाक ई कथा थg2ै2िसथgआ2त भेल।   28 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n \n \nिव दे ह  ंg325 ार ा  मै ि थ  ल ी  प ो थ ी  ंg262 द शंg361 न ी  \n१. ‘िव देह’क पिह ल मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - २७.०९.२००९ स् थान- नई \nिद थg2ू8 ली िथgआत4 थ  त थg2भ7ीराम सेथg288 टरक थg2ै2ेथg2भ2ागृहमे। अवसर - ‘जल डमथg2ैभ बाजे’ नाटक-\nमंचन। २. ‘िव देह’क दोसर मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०३.०४.२०११ \nथgआत4 थान- रामानथg288 द  युवा थg27तलब , जनकपुरधाम, नेपाल। अवसर- ‘सगर राित  दीप \nजरय’क ६९ म कथा गोथgआतआ ठी। ३. ‘िव देह’क तेसर मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - \n१२.०६.२०१० थgआत4 थान- किब लपुर, लहेिर यासराय, दरभंगा। अवसर- ‘सगर राित  \nदीप जरय’ ७० म कथा गोथgआतआ ठी। ४. ‘िव देह’क ४म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, \nिद नथgआै4क - ०२.१०.२०१०, थgआत4 थान- बेरमा (तमुि◌ रया) िज ला- मधुबनी। अवसर- सगर \nराित  दीप जरयक ७१ म कथा गोथgआतआ ठी। ५. ‘िव देह’क ५म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, \nिद नथgआै4क - दुगथgआैभपूजा- २०१० थgआत4 थान- बेरमा (तमुि◌ रया), िज ला- मधुबनी। ४ िद वसीय \nथg2ै2दशथgआैंनी।  ६. ‘िव देह’क ६अम मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, दुगथgआैभपूजा- २०१० थgआत4 थान- \nघोघरडीहा (मधुबनी) दुगथgआैभपूजाक मेला पिर  सर। ७. ‘िव देह’क ७म मैिथ ली पोथी-\nथg2ै2दशथgआैंनी, दुगथgआैभपूजा-२०१०, थgआत4 थान- हटनी (मधुबनी) दुगथgआैभपूजाक मेला पिर  सर। ८. \n‘िव देह’क ८म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०४.१२.२०१० थgआत4 थान- थgआतं य पार संघ \nभवन, सुपौल। अवसर- सगर राित  दीप जरयक ७२ म कथा गोथgआतआ ठी। ९. \n‘िव देह’क ९म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०५.१२.२०१० थgआत4 थान- मिह षी \n(सहरसा) अवसर- सगर राित  दीप जरयक ७३ म कथा गोथgआतआ ठी। १०. ‘िव देह’क \n१०म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०९.०७.२०११ थgआत4 थान- अशफथgआै8दास साहु \nसमाज मिह ला इंटर महािव थgआ24ालय पिर  सर- िन मथgआैंली (सुपौल), अवसर- सामानथgआै4तर \nसािह थg284 य  अकादमी मैिथ ली किव  सथg2ू4 मेलन-२०११ ११. ‘िव देह’क ११म मैिथ ली \nपोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - ०२ नवथg2ू4 ब र २०१० थgआत4 थान- एस.एम. पथg2ू2 ि◌ लक थgआत4 कूल पिर सर \nिझ टकी-वनगामा (मधुबनी), अवसर- थgआत4 कूल वािषथgआैंकोथg284 स व। १२. ‘िव देह’क १२म \nमैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क- सरथgआत4 व ती पूजा- २०११, थgआत4 थान- चनौरागंज \n(मधुबनी), अवसर- सरथgआत4 व ती पूजा नाथgआ84य  उथg284 स व- २०११ १३. ‘िव देह’क १३म \nमैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - १०.०९.२०११ थgआत4 थान- हजारीबाग (झारखथg28आ ड ),  िवदेह सदेह:११  || 29  \nअवसर- सगर राित  दीप जरयक ७४म कथा गोथgआतआ ठी। १४. ‘िव देह’क १४म \nमैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - दुगथgआैभपूजा-२०११ थgआत4 थान- बेरमा (मधुबनी) ४ \nिद वसीय थg2ै2दशथgआैंनी।  १५. ‘िव देह’क १५म मैिथ ली पोथी-थg2ै2दशथgआैंनी, िद नथgआै4क - \n०२.११.२०१० थgआत4 थान- उथg274 च  िव थgआ24ालय पिर  सर- खरौआ िज ला- मधुबनी। अवसर- \nमहाकिव  लालदासक १५५म जयथg288 ती समारोह। १६.िवदेहक १६म मैिथली पोथी \nथg2ै2दशथgआैंनी १०-११ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ ७५म सगर राित दीप जरएक अवसरपर , \n१० िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ सथgआैआझ ६ बजेसँ शुथg2ैभ भेल , थgआत4थान -कॉपरेिटव फेडेरेशन \nहॉल, िनकट थg2ू4यूिजयम , पटनामे शुथg2ैभ भेल आ ११ िदसथg2ू4बर २०११क भोर ८ बजे \nधिर चलल। १७.१७म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी:- २२-२४ िद सथg2ू4बर २०११ \nकथg24आ गुवाहाटीमे। २२-२३ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ थg2ै2ाथg272थg27ैयोितष आइ .टी.ए. सेथg288टर , \nमाछखोवा, गुवाहाटी- ७८१००९ (२२ िदसथg2ू4बर  २०११ कथg24आ ४ बजे अथg2ै2ाथg42भसँ ९ \nबजे राित धिर आ २३ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ ११ बजे पूवथgआैभथg42भसँ ३ बजे अपराथg42भ \nधिर आ २३ िदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ फेर ५ बजे अपराथg42भसँ देर  राित धिर) आ  २४ \nिदसथg2ू4बर २०११ कथg24आ भोरसँ राित धिर  थgआत4थान - थg2ैभम संथg27ंया २१७,  होटल ऋतुराज, \nमाछखोवा, गुवाहाटीमे। अवसर िम िथ ला सथgआै4थgआत4 कृित क समथg288 व य सिम ित क आयोिज त \n\"अथg288तरथgआैभथgआतआथgआूूीय मैिथली सथg2ू4मेलन \" आ \"आठम िमिथला रथg27ू सथg2ू4मान समारोह \" ( २२ \nिद सथg2ू4 ब र २०११) आ \"िव थgआ24ापित  थgआत4 मृित  पवथgआैं समारोह \" (२३ िद सथg2ू4 ब र २०११) । \n१७म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी थgआूंाहकक आथgआूंहपर एक िदन लेल (२४ िदसथg2ू4बर \n२०११ कथg24आ )  बढ़ाओल गेल। १८.१८म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी-ितिथ १४ \nजनवरी २०१२ थgआत4 थान- अशफथgआै8दास साहु समाज मिह ला इंटर महािव थgआ24ालय \nपिर सर- िन मथgआैंली (सुपौल), अवसर- समानथgआै4तर  सािह थg284 य  अकादमी मैिथ ली सािहथg284य \nउथg284सव - सह िवदेह सथg2ू4मान समारोह  (समानाथg288तर सािहथg284य अकादेमी पुरथgआत4कार ) \n१९.१९ म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी- २७ जनवरी २०१२ (शुथgआ8ू िद  न), अवसर \nथgआत4 थानीय किव  पिर षद (सलहेस बाबा पिर सर- औरहा, थg2ै2खथg28आ ड - लौकही)क चािर म \nवािषथgआैंकोथg284 स व- २०१२ २०.२०म िवदेह मैिथली पोथी थg2ै2दशथgआैंनी- जे.एम.एस. कोिचंग \nसेथg288टर , चनौरागंज, झंझारपुर, िजला-मधुबनी, अवसर िवदेह नाथgआ84य उथg284सव २०१२ \nदू िदन िदनथgआै4क २८.०१.२०१२ आ २९.०१.२०१२ २१. २१म िवदेह मैिथली \nपोथी थg2ै2दशथgआैंनी (अवसर बीस म नव िदथg2ू8ली िवथg2भ8 पुथgआत4तक मेला २०१२ \nजखन  भारतीय िसनेमाक सए बखथgआैं, िदथg2ू8लीक राजधानी थg2ैभपमे सए बखथgआैं आ  \nरवीथg288थg4तैनाथ टैगोरक १५० म जयथg288ती संगे पिड़ रहल अिछ , एकर  आयोजक रहैत  30 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअिछ नेशनल बुक थgआूूथgआत4ट , भारत, सौजथg288य अंितका थg2ै2काशन ) २५ फरबरी २०१२ \nसँ ०४ माचथgआैं २०१२,थg2ै2ितिदन भोर ११ बजेसँ ८ बजे राित धिर, थgआत4थान - अंितका \nथg2ै2काशन , थgआत4टाल ८०-८१, हॉल ११, थg2ै2गित मैदान , २०म नव िदथg2ू8ली िवथg2भ8 पुथgआत4तक \nमेला २०१२ नव िदथg2ू8ली।  ई िवथg2भ8 पुथgआत4तक मेला दू सालमे एक बेर होइत अिछ आ \n४० साल पिहने १९७२ ई. मे एकर पिहल आयोजन भेल छल। \n \nस ंg2भच प ा द क ी य : िशव कुमार झा “ि ट ंg2भष लू” \n \nबिह रा नाचए अपने ताल \nथg2ै2थgआत4 तुत शीषथgआैंक हमर कोनो अपन रचनाथg284 मक िथgआ8ू  याशीलता नै बाल-कालमे “िम िथ ला \nिम िह र” पढ़ैत छलॱ। साथg2ूत तािह क िम िह रक सभ गोटे अंकमे ऐ शीषथgआैंकसँ एकटा \nथgआत4 थायी थgआत4 तंभ छपैत छल। बड़ बेथा भऽ रहल अिछ  जे भारत वषथgआैंक थg2ै2मुख भाषा \nसभ आगथgआैआ बिढ़ रहल अिछ आ हम सभ अपनामे ओझाराएल छी। जॱ आथg284 मीय \nभऽ कऽ िध यान देल जाए तँ सामािज क थgआत4 ◌ा◌ंरचनाक मथg287 य सामंजथgआत4 य  होइछ। \nसनातन संथgआत4 कृित मे “जाित ”क िव भेद बेशी रहल मुदा सभ वैिद क संथgआत4 कारमे \nअछोपक महतकथg24आ सेहो नकािर  नै सकै छी। हमरे पूवथgआैंज िल  खने छिथ  “कमथgआैं \nथg2ै2धान  िव थg2भ8 किर   राखा” थg2ै2ाचीन भलमानुष शथg2ू2 देटा मे सही एकरा थgआत4 वीकार तँ \nकएलिन । तँए सभकथg24आ जाित  सँ अपन उिठ  कऽ सोचबाक चाही। आन जाित कथg24आ के \nकहए िम िथ लामे तँ थg4तूाथgआआ2णोक मथg287 य  बड़का िव भेद छै, जॱ ई िव भेद माथg2भभ वैवािह  क \nसंथgआत4 कार धिर  सीिम त रिह तै छल तँ येन-केन थg2ै2कारेण थgआत4 वीकायथgआैं, मुदा “िप परी” जे \nहमर भोथg27ै य संथgआत4 कृित क िव शेष िच थg288ह िथ  क ओकरो देबएमे बड़ भारी खािध  भऽ \nगेल छै। अथg288 तथgआ2भथgआैंथg288 थgआ2भ माथg2भभ एतबे धिर   नै, भलमानुष वगथgआैंक कोनो किव   तँ एतए धिर  \nिल खने छिथ - \nअड़िड़ ए कोदिड़ ए आ मुसवरय,  िवदेह सदेह:११  || 31  \nई मरय तँ मैिथ लक पाप टरय \nअरिड़ ए मैिथ ल थg4तूाथgआआ2णक एकटा मूल होइछ , ऐ थg2भ7ेणीक थg4तूाथgआआ2ण दिड़  भंगा िज लाक \n“नेहरा” आ समथgआत4 तीपुरक “िभ ड़हा” गाममे भरल छिथ । वएह नेहरा जकरा \nकिह यो “िम िथ लाक पेिर स” कहल गेल अिछ । आब कहल जाए “मैिथ ल” ऐ \nदोहामे किव  ककरा मनने छिथ ? माथg2भभ थg2भ7ोिथg2भभ  य, भलमानुष आ उथg274 च मूलक जयवार \nथg4तूाथgआआ2ण।  जॱ एहेन किव  लेल आन थg4तूाथgआआ2णो अछोप तँ आन जाित कथg24आ की कहल \nजाए? िव थgआ24ापित   थgआत4 मृित  पवथgआैं समारोह वा कोनो मंच हुअए , हाथgआत4 य पर थपड़ी \nबजएबाक लेल ऐ थg2ै2कारक दोहा िम  िथ लाक पिह चान मानल जाइत रहल अिछ - \nरैनी भैनी ओ रौित िन यथgआैआ \nदीप गोधनपुर कैिथ िन यथgआैआ \nपथgआैआच गाम पचही परगथgआ82ा \nउथg2भ4म गाम ननौर  \nतेली सूरी बसए मधेपुर \nलंठक ठथgआ28 लखनौर ’ \nजॱ मधुबनी िज लाक माथg2भभ ऊपर ि◌ लखल िक छुए गाम भलमानुषक गाम तँ गोपेश, \nसरस, गजेथg288 थg4तै  वा आनंद भलमानुष नै? \nसमथgआत4 तीपुर िज लामे भलमानुषक तािथg284 व  क िव वेचन तँ आर िव िच थg2भभ ढंगे कएल गेल \nअिछ - \n“थg2भ7ोिथg2भभ  य सलमपुर रानी टोल \nिक छु घर टभका आर सभ चोर”  32 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nधथg288 यवाद देबाक चाही एहेन थg2ै2संगक थgआतं याथg27ं याताकथg24आ जे ई िब सिर  गेल छिथ  जे \n“चोर”क कोनो जाित  नै होइ छै, ओ तथाकिथ त भलमानुषक पिर वारमे सेहो जथg288 म  \nलऽ सकै छिथ  वा लै छिथ । \nकेओ नै सोचलिथ  जे हिर वंश तथg2ैभण सन थg2ै2थgआै4जल सािह  थg284 यकार माथg2भभ एथgआं2ेटा मैिथ  ली \nरेिड यो नाटक “उगना रे मोर कतए गेलथgआ7आ” िक ए िल खलिथ ? एक बेर समथgआत4 तीपुरक \nलथg2ू2 धथg2ै2ित  थgआतआ ठ  श थg2ू8 य  िच िकथg284स क डॉ. आर.पी. िम थg2भ7ा िह  थg288 दुथgआत4 तान दैिन कमे अपन \nआलेखमे िल खने छलाह जे अिध कार देबए काल हमरा सभकथg24आ दिछ नाहा कहल \nजाइत अिछ  तखन मैिथ लीकथg24आ आगथgआैआ बढ़एबाक आशा हमरासँ िक  ए करै छिथ ? \nफणीथgआत2 व रनाथ रेणु, पोथgआंूार रामावतार अथg2ैभण सन रचनाकारकथg24आ केओ मैिथ लीमे \nिल खबाक थg2ै2ेरणा िक  ए नै देलकिन ? \nगजेथg288 थg4तै  ठाकुर, उमेश मथg28आ ड ल आ िश वकुमार झा सन साधारण लोक समाजक सभ \nवगथgआैंक रचनाकारकथg24आ थg2ै2ोथg284 सािह त कऽ सकै छिथ  तँ थg2ै2वीण सािहथg284य कारसँ की हमर \nआश रखनाइ अपराध? \nभुवनेथgआत2 व र िस◌ ंह भुवनकथg24आ अथg288 तथgआैंमनसँ थg2भ7थgआ2तथgआै4जिल   दै िछ यिन  जे एकटा िह थg288 दीक महाकिव  \nआरसी थg2ै2साद िस ◌ ंहकथg24आ मैिथ  लीमे िल खबाक थg2ै2ेरणा देलिन  । जखन समथgआत4 तीपुरमे \nमैिथ लीक अिथgआत4 त  थg284 वक रथg2भ2ाथथgआैं आथg288 दोलन होइत अिछ  तँ डा◌ॅ. नरेश कुमार िव कल \nसभसँ आगथgआैआ रहै छिथ । १९६०-७० मे िह नक किव ता सभ िम िथ ला िम िह रमे छपैत \nछल तखन मैिथ ली सािह थg284 य क इित हासमे डॉ. दुगथgआैभनाथ झा थg2भ7ीश िह  नक नाओं िक ए \nनै देलिथg288 ह   आ रामदेव झा सािहथg284य अकादेमीक कथा संचयन मे िहनकर कथा िकए \nनै लेलिथg288ह ? हमर कहब ई नै जे सबहक दृिथgआतआ ट  मे सभ लोक रिह ते छिथ , मुदा जॱ \nआथg284 मीय भऽ कऽ सोचल जाए तँ सभ थg2ै2थgआत2 न क समाधान छै। “िम िथ लामे रहिन हार \nसभ लोक मैिथ ल” ई उथg2ू8 लेख सभ मंचपर कएल जाइत अिछ । ऐ तरहक \nउथg2ू8 लेखसँ थg4ंतम उथg284 पथgआ82 भेनाइ थgआत4 वाभािव क। जेना अपना चािर  बेटामे सँ कोनो \nबेटाकथg24आ बेर -बेर माए कहै छिथ  जे “तथg244 हमरे बेटा छथg24आ। ” तँ ओइ  पुथg2भभक िद  मागमे \nिन िथg2भै  त उथg284पथgआ82 हएत जे शायद हम दोसर नारीक पुथg2भभ छी।  \nमैिथ ली आयथgआैं पिर  वार समूहक पिह ल भाषा िथ क जेकरापर जाित वादी कलंक \nलागल अिछ । ऐ भाषाकथg24आ थg4तूाथgआआ2णवादी थg2ै2वृित  सँ झथgआैआिप   देबाक िव रोध आवथgआत2यक भऽ \nगेल। जखन लालूजी बी.पी.एस.सी.सँ एकरा बाहर केलिन  तँ माथg2भभ िक  छु चानन- िवदेह सदेह:११  || 33  \nठोपधारी धिर  एकर िव रोध सीिम त रिह  गेल छल। ई थg2ै2थgआंं िव  चारणीय अिछ  जे \nिब लट पासवान िव हंगम, महेथg288थg4तै  नारायण राम , थg2ै2ो. रवी थg288थg4तै चौधरी आ डॉ. \nमोतीलाल यादव सन िक छु िव थgआ2भतकथg24आ छोिड़   आन जाित क लोकक मथg287य मैिथ  लीक \nथg2ै2ित   ददथgआैं िक  ए नै भेल छल। कोना हेबो किर तए? जखन सािह थg284यो अकादेमी \nसलाहकार बोडथgआैंक अथg287यथg2भ2 पिह  ने डॉ. रामदेव झा तकर बाद हुनक ससुर \nचथg288थg4तैरनाथ िम  थg2भ7 ‘अमर’क पथg2भैात रामदेव झाक समिध िव  थgआ24ानाथ झा िव िद  त, तखन \nआन जाित कथg24आ के कहए थg4तूाथgआआ2णोमे िव  रोधाभास संभव छै। माल महराजक ि◌ मजथgआैभ \nखेलए होली। सािह थg284य अकादेमी देशक जनताक ऊपर लागल कर  (टेथg27तस ) सँ \nचलैत अिछ । भातसँ सथgआ82ा भारी, िम िथ लामे थg4तूाथgआआ2णक आबादी माथg2भभ पा◌ँचसँ छओ \nथg2ै2ित  शत आ संपूणथgआैं मैिथ  लीपर हुनके अिध कार। अहूमे िक छु पागधारी ऐ सािह िथg284य  क \nमंचकथg24आ प ◌ँिज यौने छिथ । मैिथ ली गाममे रिह िन हार आम लोकक भाषा िथ क। जखन \nिम िथ ला राथg27ैयक बात होइत अिछ   तँ बेगूसराय के कहए हम सभ बथgआैआका धिर  \nचिल  जाइ छी मुदा जॱ अिध कारक गप तँ समथgआत4तीपुर आ मधेपुरा आिद  क थg4तूाथgआआ2णो \nसभ भदेसक मानल जाइ छिथ। ओना भदेसक थg4तूाथgआआ2णमे सँ िक  छु सािह थg284यकार \nजेना सुरेथg288थg4तै झा ‘सुमन’, माकथgआैंथg28आडेय  थg2ै2वासी, कीितथgआैं  नारायण िम थg2भ7 सन िक  छु लोक \nसथg2ू4मािन  त कएल गेल छिथ  िक एक तँ ओ सभ दरभंगा आ पटनाक बीच झुलैत \nउथg2भ4रबिर  या संथgआत4कािर  क लोकक िव दूषक रहलाह। \nऐ बेरक सािह थg284य अकादेमी पुरथgआत4कार तँ िनलथgआैंथg27ैजताक पराकाथg4ं7ाकथg24आ पार कऽ  \nदेलक। वतथgआैंमान मैिथ  लीक सवथgआैंथg2भ7ेथg4ं7 गथgआ24कार जगदीश थg2ै2साद मंडलक नाओं \nिनणथgआैभयक मंडल धिर   नै पहुँचल। उदय नारायण िसंह ‘निच केता’ आ सुभाष \nचथg288थg4तैय यादवपर भारी पिड़   गेलाह चथg288थg4तैनाथ िम  थg2भ7 अमरक चेला उदयचथg288थg4तै झा \nिव नोद, किह या धिर  एना चलैत रहत? \nगलती पछाित क सािह थg284यकार अथवा दिछ  नाहा थg4तूाथgआआ2ण सािह  थg284यकारो सबहक  \nछिथg288हप। अपने पाग पिह  र ई िब सिर  जाइ छिथ  जे जइ  समाजक ओ थg2ै2ित  िन िध थg284व  \nकरै छिथ न ओ किह यो हुनका माफ नै करतिन । पाग माथg2भभ थg4तूाथgआआ2ण आ कणथgआैं-\nकायथgआत4थ  पिर वारक सकल मंगलकायथgआैंमे पिह  रल जाइत अिछ । आन जाित क मथg287य \nएकर कोनो थg2ै2योजन वा परंपरा नै। तखन िम  िथ लाक सभटा सािह िथg284य  क समारोहमे \nपाग पिह रेबाक थg2ै2थाकथg24आ की मानल जाए ? चाटुकार थg4तूाथgआआ2ण सािह  थg284यकार ऐ थg2ै2था \nथgआ2भारा की  थg2ै2मािण  त करबए चाहै छिथ  जे मैिथ ली माथg2भभ थg4तूाथgआआ2णेटा केर भाषा िथ  क?  34 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nगलती िक छुए लोक करैत अिछ  आ दोष सथg2ू4पूणथgआैं समाजपर मढ़ल जाइत अिछ  । \nथg4तूाथgआआ2णोमे थgआत4व . गोपालजी झा गोपेश, थgआत4व . कालीकाथg288त  झा ‘बूच, थgआत4व . चतुरानन \nिम थg2भ7, थg2भ7ी सथg284यनारायण झा, डॉ. बुिथgआ2त  नाथ िम थg2भ7, डॉ. िव थgआ24ापित   झा आ थgआत4व  . थg2ै2ो. \nरामकृपाल चौधरी ‘राकेश’सन रचनाकारक संग थg288याय नै भेल िक  एक तँ ओ सभ \nऐ चाटुकार मंचक सदथgआत4य नै छलिथ   वा छिथ । तँए समथg288वयवादी थg4तूाथgआआ2ण  \nसािह थg284यकारकथg24आ ऐ िग  रिग िट या लोक सभसँ मैिथ लीक रथg2भ2ा करए पड़तिन  । हम \nसािह थg284यमे आरथg2भ2णक समथथgआैंन नै करैत छी मुदा सबहक थg2ै2ित   सथg2ू4यक भाव रखबाक \nचाही। िव गत १० समारोहसँ सगर राित  दीप जरयमे मैिथ लीक साथg2ू4यवादी थg2ै2थgआै4जल \nसािह थg284यकार जगदीश थg2ै2साद मंडल भाग लऽ रहल छिथ   मुदा गोधूिल  बेलामे थg2ै2ारथg2ू4भ \nहोमएबला ऐ कथागोथg4ं7ीमे हुनका कथा-पाठक आइ धिर  राितक  १ बजेसँ पिह ने \nअवसर नै देल गेल अिछ   ।  \nकिव  राजदेव मंडल, मेघन थg2ै2सादकथg24आ अनुवादक कोनो एसाइनमथgआ7तट नै भेटलिन  । हम \nिव थg2भ8ासक संग कहै छी जे राजदेव मंडल , मेघन थg2ै2साद  आ दुगथgआैभनंद मंडल  \nखुशीलाल झासँ थg2भ7ेथg4ं7 अनुवादक िसथgआ2त  हेताह । डॉ. रवी थg288थg4तै चौधरी मोहन भारथgआ2भाजसँ \nथg2भ7ेथg4ं7 आलेख िल  खै छिथ । बेचन ठाकुर आ डॉ. उदय ना. िसंह निच केता महेथg288थg4तै \nमलंिग यासँ नीक नाटककार छिथ । डॉ. शेफािल का वमथgआैभ उषािक  रण खानसँ थg2भ7ेथg4ं7   \nमिह ला रचनाकार छिथ । \nआनंद कुमार झाकथg24आ जे सथg2ू4मान देल गेल तेकर हम समथथgआैंन करैत छी। परंच जॱ \nओ आनंद पासवान वा आनंद मंडल रिह तिथ  तखन ई संभव छल? \nजॱ आधुिन क पीढ़ीक लोक ऐ कु-बेबथgआत4थाक िव  रोध नै करताह तँ संभव अिछ  जे \nहमर थgआत4वगथgआै8य िप  ता कालीकथgआै4त झा ‘बूच’क किव ताक ई पथgआैआित   सथg284य थg2ै2तीत भऽ \nजाए- “िद वस िन कट ओ आिब  रहल अिछ  हेती मैिथ ली सभसँ कात...।” \nओना ऐ थg4तूाथgआआ2णवादी सोचबला िक  छु संथgआत4थाक सथg2ू4यक कायथgआैंक सराहना करब सेहो \nआवथgआत2यक। जेना िम िथ ला सथgआै4थgआत4कृित  क पिर षद जमशेदपुरक वािषथgआैंक कलेथg28आडरमे \nपागबला संथgआत4कृत  आ अवहथgआ27क  िव थgआ24ापित  क संग-संग लोकदेव सलहेसक फोटो \nदेिख  नीक लागल। ऐ लेल थg2ै2ो. अशोक अिव चल आ थg2ै2ो. रवी थg288थg4तै  चौधरीक संग-\nसंग थg2भ7ी एस .एन. ठाकुर आ सथg2ू4पूणथgआैं पिर  षद् धथg288यवादक पाथg2भभ छिथ  । ऐ थg2ै2कारक \nसमथg288वयवादी सोचकथg24आ शतश : नमन।  िवदेह सदेह:११  || 35  \nअंतमे, हमर आथgआूंह यएह जे सथg2ू4यक दृिथg4ंैकोण राखब अिन  वायथgआैं नै तँ मुथg27ंय  धार \nसुखा जाएत आ समानथgआै4तर धार बहबे करत।  \n \nडा. अ ंg26च ण  कु म ा र ि सं ह  \nउजड़ैत गाम : बसैत शहर? \nकी कहू, बहुत िदन पर १ जून २०१२ कथg24आ\n  महावीर हाथgआत4पीटल  गेल रही। \nहाथgआत4पीटल की गेलॱ, िमथg2भभ मंडली संग कोशी कात जएबाक अवसर पिर लािग \nगेल। अवसरो एहन जे नागो बाबू सेथgआ8ूेटरीक नाितक जथg288म -िदन पटनासन शहरकथg24आ \nछोिड़ कोशीक कछेरपर बसल ‘बलुआहा’ आ पूवथgआै8 तटबथg288धक कातमे थgआत4थािपत \nमिहषी थg2ै2खंडक एकलौता कॉलेज , माने िशथg2भ2कक , छाथg2भभक , समाजक कॉलेज नै \nअिपतु सेथgआ8ूेटरीक वैयिथg27ततक सथg2ू4पिथg2भ4 , मे मनाओल जा रहल छल। ऐ अवसरपर \nिशिथg2भ2त आथg2भआाकारीक फौजमे हमहूँ समाहूत छ लॱ। जिहना ओइ ठाम पहुँचलॱ िक \nसेथgआ8ूेटरीक नजिर हमरापर पड़तिह किह उठलाह, “ओ अथg2ैभण बाबू! किहया एलॱ, \nखोजो-खबिर नै रखैत छी। अपने तँ मैसूर जाएकथg24आ हमरा स भकथg24आ िबसैिरए गेलॱ। \nआब हम िहनका सभक लेल कतेक खटू। आब हमरो उमैर भेल। अहथgआैआ तँ \nजिनतै िछऐ, जे काज टाकासँ हेतै ओ तँ टकै करतै ने। देिखयौ ने टाकाक \nअभावमे कॉलेजक छतक ढलाइ थg2ैभकल अिछ आ  एकटा बात बुझलॱ िक नै, ऐ \nबेरसँ फथgआत4ट पाटथgआैंमे एडिमशन सेहो हएत।” तखने हुनक नाित आिब कहैत छिन \nजे- “नानाजी हमरा पैसाब लागल अिछ, हम कतए पैसाब करब, ऐ ठाम कतौ \nबाथथg2ैभम कहथgआैआ देखै िछऐ? तइपर ओइ ठाम जमकल बैसल एम. ए. पास सभमे सँ \nकेओ बािज उठलाह- ‘एतेकटा फीथg2ू8ड अिछ , कतौ अहथgआैआ पैसाब कए िलअ। ’ ओ \nबथg274चा कनेक काल चुप रहल आ सोचैत बािज उठल - ‘एना कतौ खूजलमे \nबाथथg2ैभम कएल जाइ  छै, जँ इथg288फेथg27तशन भए जाएत तँ?’ नामी-िगरामी िवथg2भ8िवथgआ24ालय   36 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसभसँ थg2ै2ाथg2ूतत िडथgआूंीधारीक लेल ऐ थg2ै2थgआंंक कोनो उथg2भ4र नै छल। अथg274छा छोड़ू, हमहूँ \nकोन फेरामे फँिस गेलॱ, आधुिनकता, वैथg2भआािनकता एवं थg2ै2कृित -परंपरामे ओझराएल \nजा रहल छी। अखन जथg288म -िदनक केक कटबामे एवं मासुक भोजमे िबलथg2ू4ब \nछल। भगवान जी, अरिबथg288द जी, थg2ै2थgआै4जल  भाइजी एवं िवजय जीक िवचार भेल जे \nिकऐ नै ऐ बीचक समयमे कोशीपर बनैत पुल देखल जाए। सभ गोटे ए.सी. सँ \nसुसिथg27ैजत गाड़ीमे बैिस कोशी बाथg288ह िदस िबदा भेलॱ जे कॉलेजसँ माथg2भभ एक \nिकलोमीटरपर छल। ‘बलुआहा’ बाजारमे ओ लोकिन अपन-अपन पिसथgआ82क \nिहसाबसँ खएबा-िपबाक लेल वथgआत4तु-जात िकनैत गेलाह। गाड़ीकथg24आ बाथg288ह पर लगा सभ \nगोटे ओतुका दृथgआत2य एवं बनैत पुलक कायथgआैं केर गितशीलताक आनथg288द खाइत -पीबैत \nलेब थg2ै2ारंभ कएल। ऐ ठाम हम एकटा बात किह दी जे िवजय जी, जे अपन \nपंचायतक थg2ै2धान (मुिखया) सेहो रिह चुकल छिथ, \n सहरसा िजलाक मिहषी \nथg2ै2खथg28आडक स भसँ पैघ जमॴदार थgआत4व . गंगा बाबूक एकलौता पुथg2भभ िथकाह। करीब \nसतरह वषथgआैं पिहने थg2ै2ो. (डॉ.) सुभाषचथg288थg4तै िसंह (मैिथली थg2ै2ाथg287यापक , ए.एन.कॉलेज, \nपटना) जीक आवास बहादुरपुरमे  हुनकासँ पिरचय भेल छल एवं पिरचय \nआथg284मीयतामे पिरविथg2भ4थgआैंत भेलोपरथgआै4त ओ कहने छलाह , किहयो अहथgआैआ हमर गाम चलू; \nहम अहथgआैआकथg24आ कोशी नदीमे नाह पर बैसा िझलहिरक संग कोशीक ओइ पारक अपन \nकचहरी (कामत, बासा) देखाएब। समय सापेथg2भ2 नै भेलाक कारणथg24आ एहन संभव नै \nभए सकल छल। मुदा आइ कोशी बाथg288हपर गथg2ूतपक थgआ8ूममे ओतेक वषथgआैं पिहलुका \nबात चिल पड़ल। ओ बािज उठलाह- ‘अथg2ैभण  जी आब हमर कचहरीपर चािर \nचथgआं2ा चिल जाइत अिछ।’ हम ई सुिन िविथgआत4मत  तँ भेबे केलॱ, अिवथg2भ8सनीयता \nसेहो हुलकी मािर रहल छल। बाथg288हेपर सभ गोटेक िवचार भेल जे तेसर िदन \nहम सब कोशीक ओइ पार कचहरीपर जाएब एवं ओइ ठाम िदन-राितक भोजन \nकए राितएमे आपस भए जाएब। िवजय जी ओतैसँ मोबाइलक माथg287यमे अपन \nकचहरीक मैनेजरकथg24आ बीस-पथg274चीस  गोटेक िदनुका एवं रतुका भोजनक थgआतंयवथgआत4था \nकरबाक लेल आवथgआत2यक  िनदथgआ7ंश  दए देलिथg288ह।  पछाित हम सभ कॉलेज आिब \nभोजनोपरथgआै4त  सहरसा घुिर गेलॱ। \nपूवथgआैंिनधथgआैभिरत  कायथgआैंथgआ8ूमक  अनुसारथg24आ कोशीक पुबिरया एवं पछबिरया धारक बीच \nअविथgआत4थत  झारा पंचायतक िशशौना गाम जएबाक जे ितिथ िनिथg2भैत  छल ओकरा \nथg2ै2ित  हम कनेक उदासीन छलॱ, िकएक तँ सूयथgआैं भगवानक थg2ै2कोपक  कारणथg24आ थg2ै2चथg28आड  \nगरमीमे घरसँ बहराएब लू कथg24आ आमंथg2भभण  देब सन छल। की कहू! िनधथgआैभिरत  ितिथकथg24आ  िवदेह सदेह:११  || 37  \nफोनक घंटी बाजब थg2ै2ारंभ  भए गेल एवं हमरो जाइए पड़ल। सहरसासँ जाइबलाक \nलेल दूटा ए.सी. युथg27तत  थgआत4कारिपयो लागल एवं हम सभ ओइमे सबार भए िबदा भए \nगेलॱ ‘उजड़ैत गाम आ बसैत शहर’क वाथgआत4तिवकताक  अवलोकनाथथgआैं।  ए.सी. युथg27तत  \nगाड़ी एवं ठथg28आढा पेय पदाथथgआैंक  कारणथg24आ याथg2भभामे कोनो बेसी तकलीफ नै भए रहल \nछल। हम सभ बलुआहामे कोशीपर बनैबला पुल टिप ओइ पार िशशौना गाम िदस \nबढ़लॱ। ओइ पंचायतक थg2ै2धान  (मुिखया) थg2भ7ी अथg2ैभण  यादव जिनक पैतृक गाम \nिशशौने छिन, सेहो हमरा सभक थgआत4वागताथथgआैं एवं रथgआत4तामे कोनो तरहक तकलीफ नै \nहुअए, तइ लेल हमरा सभक संग छलाह। कामतपर शीथgआू2ाितशीथgआू2  पहुँचबाक लेल \nसड़क मागथgआैंकथg24आ छोिड़ कोशी नदीक काते कात गाड़ी बढ़ए लागल। बािढ़ अएबासँ \nबहुत पिहनिह कोशीक कटिनयथgआैआ एवं ओइसँ उपटैत लोकक दृथgआत2यसँ हृदय तँ थg4तैिबत  \nभेबे कएल, अिपतु कोशी मैयाक एहन ताथg28आडव सँ डरो भेल जे कहॴ हमरो सभक \nगाड़ी कटिनयथgआैआक  कारणथg24आ नदीमे नै समा जाए। ओइ ठामक लोकक जीवन केर \nमािमथgआैंक िचथg2भभण मैिथली सािहथg284यकथg24आ के कह ए, भारतक अनेको सािहथg284य मथg287य िवथgआ2भान \nलेखक लोकिन थg2ै2थgआत4तुत कए चुकल छिथ , तथg24आ ओतुका दुथg2ैभहताक हम की बखान \nकथg2ैभ , एहन शथg2ू2द -सामथg28भयथgआैं हम रामे नै अिछ। ए.सी. युथg27तत  गाड़ी रहलोपर हम सभ \nसुथg2ैभज  भगवानक थg2ै2कोपक पूणथgआैं अनुभव कए रहल छलॱ, परंच ओइ ठामक नेना-\nभुटका, वृथgआ2त -विणता सभ केओ अपन-अपन काजमे मथgआत4त  छल। कोशी मैयाक \nधारमे छोट-छोट नेना-भुटकाकथg24आ उमकैत देखलॱ तँ हमर देहक रोइयथgआैआ डरसँ \nभुटकए लागल जे कही◌ं ई सभ भािस ने जाए। ओ सभ तँ जेना एहन िथgआत4थितसँ \nअनिभथg2भआ  अपनामे मथgआत4त  भए कोशी मैयाक धारमे िनिथg2भैत  भए उमकैत छल जेना \nमायक कोरामे नेना। \nखेत वा खेतक बीच टायर गाड़ी एवं थgआूूैथg27तटरक  लीख पर चलैत हमरो सभक \nगाड़ी धूरा उड़बैत, खीरा, ककरी, परोड़, सजमिन, कदीमा, मुंग एवं मकइक \nभुथgआ2ैाक ठाम-ठाम लागल ढ़ेरीक अनुपम दृथgआत2य देिख लागल  जेना अनपूणथgआैभ थgआत4वतः \nऐठाम बास करैत होिथ, गंगा बाबूक कचहरी एवं युवा थg2ै2धान  अथg2ै4ण  यादवक गाम \nपहुँिच गेल। िशशौना पहुँिचते सथg2ू4पूणथgआैं गामक लोक थgआत4वागताथथgआैं एवं िजथg2भआासाथथgआैं आिब \nगेलाह। महपुरा िनवासी थg2भ7ी रामनरेश िसंह उफथgआैं ‘मुिखयाजी’ आकाशवाणी पटना, \nिवजयजी, थg2ै2थgआै4जल  भाइजी एवं अरिबथg288दजी कथg24आ ओतुथgआं2ा लोक पिहनेसँ िचथg288हैत  छल, \nतथg24आ हुनका सभकथg24आ ओ लोकिन नाम एवं सथg2ू4बथg288धक  आधारपर थg2ै2णाम  करैत गेलाह। \nहम, मदनेथg2भ8र  ठाकुर उफथgआैं ‘भगवान जी’ (मिहषी), िमिथलेश, लथgआभतमण एवं  38 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nिसकथg288दरकथg24आ औपचािरकता एवं आितथg28भयवश  थg2ै2णाम  करैत बैसाओल गेल। अथg2ैभण  \nयादव जे ओइ गामक बेटाक अितिरथg27तत  िवकासपुथg2भभ  थg2ै2धान  (मुिखया) एवं िवजयजी, \nजे ओइ गामक जमीथg288दार  छिथ, दुनूक लोकिथg2ै2यता ओइ ठाम एकिथg2भभत  थgआूंामीणक  \nआवभगतसँ बुझना गेल। िकछु समयोपरथgआै4त  िवजयजीक इशारापर खथgआत4सीक  मासु, \nभात, रोटी, सलाद एवं दहीक संग भोजन लगाओल गेल एवं हम सभ \nभोजनोपरथgआै4त  आरामक मुथg4तैामे आिब गेलॱ। पथgआैआच -छओ बजे सथgआैआझक  लकधक हम \nसभ कोशीक पछबिरया धार, जे बेलदाबर नदीक नामसँ जानल जाइछ एवं ऐ \nनदीमे कोशीक कोनो धारसँ पैघ माछ पाओल जाइछ, क कात गेलॱ, जतए \nहिटया लागल छल। हम सभ ओइ बेलदाबर नदीक कछेरपर छोट-छीन हिटयाक \nअवलोकन केलॱ एवं पान खाइत ओतुथgआं2ा िथgआत4थित पर बात करैत रहलॱ। हम एवं \nमुिखया जी (आकाशवाणी, पटना) कथg24आ छोिड़ सभ गोटे बेलदावर नदीमे उतिर खूब \nउमकैत गेलाह एवं भगवान जी ओइ थgआ8ूममे अपन गरक सोनाक बनल मायतारा \nमैयाक चकती सेहो गमा देलिन। \nझलफल भेलोपरथgआै4त  हम सभ कचहरीपर आपस अबैत गेलॱ। गरमीक अिधकताक \nकारणथg24आ ओइ गामक दुइ मंिजला थgआत4कूलक  छतपर ओछाओन लगाओल गेल एवं हम \nसभ ओइ ठाम आराम करए लगलॱ। िशशौनाक पूब भागमे एकटा पैघ भवनक \nिनमथgआैभण  कायथgआैं देिख हम पूिछ बैसलॱ जे एतेक पैघ पथgआं2ा के बनबा रहल अिछ, \nतइपर ओतुथgआं2ा मुिखयाजी अथg2ै4ण यादव कहलिन जे ई बािढ़ राहत सेथg288टरक थg2ैभपमे \nसभ गाममे बनाओल जा रहल अिछ। कोशीक ढेबमे बसल गाममे दू महला \nथgआत4कूल , बािढ़ राहत भवन, कतौ सौिलंग युथg27तत सड़क तँ क तौ-कतौ कथg274ची सड़क , \nजे एक गामसँ दोसर गामकथg24आ जोड़ैत , एतबे नै गामक बीचो-बीच िसमेथg288ट सँ ढालल \nसड़क देिख एवं ओतुथgआं2ा लोकक मुँहसँ नीितश राथg27ैयक सुशासनक बखान सुिन \nिबहारक कथg2ू8याणक संभावना जगैत देख लॱ। राितमे हम सभ फेर भात-रोटी, \nमाछ, सलाद एवं दहीक संग भोजन केलॱ एवं पान खाए सहरसा आपस जाए \nदेबाक आथgआूंह कएल तँ ओ इ ठामक लोक कहए \n  लगलाह जे एना कतौ भेलैए जे \nएतेक राितकथg24आ थgआ2भािर परसँ अितिथ िबदा ह एत। गॱआ सभकथg24आ मनबैत हम सभ िबदा \nभए सहरसा अपन-अपन आवास पर पहुँिच गेलॱ। मुदा हमर मनमे बसल \n‘उजड़ैत गामःबसैत शहर’क संगक संग, जे ओही ठाम सभ तरहथg24आ खािरज होइत \nथg2ै2तीत भेल , सथgआ24ः देखल  कोशीक बीच बसैत गाम िशशौना, ओइ ठाम िनवास \nकरैत िनथgआत2थg274छल लोकक सथg2ू4पूणथgआैं िवकास िदस उठाओल सरकारक डेग अओर तेज  िवदेह सदेह:११  || 39  \nकोना हुअए, तही बीच ओझरा गेल। \n \nभ ा ष ा  ज ा ि त ग त  स ंg2भच प ि ंg25च  नै अि प तु  स ा म ा ि ज क  स ंg2भच प ि ंg25च \n                                           \nभाषाक उथg284पित समाजमे भेल अिछ अओर समाजक िवकास भाषाक आधारपर \nहोइछ। ऐ तरहथg24आ भाषा अओर समाज दुनू अथg288योथg288यािथg2भ7त अिछ। ऐ मादे हम कहए \nचाहै छी जे मैिथली भाषा कोनो जाित िवशेषक सथg2ू4पिथg2भ4 नै अिपतु ई तँ सामािजक \nसथg2ू4पिथg2भ4 िथक। सामािजक थgआतंयवहारे भाषाक मुथg27ंय उथgआंूेथgआत2य अिछ। भाषाक िवकास \nआ संरथg2भ2ण समाजमे होइछ अओर एकर थg2ै2योग सेहो समाजमे होइछ। मैिथलीकथg24आ \nदूरगामी थg2भ2ित पहुँचाबैबला िकछु लोकक कहब अिछ जे घर -घरारी सदृश मैिथली \nसेहो हमरा सभक पैतृक संपिथg2भ4 अिछ , जे िक सवथgआैंथा अनुपयुथg27तत , िकएक तँ \nसथg2ू4पूणथgआैं िमिथलामे रहए बला सभ वगथgआैंक नेना जथg288मेसँ अपन मातृभाषा मैिथली \nबजैछ। \nहम सभ भाषाक बलथg24आ असगरमे सोचै एवं मनन करै छी मुदा ओ भाषा ऐ सामाथg288य \nयादृिथg274छक थg287विन -थg2ै2तीकपर आधािरत भाषासँ िभथgआ82 होइछ। भाषा आथgआ24ोपथgआै4त समाजसँ \nसंबंिधत होइछ। भाषा एक सामािजक सथg2ू4पिथg2भ4 अिछ। ऐसँ थgआत4पथg4ंै होइत अिछ जे \nकोनो सािहथg284यकार वा भाषा थg2ै2ेमी भाषाक िनमथgआैभता नै भए सकैछ। भाषामे होइबला \nपिरवतथgआैंन थgआतंयिथg27ततकृत नै भएकथgआ7त समाजकृत होइछ।  \nभाषाक सामािजक थgआत4तरपर अथg288तर भए जाइछ। िवथgआत4तृत थg2भ2ेथg2भभमे बाजल जाएबला \nभाषाक आपसी िभथgआ82ता देखल जाए सकैछ। सामाथg288य थg2ैभपमे सथg2ू4पूणथgआैं िमिथलाक \nलोक मैिथलीक थg2ै2योग करैछ  मुदा अलग-अलग थg2भ2ेथg2भभक मैिथलीमे पयथgआैभथg2ूतत िभथgआ82ता \nहोइछ। एहन िभथgआ82ता ओकर शैिथg2भ2क , आिथथgआैंक , थgआतंयावसाियक , सामािजक, \nसथgआै4थgआत4कृितक तथा भौगोिलक थgआत4तरक कारणथg24आ होइछ। प ढ़ल-िलखल लोक जतबा \nसाकथgआै4थg2भ2 भएकथg24आ भाषाक थg2ै2योग करैछ , साधारण अथवा िबनु पढ़ल-िलखल लोक \nओतेक साकथgआै4थg2भ2 भएकथg24आ भाषाक थg2ै2योग नै कए सकैछ। एहन थgआत4तरीय बात कोनो \nभाषाक समय िवशेषमे कएल गेल भाषा-थg2ै2योगसँ अनुभव कएल जाए सकैछ।  \nिवथg2भ8क स भटा काजक संपादन थg2ै2थg284यथg2भ2 वा परोथg2भ2 थg2ैभपथg24आ भाषेक माथg287यमसँ होइछ , ई \nतथg28भय सवथgआैंमाथg288य अिछ। स भटा थg2भआान भाषेपर आधािरत अिछ। थgआतंयिथg27तत -थgआतंयिथg27ततक  40 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसंबंध वा समाज-थgआतंयिथg27ततक संबंध भाषाक अभावमे असंभव अिछ, इहो भाषाक \nसवथgआैंथgआतंयापकताक थg2ै2बल थg2ै2माण अिछ।  \nमनुथgआतआयक संग -संग भाषा सतत गितशील रहैछ। समाजक संग भाषाक आरंभ भेल \nअओर आइ धिर गितशील अिछ। मानव समाज जाधिर रहत ताधिर भाषाक \nअिथgआत4तथg284व बनल रहत। कोनो थgआतंयिथg27तत वा समाजक थgआ2भारा भाषामे कमोवेश पिरवथg2भ4थgआैंन \nकएल जाए सकैछ, परंच एकरा समाथg2ूतत  करबाक सामथg28भयथgआैं ककरोमे नै रहैछ। \nभाषाक पिरवथg2भ4थgआैंनशीलताकथg24आ थgआतंयिथg27तत  वा समाज थgआ2भारा रोकल नै जा सकैछ। संसारक \nसभ वथgआत4तु सदृश भाषा सेहो पिरवथg2भ4थgआैंनशील अिछ , जेना संथgआत4कृतमे ‘साहस’ शथg2ू2दक \nअथथgआैं अनुिचत वा अनैितक काजक लेल उथg284साह देखाएब छल , मुदा आब ई शथg2ू2द \nमैिथलीमे नीक काजमे उथg284साह देखैबाक अथथgआैंमे थg2ै2युथg27तत होइछ।  \nभाषा पिरवथg2भ4थgआैंनशील अिछ। ईएह कारण अिछ जे सभ भाषा एक युगक बाद \nदोसर युगमे पहुँिच कए बहुत फराक भए जाइछ। ऐ थg2ै2कारथg24आ पिरवथg2भ4थgआैंनक कारणथg24आ \nभाषामे िविवधता आिब जाइछ। जँ भाषा-पिरवथg2भ4थgआैंनपर साफे िनयंथg2भभण नै राखल \nजाएत तँ तेजीसँ पिरवथg2भ4थgआैंनक पिरणामथgआत4वथg2ैभप िकछुए िदनमे भाषाक थg2ैभप अबोथg287य भए \nजाएत। भाषा-पिरवथg2भ4थgआैंन पूणथgआैं थg2ैभपसँ रोकल तँ नै जा सकैछ, परंच भाषामे \nबोधगथg2ू4यता बनाकथg24आ रखबाक लेल ओकर पिरवथg2भ4थgआैंनक थgआ8ूममे एकटा मानक थg2ैभप रहब \nअित आवथgआत2यक।  \nअथg288ततः हम कहए चाहब जे भाषा अपन  समाजक संथg2ै2ेषणक अथg288यतम साधन \nिथक। एकर माथg287यमसँ वथg2भ4थgआैंमान एवं अतीतकथg24आ परखल जा सकैछ संगिह ओक र \nभूत एवं वथg2भ4थgआैंमानक पृथg4ं7 भूिमपर भिवथgआतआयकथg24आ देखल जा सकैत अिछ। भाषा मुखिरत \nभए थgआतंयिथg27ततककथg24आ सथg2ू4थg2ै2ेिषत करैछ , मुदा कतेको बेर मौन रिह सथg2ू4पूणथgआैं समाजक \nभावनाकथg24आ अिभथgआतंयथg27ततत कए दैत अिछ। भाषाकथg24आ भाषेक माथg287यमसँ बुझल जाइछ आ \nतथg24आ ई थg2ै2िथgआ8ूया एतेक सरल थg2ै2तीत होइत अिछ। यथgआ24 िप इहो देखल जाए सकैत \nअिछ जे हम सभ एकर सही थg2भ2मताकथg24आ नै आ◌ँिक िदगथg4ंतिमत भए जाइत छी। \nअंततः समाजेकथg24आ बहुत रास चीज गमाकथg24आ एकर थg2भ2ितक आकलन करए पड़ै छै, \nजेिक कोनो भाषाक िवकासकथg24आ अवथg2ैभथgआ2त ओ गितहीन बनबैछ। \n   िवदेह सदेह:११  || 41  \nराम भ र ो स  क ा प ि ड  ंgच1ड म र  \nमै ि थ ल ी  ल ो क  सं ंg3डच कृि त  सं ग ो ंgच1ण ी  अ ंg2षष त र ग त  ल ोक न ा य क  स ल हे स ः च च ंg365 –प ि रच च ंg365  \nका यंg361 ंg3षभ म  स ंg2भच प ंg3ष2   \n \nिमिथलाथg278चल नेपालक होइक वा भारतीय थg2भ2ेथg2भभक , ज◌ँ एक गोट लोकगाथाक \nमहानायक ककरो◌े जीवन चिरथg2भभ बेसी लोकमुखी, जनजन बीच चिचथgआैंत , लोकिथg2ै2य \nछै त◌ँ ओ िथकै लोकनायक सलहेसक। िसर हा िजथg2ू8ला अथg288तगथgआैंत मिहसौथामे \nजथg288मल सलहेसक जीवन काफी आरोह –अवरोहस◌ँ भरल छै। िविभथgआ82 लोकगाथा \nगायक सभ कथानकक िविभथgआ82 भेदके◌ँ जनसमथg2भ2 लाओल करैत अिछ। तथg288थg2भभ -मथg288थg2भभ \nआ िसिथgआ2तक कथा सभ ऐमे भरपूर देखल जाइछ । सुगा सलहेसक गुथg2ूततचर होइछ \nजे मथg288थg2भभीक थg2ैभपमे सेहो थg2ै2ितिथg4ं7त छै। हाथीक नाउँ भौरानथg288द राखल गेल छै त◌ँ \nथgआत4वयं सलहेसके◌ँ मािनक दहस◌ँ भँमरा बना कए मािलनी सभ चोरा कऽ लऽ \nजाइछ । सथg2ू4भवतः एहन थg2ै2सथgआंभ  सभ गाथा गायक सभक मुहस◌ँ थपैत आएल भऽ \nसकैछ। मुदा एकटा बातमे सभ एकमत होइछ जे सलहेसक जथg288म  मिहसौथा, \nराजा कुलेथg2भ8रक द रबारमे पहरेदारी, चोरीक आरोप, जेलचलान आ अथg288तमे \nमािलनीथgआ2भारा मुिथg27तत ।  42 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n \nओ देवताक थg2ैभपमे दुसाध जाितमे पूिजत छिथ। दिलत उथg284थानक िनिमथg2भ4 सयॱ वषथgआैं \nपूवथgआैं सामथg288तसँ (चुहड़ सामथg288त !) लिड़ कऽ अपने छुथgआ2ैे राथg27ैयक थgआत4थापना आ थg288यायक \nलेल लोकिथg2ै2यताक चरममे पहु◌ँचैत ‘देवता’क आथgआत4पद थg2ै2ाथg2ूतत क ऽ पूिजत हएब थgआत4वयं \nजयब धथgआैंन सलहेसक जीवन गाथाक अथg284यथg288त रोचक पथg2भ2 िथक । सलहेस गाथामे \nएक िदश थg2ै2ेम छै त◌ँ दोसर िदश तथg284कालीन िमिथला थg2भ2ेथg2भभमे उथg2भ4री आथgआ8ूमणकारी \nसभस◌ँ एकर रथg2भ2ाक चुनौती सेहो छै। सामथg288त  सभस◌ँ समाजके◌ँ जोगएबाक गहन \nिजथg2ू4मेबारी िथक त ◌ँ परिनभथgआैंरतास◌ँ मुथg27तत भ ऽ अपन सैथg288यशिथg27ततक िवकास कऽ अपन \nसथg2भ4ाक थgआत4थापनाक गहन लथgआभतय सेहो। अ थgआ22ुत पराथgआ8ूमी छलाह सलहेस । सभ \nचुनौती सभके◌ँ सामना करैत अथg288ततः अपन अिभयानमे सफल भ ऽ मिहसौथाके◌ँ \nराजधानी बनौलिन । \n \nनेपाली भूिमक ई वीर लोकनायक, मुदा आइ धिर िशथg4ंै सािहथg284यक संरथg2भ2क सभ  िवदेह सदेह:११  || 43  \nथgआ2भारा उपेिथg2भ2त रहैत आएल अिछ। िकए एना भेल तँ तकर एथgआं2ेटा कारण देिख \nपड़ैछ, दुसाध सभक कुलदेवताक थg2ै2ित िकए अनावथgआत2यक उथg284सुकता! अथg288य जाित \nवा वगथgआैंमे अिथgआत4तथg284वे नै रहल किव लोकिन, सािहथg284यकार  सभक जथाभावी रचना \nसभ उथg284खनन क ऽ कऽ नयथgआैआ–नयथgआैआ इितहास रचिनहार  सभ िसर हा िजथg2ू8लाक \nचौहथgआंूीमे अ पन शौयथgआैंपूणथgआैं जीवन िबतौिनहार महानायक सलहेस जानाजानी उपेिथg2भ2त \nकएल गेलाह आ पिरणमतः आइ हुनका बारेमे लोककथg28आठमे बा◌ँचल अबैत गाथा \nसभ आ तकरा मथg278चमे थg2ै2दिशथgआैंत कर ऽबला नाच सभ िवलुथg2ूतत भ ऽ रहलैक अिछ।\n  \nईएह किठन अवथgआत4थाके◌ँ थg287यानमे रािख सलहेसक जीवनवृथg2भ4मे केिथg288थg4तैत भए एक टा \nबृहत् गोथg4ं7ी करबाक िवचार आइस◌ँ तेरह मिहना पिहने आएल आ नेपाल थg2ै2थg2भआा–\nथg2ै2ितथg4ं7ानक संथgआत4कृित िवभाग अथg288तगथgआैंत एकरा सामेल कएल गेल ।  \nहम एकर कायथgआैंयोजना बनबैत काल भारतीय ममथgआैंथg2भआ िवथgआ2भान सभके◌ँ एकटा पैनल \nबनेलॱ, जे सभ सलहेसक सथg288दभथgआैंमे िनरथg288तर िलखैत आिब रहल छिथ । नेपालक \nिकछु िवथgआ2भान  सभकथgआ7त सेहो आथgआूंह कए ल। अथg288ततः नेपाल आ भारतस ◌ँ चािर चािर \nगोट कायथgआैंपथg2भभ तय भेल आ पथg2भभाचार -सथg2ू4पकथgआैं कएल गेल। एकर कायथgआैंथgआ8ूम थgआत4थल \nलहान (िसरहा) राखल गेल, जथg2भ4 ऽस◌ँ सलहेसक कीड़ाभूिम सभ लगेमे अविथgआत4थत \nछै। समय २०६९ साल बैशाख २० आ २१ गते राखल गेल। सभ तैयारी पूणथgआैं \nभऽ गेलाक बाद बैशाख १८ गते जनकपुरमे दुखद घटना भेल, बम िबथgआत4फोटमे \nतथg284काल चािर गोटेक आ बादमे एक गोटेक िमला पथgआैआच गोटेक मृथg284यु भ ऽ गेल। \nसभ िदश शोकक लहिर, आथgआ8ूोश देखल गेल। बथg288द , हड़ताल शुथg2ैभ भेल । \nपिरणामतः कायथgआैंथgआ8ूम अिथg288तम थg2भ2णमे थgआत4थिगत कर ऽ पड़लै।  \n \nफेर दोसर ितिथ २०६९ साल असार ४, ५ गते राखल गेल। देहके◌ँ डाहैत \nगमथgआै8मे भारतीय एक  दजथgआैंन िवथgआ2भत् वगथgआैं आ नेपालक त रफस◌ँ सेहो एक दजथgआैंन िवथgआ2भत्  44 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nवगथgआैं सभक समुपिथgआत4थितमे उथg27तत गोथg4ं7ी लहानमे दस बुँदे लहान घोषणापथg2भभ जारी \nकरैत सथg2ू4पथgआ82 भेल अिछ। ऐ गोथg4ं7ीमे अपन आिथथgआैंक सहयोग थgआ2भारा वी.पी. कोइराला \nभारत–नेपाल थg2ै2ितथg4ं7ान पैघ काज केलक, जकर थg2ै2शंसा समथgआत4त उपिथgआत4थत सहभागी \nलोकिन केलिन।\n  \nअखाढ़ ४ गते सूचना तथा सथg278चार मथg288थg2भभी राजिकशोर यादव उथgआं8ाटन केलिन। \nहुनक हाथस◌ँ नेपाल थg2ै2थg2भआा–थg2ै2ितथg4ं7ान थgआ2भारा थg2ै2कािशत “आँगन” पिथg2भभकाक चािरम अंक \nसलहेस िवशेषथgआै4क आ रामभरोस कापिड ‘थg4ंतमर ’क नवीनतम कृित ‘समय–सथg288दभथgआैं’क \nिवमोचन केलिन। तिहना सलहेस लोकनाचकथgआ7त मथg278चीय थg2ैभपमे िजवथg288त राख ऽमे \nिसर हाक शैनी पासवास आ सलहेस गायनकथgआ7त अपन  कथg28आठमे बचा क ऽ रखिनहार \nमधुरी दासकथgआ7त दोसथg2ू8ला आ थg2ै2शंसा–पथg2भभ थg2ै2दान कऽ सथg2ू4मान कएल गेल  छल। \nकायथgआैंथgआ8ूममे सभापितथg284व करैत संयोजक ‘थg4ंतमर ’ िवषय–थg2ै2वेशक थgआ8ूममे लोकनायक  \nसलहेसक िचथg2भभ अंिकत िटकट थg2ै2काशन करबाक आ चोहरबा चौकमे चूह ड़मलक \nथg2ै2ितमा थgआत4थापनाक  मा◌ंग केलिन, जकरा मथg288थg2भभी यादव सहषथgआैं थgआत4वीकार करैत नेपाल \nसरकारस◌ँ होबऽबला सथg2ू4पूणथgआैं सहयोग उपलथg2ू2ध क रेबाक िवथg2भ8ास सेहो िदऔलिन ।  \nकायथgआैंथgआ8ूममे कायथgआैंपथg2भभ आ िटथg2ूतपणी सभ अितिरथg27तत संयोजक ‘थg4ंतमर ’ थgआ2भारा िवथgआ2भथg284सभक \nबीच चािरबुँदे अवधारणापथg2भभ थg2ै2थgआत4तुत कएल गेल छल , जइमे थgआतंयापक छलफल आ \nिनथgआतआकषथgआैंक लेल  चािर गोट समूह बनाओल गेल। जे ५ गते थgआत4थलगत थgआत4थल  सभक \nथg4ंतमणक समापन बैठकमे िविभथgआ82  सुझाव सभक संग थg2ै2थgआत4तुत कएने छल । थgआत4थलगत \nथg4ंतमणमे सलहेस फुलबारीक िविचथg2भभ रचना थg2ै2िथgआ8ूयास ◌ँ अवगत भेलाह त◌ँ सलहेस \nगाथामे िनके महथg284वक साथ आएल कमल दहमे कमल लोप भऽ कऽ सेहो \nपयथgआैंटकीय आकषथgआैंण यथावत रहल बात सब िवथgआ2भान सभ महसुस केने छलाह। \nगोथg4ं7ी सह कायथgआैंशाला-गोथg4ं7ीमे अथg288तमे द स बुँदे लहान घोषणा–पथg2भभ जारी कएल गेल \nछल। घोषणापथg2भभमे िजथg2ू8ला अथवा अथg288य भागमे रहल सलहेस मिथg288दर (गहबर) \nसलहेस फुलबारी, मािनक दह, पकिड़या गढ़, कमलदह, उथg2भ4रवािहनी, कमला आ \nनथg288द मिहरी सन थgआत4थल  सभक संरथg2भ2ण , सथg2ू4बधथgआैंन करब जथg2ै4री अिछ । सलहेस \nगाथामे विणथgआैंत थgआत4थल  सभ नेपालेमे अविथgआत4थत भेल हेबाक कारणे एकर संरथg2भ2ण –\nसथg2ू4बधथgआैंनक दाियथg284व सरकारक अिछ। एहना थgआत4थल  सभक िवकासक पहल हेबाक \nचाही! थgआत4थल  सभक उथg284खनन हेबाक चाही। सलहेस फुलबारीके◌ँ िवथg2भ8सथg2ू4पदा सूचीमे \nसूचीकृत कएल जाए्, एकरा िसमसार थg2भ2ेथg2भभक थg2ैभपमे माथg288यता देल जाए , सन-सन \nमथgआै4ग कए ल गेल अिछ।   िवदेह सदेह:११  || 45  \nअथg288य मा◌ंगमे सलहेस थg2ै2ितथg4ं7ानक गठन हुअए, सलहेस अंिकत डाक िटकटक \nथg2ै2काशन हुअए, सलहेस गाथा स◌ंग जोड़ल ठाम सभकथgआ7त सथg2ू4पकथgआैं मागथgआैं बनाओल \nजाए्, सलहेस फुलबारी िनकट राजमागथgआैंमे सलहेसक मूितथgआैं आ भथgआतंयथgआ2भारक िनमथgआैभण \nहुअए्, सलहेसकथgआ7त रािथgआतआथgआूूय िवभूित घोिषत कएल जाए  आ संथgआूंहालयक थgआत4थापना \nहुअए।  \nसलहेस सथg2ू4बथg288धी एना क य वैथg2भआािनक ढंगस ◌ँ गोथg4ं7ीक आयोजन थg2ै2थम शुथg2ै4आत भेल \nहेबाक बात बतबैत उपिथgआत4थत नेपाल –भारतक िवथgआ2भतजन  सभ अनुसथg288धानक अभाव \nरहलाक कारणथgआ7त एकरा िनरथg288तरता देल जेबाक चाही।  \nदूिदना गोथg4ं7ीमे भारतसँ डा. रमानथg288द झा ‘रमण’, डा. बुचथg2ै4 पासवान , डा. \nकमलकाथg288त झा, डा. भुवनेथg2भ8र गुरमैता, चथg288थg4तैेश , डा. मोिहत ठाकुर, पंचानन िमथg2भ7 \nआिद छलाह त◌ँ नेपाल िदशस◌ँ डा. रामदयाल राकेश, पुरातथg284विवद् तारानथg288द िमथg2भ7 , \nथg2ै2ाथg2भआ रमेश  रथgआं7न झा, पूवथgआैं सथgआै4सद नथुनी िसंह दनुवार , डा. पशुपितनाथ झा, थg2ै2ा. \nपरमेथg2भ8र काप िड़, डा. रेवतीरमण लाल, गोपाल झा आिद िवथgआ2भान  सभक सहभािगता \nछल। \n \n \nिबदापत नाच (मूल िरपोतथgआैभज  \n फणीथg2भ8रनाथ रेणु – भावानुवाद \nमधुपनाथ झा) \nिबदापत नाच  \nऐ नाचक उथg284पिथg2भ4 दरभंगा िजलामे भेलै, एहन अंदाज कएल जाइ छै | लेिकन \nअपने मातृभूिममे ई कोन तरहक अवथgआत4थामे अिछ एकरा कहबाक जथg2ैभरत नै \nबुझाइत अिछ, परंच उथg2भ4री िबहारक िक छु िजला आ भागलपुर, पूिणथgआैंया आिदक \nगाम सभमे आइयो एकर कथg4तै छै। ई छोटका लोक सभक नाच बिन कऽ रिह  46 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nगेल अिछ। तथाकिथत भथg4तै समाजक लोक एकरा देखबामे अपन हेठी बुझै \nछिथ। मुदा मुसहर, धा◌ँगड़, दुसाधक ठाम िववाह, मुंडन संगे अथg288य अवसरोपर \nएकर धूम मचल रहै छै। ऐ नाचमे सात-आठ टा कलाकार रहै छै आ दुइए टा \nवाथgआ24 यथg288थg2भभ - मृदंग आ मंजीरा रहै छै।  \nतँ चलू। िबदापत-नाचक आनंद उठाबी। अपन भथg4तैताकथg24आ िकछु काल लेल \nथg284यािग ....  \nधृ◌ंग धा, धृ◌ंग धा ितथgआ82ा- बािज कऽ मृदंग बौक भऽ गेल। कुन कुन कुन कुन... \nमजीरा थgआत4वरमे संग देल कै।  \nगननायक◌ं फलदायकं पंिडतम् पिततम्... अहथgआैआ स भ हँसू जुिन। ई मंगलाचरण \nछलै, शुथgआ2त संथgआत4कृतमे।  \nधृ◌ंगा धृ◌ंगा धृ◌ंगा धृ◌ंगा- मृदंग बाजऽ लागल। \nिकनकथgआै4, िकनकथgआै4, िकनकथgआै4, िकनकथgआै4.. मजीरा संग देलकै।  \nनाचैब ला चाथg2ैभ तरफ जेथg2ू4हर -जेथg2ू4हर समाजी छल, चथgआं2र देनाइ शुथg2ैभ केलक । \nओकर पाछू िबपटा सेहो िघरनी जकथgआैआ चथgआं2र लगा रहल छल आ मुँहकथg24आ रंग-\nिबरंगक बनबैत ओय -ओय -ओय -ओय बािज रहल छल। \nिधिरनथgआै4गी, िधिरनथgआै4गी, िधिरनथgआै4गी, िधिरनथgआै4गी- मृदंग ताल बदिल दोसर सुर \nिनकाललक। िकनकथgआै4, िकनकथgआै4... आब रहए िदअ। बड़ नचौलॱ... आब बादमे \nनाचक कथा हेतै। \nनाच करैबला एकेटा जगहपर जमा भऽ झूमऽ लागल। िधिरना◌ंिग ितनता, ितटक-\nितटक धा, ितटकल गदिगन धा। ताल समाथg2ूतत भेल आ नाचो शेष भ ऽ गेल आ \nनाचैबला सभ घोघ तािन दशथgआैंक मंडलीमे जा बैसल । नाचमे जे िबपटा बनल छल \nओ नाच करिनहारकथg24आ ताकऽ लागल। धृ◌ंगा-धृ◌ंगा... \n'िधन-ितनक ितनक, िधन ितनक-ितनक'- मृदंग बाजल।  \nसमाजी सुरमे सुर िमलेलक। \n'हे लेल परबेश परम सुकुमािर \nहंस गमन वृषभान दुलािर....' \nनचिनयथgआैआ सभ उिठ िबपटा लग आिब गेल आ हिषथgआैंत भ ऽ िबपटा ओय ओय ओय \nओय केनाइ शुथg2ैभ क ऽ देलक।  \n'िधन-ितनक् ितनक् िधन-ितनक् ितनक्' \n'हे ! तन मन बदन पवन सहजोर हे   िवदेह सदेह:११  || 47  \nदािमनी ऊपर उगलिथg288ह चाना...'  \nनाच करऽबला सभ घोघ हटा लेलक आ चंथg4तैमुख (घुटल दाढ़ी, मॲछ आ बेडोल, \nकेहने सन कऽ मुँह) देख दशथgआैंको स भ हँसैत-हँसैत नेहाल भऽ जाइत अिछ। \nनचिनयथgआैआ िन थg274चथgआैआ िदस तािक रहल, लाज सँ लथg27ैजावती लता सन िसकुड़ल नाच \nकऽ रहल छल वा छली। िबपटा ओकरा अपना िदस आकिषथgआैंत कर बाक कोिशश \nकऽ रहल अिछ। \n“हे िबह◌ँिस उठिल िपऊ देिख सुहािगनी  \nलाज बदन लेल फेिर..” \nनचिनयथgआैआ िबहुँिस कऽ मुँह फेर लेलक। हँसऽ कालमे तमाकुल सेवनसँ जे दथgआैआत \nसभ कारी भेल छल से चमिक उठल। कृपया अहथgआैआ स भ शथgआै4त भ ऽ जाउ। जी, \nजी हँ। िव थgआ24ापितक पदावली भ ऽ सकैत अिछ, परंच ई छी 'िबदापत नाच'। \nथg288यू िथयेटसथgआैं, िवथgआ24ापित , कानन बाला. पहाड़ी साथg288याल क बक-बक बंद करै जाउ। \nआिखरी अलाप शुथg2ैभ क ऽ देलॱ। \nअहथgआैआ स भकथg24आ कतेक बुझाउ जे ई 'िबदापत नाच' िछऐ आ ओ नाच करैबला टहलू \nपासवान, ओकर बाप बड़का डकैत छल। बापकथg24आ काला पानीक सजा भऽ गेलै। \nमाय केकरो आन सने चिल गेलै आ ई बथg274चेसँ नाच ऽ लागल। अपन जवानीक \nिदनमे एकर धूम मचल रहै छलै... धूम मचबै छलै धूम। एकर आवभाव देिख तँ \nपरबितया अपन बसल-बसाएल गृहथgआत4थी छोिड़ एकरा सने राितये राित पड़ा \nआएल। हँ तँ टहलू पासवान गािब सकैत अिछ जे... \nअ◌ँगना आएत जब रिसया  \nपलट चलब हम इषत् ह◌ँिसया  \nकाथg288ह ज तन बहु करियथg288ह  \nधृथgआ82ा धृ◌ंगा, ितना-ितथgआ82ा- मृदंग आब दोसर ताल बदललक। \nिक थgआ82ा- िकथgआ82ा.. मंजीरा सेहो ताल बदललक।  \n“सिख हे... \nसिख हे, िक पूछिस अनुभव मोहे..”  \n“जनम अविध हम थg2ैभप िनहारलॱ, \nतबहु न ितरिपत भेल |\" \n'अरे ? चुप ! चुप !!' -िबपटा िखिसया कऽ चुप करा रहल अिछ। एक टा \nसमाजी गमछाक कोड़ा बनेनाइ शुथg2ैभ केल क। िबपटा कहनाइ आरथg2ू4भ केलक जे  48 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nओकरा पीट कऽ अनेरे समए बबथgआैभद क एल जा रहल अिछ। जमॴदारक जूता \nखाइत-खाइत ओकर पीठक चमरी मोट भऽ गेल छै। ओ अइ लेल माथg2भभ चुप \nकरा रहल छल.. “िक ओ जथg288म भिर केकर थg2ैभप िनहारैत रहल '... जखन ओकरा \nबुझा गेलै जे ओकरे थg2ैभप , तँ खुशी भऽ तुरंत पॉकेटसँ एकटा छोटका एना \nिनकािल सगवथgआैंसँ अपन मुँह देखऽ लागल। \nगीत समाथg2ूतत भेल , आब िबपटा महादेवक बेर छिन। \n-हे नेक जी (नायक जी)। \n-हूँ। \n-आब हमरो सुनू। \n“बाप रे! \nबाप रे कोन दुगथgआैंित निह भेल \nसात साल हम सूद चुकाओल, \nतबहुँ उिरन निह भेलॱ। \nकोथgआआ4ुक ब ड़द सन खटलॱ राित-िदन   \nकारज बढ़त िह गेल \nथारी बेच पटवारीकथg24आ देिलय िथg288ह , \nलोटा बेच चौकीदारी।  \nबकरी बेच िसपाहीकथg24आ देिलय िथg288ह  \nफटकनाथ िगरधारी।“  \nिकछु बुझिलऐ अहथgआैआ स भ.. अहूँ सभ पूराक पूरा फटकनाथ िगरधारी छी। कने \nदशथgआैंककथg24आ देिखय थg288हु ने जे ओ सभ की बुझलिन जे हँसैत-हँसैत पेटमे ददथgआैं हुअ  \nलगलिन।   \n'धृ◌ंगा-धृ◌ंगा, िधिध थgआ82ा ितथgआ82ा '.... \n“सिख हे!  \nई माह भादर, भरल बादर, \nशूथg288य मंिदर मोर ।...” \nसुथg288दर ! सुथg288दर !! ठीके िवथgआ24ापित मैिथल कोिकल .... \nअहथgआैआ स भ फेर भिसयाए लगलॱ, अहूँ सभ िबपटासँ कम नै छी। कतबो मना \nकएल जाए ओकरा जकथgआैआ सभ गीतपर िकछु ने िकछु सुनाबऽ लागै छी। ई िलअ, \nिबपटा महोदय फेर टपकला...  िवदेह सदेह:११  || 49  \n“ई माह भादर, बिरसे बादर, \nचुअत छथg2ूतपर मोर ।”  \n“हहा-हहा ...!!” दशथgआैंक मंडली हँसैत -हँसैत लोट-पोट भऽ रहल अिछ। हँ एक \nटा बात कहब िबसिर गेलॱ जे िबपटा अपनाकथg24आ कृथgआतआण बुझैत अिछ आ परदेशी \nसाजन सेहो, लेिकन संगे इहो बात नै िबसरैत अिछ जे िक ओ कलथg2ैभ मुसहर \nअिछ, हलह िलयाक रहिनहार आ मनुथgआतआय  रिहतो ओ बुझै छै जे कोथgआआ4ूक ब ड़दसँ \nबेसी ओकर हैिसयत नै छै। नाचएबला सभ जखन ओकर गरदिन मे बथgआैआिह मान-\nअिभमानसँ थg2ै2ेमक थg2ै2दशथgआैंन करैत बुझबैत छै िक ---माधव तिज के चललॱ \nिवदेश।.. तखिन ओ िबसिर जाइत अिछ जे ओ कृथgआतआण अिछ आ गोकुलसँ मथुरा \nजा रहल अिछ। ओकरा सामने जीवनक िवषमता मूतथgआैं थg2ैभप भ ऽ नािच उठै छै आ \nओ बुझबै छै- – \n'निहं बरसल अदरा (आथg4तैा नथg2भ2थg2भभ ) निह अशरेस, \nचाथg2ै4 िदस देखै छी बुिढ़याक केश ....   \nमाछ काछू सब गेल पाताल,  \nअब िक पड़त सिख महा अकाल,  \nिदन भिर खिट के एक सेर धान,  \nएकरा से कैसे बचत परान,  \nछोिड- छोिड सजिन जाइ छी िवदेश’  \nफेर दोसरे थg2भ2ण जखन नतथgआैंक  गाबऽ लागै छै- \n'गोद लय बलमाकथg24आ चलिल बाजार   \nहिटया के लोग पूछे, के लागे तोहार। \nसासू जी के लिड़का, ननद के जेठ भाय, \nपूवथgआैं के िलखल थgआत4वामी िछ क् हे हमार।' \nआब िब कटा बथg274चा जकथgआैआ िजलेबी, बताशा आ िखलौना लेल िछिरऐ लागल..   \nतखने एकटा नचिनया गीत गेलक-- \n“राित जखन िभनसरवा रे, \nपहू◌ँ (थgआत4वामी) आयल हमार।  \nकर कौशल कर क◌ँपइत रे हरवा उर जार \nकर पंकज उर थपइत रे मुखचथg288थg4तै िनहार ”  \nिबपटा बीचेमे रोिक कऽ एकटा समाजीसँ एकर अथथgआैं बुझ बै लेल कहै छै आ  50 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसमाजी खुिल कऽ अइ गीतपर टीका करऽ लागल। केना नाियका पुआरपर अपन \nझोपड़ीमे सुतल छलय आ िबपटा आएल छल। \nचलू दशथgआैंक स भक बीचमे। कारी-कारी मोटगर आ गठगर देहबला नवयौवना मंद-\nमंद मुसकीकथg24आ दबा आ एक दोसरकथg24आ केहुिनया-केहुिनया कऽ कनफुसकी करैमे \nआनंिदत भऽ िबपटाक िदस एक टक िनहािर रहल छिल। अधेड़ उथg4ंंक मौगी \nसभ बनावटी तामस थgआतंयथg27तत क ऽ युवती सभकथg24आ रोकए चाहै छै, लेिकन दबल ह◌ँसी \nआ गुदगुदायल हृदए कखन मानै छै। एथg2ू4हर नचिनया◌ँ सभ आलाप कऽ उठल। \n“चलू मन, चलू मन ... ससुरािल \nजइबै हो रामा, \nिक आहो रामा, नैहरा मे  \nअिगया लगाइब रे िक... \nयुवती चंचल भऽ जाइ छै आ युवक लोकिनक नसमे िबजली दौड़ऽ लगलिन। \nनाच आब खथg284म हुअ बला छै- \n“चलू मन, चलू मन \nिधन िधनक िधनक, िधन िधनक िधनक…  \nिक आहो रामा, नैहरा मे अिगया लगाइब रे िक ...! \nिडम िडिमक िडिमक, िडम िडिमक िडिमक ...” \nअरे ई की? ओहो, चेथथg2ैभ गु◌ँसाइ जी छिथ। गु◌ँसाइ जी कबीरक भथg27तत छिथ । \nदस-पंथg4तैह साल पिहने जमॴदार साहबक कहलापर ओ झूठ गवाही नै देलिन। ऐपर \nजमॴदार िखिसया कऽ गु◌ँसाइ जी कथg24आ बेघर कऽ देलकिन आ तखनेसँ ओ बैरागी \nभऽ गेला। खंजरी, झोरा आ िचमटा, जटा आ नमगर दाढ़ी... ई िलअ। गु◌ँसाइ \nजी खंजरी बजा बजा नचिनया◌ँ संगे नाच करऽ लागला... \n“िडम िडिमक िडिमक, िडम िडिमक िडिमक   \nिक आहो रामा नैहरा मे अिगया.. \nबात ई छै जे चेथथg2ैभ गु◌ँसाइ जी अइ गीतकथg24आ पूरा िनगुथgआैंण मानै छै। \nअहा! ओकर ध◌ँसल आँिखमे नोर चमिक उठै छै। आ नाच समाथg2ूतत भ ऽ गेल। \n(फणी/gउुईरनाथ रेणुक  ई िरपोत/g।खुज  सा/gउो0तािहक  “िव/gउुईािम/gउुु ”क १ अग/g।0छत  १९४५ क \nअंकमे /gउखउकािशत  भेल छल। ई िह/gउईईदीसँ मैिथली अनुवाद फणी/gउुईरनाथ रेणुक/gउछ। \nसमिप/g।खनत  कएल जा रहल अिछ।) \n  िवदेह सदेह:११  || 51  \nअ तु ले ंg25ष र  \n \nसगर राित दीप जरए , आ/g288 द ो ल न  आ  ब भ न भ ो ज  \nकथा सािहथg284यक थg2ै2काशन करए वला पथg2भभ - पिथg2भभका अभावक कारण एकटा थg2ै2थgआंं ठाढ़ \nभेल िक यिद मैिथलीक रचनाकारकथgआ7त अपन रचनाक लेल कोनो मंच निह भेटत तँ \nमैिथली आबयवला समयमे रचनाकारक अभाव सँ गुजिर सकैत अिछ। आ \nमैिथली भाषा आ सािहयक थgआ8ूािथg288तकारी पुथg2ै4ष  डा.काथg278चीनाथ झा िकरणक जथg288म \nिदवसक अवसर पर लोहना गाममे जे समारोह आयोजन भेल छल ओिहमे पंजाबी \nभाषामे जिहना भिर राितक कथा गोथg4ं7ी कयल जा रहल छल ओिहना मैिथली \nभाषामे आरथg2ू4भ  कयल जाए। आ कथा सािहथg284यक पुरोधा आ युवा सािहथg284यकारक \nपथपदथgआैंशक थgआत4व . थg2ै2भाष कुमार  चौधरीक नेतृथg284वमे ई आथg288दोलन थg2ै2ारथg2ू4भ भेल । कहल \nजा सकैछ जे काल सापेथg2भ2 ई आथg288दोलन  मैिथली सािहथg284य लेल वरदान सािबत \nभेल,कारण कतेको कथाकार, आलोचक एिह आथg288दोलन सँ मैिथली सािहथg284य मथg287य \nउपिथgआत4थत भेलाह तँ दोसर िदश एक नव आलोचनाक बाट फूजल। मुदा आइ \nकािथgआआ4 तँ एिह मे कथाक चचथgआैभ सँ बेशी मानकीकर ण,कखनो जाितवाद,कखनो \nभथg2भ4ाक गथg2ूतप होइत अिछ। एतेक  धिर जे कथाक गोथg4ं7ीक अिथgआत4मता पर \nकुठाराघात करैत िकछु मैिथली अिहत सेवी लोकिन ओकरा सरकारी संथgआत4थाक \nकायथgआैंथgआ8ूमसँ जोिड़ ओकर अिथgआत4मता आ थgआत4वतंथg2भभताक नथg4ंै करबाक थg2ै2यास क ’ रहल \nछिथ। कारण जखनिहं सािहथg284य अकादेमी आ सरकारी संथgआत4था सभसँ जोड़ल \nजाएत तँ एिह गोथg4ं7ी सँ जनसहभािगता कम भेल जाएत आ कथा गोथg4ं7ी अपन \nउथgआंूेथgआत2यक बाटसँ भटिक जाएत ई  षडयंथg2भभ हमरा जनैत एिह कारणथg24आ कएल जा रहल \nअिछ , जे मैिथलीमे नव-नव रचनाकारक अभाव हुअए आ मैिथली सािहथg284य िकछु \nवगथgआैं धिर िसमिट जाए। एिह तरहथg24आ बहुतॲ गोटा एिह बेरक कथा गोथg4ं7ीकथg24आ सगर \nराित दीप जरएक थg2भ7ृंखला सँ निह जोड़बाक आथgआूंह कयलिथg288ह अिछ समथथgआैंन हमरो \nअिछ,कारण यिद हम सभ िवरोध निह करब तखिन ई लोकिन हमर सभक  52 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअिथgआत4मता पर एिहना आघात कयल  करताह आ जेकरा रोकब आवथgआत2यक अिछ , एिह \nलेल एकजूट होयब जथg2ैभरी अिछ।निह तँ एकटा आथg288दोलन  षडयंथg2भभक फथgआैआसमे \nसमाथg2ूतत भ ’ जाएत। \nहँ एिह गोथg4ं7ी मे एकटा बात उठल छल जे बभनभोज। गोथg4ं7ी कथा गोथgआतआछी निह \nभ’ बभनभोज भ’ गेल , ई सगर राित दीप जरए लेल एकटा आर आघात भेल \n। आशा करब आदरणीया िवभा रानी सँ जे एिह आथg288दोलनक दीपकथg24आ उथgआंूेथgआत2य सँ \nनिह भटकय देिथ पुनः मथgआैआ जानकीक भाषा मैिथ लीक आथg288दोलन अपन उथgआंूेथgआत2य मे \nलािग जाए। आ सगर राित दीप जरए मैिथली कथा सािहथg284यक दीपकथg24आ माथg2भभ \nजरौने टा निह रहए ओ सथg2ू4पूणथgआैं िवथg2भ8मे मैिथली कथा सािहथg284यक दीप जगमगबैत \nरहए । एिह कामनाक संग हम सभ पुनः अपन आथg288दोलनक नेतृथg284व थgआत4वयं करी \nआ घुसपैिठया लोकिनकथg24आ एिह  आथg288दोलन सँ भगाबी । एिह उथgआंूेथgआत2य संग दिथg2भ2ण \nभारत आिब आ मथgआैआ जानकीकथg24आ मोन पािड़।  \nवै ि ंg25षक  सोच ? \n  \nकी, मैिथली सािहथg284यमे आइ कािथgआआ4  एकटा नव संथgआत4कार  वैिथg2भ8क  सोच देखबामे आिब \nरहल अिछ? थg2ै2ायः तकरिह िसथgआ2त  करबाक लेल युवा रचनाकार धिर अपन भािषक \nमयथgआैभदाकथgआ7त तोिड़ रहल छिथ। सभसं बेसी दुखद पथg2भ2  अिछ जाितवादक नारा। \nहमरा सभकथgआ7त थg2भआात  अिछ जे भारतीय राजनीितमे एहन नारा राममनोहर लोिहयाक \nदेन िथक, खास कऽ उथg2भ4र  भारतमे। ठीक ओहने सन नारा मैिथली सािहथg284यमे \nतारानंद िवयोगी लगाएब थg2ै2ारथg2ू4भ  कएलिन अिछ। एतय हुनक नाम उथgआ2तृत  करबाक \nथg2ै2योजन  एिह कारणथgआ7त भेल जे ओ अप नाकथgआ7त ‘ नन मैिथल’ कहैत छिथ। से कोन \nआधार पर? हमर एकटा िमथg2भभ  छिथ मिणपुरक, जे नेपाली भाषी छिथ मुदा \nअपनाकथgआ7त मिणपुरी कहाएब पिसथgआ82  करैत छिथ। ओ जखन िवयोगीजीक उथg27तत  अंश \nपढ़लिन तँ हमरासँ पूिछ बैसलाह जे- अतुल यो लेखक िमिथलाको हो, हम \nकहिलयिन- हो! ओ ई बुिझ हँसय लगलाह। हमरा बथgआ8ैड  खराब लागल। मुदा \nमोने मोन सोचलहुँ जे ई नव पंिडत छिथ, आधुिनक समयक नव वगथgआैं, नव \nसामंत। एहन वगथgआैंमे अवसरवािदता चरम पर देखल जा सकैत अिछ आ ओ सभ \nकखनो ओकर लाभ लेबासँ चुकए नै चाहैत छिथ, ओइ लेल जतेक नीचथgआैआ तक \nजाए पड़िन। तथgआ7त एहन चिरथg2भभबला सािहथg284यकार  सभसँ िमिथलाक िवषयमे एिहसँ  िवदेह सदेह:११  || 53  \nनीक सोचब अकथg2ू8पनीय  होएत, ठीक तिहना जेना एकटा अंथgआूंेज  भारतक िवषयमे \nसोचैछ। हमरा जनैत िवयोगीजीकथgआ7त ई बुझल छिन जे यिद ओ ई बात मैिथल \nसमाजक िवषयमे कहिथ जे हम सभ मैिथल निह छी ( जाितवादक सहारा िबना \nलेने ) तँ हमरा िवथg2भ8ास  अिछ हुनका बथgआ8ैड  फथg27ैजित  हेतिन। तथgआ7त जाितवादक \nढालपर अपनाकथgआ7त िमिथलासँ दूर देखएबाक थg2ै2यास  करैत छिथ। ठीक,एिहना मयथgआैभदा \nतोड़ैत देखाइत छिथ िकछु नवतुिरया सेहो, िजनका नै तँ मैिथली सािहथg284यक  \nगथg2ू4भीर  अथg287ययन  छिन आ निहये सािहिथg284यक  मयथgआैभदा बुझल छिन। कारण ई युवा \nलोकिन सािहिथg284यक  आ िमिथलाक िचंतनसँ बेसी आरोप आ थg2ै2थg284यारोपमे समय आ \nशथg2ू2द  बबथgआैभद  करैत छिथ। जेना आशीष अनिचथg288हार  अपन िवकीलीथg27तसक  खुलासामे \nशथg2ू2द  सभक जे थg2ै2योग  कएने छिथ जे हुनक सािहिथg284यक  अनुभवहीनताकथgआ7त देखबैत \nअिछ। हुनक आथgआ8ूोश  सथg284य  ओ उिचत भऽ सकैत अिछ मुदा ओहनो िथgआत4थितमे \nशथg2ू2दक  थg2ै2योगक  एकटा सीमा छैक, जकरा लथgआै4घब  िश थg4ंै समाजक लेल उिचत नै। \nबहुतो िटथg2ूतपणी पढ़बाक थgआ8ूममे सेहो\n  िकछु िटथg2ूतपणी पढ़ल, लागल जेना ई लोकिन \nमाथg2भभ  मैिथली सािहथg284यक  तथाकिथत दुबथgआैंल  पथg2भ2  पर िटथg2ूतपणी कऽ सकैत छिथ, आर \nिकछु नै। ओना हुनका लोकिनक िटथg2ूतपणीसँ मैिथली सािहथg284यकथgआ7त कोनो थg2ै2भाव  नै \nपड़तैक से हुनका बुझक चाही। कारण िकछु थgआतंयिथg27ततक  हो-हथg2ू8लासँ साथथgआैंक  काज \nथg2ैभिक  नै सकैछ। ओ सभ एकटा वगथgआैं आ थgआतंयिथg27तत  धिर मैिथली सािहथg284यकथgआ7त राखय \nचाहैत छिथ, जे हुनक संकथgआै8णताक  पिरचय दैछ। यिद हुनका लोकिनसँ साथथgआैंक  \nकाजक िवषयमे पुछल जाएत तँ कहताह मैिथलीमे पाठक नै अिछ। तँए ई िरथgआत4क  \nलेब िनरथथgआैंक।  ओ लोकिन माथg2भभ  मैिथली सािहथg284यक  िखधथgआै4स  करताह, मैिथली \nसािहथg284यक  सेवा नै। से िकएक? \nऐ बीच मैिथली सािहथg284यक  लेल िकछु साथथgआैंक  थg2ै2संग  सेहो दृिथg4ंैगोचर  भेल अिछ। \nसे िथक िवलथg2भ2ण  दू टा पोथीक थg2ै2काशन।  दुनू पोथी अपन बात रखबामे सफल \nभेल अिछ। जीवकाथg288तक  आथg284मकथg28भयाथg284मा पोथी नै माथg2भभ  गाम आ खेतीक महथg284वकथgआ7त \nजगिजयार करैछ, अिपतु अपन गाम आ धरतीक थg2ै2ित  अनुराग सेहो उथg284पथgआ82  करैत \nअिछ। जीवकाथg288तक  लेखनीक अपन िवशेषता छिन जइ कारणथgआ7त हुनक लेखन सदैव \nएकटा नव भाव दैत आएल अिछ। एिहना डॉ० वीणा ठाकुरक पिहल उपथg288यास  ‘ \nभारती’ िमिथलाक नारीक चेतनाक कथा तखन कहैत अिछ जखन िक सथg2ू4पूणथgआैं \nभारतवषथgआैंमे नारी चेतनाक िवषयमे सोचलो नै जा रहल छल। ओइ समयमे ओ  54 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसथg2ू4पूणथgआैं भारत वषथgआैंक  िवषयमे सोिच रहल छलीह। उपथg288यासक  कथा वथgआत4तु नारी \nचेतना धिर सीिमत नै रिह राथgआतआथgआूूीय  जागरणसँ भरल अिछ। अितशयोिथg27तत  नै हएत \nजे वतथgआैंमान  िमिथला आ भारत वषथgआैंक  पिरिथgआत4थितकथgआ7त ई उपथg288यास  पूणथgआैं साथथgआैंक  आभास \nदैत अिछ। \nहमर एकटा नेपाली भाषी किव िमथg2भभ , जे दािजथgआैंिलंगक  िथकाह, देश, भाषा, समाज \nआ सािहथg284यपर  चचथgआैभक  थgआ8ूममे बहुत दुखी होइत कहैत छिथ जे आदमी-आदमीक \nबीच एक दोसराक थg2ै2ित  घृणाक भावनाक जथg288म  िकएक भऽ रहल अिछ आ ओ \nऐपर घंटो अपन अिभमत दैत रहैत छिथ, आ हमहूँ सभ हुनक ऐ िचथg288तापर  \nसहमत होइत रहैत छी। ई उथgआ2तरण  देबाक पाछथgआैआ हमर ई अिभथg2ै2ाय  अिछ जे हमरा \nसभकथgआ7त जतेक सथg2ूआय  होएबाक चाही ओइसँ बेशी हमरा लोकिन असथg2ूआय  भऽ रहल \nछी आिखर िकएक? की, एकर पाछथgआैआ िवथg2भ8 -मंच थg2ै2ाथg2ूतत  करबाक सपना अिछ? एहन \nसपना तँ सभकथgआ7त होएबाक चाही, मुदा सथg2ूआयता-संथgआत4कृितक  बलपर कतेक धिर \nउिचत? िलखबा-पढ़बाक थgआ8ूममे सभसँ आगथgआैआ अपन सथg2ूआयता- संथgआत4कृितकथgआ7त राखब बड़ \nआवथgआत2यक  ओ उिचत सेहो। \n(अतुलेथg2भ8रजी, तारानथg288द  जीक जाितवाद दोसरे तरहक छिथg288ह - ओ िलखै छिथ- \n\"एतए तं मैिथलीक दुबथgआैंल  काया पर कूडा-कचडाक पहाड ठाढ करबाक \nसुिनयोिजत अिभयान चिल रहल छै। एकर सफाइ लेल मेहतरक फौज चाही। \nठीके तं छै। पिहने कहल जाय जे मैिथली थg4तूाथgआआ2णक  भाषा छी, आगू कहल \nजाएत जे मैिथली मेहतरक भाषा छी।\" ऐ िलंक \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-audio/ \n पर िमिथलाक \nिविभथgआ82  जाितक ऑिडयो आ ऐ िलंक \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-video/   पर   वीिडयो \nरेकॉिडथgआैंंग  ऑनलाइन उपलथg2ू2ध  अिछ जइमे डोम-मिथg2ू8लक  (जकरा िवयोगीजी मेहतर \nकहै छिथ आ ओकरा आ ओकर भाषासँ घृणा करै छिथ)क रेकॉिडथgआैंंग  सेहो थg2भ7ी \nउमेश मंडल जीक सौजथg288यसँ अिछ। महेथg288थg4तै  मलंिगयाक काठक लोक  आ ओकर \nआंगनक बारहमासा जइ तरहथg24आ दिलतक भाषाक किथत मैिथली (मलंिगयाजीक \nसृिजत कएल)क थg2ै2ित  घृणा आ कुथg2ै2चारक  थg2ै2ारथg2ू4भ  केलक तारानथg288द  िवयोगी ओकरा \nआगथgआैआ बढ़ेलिथg288ह।  ई ऑिडयो आ वीिडयो रेकािडथgआैंंग  अिथg288तम  थg2ैभपसँ ऐ घृणा आ \nकुथg2ै2चारकथg24आ खतम कऽ देने अिछ आ िवथg2भ8  ई सुिन आ देख रहल अिछ जे  िवदेह सदेह:११  || 55  \nजाितगत आधारपर मैिथली कोनो तरहथg24आ िभथgआ82  नै अिछ। िवयोगीजी अपन ऊजथgआैभ \nऋणाथg284मक  िदशामे लगबै छिथ आ तकर कारण अिछ हुनक दृिथg4ंै  आ \nआइिडयोलोजीक फिरथg274छ  नै हएब आ तथg24आ दोसराक समालोचना ओ बदथgआैभथgआत4त  नै कऽ \nसकै छिथ। पािथg28आडचेरी सन छोट इलाकामे सेहो कएक तरहक तिमल थg2ै2युथg27तत  होइ \nछै, तँ की ओकरा कोनो जाित-वगथgआैं-धमथgआैंकथg24आ अपमािनत करबा लेल थg2ै2योग  कएल \nजाए।  \nडॉ. धनाकर ठाकुर सेहो सािहथg284य  अकादेमीपर आंगुर उठेबासँ दुखी रहिथ आ \nिवदेहक सह-सथg2ू4पादक  थg2भ7ी उमेश मथg28आडल  जी कथg24आ कएकटा मेल पठेलिथg288ह।  ओ \nजगदीश थg2ै2साद  मथg28आडल  आ उमेश मथg28आडलक  असली मानकीकृत भाषाक पथg2भ2मे नै \nछिथ, भाषा िवथg2भआानपर  जखन उमेश मंडल बहसक थg2ै2ारथg2ू4भ  केलिथg288ह  तँ ओ अपनाकथg24आ \nडॉथg27तटर  बना लेलिथg288ह  आ बहसमे भाग नै लेलिथg288ह।  बेनीपुरीक \"अथg2ू4बापाली\" नाटक \nिहथg288दीमे छै, एन.सी.ई.आर.टी. ओकरा थgआत4कूलक  पाथgआ8भयथgआ8ूममे लगेलक मुदा सथg2ू4पादक  \nकहलिथg288ह  जे \"िथgआ8ूया ’है’ क अनुपिथgआत4थित \" जेना \"वह जा रहा\", \n  बेनीपुरीपर \nथgआत4थानीय  थg2भ2ेथg2भभक  थg2ै2भावक  पिरणाम अिछ आ तथg24आ सथg2ू4पादक  मथg28आडल  ओकर \nऐितहािसकताकथg24आ देखैत थgआत4कूली पाथgआ8भयथgआ8ूममे रहलाक बादो ओकरा सथg2ू4पािदत  नै कऽ \nरहल अिछ। मुदा जखन उमेश मथg28आडल / जगदीश थg2ै2साद  मथg28आडल / राम िवलास साहू \nिलखै छिथ, ओ जाइत, ओ खाइत, तँ \"सगर राित\"मे भाषा-िवथg2भआानसँ अनिभथg2भआ  \nिवशेषथg2भआ  सभ िकछु एहेन सलाह दऽ दै छिथ जे मैिथलीक मूल िवशेषते गौण पिड़ \nजाए, मैिथलीसँ थg2ै2भािवत  बेनीपुरीक िहथg288दी, एन.सी.ई.आर.टी.क सथg2ू4पादकसँ \nमैिथलीक नामपर बिच जाइत अिछ, मुदा मैिथलीमे पसरल जाितवाद ओकरा नै \nछोड़बापर िबतथgआैं अिछ। से जाितवादी मानिसकता सी.आइ.आइ.एल.क अनुवाद \nिमशनक पिरणामकथg24आ सेहो भयंकर थg2ैभपथg24आ थg2ै2भािवत  करत, कारण ओइमे छथgआ2आ  \nमानकीकरणक आधारपर अनुवाद कायथgआैंशाला आयोिजत भऽ रहल अिछ। मैिथलीक \nतथाकिथत थgआत4थािपत / पुरथgआत4कृत  सािहथg284यकार  यावत असल मानकीकरणकथg24आ नै \nपकड़ताह, हुनकर अिथgआत4तथg284व  उपरोथg27तत  राथg2भ2सी थg2ै2ितभा (िवषय-वथgआत4तु आ भाषा दुनू \nदृिथg4ंैकोणसँ) सभक सोझथgआैआमे मिलछौने रहत।  \nछथgआ2आ मानकीकरण : एकटा खास जाितवादी थgआत4कूलक िवचारकथg24आ थg2ै2थg2भ7य देलाक \nपिरणाम, जे एकाध िकताब सी.आइ.आइ.एल. मैिथलीमे िनकाललक अिछ आ जइ \nतरहथg24आ ओकर मानकीकरण थg2ै2ोजेथg27तट सालक सालसँ िबना पिरणामक चिल रहल छै।   56 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nसी.आइ.आइ.एल.क अनुवाद िमशनक आरिथg2ू4भक मेहनित अपिठत मैिथली सािहथg284यक \nसािहथg284यकारक कायथgआैंशाला अिछ , ओकरा पाठकसँ कोनो मतलब नै छै आ ने \nअसल पिठत सािह थg284यकारक सािहथg284यसँ। से ओकर पिरणाम वएह हेतै जे सािहथg284य \nअकादेमीक छै। अमरजी िलखै छिथ- सािहथg284य अकादेमीक पोथी सभ गोदाममे \nसिड़ रहल छै। \nअसल मानकीकरण: िमिथलाक सभ थg2भ2ेथg2भभक सभ जाितक बाजल जाएबला \nमैिथलीक आधारपर गहन िवचार िवमशथgआैंसँ बनाओल मानकीकृत मैिथली। एकर \nबानगी ऐ िलंक https://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi/ \n \nपर देल बेचन ठाकुर/ जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल आिदक रचनामे भेटत। फीथg2ू8डवकथgआैं \nऐ िलंक https://sites.google.com/a/videha.com/videha-audio/ पर \nदेल -िमिथलाक सभ जाित आ धमथgआैंक संथgआत4कार , लोकगीत आ थgआतंयवहार गीत \n(सौज/gउईईय : उमेश मंडल )- ४६ टा ऑिडयो फाइलमे भेटत आ ऐ िलंकक \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-video/   \n- िमिथलाक सभ जाित आ धमथgआैंक संथgआत4कार , लोकगीत आ थgआतंयवहार गीत  (सौज/gउईईय : \nउमेश मंडल ) - ४४ टा वीिडयो फाइलमे भेटत तथा २००० पाठकक िवचारपर \nआधािरत सारथgआै4श ऐ िलंकपर \nhttp://www.videha.co.in/new_page_13.htm \n भेटत। ऑिडयो आ \nवीिडयो फाइल महेथg288थg4तै मलंिगया थgआ2भारा “काठक लोक” आ “ओकर आंगनक \nबारहमासा” थgआ2भारा थg2ै2चािरत शोथg2ू8कथg288हक किथत (इजाद कएल) मैिथलीपर अिथg288तम \nथg2ै2हार अिछ।  \nराथg2भ2सी थg2ै2ितभा: पूरा थg4तूाथgआआ2णवादी मैिथली सािहथg284यकारक अपिठत दुिनयथgआैआ एक िद स \nआ जगदीश थg2ै2साद मथg28आडल , राजदेव मथg28आडल , बेचन ठाकुरक पिठत दुिनयथgआैआ दोसर \nिदस,  जकरा थg4तूाथgआआ2णवादी मैिथली सािहथg284यकार लोकिन “राथg2भ2सी थg2ै2ितभा” सथg2ू4भवतः \nआलोचनाथg284मक थg2ैभपमे कहताह / कहै छिथ मुदा हमरा मोने ओ हुनका सभक हािरक \nशुथg2ै4आत अिछ। - ग जेंg2षष ंgचड6  ठ ाकु र , स ंg2भच प ा द क ) \n  \n[[  िवदेह सदेह:११  || 57  \nTaranand Viyogi \nिमिथला के कुछ लडके इनिदनॲ फेसबुक पर मैिथली लेखकॲ से लड रहे ह/g।ड।।  \nमुझे तो पता भी नहॴ था, देवेश ने आ/g।ोनह  िकया तो लडाई देखने म/g।ड। भी उनके \nआंगन गया था। मजा नहॴ आया। लडके इस तरह िवव/g।0छ/gउुु  होकर लड रहे थे \nिक शािमल होने का मन भी नहॴ िकया। \n \nलडाई की कुल जमा वजह यही िदखी िक लडके (और, उनके बुजुग/g।खन) मैिथली \nसािह/gउईछय  म/g।ड0 अपना /g।0छथान  चाहते ह/g।ड।।  यश और स/gउोछमान।  वािजब बात है। यह \nउनको िमलना चािहए। इसके िलए कई तरीके आजमाए जाते रहे ह/g।ड।।  एक \nपुराना तरीका है--सही-गलत मु/g।नोे खोज-खोजकर अपने सीिनयर की कटु \nआलोचना करना और जह/g।खछ तक बन पडे उ/gउईईह/g।ड0 गािलय/g।खछ देना। ये हर जगह होता \nहै, हर पीढी म/g।ड0 होता है। \n \nलेिकन, इसके साथ-साथ अ/gउडछछा िलखना भी पडता है। ये लडके इ/gउईईटरनेट  की \nिव/g।0छतृित  और /g।0नयापकता का गहरा /gउु।ान  रखते ह/g।ड।।  हिथयार के तौर पर इसके \nउपयोग की समझ भी उनम/g।ड0 है। पर, ये अ/gउडछछा िलख नहॴ पा रहे ह/g।ड।।  गहराई \nइनम/g।ड0 नहॴ है। न संवेदना के /g।0छतर  पर न /gउु।ान  के /g।0छतर  पर। इसका जतन भी \nवे नहॴ कर पा रहे ह/g।ड।।  पर, हडबडी है।............देखकर दुख होता है। \n \nसीिनयर के तौर पर गिलयाने के िलए मुझे भी चुना गया है। खुशी हुई िक \nचलो, इस लायक समझा गया, 'नन-मैिथल' होने के बावजूद। मगर, दुख भी \nहुआ िक ये लडके /gछ0ो/g।।उ -वा/gउड0य  भाखने का द/gउोछभ  तो रखते ह/g।ड। पर वा/g।0छतिवक  त/gउईुयॲ \nके बारे म/g।ड0 िकतना कम और अधूरा जानते ह/g।ड।।देिखए , मुझे गाली देने के िलए ये \n'जमी/gउईईदार ' श/gउोउद  चुनते ह/g।ड।।  \n \nमेरी पुर/g।0छकृत  िकताब 'ई भेटल तं की भेटल' के बारे म/g।ड0 बहुत अ/g।उउुत  जानकारी \nइसम/g।ड0 दी गई है। समझ/g।ड0, मेरा भी '/gउु।ान -व/g।उ0/g।खनन ' हुआ, खुद अपने बारे म/g।ड0।  िलखा \nहै िक ये िकताब मेरी िह/gउईईदी िकताब 'यह पाया तो /gउड0या पाया' का मैिथली \n/gउखुपा/gउईईतर  है। अबे यार, पूछ तो िलया होता। 'यह पाया.....' १५० पृ/gछनडॲ का \nकहानी-सं/g।ोनह  है जो २००५ म/g।ड0 /gउखउेस  गया पर /gउखउकाशक  के मिहमा-वश अब तक  58 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nभी बाहर न आ सका। इसिलए िलखनेवाले ने इस िकताब को कहॴ देखा भी न \nहोगा। पर, िलख िदया मजे से। और, इसी िबना पर मुझे गिलयाये जा रहे ह/g।ड।।  \n \nअरे पंिडत, कुछ तो /g।0छतर  िनभाना सीख। कुछ तो गहरा हो यार। कुछ तो \nखयाल कर िक 'सािह/gउईछय ' के /gउुउेत्र म/g।ड0 काम करने आए हो, और वो भी िव/g।उछापित  \nकी भाषा म/g।ड0।  /gउड0या होगा कल तु/gउोछहारी 'म/g।खछ मैिथली' का?.. \n \nAvinash Das Great View! Congrats!! Salaam!!! \nApril 14 at 12:06pm \n·  \n \nManoj Karn ai nab ukas pakasak darsnarth dhanyabad.-\nmunnajee. \nApril 15 at 7:34pm via \n·  \nVikash Jha taranand sire....main ek baat ye puchna chahta \nhun ki aapne apne aapko non-maithil kyun likha hai..ye \nbaat mujhe pachi nahi...jara khulasa kijiyega... \nApril 15 at 7:41pm \n·  \n \nShri Dharam \n @Vikash ji maithilik tathakthit beta sab yatree \nje son la ka viyogi ji dhari jahi tarhen gariya rahal chathi \ntehna men keo ahi tarhen sochi sakait achi. jahi lekhak \nlokani ken gari del jarahal chani tinka jo maithili sn \nnikalidel jay t banchat kee ANNDA???? \nApril 15 at 11:22pm \n·  \n \n \nVikash Jha \n Shri Dharam...tain ne kahlaun ..jakahn sir \nkahalkhin hum non maithil chi bada dukh lagal...kiyek t e \nsab jaun naie rahthin t kona kaaj chaltaie...e t uchit naie \nne ki kakro saun 2 ta gaier sunla per ham apna aap ke  िवदेह सदेह:११  || 59  \noie community saun alag k li??? \nApril 16 at 1:28pm \n·  \n \nMihir Kirti \n @ taranand--------------- vah main to kayal ho \ngaya aapki samvedna kaa jab hamre sahitykar vibhuti ji ko \nputrashok hua tha aur unnko akademi purskar mila tha to \naapne samy -saal me main use santavna purskar kaha ---- \n- us samay aapki samvedna ko kya lakva maar gaya \nthaa.......... \nApril 16 at 1:48pm \n·  \n \n \nSunil Kumar Mallick  \nViyogi G \nPranam \nBahut dinak bad aahank kalam sa likhal Sabda sab bhetal \nkhusi lagal. Sange \ndukh seho je kichh nenpani dekhaba balak chalte aahan \nmaithili pratik \naahank apan yogdan ke kyo bisair nai sakaiye. Dosar \naahan apna ke Maithil \nNai kahai chhi ta apne ki chhi ? what's your identity? \nTesar aahank Jawab \nhindi me aayael kiye apan bhasa maithilike Kakro sa kam \nbujhai chhiyai? Abhivyaktik Madhyam ke roop me maithili \nke lag sabda Bhandarak kami chhaik \nki? charim aa antim wakya je aahan likhne chhi je \n \n'सािह/gउईछय ' के /gउुउे/gउुु  म/g।ड0 काम करने आए हो, और वो भी िव/g।उछापित  की भाषा म/g।ड0।  \n/gउड0या होगा कल तु/gउोछहारी 'म/g।खछ मैिथली' का? ki Maa maithili aahank Nai  60 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n? Viyogi san sidhasta writer aa maithili Pratik Dharna katau \nne katau Bad taklif \ndetai maithili me kaj kenihar lok sab ke. \nBesi Bajal hoi ta chhama kayal jetai. \nSunil Mallick \nPresident \nMithila Natyakala parishad, janakpurdham, Nepal \nMay 13 at 8:51pm via \n·  \n \n \nVinit Utpal 'samay sal' me ' lattar kaka' ke ohi sal i gap \nchapa chal jahi sal hunka puraskar bhetal. hamun padhne \nrahi.sanket del gel chhal. \n \nमैिथली मे जं फूइसक आंधी चलत, तं  क ो न ा ब /g364 च त  ह म र भ ा ख ा  \nby Avinash Das \n on Sunday, June 19, 2011 at 4:52pm  \n written by \nतारानंद िवयोगी \nमैिथलीक सु/gउखउिस/g।उ0 लेखक डा० िवभूित आन/gउईईद आइ बहुत दुखी भ ' क' हमरा \nफोन केलिन। भाव-िव/gछउडल छला आ तािह संगे आ/g।ईोोिशत जक/g।खछ सेहो। हम \nपुछिलयिन - भाइ, की बात? ओ बेर-बेर कहिथ - 'अह/g।खछ क/g।ड0 एना निह बजबाक -\nिलखबाक चाही।' हम चिकत रही जे आिखर एहन कोन बात हम बजलहुं वा \nिलखलहुं जािह सं हमर ई आदरणीय लेखक एिह तरह/g।ड0 दुखी छिथ।  \n  \nबात जे ओ कहलिन, तािह सं ह म बुझलहुं जे हुनकर /gउड0यो अपेि/gउुउत हुनका \nकहलकिन जे तारान/gउईईद िवयोगी 'िवदेह' (मैिथली इ/gउईईटरनेट पि/gउुुका एवं फेसबुक - िवदेह सदेह:११  || 61  \n/g।ोनुप ) मे कहलिखन जे िवभूित आन/gउईईद क/g।ड0 जे सािह/gउईछय अकादमी पुर/g।0छकार भेटलिन , \nसे बेटाक मृ/gउईछयुक सा/gउईईवना-/g।0छव/gउखुप। हमर देह िसहिर गेल जे हे भगवती, ई \nलीला। एिह बात सं तं हम िनि/gउुख/gउईईत रहबे करी जे एिह तरहक घिटया बात हम \nआइ तं की जे किहयो बािजये निह सकै छी। मोन मे यैह आएल जे गजे/gउईई/gछ0ख \nठाकुर हमरा सं दु/g।0उमनी िनमाहैत -िनमाहैत की आब एते पितत भ' गेला? पिछला \nतीस बरस सं सािह/gउईछय मे हमर बहुत दु/g।0उमन भ ' चुकलाह अिछ। हमरा िखलाफ \nमे जते िलखल गेल अिछ, तकरा जं पु/g।0छतकाकार छपाओल जाय तं प/g।खछच सौ \nपृ/gछनडक िवशाल /g।ोन/gउईईथ भ ' जेतै। एकरा हम किहयो बेजाय नै मानिलयै, उनटे अपन \nसौभा/gउडउय मानलहुं जे जीब/gउईईत -जाग/gउईईत लोक छी तं वैचािरक िवरोध तं हेबे करत। \nतकरा सब क/g।ड0 पढबाको फुरसत हमरा नै रहैए। अपन काज करी िक घून -सून \nलेने घुरी? मुदा ओ कहलिन तं हम कने ताक-झ/g।खछक केलहुं।  \n  \nएतबा बात तं /gउखउायः सब गोटे क/g।ड0 बूझल हएत जे इ/gउईईटरनेट पर वा फेसबुक मे \nसैकडोक सं/gउडनया मे फरजी एकाउ/gउईईट छै, जे साइबर-यु/g।उ0 मे नकली सेनाक काज \nकरै छै। कतेक बेर तं ई िडसाइड करब किठन भ' जाइ छै जे के असली आ \nके नकली। जे िकछु। एहने एक कोनो ब/gउईईधु बहुत उ/g।नोंड भाषा मे िलखलिन \nअिछ जे ई बात हम तिहया कहने रही, जिहया िवभूित जी क/g।ड0 अकादमी पुर/g।0छकार \nभेटल रहिन आ सा/g।ु0य के तौर पर 'समय-साल' पि/gउुुका के उ/gउोईलेख कएल गेल \nछै। गजे/gउईई/gछ0ख जी एिह कथन क/g।ड0 अपन /g।0छवीकृित /gउखउदान केलिन अिछ।  \n हम िवभूित जी क/g।ड0 सब बात कहिलयिन। पुछिलयिन ---'की अह/g।खछ क/g।ड0 मोन पडैए \nजे हम तिहया ई बात कहने रिहयै?' मुदा, हुनको ई बात अिव/gउुईसनीय लगलिन। \nअ/gउईईत मे ओ 'समय-साल' िनकाललिन। सिरया क' देखलिन। अ/gउईईत मे फेर वैह \nहमरा फोन क' क' सूिचत केलिन जे अह/g।खछक ई बात कहबाक तं कतहु कोनो \nिज/g।ईो निह अिछ। ओ हमरा पर दुखी भेल छला, तािह लेल अपसोच /gउखउकट \nकेलिन। फेर गप भेल जे हमरा एिह बातक खंडन /gउखउकािशत करबाक चाही।  \n   62 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nहम भारी छगु/gउईईता मे छी जे की खंडन /gउखउकािशत करी? अनजान मे गलती हो तं \nआदमी सुधिर सकैए। एतए तं मैिथलीक दुब/g।खनल काया पर कूडा-कचडाक पहाड \nठाढ करबाक सुिनयोिजत अिभयान चिल रहल छै। एकर सफाइ लेल मेहतरक \nफौज चाही। ठीके तं छै। पिहने कहल जाय जे मैिथली /gछ0ोा/g।।उणक भाषा छी, \nआगू कहल जाएत जे मैिथली मेहतरक भाषा छी।  \n  \nखंडन केने सं की हएत? हम पिहनो खंडन क' चुकल छी। मुदा ओ सब अपन \nखु/g।उखा ठामे पर गाडने रहला। उनटे बकथोथिन करए लगलाह।  \n  \nतैयो, िवभूित जीक स/gउोछमानाथ/g।खन हम इ/gउईईटरनेट सं जुडल मैिथलीक पाठक -लेखक-\nएि/gउड0टिव/g।0छट लोकिन क/g।ड0 सावधान करै िछयिन जे 'िवदेह' मे छपल कोनो बातक \nिव/gउुईसनीयता अ/gउईछय/gउईईत संिद/gउडउध होइ छै। ई छौडा-मारिड के खेती िछऐक, नै \nउपजल तं अथी सती.....। जं कोनो कारण सं िव/gउुईास करब बहुत ज/gउखुरी हो \nतं सा/g।ु0य के परी/gउुउण /g।0छवयं क ' लेिथ।  \nAjay Karn  \nपरम आदरिनये तारानंद जी, \nअपनेक िटप/gउई।णी फेश बुक पर अ/gउईडयन  करबाक सुअवसर भेटल त हम अपनाके \nध/gउईईय  बुझलॱ. एही िटप/gउई।णी म/g।ड0 अपने मु/gउडनय  /gउखुप  सं आदरिनये डा० िवभूित आन/gउईईद  \nसं वात/g।खुलाप  करीत जाइन परेत छी मुदा छोट मुह आ पैघ बात ...िकछु संदिभ/g।खनत  \nउ/gउोईलेख  सं वि/gउड0तगत  /gउखछप/g।ड0 हम असहमत छी .(1) अपनेक अनुसार \"मैिथलीक \nदुब/g।खनल  काया पर कूडा-कचडाक पहाड ठाढ करबाक सुिनयोिजत अिभयान चिल \nरहल छै। एकर सफाइ लेल मेहतरक फौज चाही। \" सब मैिथल अपनेक ई \nबात सं सहमत होयता मुदा /gउखउश्न जे ई \"सुिनयोिजत अिभयान\" चला के रहल \nछिथ? ..... हमर वि/gउड0तगत  िवचार जे ई अिभयान हम सब मैिथल बंधू समिलत \n/gउखुप  सं संचािलत क रहल छी. ( ख़राब न/g।ड0 मानब मुदा जखन अपनेक पु/gउुुक  \nफेश बुक देखल तं भाषाक /g।0छत/gउोछभ  म/g।ड0 मैथािलक कोनो चच/g।खु नै छल) तै एकर \nसफाइ लेल मेहतरक फौजक नै अपन कत/g।खन/gउोउयक  म/g।खछग  िथक जािह सं एकरा  िवदेह सदेह:११  || 63  \nबजबूत आ समृ/g।उ0  कैल जाए.(2) भाषा कोनो उपजाितक ( अपने उि/gउईड/g।ख0त  केने छी \nजे \" पिहने कहल जाय जे मैिथली /gछ0ोा/g।।उणक  भाषा छी, आगू कहल जाएत जे \nमैिथली मेहतरक भाषा छी। \") संपि/gउुछ  व एकािधकारक चीज कदािप न/g।ड0 भ \nसिकत अछी आ मैिथिल त एकदमे नै | ई त कोनो िबसेष /gउखउा/gउईईत , /g।0छथान  व् \nदेसक अलंकार िथक . अइयो /gछ0ोा/g।।उण  या मेहतर सं कही बेसी आन \nउपजितकलोकक भाषा मैथली िथक .(3) अपने कहलॲ जे \" 'िवदेह' मे छपल \nकोनो बातक िव/gउुईसनीयता अ/gउईछय/gउईईत  संिद/gउडउध  होइ छै\" मुदा हम िवदेहक िनयिमत \nपाठक छी आ लगभग िवदेह म/g।ड0 छपल सब बात हमरा त िव/gउुईसनीय  लागल.अंत \nम/g।ड0 कहब जे छौडा-मारिड के खेती िछऐक तिहलेल िव/gउुईसनीय  िछऐक..!!!िवदा लेबं \nसं पािहले अपने सं िनवेदन जे जं हमर उपु/gउड0त  कोनो बात सं ज अपनेक \nअसुिबधा वा क/gछनख  पहुंचल होए त हम छमा/gउखउाथ/g।खई छी ... \nJune 20 at 8:03am \n·  \n \nल/gउुछड  -फ/gउुछड  ककाका जे िख/g।0छसा समय सालमे अबै छै ओइमे िलखल छलै \n(िवयोगीजी-अह/g।ख।क/gउछ। संकेत क') जे िवभूितजीक पुर/g।0छकारक/gउछ। अह/g।ख। स/g।खछ/gउईछवना पुर/g।0छकार  \nलइिख क' पठेने रिहयि/gउईईह  आलेखमे जे ओ नै छपलिन मुदा ल/gउुछड  -फ/gउुछड  \nककाक िख/g।0छसामे िलिख देलि/gउईईह।  आ जखन अह/g।ख।क  ऐ आलेख (िवदेह फेसबुक) \nपर एकटा पाठक ई /gउखउ/g।नन उठेलि/gउईईह  तकर दू मासक बाद अह/g।ख।क/gउछ। एकर जवाबक \nखगता की पड़ल:- .. \nJune 20 at 8:05am \n·  \n \n \nPriyanka Jha \nviyogiji , je charcha ahank videha par del gel aalekh me \nuthal chhal kee o charcha maithili sahityakar madhya nai \nchhal, sabh ek dosra ke kahait rahait chhathi je shardindu \nke ahan ee patra va aalekh pathene rahiyanhi, je vinit ji \nlikhne chhathi se sanket hamhoo samay saal me dekhne \nchhii, kono satya va jhooth je ek kaan se dosar kaan aa \naab facebook par aabi gel takar javab te maangale jayat,  64 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nvidehak jatek dushman badhtai o tatek aagan \nbadhat..gajendra thakur se ahan ke kon dushmani achhi? \nee spasht nai kay saklau.... \nJune 20 at 8:08am \n·  \n \n \nAvinash Das Priyanka Jha जी, केओ केकरो आलेख पठेलकय, नइं \nछपलइ, घुरा देल गेलय, ओइ आलेख मे एहन कोनो बात रहय, जो अशोभनीय \nछलइ - की ई सभ गप मैिथली सािहत्य के उच्च िवमश/g।खनक  कोनो माहौल बनबय \nछई? अफवाह आ कानाफूसी िक सािहत्यक िवमश/g।खनक  क/g।ड0/gछ0ख  मे हेबाक चाही? \nगज/g।ड0द्र ठाकुर नीक काज कए रहल छिथ ... मुदा अपने काज मे अइ स्तरक \nबातचीत लािब क ओ अपन सभटा उल्लेखनीय काज के िमटा देब' चाहैत छिथ \n- तं दोसर की क' सकैत छैक!!! \nJune 20 at 8:14am \n·  \n \n \nAvinash Das खोजी प/gउुुकािरता उ हएत जखिन िवयोगी जी के उक्त \nआलेख अह/g।खछ सब /gउखउकािशत  क' सकी। \nJune 20 at 8:16am \n·  \n \n \nPriyanka Jha अिवनाशजी , अह/g।ख।क/gउछ। िकयो कहत जे कौआ कान ल' गेल तँ \nकौआ क/gउछ। खेहारब आिक कान ताकब.. \nJune 20 at 8:21am \n·  \n \n \nPriyanka Jha जै स/gउोछपादकीयक  आधारपर तारान/gउईईद  जी गप उठेने छिथ ओ \nदेखू. http://www.videha.co.in/aboutme.htm \nJune 20 at 8:21am  \n  िवदेह सदेह:११  || 65  \n \nPriyanka Jha िवदेह फेसबुकमे हम पिहनिहये (अह/g।ख।क  कहबासँ पिहने) ई \nआलेख कम/g।ड0टक  संग पे/g।0छट  क' देने छी,.. \nJune 20 at 8:22am \n·  \n \nPriyanka Jha  \nऐ स/gउोछपादकीयमे िवयोगीजीक कथनक िवपरीत (जे स/gउोछपादक  अपन सहमित देखेने \nछिथ) मा/gउुु  त/gउईुयक  िन/gउखुपण  कएल गेल छै..कानाफूसी ब/g।ईखड  िदन भेलै आ तकर \nकोन /g।ोनुप  िज/gउोछमेवार  अिछ से अह/g।ख।क/gउछ। बुझले हएत.. स/gउोछपादकीयक  अंश द' रहल \nछी..\"तकर बाद तारान/gउईईद  िवयोगी जीक िह/gउईईदीमे रंग-तरंग आ अभ/gछ0ख  भाषा (रे-रे \nस/gउोछबोिधत  कएल भाषा) मे पो/g।0छट  दोसर ठाम आएल (िवदेहक फेसबुक चौबिटयापर) \nआ अपनाक/gउछ। ओ गएर-मैिथल घोिषत कएलि/gउईईह  आ स/gउोछवेदनाक  गप उठेलि/gउईईह।  \nओइपर एकटा पाठक हुनका लेल मैिथलीक उपयोिगता पुर/g।0छकार  पएबा धिर \nसीिमत बतेलि/gउईईह  तँ दोसर पाठक हुनकर स/gउोछवेदनाक  /g।0छवरक/gउछ। फूिस बतेलि/gउईईह  आ \nहुनका अपन “समय साल” मे पठाओल लेखक िवषयमे मोन पाड़लि/gउईईह  जकर \nचच/g।खु बहुत िदन धिर मैिथली सािह/gउईछय  म/gउईडय  चलैत रहल छल- ऐ लेखमे ओ \nिवभूित आन/gउईईदक/gउछ। मैिथलीक मूल सािह/gउईछय  अकादेमी पुर/g।0छकार  देल जएबाक/gउछ। सा/gउईई/gउईछवना \nपुर/g।0छकार  बतेने रहिथ कारण ओइ बख/g।खन हुनकर जवान बेटाक मृ/gउईछयु भऽ गेल \nछलि/gउईईह।  ई पाठक िवयोगीजी सँ /gउखउ/g।नन  केलि/gउईईह  जे तखन की अह/g।ख।क  स/gउोछवेदनाक/gउछ। \nलकवा मािर गेल छल। एकटा पाठक /gउखउ/g।ननक  जवाबमे /gउुडीधरम  कहलि/gउईईह  जे जाइ \nतरह/gउछ। मैिथलीक िकछु बेटा सभ या/gउुुीसँ िवयोगी धिरक लेखनीक मौिलकतापर /gउखउ/g।नन  \nउठेने छिथ तँ ओइ ि/g।0छथितमे िकयो अही तरह/gउछ। सोिच सकैत अिछ। ओ ईहो \nकहलि/gउईईह  जे जँ िहनका सभक/gउछ। हटा देल जाए तँ मैिथली सािह/gउईछयमे की बचत \nअ/gउई।डा !! बहुत िदनक बाद सुनील कुमार मि/gउोईलक  सेहो ऐ पो/g।0छटपर  िवयोगीजी सँ \n/gउखउ/g।नन  केलि/gउईईह  जे अह/g।ख। मैिथल नै छी तँ अह/g।ख।क  आइडेि/gउईईटटी की छी? \"... \nJune 20 at 8:26am \n·  \n \n \nPriyanka Jha  \nिवयोगी िडसकसन सु/gउखु  केलि/gउईईह , ओइपर अिवनाशजी अहूँक कम/g।ड0ट  छल wow  66 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \ngreat views क' कय, आ ओइ पाठकक जवाब िवयोगी जी नै देलि/gउईईह ..िकए.. \nआ आब दू मासक बाद फोन एलापर आलेख िलखलि/gउईईह ..िकए? फेर समय-साल \nमे ओ आएख पठेलि/gउईईह  आ ओ नै छपलै वा जे भेलै..मुदा ओही पि/gउुुका मे \nचुटकुलान/gउईईद  जेक/g।ख। कोनो ल/gउुछर  कॉलममे ई बात एलै.. तकर की जवाब अिछ. \nिकयो कहय कौआ कान ल' गेल तँ पिहने कान देखबाक चाही..िवदेह फेसबुकपर \nई आलेख हम छिप देने छी..मुदा wow.great क बाद अह/g।ख। /gउखउयः  /g।ोनुप  छोिड़ देने \nask to join group ि/gउड0लक  क/gउखु ..हम िर/gउड0वे/g।0छट  ए/gउड0से/gउो0ट  क' लेब, तखन अह/g।ख। \nओ पिढ सकब.. \nJune 20 at 8:32am \n·  \n \n \nAvinash Das फुरसित मे आराम सं पढ़ब अह/g।खछ सभके गप... \nJune 20 at 8:52am \n· \n-अही तरहक ढेपा फेकौविल सगर राित दीप जरए (किबलपुर, जनकपुर, सुपौल, \nहजारीबाग, पटना आिद) आ आन मैिथली काय/g।खन/g।ईोममे सेहो होइत रहैत अिछ, कुत/g।खु \nफाड़ाफाड़ीसँ लऽ कऽ गािर-गरौअिल धिर। जँ िवयोगीजी स/gउोछवेदनाक  गप रङ-\nतरङक भाषामे उठेलि/gउईईह  तँ ओइपर भेल कमे/gउईईटपर  ओ तखने उ/gउुछर  दऽ दैतिथन \nतँ गप तखने खतम भऽ जइतए, जँ ओ कोनो आलेख “समय साल”क/gउछ। पठेलि/gउईईह  \nआ ओकर स/gउोछपादक  ओइ आलेखक/gउछ। नै छापलक आ उ/gउईईटे सभक/gउछ। कहैत िफरल \n(जेना देवशंकर नवीन हमरा कहलि/gउईईह  जे शरिद/gउईईदु चौधरी हुनका ई गप \nकहलिख/gउईईह ), वा कोनो /g।0नयं/gउडउय  /g।0छत/gउोछभमे चुटकी लैत रहल, तँ ऐ तरहक गपा/gछनखक , \nजेिक घृिणत सािजश भऽ सकैत अिछ, क/gउछ। उठा कऽ खतम करबाक चाही, नै \nिक तोपल रहऽ देबाक चाही।जँ स/gउोछपादकमे कोनो कटु चीज छपबाक िह/gउोछमत  नै \nछै तखन ओ गपा/gछनखकक  मा/gउईडयमसँ रस िकए लऽ रहल अिछ? आ जँ ओ ई िबनु \nआलेख भेटनिहये कऽ रहल अिछ तँ िकए कऽ रहल अिछ वा िकयो दोसर \n/g।0नयि/gउड0त  ओकर नामसँ ई “लूज टॉक” कऽ रहल अिछ तँ की ओ अपन पि/gउुुकामे \n/g।0छप/gछनखीकरण  दइए आ से नै दइए तँ तकरा की मानल जाए? आ जे ई सभ \nबुिझतो अनजान बनल अिछ, मौन अिछ आ ओकर अभ/gछ0ख  नोटपर जखन िकयो ई \n/gउखउ/g।नन  उठबै छै तँ मौन रहैए आ फोन अबै छै तखन फेरसँ अभ/gछ0खतापर  उतिर \nजाइए आ जकरासँ िजनगीमे किहयो भेटो नै भेल छै ओकरा कहै छै जे दु/g।0उमनी  िवदेह सदेह:११  || 67  \nिनमािह रहल छी, तकरा की कहल जाए! “ये पाया तो /gउड0या पाया” २००५ सँ \n२०१२ मे कोन /gउखउेसमे छै जखन अपने पाइसँ छपेबाक छै तखन देरी िकए? \nएकटा पाठक पुछलकि/gउईईह  जे ओकर िकछु प/g।ईउा /g।0छकैन  कऽ कए दऽ िदयौ, तकरो \nडेढ़ दू साल बीित गेलै, ऐ पा/gउई।डुिलिपक  ए/g।नउो प/g।ईउा सोझ/g।ख। नै आएल, ए/gउुछे िदनमे तँ \nडेढ़ सए प/g।ईउाक  नव पोथी िलखा जाएत! आ आशीष अनिच/gउईईहार  “सािहि/gउईछयक  \nवण/g।खनसंकरता”क गप उठेलि/gउईईह , ए/g।नउे रचनाक/gउछ। िह/gउईईदी-मैिथली दुनूमे मौिलक किह \nछपेबाक घृिणत /gउखउवृि/gउुछक  गप उठेलि/gउईईह , तँ की ओ गलत छल। आ जँ “ये पाया \nतो /gउड0या पाया” २००५ सँ /gउखउेसमे छै, आ ई गप डेढ़ दू साल पिहने कहल जा \nरहल छै तखन आइसँ सात साल पिहने लेखक /g।0छवयं “कम/g।खनधारय ”क /gउोनलैपपर  \nएकरा कोन मुँहे /gउखउकािशत  पोथीक सूचीमे रखने छिथ? पुर/g।0छकार  पेबा लेल \nिवदेहक िव/gउखछ/g।उ0  कोनो समझौता तँ लेखकक/gउछ। सािह/gउईछय  अकादेमीसँ नै करए \nपड़लि/gउईईह ? एकटा महानुभाव शंकरदेव झा हमरा फोन केलि/gउईईह  जे िवभूित आन/gउईईदक  \nपुर/g।0छकारक/gउछ। भीमनाथ झा अपन “टावर चौक परसँ” मे स/g।खछ/gउईछवना पुर/g।0छकार  कहने \nछिथ, मुदा ओइ पोथीमे जखन हम देखलॱ तँ ई गप नै छै, वरन उ/gउईईटे सॱसे \nसािहि/gउईछयक  समाजक ऐ घटनासँ /g।0छत/gउोउध  हेबाक चच/g।खन छै। ऐ तथाकिथत \nसािह/gउईछयकार  सभक मनोवृि/gउुछ  एहने छै! जे स/gउोछवेदनहीन  काज लोक /g।0छवयं करैए \nतकर आरोप िवदेहपर लगा कऽ स/gउईछयक  उ/g।नईाटनक/gउछ। रोकल नै जा सकत, हमर, \nहमर प/gउडोीक  आ िवदेहमे हमर सहयोगीक/gउछ। ई-प/gउुु  आ फोनपर पढ़ल गािरक \nअिभलेखन जँ कएल जाएत तँ एकटा पोथी तैयार भऽ जाएत, आ ओइ कालमे ई \nसभटा आपसी िवरोधी एक/g।उडा भऽ जाइए। लोकक “लूज टॉक” केलाक बाद \nभगबाक आदित एक तरह/gउछ। मौन /g।0छवीकारोि/gउड0त  होइए आ बहुत बादमे नठबाक आदित \nऐ रोगक/gउछ। आग/g।ख। बढ़बैए, आ से तखने दूर हएत जखन ऐ तरहक सभ गप \nस/gउईछयताक  संग अिभलेिखत हएत (भलिहं लोक एकरा “दु/g।0उमनी िनमाहब” किह \n/gउोउलैकमेल  करबाक कोिशश करथु।) कोन-कोन अभ/gछ0ख  भाषासँ स/gउोछबोिधत  करथु) \nआ ऐ तरहक अिभलेखन िवदेह /g।उुारा आग/g।ख। सेहो कएल जाइत रहत।    - \nग जे ंg2षष ंgचड6  ठाकुर, स ंg2भच प ा द क ) \n]]  \nपाग,\n िमिथला आ जाितवादक राजनीित-  68 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nअसममे एिह बीच चिल रहल िबहू पवथgआैं  कोनो जाित वा धमथgआैंसँ बाथg288हल \nनिह अिछ। किह सकैत छी एिह पाविन क अवसर पर सथg2ू4पूणथgआैं असामबासीक \nमोनमे एकेटा शथg2ू2दक संचार होइछ आ से िथक थg2ै2ेम। थg2ै2ेम छैक \nथg2ै2कृितसँ,\n लोकसँ, सभ जीव-जथg288तुसँ। एिहमे ने कतहु कोनो बाथg288ह छैक आ ने \nकोनो सीमा। सभगोटए एिह पुनीत अवसर पर अपन िनथg4ं7ा आ िसनेहकथg24आ एिह थg2ैभपथgआ7त \nउपथgआत4थािपत करैछ , जे लोकक मोनमे ई अिभ लाषा वषथgआ7ैभिर जोर मारैत रहैत छैक \nजे िबहू किहआ आओत आ हम सभ फेर एिह पाबिनकथg24आ थg2ै2ेम -भावसँ मनायब। \nहुनका लोकिनक मोनमे कतहु एिह िवषयक चचथgआैभ निह जे िबहू कत ’ सँ आयल, ई \nककर छी,\n ओ सभ तँ माथg2भभ एतबे जनैत छिथ जे ई थg2ै2ेमक पाबिन िथक। \nजापी,गमोछा, िबहू गीत ई िकनकर, एिह पर कोनो माथापथg274ची निह , माथg2भभ पाविनक \nई सरंजाम असिमयाक थg2ै2तीक िथक।  \n एिह थg2ै2संगकथg24आ एतए उठएबासँ हमर मतलब अिछ जे आइ कािथgआआ4 , \nखासकए िमिथलामे, िकछु युवा तुकथgआैं लोकिन िवषय िबना बुझने अपन थg2भआान झाक \nउपयोग थg2ै2ारथg2ू4भ कए दैत छिथ। एथg2ू4हर देखल गेल अिछ जे िकछु गोटे पागकथg24आ \nएकटा जाित सँ बािथg288ह िमिथलाक अिथgआत4मता पर चोट क रहल छिथ , थg2ै2ाय :\n हुनका \nअिथgआत4मताक महथg2भ4ा थg2भआात निह छिन। िकछु िदन पूवथgआैं पागक मादे मनोज कणथgआैं उफथgआैं \nमुथgआ82ाजी कहलिन जे ई थg4तूाथgआआ2ण आ कणथgआैं कायथgआत4थक उपयोगक छी। मुदा, एतए \nहमर कहब अिछ जे ओ आजुक गुटबाजीसँ थg2ै2भािवत भए ई थgआतंयथा थgआतंयथg27तत \nकएलिन,\n हुनका थg2ै2ाय : खूब नीक जकथgआैआ बूझल हेतिन जे पाग सथg2ू4पूणथgआैं िमिथलाक \nगौरवक थg2ै2तीक िथक , थg2ै2ाय : हुनका देखल होएतिन जे िमिथलाक सभ जाितक \nलोक अपन िबआहमे एकर उपयोग करैत छिथ, से चाहे घुनेसक भीतरमे हो वा \nमौरक। \n सथg284य पूछी तँ एहन - एहन सोचक कारणथg24आ हमरा कखनो-कखनो डर लगैत \nअिछ जे ई सभ कखनो इहो किह सकैत छिथ जे िवथgआ24ापित माथg2भभ जाित िवशेषक \nसािहथg284यकार \n  िथकाह, मखान माथg2भभ जाित िवशेषक उपयोगक वथgआत4तु िथक , धोती \nपिहरब तँ जाित िवशेष कथg2भ4थgआैंथgआतंय िथक आिद -आिद।   \nएिह िवषय पर सोचला पर लगैछ जे जखन सामंत अपनिहंमे लिड़ कमजोर हुअए \nलगैत छिथ तँ ओसभ एकटा नव कूटनीितक चािल \n  चिल शोिषतक नेता \nबिन   हुनका माथg287यमे अपन काज सुतारबाक थg2ै2यास थg2ै2ारथg2ू4भ कए दैत छिथ आ तथg24आ \nइहो सोच हमरा जनैत ओही नव धाराक सामंती सोचक उपजा छी। िकथg288तु  िवदेह सदेह:११  || 69  \nहुनका लोकिनकथg24आ आब सावधान भ जएबाक चािहयैथg288ह जे अपने कतबो फुटक \nराजनीित करब, अपन काज सुतारबाक लेल हाथ-पएर मारब, मुदा कायथgआैंिसिथgआ2त \nअसथg2ू4भव। आब िमिथलाक आमजन अपन अिधकार आ अिथgआत4मताक थg2ै2ित सचेत -\nसचेथg4ंै भए गेल छिथ। तैँ ई पाग ,\n मखान, माछ कोनो जाित िवशेषक संपिथg2भ4क \nघोषणा करबासँ पूवथgआैं ई सोिच लेब आवथgआत2यक जे ई िमिथलाक अिथgआत4मता छी आ एिह \nपर सभ मैिथलक अिधकार छैक। अथg288तमे िमिथलामथg287य जुड़ -शीतल चिल रहल \nअिछ \n , गाछ-बीिरछ क जिड़मे पािन देल जा रहल अिछ, सभ अपन पूवथgआैंज आ \nअपनासँ छोटकथg24आ जुड़ा रहल छिथ आ एहने समयमे हमरा मोन पड़ैत अिछ युवा \nसािहथg284यकार धीरेथg288थg4तै थg2ै2ेमिषथgआैंक िलखल ओ आखर \n – \n“भेल थg2ै2ेमक रौदी एिह जगमे \nतथg24आ धधकए सभतिर दावानल  \nजुड़शीतलक जल-थपकीसन \nबिरसाउ िथg2ै2ये कने थg2ै2ेमक जल .....।” \n  \n \n(मौर कोिढ़लाक बनैत अिछ आ पागसँ फराक अिछ। कणथgआैं कायथgआत4थमे सेहो \nिसथgआ2ताथg288त कुमरम आिदमे माथg2भभ पाग पहीिर कऽ िवध होइत अिछ , ओहो सभ िबयाह \nकरऽ पाग नै मौर पहीिर कऽ जाइत छिथ। पूिणथgआैंयथgआैआक थg4तूाथgआआ2णमे नव -िववािहता \nबरसाइतमे मौर पहीिर कऽ वटवृथg2भ2 धिर जाइत छिथ। पाग माथg2भभ आ माथg2भभ मैिथल \nथg4तूाथgआआ2णक िबयाहक िवध -बाधक थg2ै2तीक  अिछ। िवजय कुमार ठाकुर िलखै छिथ: \n\"िमिथलाक धािमथgआैंक थg2भ2ेथg2भभमे एिह  सामथg288तवादी युगीन धािमथgआैंक िवचारधाराक थg2ै2भाव एहन \nसवथgआैंथgआतंयापी छल जे एखनहुँ एिह परथg2ू4पराक िनथgआतूिलिखत अवशेष समाजमे िवथgआ24मान \nअिछ: ...(घ) पाग सेहो तथgआै4िथg2भभक िवचारधारासँ सथg2ू4बथgआ2त अिछ। \" ( मथg287यकालीन \nिमिथला पृ.२६) - सथg2ू4पादक ) \n \n  70 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nि व न ी त  उंg2षच प ल  \n \nआ धु िन क  मै ि थ ल ी  न ा ट क  आ टु ंg2णच च ा  न ा टक क ा रक  ज ाि त व ा द ी  रं ग मंच क  अव ध ा र ण ा / \nस ा ि ह ंg2षच य  अक ा दे म ी  क थ ा  ग ो ंgच1ण ी : सगर राित दीप जरय: एक ट ा  ब ह ंg3ष2 ा / (सथg2ू4पूणथgआैं \nलेखमे लेखक सेहो शािमल अिछ, हुनका परछाय कऽ नै देखल जाए) \n \nलोकतंथg2भभक परंपरा अिछ जे आलोचना हेबाक चाही। जॱ आलोजना सहबाक \nथg2भ2मता केकरोमे नै अिछ  तँ ओ लोकतथgआै4िथg2भभक तँ कोनो िविधए नै भऽ सकैत \nअिछ। ओ तँ तानाशाह भेल। अिहनामे तँ समाजमे िवकृित अएबे करत आ से \nिवकृित िमिथलामे देखल जा रहल अिछ। एकरा कहएमे कोनो संदेह नै अिछ जे \nगािर सभ लोक संथgआत4कृितक िहथgआत4सा अिछ। मुदा कोनो भी रचनाथg284मक लोक अिह  \nशथg2ू2दक थg2ै2योग , जाितवादी गािरक थg2ै2योग , कोना करैत अिछ, अिह पर हुनकर \nयोथg272यता आ  थg2भ2मताक आकलन कएल जाइत अिछ।  \n \nिदथg2ू8ली मे आयोिजत सािहथg284य अकादमी कथा गोथg4ं7ी तथाकिथत ७६म सगर राित \nदीप जरय (!) संपूणथgआैं देश आ िवदेश मे रहए बला मैिथली भाषीक आगू कतेको \nरास थg2ै2थgआंं छोिड़ देलक। जइ  राित ई गोथg4ं7ी भऽ रहल छल , माथg2भभ १८ लोक भोर \nधिर बचल, ३४ टा लोकक सॲझा अथg2ूतपन -अथg2ूतपन  िखथgआत4सा कागज देख कऽ सुना \nरहल छल, तखने राजधानी िदथg2ू8ली सँ एक हजार िकलोमीटर दूर िमिथला क \nकतेको गाम मे रहए बला लोक थgआ2भारा मचान आ चौबिटया पर कतेको रास लोक \nमुहजबानी िखथgआत4सा- िपहानीक थg2भ2मताक पिरचय दऽ रहल छल। हुनका नै तँ कोनो \nमाइकक जथg2ैभरत छल , निहये मसनदक आ निहये खाइ कऽ िचंता छल। ओ ओ  िवदेह सदेह:११  || 71  \nलोक छल जे िदन भिर मजूरी कऽ सथgआै4झ कथg24आ बैिस क ऽ टाइम पास कऽ रहल \nछल। \nएना मे जे िदथg2ू8ली मे कथा गोथg4ं7ी भऽ रहल छल हुनकर आयोजक लोकिन लेल \nनिहये बंगला किव रवीथg288थg4तै नाथ ठाकुर महथg284वपूणथgआैं छल (रवीथg288थg4तै नाथ ठाकुर सािहथg284य \nअकादेमीक माचथgआैं थg27तलोिजंगक बचल फथg28आडक लूट बिन कऽ रिह गेलिथ , कारण \nकथा रवीथg288थg4तैमे रवीथg288थg4तै छोिड़ सभ  िकछु छल) निहये मैिथली/ िहथg288दीक किव बाबा \nनागाजुथgआैंन। ई वएह बरख छी जखैन रवीथg288थg4तै  नाथ ठाकुरक डेढ़ सएम बरखी \nमनाओल जा रहल अिछ। तमाम संथgआत4थान पाइ उगािह रहल अिछ। जखैन  की ई \nबरख बाबा नागाजुथgआैंनक जथg288म शताथg2ू2दी बरख सेहो अिछ। िबहार सेहो अथg2ूतपन \nथgआत4थापनाक  सौवथgआै4 बरख मना रहल अिछ। अिह ठाम थg2ै2थgआंं अिछ जे की मैिथली \nभाषाक लेल रवीथg288थg4तैनाथ  ठाकुर अहम छिथ वा बाबा नागाजुथgआैंन वा दुनू। तखन की \nमानल जाए जे पूंजी आम लोक आ संथgआत4कृित पर हावी भऽ रहल अिछ। एकटा \nकहबी अिछ, पूंजी असगरे नै आबैत अिछ, ओ अपना संगे एकटा संथgआत4कृित सेहो \nआनैत अिछ। यएह पूंजी िमिथ ला कथg24आ खा रहल अिछ। मुथgआ27ी भिर लोकक  पाकेट \nभाषा मैिथली बिन रहल अिछ, बाकी सभ मुँह तािक रहल अिछ। \nरवीथg288थg4तैक िवरोध करबाक कोनो थg2ै2योजन नै अिछ मुदा बाबा नागाजुथgआैंन कथg24आ िबसुिर \nकऽ हम हुनका सथg2ू4मान दैक थg2ै2यथg27ूक िवरोध तँ अवथgआत2य हेबाक चाही। जखैन \nदेशक राजधानी िदथg2ू8ली मे कथा गोथg4ं7ी भऽ रहल अिछ , तखन हम अथg2ूतपन भाषाक \nकिव बाबाक नाम फथg28आडक लेल नै लऽ कऽ किव  रवीथg288थg4तैकथg24आ नेमथg2ूतलेट बना कऽ \nसथg2ू4मान िदऐ , ई केहन मानिसकता अिछ। अथg2ूतपन दीपक नीचथgआैआ अथg288हार आ भिर \nशहर िढ़ंढोरा, केहन िसथgआ2तथgआै4त अिछ ? अथg2ूतपन घर कथg24आ अथg288हार रािख कऽ दोसर  \nघरक लेल दीप लेसी, ई केहेन िवकृत दुिनयाक दृथgआत2य अिछ। एखन जखैन \nिकसान मिर रहल अिछ, संपूणथgआैं िमिथला बाढ़ सँ थg2भभथgआत4त अिछ। ढेर रास लेखन \nसमाजसँ बेरल लोक िलिख रहल अिछ आ गथgआ24 /पथgआ24मे थg2ै2मुखतासँ शािमल अिछ। \nअिह पिरिथgआत4थितमे एकटा सामाथg288य मैिथलीक लोक लेल  किव रवीथg288थg4तै थg2ै2ासंिगक अिछ \nवा बाबा नागाजुथgआैंन। \nिदथg2ू8लीक िलथgआ84ल िथयेटर थgआूंुप , मंडी हाउस मे िहथg288दीक लेखक अथg2भआेयक रचना पर \nहुनकर जथg288म  शताथg2ू2दीक लेल नाथgआ84य थg2ै2थgआत4तुित केलक। मुदा जखैन जे संथgआत4था \nअपनाकथg24आ नाथgआ84य संथgआत4था किह  कऽ पताका फहराबऽ चाहैत अिछ, मुदा ओकरा \nभंिगमा, अिरपन, कोलकाता आ जनकपुरक रंगमंच आ िवदेह समानाथg288तर रंगमंचक  72 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nजानकारी नै अिछ, ओकर सँ सभ िकयो अपेथg2भ2ा करत जे ओ बाबा नागाजुथgआैंनक \nरचना पर कोनो कायथgआैंथgआ8ूम जथg2ैभर करताह। मुदा, ई निह भेल। िकए? िकएिक \nसरकार पाइ नै देलक। तखन सगर राित दीप जरयक माला उठेबाक कोन \nखगता छल, जोड-तोडसँ अथgआ2तथgआैंनारेथg2भ8रक बोकारोक थg2ै2थgआत4ताव अथgआत4वीकृत भेल (उमेश \nमथg28आडल जीक ऐपर िवदेहमे िवथgआत4तृत िरपोटथgआैं आएल अिछ। जखन राबड़ी बंटैत अिछ \nतखन जे थg27तयो 'थg27तयू\" मे ठाढ़ हेता, सभकथg24आ राबड़ी भेटत। मुदा, बिलहारी तखैन ने \nजखैन अहथgआैआ लीक सँ चिल आ अथg2ूतपन शतथgआैंक आधार  पर सरकारी फंड लऽ \nसकी। फंडक लेल हम कोनो उथg284सव करी, ई कतय क आ केहन िसथgआ2तथgआै4त \nअिछ। \n \nजौ हम कनी कालक लेल मािन ली जे हम रिवंथg4तै सँ थg2ै2भािवत छी तखन हुनका \nसँ सीखैक जथg2ैभरत  अिछ नै की फंड लऽ पेट भरबाक। आइ धिर बंगालक सभ \nघरमे रवीथg288थg4तै संगीत गायल आ सुनल  जाइत अिछ मुदा िमिथलाक घर मे िवथgआ24ापित \nसंगीतक केहन हाल अिछ, ई केकरो सँ नुकायल नै अिछ। जाितवादी मैिथली \nरंगमंच तँ मैिथलीकथg24आ लेिलये गेल छल मुदा िवदेह समानाथg288तर  रंगमंच ओकर \nसोझथgआैआमे अवरोध बिन आिब गेल। जखैन की किव िवथgआ24ापित किव रिवंथg4तै सँ कतेक  \nपुरान छिथन, ई सभकथg24आ बुझल अिछ। समूचा बंगाल घुिर कऽ आिब जाउ , ओतय \nबंगला भाषाटा बाजल जाइत अिछ मुदा िमिथलामे अंिगका, विथg27ैजका जेहन कतेको \nभाषा अही जाितवादी लेखन आ रंगमंचक कारण मैिथलीसँ िनकिल कऽ अथg2ूतपन \nअिथgआत4तथg284व टा नै बना लेने अिछ , मैिथली कथg24आ चुनौती सेहो दऽ रहल अिछ। \n \nआइ जकरा कािथgआआ4क जथg288मल मैिथली क टुथg274चा नाटककार आ नाटक किह कऽ \nजाितवादी रंगमंचक भड़ैत भथg284सथgआैंना कऽ रहल  छिथ ओ टुथg274चा कोना भऽ सकैत \nअिछ, जे िबना कोनो तामझामक, िबना मीिडया थg2ै2बंधनक , िबना थg2ै2चारक , िबना \nकोनो संथgआत4थागत सहयोगक , अथg2ूतपन रचनाथg284मकता मे लागल अिछ। ओ टुथg274चा \nकोना अिछ िजनकर नाटक देखिह बला लोक कथg24आ दू टाइमक रोटी नै भेटैत  \nअिछ, मुदा नाटक जथg2ैभर देखैत अिछ। आ नाटको दिलत िवमशथgआैंपर , सूचनाक \nअिधकारपर, जाित-पाितक कथgआ2ैरतापर , थg4ंतूण हथg284यापर। हुनका लग अथg2ूतपन गाड़ी नै \nअिछ, बुथg2ू8लै दू कोस  धिर चिल कऽ नाटक देखैत अिछ। भिर-भिर राित हुनकर \nनाटक देखल जाइत अिछ, ६-६ घथg28आटाक  नाटक, एतेक पैघ नाटक मराठीमे सेहो  िवदेह सदेह:११  || 73  \nएकाधेटा अिछ, मैिथलीक जाितवादी रंगमंचक नाटक आ िहथg288दीक नाटकक तँ \nचचथgआ7ं थg2ू2कार। आ नै हुनका लग लाइट लेल बड़का-बड़का बथg2ू8ब अिछ , नै ओतेक \nतकनीक, माथg2भभ थg2ै2ितभा अिछ , समाजकथg24आ बचेबाक लेल जाितवादी रंगमंचक िवथg2ै4थgआ2त  \nसमानाथg288तर रंगमंचक संकथg2ू8पना अिछ आ तखन ओ टुथg274चा कोना अिछ। हुनकर \nनाटक लेल गाम-घरमे, चौबिटया पर गप होइत अिछ, मुदा अखबार, मैिथलीक \nजाितवादी संथgआत4था सभक पिथg2भभका या िवदेहक अलाबे इंटरनेट पर चचथgआैभ नै आबैत \nअिछ, तखन ओ टुथg274चा कोना अिछ ? \nजे िकयो मैिथली कथg24आ लऽ कऽ 'िडथg2ै2ेथgआत4ड ’ अिछ, तँ ओहेन मानिसकता कथg24आ िकछु नै \nकएल जा सकैत अिछ। िहथg288दी राजभाषा अिछ नै िक अथg2ूतपन सभक मातृभाषा। \nदुिनयाक सभ भाषाक सथg2ू4मान  करबाक चाही, मुदा अथg2ूतपन भाषाक दथgआै4व पर नै। ई \nछथgआ2आ रंगमंचकमथgआै8 लोकिन अपन जाितवादी नाटकक तुलना िहथg288दीक नाटकसँ कऽ \nगवथgआैं अनुभव करै छिथ , जखैन की सथg284य अिछ जे िहथg288दीसँ पुरान सािहिथg284यक भाषा \nमैिथली अिछ आ िहथg288दीबला सभ थg27ैयोितरीथg2भ8रक मैिथली धूतथgआैं समागमक  िहथg288दी \nअनुवाद कऽ किहयासँ नै खेला रहल छिथ, ऐ मैिथलीक जाितवादी रंगमंचकमथgआै8 \nआ नाटककारकथg24आ ई बुझलो छिथg288ह जे भारतेथg288दुक “अथg288धेर नगरी...” थg27ैयोितरीथg2भ8रक \nमैिथली धूतथgआैं समागमक अनुकरण माथg2भभ अिछ ? \n \nजे िकयो असली मैिथल होएत ओ अथg2ूतपन मथgआै4 कथg24आ बेिच कऽ नै खा सकैत  अिछ। \nअथg2ूतपन िमिथला सीताक िमिथला अिछ।,मथgआैआकथg24आ सथg2ू4मान दैबला। िहथg288दी पेट \nभरयबला, नौकरी भेटयबला भाषा अिछ। िमिथला आ मैिथली सँ सभक आथg284म \nसथg2ू4मान जुड़ल अिछ। जेकरा लग आथg284मा नै अिछ ओकरा लऽ कऽ  िकछु कहल \nनै जा सकैत अिछ। \nआइ िकछु लोक िमिथलाक गथgआ24 /पथgआ24 क िहथg288दी मे अनुवाद कऽ  रहल अिछ। अिह \nठाम सवाल अिछ जे की अिह सँ मैिथली भाषाक थg2ै2चार भऽ रहल अिछ आ \nदोसर भाषा मजबूत भऽ रहल अिछ? जखैन धिर आन भाषाक रचना मैिथली मे \nनै आएत ता धिर मैिथली मजबूत कोना होएत, आ जँ अहथgआैआ घरमे मजगूत नै हएब \nतँ बाहरमे सथg2ू4मान भेटत ? एक बेर अथg2ूतपन मोनमे तािक कऽ िहथg2ू4मत  करए पड़त \nजे हम अथg2ूतपन मथgआैआ मैिथली लेल की कऽ रहल छी। मथgआैआ अथg2ूतपन नेना कथg24आ छातीक \nदूध िपआबै अिछ मुदा ओ नेना पैघ भेले पर मथgआैआ कथg24आ नै बेच दैत अिछ। मथgआैआ, मथgआैआ \nहोइत अिछ। की अहथgआैआ अथg2ूतपन  मथgआैआ कथg24आ िजंस -टॉप पिहरा कऽ बाजार मे लऽ जाइत  74 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nछी? की अहथgआैआ अथg2ूतपन मथgआैआ कथg24आ बाजार मे ठाढ़ कऽ नीलाम करैत छी? की अहथgआैआ \nकोनो पुरथgआत4कार पेबा लेल अथg2ूतपन मथgआैआ कथg24आ केकरो आर लग  पोिसया लगाबैत छी, नै \nने। तखन मैिथली संग ई िकए कऽ रहल छी, एक बेर कनी सोिचयौ तँ। \n  \nपू न म  म ंg2ष3 ड ल  \nआरती कुमारी आ सगर राित दीप जरय  \nडॉ. आरती कुमारी (१९६७-२०१२)क कािथgआआ4 राितमे मृथg284यु भऽ  गेलिथg288ह। पित थg2भ7ी \nअिनल कुमार रॉय आ पुथg2भभ अनुराग कुमार आ पुथg2भभ उथg27ैजवल थg2ै2काश कथg24आ छोिड़ ओ \nचिल गेलीह। हुनकर मृथg284युसँ मैिथली सािहथg284य जगत सथgआ82 अिछ। हुनकर एकटा \nपोथी थg2ै2कािशत अिछ \"मैिथली मुथg27ततक काथgआतंयमे नारी\"। मिहषीमे ७३म सगर राित \nदीप जरय क माला ओ भागलपुर लेल उठेने रहिथ, आ तकरा बाद ओ अथgआत4वथgआत4थ \nभऽ गेलीह, कोलकातामे ऑपरेशन भेलिथg288ह।  िकछु सामथg288ती थg2ै2वृिथg2भ4क लोककथg24आ \nहुनकर सगर राित दीप जरय क माला उठेनाइ नै अरघलिथg288ह  आ हुनका थgआ2भारा \nभागलपुरक सािहथg284यकारसँ माला उठेबासँ पिहने नै पुछबाक , आ \"जँ भागलपुर मे \nसगर राित दीप जरय हएत तँ िकयो नै आएत\" आिद गप किह मानिसक वेदना \nपहुँचा कऽ दीप आ रिजथgआत4टर लऽ लेल गेल , आ सगर राित दीप जरय भागलपुरमे \nनै भऽ सकल। आ सगर राित दीप जरय पर जे थgआूंहण लागल से अखन धिर \nलागले अिछ। हम सभ कहनिहयो रिहयिथg288ह जे जँ अहथgआैआ भागलपुरमे सगर राित \nदीप जरय करय चाहै छी तँ िनिथg2भैथg288त भऽ कथg2ैभ , सभ पहुँचत, मुदा ओ कहने \nरहिथ जे ओ सगर राित दीप जरय करय चाहै छिथ, मुदा िववादमे नै पढय चाहे \nछिथ। थgआत4व . आरती कुमारीकथg24आ कृतथg2ै8 समाज िदससँ थg2भ7थgआ2तथgआै4जिल।  \nShyam Darihare \n74wa SAGAR RATI DEEP JARAY-- 10 SEPT 2011.  िवदेह सदेह:११  || 75  \nSthan:- HAZARIBAGH. ( Patna ke taraf sa Hazaribagh me \npravesh sa pahile N.H. par Vinoba Vhave University Gate \nchhaik. University gate sa ek minat baab dahina me ekta \nbarka maidan chhaik waih chhaik HOME GUARDS \nTRAINING CENTRE. Ohi Gate par sipahi sa puchhari karu \no hall dhari pahuncha det. SAB MAITHILI KATHAKAR aa \nKATHPREMI LOKaNIKE SADAR HAKAR. \nLike \n· · Unfollow Post · August 11, 2011 at 3:48am \nShefalika Verma and Kislay Krishna like this. \nArvind Thakur बिढयथgआै4 खबर ! बधाइ !रोमन िलिप मे िलखबाक अनेक खतरा \nछै,एकटा एतहु देखाइत अिछ -कथाथg2ै2ेमी कथgआ7त कठथg2ै2ेमी पढय मे बेसी सुिवधा बुझाइ \nछै|सभ गोटे देवनागरी मे िलखबाक िहथgआत4सक बनाबी त नीक |हम गोथg4ं7ी मे \nआयब,दिरहरे जी| \nAugust 11, 2011 at 7:29am \n· Like · 2 \nHirendra Kumar Jha Bhagalpurak arth ahzaribag hit chhaik \n? \nAugust 13, 2011 at 1:13am via \n· Unlike · 2 \nHirendra Kumar Jha Bhagalpurak arth Hazaribagh kona \nbhay sakait chaik ? \nehi san ta prathak samapti bhay jayat. punarbichar karu. \nHirendra \nAugust 13, 2011 at 1:15am via \n· Unlike · 1 \nAjit Azad aarti ji goshthi karba me saksham nai chhaith. \nhunke se puchhla par ee bha rahal chhaik. aarti ji gambhir \nroop se bimar chhaith aa kolkata me 3 maas se ilaaj kara \nrahlih achhi. \nAugust 13, 2011 at 6:10am \n· Like \nKislay Krishna ee ektaa vikalp rup me sojha aayal achhi.... \nAugust 13, 2011 at 8:07am \n· Like \nGajendra Thakur आरती जी २४ िसतथg2ू4बर कथg24आ गोथg4ं7ी करबा लेल तैयार  76 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \nछिथ तकरा बादो हुनका सँ मौका छीन कऽ माथg2भभ दस िदन पिहने गोथg4ं7ीकथg24आ \nहजारीबाग लऽ जेबाक की थg2ै2योजन ..? Hirendra Kumar Jha जी सँ हम \nसहमत छी..आब जखन १० िसतथg2ू4बर ितिथ घोिषत भऽ गेल तखन आब  ओ पाछथgआैआ \nहिट जािथ से अलग बात, मुदा की हुनका ई भरोस देल गेलिथg288ह जे अिगला \nगोथg4ं7ी वएह करेतीह? हम पिहनिहयो कहने रही जे हुनकासँ िबना पुछने कोनो \nिनणथgआैंय नै लेबाक  चाही.. यिद हजारीबागमे गोथg4ं7ी हुअए तँ सशतथgआैं हुअए जे अिगला \nगोथg4ं7ी आरती जी करेतीह ..ई दवाब जे अहथgआैआक अहठाम २४ िसतथg2ू4बर कथg24आ िकयो नै \nआएत/ अहथgआैआ भागलपुरमे ककरोसँ नै पुछिलऐ.. आिद बना कऽ हुनकासँ जबरदथgआत4ती \nहँ कहेबाक कोनो मतलब नै.. \nAugust 17, 2011 at 7:39am \n· Like \nAjit Azad jahiya 10 setamber ke ghoshna bhel...tahi se ek \nghanta pahine tak aarti ji lag date final naih rahain. ham \nfon kayliyai ta o kahlih je AAI RAIT ME HAM AHAN KE \nKAHAB...KARAN JE EK GOTE HAMRA AARTHIK SAHYOG \nKARBA LEL CHHAITH...YADI O GACHHI LETAH TA HAM \n19 YA 20 SEPTEMBER KE KARAB. ham puchhaliyain 19 \nke ya 20 ke? o kahalain EHI DOONU TITHI ME SE \nJAHIYA SHAIN PARTAIK TAHIYA. ham kahaliyain je ehi \ndoonu tarikh ke shain nai parait chhaik. takhan o garbara \ngelih. hamhi kahaliyain je 24 ke bha sakait achhi muda \ndurga puja 28 se chhaik...ki ahan 3 september ya 10 \nseptember me se kono din kara sakait chhi? o taiyar nai \nbhelih. ham kahaliyain je takhan ahan 24 ke kareba lel \nswatantra chhi...aa ham aybo karab muda besi lok nai \nautah...dosar gap je ekhno tak ahank date final nai achhi ( \nkaran, o takhno ber-ber kahait chhalih je ham ek gote se \nbaat karab takhan date ghoshit karab). ham hunak \nswasthya aa aarthik sthiti ke dekhait kahaliyain je ahan \nbaad me jahiya thik bha jayab tahiya karab. o kahalain JE \nHAM SANJH ME AHANKE FINALLY KAHAB. baad me o  िवदेह सदेह:११  || 77  \nohi samay pradip bihari ji ke sabhta baat kahalkhin. pradip \nji hunka bujhelkhin je ahan ekra presstige issue nai \nbanau...sabh ahank heet me kaih rahlah achhi. o maini \nlelkhin aa register hunke patheba lel sahmat bhelkhin. ekar \nbaad pradip bihari ji turat hamra fon kaylain je aarti ji \ntaiyar chhith je agila goshthi hazaribagh me hoiek. pradip ji \nhunka eeho kahalkhin je ahan ee gap ajit ji ya raman ji ke \nseho kaih diyoun muda o kahalkhin je ham VIDEHA me \nkaih dait chhiyaik, sabhke khabar bha jaytaik. ham aai tak \nvideha me hunak kono statement nai parhal. hamra lagait \nachhi je ehi mamla ke tool nai del jai...o yadi agila goshthi \nkaray chahait chhaith ta o karaith, ehi me kakro kiyaik \nkono aapatti hetaik. ee goshthi june me hebak \nrahaik...arthat may me date ghoshit bha jaybak chahi chhal. \no june me 10 aa 11 ke saharsa me sahitya acsdemik \nseminar me aayal chhalih...ham takhno hunaka puchhaliyain \nje kahiya karbaik goshthi...o july me karbak baat kahlain. \ntabat tak hunak mon kharab bala baat nai rahaik. julu me \nkolkata me o kavita path karba lel bimarik avastha me \naayal chhlih. takhno ham puchhne rahiyain je kahiya karab \ngoshthi? o kahalain je september tak ta ham kolkate me \nrahab (under treatment). takar baade karab. \nAugust 17, 2011 at 10:55am \n· Like \nAjit Azad ek ber ehi tarhak ghatna aar bhel chhaik. dr \ndhirendra ji janakpur me karbaik prastav darbhanga goshthi \nme delkhin muda 4-5 maas tak o nai kara saklah takhan \npt. govind jha daman kant jha jik sahyog se patna me \nkaroune rahaith. aarti jik paksha me sabh achhi muda \nhunak sthiti thik nai chhain...ehi mamila me bhagalpurak lok \nbesi nik se kaih sakait chhaith.  78 || िव द े ह  स द े ह : १ १  \n \nि म ि थ ल ा  ि व भू ि त  /g304 मृ ि त  प व/g361  स म ा रो ह \n २०१२  \nिदथg2ू8लीक रफी मागथgआैंपर अविथgआत4थत मावलंकर सभागारमे २० मइ २०१२ कथg24आ िमिथला \nिवभूित थgआत4मृित पवथgआैं समारोह  २०१२ सथg2ू4पथgआ82 भेल।  \nिदथg2ू8लीक िवकासमे िबहारीक योगदान सभ सँ बेशी अिछ, ई गप  िदथg2ू8लीक मुथg27ंयमंथg2भभी \nशीला दीिथg2भ2त २० मइ २०१२ ई. कथg24आ अिखल भारतीय िमिथला संघ  थgआ2भारा \nआयोिजत  िमिथला िवभूित थgआत4मृित पवथgआैं समारोह  २०१२  मे िमिथलाक िविशथg4ंै िवभूित \nसभकथg24आ सथg2ू4मािनत करबाक बाद देल अपन भाषणमे  कहलिथg288ह। ई जे िदथg2ू8लीक \nथg2ै2शंसा िवथg2भ8 भिरमे भऽ रहल अिछ से िबहारी लोकिनक योगदानसँ िविशथg4ंै बनल \nअिछ, ओइमे सँ िकछु गोटेकथg24आ सथg2ू4मािनत कऽ हुनका खुशी भेल छिथg288ह से ओ \nकहलिथg288ह। ओ महाबल िमथg2भ7 सथgआै4सदकथg","size_mb":1.92,"has_text":true},"Sadeha 12.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 12.pdf","name":"Sadeha 12.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह सदेह -१२ \n(िवदेह-सदेह १२, िवदेह www.videha.co.in  पेटार (अंक १११-११५) सँ,  \nमैिथलीक सवलg3छउलg2अइेलgथउइ  गलg32थ  आ पलg32थ क एकटा समानालg288तर  संकलन) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह बgइधछ य  आ बgइधध द ो ल न :  म ा नु ष ी ि म ह सं बg30छ कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \nस /g294 प ा दक : गजेलg288लgथ0छ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उमेश म लg283ड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कुमार झा आ मुलg382ाजी (मनोज कुमार कणलg3छउ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेलg288लgथ0छ कुमार झा आ पलg3उइीकार िवलg32थानलg288द झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : लg2इछयोित झा चौधरी आ रिलg302म रेखा िसलg288हा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : डॉ. जया वमलg3छअ आ डॉ. राजीव कुमार वमलg3छअ।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।  \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंडल आ िलg2छ2यंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उलg28थपल।  \n \n \n \n/g257ुित   /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवलg3छअिध  कार सुरिलg2अ2  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया लg2छ2ित  एवं िर कॉिडंग सिह त इलेलg2इ0 लg399ॉिन क अथवा यलg3छथिलg2अअ  क, कोनो \nमालg28इ य मसँ, अथवा लg2अ3ानक संलg39उहण  वा पुनलg2छ2लg3छउयोगक लg2छ2णाली लg32अारा कोनो लg2छअपमे पुनलg2छथलg28थ पािद त \nअथवा संचािर त-लg2छ2सािर  त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \n \nISBN : 978-93-80538-90-7  \nISSN: 2229-547X \n \nमूलg298 य  : भा. लg2छअ. २००/- \nसंलg30थ क रण : २०१२ \n \n© लg2अइुित   लg2छ2काशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज लg30थ टडलg3छउ आ◌ॅिफ  स : ८/२१, भूतल, लg288 यू राजेलg288 लgथ0छ  नगर, नई िद लg298 ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैलg2इ0 स - (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite  : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at  : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : Umesh Mandal. \n \nDistribu tor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५ , ९९३१६५४७४२  \n \nVideha Sadeha 12 : A Collection of Maithili Prose a nd Verse \n(source:Videha e-journal at www.videha.co.in).  \n \nअ नुबg3धप म  \nग जे बgइधध बgछ06  ठाकुर सशg29गपादकीय  \nडा.रा जे बgइधध बgछ06  िवमल    नव– नव िशg252ितजक सशg288धान करैत सुजीतक िज शg3ब9ी  \nि ज ते बgइधध बgछ06  झ ा   राजेशg258र नेपालीक सातटा कृित िवमोि चत  \nअर ि व बgइधध द  बgइौ7ी व ा बg30छ त व  ‘ मिणपशg323क  काशg3हबयकृितक  आलोचनाशg28गम क अशg28ंययन ’ \nपुशg3हगतकक लोकापशg3डबण  \nमु बg3धइ ी  कामत  कतऽ जा रहल छी हम!  \nदु ग बg36ौन बgइधध द  म बgइध3 ड ल   जीवन- मरण: समीशg252ा  \nडॉ.अबgइ6छ ण  कु म ा र  ि सं ह  शg3हगवातशg288शg353योशg25गर मैिथली कथामे सामािज क सम रसता / \nमातृभाषाक माशg28ंयमसँ उशg2ंगचिशशg252ा  \nआशीष अ नि च बgइधध ह ा र  कािफया  \nमु बg3धइ ा जी    बाल गजलः पुरान देहक नव चेहरा  \nओम बgइ6इ क ाश  झ ा   मैिथली बाल  गजलक अवधारणा / भोथ हिथयार  \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु  बाल गजलक अवधारणा  \nआशीष अनि च बgइधध ह ा र   की िथक बाल ग जल  \nचंदन कुमार झा मैिथली बाल -सािहशg28गय आ  बाल-गजल   \n \nअ िम त  ि म बgइौ7   बाल गजल: कोमल करेज क आख र  \nिमिहर झा   बाल गजल \nन वबg370 दु  कु म ार  झ ा  िबजलीक शg252ेशg255 मे  आशg28ग म िनभशg3डब रताक लेल सरका र  \nकऽ रहल शg2ड2यास / पटना मे पसरत हीराक चमक/ \nि नग र ा न ी  ि व भ ा गक  ले ल  ब ि न  र ह ल  ि व ि श बgछ16  सं व गबg361/ \nि ब ह ा र मे  िन वे श क इ बgइ7छ छ ा  ज न ौ लक  रैनबै बgइ70 स ी  \nर ाज दे व  म बgइध3 ड ल   जगदीश शg2ड2साद मशg283 ड लक किव ता संशg39बह : राित -िद न \nडॉ. धनाकर ठाकुर  समीशg252ा : फूल िततली आ तुलबुल (लेखक- शg25ंी  \nिसयाराम झा सरस)  \nकैलास दास शg29गयाराथन दौड़ आ जनकपुर / अंगना सुखल घरमे \nपािन/ मिहलाक शg2ड2ेरक  कथा संशg39बह ‘िजशg3ब9ी ’ \nसुजीत  कुमार झा िमिथला पेिशg288टशg3ब5क  िवदेशमे  मशg3डग ग ब ढ़ ल - छशg25गामे  \nिमिथला पेिशg288टशg3ब5  \nशबgइौौु ध न  बgइ6इ स ा द  साह   मैिथली मिहला आ िजशg3ब9ी  \nि व ज य  म बg30छ त   सुजीतक सशg29गपूणशg3डब कथा एकटा  नया शg3हगवाद देलक  \nबलराम साहु  िव िशg3हग म  त होइत हमर लोक संशg3हग कृित  \nपू न म  म बgइध3 ड ल  मैिथलीक तेसर िवकीलीशg2ंहस / मिणपशg323 जयशg288तीपर \nिदशg298लीमे िमिथलशg3डगगन शg325ारा किव गोशgगबंी ९ िसतशg29गबर \n२०१२ कशg2ग3 सशg29गपशg382  \n                 िव ह िनक थ ा - ल घुक थ ा - द ी घ बg361क थ ा    \n \nपंकज चौधरी (न व ल बgइौ7 ी ) िवहिन कथा -  ई नोर छै  गरीबी क   \nओम  बgइ6इ क ाश  झा  िवहिन कथा - शg2ड2ोशg39बेिसभ / बीस टाका \nराम िव लास साहु   िव हिन  कथा - शg3हग कूलक िख चड़ी / चोर- िस  पाही \nच बgइधध दन  कुमार झा  िवहिन कथा - टटका रचना  \nमु बg3धइ ी  कामत  िवहिन कथा - टूटल मन \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु  रोटीक शg3हगवाद / अिशg288तम  जगह    \nज व ा ह र ल ा ल  क ा बg30इ य प  िवहिन कथा - जमाना  बदिल गेलै   \n \nकािमनी कामायनी   लघुकथा- कलंिकत चान / उशg25गराक नोर   \n \n   प बg3इछ  \nन बgइधध द  िव लास राय   कशg288 या दान / बेपार \nमु बg3धइ ी कामत शgगबहशgगबडाचारक शg2ड2साद / तब हँसत तुल सी / िशशg298पकार / \nयाद गामक / आसक ि करण / नारी क पहचान / \nआजाद गजल १-२/ बेटी /  दहेजक आिग / ओइ \nपार/ नेताजी/ पिहल बरखा/ िकसान / बूँदक मोल / \nकरी  िमिथलासँ पहचान / का इ रझुमरी  कोसी / नै लेब    \n \nआब हम  दहेज / िमिथलाक दादा / पाहुनक माछ / \nहमरा पागल कहैत अिछ लोग / सगरे अनहार  \nअिछ / मायक शg2ड5दन / मजबूर िकसान / \nबलराम साह शg325शg288शg325 क मझधार  \nमुकु बgइधध द  म यं क   किनयशg3ड3  \nिवनीत उबgइधछ प ल   नामदशg3डबक शहरमे/ गजल  \nकािमनी कामायनी   िचड़ैक  अिभलाष \nिमिहर झा   महगी/ हौ राम चंदर  \nराजेश कुमार झा (क बgइधध है य ा ) एकटा शg2ड2ेम िबरह क कथा / मशg3ड3 / पिशg25डमी  सशg293यता / \nतामस/ देश भिशg2ंहत  \nनारायण  झा   एखनहु जकड़ल छी / एकता \nइरा मि बgइपध ल क   बैसू लगमे, नीक लगैए  \nराम िव लास साहु   िस शg29गमर केर  फूल / ओलंिप  क / रौदी  \nबgइ6इ म ो द  रं ग ी ले  नेताजी िजशg288दा बाद  \nअ िन ल  म ि बgइपध ल क   गजल १-२  \nअिवनाश झा अंशु  गजल   \n \nपंकज चौधरी “न व ल बgइौ7 ी ” गजल १-३  \nराजीव रं ज न ि म बgइौ7   गजल १-४  \nिशव कुमार यादव  बरखाक मौसम ऐलए / हमर एतबिह अपराध छल  \nबgइ6ौ ब ी झ ा    गजल १-२   \nकुसुम ठाकुर    िकछु हाइकू  \nहेम नारायण साहु  जुलुम भऽ रहल अिछ ... / भशg3ह3 टा चार / समता  \nबाल मुकु बgइधध द  प ा ठक   गजल १-४ \nपवन कुमार साह   भाय - यौ भाय - यौ.. / मोनक बात  \nर ाज दे व  म बgइध3 ड ल कानैत हँसी/ कनहेपर भा◌ेलबा/ महफा आ अरथी / \nकाटैत बीआ / घरक आँिख / अशg293 या स / अकाल  \nशिशधर कुमर  पूणा शg2ड2वास   \nस बgइधछ य नारायण झा  ओिहना मोन  अिछ  ओ िदन   \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु गीत १-५/ गजल/ हम एहन ि कए क छी ?/ कोना \nमदर डे है शg29हपी ? \nिकशन कारीगर हाशg3हगय किवता - पंडा आ दलाल / फुिसयशg3ड3िहक \nझगड़ा/ फॲफ क ािट रहल सरकार / घॲघाउज आ \nउपराउ◌ँज/ अहॴटा एकटा नी क लोक  छी     \n \nिशव कुमार झा ि ट बgइपध लू सुखार/ आजाद गजल १ -२/ दृिशgगबडकोण  \n      िश शु उ बgइधछ स व  \nिशव कुमार यादव  बाल गजल/ बौआ हमरा आब  जुिन तंग कर  \nबgइ6ौ ब ी झ ा    बाल गजल १-१३ \nइ र ा  म ि बgइपध ल क   बाल गजल १-२/  मेघ बरसलै \nमु बg3धइ ा जी    बाल गजल १-३ \nबgइ6इ श बg36छ त  मैि थ ल    बाल गजल  \nपंकज चौधरी (न व ल बgइौ7 ी ) बाल गजल १-८/ मेघक चोर  \nज व ा ह र ल ा ल  क ा बg30इ य प  बाल गजल  \nबg3धप बg36छि त  कु म ार  सु द शबg361 न   बाल गजल  \nजगदीश चबgइधध बgछ06  ठ ाकु र  अ ि न ल  बाल गजल  \nअ िम त  ि म बgइौ7   बाल गजल १-३  \nओम बgइ6इ क ा श  झा  बाल गजल  \nचंदन कुमार झा  बाल गजल १-३ \nज ग द ान बgइधध द  झ ा मनु  बाल गजल १-३   \n \nकुमार संभव ‘भ ा र बg3इौ ा ज ’ हमर भारत देश  महान  \nिमिहर झा   बाल गजल १-४ \nग जे बgइधध बgछ06 ठ ाकु र   बाल गजल \nकैलास दास  खोजए पड़त मातृशg28गव बालगीत  \nज ग द ान बgइधध द  झा मनु कशg2डगण हृदयक  मािलक महाराज  रणजीत िसंह/ बाल \nशg2ड2ेरक  िवहिन कथा संकशg298पक धनी िवशg298 मा शg2डगड ॲशg298फ  \nबgइ6इ ी ि त   ि बgइ6इ  या झा  शg253ानक बल  \nमु बg3धइ ी  कामत बउआ देखहक चशg3डगद कशg2ग3/ भोरक सनेस \nज ग द ीश  बgइ6इ स ा द  म बgइध3 ड ल  घटक काक ा  \n   न ा बg3धछ य  उ बgइधछ स व  \nमु बg3धइ ी कामत  नाटकः - िशिशg252त बेटी   िवदेह सदेह:१२ || 1 \nगजे/ॲहँँ/ॲं0भ  ठाकुर \nस/ॲहउंपादकीय  \nमैिथली /gएंएितभा पुर/gऐ0ूकारसँ ७ गोटे राजिबराजमे स/gएउूमािनत  \n-मैिथली किव पिरषद (मैिथली सािह/gएधूय पिरषदक शाखा)क , /gऐएआारा ई पिहने \nमैिथली बाल /gएंएितभा पुर/gऐ0ूकार /gएंआप/gएूऐ देल जाइ छल। ई पुर/gऐ0ूकार मैिथली किव \nपिरषदक अ/gएध7य/gएआए /gएआ7ी महे/gएधध/gू0ं म/gएधऐडल बनबारी /gऐएआारा /gएंएार/gएउूभ कएल गेल रहए। ऐ \nबेरसँ एकर नाम मैिथली /gएंएितभा पुर/gऐ0ूकार राखल गेल अिछ।  \n-किव सागर वीर कादरी, रेिडयो नाटक कलाकार जीबछ दास, भूपे/gएधध/gू0ं म/gएधऐडल , \nगायक देवे/gएधध/gू0ं साहा सोनी आ िशवशंकर यादव, मैिथली संगीतक /gएआएे/gएआआमे राम \nअधीन साहा आ /gएंएीित अिधकारीक/gएूऐ ई पुर/gऐ0ूकार देल गेलि/gएधधह।  \n \n-सम/gएधधवय २०१२: भारतीय लेखनक उ/gएधूसव :२-४ नव/gएउूबर २०१२: ( इि/gएधऐडया हैबीटेट \nसे/gएधधटर भारतीय भाषा महो/gएधूसव ) \n-एकर साइट अिछ \n http://samanvayindianlanguagesfestival.org  \n-सम/gएधधवयक छिथ स/gएधूयान/gएधधद िन/gएंआपम आ िगिरराज कराडू \n-उ/gएधूसवक िनदेशक छिथ - राज िलबरहान \n-उ/gएधूसवक एडवाइजरी बोड/gऐंडमे छिथ -आलोक राय, के.सि/gए7ूचदान/gएधधदन , ल/gऐआ0मण \nगायकवाड, ओम थानवी, महमूद फा/gएंआकी, ममता सागर, रिव िसंह, सीत/gऐंूशु \nयशच /gएधध/gू0ं , तेमशुला आओ। \n-आयोजन कमेटीमे छिथ- १.इि/gएधऐडया हैबीटेट से/gएधधटरक /gएंएो/gऐउडाम टीम , २.पारस नाथ, \nअन/gएधधत नाथ।  \n-सहयोगी छिथ, िद/gएउधली /gएंएेस आ /gएंएितिलिप बु/gए70स।   2 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n-सम/gएधधवय २०११ मे मैिथलीक /gएंएितिनिध/gएधूव केने रहिथ - गंगेश \nगुंजन।  http://samanvayindianlanguagesfestival.org/2011/ganges \nh-gunjan/  \n  \n \nसुभाष च/gएधध/gू0ं यादव \"बनैत- िबगड़ैत\" सँ जाितवादी मानिसकताक मैिथली \nसािह/gएधूयकारक क/gूडंक कारण /gऐ0ूप/gूडं अिछ। सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव जै क/gएउूयूिनटीसँ \nआबै छिथ ओकरा धोखा नै दै छिथ, ओकर सम/gऐ0ूया, ओकर भाषा लेल संघष/gऐंडरत \nछिथ, समझौता नै करै छिथ, आइिडयोलोजीमे ि/gऐ0ूथरता छन  \n◌्िह (जे तारान/gएधधद िवयोगी आ महे/gएधध/gू0ं नारायण राममे नै छि/gएधधह ), आ सएह कारण \nअिछ जे ओ ओइ जाितवादी मानिसकताक मोहन भार/gऐएआाज , योगान/gएधधद झा, रामदेव \nझा आिदक कोपक िशकार छिथ (जखन िक तारान/gएधधद िवयोगी आ महे/gएधध/gू0ं नारायण \nराम /gऐ0ूवीकृत )। यएह कारण अिछ जे जखन मैिथली लेखक संघमे सुभाषच/gएधध/gू0ं \nयादवक \"बनैत िबगड़ैत\"पर पिरचच/gऐंआ आयोिजत भेल तखन अशोक आ तारान/gएधधद \nिवयोगी अपन आलेख रखबाक िह/gएउूमत जुटेलि/gएधधह मुदा योगान/gएधधद झा आ मोहन \nभार/gऐएआाज मौन धारण केने रहलाह (नवे/gएधधदु कुमार झा ओइ पिरचच/gऐंआमे उपि/gऐ0ूथत \nरहिथ)। मुदा जखन किबलपुरक /gएउएलैकमेलर सभक प/gएआआ \"िव/gऐएूापित टाइ/gएउूस \" हम \nदेखलॱ तँ चिकत रिह गेलॱ- एकटा हेिडंग रहै - \"घरदेिखयासँ आग/gऐंऐ नै बिढ़ \nसकला बनैत-िबगड़ैत केर लेखक- मोहन भार/gऐएआाज \"!!! -मैिथली लेखक संघक \nपिरचच/gऐंआक िरपोट/gऐंड!!! योगान/gएधधद झाक घृिणत मानिसकता सोझ/gऐंऐ आएल छल हमरा \nलग। मोहन भार/gऐएआाज ओइ खबिरक आइ धिर ख/gएधऐडन नै केलिन , माने हुनकर \nसहमितसँ ई झूठ /gएंएकािशत भेल। घर -बाहरमे आ िमिथला दश/gऐंडनमे कमल मोहन \nचु/gऐधएूक \"महे/gएधध/gू0ं मलंिगया\" आ \"मोहन भार/gऐएआाज \" सन जाितवादी मानिसकताक लोक \nलेल सािह/gएधूय अकादेमी पुर/gऐ0ूककार वकालित जखन लगातार /gएंएार/gएउूभ भेल तखन \nअनायास हमरा \"िव/gऐएूापित टाइ/gएउूस \" मोन पिड़ गेल आ पूरा सािजश सोझ/gऐंऐ आिब \nगेल। की ई सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव बनैत -िबगड़ैतक िव/gएंू/gऐए0 सािजश नै अिछ ? जखन \nनिचकेताक \"नो ए/gएधऐ/gऐउउी मा /gएंएिवश \"क िव/gएंू/gऐए0 अमरेश पाठक , च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर \nआ मायान/gएधधद िम/gएआ7 एकजुट भऽ गेला आ /gएंएिति/gऐधउयावादी किव उदयच/gएधध/gू0ं झा \nिवनोदक/gएूऐ पिछला साल अकादेमी पुर/gऐ0ूकार िदया देल गेल तखनो सभ िकछु /gऐ0ूप/gूडं  िवदेह सदेह:१२ || 3 \nछल। पढ़ू बनैत-िबगड़ैत  http://sites.google.com/a/shruti-\npublication.com/shruti-\npublication/Home/Banait_Bigrait_SubhashChandraYadav.pdf?a \nttredirects=0  \n  \n३ \nराजकमल चौधरी: मोनो/gऐउडाफ (सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव ) जे सािह/gएधूय अकादेमी /gऐएआारा \nरामदेव झा आ मोहन भार/gऐएआाजक कृपासँ /gएंएकािशत नै भऽ सकल।   \nhttps://docs.google.com/a/videha.com/viewer?a=v&pid=sites&sr \ncid=dmlkZWhhLmNvbXx2aWRlaGEtcG90aGl8Z3g6NDNiMmVh \nYThlOTNiMDA5Zg  \n• राजकमल चौधरी: मोनो/gऐउडाफ (सुभाष च/gएधध/gू0ं यादव ) download \nlink  https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0&d=1  \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0&d=1  \ndbb13891-a-96a2f0ab-s-sites.googlegroups.com \nSeptember 11 at 11:28pm  · Like  · 1  · Remove Preview \n• \n  \nGangesh Gunjan  राजकमल जी (िविनबंध)क /gएंएकरण कान मे पडल तं छल , \nसे कतोक वख/gऐंड भ गेलै आब | मुदा \nसे एहन कु/gएंआप छैक से अहॴक एिह फेस बुिकया समाद मे /gऐ0ूप/gूडं भेलय | त/gऐ70 \nएकर  4 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nध/gएधधयवाद अहॴ क/gऐ70 दैत छी गजे/gएधध/gू0ं जी |... ओना वा/gऐ0ूतिवक तं ई जे स/gएउूपूण/gऐंड \nपढबा सं पिहने मोन \"िवर/gए70त \" भ' गेल | नै पिढ भेल आग/gऐंऐ ! नीक केलौह/gऐ70 नेट \nपर द' \nक'| समकालीन आ आगत पीढ़ी सेहो बुझओ ई कारी-कथा! हमरा सन लोकक \nिवड/gएउूबना देखू \nजे पूरा /gएंएकरण अपन अनुज - िम/gएआआ - अ/gऐउडज सं जुडल अिछ| से एहन ऐितहािसक \nदुघ/gऐंडटना \nभ' गेल अिछ ! उ/gएआूरदायी /gऐ0डयि/gए70तगत हम कतहु सं नै | मुदा सािहि/gएधूयक पीढ़ीक  \nनैितकता सं \"अपराध बोध\" सहबा लेल अिभश/gएउ0त छी| उपाय ? \nस/gऐ0ूनेह , \n \n11 िसत/gएउूबर 2012 11:26 pm \n४ \nसािहफgउऐ4य अकादेमीमे समफgउऐऐवयक  पद लेल  कालाबाजारी ( फgउएउलैक म ाकफgशओँिटंग ) -  एकटा  \nिरपोटफgशठँ \nसािह/gएधूय अकादेमी िद/gएउधलीक मैिथली सम/gएधधवयक चुनाव लेल जे सं/gऐ0ूथा सभ \nिनध/gऐंआिरत  अिछ ओकर नाम अिछ:- िव /gऐएूापित सेवा सं/gऐ0ूथान , दरभंगा; सिचव \nवै/gऐएूनाथ चौधरी “बैजू” आ अ/gएध7य/gएआए - पं. च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर। अिखल भारतीय \nमैिथली सािह/gएधूय  पिरषद, दरभंगा; सिचव डा. गणपित िम/gएआ7 , अ/gएध7य/gएआए रहिथ /gऐ0ूव . \nजयम/gएधधत िम/gएआ7।  चेतना सिमित, पटना, सिचव /gएआ7ी िववेकान/gएधधद ठाकुर , अ/gएध7य/gएआए \n/gएआ7ीमित /gएंए मीला झा। र/gऐंऐटी मधुबनीक कोनो सं/gऐ0ूथा, स/gएउूभवतः वत/gऐंडमान अ/gएध7य/gएआए /gएआ7ी \nहेतुकर झा। िकशोरीका/gएधधत िम/gएआ7क िमिथला स/gऐंू/gऐ0ूकृितक पिरषद  ( जे संफgश04था \nिवफgशउ4ापितकफgउ4श पाग पिहरा कऽ हुनका फg40एाफgशशउण घोिषत करबाक कुकृफgउऐ4य केलक ), \nवत/gऐंडमान  अ/gएध7य/gएआए /gएआ7ी सुरे/gएधध/gू0ं नारायण झा आ सिचव गंगाधर झा।  पंचानन िम/gएआ7क \nअिखल भारतीय मैिथली सािह/gएधूय सिमित , इलाहाबाद; आ मैिथली लोक सािह/gएधूय \nपिरषद, कोलकाता, स/gएउूभवतः वत/gऐंडमान अ/gएध7य/gएआए - अिणमा िसंह। ऐ मे सँ िकछु \nसं/gऐ0ूथाक नाम आ  वत/gऐंडमान अ/gएध7य/gएआए आिदमे पिरवत/gऐंडन स/gएउूभव अिछ।  \n \nऐ मे सँ अिधकतर सं/gऐ0ूथा कागजी अिछ वा सािहि/gएधूयक नै राजनैितक अिछ आ  िवदेह सदेह:१२ || 5 \nजाितवाद, /gएआएे/gएआआवाद आ आनुवंिशक आधारपर संचािलत अिछ।  \n  \n  \n \n४ \nघर-बाहरक जाितवादी रंगमंचसँ जुड़ल वा सिह/gऐ0ऐणु स/gएउूपादक म/gएधऐडलक (वासुकीनाथ \nझा, रमान/gएधधद झा रमण आ कमल मोहन चु/gऐधएू) कृ/gएधूय : घर-बाहर जुलाई २०१२: \n/gू0उा/gऐऐएणवादी तेवर , माने चोिरक खुलेआम समथ/gऐंडन। पंकज पराशर नामक चोरक/gएूऐ \nजुग-जुग जीबथु कॉलममे /gऐ0ूथान देल गेल अिछ ,जै िमिथलाक समाजमे बारहो वण/gऐंड \nचोरक/gएूऐ खेहािर कऽ बाहर कऽ दै छै, ओतै मैिथली सािह/gएधूयक /gू0उा/gऐऐएणवादी स/gएउूपादक \nम/gएधऐडल चोरक खुलेआम समथ/gऐंडक बिन गेल , कारण चोर ओकर जाितक अिछ। \nदोसर ऐ िच/gएआआ मे आन/gएधधद कुमार झाक/gएूऐ युवा नाटककार स/gएउूमान भेटलापर ऐ \nजाितवादी रंगमंचक स/gएउूपादक लोकिनक/gएूऐ क/gूडं छि/gएधधह , - चयन /gएंएि/gऐधउयापर की \nसवाल उठल छल से अनु/gएआूिरत अिछ , माने /gू0उा/gऐऐएणवादी /gएउएलैकमेिलंग , जाितवादी \nरंगमंचसँ जुड़ु, सहयोगी बनू आ नै तँ /gएउएलैकमेिलंग झेलू।   6 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n  \n४ \nऐ बे/gएंूका बाल सािह/gएधूय पुर/gऐ0ूकार मैिथलीमे अ -बाल सािह/gएधूय , मुरलीधर झाक \n\"िपलिपलहा गाछ\", क/gएूऐ देल गेल , मुरलीधर झा िनल/gऐंड/gए7ंजतापूव/gऐंडक फूल -माला-पाग \nपहीिर रहल छिथ आ िकछु जाितवादी लोक िनल/gऐंड/gए7ंजतापूव/gऐंडक ई सभ हुनका पिहरा \nरहल अिछ। /gएंए/gऐ0ूतुत अिछ ऐ अंकमे ऐपर िरपोट/gऐंड आ च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर -रामदेव \nझाक तेसर पीढ़ीक गािरक अपश/gएउएद। िकछु मेल आ एस .एम.एस. सँ आएल \nगािरक संकलन ओइ िरपोट/gऐंडमे अिछ।  \nिजनका िवजयदेव झा वा शंकरदेव झा (च/gएधध/gू0ंनाथ िम/gएआ7 अमर -रामदेव झाक तेसर \nपीढ़ी)क गािरयु/gए70त पो/gऐ0ूटकाड/gऐंड-ई-मेल (वा अखबार-पि/gएआआकामे /gएउएलैकमेिलंगबला /gएधधयूज ) \nवा अपश/gएउएदयु/gए70त एस .एम.एस. भेटल छि/gएधधह ओ हमर ई -\nमेल \n ggajendra@videha.com  पर /gऐ0ूकैन कॉपी अ/gऐउडसािरत करथु वा मेल  िवदेह सदेह:१२ || 7 \nफॉरवाड/gऐंड करथु। एकर सभक अपश/gएउएदयु/gए70त एस .एम.एस. हमर मोबाइल न/gएउूबर \n०९९११३८२०७८ पर अ/gऐउडसािरत क/gएंआ।  \nई सभ /gऐ0डयि/gए70त जकर /gऐ0ूथान जेल िछऐ ओ नपुंशक जाितवादी सािहि/gएधूयक (!!) \nलोक सभक चलैत सािह/gएधूय अकादेमीक मा/gएध7यमसँ मैिथली सािह/gएधूयक/gएूऐ पिछला ४५ \nसालसँ /gएउएलैकमेल करैत रहल , मुदा तकर आइ अि/gएधधतम िदन छल।  \nएकटा अखबारमे /gएउएलैकमेिलंगबला /gएधधयूज -िरपोट/gऐंडमे ई सभ /gएउएलैकमेलर निचकेताक/gएूऐ \nमैिथल नै मानैए। निचकेता, भीमनाथ झा आिद सेहो ऐ सभ लेल परो/gएआए /gएंआपसँ \nिज/gएउूमेवार छिथ , जे ऐ तरहक गािर-गरौअिल सुनैत रहला आ एकर सभक मोन \nबढ़ैत रहलै। मैिथलीक /gू0उा/gऐऐएणवादी आ काय/gऐ0ूथवादी (यएह दूटा वाद मे मैिथलीक \nप/gएआआ -पि/gएआआका सभ बँटल अिछ ) प/gएआआ -पि/gएआआकामे आपसमे घोर मतिविभ/gऐधएता छै, मािर-\nकािट छै मुदा िवदेहक िव/gएंू/gऐए0 ई सभ एक भऽ जाइए। निचकेता जीक \"िमिथला \nदश/gऐंडन \" सेहो आब /gू0उा/gऐऐएणवादी पि/gएआआका भऽ गेल अिछ , आ /gएंएधान स/gएउूपादक \nिज/gएउूमेवारीसँ बिच नै सकै छिथ , हुनकर ई कत/gऐंड/gऐ0डय छि/gएधधह जे ओ अपन स/gएउूपादक \nम/gएधऐडलमे सुधार करथु आ ओइमे िकछु गोटेमे साहसक संचार करथु।  \n \nसुका/gएधधत सोमक एकटा आएल छि/gएधधह िमिथला दश/gऐंडनमे।  ओइ आलेखमे बहुत रास \nगलत त/gएधआय अिछ। अतीत मंथन २००७ सँ २००९ मे छपले नै छै से हुनका नै \nबुझल छि/gएधधह। गामक िजनगी मैिथली सािह/gएधूयक  सव/gऐंड/gएआ7े/gूड7 कथा सं/gऐउडह छै ई त/gएधआय \nओ /gऐ0ूवीकार नै कऽ सकला। मैिथलीमे कोहुना कोनो पोथीक/gएूऐ पुर/gऐ0ूकार भेटौ ई \nघुमा कऽ किह अपन मंशा ओ /gएंएकट कऽ देलि/gएधधह।  भगलपुिरया जूरीक/gएूऐ ओ \nदरभंिगया जूरी सन बना कऽ /gएंए/gऐ0ूतुत केलि/gएधधह , आ अहूमे हुनकर िनरपे/gएआएता घास \nचरै लेल गेल बुझाइत अिछ| सुका/gएधधत सोमक/gएूऐ बुझल छि/gएधधह जे काय/gऐंड/gऐधउम बंगलोर मे \nभेलै! जखनिक काय/gऐंड/gऐधउम कोि/gए7ूचमे भेल रहै। सुका/gएधधत सोम  टैगोर सािह/gएधूय \nस/gएउूमानक/gएूऐ रवी/gएधध/gू0ं पुर/gऐ0ूकार किह रहल छिथ !! सुका/gएधधत सोमक  अघोिषत जाितवाद \nबहुत िकछु किह जाइत अिछ। \n \n  8 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nडा.राजे/ॲहँँ/ॲं0भ  िवमल  \nनव–नव ि/ॲहूहितजक स/ॲहँँधान करैत सुजीतक िज/ॲ3थउी \n \nसाहचय/gऐंड–स/gएउूभूत रसो/gऐएएावनाक चतुर , युवा कथाकार सुजीत कुमार झाक कथा \nिमिथला/gए7धचलक  महानगरो/gएधधमुख शहरक िविवधतापूण/gऐंड पिरवेश आ पा/gएआआक ि/gऐ0ूथित –\nमनि/gऐ0ूथितक सू/gऐआ0म  िच/gएआआा/gऐडऐन /gएंए/gऐ0ूतुत करैत अिछ । /gएंए/gएधूयेक कथा कोनो एक गोट \nएहने शहरी पा/gएआआक जीवनमे झटका नेने आएल कोनो िनण/gऐंआयक मोड़क नाटकीय \n/gएंूपमे जखन /gएंए/gएधूय/gएआएीकरण करबैछ तऽ पाठक  िचहँ◌ुिक उठैत अिछ । \nसामा/gएधधय घटनासभक /gएआ7ृ/gऐडूलासँ आर/gएउूभ भेल कथा म/gएध7यधिर अबैत –अबैत सू/gए7ूया/gऐउड \nभऽ जाइत अिछ आ अ/gएधधतमे एकटा ‘करे/gएधऐट ’ जेक/gऐंऐ लगबैत अिछ । – जेना \nसामा/gएधधय या/gएआआामे चलैत –चलैत केओ आग/gऐंऐमे फँ◌ेच कढ़ने, नाङिरपर ठाढ़ गहुमन \nदेिख नेने हो ! िश/gएउधपक ई वैिश/gऐ0ऐ/gऐधआय िहनका मैिथलीक अ/gएधधय कथाकारसँ अलगहे \nफराक कए दैत अिछ । \nमहानगरो/gएधधमुख समाजक िच/gएआआा/gऐडऐनक संगिह कथा एक गोट मनोवै/gएआऐािनक स/gएधूयक \nउ/gऐडधाटन करैत अिछ । कथामे एक गोट एहन /gऐ0ूथल अबैत अिछ जखन \nआ/gएआंय/gऐंडचिकत भेल पाठक सोचैत अिछ , ‘ अरे ! ई की भऽ गेलै ?’ – आ तखने \nकथाक अ/gएधधत भऽ जाइ छै । अमेिरकी कथाकार ओ . हेनरीक /gऐ0ूमरण भऽ  अबैछ \n। अव/gऐउडहमे पड़ल पा/gएआआक /gएंएाण जेना अक/gऐ0ूमात् मुि/gए70त –पथ पािब  \nलैछ !  \nकथाकार सुजीत कुमार झाक कथाकािरताक दोसर उ/gएउधलेखनीय िनज/gएधूव िथक – \nअनितदीघ/gऐंडता अथ/gऐंआत् संि/gएआए/gएउ0तता । िहनक कथाक घटना–पिरघटना /gए7ंयािमतीय िच/gएआआ \nजेक/gऐंऐ एक –दोसरक/gएूऐ कटैत , ओझराइत–सोझराइत आग/gऐंऐ निह बढ़ैछ । कथाक तीर \nसनसनाइत जाइत अिछ आ अजू/gऐंडनक ल/gऐआ0य –भेद जेक/gऐंऐ िचड़ैक आँिखटा देखैत \nओकर भेदन करैत अिछ आ कुशल धनुध/gऐंडरक धनुिव/gऐंड/gऐएूाक सफलताक  /gएंएमाणसँ \nध/gएधधय भऽ जाइत अिछ । तँए कथासभमे एकटा /gएंएभावाि/gएधधवितयु/gए70त /gएधूवरा छैक ।    िवदेह सदेह:१२ || 9 \nिहनक सभ पा/gएआआ ख/gऐंऐटी मैिथल िथकाह – िविभ/gऐधए जाित , वग/gऐंडक म/gएध7यिव/gएआूीय मैिथल \n। सुजीत कुमार म/gएध7यिव/gएआूीय मैिथल जीवनक सफल कथाकार छिथ । \nपर/gएउूपरागत  मू/gएउधयक िसमे/gएधऐटसँ ठोस  बनल संयु/gए70त पिरवारमे देखल जाइत \nपार/gऐ0ूपिरक /gऐ0ूनेह , िव/gएआधास , विलदान, सेवा, क/gएंूणा, अनुशासन आिद /gएआ7े/gूड7 मानवीय \nगुणमे लागल पि/gएआंमी सोचक नोनीसँ उ/gएधूप/gऐधए दरार देिख  कथाकारक हृदय दरिक \nजाइत छैि/gएधधह आ हुनक लगभग /gएंए/gएधूयेक कथा खि/gएधऐडत होइत एिह मू/gएउधयक/gएूऐ \nपुन/gऐ0ू/gऐंएथािपत करबाक कला/gएधूमक चे/gूडंा बिन जाइत अिछ ।   \nसहज–/gऐ0ूवभािवक कथोपकथनक मु/gए70तावलीसँ बनल –बूनल ई कथा सभक \nकथाकारक अपन पिरवेशक भोगल यथाथ/gऐंड सभक िच/gएआआावलीसँ सजाओल सु/gएधधदर \n‘अलबम’ िथक । \nकथाकार सुजीत कुमारक कथाक सेहो एक गोट /gएंएमुख त/gएधूव िथक सहज \nमानवीय राग–ब/gएधधध ।  सु/gएंएिस/gऐए0 आलोचक ई .एम.एल/gू0उाइड िलखने छिथ जे कथा–\nसािह/gएधूयक सम/gऐ0ूत भावा/gएधूमक त/gएधूवमे एकटा /gएंएेमे एहन िथक जकर सव/gऐंआिधक /gएंएयोग \nभेल अिछ, कारण /gएंएेम मानव –/gऐ0ूवभावक  सव/gऐंड/gऐ0डयापक त/gएधूव िथक ।   \n‘पूmल फुलाइएकऽ रहल’ कथाक उ/gए7ूच कुलशीला, सुिशि/gएआएता नाियका िपंकी \nअ/gएधधत/gऐधध/gऐंएव/gएधध/gऐएआक  भंवरमे फँिस उबडुब करैत मुि/gए70तक हेतु तखन हाथ पएर भ/gऐंऐजऽ \nलगैत छिथ । जखन हुनका पता लगैत छैि/gएधधह जे जािह पु/gएंूषक/gएूऐ सहायक /gऐ0ूटेशन \nमा/gऐ0ूटर किह हुनक िववाह रचाओल गेल छल आ  जकरा अपन स/gएउूपूण/gऐंड संचेतना \nसमप/gऐंडण दऽ ओ इ/gएधध/gू0ंधनुषी क/gएउधपनाक इ/gएधध/gू0ंजालमे ओझराएिल  अपन सुिधबुिध हेरा \nचुकिल छलीह से सहायक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटर निह एकटा साधारण पैटमैन अिछ  जे \nव/gऐ0ूतुतः अपन मािलक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटर आ सहायक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटरक घरलए \nबजारसँ झोड़ाक भोड़ा तरकारी कीिनकऽ अनैत अिछ तऽ ओ सातम आसमानसँ \nखसैत छिथ । मुदा, ई /gऐ0ूवयंिस/gऐए0 नाियका अि/gए7एनक/gएूऐ सा/gएआएी रािख लेल गेल \nपित/gू0उ/gएधूय संक/gएउधपक/gएूऐ /gऐ0ूमरण कए एकटा नव अवतार लैत छिथ  – अपन िचताक \nछाउरसँ पुनः उिड़ आसमानक/gएूऐ छुबैत िमथकीय प/gएधधछी ‘ि/gऐ0ूफ/gऐधऐस ’ जेक/gऐंऐ ! नायकक/gएूऐ \nएम.ए.धिर पढ़बैत छिथ । अ/gएधधततः नायक सहायक /gऐ0ूटेशन मा/gऐ0ूटरक पदपर \n/gएंएिति/gूड7त होइत छिथ ।   \n‘नय/gऐंऐ /gऐ0डयपार ’–क रोग/gऐउड/gऐ0ूत नायक िजते/gएधध/gू0ं /gएंएसादक हँसैत –खेलैत गाह/gऐंड/gऐ0ूथ जीवन  \nमह/gएधूवक/gऐंू/gएआएाक बब/gएधऐडरमे उिधयाकऽ तहस –नहस भऽ गेल अिछ । /gऐ0ूवयं \nरोगशै/gएउआयापर पड़ल छिथ , ब/gए7ूचासभ अपन –अपन /gऐ0डयवसाय –संसारमे हेराएल अिछ आ  10 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nप/gए7उी साधना सड़कपर चलैत लोकक आँिखमे गरदा झॲकैत, िम/gएआ7ाजीक /gऐ0ूकूटरपर \nबैिस, अ/gएधधतर/gऐंआ/gऐ0ऐ/gऐउउीय मिहला िदवसमे सहभागी होएबाक लेल उिड़ जाइत छिथ । \nकथा वत/gऐंडमान पािरवािरक जीवनक िव/gू0ंूपता आ िवस/gऐडआितक/gएूऐ रेखाि/gऐडऐत  करैत अिछ \n।  \n‘खाली घर’–क नायक जयच/gएधध/gू0ं आ नाियका जानकी रेलक पटरी जेक/gऐंऐ जीवन \nपय/gऐंड/gएधधत समाना/gएधधतर  चलैत छिथ, मुदा किहयो, कखनो मीिल ने पबैत छिथ । \nतकर कारण छैक पितक/gएूऐ आदेश –अनुवित/gऐंडनी ‘रोवोट’ नारीक चािहऐि/gएधधह , सासु–\nससुरक/gएूऐ पुतहुक पटमािस कएल बिहिकरनीक बेगरता छैि/gएधधह  । मुदा पित अपन \n‘/gऐ0ूव ’–क संग जीवाक आक/gऐंूि/gएआएणी छिथ । एकटा शीतयु/gऐए0मे जीवन बीित जाइत  \nअिछ, रीित जाइत अिछ ।  \n‘लाल िकताब’ परामनोिव/gएआऐानपर आधािरत रह/gऐ0ूय –रोमा/gए7धचसँ भड़ल कथा िथक । \nसेवक /gएंए साद यादवजी १८ गतेक/gएूऐ अपन क/gएआएमे एकसिर बैसिल कथा नाियका \nिम/gएआआप/gए7उीक/gएूऐ अ/gएधूय/gएधधत अनुराग  पूव/gऐंडक एक गोट लाल डायरी भ/gऐ70ट कऽ गेल रहै छिथ \n। िम/gएआआप/gए7उीक/gएूऐ जबद/gऐंड/gऐ0ूती हाथ पकिड़ ओ  अपना लग बैसबै छिथ–हाथ अकि/gएउधपत \n/gएंूप/gऐ70 सद/gऐंड–हेमाल िकए लगै छल से ओ बूिझ निह पबैत छिथ । मुदा जखन \nिम/gएआआक मृ/gएधूयुपर शोकिव/gूए7ल भेल नाियका पित बाहरसँ आिबकऽ सेवक /gएंएसादक  \nमृ/gएधूयु स/gएआआहे गते भऽ गेल होएबाक सूचना दै छिथ/gएधधह तऽ ओ क/gऐंऐिप उठैत छिथ ।   \nमायक सह पािब िग/gऐधएी पढ़ाइ छोिड़ नृ/gएधूयमे /gएंएिशि/gएआएत भऽ आय िदन नव –नव \n‘पि/gएउएलक शो’ करऽ लगलीह । बाप अपन बेटीक/gएूऐ /gए7एलैमर िदिश  आकृ/gूडं देिख \nिच/gएधधताम/gए7एन रहै छिथ , मुदा िजदािह प/gए7उीक आग/gऐंऐ िववश रहै छिथ । पिरणामतः \nजखन पता चलल जे िग/gऐधएी /gऐ0डयसनी, /gऐ0डयिभचािरणी आ  गिभ/gऐंडणी भऽ गेिल छिथ तऽ \nवातावरण हा/gऐधउोशकऽ उठैत अिछ । ताबत बहुत िबल/gएउूब भऽ गेल रहैत  छैक । \n‘जादू’ कथाक नाियका िस/gएउूमी घरपर जा क/gएउूपनीक उ/gएधूपाद बेचऽबाली से/gएउधसगल/gऐंड \nछलीह, मुदा हुनक मधुरवाणी आ िश/gूडं /gऐ0डयवहारक जादू रेणु आ हुनकर पितक \nिदमागपर एना ने चढ़ल जे रेणुक पित हुनका अपन क/gएउूपनीक नीक पदक हेतु \nअफर दऽ देलिथ/gएधधह ।  \nपर/gएउूपरावादी मू/gएउधयक ख/gएधऐडहरपर ठाढ़ होइत बलुआही पािरवािरक संरचनापर कठोर \n/gएंएहार अिछ  कथा– ‘ आदश/gऐंड’ पर/gएउूपरावादी पित आ सासुक/gएूऐ लात मािर घर छोिड़ \nचिल तऽ अबै छिथ अ/gऐधध/gऐंएधआधुिनका िशि/gएआएका नाियका, मुदा प/gएधध/gू0ंह वष/gऐंडक प/gएआंात् \nजखन अपन क/gएआएामे एक गोट  भिव/gऐ0ऐणु युवकक नाम ‘ आदश/gऐंड’ सूिन ओ िचहुँिक  िवदेह सदेह:१२ || 11  \nउठै छिथ जेना ककोड़िव/gए7ूछा अनचोकेमे डंक  मािर देने होइक । आदश/gऐंडक \nिपताक नाम छै – अ/gएंूण , िजला /gएधधयायाधीश , अथ/gऐंआत् ओकर पूव/gऐंडपित  । /gऐ0ूटाफ \n/gएंूममे आिबकऽ ध/gएउूम दऽ बैिस जाइत छिथ , मि/gऐ0ूत/gऐ0ऐकमे अ/gएधधहड़ –िवहािड़ नेने । एिह \n/gऐ0ूथलपर आिब िवख/gएधऐडनवादी मू/gएउधय हािर जाइत अिछ आ संयु/gए70त पिरवारक \nपर/gएउूपरावादी मू/gएउधय  िवजय घोष करैत अिछ ।  \n‘अथ/gऐंडहीन या/gएआआा’क नाियका नेहा अपन पित माधवसँ एिह दुआरे अस/gएधधतु/gूडं रहैत \nछिथ जे ओ मह/gएधूवक/gऐंू/gएआएाक उ/gएधधमादसँ /gऐउड/gऐ0ूत निह छिथ , पाट/gऐंध–/gए70लवक सौखीन निह \nछिथ, भौितक चमक दमकमे िव/gएआधास निह करैत छिथ , नेहाक लेल ‘ िगप्mट’ \nनिह अनैत छिथ आिद । तलकालए ओ जानकीरामसँ िववाह करैत छिथ, बेटी \nतेिजकऽ । फेर ओ जान की रामक/gएूऐ छोिड़ अ/gएधधय पु/gएंूष संगे रहए लगैत छिथ – \nपित प/gए7उीवत्, मुदा अिववािहत । पि/gएआंमसँ आएल ‘िलिव/gऐडआ टूगेदर ’–क चपेिटमे \nपड़िल नेहा अ/gएधधततः अपनिह लेल िनण/gऐंआयक कारण प/gएआंातापक आिगमे धू–धूकऽ \nजरऽ लगैत छिथ । /gएंए/gऐ0ूतुत कथा सेहो पछबा हवाक िवरोध आ पुरवाक समथ/gऐंडनमे \nदेवाल जेक/gऐंऐ ठाढ़  अिछ ।  \nनारी मनोिव/gएआऐानक सु/gएधधदर आ यथ/gऐंआथवादी िव/gऐ0एलेषण /gएंए/gऐ0ूतुत करैत कथा ‘/gऐ0डयथ/gऐंडक \nउड़ान’–क नायक काय/gऐंआलयक काजसँ जे िवराटनगर गेलाह तऽ दू–चािर िदन \nिवल/gएउूब की भेलैि/gएधधह नाियका ऊनी /gऐ0ूवेटर जेक/gऐंऐ मोनमे लहराइत भावक रंग –िवरंगी \nल/gए7ूछाक/gएूऐ ओझरबैत –सोझरबैत जँ दुभ/gऐंआ/gए7एयसँ वैध/gऐ0डयक पहाड़ टूिट पड़ल होइि/gएधधह तऽ \nशेष या/gएआआा कमलसंग िबतएबाक , ओकरा संग हनीमून मनएबाधिरक क/gएउधपनामे डूिब \nजाइ छिथ िक ध/gएउूम दऽ पित जूिम जाइत छिथ/gएधधह । ओ पितक/gएूऐ भिर प/gऐंऐज \nपिजयाकऽ हबोढ़कार भऽ कानऽ लगै छिथ ।  \n‘िन/gूड7ा िक देखाबा’ एक गोट घोर यथाथ/gऐंडवादी मािम/gऐंडक कथा अिछ  । नीमाक पित \nसोहनक दुनू िकडनी सिड़ गेल छैक जकर /gएंए/gएधूयारोपण डा/gए70टरक सलाह अनुसार \nभे/gएउधलोरमे जा करएबाक बदला ओ  पितक/gएूऐ ज/gएउधदीसँ ज/gएउधदी गाम एिह दुआरे लऽ \nजाइत छिथ जे स/gएउूपित स/gएउूब/gएधधधी कागजात सभपर  हुनकर ह/gऐ0ूता/gएआएर लेल जा \nसकए । पितक/gएूऐ मरबाक िच/gएधधता निह , स/gएउूपित डुबबाक िच/gएधधता बेसी घेरने छैि/gएधधह । \nमुदा भा/gए7एयक /gऐ0डयं/gए7एय ई िथक जे अि/gएधधतम स/gऐंऐसधिर पित हुनका पितपरायणा मानैत \nछिथ ।  \n‘केहन सजाय’ एक गोट टु/gए7एगिर बािलका चमेलीक कथा अिछ । जकरा कोनो \nस/gएधधतानहीन  स/gएउू/gूड0ा/gएधधत द/gएउूपती गोद नेने छल , मुदा जखन ओिह द/gएउूपतीक/gएूऐ अपन  12 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nऔरसँ स/gएधधतान जनिम जाइत  छैक, चमेली ओिह घरमे निह, ‘मिहला सदन’मे पठा \nदेल जाइत छिथ । ओ तऽ ध/gएधधय कही सं/gऐ0ूथाक  नव अ/gएध7य/gएआएा आ पूव/gऐंड \n/gएंएधाना/gएध7यािपका कािमनी मैडमक/gएूऐ जिनक क/gएंूणापूण/gऐंड /gएंएयाससँ ओ  िरतेशक संग \nपिरणय सू/gएआआमे ब/gएधधहा जीवनक भिसआइत नाओक लेल िकनार पािब लैत छिथ ।   \nमेनकाक कोमल नारी हृदयक/gएूऐ हँथोड़ैिथ ‘मेनका’ जीवन झँझावातक आघात–\n/gएंएितघातसँ नारी हृदय समु/gू0ंमे उठैत उ/gएआूाल तर/gऐडआक िव/gएआएोभकारी कथा िथक । \nमेनका पिर/gएधूय/gए70ता िथकीह ।  हुनक पित च/gएधध/gू0ंभूषण सु/gएधधदरी युवती नीनाक \nमोहपाशमे ओझरा हुनकर पिर/gएधूयागकऽ देने छलिथन । नारी–अहंपर चोट लगैत \nअिछ । मेनका /gएंएा/gएध7यापन सेवामे संल/gए7एन छिथ , जतऽ िहनक स/gएउूपक/gऐंड िववािहत \nसहकम/gऐंध राजीव सरसँ होइत छैि/gएधधह । राजीव सरक /gऐ0डयि/gए70त/gएधूवक चु/gएउूबकीय  /gएंएभावमे \nमेनकाक /gऐ0डयि/gए70त/gएधूव लौहकण जेक/gऐंऐ आकृ/gूडं होइत अिछ , मुदा जखन ओ सोचै \nछिथ जे राजीवप/gए7उी आरतीक हेतु हुनक /gएंएणय –लीला नीना–कम/gऐंडसँ कम िहंसक \nिकंवा घृिणत निह होएत तऽ ओ अपनामे िसमिटकऽ कठोर लौहिप/gएधऐड बिन जाइत \nछिथ, जे चु/gएउूबकक/gएूऐ घीिच सकैत अिछ , मुदा चु/gएउूबकसँ िघचा निह सकैत अिछ ।  \nकथाकार सुजीत कुमार झाक कथाक िवषय– चयन, बनाबट आ बुनाबट, भाषा \nशैली आ कला/gएधूमक  उ/gए7ूचतामे उ/gएआूरो/gएआूर /gएंएौढ़ता अबैत जाएत आ ओ मैिथली \nकथाक हेतु एिह ना िवषय आ िश/gएउधपक  नव–नव ि/gएआएितजक स/gएधधधान करैत नव \n/gएंएितमानक /gऐ0ूथापनामे सफल होएताह , हमर िव/gएआधास अिछ ।   \n \n \n \n \n  िवदेह सदेह:१२ || 13  \nिजते/ॲहँँ/ॲं0भ झा \nराजे/ॲहूँर नेपालीक सातटा कृित िवमोिचत  \n \nप/gएआआकार तथा सािह/gएधूयकार राजे/gएआधर नेपाली िलिखत ७ टा कृितक ए/gऐडएिहबेर \nिवमोचन कएल गेल अिछ । रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित रामवरण यादव रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित भवन , शीतल \nिनवासमे आिसन १३ गते शिनिदन आयोिजत काय/gऐंड/gऐधउममे नेपाली िलिखत \nपोथीसभक िवमोचन कएलिन ।  \n \nपु/gऐ0ूतकसभ नेपाली, मैिथली आ िह/gएधधदी भाषामे अिछ । जनकपुरमे रिह प/gएआआकािरतामे \nसि/gऐधउय नेपाली िलिखत लोकत/gएधध/gएआआको लािलमा आ िवचार/gऐधउाि/gएधधत नेपाली किवता \nसं/gऐउडह , गिरबको /gऐ0डयथा नेपाली ख/gएधऐडका/gऐ0डय , नव नेपाल िह/gएधधदी किवता सं/gऐउडह , \nसोहािगन आ िवचार/gऐधउाि/gएधधत  मैिथली किवता सं/gऐउडह आ /gऐधउाि/gएधधतकारी सरयुग चौधरीको \nजीवनी िवमोिचत भेल । रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित रामवरण यादव राजे/gएआधर नेपालीक प/gएआआकािरता \nआ सािहि/gएधूयक योगदानके /gएंएशंसा कएने रहिथ । नेपाली क/gऐंऐ/gऐउडेसक कृयाशील  14 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nकाय/gऐंडकत/gऐंआक /gएंूपमा /gएंएजात/gएधध/gएआआक लेल संघष/gऐंड करैत काल नेपालीक सँग िबताओ ल \nिदन रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित याद कएने रहिथ ।  \n \nिमिथला/gए7धचल /gएआएे/gएआआक िवभूित , शिहदके िवषयमे पि/gएआआकामे िलिखकऽ जीव/gएधधत रखबाक \nकाज नेपालीक सराहनीय प/gएआए रहल रा/gऐ0ऐ/gऐउउपितक कहब छलिन । सािह/gएधूय , \nप/gएआआकािरता आ राजनीित तीनू /gएआएे/gएआआमे नेपालीक दखल रहल कहैत रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित यादव \nहुनका बहुआयािमक /gऐ0डयि/gए70त/gएधूवके सं/gएआऐा देलिन । “िमिथलाक पाबिन ितहार, \nऐितहािसक /gऐ0ूथल , आ िविभ/gऐधए मह/gएधूवपुण/gऐंड राजनीितक घटनाक िवषयमे जानकारी \nलेबालेल नेपालीसँ स/gएउूपक/gऐंड करैत छी” रा/gऐ0ऐ/gऐउउपित कहलिन ।   \n \nनेपालीक कृितमे /gऐ0ूव/gए7ूछ/gएधधदतावादी चेतनाक /gएंएवाह भेल बात /gएंएा. कुल/gएंएसाद कोइराला \nकहलिन । डा.रामदयाल राकेश राजे/gएआधर नेपालीके प/gएआआकारक /gएंूपमे मा/gएआआ निह \nसािह/gएधूयकारके /gएंूपमे सेहो स/gएउूमान भेटबाक चाही तािहपर जोड देने रहिथ । \n/gएंएा/gएध7यापक कुल/gएंएसाद कोइराला िवमोिचत पु/gऐ0ूतकसभमे /gऐ0डयावसाियक दृि/gूडंसँ िकछु \nकमजोरी रिहतो भाव बुझएबामे सफल रहल कहने रहिथ । नेपाली िलिखत \nमैिथली कृित अ/gएधधय भाषाक हुनके कृितपर भारी पड़ल हुनक िट/gएउ0पणी छलिन । \nतिहना आशा िस/gएधधहा, पु/gएंूषो/gएआूम दाहाल कृितक िवषयमे म/gएधधत/gऐ0डय /gऐ0डय/gए70त कएने रहिथ \n। रिव/gएधध/gू0ं साह /gऐ0ूमृित /gएंएित/gूड7ान, जनकपुर/gऐएआारा आयोिजत काय/gऐंड/gऐधउममे व/gए70तासभ \nनेपालीक कृित सभमे सम/gऐउडमे सामािजक चेतनाके उ/gऐडधािटत करबाक /gएंएयास भेल \nकहने रहिथ ।  \n   िवदेह सदेह:१२ || 15  \n \n \nअरिव/ॲहँँद /ॲहूषीवा/ॲ30ंतव  \n‘मिणप/ॲ3ह3क का/ॲ30थयकृितक  आलोचना/ॲहँंमक अ/ॲहँषययन ’ पु/ॲ30ंतकक लोकाप/ॲ3भथण  \n  \n- मिणप/gऐएऐ मैिथली सािह/gएधूयक पिहल जासूसी उप/gएधधयासकार रहिथ  \n- मिणप/gऐएऐ िमिथला /gएआएे/gएआआक लोकदेवताक/gएूऐ पिहल बेर सािहि/gएधूयक /gऐ0ूव/gएंआप /gएंएदान \nकेलिन \n- मैिथलीक गंभीर किवक /gएंआपमे सेहो /gऐ0ूमरण कएल जाइत छिथ मिणप/gऐएऐ  \n \n   16 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \nडा. /gू0उजिकशोर वम/gऐंआ ‘मिणप/gऐएऐ ’ पौरािणक सं/gऐ0ूकृितक लोकगाथा अथवा कथाक \n/gएंआपमे रचनाक संरचनामे अपन जीवनकालक अिधक/gऐंूश भाग लगेलिन। \nपिरणाम/gऐ0ूव/gएंआप - लोिरक मिनयार, दीनाभ/gू0ंी, राजा सलहेस, दुलरा दयाल, नैका \nबिनजारा, कुसुमा मािलन, म/gएउधलवंश , चुहरमल इ/gएधूयािद पा/gएआआ जे अनािद कालसँ \nलोक कंठमे रचल-बसल रहिथ, क/gएूऐ सािह/gएधूयक /gएंआप /gएंएदान कऽ लोक सािह/gएधूयक/gएूऐ \nमैिथली सािह/gएधूय सागरक /gऐएआारा आम जन धिर पहुँचेलिन। लोक गाथा हमर \nपौरािणक सं/gऐ0ूकृितक आइक िच/gएधधहासी छी। मैिथली सािह/gएधूय /gएआ7ृंगार त/gऐंूि/gएआआक , \nआंचिलक िवषयक/gएूऐ आधार मािन ओ कतेको उप/gएधधयासक रचना केलिन। दज/gऐंडनसँ \nऊपर िहनकर कथा, नाटक, एक/gऐंूकी, महाका/gऐ0डय , मु/gए70तक का/gऐ0डय आ िनबंध सेहो \nछि/gएधधह।  \nगत बुधवार १२ िसत/gएउूब र २०१२ क/gएूऐ सहरसामे ‘मिणप/gऐएऐक का/gऐ0डयकृितक \nआलोचना/gएधूमक अ/gएध7ययन ’ िवषयक पु/gऐ0ूतकक लोकाप/gऐंडण सािह/gएधूय अकादमी स/gएउूमानसँ \nपुर/gऐ0ूकृत सािह/gएधूयकार /gएंएो. मायान/gएधधद िम/gएआ7 /gऐएआारा भेल। काय/gऐंडकमक अ/gएध7य/gएआएता मैिथली \nसािह/gएधूयकार डा. महे/gएधध/gू0ं झा केलिन। मु/gए7डय अिथित डा. राजाराम /gएंएसाद , िविश/gूडं  \nअितिथ डा. शैले/gएधध/gू0ं कुमार झा, डा. लिलतेश िम/gएआ7ा, डा. िव/gएआधनाथ िववेका, डा. \nके. एस. ओझा, डा. रेणु िसंह आिद रहिथ। \n   िवदेह सदेह:१२ || 17  \nकाय/gऐंड/gऐधउ/gऐंएमक शुभारंभ पु/gऐ0ूतकक लेखक डा. देवनारायण साह /gऐएआारा आगत \nअितिथयक /gऐ0ूवागत भाषणसँ भेल आ ओ /gऐ0ूवयं िलिखत पु/gऐ0ूतक ‘मिणप/gऐएऐक \nका/gऐ0डयकृितक आलोचना/gएधूमक अ/gएध7ययन ’ क मह/gएधूवपूण/gऐंड िब/gएधधदुपर /gएंएकाश देलिन। \nसािह/gएधूय अकादमी पुर/gऐ0ूकारसँ पुर/gऐ0ूकृत िव/gऐएआान /gएंएो. मायान/gएधधद िम/gएआ7 कहलिन जे डा. \nमिणप/gऐएऐ बहुिवद् सािह/gएधूयकार रहिथ। ओ बहुिवल/gएआएण कथा, उप/gएधधयास आ का/gऐ0डय \nिलखलिन जे लोकगाथापर आधािरत रहए। मैिथली आ िमिथलाक सं/gऐ0ूकृितक \nिवकासक लेल संघष/gऐंडमे ओ योगदान दैत रहिथ। एहेन सािह/gएधूयकारक सम/gऐउड \nरचनाक आलोचन/gएधूमक अ/gएध7ययन िलिख \n डा. देवनारायण साह /gएंएा/gएध7यापक एम . एल. \nटी. कालेज सहरसा /gएआ7मपूव/gऐंडक काय/gऐंड कऽ एकरा िचर/gऐ0ूमरणीय बनेलिन। डा.महे/gएधध/gू0ं \nझा कहलिन जे ई मा/gएआआ संयोग अिछ जे सािह/gएधूय अकादमीसँ पुर/gऐ0ूकृत डा. \nमिणप/gऐएऐपर डा. देवनारायण साह /gऐएआारा िलिखत पु/gऐ0ूतकक लोकापण/gऐंड सेहो सािह/gएधूय \nअकादमीसँ पुर/gऐ0ूकृत  सािह/gएधूयकार /gएंएो. मायान/gएधधद िम/gएआ7क हाथसँ भेल। डा. शैले/gएधध/gू0ं \nकुमार रचनाक गंभीरतापर /gएंएकाश दैत कहलिन जे आइक समएमे मैिथली लेखन \nकला कम भेल अिछ लेिकन डा. देवनारायण साह शोधाथ/gऐंध छा/gएआआक लेल उपयोगी \nपु/gऐ0ूतक िलिख मैिथली सािह/gएधूय जगतक/gएूऐ नव आयाम देलिन अिछ। डा. लिलतेश \nिम/gएआ7 पु/gऐ0ूतकक ऐितहािसक पृ/gूड7भूिम िदस /gएध7यान केि/gएधध/gू0ंत कऽ कहलिन जे मैिथलीमे \nजासूसी उप/gएधधयास सव/gऐंड/gएंएथम मिणप/gऐएऐ िलखलिन। \n  \nऐ अवसर पर डा. राजाराम /gएंएसाद , डा. रामनरेश िसंह, डा. कुलान/gएधधद झा, डा. \nदीपक गु/gएउ0ता, डा. एस. के. ओझा आ डा. रेणु िसंह लोकािप/gऐंडत पु/gऐ0ूतकक/gएूऐ समीचीन \nबतेलिन आ अपन िवचार /gऐ0डय/gए70त केलिन।  \n  \nमु/ॲ3ँही कामत \nकतऽ जा रहल छी हम!  18 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nकतऽ जा रहल छी हम! \nकतौ◌ै तिप रहल अिछ, \nकतौ◌ै गिल रहल अिछ, \nकतौ◌ै धँिस रहल अिछ, \nतँ, कतौ उिठ रहल अिछ आइ धरती! \nतपा रहल अिछ अकरा मनुखक बढ़ैत भूख, जे िदन-/gएंएितिदन गाछ -वृ/gएआए कािट  \nअकरा छ/gएआआहीन बनबैत अिछ।  समाजक कुरीित अकरा गला रहल अिछ। अपन \nबेटी पर देख अ/gएधूयाचार ई बेबस भऽ धँिस  रहल अिछ। देख ई सभ िवड/gएउूबना \nमॉं धरती /gऐधउोधसँ पहाड़ बिन संक/gएउधप करैत अिछ  िक स/gएउूपूण/gऐंड जह/gऐंऐक अइ  िवशाल \nचोटीसँ झ/gऐंऐिप  अकर सव/gऐंडनाश कैर दी।  \nमुदा ओ कुछ नै करै लेल मजबूर अिछ। जेना आइ धरती बेबस लाचार आ \nकड़ीसँ बानहल देखाइत अिछ ओिहना हमरा समाजमे नारीक ि/gऐ0ूथित अिछ।  आइ \nभाइ ज/gएउधलाद बनल अिछ  आ बाप पापक /gएंआप लेने अिछ। /gएंएाचीन कालसँ जइ \nिर/gऐ0एताक/gएूऐ भगवानसँ पिहल जगह िमलल अिछ  \nआइ ओकर नामो लइ सँ घृणाक बोध होइए। आइ हमरा समाजमे सभसँ अिधक \nनजाइज स/gएउूब/gएधधध गु/gएंआ आ िश/gऐ0ऐयाक बीच अिछ। हम एगो अरमान मनमे बसा \nअपन ब/gए7ूचामे अ/gए7ूछा सं/gऐ0ूकार आ उ/gए7ूच िश/gएआएाक अिभलाषा लेने गु/gएंआ लग जाइ छी \nमुदा वएह गु/gएंआ हमर आ/gएधूमस/gएउूमान क/gएूऐ ठेस पहुँचाबैत हमर ब/gए7ूचाक साथ शोषण \nकरैत अिछ। भाइ श/gएउएद अतेक पावन , अतेक पिव/gएआआ अिछ िक सभ बिहन भाइ \nश/gएउएदक/gएूऐ स/gएउूबोिघत करैत ई  सोचैत अिछ िक ई हमर केवल भाई नइ कृ/gऐ0ऐणक /gएंआप \nअिछ जे युग-युग तक हमर आब/gएंआ आ स/gएउूमानक र/gएआएा करत। चाहे ओ चचेरा \nममेरा फुफेरा भाइ िकएक नइ हुअए। पर वएह भाइ ज ब अपन बिहनक िव/gएआधास \nतार-तार करैत ओकरा संगे बला/gएधूकाकार करैए तँ ओकरा की नाम देल जाएत। \nज/gएधधम देनहार बाप जकरा िपता परमे/gएआधर कहल जाइत अिछ वएह बाप अपन \nजनमल बेटी संग पाप करैत अिछ यएह समाजमे। \nआिखर कतऽ खडा छी हम, कतऽ जाइले डेग बढ़ा रहल छी एक पलक लेल, \nसोचलेसँ अिह गंदा पैर सँ चिल हम अपन /gऐ0ूव/gए7ूछ आ पिव/gएआआ समाजक िनम/gऐंआण \nकऽ सकैत छी? केवल सादा कागज पर कलम दौड़ेनाइ िसखनेसँ सं/gऐ0ूकार आ \nसोच नइ बदलैत अिछ। अपन जमीर आ अपन आ/gएधूमाक अवाज सुनु आ कहू  िवदेह सदेह:१२ || 19  \nिक बेटी कलंकक पुिरया अिछ िक हमर समाज ओकरा कलंिकत करैत अिछ।  \n \n \nदुग/ॲ3भून/ॲहँँ द म/ॲहँ3 ड ल  \n जीवन-मरण: समी/ॲहूहा \nजीवन-मरण उप /gएधध यास, एकटा ल/gएउए ध /gएंएित  ि/gऐ0ऐ ठ  त उप/gएधध यासकार /gएआ7ी जगदीश /gएंएसाद \nम/gएधऐ ड ल जीक अनुपम कृित  अइ। हुनक िल खल अनेको उप/gएधध यास, जे एक-सँ-\nबिढ़ -कऽ–एक अिछ । जइमे उप/gएधध यासकार /gऐएआारा उठाओल गेल िव  िभ /gऐधए /gएंएकारक \nसामािज क /gएंआिढ़  वािद ताक /gए7ं वलंत उदाहरण /gएंए/gऐ0ू तुत कएल गेल अिछ । मा/gएआआ \n/gएंए/gऐ0ू तुित करण धिर  कथा नै अिप तु ओकर सामाधान तकबामे सेहो उप/gएधध यासकार \nसतत् सफल रहला अिछ । \n  \n/gएंए/gऐ0ू तुत उप/gएधध यासमे मनुखक जे अपन िज नगी छै, ओकर जे अपन समाज छै, \nसमाजक /gएंएित   /gऐ0ड यि/gए70 त   िव शेषक उ/gएआूरदािय  /gएधूव होइत अिछ   से, आ नवका पीढ़ी जे \nपि/gएआं  मी स/gएउऐ यताक अस/gएउऐ यतासँ /gऐउडिस  त भऽ अस/gएउऐ य  बिन  गेला अिछ  तइपर \nउप/gएधध यासक आरं/gएउू भ मे एकटा कसगर चोट देलिन  अिछ । \n  \nदेवन/gएधध दन जे बेवसायसँ डा◌ॅ/gए70 ट र छिथ , प/gए7उी शीला /gऐएआारा जनलिन   जे िप ताक मृ/gएधू यु \nभऽ गेल तैयो घबरेला नै सोचलिन  िप ताक अपन समाज छि/gएधध ह   जइ बीच ओ  20 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअपन िज नगी िब तौलिन । तँए उिच त हएत जे हुनका अपना समाजमे पहुँचा िद यिन  \nआ मृ/gएधू युक सभ कम/gऐंड सामाजेक अनुकूल बिढ़  यासँ करी ि◌ नण/gऐंडए लेलिन  । \n  \nमोबाइलसँ न/gएउू ब र िन कािल , िट िप  अपन जेठ बेटा दयान/gएधध दक/gएूऐ जनौलिन  - \n“ब/gए7ू चा, बाबू मिर  गेलाह, तँए दुनू भ/gऐंऐइ गाम आऊ। ”  \nमुदा वाह रे पि/gएआं  मी स/gएउऐ य ता! देखू हमरा लोकिन क/gएूऐ केना /gऐउडिस  त केने अिछ , \nदयान/gएधध द  बािज  उठलाह- \n“बाबू, ऐ लेल गाम िक अए जाएब? आब तँ िब जलीबला शबदाहमे आसानीसँ काज \nस/gएउू प/gऐधए भऽ जाइत अिछ  ” \nदयान/gएधध द क िव चार सुिन  देवन/gएधध द न कहलकिन - \n“ब/gए7ू चा, सभ जीव-ज/gएधध तुक/gएूऐ अपन -अपन िज नगी होइत अिछ । आ जे जेहने \nिज नगीमे जीबैत अिछ  ओकरा लेल वएह िज नगी आन/gएधध द दायक होइत अिछ । जेना, \nचीनी, िम रचाइ आ करैला तीनूक तीन तरहक /gऐ0ू वाद, मीठ, कड़ू आ तीत होइए। \nमुदा की मिर चाइक कीड़ा आिब  करैलाक कीड़ा चीनीमे जीब सकत? कथमिप  \nनै। जखन की ओ तँ अधलाहसँ नीकमे गेल।”  \nिप ताक बात सुिन  दयान/gएधध दक/gएूऐ आ/gएआंय/gऐंड भेलिन  , मुदा देवन/gएधध दनक अनुसारे ऐमे आ/gएआंय/gऐंड \nकोन। िक एक तँ गामक दोसर नाम समाज सेहो िछ ऐ। जे शहर-बाजारमे नै \nअिछ । ऐठाम उप/gएधध यासकार समाजक/gएूऐ मानव नै मानवक जे मूल स/gएउऐ य ता छै ओकरा \nएकैसम सदीक नव पीढ़ी लेल एकटा िम शाल देखौलिन  अिछ । जे व/gएआू/gऐंडमानमे \nआजुक पीढ़ी समाजक/gएूऐ नै बूिझ   िक दैन बुझै छिथ न, ओ िब सिर  गेलाह जे समाज \nकी िथ क, ओकर मान-मय/gऐंआदा िक   होइ छै, सामािज क ब/gएधध ध न की छी, ओकर \nकानून-कायदा की छै। आजूक व/gएआू/gऐंडमान आधुिन  क समाज जइमे सभ अपने पाछू \nबेहाल रहैए। ओ केकर सुख-दुख, जीवन-मरणक/gएूऐ सुनत। ओ तँ भिर  पेट नीक \nअ/gऐधए -तीमन खाएब मा/gएआआ जनैए। मुदा तइसँ िक   मन थोड़े अि/gऐ0ू थ  र भऽ सकैए। \nजाधिर  आ/gएधू माक संतुि/gऐ0ऐ ट   नै हेतैक। बुझेबामे के/gएआूौ कोनो /gएंएकारक िक  /gएधध तु-पर/gएधध तु नै  िवदेह सदेह:१२ || 21  \nरािख , मनु/gए70 ख  एकटा सामािज क /gएंएाणी होइत अिछ  , ओकर अपन एकटा समाज \nछै, जइमे सभ एक-दोसराक सुखसँ सुखी आ दुखसँ दुखी होइ छिथ , देखेबामे \nसफल भेलाह। व/gएआू/gऐंडमानमे ज/gएधध म ज/gएंआर जाित  -समाजमे होइ छै, मुदा लगले आँिख -\nप/gऐंऐिख   भेने हमरालोकिन  अपन मूल समाजक/gएूऐ भूिल  -िब सिर  आन समाजमे िम िल  \nहूिल -माि◌ ल उठेने रहै छी। केतेक दुखक बात भेल। कला आ सं/gऐ0ू कृि◌तसँ दूर तँ \n/gऐ0ू व भािव क /gएंआपे तँ िछ  हे ओना हम सभ कतेको नोर मंचपर िक एक ने बहा ली।  \nदोसर िद स उप/gएधध यासकार िम िथ लािन क एकटा गजब िच /gएआआ /gएंए/gऐ0ू तुत केलिन  अिछ । \nमैिथ ल नािर  अपन पित क/gएूऐ परमे/gएआधर मानै छिथ  । िज नकेपर हुनका भिर  म/gऐंूग सेनुर \nआ भिर  हाथ चुड़ी रहैत छि/gएधध ह  । अपना पित क /gएंएित   कतेक िन /gऐ0ऐ ठा रखै छिथ  \n/gऐ0ू प/gऐ0ऐ ट  अिछ - \n“अदौसँ सािव /gएआआी, अनुसुइ/gऐंडया आिद   ऐ िव षयमे जगिव िद त छिथ । देवनंदनक माए \nसुभ/gू0ंा िज  नका चेहरापर सोग नै अिप तु िस नेह उमिर  रहल छि/gएधध ह  । मोने-मन \nआनंिद त जे, जिह ना हाथ पकड़लिन  तिह ना पार-घाट लगा देलिन । भड़ल-पुड़ल \nफुलवाड़ी अिछ  कतौ हेराएल रहब।” \nिम िथ लािन क महान िव चार आ ित यागक /gऐ0ू तरक/gएूऐ कतेक सु/gऐआ0 म /gएंआप/gएूऐ उप/gएधध यासकार \nरखलिन  अिछ । ित यागक मूित/gऐंडक /gएंआपमे ऐ तरह/gएूऐ /gऐ0ू प/gऐ0ऐ ट  अिछ  जे पित क/gएूऐ मुइला \nबादो हष/gऐंड छि/gएधध ह   जे हमरा अछेत मरलाह से नीके भेलिन । अ/gएधध य था मोनमे लागल \nरहैत जे हुनक शेष िद न केहेन...। \n  \nसभ पौस-/gएंएाणी गुनधुनमे पड़ल गाम चलल जा रहल छिथ  । देवनंदन सोचिथ , से \nनै तँ आइ समाजक काज पड़त। समाजक की महत छै। मनु/gए70 ख कोन तरह/gएूऐ \nसामािज क /gएंएाणी होइए , समाजक बीच बाबूजी केना जीबिथ , कतेक पिर वारसँ \nदो/gऐ0ू ती छलिन  आ कतेकसँ दु/gऐ0ए म नी, गुनधुनमे पड़ल माएसँ पुछलिख न- \n“माए, कते पिर वारसँ बाबूजी क/gएूऐ दो/gऐ0ू ती छेलिन ।” तखन माएक/gएूऐ मोन पड़लिन   ओ \nसमाज, जतए सभ िम िल कुमरम, िब आह, सामा, घरक गोस/gऐंऐइसँ लऽ कऽ दुग/gऐंआ \n/gऐ0ू थानक गीत मोन पड़ए लगलिन । देवनंदनक बात सुिन  माए-सुभ/gू0ंा बजलीह -  22 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n“िछया, िछया। िमिथलाक समाज छी। ऐ समाजमे मुद/gऐंआ जरबैले, केकरो घरक \nआँिग िमझबैले, केकरो-स/gऐंऐप -ताप कटने रहल आिक  गाछ-ताछपर सँ खसलापर \nकेकरो िकयो कहै नै छै। ई सामािजक काज छी। तँए, अपन काज बूिझ सभ \nअपने तैयार भऽ जाइत अिछ।” \nऐठाम उप/gएधध यासकार िम िथ ला आ मैिथ ल समाजक एकटा िव ल/gएआएण उदाहरण द ’ \nअपन स/gएउऐ यता आ सं/gऐ0ू कृित क पिरचए द’ समाजक समु/gू0ंी /gएंआपक/gएूऐ दश/gऐंडन करौलिन   \nअिछ । पूव/gऐ7ंमे बािढ़ एलापर किर  याकाका आ देवनंदन /gऐएआारा उठाओल गेल कदम \nआबैबला समाजक लेल एकटा आदश/gऐंड उपि/gऐ0ू थ  त केलिन  अिछ । आिख र िद न \nिब सेक बाद सभ घूिम  अपन-अपन घर आएल रहिथ । ओही समाजक एकटा \nअिभ /gऐधए अंग देवनंदनक िप  ता जे समाजक /gएंएित  ि/gऐ0ऐ ठ  त /gऐ0ड यि/gए70 त    रघुनंदनक लहाश गाम \nपहुँचते आगू-आगू गाड़ी आ पाछू करमान लागल लोक िद यादीमे सबहक चुि/gऐऐू   \nिम झाएल।  \nदोसर िद स उप/gएधध यासकार जे मद/gऐंड-पु/gएंूखक ि/gऐधउ  या-कलाप, /gऐ0ू /gएआआीगण सबहक गप-सप \nतँ एक िद स 111 बख/gऐंडक रिध  या दादी गाइक गद/gऐंडिन   जक/gऐंऐ लटकल चमरी, बाइस \nगाहीक बख/gऐंड भेल , पूव/gऐंडमे रधुनंदनक/gएूऐ कतेको िद  न दूध िप औने रहिथ न, उपि/gऐ0ू थ  त \nक’ सामािज क आ मातृ/gएधू व /gएंएेमक /gए7ं वलंत उदाहरण /gएंए/gऐ0ू तुत केलिन । िज नका दादी \nजूरशीतलमे अिछ◌ ंजलसँ अिस रवाद द’ फगु◌ूआमे रँगो खेलाइत छलीह। से स/gएउ0 त रंगी \nसमाजक इं/gू0ंधनुषी संबंधक एकटा िव  ल/gएआएण उदाहरण अिछ  । \n/gएआ7ा/gऐए0 -िब  आह समाजेक काज होइते अिछ । समाज तँ समाजे होइए तहूमे ओहेन \nसमाज जइठाम रघुनंदनक/gएूऐ उ/gएआूरे-दिछ ने सुता उ/gए7ंजर दप -दप व/gएआआसँ छ/gऐंऐिप   \nिस रहानामे धूप-गुगुल जरैत अिछ । तइ बीच बचनू, चंचन, झोली, बौकू, बतहू \nदेहपर तौनी आ ड/gऐंऐरमे धोती पिह  रने का/gएधध ह पर कुरहिर  नेने संग-िम िल  कानी-गाबी \nआ हँसी ऐ सँ पैघ सुख केकरा कहबै? जइ सुखक लेल लोक नीच-सँ-नीच \nकाज करैए मुदा पािब  नै पबैए। ऐठाम उप/gएधध यासकार भौित क सुखक/gएूऐ सुख नै मािन   \nआि/gएधू म  क सुख, अितइि/gएधध /gू0ं  य सुख जइसँ आि/gएधू म  क शाि/gएधध त   भेटैत छै, ओ वा/gऐ0ू त िव क \nसुख िथ क। तँए मा/gएआआ दैिह  क सुखक/gएूऐ /gएआएिण  क आ आि/gएधू म  क सुखक/gएूऐ वा/gऐ0ू त िव क बता \nअपनाक/gएूऐ आ/gएध7 याि/gएधू म  क हेबाक सेहो पिर चय द’ समाजोक/gएूऐ आ/gएध7 याि/gएधू म  क बातपर \nिच /gएधध त न-मनन अनुकरणक /gएंएेरणा देलिन   अिछ ।  िवदेह सदेह:१२ || 23  \n  \nसमाजक सम/gऐ0ू त  काजक िज /gएउूमा किर  याकाकापर छि/gएधध ह  । समाजक ऊँच-नीच, \nछोट-पैघ सभ जाित क लोक, जाित -परजाित  सभ िम िल  रघुकाकाक काजमे पूण/gऐंड \nसहयोग देबए चाहै छिथ  चाहे ओ ि◌ कत/gऐंडिन  या हुअए आिक  भजिन या, लेलहा हुअए \nआिक  बौका, सु/gएधध द र काका होिथ  वा छीतन भाय दुनू परानी जे जाित क डोम \nछिथ । जे पूव/gऐंडमे गुनापर रघुकाकाक/gएूऐ प/gऐंऐचटा गीत सुनौने छलाह। जीिव  ते छिथ  \nछीतन भाय। िछ तनो भायक/gएूऐ बिर  यातीमे हकार देब नै िब सरब, समाजक जाित -\nपाित क कु/gएंएथ/gऐंआसँ िन  कािल  मनु/gए70 ख क जे एकटा अपन समाज होइछ, मनु/gए70 ख क जे \nएकटा जाित  होइए जइमे सभ वग/gऐंड आ वण/gऐंडक लोक रहैए, वा/gऐ0ू त वमे ओ ने समाज \nछी। ओइ जाित गत भावनासँ /gऐउडिस  त समाजक/gएूऐ ऊपर मुँह/gएूऐ उठा /gऐ0ू व/gए7ू छ  वातावरणमे \nशु/gऐए0 स/gऐंऐस लेबाक बाट देखौलिन   हेन। जिह ना हवा अनेक गैसक िम /gएआ7न छी \nतिह ना तँ समाजो अनेक वग/gऐंड आ वण/gऐंडक िम  /gएआ7ण छी। जॱ से नै तँ िक  यो एक-\nदोसरक िब ना जीब सकत? संभव नै, मुदा से बुझैत लोक अपने /gऐ0ू वाथ/gऐंडमे आ/gएधध ह र \nभेल रहैए। आ फ/gएउध लंमा डोम तँ फ/gएउध ल/gऐंूमा दुसाध ई सं/gऐ0ू कार नैि/gएधध ह  येटा सँ माए-\nबाप देबामे पाछू नै रहै छिथ । आिख र एकटा /gएंए/gऐडड हमरा तरफसँ, अह/gऐंऐ /gएंएबुध \nसमाजक लेल अिछ , जॱ समाजमे सभ जाित  नै रहत तँ की समािज क जीवन \nचिल  सकत यिद  हँ तँ केना? जॱ नै तँ फेर एहेन भावना िक एक? डोमसँ हम \nछूबल जाएब, मुदा ओकर बनाओल चीज-बौस गौस/gऐंऐइ -िप तरपर चढ़त तँ की इ/gऐ0ऐ ट -\nदेव नै छुऔत। जॱ छुआएत तँ सनातिन ये सँ िक एक ने..... ? आ जॱ देव-िप तर \nनै छुआएत तँ हमरा-अह/gऐंऐक/gएूऐ छुएबाक कोन आधार बनल अिछ  ?? \n  \nझ/gऐंऐपले परदामे उप/gएधध यासकार जाित -/gएंएथाक/gएूऐ तोिड़   एकटा आदश/gऐंडवादी समाज \n/gऐ0ू थापनापर जोर देलिन । जिह ना फुलवाड़ीमे जुही, चमेली फूल रहैत अिछ  तिह ना \nगेना गुलाब सेहो। अधला नै तँ नीकक मह/gएआूे की? तीत नै तँ मीठक /gऐ0ू वादे \nकी? कारी नै तँ गोरे की? तिह ना तँ समाजो एकटा फुलवाड़ी होइ छै। जइमे \nसभ तरहक लोकक अपन-अपन भूिम का होइ छैक।  \nिव चार करबाक िथ क जे वैिद क प/gऐए0ित  पर चलए बला समाजक िच /gएआआ जे जहजिह   \nउप/gएधध यासमे आएल अिछ  से तँ सहज अिछ । मुदा आजुक ओहन समाज जइमे  24 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअलगाव अिछ । मनु/gए70 ख -मनु/gए70 खमे एतेक अ/gएधध त र िक एक अिछ ? /gएंए/gऐडडक संग इशारामे \nउ/gएआूर सेहो बतेबामे उप/gएधध यासकार पाछू नै हटलिथ । जेकर /gऐ0ू प/gऐ0ऐ ट  उदाहरण \nरघुकाकाक बिर यातीमे छीतन भाय सदृश लोकक/gएूऐ अपन बाजाक संग भजन करैले \nचलैक लेल किह  एकटा आदश/gऐंड समाजक पिर  प/gए70 व  छाप छोड़लिन  अिछ । \nओतबे नै, एकटा कहावत अिछ  ‘भेल-गेलपर िश व जगरनाथ’ एहने एकटा /gऐ0ड यि/gए70 त   \nछिथ  फॲचभाय, पाही जमीनदारक टहलू धड़फराएल आिब  छॱकए चाहै छिथ  ई \nबािज -  \n‘सभ कथुक आिर औन तँ देखै छी मुदा ससर आ घी कह/gऐंऐ अिछ  ?’ \nमाने काज भँगठा एवं भिर या देबए चाहलिन । मुदा लेलहा फॲचभायक/gएूऐ चौहटैत ई \nसािव त क’ देलकिन  जे रघुकाका आ देवभाय सँ हमरो केकरोसँ कम अपे/gएआएा नै। \nफॲचभाय कएल काजमे केवल गलित येटा तकैबला लोक छिथ । \n  \nमुदा हाय रे उप/gएधध यासकार, सम/gऐ0ू त उप/gएधध यासमे जीवन िथ क तँ मरण असंभावी.., ई \nखेल चिल ते रहैए। अही समाजक बीच लोक जनमो लइए आ मरबो करैए। \nपैघ/gएधू व  तँ ऐ बातमे अिछ  जे जइ समाजमे रघुबाबू सन दाता छलाह आइ ओकरे \nऋृण चुकबए खाित र अथ/gऐंध उठबैले बुझू जे माि◌ र भ’ रहल अिछ । तही बीच \nलेलहाक मुँहसँ अनायास िन कलल जे सुनै जाउ, का/gएधध ही लगा उठिब यनु नै तँ \nदरद हेतिन ।’ सभ मािन  गेल।  \n  \nएक िद स आंगनसँ लहास उठल आ दोसर िद स सहनाइपर िव दाइक धून। \nआहहा... यएह तँ सुख आ दुखक दुि◌ नय/gऐंऐ छी। जीवन -मरणक साथ/gऐंडकता छी। \nमुदा हमरालोकिन  जीवनक ए/gऐडएे भाग देखै आ जनै छी। जीवन आ मरण सृि/gऐ0ऐ ट  क \nच/gऐधउ छी। ऐसँ िक  यो ब/gऐंऐचल कह/gऐंऐ। एक ि◌ दस किर याकाका आ दोसर िद स \nसु/gऐधएरकाका रघुभायक/gएूऐ अंित  म /gएंएणाम कऽ डेग आगू बढ़ौलिन  । पाछू-पाछू देवनंदनक \nहाथमे आिग  अ◌ा कोहा दऽ पाछू-पाछू बिर आती सिज  िव दा भेल। तइ पाछू \nकिर याकाका रेलगाड़ीक गाड/gऐंड जक/gऐंऐ पाछू-पाछू। गाछी पहुँिच  सभ िक यो सभ  िवदेह सदेह:१२ || 25  \nकथुक जोगर अपना-अपना िव वेकसँ लगा िस रहौना-पथौना /gएंआपी औछाओनपर सुता \nएक-एक चेरा चढ़बैत छाती भिर  ऊँच कऽ सु/gएधध दरकाका देवक ब/gऐंऐिह   पकिड़  \nधधकैत उक मुँहमे लगा देलकिन । ब/gऐंऐकी सभ काज समाजक िन  अमानुसार \nतेरहसँ स/gएआूर िद  न धिर  चलैत रहल। समाज तँ समाजक िन अम। तही बीच \nहुलन दुनू परानी, जेकर आधा देह झ/gऐंऐपल आ आधा उघार छल , ओसरक नी/gए7ू चेसँ \nअपन कम/gऐंडक/gएूऐ धम/gऐंड बूिझ   /gएंएणाम केलकिन   आ मने-मन सोचबो करए जे रघुबाबूक \nकाजमे क/gएआूे वत/gऐंडन लागत।  \nई/gएउू ह र देवबाबू िज नका गाड़ामे उतरी छि/gएधध ह   हुनकोसँ बेसी िच /gएधध ता किर याकाकाक/gएूऐ \nछि/gएधध ह   मुदा किर याकाकासँ कम कुसुमलाल पि/gएधऐ ड  तक/gएूऐ कह/gऐंऐ छै? ओकरा तँ ऐ \nबातक िच /gएधध ता छै जे /gएआ7धुआ वत/gऐंडनक काज तँ दसम -एगारहम िद न हएत, मुदा \nदहीक लेल?  \nओतबे नै, रघुन/gएधध द न बाबूक काजक मादे ततबेक िच /gएधध ता राजेसर नौआक/gएूऐ सेहो। \nजेकर काज एक िद स पुजबैक /gएंएिक  या तँ दोसर िदि◌  स कम/gऐंड स/gएउू प/gऐधए करेबाक। \nमुदा एतेक सभ िक छु होइतौ अपना समाजमे जे पि/gएधऐ ड  तक िक रदानी छि/gएधध ह   तेकरो \nबिख या उघारैमे कतौ कमी नै रखला अिछ । जे नायक क /gएंआपमे िश  वशंकर छिथ  \nजे अदौसँ अ/gऐएूतन आन -आन /gएआ7ाध -कम/gऐंडक उदाहरण दऽ जजमानक खून उिड़  स \nजक/gऐंऐ पीबैत रहलाह जेकर सा/gएआएात् उदाहरण िस  /gऐए7ी भेल समाज सबहक सोझामे \nअिछ । \n  \nमनु/gए70 ख  िव चारसँ पैघ होइत अिछ । िव चार बदलल। नव पीढ़ीक /gएंएसादे सु/gएधध द र आ \nदुिध गर गाए सभ सेहो गाममे आएल। तइ बीच चाहक संग सभ सभ अपन-अपन \nिव चार रखलिन । जइमे सव/gऐंडस/gएउू म ित सँ िव चार यएह भेल जे प/gऐंऐच गोटे िव  चार कऽ \nडेग उठाउ,  \n(1) \n  /gएआ7ा/gऐए0 घरवारी आ कत/gऐंआक अनुकूल हुअए। दान/gऐ0ू व/gएंआप मा/gएआआ झरखंडी \nबाछा नै दागल जाए।     \n(1)(2) आन गामक पंच माने भोज खेिन हारसँ परहेज कऽ गामक सभ  26 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nजाित क/gएूऐ खुऔल जाए आन गामक दो/gऐ0ू त –कुटुम-िद आद तँ रहबे करता। \n(1) ऐ /gएंएकारे उप/gएधध यासक मादे उप/gएधध यासकार हमरालोकिन क बीच /gऐ0ड या/gएउ0 त  िव िभ /gऐधए \n/gएंएकारक नीक आ अधला /gएंएथा-रीित -चलिन -मा/gएधध य ताक बीच िव िभ /gऐधए /gएंएकारक लोक \nसबहक अमु/gएउध य  िव चार आ ओही समाजक दािल -भातमे मुसलच/gएधध द क उदाहरण दऽ \nओकरासँ सावधान केलिन । सृि/gऐ0ऐ ट  क जे च/gऐधउ छी जीवन -मरण जइसँ िक यो बँिच  \nनै सकै छी जेकरा समाज आ क/gएआू/gऐंडक/gएूऐ मनोनुकूल कऽ समाजमे रचना/gएधू म क काज \nकरी ऐ लेल एकटा िद शा-ि◌ नद/gऐ7डश देलिन  । जेकरा देवन/gएधध दन जी अपने श/gएउए दे \n/gऐ0ू वीकार कऽ िप ताक िन ि/gएउूम  ते साले-साल भोजे नै वि/gएउध क   यथासा/gएध7 य क/gएउध याणकारी \nकाजक /gएंएेरणा देलिन  ।            \n \nड ॉ .अ/g264 ण  कु म ा र  ि सं ह  \n/ॲ30ंवात/ॲहँँ/ॲ3ू3यो/ॲहूंर मैिथली कथामे सामािजक समरसता \n  \n‘सव/gऐ7डभव/gएधधतु सुिखनः सव/gऐ7ड स/gएधधतु िनरामयाः  \nसव/gऐ7ड भ/gू0ंािण प/gऐ0एय/gएधधतु मा कि/gएआंद् दुख भाक्-भवेत्।’ \n  \n     उपिनषदक ई सू/gएआआ वा/gए70य समरसतेक उ/gऐधएायक व पिरचायक अिछ।  िवदेह सदेह:१२ || 27  \nमानवमा/gएआआक िहतक कामना, सुख, समृि/gऐए0 एवं क/gएउधयाणक भावने सामािजक \nसमरसता अिछ जे िविभ/gऐधए जाित , वण/gऐंड, धम/gऐंड, स/gएउू/gएंएदाय , भाषाई लोकक मन वाणी \nआओर कम/gऐंडसँ सम/gएंआप भए अपन /gएंएि/gऐ0ूथित एवं भूिमकाक िनव/gऐंआह करैत ल/gऐआ0य /gएंएाि/gएउ0त \nिदस /gएंएेिरत करैछ। सामािजक समरसता भारतीय सं/gऐ0ूकृितक आ/gएधूमा अिछ। धम/gऐंड \nसापे/gएआएीकरण धम/gऐंड िनरपे/gएआएीकरण , सव/gऐंडधम/gऐंड समभाव , मानवतावाद, बहुजनिहताय-\nबहुजनसुखाय आिद अवधारणा सामािजक समरसताक पोषक व पिरणाम रहल \nअिछ। िविवधतामे एक/gएंआपताक भावना समरसतेक/gएूऐ /gएंएितिनिध/gएधूव करैत अिछ। संत , \nसािह/gएधूयकार , समाजवै/gएआऐािनक आिद सब सामािजक /gऐ0डयव/gऐ0ूथा एवं /gएंएगित लेल - \nसामािजक संगठनक ि/gऐ0ूथरता लेल सामािजक समरसताक अपे/gएआएा करैत रहल \nअिछ। \n     सामािजक सम/gएंआपताक /gएंएचार -/gएंएसारक /gएंएित सािह/gएधूयकार सदैव सजग रहलाह \nअिछ। सामािजक /gएंएाणीक /gएंआपमे ओ समाजक िश/gएउधपीए टा निह अिपतु िश/gएआएक , \nपथ-/gएंएदश/gऐंडक , िव/gऐ0एलेषक व सज/gऐंडक सेहो अिछ एतदथ/gऐंड हुनक सृजनमे सामािजक \nसमरसताक स/gएधधदेश रहब /gऐ0ूवाभािवके अिछ।  \n     िमिथले/gएआूर /gएंएा/gएधधत म/gएध7य िव/gऐएूापितक स/gएउूमान आओर आधुिनक युगक  /gएंएथम \nमैिथली ग/gऐएूकार च/gएधधदाझाक यश देिखक/gएूऐ िमिथलाक िव/gऐएआानमे सेहो अपन िनज \nभाषाक सेवाक उ/gएधूसुकता जागल जकर फल/gऐ0ूव/gएंआप मैिथली कथासािह/gएधूयक िनम/gऐंआण \n/gएंएार/gएउूभ भेल। मैिथली सािह/gएधूयक समालोचक डॉ. रामदेव झाक कहब छि/gएधधह जे \nआर/gएउूभमे मैिथली कथा लेखकक लेल रचनाक दुई आदश/gऐंड छल पिहल सं/gऐ0ूकृत \nपर/gएउूपराक आ/gए7डयाियका-उपा/gए7डयायन , नीित कथा आिद तथा दोसर पा/gएआंा/gएधूय \nपिरपाटीक सामािजक पिरवेश पर रिचत कथा उप/gएधधयास। ओिह समय धिर अं/gऐउडेजी \nवा अ/gएधधय पा/gएआंा/gएधूय सािह/gएधूयसँ मैिथली सािह/gएधूयकारक सा/gएआएात् पिरचय निह भए \nसकल छल, परंच बंगला सािह/gएधूय मे पा/gएआंा/gएधूय कथा - उप/gएधधयासक अनुवाद आओर \nओिहसँ /gएंएेिरत -/gएंएभािवत अिभनव कथा-उप/gएधधयास िवशेष समृ/gऐए0 भए बंगाल आओर \nबंगालसँ बाहर लोकि/gएंएय भए चुकल छल। िमिथला आओर मैिथलीक पूव/gऐ7ं/gएआूर \nरा/gए7ंय -आसाम एवं बंगालसँ /gएंएाचीन कालिहसँ घिन/gूडं स/gएउूब/gएधधध रहल अिछ , जािहक \nकारण/gएूऐ मैिथली कथा सािह/gएधूयक आरि/gएउूभक कथामे बंगला सािह/gएधूयक /gएंएभाव \nदृि/gूडंगोचर होइत अिछ। हम किह सकैत छी जे एकरे फल/gऐ0ूव/gएंआप मैिथली कथा \nसािह/gएधूय मे नव युगक संग -संग नव दृि/gूडंकोणक सू/gएआआपात भेल एवं पा/gएआंा/gएधूय  28 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nसािह/gएधूय एवं भारतीय सािह/gएधूयसँ /gएंएभािवत भए मैिथली कथासािह/gएधूय ि/gऐधउयाशील भेल \nअिछ। \n     मैिथली सािह/gएधूय म/gएध7य  1922-23 ई. क आसपास जखन मौिलक कथा \nिलखल जाए लागल तािह म/gएध7य कुमार गंगान/gएधधद िसंह , कालीकुमार दास, ल/gऐआ0मीपित \nिसंह, क/gऐंूची नाथ झा ‘िकरण’ आिदक कथा म/gएध7य िमिथलाक व/gएआू/gऐंडमान समाजक \nि/gऐ0ूथितक/gएूऐ देखैत मैिथली कथासािह/gएधूयक/gएूऐ सामािजक जीवनसँ जोड़बाक भरपुर /gएंएयास \nकएलि/gएधधह। एिह  मे कुमार गंगान/gएधधद िसंहक ‘पंचपरमे/gएआधर ’ एवं ‘िबहािड़’ मे सामािजक \nसमरसताक वातावरणक अ/gएआएरशः पालन होइत देखल गेल छल।  \n     /gऐ0ूवात/gएधध/gऐआऐयो/gएआूर युगमे मैिथली सािह/gएधूयकार लोकिन अपन सािह/gएधूय म/gएध7य पा/gएआआ \nचयन करबामे /gऐधउमशः आिभजा/gएधूय मोहक ितर/gऐ0ूकार करैत सामािजक समरसताक \nिनयोजन (समावेश) करैत गामघरक ओिह पा/gएआआसभक/gएूऐ सािह/gएधूयमे /gएंएिति/gूड7त कएलिन \nजे पर/gएउूपरासँ शोिषत ओ /gएंएतािड़त रहल छलाह।  \n           /gऐ0ूवात/gएधध/gऐआऐयो/gएआूर कालक कथाकारमे लिलत , राजकमल, सोमदेव, मायान/gएधधद \nिम/gएआ7 , धीरे/gएधध/gू0ं , रामदेव झा, हंसराज एवं िलली रे आिद /gएंएमुख अिछ। मैिथली कथा \nसािह/gएधूय म/gएध7य सामािजक समरसताक िदशामे व/gऐ0ूतुतः लिलतेक ‘रमजानी’ ओिह \nसमयक /gएआ7े/gूड7 कथा िस/gऐए0 भेल जे अखन धिर टटका बनल अिछ। िहनक \nओवरलोड, कंचिनय/gऐंऐ, मुि/gए70त एवं जानवर आिद कथा मे समकालीन ि/gऐ0ूथितक/gएूऐ \nिच/gएधधहैत जीवनक यथाथ/gऐंडक िच/gएआआणक /gऐधउममे समाजक साम/gएधधती िवकारक/gएूऐ जगिजयार \nकरैत सामािजक समरसताक बोध तँ देलिन मुदा मुि/gए70तक रा/gऐ0ूता निह बना \nसकलाह। धीरे/gएधध/gू0ंक अिधक/gऐंूश कथाक ज/gएधधम समाजक ओिह /gएआएे/gएआआक /gऐ0डयथासँ होइत \nअिछ जे सामािजक /gऐ0ूतर पर ितर/gऐ0ूकृत अिछ। शारीिरक /gऐ0ूतर पर बात -बात पर \nदि/gएधऐडत कएल जाइत अिछ। आिथ/gऐंडक /gऐ0ूतर पर औंठा बोरबा लेल अिभश/gएउ0त \nअिछ। िहनक कथा घंटी, सवाइ, िहचुकैत बहैत सेती, गामक ठठरी, मादा \nक/gऐंऐकोड़ , ब/gएधधहकी आिद कथामे सामािजक समरसता देखार दैत अिछ। रामदेव \nझाक मनुक संतान, एक खीरातीन फ/gऐंऐक आिद कथामे /gऐ0ूवत/gएधध/gएआआ भारतक आिथ/gऐंडक \nसंघष/gऐंडक सामािजक भावनासँ जाित िवभेदक/gएूऐ समा/gएउ0त करैत वग/gऐंड-संघष/gऐंडसँ मु/gए70त भए \nजाइत अिछ। सामािजक एवं /gएंएशासकीय /gऐ0डयव/gऐ0ूथाक िव/gू0ंूपताक/gएूऐ देखार करैत \nदिलत वग/gऐंडक िव/gू0ंोहक /gऐ0ूवरक/gएूऐ संगठन मे पिरव/gएआू/gऐंडन करैत त/gएधूकालीन समकालीन \nजीवनक यथाथ/gऐंडक िच/gएआआण करैत अिछ। सोमदेव िविश/gूडं कथाकार छिथ। िहनक  िवदेह सदेह:१२ || 29  \n/gएंएमुख कथा भात , अंगाचोर आिद मे िन/gऐ0उ वग/gऐंडक जीवनक यथाथ/gऐंडक अ/gएधूय/gएधधत \nआ/gएधूमीयतासँ िच/gएआआण भेल अिछ। /gएंएभाष कुमार चौधरीक ‘मलाहक टोल’ कथा \nशोिषत वग/gऐंडक/gएूऐ अपन अि/gऐ0ूत/gएधूवक र/gएआएा लेल /gएंएेिरत करैत अिछ। रामान/gएधधद रेणु \nआिथ/gऐंडक िवसंगित ज/gएधधय िन/gऐ0उ वग/gऐंडक दंश एवं कु/gएधऐठाक/gएूऐ अपन कथा म/gएध7य िव/gऐ0एलेिषत \nकएने छिथ। जीवका/gएधधतक ‘इनिकलाव’ त/gएधूकालीन राजनीितक सामािजक जीवनक \nयथाथ/gऐंडसँ अिछ।  \n     1970 ई. क दशकमे ब/gऐ7ऐकक रा/gऐ0ऐ/gऐउउीयकरण , ि/gएंएवीपस/gऐंडक समाि/gएउ0त , भूिम सुधार \nस/gएउूब/gएधधधी आ/gएधधदोलन , आिद िकछु एहन घटना िथक, जािहसँ सामािजक जागरण \nभेल तँ दोसर िदस सा/gएउूयवादी आ/gएधधदोलनसँ पूँजीपित एवं /gएआ7िमक म/gएध7य संघष/gऐंडमे वृि/gऐए0 \nभेल। दिलत वग/gऐंडमे सह-अि/gऐ0ूमताक भावमे वृि/gऐए0 भेल। एिह यथाथ/gऐंडक /gएंएव/gए70ता \nकथाकारक /gएंआपमे सुभाषच/gएधध/gू0ं यादवक नाम मह/gएधू/gएधूवपूण/gऐंड अिछ। िहनक मह/gएधूवपूण/gऐंड \nकथा छि/gएधधह - घरदेिखया, काठक बनल लोक, फँसरी एवं ‘बनैत िबगड़ै◌ैत’ कथा \nसं/gऐउडहक कथा आिद। कथाकार दिलत अि/gऐ0ूमताक /gऐ0ूवर दैत समकालीन यथाथ/gऐंडक \nिच/gएआआणसँ पूण/gऐंड सफल भेल छिथ। कथाकार महा/gएंएकाश , सुका/gएधधत  सोम, मनमोहन \nझा, उपे/gएधध/gू0ं दोषी, उदयच/gएधध/gू0ं झा ‘िवनोद’, रामनरेश िसंह, राजाराम /gएंएसाद , महे/gएधध/gू0ं , \nिवभूित आन/gएधधद , अशोक, रमेश, तारान/gएधधद िवयोगी, देवशंकर नवीन, /gएंएदीप िबहारी, \nरामभरोस कापिड़ ‘/gूड0मर ’, रमेश रंजन, शैले/gएधध/gू0ं आन/gएधधद , केदार कानन, जगदीश \n/gएंएसाद  मंडल, उमेश पासवान, डॉ. धीरे/gएधध/gू0ं , उमाका/gएधधत , सुशील, रघुनाथ मुिखया, \nकािमनी कामायनी, ऋिष विश/gूडं , उमेश मंडल, वीरे/gएधध/gू0ं कुमार यादव , रामदेव /gएंएसाद \nमंडल झा/gएंआदार , मनोज कुमार मंडल, दुग/gऐंआन/gएधधद मंडल आिद अपन कथा म/gएध7य \nतथाकिथत /gएंआप/gएूऐ शोिषत-दिलत िन/gऐ0उवग/gऐंडक छोटसँ छोट घटना/gऐधउमक/gएूऐ अपन कथानक \nबनबैत समाजक वा/gऐ0ूतिवक िच/gएआआक िच/gएआआण कए रहल छिथ। एवं /gएंएकार/gएूऐ मैिथली \nकथा अपन /gऐ0ूवरक/gएूऐ पिरवि/gएआू/gऐंडत करैत , नव डेग दैत सामािजक समरसता कायम \nकरबा िदस िवकासो/gएधधमुख अिछ।  \n  \nसहायक /ॲ3उथंथसूची \n1 झा, बासुकीनाथ (डॉ.) ( स/gएउूपादक), समकालीन कथा सािह/gएधूयःसामािजक \nपिर/gएंएे/gऐआ0य , चेतना सिमित, पटना,1976     \n2 झा, िदनेश कुमार(डॉ.), मैिथली सािह/gएधूयक आलोचना/gएधूमक इितहास ,मैिथली  30 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअकादमी, पटना, 1989 \n3 झा, /gएआ7ी दुग/gऐंआनाथ ‘/gएआ7ीश ’ (डॉ.), मैिथली सािह/gएधूयक इितहास , भारती पु/gऐ0ूतक \nके/gएधध/gू0ं , दरभंगा, 1991 \n4\n  भार/gऐएआाज , मोहन (स/gएउूपादक ), मैिथली आलोचना,पि/gएआआका, िम/gएआआ गो/gूड7ी /gऐएआारा डॉ. \nभीमनाथ झा, ल/gऐआ0मीसागर , दरभंगा, फरबरी 1992  \n5 झा, रामान/gएधधद ‘रमण’(डॉ.), अिखयासल, अिखयासल /gएंएकाशन , लालगंज, \nमधुबनी,1995 \n6 नबीन,देवशंकर, आधुिनक सािह/gएधूयक पिरदृ/gऐ0एय , अंितका /gएंएकाशन , िद/gएउधली 2000 \n7 ठाकुर, /gएंएो. वीणा, वािणनी, िमिथला िरसच/gऐंड सोसाइटी, किबलपुर, लहेिरयासराय, \nदरभंगा, 2010 \n8 झा, रामान/gएधधद ‘रमण’(डॉ.), िहआओल, अिखयासल /gएंएकाशन , लालगंज, \nमधुबनी,2012 \n9\n झा बाल गोिव/gएधधद “/gऐ0डयिथत ” (डॉ.) मैिथली सािह/gएधूयक इितहास , पटना भारती \nभवन, 1981 \n10 झा, बासुकीनाथ (डॉ.) ( स/gएउूपादक ) मैिथली सािह/gएधूयक /gएंआपरेखा, पटना चेतना \nसिमित, 1976  \n11. http://www.videha.co.in \n   \n                                     ************* \n \n \nमातृभाषाक मा/ॲहँषयमसँ उ/ॲहषंचिश/ॲहूहा \n  \nिकछु समयसँ देशमे उ/gए7ूचिश/gएआएाक मा/gएध7यम एवं िवषयव/gऐ0ूतुक/gएूऐ लए कए िवमश/gऐंड चिल \nरहल अ िछ। एक िदस बाबा रामदेव अनशनक समय अपन म/gऐंूग मे भारतीय \nभाषाक मा/gएध7यमसँ उ/gए7ूच िश/gएआएाक म/gऐंूग रखलि/gएधधह , तँ दोसर िदस मुंबई उ/gए7ूच \n/gएधधयायालयक एक गोट फैसलामे कहल गेल अिछ जे लोक सेवा आयोगक अंितम  िवदेह सदेह:१२ || 31  \nपरी/gएआएा अथ/gऐंआत् सा/gएआएा/gएधूकारमे परी/gएआएाथ/gऐंध अपन मातृभाषामे जबाब दए सकैछ। एक \nतरह/gएूऐ ई काय/gऐंडपािलका पर दुईतरफा दबाब अिछ । एक िदसतँ लोकत/gऐंूि/gएआआक दबाब \nजनसमूहक /gएंआपमे रामलीला मैदानमे जमा भएक/gएूऐ, तँ दोसर िदस /gएधधयायपािलका \nभारतीय भाषाक प/gएआएमे िनण/gऐंडय दए क/gएूऐ। िव/gएआधमातृभाषा िदवसक अवसर पर िद/gएउधलीमे \nबुि/gऐए0जीवी एवं लेखकक /gएंएितिनिधम/gएधऐडल सरकारक/gएूऐ एक गोट िव/gएआऐापन देने छलाह, \nजािहमे कहल गेल छल जे िव/gएआधिव/gऐएूालय अनुदान आयोग /gऐएआारा जारी िनयमावलीमे \nपी.एच.डी.क लेल अिनवाय/gऐंड दुई शोध -प/gएआआमे सँ एक मातृभाषामे हो। एिह तरह/gएूऐ \nदेखल जा रहल अिछ जे अं/gऐउडेजीक/gएूऐ कात करैत भारतीय भाषाक/gएूऐ /gएंए/gएआ7य देबाक \nबात शु/gएंू भए चुकल अिछ । मातृभाषा ओहन भाषा होइछ, जकर मा/gएध7यमसँ कोनो \nनेता अपन घर, पिरवार आओर समाजक/gएूऐ बुिझ पबैछ। पिहल भाषा होएबाक \nकारण/gएूऐ मातृभाषे कोनो /gऐ0डयि/gए70तक िचंतन -/gएंएि/gऐधउयामे काय/gऐंड करैछ। एिह लेल /gएंएितभाक \nसभसँ पैघ अिभ/gऐ0डयि/gए70त पिहल भाषे मे होइछ। जँ कोनो /gऐ0डयि/gए70त बहुभाषी अिछ तँ \nओ पिहल भाषाक पृ/gूड7भूिम पर कोनो दोसर भाषा सीखैछ आओर एक तरह/gएूऐ \nिचंतन-/gएंएि/gऐधउयाक बीचे मे मातृभाषा आओर दोसर भाषाक बीच अनुवाद करैत \nरहैछ। एिह ि/gऐ0ूथितमे ओ दोसर भाषामे\n  कतबा िनपुण अिछ ई एिह पर िनभ/gऐंडर \nकरैछ जे ई मानिसक अनुवाद ओ कतबा कम समयमे कए पबैछ। संिवधान \n/gऐ0ूवीकृत 22 भाषामे जतबा उ/gए7ूच िश/gएआएण काय/gऐंड भए रहल अिछ , ओिहसँ बहुत बेसी \nएक मा/gएआआ अं/gऐउडेजी भाषाक मा/gएध7यमसँ भए रहल अिछ। आब \n  /gएंए/gऐडड उठैछ जे जािह \nिश/gएआएण -प/gऐए0ितक/gएूऐ मैकालेक िवरासत एवं आओर अं/gऐउडेजी सा/gूडडा/gए7ंयक िव/gऐ0ूतार कहल \nजाइछ, ओकर कोनो ठोस िवक/gएउधप आइ धिर िकएक निह उभिर पाओल ? एकर \n/gएंएमुख कारणमे भारतीय भाषाक आपसी संघष/gऐंडक/gएूऐ नजरअंदाज निह कएल जाए \nसकैछ। दोसर ई जे एिह भारतीय भाषाक /gएआऐान -परंपरामे कतए धिर पहुँच अिछ? \nकी आइ /gएंएौ/gऐएूोिगकी, अंतिर/gएआए , िचिक/gएधूसा, िविध, /gएंएबंधन आिद िवधाक उ/gए7ूचतम \n/gएंआपक/gएूऐ भारतक कोनो /gएआएे/gएआआीय भाषामे सहजतासँ अिभ/gऐ0डय/gए70त कएल जाए सकैछ ? \nहमरा बुझने किठन अिछ। एहन बात निह अिछ जे भारतीयभाषाक /gएआएमता संिद/gए7एध \nअिछ, जखनिक लोकभाषाक श/gएउएद -साम/gएधआय/gऐंड बहुत रास भाषाक तुलनामे समृ/gऐए0 \nअिछ। मुदा िवषयव/gऐ0ूतुक उपल/gएउएधता एकटा पैघ सम/gऐ0ूया अिछ। एिह बातक/gएूऐ सहष/gऐंड \n/gऐ0ूवीकार कएल जएबाक चाही। ओनाहूँ कोन भाषामे कीसब साम/gऐउडी रह बाक चाही \nई भाषा निह, अिपतु समाजक िज/gएउूमेदारी होइछ। जँ भाषा दिर/gू0ं अिछ , तखनो \nआर समृ/gऐए0 अिछ तखनो।   32 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n            िवकासक अपन पिरवेश आओर अपन श/gएउएदावली होइछ , जकरा दोसर \nभाषामे स/gएउूपूण/gऐंड /gएंआपसँ घुिल -िमिल जएबामे सालक-साल लािग जाइछ। \nउदाहरण/gऐ0ूव/gएंआप ‘हेलो’ श/gएउएदक/gएूऐ लेल जाए सकैछ। कहल जाइछ जे अमेिरकी \nआिव/gऐ0ऐकारक थॉमसन पिहल बेर टेलीफोनसँ ई जानबाक लेल जे ओकर आबाज \nपहुँिच रहल अिछ िक निह तािह लेल ‘हेलो’ श/gएउएद बजने छल। तिहयासँ आइ \nधिर टेलीफोनक कतेक /gऐ0ूव/gएंआप सोझ आएल , मुदा पिहल बेर बाजल श/gएउएद ‘हेलो’ \nमे कोनो पिरव/gएआू/gऐंडन निह आएल। जँ इएह आिव/gऐ0ऐकार भारतमे भेल’ रहैततँ ई पिहल \nश/gएउएद कोनो-ने-कोनो भारतीय भाषाक श/gएउएद रहल होएत।  \n            जँ आ/gएधूमालोचनक दृि/gूडंसँ देखल जाए तँ भारतीय भाषाक वै/gएआऐािनकता पर \nकोनो संदेह निह अिछ। मुदा ओिहमे अिभ/gऐ0डय/gए70त िव/gएआऐानक/gएूऐ संिद/gए7एधताक घेरासँ \nबाहर निह लाबल जाए सकैछ। िकएकतँ िव/gएआऐान एिह भाषामे ज/gएधधम निह लैछ , \nअिपतु अनुिदत होइछ। आय जँ एक िदस िव/gएआध बजार पर /gऐ0ूथािपत होएबाक \n/gएंएित/gऐ0ूपध/gऐंआ चिल रहल अिछ तँ दोसर िदस अपन /gएआएे/gएआआीयताक पहचान समा/gएउ0त निह \nभए जाए तकर दबाब सेहो देखल जाए रहल अिछ। एहन पिरि/gऐ0ूथितमे भारतमे \nउ/gए7ूच िश/gएआएामे /gऐ0ूथानीय भाषाक /gएंएयोगक चहुँिदस म/gऐंूग एक /gऐ0ूवागतयो/gए7एय डेग भए \nसकैछ। परंच ओकर /gऐ0ूथायी ि/gऐ0ूत/gएधूव तखन रहत जखन मूल एिह भाषामे \nप/gएउधलिवत -पुि/gऐ0ऐपत हो। भाषा अिभ/gऐ0डयि/gए70तक साधन होइछ ; आ/gएधूमाक अिभ/gऐ0डयि/gए70तक \nआओर स/gएआूा अिभ/gऐ0डयि/gए70तक सेहो। व/gएआू/gऐंडमान म/gऐंूगक फल/gऐ0ूव/gएंआप जािह लोकभाषासँ \nभूख आओर /gएंएितरोध अिभ/gऐ0डय/gए70त होइछ  एवं एकरा मा/gएध7यम/gएूऐ स/gएआूामे घूसपैठक चच/gऐंआ \nसेहो भए सकैछ। की ई /gएंएयास स/gएआूासीन वग/gऐंडक/gएूऐ मंजूर भए सकैछ ? त/gएूऐ ई देखब \nबेस उ/gएधूसुकताक िवषय होएत जे कोट/gऐंडक फैसलासँ लाभाि/gएधधवत होइत छा/gएआआ \nमातृभाषामे सा/gएआएा/gएधूकार दए क/gएूऐ चयिनत होएबामे कतबा सफल होइछ।  \n            भारत एक बहुभािषक देश अिछ, जतए 1652 मातृभाषा अिछ। \nसंिवधान जािह 22 भाषाक/gएूऐ मा/gएधधयताक देलिन अिछ ओहो कोनो अंितम भाषा निह \nअिछ। संवैधािनक मा/gएधधयताक लेल बहुत रास भाषा-भाषीक एक पैघ समूह बरोबिर \nसि/gऐधउय अिछ , आओर कोनो एहन तक/gऐंड निह अिछ जकर आधार पर एकर \nसि/gऐधउयताक/gएूऐ नजरअंदाज कएल जाए सकैछ। जखन कोनो भाषा रोजगारसँ \nजुड़ैछतँ एिह तरहक /gएंएयासक/gएूऐ आर बल भेटैछ। ओनातँ मैसूर ि/gऐ0ूथत भारतीय \nभाषा सं/gऐ0ूथानक अ/gएधधतग/gऐंडत भारतीय भाषाक भाषा वै/gएआऐािनक स/gऐंूि/gए7डयकी संकाय ’मे \nनेचूरल ल/gऐ70/gए7एवेज /gएंएोसेिसंगक मा/gएध7मयमे मैिथलीक/gएूऐ मशीनसँ जोड़बाक काज /gएंएर/gऐंूभ भए  िवदेह सदेह:१२ || 33  \nगेल अिछ संगिह रा/gऐ0ऐ/gऐउउीय अनुवाद िमशन /gएआऐानपरक पोथीक भारतक 22 भाषामे \nअनुवादक योजनापर काज कए रहल अिछ। एिह सबसँ मा/gएध7यम भाषे मे बदलाव \nआओत, जखनिक आव/gऐ0एयकता एिह बातक अिछ जे एिह भाषासभमे /gएआऐानपरक \nसाम/gऐउडी उपल/gएउएध हुए जािहसँ समाजक आ/gऐउडह /gऐ0ूवतः एिह भाषासभक /gएंएित बनए \nआओर उ/gए7ूच िश/gएआएामे भारतीय भाषाक \n  संग-संग मैिथली सेहो अपन वृह/gएआूर \nदािय/gएधूवक सामंज/gऐ0ूयपूव/gऐंडक िनव/gऐंडहन कए सकए। ई सब तखन संभव भए सकत \nजखन मैिथल (िमिथलामे िनवास करए वला सभ जाित, वग/gऐंड, धम/gऐंड एवं स/gएउू/gएंएदायक \nलोक) अपन मौिलक िचंतन एवं शोधक मा/gएध7यमसँ एकर नेतृ/gएधू/gएधूव करताह।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \nआशीष अनिच/ॲहँँहार - कािफया \n  \nकािफया मने तुका/gएधधत।  आ तुका/gएधधत मने /gऐ0ूवर -सा/gएउूयक  तुका/gएधधत चाहे ओ वण/gऐंडक \n/gऐ0ूवर -सा/gएउूय हो की मा/gएआआाक /gऐ0ूवर -सा/gएउूय। रदीफसँ पिहने जे तुका/gएधधत होइत छैक \nतकरा कािफया कहल जाइत छैक। आ ई रदीफे जक/gऐंऐ गजलक हरेक शेरक \n(मतला बला शेरक/gएूऐ छोिड़ ) दोसर प/gऐंऐितमे रदीफसँ पिहने अिनवाय/gऐंड /gएंूप/gऐ70 अएबाक \nचाही। कािफया दू /gएंएकारक होइत छैक (क) वण/gऐंडक /gऐ0ूवर -सा/gएउूय आ (ख) मा/gएआआाक  \n/gऐ0ूवर -सा/gएउूय। वण/gऐंडक कािफया लेल शेरक हरेक प/gऐंऐितमे रदीफसँ पिहने समान वण/gऐंड \nआ तकरासँ पिह ने समान /gऐ0ूवर -सा/gएउूय होएबाक चाही। एकटा ग/gएउ0प आर , बहुतॲ \nशाइर खाली रदीफक बाद बला वण/gऐंड वा मा/gएआआाकँ◌े कािफया बूिझ लैत छिथ से  34 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nगलत। कािफयाक िनध/gऐंआरण  कािफया लेल /gएंएयु/gए70त श/gएउएदक/gएूऐ अंतसँ बीच वा शु/gएंआ \nधिर कएल जा सकैए। उदाहरण देखू--------- \n  \nकरेज घसैसँ साजक राग िनखरै छै \nिबना धुनने तुरक नै ताग िनखरै छै \n  \nएिह शेरक पिहल प/gऐंऐितमे रदीफ \"िनखरै छै\" छैक। आ रदीफसँ ठीक पिहने \n\"राग\" श/gएउएद छैक।  जँ अह/gऐंऐ \"राग\" श/gएउएद पर  धेआन देबै तँ पता लागत जे ऐ \nश/gएउएदक अंितम वण/gऐंड \"ग\" छैक मुदा ऐ \"ग\" संग \"आ\" /gएध7विन (रा) सेहो छैक। \nतिहना दोसर प/gऐंऐितमे रदीफ \"िनखरै छै\"सँ पिहने \"ताग\" श/gएउएद अिछ। आब फेर \nअह/gऐंऐ सभ \"ताग\" श/gएउएदक/gएूऐ देखू। ऐमे◌े अंितम वण/gऐंड \"ग\" तँ छैके संगिह-संग \"आ\" \n/gएध7विन (ता) सेहो छैक। मतलब जे उपरक शेरक दुनू प/gऐंऐितमे रदीफ \"िनखरै छै\" \nसँ पिहने \"ग\"वण/gऐंड अिछ , \"आ\" /gऐ0ूवर (/gएध7विन )क संग। अथ/gऐंआत \"आ\" /gएध7विन  संगे \"ग\" \nवण/gऐंड ऐ शेरक  कािफया भेल। आब ऐठाम ई मोन राखू जे जँ उपरक ई दुनू \nशेर कोनो गजलक मतला छैक तँ ओइ गजलक हरेक शेरक किफया \"ग\" वण/gऐंडक \nसंग \"आ\" /gएध7विन  होएबाक चाही। अ/gएधधयथा ओ गजल गलत भए जाएत। आब ऐ \nगजलक दोसर शेरक/gएूऐ \nदेखू--   \n  \nइ दुिनया मेहनितक गुलाम छै सिदखन \nबहै घाम तखन सुतल भाग िनखरै छै \n  \nऐ शेरमे पिहल प/gऐंऐितमे ने रदीफ छैक आ ने कािफया मुदा दोसर प/gऐंऐितमे रदीफ \nसेहो \nछैक आ रदीफसँ पिहने श/gएउएद \"भाग\" अिछ। ऐ श/gएउएदक अंतमे \"ग\" वण/gऐंड तँ छैके \nसंगिह-संग \"ग\"सँ पिहने \"आ\" /gएध7विन सेहो छैक।  ऐ गजलक आन कािफया सभ \nअिछ \"लाग\", \"बाग\", \"पाग\"। एकटा आर दोसर उदाहरण देखू--  िवदेह सदेह:१२ || 35  \n  \nकहू की, िकयो बूिझ नै सकल हमरा \nहँसी सभक लागल बहुत ठरल हमरा \n  \nऐ मतलाक शेरमे \"हमरा\" रदीफ अिछ। आ रदीफसँ पिहने पिहल प/gऐंऐितमे \"सकल\" \nश/gएउएद अिछ। संगिह -संग दोसर प/gऐंऐितमे \"ठरल\" श/gएउएद अिछ। आब हमरा लोकिन जँ \nएिहमे कािफया िनध/gऐंआरण करी। दुनू श/gएउएदक/gएूऐ नीक जक/gऐंऐ देखू। दुनू श/gएउएद क अंितम \nवण/gऐंड \"ल\" अिछ मुदा पिहल प/gऐंऐितमे \"ल\"सँ पिहने \"अ\" /gएध7विन अिछ (क) आ दोसरो \nप/gऐंऐितमे \"ल\"सँ पिहने \"अ\" /gएध7विन अिछ   (र)। तँ एिह दुनू श/gएउएदक िमलानके बाद \nहमरा लोकिन देखै छी जे दुनूमे \"ल\" वण/gऐंड समान अिछ। संगिह-संग वण/gऐंड \"ल\" सँ \nपिहने \"अ\" /gऐ0ूवर अिछ।  आब सभ /gऐ0डयंजन हल/gएधधत मे अ लिगते छै तखने ओ \nगुिणता/gएआएर बनै छै (कचटतप, य-ह) तँए ऐ गजलक कािफया कोनो कचटतप \nवग/gऐंड(कवग/gऐंड, चवग/gऐंड, टवग/gऐंड, तवग/gऐंड, पवग/gऐंड) वा य-ह संग \"ल\" वण/gऐंड भेल। आब शाइरक/gएूऐ \nब/gऐंऐकी शेरमे कािफयाक /gएंआपमे एहन श/gएउएद चुनए  पड़ति/gएधधह जकर अंतमे \"ल\" वण/gऐंड \nअबैत हुअए एवं तइसँ पिहने कोनो \"कचटतप, य-ह\" भऽ सकैए। ऐ गजलमे \n/gएंएयु/gए70त भेल आन कािफया अिछ -\"जरल \", \"खसल\", \"रहल\" \"कहल\"| \n  \nतेसर उदाहरण सेहो देखू-  \n  \nरानी मेघ सगरो जल पटाएत ना \nबौआ हमर खेलत आ नहाएत ना \n  \nऐ मतलामे \"ना\" रदीफ अिछ। आ रदीफसँ पिहल प/gऐंऐितमे \"पटाएत\" श/gएउएद अिछ \nआ दोसर \nप/gऐंऐितमे \"नहाएत\"। जँ दुनू श/gएउएदमे िमलान करबै तँ \"एत\" दुनू प/gऐंऐितक कािफयामे \nकामन छै आ \"एत\" सँ पिहने \"आ\" /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा छै (पिहल प/gऐंऐितमे \"टा\" आ \nदोसर प/gऐंऐितमे \"हा\"। ऐ मतलामे कािफया हएत \"आ\" मा/gएआआाक संग \"एत\" वण/gऐंड  36 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nसमूह। ऐ गजलमे लेल गेल आन कािफया अिछ बहाएत, बनाएत, चलाएत आ \nखाएत। जँ मतलाक दुनू प/gऐंऐितक कािफयामे \nिकछु वण/gऐंड समूह कामन रहै छै तँ ओकरा तहलीली रदीफ कहल जाइत छै। \nउपरका मतलामे \"एत\"क/gएूऐ तहलीली रदीफ कहल जाइत छै। कािफयाक ऐ \nिववरणक/gएूऐ एना बूझी तँ नीक रहत - \n  \n१) जँ कोनो मतलामे \"छन\" आ \"दन\" कािफया छै तँ ऐमे \"न\" वण/gऐंड मूल वण/gऐंड \nभेलै (कािफयाक िमलान सिदखन अंतसँ कएल जाइत छै) आ ओइसँ पिहलुक \nवण/gऐंडक /gऐ0ूवर सेहो \nबराबर हेबाक चाही। उपरका उदाहरणमे \"न\" वण/gऐंडक बाद /gऐधउमशः \"छ\" आ \"द\" \nवण/gऐंड बचै छै आ दुनूक /gऐ0ूवर \"अ\" छै मने अकारा/gएधधत छै तँए कोनो मतलामे ई \nकािफया सही हएत। आब ऐ गजलमे आन शेर सभमे एहने कािफया हेतै जेना- \n\"हन\", \"मन\", \"जीबन\" आिद। ऐठाम ई बात बुझबाक अिछ जे जँ मतलामे \"छन\" \nआ \"धुन\" रिहतै तँ कािफया गलत भऽ जेतै कारण मूल वण/gऐंड \"न\" केर बादक \n/gऐ0ूवरक  मा/gएआआा सेहो अिनवाय/gऐंड /gएंआप/gऐ70 िमलबाक चाही मुदा ऐ उदारहरणक एकटा \nकािफयामे \"न\" केर बाद \"अ\" /gऐ0ूवरक गुिणता/gएआएर छै तँ दोसरमे मूल वण/gऐंड \"न\" केर \nबाद \"उ\" /gऐ0ूवर छै, तँए ई गलत भेल। ऐठाम ईहो मोन राखू जे \"छन\" आ \"दन\" \nकेर बाद कोनो आन शेरमे \"धुन\", \"आन\", \"िनन\" आिद कािफयाक/gएूऐ नै लऽ सकैत \nछी। ईहो मोन राखू जे एकै गजलक आन-आन शेरमे मूल वण/gऐंड एकै रहतै। जेना \nउपरका उदाहरणमे \"छन\" आ \"दन\" कािफया छै तँ आन शेरक कािफयाक अंतमे \n\"न\" वण/gऐंड अिनवाय/gऐंड /gएंआपसँ रहतै।  \n  \n२) जँ कोनो मतलामे \"जीवन\" आ \"तीमन\" छै तँ कािफया \"अ\" /gऐ0ूवरक संग \"न\" \nमूल वण/gऐंड हएत। आ तँए आन शेरक कािफया लेल \"धूमन\", \"केहन\", \"पावन\" \nएहन श/gएउएद उपयु/gए70त रहत।  \n  \n३) जँ कोनो मतलामे कािफया \"तीमन\" आ \"नीमन\" श/gएउएद छै तखन कने धेआन \nराखए पड़त। दुनू श/gएउएदक/gएूऐ धेआनसँ देखू, अंतमे \"मन\" वण/gऐंड समूह उभयिन/gूड7 छै तँ \nएहन कािफयामे \"मन\" मूल वण/gऐंड समूह भेल आ तइसँ पिहने दुनूमे \"ई\" /gऐ0ूवरक   िवदेह सदेह:१२ || 37  \nमा/gएआआा छै (ती, नी) तँए एकर कािफया भेल \"ई\" /gऐ0ूवरक मा/gएआआाक  संग \"मन\" वण/gऐंडक \nसमूह। जँ कोनो शाइर \"तीमन\" आ \"नीमन\" केर बाद कोनो आन शेरमे \"जीबन\", \n\"धूमन\", \"केहन\", \"पावन\" कािफया लेताह तँ गलत हएत। सही कािफया हेत- \n\"पिरसीमन\" आिद। ऐठाम ईहो मोन राखू जे जँ कोनो मतलामे \"तीमन\" आ \n\"धूमन\" कािफया छै तँ ओ गलत हएत कारण \"मन\" वण/gऐंड समूहसँ पिहने एकटामे \n\"ई\" /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा छै तँ दोसरमे \"उ\" /gऐ0ूवरक मा/gएआआा। तेनािहते \"खाएत\" एवं \n\"आएत\" कािफयामे अंतसँ \"एत\" उभयिन/gूड7 छै एवं तइसँ पिहने \"आ\" /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा \nछै, तकर बाद आन शेरमे \"जाएत\", \"नहाएत\", \"पाएत\", \"बुिड़आएत\" आिद \nकािफया सही हेतै। \n  \n४) कोनो मतलामे \"खॱझाएत\" आ \"बुझाएत\" श/gएउएदक कािफया नै भए सकैए से \nआब अह/gऐंऐ \nसभ नीक जक/gऐंऐ बुिझ गेल हेबै। जँ कोनो शाइर एहन कािफया लै छिथ तँ \nकािफयामे \"िसनाद दोष\" आिब जाइत छै। \n  \n५) केखनो काल िकछु एहन श/gएउएद आिब जाइत छै कािफयामे, जे अिधक/gऐंूशतः \nएकसमान रहैत \nछै जेना- \"पसार\" एवं \"सार\"। ऐ दूटा श/gएउएदमे अंतसँ \"सार\" उभयिन/gूड7 छै आ \nकेओ कहता जे \"सार\" सँ पिहने बला /gऐ0ूवरक  मा/gएआआा सेहो िमलबाक चाही। मने \n\"पसार\" एवं \"सार\" मे \"प\" \nअनकामन छै तँए \" सार\" सँ पिहने \"अ\" /gऐ0ूवर हेबाक चाही, मुदा शाइरीक \nिनअमक िहसाब/gएूऐ मतलामे एहन कािफयाक /gएंएयोग गलत होइत छै। अथ/gऐंआत कोनो \nमतलामे अह/gऐंऐ \"पसार\" एवं \"सार\", तेनािहते \"िवचार\" क संग \"चार\" आिद \nकािफया नै लऽ सकैत छी। \n  \n  \n६) आब कने संयु/gए70ता/gएआएर बला कािफयाक/gएूऐ देखी। िकछु आर िववरणसँ पिहने \nिकछु संयु/gए70त श/gएउएद सभक/gएूऐ देखल जाए। /gएंए/gऐ0ूथान , चु/gऐ0ूत , दु/gएंू/gऐ0ूत , िक/gऐ0ूमत। आब \nई देखू जे संयु/gए70त वण/gऐंड अंतसँ कोन /gऐ0ूथानपर पड़ैत अिछ। जँ ई अंतसँ तेसर  38 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआ ओकर बाद मने चािरम या प/gऐंऐचम /gऐ0ूथानपर अबैत हो तँ कािफयाक िनअम \nपिहने जक/gऐंऐ हएत। मुदा जँ इएह  \nसंयु/gए70त वण/gऐंड कािफया बला श/gएउएदक अंतसँ दोसर /gऐ0ूथान पर अबैत हो तँ कने \nधेआन देबए पड़त। मािन िलअ जे मतलाक पिहल प/gऐंऐितमे \"म/gऐ0ूत \" कािफया \nछैक। तँ आब हरेक कािफयाक अंतमे \"/gऐ0ूत \" रहबाक चाही। उदाहरण लेल \n\"म/gऐ0ूत \" क कािफया \"द/gऐ0ूत \", \" प/gऐ0ूत \", \"हर/gऐ0ूत \" आिद भऽ सकैए। उदाहरण /gएंआपमे \nएकटा शेरक/gएूऐ देखल जाए -- \nहएत कोना गुद/gऐ0ूत जीबन  \nभेल िच/gएधधतासँ हर/gऐ0ूत जीबन  \n  \nआब ऐ शेरमे रदीफ \"जीबन\" भेल आ पिहल प/gऐंऐितमे कािफया \"गुद/gऐ0ूत \" अिछ, आब \nसंयु/gए70ता/gएआएर बला िनअमक िहसाब/gऐ70 कािफया बला श/gएउएदमे अंतसँ दोसर वण/gऐंड \"/gऐ0ूत \" \nहोएबाक चाही। आ ब दोसर प/gऐंऐितके देखू रदीफसँ पिहने कािफयाक /gएंआपमे \n\"हर/gऐ0ूत \" अिछ जकर अंतसँ \"/gऐ0ूत \" संगे-संग \"अ\" वण/gऐंडक /gऐ0ूवर सा/gएउूय सेहो छै जे \nिनअमक मोतािबक सही अिछ। ऐ गजलमे आन कािफया सभ एना अिछ- \n\"/gऐ0डय/gऐ0ूत \", \" मदम/gऐ0ूत \", \" म/gऐ0ूत \", \" स/gऐ0ूत \" आिद। उपरके िनअम जक/gऐंऐ मतलाक \nपिहल प/gऐंऐितमे जँ \"म/gऐ0ूत \" कािफया छै तँ ओकर बाद आन शेरमे \"चु/gऐ0ूत \" \" सु/gऐ0ूत \" \nआिद कािफया नै आिब सकैए। संयु/gए70ता/gएआएरक ई िनअम मा/gएआआा बला कािफया लेल \nकने अलग ढ़ंगसँ छैक।  \n  \n७) तँ आब आबी कने \"ए\" आ \"य\" बला /gएंएसंगपर।  \nए आ य : मैिथलीक वत/gऐंडनीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। मुदा \"ए\" केर \n/gएंएयोग /gएंएाचीन मैिथलीए सँ अिछ। \n/gएंएाचीन वत/gऐंडनी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वत/gऐंडनी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामा/gएधधयतया श/gएउएदक शु/gएंआमे ए मा/gएआआ अबैत अिछ। जेना एिह , एना, एकर, एहन \nआिद। एिह श/gएउएद सभक /gऐ0ूथानपर यिह , यना, यकर, यहन आिदक /gएंएयोग नै  िवदेह सदेह:१२ || 39  \nकरबाक चाही। य/gऐएूिप  मैिथलीभाषी था/gएंआ सिहत िकछु जाितमे श/gएउएदक आर/gएउूभोमे \n“ए”क/gएूऐ य किह उ/gए7ूचारण कएल जाइत अिछ। मैिथलीक सव/gऐंडसाधारणक उ/gए7ूचारण -\nशैली \" य \"क अपे/gएआएा \"ए\"सँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय श/gएउएदक/gएूऐ कैल , हैब आिद /gएंआपमे कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क \n/gएंएयोगक/gएूऐ बेसी समीचीन /gएंएमािणत करैत अिछ।  \nएतेक जनलाक बाद आबी \"ए\" वा \"य\" केर /gएध7विन लोप पर। ओना \"ए\" वा \"य\" \nक संगे-संग आन /gएध7विन लोप सेहो होइत छै मुदा ओकर चच/gऐंआ एतए आव/gऐ0एयक नै। \nतँ देखी /gएध7विन लोपक िनअम -  \n/gएध7विन -लोप : िन/gऐ0उिलिखत अव/gऐ0ूथामे श/gएउएदसँ \"ए\" वा \"य\" केर /gएध7विन -लोप भऽ जाइत \nअिछ: \n(क) ि/gऐधउया/gएधधवयी /gएंए/gएधूयय अयमे य वा ए लु/gएउ0त भऽ जाइत अिछ। ओइ सँ पिहने \nअंक उ/gए7ूचारण दीघ/gऐंड भऽ जाइत अिछ। ओकर आग/gऐंऐ लोप -सूचक िच/gूएउ वा िवकारी \n(’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \n  \nपूण/gऐंड /gएंआप : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \n  \nअपूण/gऐंड /gएंआप : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \n  \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n  \n(ख) पूव/gऐंडकािलक कृत आय (आए) /gएंए/gएधूययमे य (ए) लु/gएउ0त भऽ जाइछ , मुदा लोप-\nसूचक िवकारी नै लगाओल जाइछ। जेना- \n  \nपूण/gऐंड /gएंआप : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \n  \nअपूण/gऐंड /gएंआप : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n   40 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआब एक बेर फेर घुिर जाइ उ/gए7ूचारण पर। उ/gए7ूचारणमे लोप -सूचक िच/gूएउ ( ' ) \nवा िवकारी (ऽ) केर कोनो मह/gएधूव नै होइत छैक। मने लोप सूचक िच/gएधधह वा \nिवकारीसँ पिहने जे वण/gऐंड छै तकरे पूरा-पूरी उ/gए7ूचारण हेतै कनेक नमहर उ/gए7ूचारणक \nसंग ( मुदा ऐ कने नमहर उ/gए7ूचारणक कारण ओ वण/gऐंड दीघ/gऐंड नै मानल जाएत। \nडा. रामावतार यादव ऐ नमहर उ/gए7ूचारणक/gएूऐ दीघ/gऐंड तँ मानै छिथ मुदा गनतीमे श/gएउएदक/gएूऐ \nलघु मानै छिथ )। जेना \"लए\" श/gएउएदमे ल केर बाद ए केर उ/gए7ूचारण होइत अिछ \nमुदा जखन ओही \"लए\" श/gएउएदक/gएूऐ \"ल'\" वा \"लऽ\" िलखबै तखन ओकर उ/gए7ूचारण \nबदिल जाएत आ एकर उ/gए7ूचारण \"ल\" केर बराबर हएत। मतलब जे \"ल'\" वा \n\"लऽ\" केर उ/gए7ूचारण \"लए\" वा \"लय\" श/gएउएदसँ िब/gएउधकुल अलग अिछ। तेनािहते \n\"खस'\" वा \"खसऽ\" केर उ/gए7ूचारण \"खसए\" वा \"खसय\" श/gएउएदसँ अलग अिछ। \nएहन-एहन श/gएउएद जकर अंतमे \"ए\" वा \"य\" लोप होइत होइ तकरा लेल एहने सन \nिनअम हेतै। \nजँ कोनो शाइर /gएध7विन लोपक िच/gएधधह वा िवकारी बला श/gएउएदक कािफया बनबै छिथ \nतँ ओ धेआन राखिथ जे हरेक कािफयामे लोप-सूचक िच/gूएउ ( ' ) वा िवकारी ( \nऽ) सँ पिहनुक वण/gऐंड एकसमान राखिथ। जेना \"ल'\" वा \"लऽ\" केर कािफयाक \nबाद शाइर एहन श/gएउएद चुनिथ जकर अंतमे लोप -सूचक िच/gूएउ ( ' ) वा िवकारी ( \nऽ) लागल हो तकरा बाद वण/gऐंड \"ल\" हो जेना \"चल'\" वा \"चलऽ\"। जँ कोनो \nशाइर \"राख'\" वा \"राखऽ\" केर कािफया \"बाज'\" या \"बाजऽ\" रखताह तँ ओ \nगलत हेतै। \"बाज'\" या \"बाजऽ\" केर बाद \"साज'\" वा \"साजऽ\" कािफया हेतै। \nसंगे-संग कािफयाक उपरका बला िनअम सभ पिहनेह/gऐ70 जक/gऐंऐ अहूमे लागू रहत। \nजँ कोनो एहन श/gएउएद जकर अंतमे \"ए\" वा \"य\" केर लोप भेल छै आ तइसँ पिहने \nकोनो मा/gएआआा छै तँ ओकर कािफया लेल मा/gएआआाक कािफया बला िनअम लागत \nजकर िववरण आगू देल जा रहल अिछ। \nआब अह/gऐंऐ सभ ई बूिझ सकैत िछऐ जे -- \n  \n  \nलए---- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड \nलs------ /gऐं0/gऐ0ूव  \nल'------ /gऐं0/gऐ0ूव   िवदेह सदेह:१२ || 41  \nलय----- /gऐं0/gऐ0ूव - /gऐं0/gऐ0ूव वा दीघ/gऐंड \nआ दए, कए आिद लेल एहने सन िनअम रहत। \n  \nआशा अिछ जे एतेक उदाहरणसँ ई िनअम सभ बुझबामे आएल हएत। \n  \n८) \n  \nप/gए7धचमा/gएआएर आ अनु/gऐ0ूवार : प/gए7धचमा/gएआएरा/gएधधतग/gऐंडत ङ , ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। \nसं/gऐ0ूकृत भाषाक अनुसार श/gएउएदक अ/gएधधतमे जइ वग/gऐंडक अ/gएआएर रहैत अिछ ओही वग/gऐंडक \nप/gए7धचमा/gएआएर अबैत अिछ। जेना- \nअ/gऐडऐ (क वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे ङ् आएल अिछ। ) \n  \nप/gए7धच (च वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे ञ् आएल अिछ। ) \n  \nख/gएधऐड (ट वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे ण् आएल अिछ। ) \n  \nसि/gएधधध (त वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे न् आएल अिछ। ) \n  \nख/gएउूभ (प वग/gऐंडक रहबाक कारणे अ/gएधधतमे म् आएल अिछ। ) \n  \nउपयु/gऐंड/gए70त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। प/gए7धचमा/gएआएरक बदलामे अिधक/gऐंूश \nजगहपर अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग देखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ \nआिद। /gऐ0डयाकरणिवद पि/gएधऐडत गोिव/gएधधद झाक कहब छिन जे कवग/gऐंड, चवग/gऐंड आ टवग/gऐंडसँ \nपूव/gऐंड अनु/gऐ0ूवार िलखल जाए तथा तवग/gऐंड आ पवग/gऐंडसँ पूव/gऐंड प/gए7धचमा/gएआएरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अ/gएधधत तथा क/gएउूपन। मुदा िह/gएधधदीक िनकट रहल \nआधुिनक लेखक ऐ बातक/gएूऐ निह मानैत छिथ। ओ लोकिन अ/gएधधत आ क/gएउूपनक  42 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nजगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \n  \nनवीन प/gऐए0ित िकछु सुिवधाजनक अव/gऐ0एय छैक। िकएक तँ ऐ मे समय आ \n/gऐ0ूथानक बचत होइत छैक। मुदा कतोक बेर ह/gऐ0ूतलेखन वा मु/gू0ंणमे अनु/gऐ0ूवारक \nछोट सन िब/gएधधदु /gऐ0ूप/gूडं  नै भेलासँ अथ/gऐंडक अनथ/gऐंड होइत सेहो देखल जाइत अिछ। \nअनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोगमे उ/gए7ूचारण -दोषक स/gएउूभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। \nएतदथ/gऐंड क  सँ लऽ कऽ पवग/gऐंड धिर प/gए7धचमा/gएआएरेक /gएंएयोग करब उिचत अिछ। यसँ \nलऽ कऽ /gएआऐ धिरक अ/gएआएरक स/gऐडआ अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग करबामे कतहु कोनो िववाद \nनै देखल जाइछ। \n  \nआब कने आबी कािफया पर (ऐठाम हमर आ/gऐउडह जे पंचमा/gएआएरक /gएंएयोग कएल \nजाए। ओना पिहने हम अपने अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग करैत छलॱ मुदा आब पंचमा/gएआएरक \n/gएंएयोग करैत छी आ ईएह मैिथलीक िहतमे छै) जँ मतलाक कोनो कािफया मे \nपंचमा/gएआएर वा अनु/gऐ0ूवारक /gएंएयोग  छैक तँ हरेक शेरक कािफयामे अनु/gऐ0ूवार वा \nपंचमा/gएआएर हेबाक चाही ओहो ठीक ओही /gऐ0ूथान पर जइ पर पिहल कािफयामे \nछैक। जेना मािन िलअ कोनो मतलाक पिहल प/gऐंऐितक कािफया \"बसंत\" छैक, तँ \nआब अह/gऐंऐक/gएूऐ ओहन श/gएउएद कािफयामे देबए पड़त जकर अंतसँ दोसर वण/gऐंड पर \nअनु/gऐ0ूवार वा पंचमा/gएआएर अबैत होइक जेना की \"अनंत\", \"िदगंत\" इ/gएधूयािद। आ \nएहने सन िनअम चं/gू0ंिबंदु लेल सेहो छैक।  एकटा बात आर जँ कोनो मतलाक \nदुनू प/gऐंऐितमे अनु/gऐ0ूवार बला कािफया छै तँ ओकर बाद बला शेरक कािफया लेल \nपंचमा/gएआएर बला श/gएउएद सेहो लए सकैत छी जेना--- जँ मतलामे की \"बसंत\" आ \n\"अनंत\" छै तँ बाद बला शेरक कािफया लेल \"िदग/gएधधत \" सेहो लए सकैत छी। \nआन सभ पंचमा/gएआएर लेल एहने िनअम बुझू। मुदा एहन ठाम ई मोन राखू जे \nपंचमा/gएआएर अपने वग/gऐंडक हेबाक चाही।  \nमा/gएआआा बला कािफया पर िवचार करबासँ पिहने कनेक फेरसँ तहलीली रदीफ आ \nमैिथली िवभि/gए70त पर िवचार करी। कारण जे मैिथली िवभि/gए70त मूल श/gएउएदमे सिट \nजाइत छैक। आ तँए ओ केखन कािफयाक /gएंआप लेत आ केखन रदीफक से \nबुझनाइ परम ज/gएंआरी।  \nिवभि/gए70त ------ \nमैिथलीमे िवभि/gए70त िच/gएधधह समा/gएधधयतः प/gऐंऐच गोट अिछ।   िवदेह सदेह:१२ || 43  \nकम/gऐंड---- क/gएूऐ \nकरण--- एँ /सँ \nअपादान-- सँ \nस/gएउूब/gएधधध ---क \nअिधकरण--मे /पर \n  \nऐक/gएूऐ अितिर/gए70त िव/gऐएआान लोकिन कत/gऐंआक िच/gएधधहक/gएूऐ सु/gऐधएाक /gएंआपमे लैत छिथ।  ई प/gऐंऐचो \nिच/gएधधह मूल श/gएउएदमे सिट जाइत छैक। आ ऐ  प/gऐंऐचोमेसँ \"एँ\" िच/gएधधह मूल श/gएउएदक /gएध7विन \nबदिल दैत छैक। उदाहरण लेल देखू-- \"बाट\" श/gएउएदमे \"एँ\" िच/gएधधह सटने \" बाट/gएूऐ\" \nहोइत छैक। \"हाथ\" श/gएउएदमे सटने \"हाथ/gएूऐ\" इ/gएधूयािद। आब कने ई िवचारी जे जँ \nकोनो शाइर एहन श/gएउएद , जइमे िवभि/gए70त सटल होइक जँ ओकर कािफया बनेता तँ \nकी हेतै। ऐ लेल िकछु एहन श/gएउएद ली जइमे िवभि/gए70त सटल होइक। उदाहरण \nलेल--   \nमूल श/gएउएद -------------- िवभि/gए70तसँ सटल श/gएउएद  \nहाथ------------------- हाथक /हाथ/gएूऐ/ हाथसँ/ हाथमे/ हाथक/gएूऐ \nफूल-------------------- फूलक /फूलसँ /फूल/gएूऐ \nसंग-------------------- संगमे /संग/gएूऐ \nराित------------------- राितएँ/ राितसँ /राितमे \nऐ िववरणक/gएूऐ हमरा लोकिन दू भागमे ब/gऐंऐिट सकै छी------ \n१) एहन मूल श/gएउएद जे अंतसँ अकारा/gएधधत हुअए , आ \n२) एहन मूल श/gएउएद जकर अंतमे मा/gएआआाक /gएंएयोग होइक  \n१) आब जँ कोनो शाइर एहन मूल श /gएउएद जे अकारा/gएधधत छैक आ ओइमे िवभि/gए70त \nलागल छैक तकरा कािफया बनबै छिथ तँ हुनका ई मोन राखए पड़ति/gएधधह जे \nबादमे आबए बला हरेक आन-आन कािफयामे वएह िवभि/gए70त कोनो आन मूल श/gएउएदमे \nआबै जे अकारा/gएधधत होइक संगिह -संग /gऐ0ूवर -सा/gएउूय सेहो रखैत हो। उदाहरण लेल --  44 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n--- मानू जे केओ मूल \"हाथ\" श/gएउएदमे \"क\" िवभि/gए70त जोिड़ \"हाथक\" कािफया \nबनेलक। दोसर आन-आन कािफया लेल ई मोन राखू जे आबए बला ओइ \nकािफयाक अंतमे \"क\" िवभि/gए70त तँ एबै करतै, मुदा िवभि/gए70त \"क\"सँ ठीक पिहने \nअकारा/gएधधत वण/gऐंड एवं /gऐ0ूवर -सा/gएउूय होएबाक चाही जेना की मानू \"बात\" श/gएउएदमे िवभि/gए70त \n\"क\"जुटला पर \"बातक\" श/gएउएद बनैत अिछ। आब पिहल कािफया \"हाथक\" आ \nदोसर कािफया \"बातक\" िमलान क/gएंू (कािफयाक िमलान सिदखन श/gएउएदक अंतसँ \nकएल जाइत छैक)। देखू पिहल कािफया \"हाथक\" आ दोसर कािफया \"बातक\" \nदुनूक अंतमे िवभि/gए70त \"क\" अिछ संगिह-संग िवभि/gए70त \"क\" केर बाद दुनू \nकािफयाक श/gएउएद \"थ\" आ \"त\" अकारा/gएधधत अ िछ, संगिह-संग \"हा\" केर /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \n\"बा\" सँ छैक। आब फेर तेसर श/gएउएद \"पात\" िलअ आ जँ ओइमे \"क\" िवभि/gए70त \nजोड़बै तँ \"पातक\" श/gएउएद बनतै। आब पिहल कािफया \"हाथक\" आ दोसर कािफया \n\"पातक\" िमलान क/gएंू। देखू अंतसँ दुनू श/gएउएदमे \"क\" िवभि/gए70त छैक आ ठीक \nओइसँ पिहने दुनू श/gएउएद अकारा/gएधधत छैक  आ संगिह-संग \"हा\" क /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \"पा\"सँ \nछैक। एनािहते दोसर उदाहरण देखू- मूल श/gएउएद \"पात\" िवभि/gए70त \"मे\" जुटला पर \n\"पातमे\" श/gएउएद बनैत अिछ। फेर दोसर श/gएउएद \"बाट\" िवभि/gए70त \"मे\" जुटला पर \n\"बाटमे\"। आब फेरसँ िमलान क/gएंू - दुनू श/gएउएदक अंतमे िवभि/gए70त \"मे\" लागल \nछैक। िवभि/gए70त \"मे\" सँ ठीक पिहने अकारा/gएधधत वण/gऐंड सेहो छैक संगिह -संग \"पा\" \nकेर /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \"बा\"सँ छैक। िकछु आर उदाहरण िलअ- \"कलमसँ\", \"पतनसँ\", \n\"बापक/gएूऐ\", \"आबक/gएूऐ\" इ/gएधूयािद।  \nमुदा ऐठाम ई बात एकदम धेआन राखू जे जँ कोनो शाइर लेखनमे िह/gएधधदीक \n/gएंएभावसँ मूल श/gएउएदमे िवभि/gए70त नै सटबै छिथ \n तैओ उ/gए7ूचारणमे मूल श/gएउएद आ िवभि/gए70त \n/gऐ0ूवतः सिट जाइत छै तँए िवभि/gए70त सटा कऽ िलखू वा हटा कए िबना रदीफक \nगजल हेबे करत। एकरा एना बूझी--- कोनो मतलामे \" कलमसँ \" आ \" पतनसँ \n\" कािफया बिन सकैए आ संगे-संग मतलामे \" कलम सँ \" आ \" पतन सँ \" \nसेहो कािफया बिन सकैए आ एकरा िबना रदीफक गजल कहल जाएत तेनािहते \n\"आँिखसँ\" आ च/gऐंऐिकसँ \" कािफया सेहो ठीक रहत आ \"आँिख सँ\" आ च/gऐंऐिक सँ \n\" सेहो । ओना जँ कोनो उदू/gऐंड-िह/gएधधदीक शाइर कोनो गजलमे \" कलमसँ \" आ \" \nपतनसँ \" वा \" कलम सँ \" आ \" पतन सँ \" कािफया देखताह तँ ओकरा गलत \nकिह देताह, मुदा ई बात सिदखन मोन राखू जे उदू/gऐंड-िह/gएधधदी भाषा अलग छै आ \nमैिथली भाषा अलग छै, एकर /gऐ0डयाकरण आ उ/gए7ूचारण प/gऐए0ित अलग छै तँए  िवदेह सदेह:१२ || 45  \nअरबीमे पािरत पूरा-पूरी िनअम मैिथलीमे लागू नै भऽ सकैए। \n  \n२) एहन मूल श/gएउएद जकर अंतमे मा/gएआआा होइक ओकर कािफया लेल धेआन राखू \nजे िवभि/gए70तक बाद ठीक वएह मा/gएआआा /gऐ0ूवर -सा/gएउूयक संग एबाक चाही। उदारहरण \nलेल-  \nआँिखसँ---- च/gऐंऐिकसँ---- ब/gऐंऐिहसँ, इ/gएधूयािद  \nराितमे----जाितमे--- जािठमे, इ/gएधूयािद  \nघुटठीक/gएूऐ--- गु/gऐधंडीक/gएूऐ--- चु/gऐएंीक/gएूऐ, इ/gएधूयािद  \nपािनक--आिनक, इ/gएधूयािद  \nकेखनो काल दूटा िवभि/gए70त एकै संग जुिट जाइत छैक जेना \"राितएँसँ\" एहन \nसमयमे अह/gऐंऐक/gएूऐ दोसरो कािफया ओहने लेबए पड़त  जइमे दुनू िवभ/gए70त समान \nहोइक /gऐ0ूवर -सा/gएउूयक संगे। उदाहरण लेल \" राितएँसँ\" केर कािफया \"छाितएँसँ\" \n\"हािथएँसँ\" \"बािटएँसँ\" आिद-आिद भऽ सकैत अिछ। िवभि/gए70त बला कािफयाक \nसंबंधमे एकटा आर खास ग/gएउ0प। कोनो एहन मूल श/gएउएद जकर अंत कोनो एकटा \nखास िवभि/gए70तसँ सा/gएउूय रखैत हुअए , िवभि/gए70तसँ पिहने बला वण/gऐंड अकारा/gएधधत वा \nमा/gएआआा यु/gए70त (जेहन ि/gऐ0ूथित ) हुअए संगिह-संग ओइसँ पिहने /gऐ0ूवर -सा/gएउूय हुअए  तँ ओ \nदुनू कािफयाक /gएंआपमे लेल जा सकैए। उदाहरण लेल एकटा िवभि/gए70त बला श/gएउएद \n\"पातक\" वा \"बाटक\" िलअ। आ आब एहन मूल श/gएउएद ताकू जकर अंतमे \"क\" \nहोइ, \"क\" सँ पिहने अकारा/gएधधत वण/gऐंड होइक (जँ अकारा/gएधधत वण/gऐंडसँ पिहने /gऐ0ूवर -सा/gएउूय \nहोइ तँ आरो नीक) तँ ओ दुनू (एकटा िवभि/gए70त यु/gए70त आ दोसर मूल ) श/gएउएद \nकािफया भऽ सकैत अिछ। उदाहरण लेल उपर लेल दुनू िवभ/gए70त यु/gए70त श/gएउएद \n\"पातक\" आ \"बाटक\"क मूल श/gएउएद \"बालक\" पालक\" वा \"चालक\"सँ िमलाउ। जँ \nगौरसँ देखबै तँ पता लागत जे ई श/gएउएद  सभ कािफया लेल एकद/gएउूम उपयु/gए70त \nअिछ। तेनािहते मा/gएआआा बला श/gएउएद जइमे िवभि/gए70त सटल हुअए  आ ओहन मूल श/gएउएद \nजे ओकरासँ िमलैत हुअए एकदोसराक कािफया बिन सकैत अिछ। जँ कोनो \nमतलाक अंत मूल श/gएउएदसँ सटल िवभि/gए70तसँ होइक तँ ओकरा िबना रदीफक \nगजल मानू। उदाहरण लेल- \nपसरल छै शोिणत सगरो बाटपर  46 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nघर-आँगन-बाड़ी-झाड़ी घाटपर \nऐ गजलक आन अंितम श/gएउएद अिछ ---- \"हाटपर\", \"खाटपर\", \"टाटपर\"। देखू ऐ \nसभमे अंतसँ \" पर \" सेहो छै एवं \" आ \" /gऐ0ूवरक संग \" ट \" वण/gऐंड सेहो छै। \nमुदा तैओ एकरा िबना रदीफक गजल मानल जाएत। \nआब कने मा/gएआआा बला कािफया पर िवचार करी। मैिथली वण/gऐंडमालामे १६ गोट \n/gऐ0ूवर देखाओल गेल अिछ। अ , आ, इ, ई उ, ऋ, ॠ, लृ,( आ लृक आर \nएकटा दीघ/gऐंड /gएंआप ) ऊ, ए, ऐ. ओ. औ, अं एवं अः। जइमे \"अ\" तँ हरेक वण/gऐंडक \n(जइमे हल/gएधधत् नै लागल होइक)मे अंतमे अिबते छैक। अ/gएधधय छह गोट /gऐ0ूवर ( \nऋ,ॠ, लृ आ लृक आर एकटा दीघ/gऐंड /gएंआप , अं एवं अः) खाली त/gएधूसम श/gएउएदमे \nअबैत छैक। बचल नओ गोट /gऐ0ूवर आ , इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, एवं औ \n(एकर लेख /gएंआप /gऐधउमशः --◌ा, ि◌, ◌ी, ◌ु, ◌ू, ◌े, ◌ै, ◌ो एवं ◌ौ अिछ)। संगे-संग हम \nमैिथलीमे रेफ बला कािफया पर सेहो िबचार करब। मतलब जे ऐठाम हम कुल \nदस गोट मा/gएआआा पर िबचार करब। मुदा ऐ  दसोमे \"इ\", \"उ\" आ रेफ पर िबचार \nहम बादमे करब। एकर कारण जे मैिथलीमे ऐ तीनूक उ/gए7ूचारण कने अलग ढंगसँ \nहोइत अिछ। तँ चली मा/gएआआा बला कािफया पर। मतलामे रदीफसँ पिहने जँ वण/gऐंडमे \nकोनो मा/gएआआा छैक तँ गजलक हरेक शेरक कािफया मे वएह मा/gएआआा अएबाक चाही \nचाहे ओइ मा/gएआआाक संग बला वण/gऐंड दोसरे िकएक ने हो।  \nपूब मे उगल ललका थारी त' देखू \nदूइभक घर चमा चम मोती त' देखू \n(अिमत िम/gएआ7 ) \nऐ गजलमे लेल गेल आन कािफया सभ अिछ- िकलकारी, बेमारी, पारी, साड़ी आ \nतरकारी। ऐठाम ई धेआन देबए बला बात अिछ जे मतलामे जे कािफया /gएंएयोग \nभेल छै तकर अंतमे \" ई \" केर मा/gएआआा छै वण/gऐंड मुदा अलग -अलग छै मुदा ओइसँ \nपिहने बला /gऐ0ूवर नै मीिल रहल छै एकर मतलब ई भेल जे मा/gएआआा बला कािफया \nलेल श/gएउएदक अंतमे जे मा/gएआआा छै सएह आन श/gएउएदक अंतमे अएबाक चाही बशत/gऐ7ड िक  \nवण/gऐंड अलग -अलग हुअए। आब ऐठाम ई देखू जे जँ मतलामे \" थारी \" क संग \nसाड़ी रिहतै तखन आन कािफयामे \"ड़ी\" वा \" री\" कामन रिहतै आ तइसँ पिहने \n\" आ\" केर /gऐ0ूवर सा/gएउूय रिहतै। जेना \" बाड़ी \", उधारी, अधकपारी इ/gएधूयािद।  जँ  िवदेह सदेह:१२ || 47  \n\" थारी \" आ \" बाड़ी\" केर बाद \"मोती\" श/gएउएदक कािफया लै छी तँ िसनाद दोष \nआिब जाएत आ कािफया गलत भऽ जाएत। तेनािहते जँ कोनो मतलामे \" मोती \n\" आ कोठी\" कािफया लेबै तखन साड़ी, उधारी आिद कािफया भऽ सकैए। कोना \nसे आब अह/gऐंऐ सभ नीक जक/gऐंऐ बुिझ गेल हेबै। ऐ िनअमक अधार पर हमर \n/gएंएकािशत पोथी \" अनिच/gएधधहार आखर \" केर बहुत रास कािफया गलत अिछ। \nमुदा ओइ समय हमरा लग कािफया जतेक समझ छल ओइ िहसाबसँ ओकर \n/gएंएयोग कएल। आ तँए ओइ  पोथी महँक िकछु कािफयाक िनअम आब पूण/gऐंडतः \nबेकार भऽ चुकल अिछ। संगे संग ईहो धेआन राखू जे आन मा/gएआआा बला किफया \nलेल एहने िनअम रहत। \nएकटा गलत उदाहरण देबासँ हम अपनाक/gएूऐ रोिक नै रहल छी। ई शेर हमरे \nिथक---- \nएनाइ जँ अह/gऐंऐक सूनी हम  \nनहुँएसँ सपना बूनी हम\" \n(कािफया \"ई\"क मा/gएआआा) \nगजलक अ/gएधधय कािफया अिछ ---- \"चूमी\", \"पूछी\", \"बूझी\", \"खूनी\", ,\"लूटी\", \n\"सूती\" आिद। आब ऐ शेरमे देखू दुनू प/gऐंऐितक कािफयामे \" नी \" कामन छै आ \nतइ िहसाबसँ हमरा एहन कािफया चुनबाक छल जकर अंतमे \" नी \" अबैत हो \nआ तइसँ पिहने \" ऊ \" केर मा/gएआआा हुअए। ऐ शेरमे \" ऊ \" केर मा/gएआआा तँ लेल \nगेल अिछ मुदा \" नी \" केर पालन नै भेल अिछ तँए ऐ गजल महँक एकटा \nकािफया \" खूनी \" छोिड़ आन सभ ( जेना चूमी\", \"पूछी\", \"बूझी \"\"लूटी\", \n\"सूती\" ) आिद गलत अिछ| अ/gएधधय बचल मा/gएआआाक लेल एहने समान िनअम अिछ \nआ हरेक मा/gएआआाक एक -एकटा उदाहरण देल जा रहल अिछ। \n१) छोिड़ कऽ जे िबनु बजने जा रहल अिछ \n   हृदै िचरैत आिग सुनगा रहल अिछ \n( कािफया \" आ \" केर मा/gएआआा) \n ( गजे/gएधध/gू0ं ठाकुर ) \n   48 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nऐ गजल आन कािफया सभ अिछ------कना, भिसया, जा, खा इ/gएधूयािद।  \n  \n२) \" जँ तोड़ब स/gएउ0पत तँ जानू अह/gऐंऐ \n   फ/gऐंऐिसए लगा मरब मानू अह/gऐंऐ\" \n   (कािफया \"ऊ\" क मा/gएआआा) \n(आशीष अनिच/gएधधहार , सरल वािण/gऐंडक ) \nऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया- \"गानू\", \"आनू\", \"टानू\" आिद। \n३) \"मोन तंग करबे करतै \n   देह भाषा पढबे करतै\" \n   (कािफया \"ए\"क मा/gएआआा) \n ऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया ---\"खुजबे\", \"उड़बे\", \"सटबे\" आिद अिछ। \n४) भोरे उिठ मैदान गेलै बौआ \n   ओ/gएउूहरिहसँ दतमिन तँ लेतै बौआ  \n  (आशीष अनिच/gएधधहार ) \n  (कािफया \"ऐ\"क मा/gएआआा) \nऐ गजलक आन कािफया सभ अिछ- एतै, जेतै, बनतै, चलतै आिद-आिद। \nऐ केर मा/gएआआाक एकटा आर उदाहरण देखू---- \nकरबा नै मजूरी म/gऐंऐ पढबै हमहूँ \nनै रहबै कतौ पाछू बढबै हमहूँ \n(ओम/gएंएकाश ) \nऐ गजलमे लेल गेल आन कािफया अिछ------चढ़बै, मढ़बै, गढ़बै आिद-आिद। \nकेखनो काल \"ऐ\" केर उ/gए7ूचार ण \"अइ\" जक/gऐंऐ होइत अिछ। जेना \"सैतान\" \nबदलामे सइतान, बैमानक बदलामे \"बइमान\" इ/gएधूयािद।  \n५) आब हरजाइक/gएूऐ तॲ िबसिर जो रे बौआ   िवदेह सदेह:१२ || 49  \n   मोन ने पड़ौ एहन स/gएउ0पत खो रे बौआ  \n   (कािफया \"ओ\"क मा/gएआआा) \n   (आशीष अनिच/gएधधहार , सरल वािण/gऐंडक ) \n ऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया------ओ, खसो, पड़ो इ/gएधूयािद अिछ। \n६) एक बेर फेर हँिसऔ कनेक \n   ओही नजिर सँ देिखऔ कनेक \n   (कािफया \"औ\"क मा/gएआआा) \n   (आशीष अनिच/gएधधहार , सरल वािण/gऐंडक ) \nऐ गजलमे लेल गेल अ/gएधधय किफया ---\"रिहऔ\", \"चिलऔ\", \"बुझिबऔ\" आिद \nअिछ। \n**** केखनो काल \"औ\" केर उ/gए7ूचारण \"अउ\" जक/gऐंऐ होइत अिछ।  \nआब हमरा लोकिन फेरसँ एकबेर संयु/gए70ता/gएआएर बला श/gएउएदपर चली। मा/gएआआा बला \nसंयु/gए70ता/gएआएर लेल पिहनेसँ कने अलग ढङसँ देखू। ई ग/gएउ0प उदाहरणसँ बेसी \nफिड़/gए7ूछ हएत। मानू जे मतलाक पिहल प/gऐंऐितमे कािफयाक /gएंआपमे \"चु/gऐएंी\" श/gएउएद \nलेल गेल। आब दोसर कािफया लेल मोन राखू जे \"ई\" मा/gएआआा यु/gए70त कोनो श/gएउएद \nभऽ सकैत अिछ। उदाहरण लेल \"िच/gऐधएी\", \" बु/gए7ूची\", \"खटनी\" आिद \"चु/gऐएंी\"क \nकािफया भऽ सकैत अिछ। मुदा जँ मतलाक कािफया \"मु/gऐए7ी\" आ \"घु/gऐए7ी\" छैक \nतखन आन शेरक कािफया \"िच/gऐधएी\" या \"बु/gए7ूची\" नै भऽ सकैत अिछ। कारण तँ \nअह/gऐंऐ सभ बुिझए गेल हेबै।  \nउ/gएउूमेद अिछ जे उपर देल गेल मा/gएआआा बला उदाहरणसँ कािफया संबंधी िनअम बेसी \nफिड़/gए7ूछ भेल हएत।  \nतँ आब चली \"इ\", \"उ\" आ रेफ पर। मैिथलीमे \"इ\" आ \"उ\" लेख आ उ/gए7ूचारण \nदुनू पिहने िलखल आ कएल जाइत छैक। एकरा हम उदाहरणसँ देखाएब, तँ \nपिहने \"इ\" केर उदाहरणसँ शु/gएंू करी। श/gएउएद \"राित\" मुदा ओकर उ/gए7ूचारण भेल \n\"राइत\", िलखल जाइए \"गािन\" मुदा बाजल जाइए \"गाइन\", तेनािहते \"पािन\" केर \nउ/gए7ूचारण \"पाइन\" भऽ गेल। मैिथलीमे वण/gऐंड \"इ\" तेहन उ/gएधूफाल मचेलक जे बहुत  50 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआन श/gएउएद सभ \"इ\" वण/gऐंडक संग िलखल जाए लागल जेना की \"जाइत\", \"खाइत\" \nआिद। एकटा आर मह/gएधूवपूण/gऐंड ग/gएउ0प , मैिथलीमे \"इ\"कार दू /gएंआपमे /gएंएयोग होइत अिछ - \nपिहल /gएंआप भेल जइमे मा/gएआआा अबैत अिछ आ दोसर /gएंआपमे \"इ\"कार वण/gऐंडक /gएंआपमे \nअबैत अिछ। पिहल /gएंआपक उदाहरण \"राित\", \"जाित\" सभ भेल आ दोसर /gएंआपक \nउदाहरण \"जाइत\", खाइत\" सभ भेल। आब कने हमरा लोकिन कािफया पर \nआबी। जँ अह/gऐंऐ कोनो एहन श/gएउएदक कािफया बना रहल छी जकर अंितम वण/gऐंड \n\"इ\"कार यु/gए70त अिछ तँ अह/gऐंऐक/gएूऐ आन -आन कािफया लेल \"इ\" कार यु/gए70त वएह वण/gऐंड \nलेबए पड़त जे पिहल कािफयामे अिछ। उदाहरण लेल जँ अह/gऐंऐ \"राित\" श/gएउएद \nकािफया लेल लेलॱ तँ आब अह/gऐंऐक/gएूऐ दोसर कािफया लेल \"त\" वण/gऐंड \"इ\"कार यु/gए70त \nहेबाक चाही। जेना िक \"प/gऐंऐित \", \"जाित\", आिद अथवा एहन श/gएउएद िलअ जकर \nअंतमे \"त\" होइक आ तइसँ पिहने \"इ\" वण/gऐंडक /gएंआपमे रहए जेना की \"जाइत\"। \nएकर मतलब जे \"राित\" श/gएउएदक कािफया लेल \"जाित\", \" प/gऐंऐित \" क संगे \"जाइत\", \n\"खाइत\", \"नहाइत\" सेहो आिब सकैत अिछ। आ हमरा जनैत ऐठाम मैिथली \nगजल उदू/gऐंड गजलसँ पूण/gऐंडतः अलग भऽ जाइत अिछ। आ संगिह -संग ई िवशेषता \nमैिथली गजलक एकटा अपन अलग छ िव बनै◌ैत अिछ। आ ई िवशेषता /gऐं0/gऐ0ूव \n\"उ\", \"ऐ, \"औ\", आ रेफ बलामे सेहो अबैत अिछ। \nआब कने /gऐं0/gऐ0ूव \"उ\" पर धेआन दी। मैिथलीमे जँ श/gएउएदक अंतमे \"उ\" अबैत हो \nआ ठीक ओइसँ पिहने अकारा/gएधधत वण/gऐंड हुअए तखन \"उ\" केर उ/gए7ूचारण /gएंएायः औ / \nअउ जक/gऐंऐ होइत अिछ। उदाहरण लेल मधु श/gएउएदक उ/gए7ूचारण मौध / मउध होइत \nअिछ। आ जँ \"उ\"सँ पिहने आकारा/gएधधत वण/gऐंड हो तखन \"इ\"ए जक/gऐंऐ \"उ\" केर \nउ/gए7ूचारण पिहने होइत अिछ। उदाहरण लेल \"साधु\" केर उ/gए7ूचारण \"साउध\", \n\"बालु\" केर उ/gए7ूचारण \"बाउल\" इ/gएधूयािद। ओना उ/gए7ूचारण लेल आनो श/gएउएद लेल जा \nसकैए। आब ई देखी जे ऐ /gएंएकारक श/gएउएदक कािफया कोना बनतै। जँ अह/gऐंऐ \"उ\" \nसँ पिहने अकारा/gएधधत बला वण/gऐंडसँ बनल श/gएउएद कािफया लेल लैत छी तँ धेआन राखू \nजे आन-आन कािफयाक उ/gए7ूचारण \"कोनो वण/gऐंड( एक वा एकसँ बेसी) + औ/अउ \n+ अंितम िनि/gएआंत वण/gऐंड\" आबै। आब उपरक/gएूऐ बला श/gएउएद \"मधु\"क/gएूऐ िलअ। एकर \nउ/gए7ूचारण \"म + औ/अउ + ध\" अिछ, तँए एकर दोसर कािफया \"कोनो वण/gऐंड( एक \nवा एकसँ बेसी) + औ/अउ + ध\" हेतै। आब जँ अह/gऐंऐ दोसर श/gएउएद \"पौध\" लेलहुँ, \nतँ एकर उ/gए7ूचारण \"प + औ/अउ + ध \" अिछ। अथ/gऐंआत \"मधु\" केर उ/gए7ूचारण \n\"पौध\" केर बराबर अिछ। तँए \"मधु\" केर कािफया \"पौध\" हएत। एनािहते आन- िवदेह सदेह:१२ || 51  \nआन श/gएउएद सभ कािफयाक लेल ताकल जा सकैए। आब आबी ओहन श/gएउएदप र \nजकर अंत \"उ\" होइक आ ठीक ओइसँ पिहने आकारा/gएधधत वण/gऐंड होइक (जेना िक \nउपरमे एकर उ/gए7ूचारण पि/gऐए0त देखा देल गेल अिछ , तँए सोझे कािफया पर \nचली)। ठीक /gऐं0/gऐ0ूव \"उ\" जक/gऐंऐ िनअम छैक एकरो। मािन िलअ जँ अह/gऐंऐ \"बालु\" \nश/gएउएद लेलहुँ, तँ मोन राखू दोसर कािफयाक उ/gए7ूचारण \"आकारा/gएधधत कोनो वण/gऐंड + \nउ + ल\" होइक जेना की \"भालु\" इ/gएधूयािद। संगिह -संग /gऐं0/gऐ0ूव \"इ\"ए जक/gऐंऐ \"चाउर\" \nकेर कािफया \"चा/gएंू \" एवं \"बालु\" केर कािफया \"आउल\" ( owl) भए सकैत \nअिछ। मैिथलीमे बहुत काल \"उ\" आ च/gएधध/gू0ंिबंदु एकै संग अबैत अिछ। जेना \n\"कहलहुँ\" ,\"सुनलहुँ\", \"रहलहुँ\" आिद। मािन िलअ जँ ई श/gएउएद सभ जँ कािफयाक \n/gएंआपमे आिब रहल अिछ तँ एहन समयमे धेआन राखू जे कािफयामे ठीक वएह \nवण/gऐंड \"उ\" आ च/gएधध/gू0ंिबंदुक संग आबए। से नै भेला पर कािफया गलत भऽ जाएत। \nउपरमे देल तीनू श/gएउएदक/gएूऐ देखू । तीनू श/gएउएदक अंत \"ह\" सँ अिछ, ओहो \"उ\" आ \nच/gएधध/gू0ंिबंदुक संग। मने ई तीनू कािफया लेल उपयु/gए70त अिछ । \nआघात बला श/gएउएदक कािफया------- \nमैिथलीमे दू /gएंएकारक आघात अिछ मा/gएआआा/gएधूमक आ बलाघात। मुदा मा/gएआआा/gएधूमक \nआघात ओतेक मह/gएधूव नै रखैत अिछ , तँए हम एतए खाली बलाघात पर िबचार \nकरब। \n  \nमैिथलीमे कोन श/gएउएदमे कतए आघात पड़त तकरा देखल जाए - \n१) दू वण/gऐंड धिर बला एहन श/gएउएद जइमे एकौटा गु/gएंआ  वण/gऐंड नै हुअए - एहन श/gएउएदमे \nअंतसँ दोसर श/gएउएद पर आघात पड़ैत छैक। जेना \"घर\", \"बर\"। एकर उ/gए7ूचारण \n\"घऽर\", \"बऽर\" आिद होइत अिछ। मतलब \"घ\" आ \"ब\" पर आघात पड़ल \nछैक। जँ एक या एकसँ बेसी दीघ/gऐंड हुअए तँ पिहल दीघ/gऐंड पर आघात पड़ैत \nछैक। जेना \"हाथ\", \" ख/gएआूा\" आिद। मतलब \"हा\" आ \"/gएआूा\" पर आघात छैक। \n\"हाथी\" \"माछी\" । ऐ श/gएउएद सभमे पिहल गु/gएंआ \"हा\" एवं \"मा\" पर आघात छैक। \n२) तीन वण/gऐंड बला एहन श/gएउएद जइमे तीनू लघु वण/gऐंड हो- एहन श/gएउएदमे अंतसँ दोसर \nवण/gऐंड पर आघात पड़ैत छैक। जेना \"तखन\", अगहन\" । ऐमे◌े \"ख\" आ \"ह\" पर \nआघात छैक। जँ एक या एकसँ बेसी दीघ/gऐंड हुअए तँ पिहल दीघ/gऐंड पर आघात \nपड़ैत छैक। जेना \"ओसारा\"मे \"ओ\" पर आघात छैक। \"बतासा\" मे \"ता\" पर  52 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआघात छैक। \n३) चािर वण/gऐंड बला श/gएउएदमे अंतसँ दोसर वण/gऐंड पर आघात पड़ैत छैक। उदाहरण \nलेल \"िभनसर\" मे \"स\" पर आघात छैक, \"अगहन\" मे \"ह\" वण/gऐंड पर छैक। जँ \nचािर वण/gऐंड बला ओहन श/gएउएद जइमे दीघ/gऐंड सेहो छैक तकर आघात उपरमे देल गेल \nआने िनअम जक/gऐंऐ अिछ। जेना \"उ/gए7ूचारण \" मे /gए7ूचा पर आघात छैक।  \nकुल िमला कऽ एकसँ चािर वण/gऐंड धिरक श/gएउएद लेल एकै रंगक िनअम अिछ।  \n३) प/gऐंऐच वण/gऐंड बला श/gएउएदमे अंतसँ तेसर वण/gऐंड पर होइत छैक चाहे ओ लघु हो की \nदीघ/gऐंड। मने प/gऐंऐच वण/gऐंडमे आघात सिदखन बीच बला वण/gऐंड पर पड़ैत छैक। उदाहरण \nलेल \"देखलहक\" मे अंतसँ तेसर वण/gऐंड \"ल\" पर आघात छैक, तेनािहते \n\"कमरसािर\" मे \"र\" पर आघात छैक, \"कनपातर\" मे \"पा\" पर आघात छैक। \n४) छह आ छहसँ बेसी वण/gऐंड बला श/gएउएदमे दू ठाम आघात पड़ैत छैक। श/gएउएदक \nअंतसँ दोसर वण/gऐंड पर आ अंतेसँ चािरम वण/gऐंड पर चाहे ओ लघु हुअए की दीघ/gऐंड। \nऐठाम इहो मोन राखू जे श/gएउएदक अंतसँ दोसर वण/gऐंड पर पड़ल आघात बेसी कठोर \nमुदा चािरम /gऐ0ूथान पर पड़ल आघात म/gएधधद होइत अिछ।  \n* िवभि/gए70त बला श/gएउएदमे आघात िनध/gऐंआिरत करबाक लेल िवभि/gए70तक/gएूऐ हटा कऽ गणना \nक/gएंू। जेना की \"पातक\" श/gएउएदमे आघात गणना \"त\" वण/gऐंडसँ शु/gएंू हएत ने िक \nअंितम वण/gऐंड \"क\" सँ। सभ िवभि/gए70त जुटल श/gएउएद लेल इएह मोन राखू।  \nआब कने आघात बला श/gएउएदक कािफया देखी। एहन ठाम ई मोन राखू जे आघात \nबला /gऐ0ूथान आ वण/gऐंडक मा/gएआआा समान रहए। उदाहरण लेल \"घर\" आ \"मजूर\" दुनूमे \nदोसर /gऐ0ूथान पर आघात छैक मुदा मा/gएआआा अलग -अलग छैक, तँए ई दुनू एक-\nदोसराक कािफया नै बिन सकैए। तँ \"घर\" श/gएउएदक कािफया लेल \"बर\", \"तर\", \n\" हर\", “िभनसर\" आिद उपयु/gए70त रहत । आ \"मजूर\" लेल \"मयूर\", \"हजूर\" \nआिद उपयु/gए70त रहत। आनो-आन आघात बला श/gएउएदक कािफया लेल ईएह िनअम \nबुझू। ऐठाम हम फेर मोन पाड़ी जे कािफयाक िनध/gऐंआरण खाली मतलामे होइत \nछैक आ ब/gऐंऐकी शेरमे ओकर पालन। तँए जँ केओ मतलामे िवभि/gए70त बला श/gएउएदक/gएूऐ \n\"फूलक\" आ हाथक\" कािफया लेताह तँ सही हएत आ बादब/gऐंऐकी शेरमे \"अक\" \nकािफयाक /gएंएयोग हेतैक। मुदा जँ केओ गोटे मतलामे \"फूलक\" आ \"अड़हूलक\" \nलेलक आ तकरा बादक शेरमे \"हाथक\" /gएंएयोग करत तँ ओ िब/gएउधकुल गलत  िवदेह सदेह:१२ || 53  \nहएत। \"फूलक\" आ \"अड़हूलक\" बाद आन शेर लेल कािफया \"◌ूलक\" होएबाक \nचाही। \nआब कने \"रेफ\" बला कािफया पर िबचार करी। रेफ \"र\" वण/gऐंडक एकटा /gएंआप \nअिछ जे \"र्\" मने आधा \"र्\" मानल जाइत अिछ। मैिथलीमे रेफ आ ओकर पूण/gऐंड \n/gएंआप ( र वण/gऐंड ) दुनू चलैत अिछ। जेना- \nमद/gऐंड------ मरद \nबख/gऐंआ-----बरखा \nबख/gऐंड-----बरख \nचच/gऐंआ----चरचा \nउपरका चािरटा श/gएउएद देखलासँ ई बुझाइत अिछ जे रेफक पूण/gऐंड /gएंआप आ रेफ बला \nश/gएउएदक उ/gए7ूचारणमे कनेक अंतर भऽ जाइत छै। संगे-संग िकछुए श/gएउएद अपन \nरेफक/gएूऐ छोिड़ पूण/gऐंड र केर /gऐ0ूव/gएंआपमे अबैत अिछ। तँए कािफयाक संबंधमे हमर ई \nिवचार अिछ जे जँ श/gएउएद रेफ यु/gए70त हुअए  मुदा िबना मा/gएआआाक हुअए तँ समान /gऐ0ूवर \nआ उ/gए7ूचारणक /gएंएयोग करी। जेना मािन िलअ अह/gऐंऐ मतलामे \" सद/gऐंड \" आ \"पद/gऐंड\" \nकािफया लेलहुँ आ तकरा बादक शेरमे \" मरद\" कािफयाक /gएंएयोग हमरा िहसाब/gऐ70 \nगलत हएत कारण /gऐ0ूप/gूडं /gएंआप/gएूऐ \"गद/gऐंड\" आ \"पद/gऐंड\" श/gएउएदक उ/gए7ूचारण \"मरद\" श/gएउएदसँ \nअलग अिछ। तेनािहते मतलामे \"सद/gऐंड\" आ \"मरद\" श/gएउएदक कािफया गलत हएत। \n\"मरद\" श/gएउएदक बाद \"बड़द\", \"शरद\", \"दरद\" आिद कािफया ठीक रहत। मुदा जँ \nकोनो एहन श/gएउएद जकर अ/gएधधतमे रेफ हुअए  आ संगे-संग ओ श/gएउएद मा/gएआआा बला हुअए  \nतँ िनअम बदिल जेतै। मतलब जे शाइर तखन िबना कोनो िद/gऐडएतक कािफया \nबना सकैत छिथ। कहबाक मतलब जे जँ अह/gऐंऐ मतलाक पिहल प/gऐंऐितमे कािफया \n\"गद/gऐंआ\" लेलहुँ आ तकरा बाद आन कािफया बख/gऐंआ या बरखा लेलहुँ तँ िबलकुल \nसही हएत। आब अह/gऐंऐ सभ बुिझ सकैत िछऐ जे कोनो मतलामे \"बख/gऐंध\" आ \n\"करची\" बिन सकैत अिछ। /gऐ0ूवर सा/gएउूय , िसनाद दोष आ ईता दोष बला /gएंएसंग \nसभ आने कािफया जक/gऐंऐ अहूमे लागू ह एत। तेनािहते ई मोन राखू जे जँ रेफ \nश/gएउएदक/gएूऐ अंत छोिड़ (शु/gएंआमे वा बीचमे कतौ) छैक तँ सं/gऐ0ूकृतक श/gएउएदमे तँ रेफे \nरहत मुदा िवदेशज खास कऽ अरबी-फारसी आ उदू/gऐंड बला श/gएउएदमे \"र\" भऽ जाइत \nअिछ। जेना िक पव/gऐंडतक/gएूऐ \" परवत\" नै िलखल जा सकैए मुदा शब/gऐंडतक/gएूऐ \"शरबत\"  54 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nज/gएंआर लीिख सकैत छी। ऐठाम ई मोन राखू पव/gऐंडत आ शरबत दुनू एक  दोसराक \nकािफया भऽ सकैए। \nकािफयाक संबंधमे एकटा ग/gएउ0प आर - कािफयामे वण/gऐंड \"र\" केर उ/gए7ूचारण \"ड़\" क \nबराबर मानू संगिह-संग \"स\", \"श\" आ \"ष\" केर उ/gए7ूचारण सेहो समान मानू। \nजइठाम \"ष\"क उ/gए7ूचारण \"ख\" जक/gऐंऐ हएत ततए पूण/gऐंड \"ख\" कािफयाक /gएंआपमे आिब \nसकैत अिछ। जँ \"ढ\" अ/gएआएर श/gएउएदक शु/gएंआमे छैक तँ ओकर उ/gए7ूचारण \"ढ\" जक/gऐंऐ \nहोइत छैक मुदा तकरा बाद ओकर उ/gए7ूचारण \"र/gएूध \" जक/gऐंऐ छैक। आ हमरा िवचारे \nकािफयामे \"ढ\", \"र\" एवं \"ड़\" समान अिछ। उदाहरण लेल \"ठाढ़\"क कािफया \n\"िवचार\", \"हुराड़\" आिद भऽ सकैत अिछ। केखनो काल \"/gएआआ\" केर लेख /gएंआप \n\"तर्\" आ \"/gएआए\" केर लेख /gएंआप \"/gए7ूछ \" अबैत अिछ। शाइर उपरके िनअमक िहसाबे \nएकर कािफया बनाबिथ। \nआब कने शु/gएंूआत बला /gएंए/gऐडड पर चली। पिहल /gएंए/gऐडड छल जे जँ कोनो मतलामे \n\"छोड़ए\" आ \"फोड़ए\" कािफया हुअए तँ बाद बला शेरमे कािफया की हेतै। उ/gएआूर \n/gऐ0ूप/gूडं अिछ बाद  ब/gऐंऐकी शेरमे कािफया \"ओड़ए\" वा \"ओरए\" हेबाक चाही। नै तँ \nगजल गलत भऽ जाएत। संगिह-संग दोसर /gएंए/gऐडड छल जे जँ \"छोड़ए\" आ \"फोड़ए\" \nक बाद \"जाए\" हुअए तँ सही हएत की गलत। एकरो उ/gएआूर /gऐ0ूप/gूडं अिछ - जाए \nक उ/gए7ूचारण \"ओड़ए\" वा \"ओरए\" सँ नै िमलैत अिछ तँए \"जाए\" कािफया \"छोड़ए\" \nआ \"फोड़ए\" क बाद गलत हएत। \nआब कने एक बेर कािफयामे ईता दोष देखल जाए--- \nईता दोष कािफयामे बहुत बड़का दोष मानल जाइत छै। ऐपर कने िवचार कऽ \nली। एकरा चािर भागमे देखू---- \n१) ईता दोष मा/gएआआ मतलामे होइत छै।  \n२) जँ मतलाक दुनू कािफया मा/gएआआा यु/gए70त हुअए  वा /gएंए/gएधूययसँ बनल हो वा सि/gएधधधसँ \nबनल श/gएउएद तँ दुनू कािफयाक मा/gएआआा हटा िदऔ , वा /gएंए/gएधूयय हटा िदऔ वा सि/gएधधध \nिव/gए7ूछेद कऽ िदऔ। आब ई देखू जे मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय वा िव/gए7ूछेदक बाद जे पिहल \nश/gएउएद बचल श/gएउएद छै से साथ/gऐंडक छै की िनरथ/gऐंडक। जँ दुनूमेसँ एकौटा िनरथ/gऐंडक \nअिछ तँ िच/gएधधता करबाक ग/gएउ0प नै कारण एहन ि/gऐ0ूथितमे ईता दोष नै रहत।  \n३) जँ दुनू श/gएउएद (मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) साथ/gऐंडक छै आ  िवदेह सदेह:१२ || 55  \nओइ बचल पिहल साथ/gऐंडक श/gएउएदक आपसमे कािफया बिन रहल छै तखन मा/gएआआा वा \n/gएंए/gएधूयय वा सि/gएधधधबला श/gएउएद सेहो कािफया बनत आ ऐमे ईता दोष नै हएत।  \n४) मुदा जँ दुनू श/gएउएद (मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) साथ/gऐंडक छै \nआ ओइ बचल पिहल साथ/gऐंडक श/gएउएदक आपसमे कािफया नै बिन रहल छै तखन \nमा/gएआआा वा /gएंए/gएधूयय वा सि/gएधधध बला श/gएउएद सेहो कािफया नै बनत आ ऐमे ईता दोष \nहएत। \n  \nआब कने उदाहरणसँ देखी ऐ /gएंएकरणक - मानू जे मतलामे \"िबमारी\" आ \"आदमी\" \nकािफया छै। तँ आब जँ दुनूक मा/gएआआा हटेबै तँ /gऐधउमशः  \" िबमार \" आ \" आदम \" \nश/gएउएद बचै छै जे की साथ/gऐंडक छै। मुदा \"िबमार\" आ \" आदम\" एक दोसराक \nकािफया नै बिन सकैए। तँए मतलामे \"िबमारी\" एवं \" आदमी\" कािफया नै बनत। \nउदू/gऐंडमे जँ केओ एहन कािफया बनबै छिथ तँ ओकरा ईता दोषसँ /gऐउड/gऐ0ूत मानल \nजाइत छै। एकटा दोसर उदाहरण िलअ-- दो/gऐ0ूती आ दु/gऐ0एमनी मतलामे कािफया नै \nबिन सकैए। कारण वएह मा/gएआआा हटेलाक बाद दो/gऐ0ूत आ दु/gऐ0एमन श/gएउएद बचै छै जे \nकी दुनू साथ/gऐंडक छै आ दुनू एक दोसराक कािफया नै बनै छै तँए दो/gऐ0ूती आ \nदु/gऐ0एमनी मतलामे कािफया नै बिन सकैए।  \nमैिथलीमे /gएंए/gएधूयय बला श/gएउएद संग सेहो एना कएल जा सकैत अिछ। /gएंए/gएधूयय बला \nश/gएउएदक िकछु उदाहरण देखू- धान श/gएउएदमे गर /gएंए/gएधूयय लगेलासँ नव श/gएउएद बनै छै \n\"धनगर\"। तेनािहते मोन श/gएउएदमे गर /gएंए/gएधूयय लगेलासँ \"मनगर\" श/gएउएद बनै छै (िकछु \nगोट/gएूऐ मोनगर सेहो िलखै छिथ )। एनािहते आन /gएंए/gएधूययसँ बहुत रास नव श/gएउएद बनै \nछै। \nआब कने ऐ नव श/gएउएदक कािफयापर आउ - जँ धनग र श/gएउएदक कािफया मनगर \nबनेबै तँ ईता दोष नै रहतै। कारण जँ ऐ दुनू नव श/gएउएदमे सँ गर /gएंए/gएधूयय हटेबै तँ \n/gऐधउमशः धन आ मन बचै छै आ दुनूमे कािफया सेहो बिन रहल छै (ऐठाम ई मोन \nराखू जे /gएंए/gएधूयय हटलाक बाद धन श/gएउएद िमलाएल जेतै ने की धान , तेनािहते मन \nिमलाएल जेतै ने की मोन)। \nआब जँ मतलामे धनगर संगे दुधगर आबै तँ देखू की हेतै। /gएंए/gएधूयय हटलाक बाद \n/gऐधउमशः धन आ दुध बचै छै मुदा दुनू एक -दोसराक कािफया नै बिन रहल छै तँए \nधनगर आ दुधगर एक-दोसराक कािफया नै बिन रहल अिछ।  56 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nआन-आन /gएंए/gएधूयय वा सि/gएधधध वा मा/gएआआा लेल एहने सन बुझल जाए।  \nआब जँ िबमारी संग उधारी आबै तँ देखू की हेतै। िबमार एवं उधार दुनू श/gएउएद \n(मा/gएआआा, /gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) साथ/gऐंडक छै आ संगे संग दुनू एक \nदोसरक कािफया बिन रहल छै तँए िबमारी आ उधारी सेहो एक दोसरक कािफया \nबनत आ ऐमे ईता दोष नै रहतै। \nआब जँ िबमारी संग िजनगी लेबै तँ देखू की हेतै। िबमार एवं िजनग (मा/gएआआा, \n/gएंए/gएधूयय हटेलाक बाद वा िव/gए7ूछेदक बाद ) िबमार श/gएउएद साथ/gऐंडक छै मुदा िजनग श/gएउएद \nिनरथ/gऐंडक तँए िबमारी आ िजनगी सेहो एक दोसरक कािफया बिन सकैए।  िकछु \nश/gएउएद एहन होइत छै जकरा पर मा/gएआआा रहैत छै तखन अलग मतलब होइत छै आ \nमा/gएआआा हटलाक बाद दोसरे मतलब बिन जाइत छै जेना \"कारी\" तँ एकर मतलब \nभेलै रंग कारी। मुदा जँ एकर मा/gएआआा हटा देबै तँ बचतै \"कार\" जे की गाड़ीक \nसंदभ/gऐंडमे साथ/gऐंडक श/gएउएद तँ छै मुदा मतलब दोसर छै। तँए अहूँ कािफयामे ईता दोष \nनै रहत। आन श/gएउएद एनािहते ताकल जा सकैए। आब केओ किह सकै छिथ जे \nिबमार आ िबमारी श/gएउएद अलग -अलग छै मुदा हमर कहब जे िबमार आ िबमारी \nदुनूक अथ/gऐंड एकदोसरामे िनिहत छै मुदा कारी आ कार श/gएउएदमे से नै छै।  \n  \nअ/gऐ0ूतु ई भेल ईता दोष /gएंएकारण।  \n  \nतँ आब आबी कने कािफयाक दोसर /gएंएसंगपर --------- \n \n मैिथली आ उदू/gऐंड वण/gऐंडमालामे अंतर \n \n जखन मैिथली गजलमे िनअम सभ लागू होमए लागल तखन बहुत लोक सभक/gएूऐ \nक/gूडं शु/gएंू भेलि/gएधधह। िजनका सभक/gएूऐ क/gूडं एखनो छि/gएधधह ओिहमे दू तरहँक आदमी \nछिथ। पिहल तरहँक तँ ओ भेलाह जे पिहनेसँ गजल िलखै छिथ मुदा िबना \nकोनो िनअमक आ िनअम लागू भेलासँ हुनक सभ रचनापर /gएंए/gऐडड िच/gएधधह लािग गेल  \nतँए ओ सभ िनअमक िवरोध करए लगलाह। दोसर तरहँक आदमी ओ छिथ जे \nगजल तँ नै िलखै छिथ मुदा गजल िवधाक िवकास नै सोहेलि/gएधधह तँए ओहो िवरोध  िवदेह सदेह:१२ || 57  \nकरए लगलाह। तँ हमरा लग एकटा एहन आदमी छिथ जे अपने गजल तँ नै \nिलखै छिथ मुदा िनअमक िवरोध करै छिथ। पेशासँ ओ रा/gए7ंय सरकारक उ/gए7ूच/gऐ0ूथ \nपदािधकारी छिथ। एक िदन ओ कतहुँसँ उदू/gऐंडक एकटा नीक शाइ र केर गजल \nपोथी िकनलि/gएधधह जे की देवनागरीमे िल/gएउ0यंतरण भेल रहै। आब भाइ मैिथली आ  \nउदू/gऐंड तँ अलग भाषा छै से ओ पदािधकारी नै बूिझ सकलाह आ हमरासँ /gएंए/gऐडड पूिछ \nदेलाह जे ई महान उदू/gऐंड शाइर फ/gएउधल/gऐंऐ केर पोथी िथक आ ऐमे \" त \" अ/gएआएर केर \nकािफया \" थ \" अ/gएआएर छै मुदा अह/gऐंऐ मैिथलीमे तँ \" त\" आ \"थ\" केर अलग \nिनअम बना देने िछऐ। जे िनअम उदू/gऐंडमे नै चललै से मैिथलीमे कोना चलत आिद -\nआिद। हम तँ गु/gएउूम रिह गेलहुँ। बहुत  िह/gएउूमित कए हम हुनकासँ पुछिलअि/gएधधह जे \n/gएआ7ीमान् अपने पिढ़ कए पास केने िछऐ की पाइ दए क'। आब तँ ओिह सरकारी \nपदािधकारीक/gएूऐ तामस जे चढ़लि/gएधधह  से की कहू---| \nई एकटा िख/gऐ0ूसा अिछ मुदा एहन  घटना अह/gऐंऐ संग सेहो भए सकैत अिछ। मािन \nिलअ जे अहूँ कोनो उदू/gऐंड गजलक देवनागरी िल/gएउ0यंतरण भेल पोथी िकनलहुँ आ \nपढ़लापर देखलहुँ जे \" भ \" केर कािफया \" ब\" भेल छै तँ अहूँ /gूड0ममे पिड़ \nजाएब। मुदा ऐठाम मोन राखू जे उदू/gऐंड आ मैिथली भाषा अलग छै आ ओकर \nिलिप सेहो अलग-अलग छै तँए कािफयाक िनअम दूनू भाषामे थोड़े अलग रहतै। \nइहो मोन राखू जे उदू/gऐंड केर ज/gएधधम भारतमे भेलै मुदा लालन -पालन अरबी-फारसी \nबला सभ केलकै। फल/gऐ0ूव/gएंआप उदू/gऐंड भाषामे भारतीय भाषाक संगे-संग अरबी-\nफारसीक िनअम चलैत अिछ।आ तँए हम अतए देवनागरी ( संगे संग िमिथला/gएआएर \nसेहो ) आ उदू/gऐंड िलिपमे अंतर  दए रहल छी जािहसँ अह/gऐंऐ सभ ओिह पदािधकारी \nजक/gऐंऐ /gूड0िमत नै हएब। ---- \nदेवनागरी ( संगे-संग िमिथला/gएआएरमे सेहो ) कुल 16 टा /gऐ0ूवर आ 36 टा /gऐ0डयंजन \nअिछ मतलब जे हरेक /gएध7विन लेल  अलग-अलग अ/gएआएर बनाएल गेल छै मुदा उदू/gऐंडमे \nिकछुए अ/gएआएर छै आ तकरामे नु/gए70ता लगा वा \" ह\" /gएध7विनक /gएंएयोग कए नव श/gएउएद \nबनाएल जाइत छै।नु/gए70ता लगा वा \" ह ' िमला कए जे नव श/gएउएद बनैत  छै तकरा \nउ/gए7ूचारणक िहसाबसँ चािर भागमे ब/gऐंऐिट सकैत  छी-------------- \na) जे िलखलो जाइत छै आ तकरा उ/gए7ूचारणॲ कएल जाइत छै ( हफ/gऐ7ड म/gए70तूबा \nमलफूजा )------ई सरल बात छै आशा अिछ जे एकरा बुिझ गेल हेबै।  58 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nb) जे िलखल तँ जाइ छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै कएल जाइत छै ( हफ/gऐ7ड \nम/gए70तूबा गैर मलफूजा )------ उदू/gऐंडमे बहुत  रास एहन श/gएउएद छै जािहमे िकछु अ/gएआएर \nिलखल तँ जाइ छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै होइत छै आ मा/gएआआा गनबा काल सेहो \nओकरा नै गनल जाइत छै जेना---- \"तुम अपनी\" ऐक/gएूऐ आव/gऐ0एयकता पड़लापर \n\"तुमपनी\" सेहो उ/gए7ूचािरत कएल जाइत छै। आब देखू जे \"तुम अपनी\"मे अ \nिलखल छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै भए रहल छै ( आव/gऐ0एयकता पड़लापर ) । \nश/gएउएदक/gएूऐ ऐ तरीकासँ िमलेनाइक/gएूऐ \" अिलफ व/gऐ0ूल 'क िनअम कहल जाइत छै। \nजे िलखल तँ नै जाइ छै मुदा ओकर उ/gए7ूचारण नै कएल जाइत छै ( हफ/gऐ7ड \nमलफूज गैर म/gए70तूबा )----जेना पढ़ल तँ िब/gएउधकुल जाइ छै मुदा िलखल बालेकुल \nजाइ छै। आ चूँिक उ/gए7ूचारणमे आिब रहल छै तँए  मा/gएआआा सेहो गनल जाइत छै। \nएहन-एहन आर उदाहरण सभ अिछ। \nएहन अ/gएआएर जकर अंतमे \" ह\" केर उ/gए7ूचारण होइक ( हाए म /gए7डतूली )------------ \nलगभग कुल चौदहटा अ/gएआएर उदू/gऐंड वण/gऐंडमालामे सं/gऐ0ूकृत वण/gऐंडमालासँ लेल गेल छै। ई \nअ/gएआएर सभ अिछ -----------ख, घ, ङ, छ, झ,ठ,ढ,थ, ध,फ,भ, /gऐऐू,/gएउूह आ /gएधधह।  \nउदू/gऐंडमे ऐ श/gएउएद सभक/gएूऐ एना िलखल जाइत छै------ \nक संग ह जोड़लापर ख \nग संग ह जोड़लापर घ \nच संग ह जोड़लापर छ \nज संग ह जोड़लापर झ \nट संग ह जोड़लापर ठ \nड संग ह जोड़लापर ढ़ \nत संग ह जोड़लापर थ \nद संग ह जोड़लापर ध  िवदेह सदेह:१२ || 59  \nप संग ह जोड़लापर फ \nब संग ह जोड़लापर भ \n \n  \nङ, /gऐऐू, /gएउूह आ /gएधधह /gऐ0ूवतं/gएआआ  /gएंआप/gएूऐ िलखल जाइत छै।  \nआब अह/gऐंऐ सभ देिख सकै छी जे देवनागरीमे तँ ख,घ इ/gएधूयािद लेल /gऐ0ूवतं/gएआआ अ/gएआए र \nआ तकर /gएध7विन छै मुदा उदू/gऐंडमे एकरा लेल \" ह' िमलाबए पड़ैत छै संगे संग ङ \nआिदक उ/gए7ूचारणमे तँ \" ह \" छैके।आब जँ कोनो उदू/gऐंड शाइर \" ह \" फ/gऐ70टाएल \nअ/gएआएरक कािफया बनबै छिथ तँ ओ उदू/gऐंडक उ/gए7ूचारण  परंपराक अनुसार \" ह \" \nकेर उ/gए7ूचारण नै करै छिथ। तँए उदू/gऐंडमे \" बात \" श/gएउएदक  कािफया \" साथ \" बिन \nसकै छै। कारण \" साथ \"मे जे \"थ\" छै तकर \"ह\" िनकािल देल जाइत छै। \nआन-आन \" ह \" िमि/gएआ7त श/gएउएदक कािफया लेल एनािहते बुझू। ऐठ/gऐंऐ ईहो मोन राखू \nजे मा/gएआआा सेहो उ/gए7ूचारणक िहसाबसँ गानल जाइत छै उदू/gऐंडमे तँए जँ कोनो देवनागरी \nिल/gएउ0यंतरण बला पोथी केर अधार पर मा/gएआआा िन कािल रहल छी तँ गड़बड़ भए \nसकैए। मूल उदू/gऐंड िलिप सीखू आ तकर उ/gए7ूचारण सेहो तखने अह/gऐंऐ उदू/gऐंड गजलक \nसही मा/gएआआा पकिड़ सकै छी। \n \n 2) वत/gऐंडमान सभ भारतीय भाषा िलिप बामसँ दिहन िलखल जाइत अिछ मुदा उदू/gऐंड \nदिहनासँ बाम। तेनािहते देवनागरीमे श/gएउएद रचना काल अ/gएआएरक /gऐ0ूव/gएंआप नै बदलै छै \nमुदा उदू/gऐंडमे बदिल जाइत छै। ऐक/gएूऐ अितिर/gए70तो आन -आन अंतर छै जे /gऐ0डयवहािरक \n/gऐ0ूतरपर बूझल जा सकैए।  \nआब हमरा पूरा िव/gएआधास अिछ जे अह/gऐंऐ सभ ओिह पदािधकारी जक/gऐंऐ /gूड0िमत नै \nहएब। एक बेर फेर मोन राखू जे देवनागरीक अलग-अलग /gएध7विन लेल अलग -\nअलग अ/gएआएर छै ( गाम घरक उ/gए7ूचारणमे स , श आिद एसमान उ/gए7ूचारण होइत छै \nजकर िववरण आगू देल जाएत ) मुदा उदू/gऐंडमे नै तँए देवनागरी ( िमिथला/gएआएर )मे \" \nत \" केर कािफया \" थ \" नै बिन सकैए वा \" प \" केर कािफया \" फ \" नै \nबिन सकैए। \nऐ िववरणक बाद आबी बहरपर----  60 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nबहर ---- \n \n गजल सिदखन कोने ने कोने बहरमे होइत छैक। िबना बहरक गजलक क/gएउधपना \nअसंभव। जेना छ/gएधधदक आधार लय होइत छैक तेनािहते बहरक आधार अऱूज वा \nअऱूद होइत छैक। अऱूज वा अऱूद मने शेर मे िनिहत मा/gएआआा-/gऐधउम  होइत छैक। \nअऱूज वा अऱूदके वज़न सेहो कहल जाइत छैक। बहरक चच/gऐंड आग/gऐंऐ बढ़एबासँ \nपिहने एकटा ग/gएउ0प आर | एिहठाम हम उदू/gऐंड बहर केर वण/gऐंडन क ए रहल छी। आ \nमैिथली गजलमे इ बहर सभक /gएंएयोग मैिथली गजलक 100सालक इितहासमे \nकिहओ निह भेल | मैिथलीमे बहर नै छल मतलब कृि/gएआआम /gएंआप/gएूऐ बहर नै छल। \nयोगानंद हीरा जी बहुत पिहनेसँ अरबी बहरमे मैिथली गजल िलखैत छलाह, मुदा \nमैिथलीक बहर-अ/gएआऐानी संपादक सभ हुनका कात कए देलक  जािहक/gएूऐ फल/gऐ0ूव/gएंआप \nमैिथली गजलमे बहरक चच/gऐंआ नै भए सकल। मुदा हालिहमे गजे/gएधध/gू0ं  ठाकुर /gऐएआारा \nबहरे-मुतकािरबमे सफलतापूव/gऐंडक गजल िलखल गेल। तँए आब एकर चच/gऐंआ \nआव/gऐ0एयक। ओना मैिथलीमे वािण/gऐंडक बहरक खोज सेहो गजे/gएधध/gू0ं ठाकुर /gऐएआारा भेल \nअिछ जकर अनुकरण /gएंएायः हरेक नव गजलकार कए रहल छिथ । एिह लेखमे \nजतेक उदाहरण देल गेल अिछ से वािण/gऐंडक बहर पर आधािरत अिछ। ओना एिह \nबहरक चच/gऐंआ हम बादमे सेहो करब। तँ पिहने उदू/gऐंडक बहर देखी।  \n \n अऱूज वा अऱूदक अिव/gऐ0ऐकार  िहजरीक दोसर सदीमे खलीले इ/gऐ07े अहमद बसरी \nकेने छलाह। हुनका इ िवचार म/gऐडएाक  ठठेरा बजारमे बत/gऐंडन बनेबाक अवाज सूिन \nअएलि/gएधधह। /gएंएाचीन कालमे म/gऐडएाके अऱूज वा अऱूद सेहो कहल जाइत छलैक तँए \nबसरी ओिह मा/gएआआा /gऐधउमके अऱूज वा अऱूदक नाम देलिथ।  अरबी सािह/gएधूयमे 16 \nबहरक /gएंएयोग भेल। बादमे इरानमे तीन टा बहरक अिव/gऐ0ऐकार भेल। आब  हम \nएिहठाम बहरक संि/gएआए/gएउ0त पिरचय दए रहल छी।  \n \n अरबी सािह/gएधूय मे बहर तीन खंडमे ब/gऐंऐटल गेल अिछ 1) सािलम मने मूल बहर, \n2 ) मुर/gऐडएब मने िमि/gएआ7त बहर आ 3) मुदाइफ मने पिरवित/gऐंडत बहर। एिह तीनूमेसँ \nमुदाइफ बहरके चच/gऐंआ हम बादमे करब | \nअरबीमे सािलम मने मूल बहर मे सात टा बहर अबैत अिछ। आ मुर/gऐडएबमे बारह \nटा। बादमे एही बारहके उलट-फेर करैत आठ टा आर बहर बनाएल गेल। कुल  िवदेह सदेह:१२ || 61  \nिमला कए मुर/gऐडएब बहर बीस टा भेल। हम अपना सुिवधा लेल  मुर/gऐडएब बहरक/gएूऐ दू \nखंडमे ब/gऐंऐिट देने छी। संगिह -संग सािलम बहरके हम \"समान बहर\" नाम देने \nिछऐक। आ मुर/gऐडएब बहरक पिहल खंड (जािहमे कुल सात टा बहर अिछ) \nतकरा अध/gऐंडसमान बहर नाम देिलऐक आ मुर/gऐडएब बहरक दोसर खंड जािहमे तेरह \nटा बहर अिछ तकर नाम \"असमान बहर\" देिलऐ। तँ आब एकर िववरण िन/gए7ूचा \nदेखू।। \nबहरसँ पिहने /gएंू/gएंंक/gएूऐ बूझी।  \nसं/gऐ0ूकृतक गण जक/gऐंऐ अरबी मे सेहो होइत छैक जकरा \"/gएंू/gएंं \" कहल जाइत \nछैक। इ /gएंू/gएंं आठ /gएंएकारके होइत अिछ। जकर  िववरण एना अिछ------- \n \n  \n/gएंू/gएंंक /gऐ0ूव/gएंआप  \nमा/gएआआा \n \n  \n/gएंू/gएंंक नाम  \nमा/gएआआा /gऐधउम  \n \n खमासी /gएंू/gएंं  \n \n 5 \n \n फऊलुन ( फ/ऊ/लुन) \nISS (I/S/S) \nखमासी /gएंू/gएंं   62 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n5 \n \n  \nफाइलुन (फा/इ/लुन) \nSIS (S/I/S) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n7 \nफाइलातुन (फा/इ/ला/तुन) \nSISS ( S/I/S/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n \n 7 \n \n मफाईलुन (म/फा/ई/लुन) \n \n ISSS ( I/S/S/S ) \n \n सुबाई /gएंू/gएंं  \n \n 7 \n \n मु/gऐ0ूतफइलुन (मुस्/तफ/इ/लुन \n \n SSIS ( S/S/I/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं   िवदेह सदेह:१२ || 63  \n 7 \n \n मुफाइलतुन (मु/फा/इ/ल/तुन ) \n \n  \nISIIS ( I/S/I/I/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n7 \nमुतफाइलुन (मु/त/फा/इ/लुन \nIISIS ( I/I/S/I/S ) \nसुबाई /gएंू/gएंं  \n7 \n \n मफऊलातु (मफ/ऊ/ला/तु \n \n SSSI ( S/S/S/I ) \n \n ****** एिहठाम I मने 1 मने ह/gऐ0ूव आ S मने 2 मने दीघ/gऐंड भेल संगे-संग \nखमासी मने प/gऐंऐच मा/gएआआाक आ सुबाई मने सात  मा/gएआआाक /gएंू/gएंं भेल | एिह /gएंू/gएंं \nसभक/gएूऐ इयाद रखबाक लेल गिणतीय /gएंआपसँ एना बुझू--------- \n \n a) एकटा लघुक/gएूऐ बाद जँ दूटा दीघ/gऐंड हो तँ ओकरा \"फऊलुन\" कहल जाइत \nछैक। \n \n  \nb) एकटा लघुक/gएूऐ बाद जँ तीनटा दीघ/gऐंड हो तँ ओकरा \"मफाईलुन\" कहल जाइत  64 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nछैक। \nc) जँ \"मफाईलुन\" क/gएूऐ उ/gएउधटा करबै तँ \"मफऊलात\" बिन जाएत मने तीनटा \nदीघ/gऐंडक/gएूऐ बाद एकटा लघु।  \n \n  \nd) दूटा दीघ/gऐंडक/gएूऐ बीचमे जँ एकटा लघु रहए तखन ओकरा \"फाइलुन\" कहल \nजाइत छैक। \ne) \"फाइलुन\" केर अंतमे जँ एकटा आर दीघ/gऐंड जोड बै तँ ओ \"फाइलातुन\" बिन \nजाएत। \nf) \"फाइलातुन\" केर उ/gएउधटा /gएंआप  \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" होइत छैक। \ng) शु/gएंूमे एकटा लघु तकरा बाद  एकटा दीघ/gऐंड तकरा बाद फेर दूटा लघु आ \nतकरा अंतमे एकटा दीघ/gऐंड हो तँ \"मुफाइलतुन\" कहल जाइत छैक \n \n  \nh) \"मुफाइलुन\" केर अंतसँ तेसर या दोसर लघु हटा कए पिहल लघु लग बैसा \nदेबै तँ \"मुतफाइलुन\" बिन जाएत। मने शु/gएंूमे टूटा लघु तकरा बाद एकटा दीघ/gऐंड \nतकरा बाद फेर एकटा लघु आ तकरा बाद अंतमे एकटा दीघ/gऐंड।  \n1) समान /gएध7विन ---------एिह खंडमे कुल सात गोट बहर राखल जाइत अिछ। \nजकर िववरण एना अिछ-------- \nक) बहरे-हज़ज---------- एकर मूल /gएध7विन अ िछ \"मफाईलुन\" मतलब I-S-S-S \n(1-2-2-2) मने ह/gऐ0ूव् -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड| इ /gएध7विन शाइर अपना सुिवधानुसार /gएंएयोग \nकए सकैत छिथ। मतलब कोनो शाइर एक प/gऐंऐितमे एक बेर, वा दू बेर वा ...... \nकतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएंएयोग कए  सकैत छिथ, मुदा मा/gएआआा-/gऐधउम \nनिह टुटबाक चाही।आ जँ एिह /gएध7विन के शेर के /gएंूप मे देबै तँ एना हेतैक------ \nI-S-S-S  िवदेह सदेह:१२ || 65  \nI-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S \n \n I-S-S-S + I-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \n \n  \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \nI-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S + I-S-S-\nS....................................... \nतँ इ भेल बहरे-हज़ज केर ढ़/gऐंऐचा। एिहठाम फेर एक बेर गौरसँ देखू। उपरका \nढ़/gऐंऐचा सभमे दूनू प/gऐंऐितमे मा/gएआआा /gऐधउम एकै छैक। अथ/gऐंआत /gऐं0/gऐ0ूव के िन/gए7ूचा /gऐं0/gऐ0ूव आ \nदीघ/gऐंड। आ मोन राखू जँ अह/gऐंऐ बहरे-हज़जमे गजल लीिख रहल छी तँ हरेक \nशेरक मा/gएआआा /gऐधउम इ एह देबए पड़त। निह तँ गजल बे-बहर कहाओत। /gएआ7ी गजे/gएधध/gू0ं \nठाकुर /gऐएआारा िलिखत बहरे हजज केर एकटा उदाहरण  देखू--------------------- \nमहामाला महाडाला करै /gऐ0ूवाहा लगैए ई \n अकासी आस छै सोझ/gऐंऐ झझा देतै लगैए ई \n \n  \nकहैए ई िमलेबै आइ नोरोमे कने गोला \nजँ भ/gऐंूगे पीिब एतै, भावना पीतै लगैए ई \n \n जह/gऐंऐ ताकी लगैए /gएंएेम बाझै छै सरैलामे  66 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n खने भोकािर पाड़ैए हँसै नै छै लगैए ई \n \n  \n \n  \n \n  \nिटपौड़ी छै बुझेबै बात की, धाही कनी देखू \nकटैया पािन जेना ओ, नचै नै छै लगैए ई \n \n गजे/gएधध/gू0ं पूब सु/gएंूजक रहत देतै सूय/gऐंडक/gएूऐ झ/gऐंऐखी \n \n चढ़त आकास देखै बानस/gएउएबरै लगैए ई \n \n  \n \n अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल बहरे हज़ज केर उदाहरण देखू---------- \n \n उड़ल सबटा िचड़ैय/gऐंऐ गाछपर  फुर/gऐंडसँ \nजँ बैसल चारपर चारो खसल चुर/gऐंडसँ \n \n  \nहमर गाड़ी लतामक डािढ़ आ सनठी \nचलै छै तेज अपने मुँह करै हुर/gऐंडसँ \n \n िगलासक दूध िमिसयो नीक नै लागै \nभरल तौला दही आँङुर लगा सुर/gऐंडसँ  िवदेह सदेह:१२ || 67  \nअपन बाछी अपन गैया त ता थैया \nअपन झबरा करै अपनपर नै गुर/gऐंडसँ \nफट/gऐडएा फूटलै /gू0उाम /gू0उम  /gू0उूमसँ \nजड़ै छै छूरछूरी छूर/gऐंड छू छुर/gऐंडसँ \nमफाईलुन \n1222 तीन बेर \nबहरे हजज \nख) बहरे-रमल------- एकर मूल /gएध7विन एना अिछ --- फाइलातुन मने ----- S-I-\nS-S, अथ/gऐंआत दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड।  आब जँ एिह /gएध7विन के शेर मे /gएंएयोग करबै तँ \nएना हेतैक--- \nS-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S \nS-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S + S-I-S-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए स कैत \nछिथ।) इ भेल बहरे-रमल। अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  बहरे रमल केर उदाहरण \nदेखू---------- \nघोघ हुनकर उतिर गेलै \nपवन संगे ससिर गेलै \nआँिख रिह गेलै खुजल यौ \n/gएंआप यौवन िनखिर गेलै \n  68 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n टोह मे छल मोन बगुला \nरािश सु/gऐधएर उचिर गेलै \nचउरचन मे चान पूजब \n \n पावइन सब िबसिर गेलै \nजेठ मे मधुमास एलै \nगाछ नव िदल मजिर गेलै \nमधुप केलक आ/gऐधउमण बड  \nकाम मे सब लचिर गेलै \nअंशु आशक झ/gऐंऐिप लेलिन  \nकुकुर पर जे नजिर गेलै \nपाप भेलै ,घोघ ससरल \n \n अिमतके मन हहिर गेलै \n \n फाइलातुन ( I-U-U-U ) \n \nबहरे-रमल \nग) बहरे-कािमल----- एकर मूल /gएध7विन अिछ \"मुतफाइलुन\" मने I-I-S-I-S मने \n/gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड।  शेरमे एकर ढ़/gऐंऐचा एना छैक ------ \nI-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S \nI-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S + I-I-S-I-S \n  िवदेह सदेह:१२ || 69  \n  \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ।) इ भेल बहरे-कािमल|अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  बहरे कािमल केर उदाहरण \nदेखू---------- \nिकछु बात एहन भेल छै \nघर घर त' रावण भेल छै \nबम फोिड़ छाउर देश छै \nजिड़ देह जाड़न भेल छै \n \n  \nि/gएंएय नै िवरह जनमै बहुत  \nसिज दद/gऐंड गायन भेल छै \nिजनगी भ' गेल महग कते \nझड़कैत सावन भेल छै \nदस बात सूनब की \"अिमत\" \nसब ठाम गंजन भेल छै \nमुतफाइलुन \n11212 दू बेर \nबहरे -कािमल \n \n   70 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nघ) बहरे-मुतकािरब-------- एकर मूल /gएध7विन फऊलुन अिछ मने I-S-S मने /gऐं0/gऐ0ूव -\nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड। एकर ढ़/gऐंऐचा देखू------- \nI-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S \nI-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S + I-S-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ।) \n \n  \nइ भेल बहरे-मुतकािरब| अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल बहरे मुतकािरब केर उदाहरण \nदेखू---------- \nजखन राित आएल कारी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \nजखन होइ घर मोर खाली िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \n \nअह/gऐंऐ दूर बैसल सताबैत छी स/gऐंऐझ -भोरे सिदखने \n \n सनेस/gएूू जँ आएल देरी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \n \n  \nबरसलै /gएंएथम बूँद वष/gऐंआ िमलन  यािद आबै तखन यौ \nिवरह केर तानल दुनाली िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौँ \nिपया जी जखन बहल पवना मधुर गीत गाबैत कोयल \nजखन क/gऐंऐट मे फसल साड़ी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौँ \nजँ देखब कतौ िछपकली डर सँ बोली फुटै नै हमर यौ  िवदेह सदेह:१२ || 71  \nजँ धड़कै हमर सून छाती िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौँ \nकने आिब नेहक जड़ल भाग फेरो सँ चमका िदऔ यौ \nअिमत आश देखैत रानी िपया यौ अह/gऐंऐ मोन पड़लौ \nबहरे -मुतकािरब \n \n  \n{/gऐं0/gऐ0ूव -दीध/gऐंड-दीध/gऐंड 6बेर सब प/gऐंऐितमे } \n \n  \nबहरे मुतकािरब बहुत लोकि/gएंएय  आ संगीतमय बहर छै। आिद शंकराचाय/gऐंड आ \nगो/gऐ0ूवामी तुलसी दास सेहो ऐ बहरक /gएंएयोग  केने छिथ। पिहने आिद शंकराचाय/gऐंडक \nई िनव/gऐंआण ष/gऐधूकम देखू----------- \nमनो बु/gऐधध/gएध7यहंकारिच/gएआूािन  नाहम् न च /gएआ7ो/gएआआ िज/gूए7े न च /gऐउएाण ने/gएआआे \nन च /gऐ0डयोम भूिमर् न तेजॊ न  वायु: िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \nन च /gएंएाण सं/gएआऐो न वै प/gए7धचवायु: न वा स/gएउ0तधातुर् न वा प/gए7धचकोश : \nन वा/gए70पािणपादौ न चोप/gऐ0ूथपायू िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \nन मे /gऐएआेष रागौ न मे लोभ  मोहौ मदो नैव मे नैव मा/gएधूसय/gऐंड भाव : \nन धम/gऐ7ं न चाथ/gऐ7ं न कामो ना मो/gएआए : िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \n \n  \nन पु/gएधऐयं न पापं न सौ/gए7डयं न  दु:खम् न म/gएधध/gएआआो न तीथ/gऐंडं न वेदा: न य/gएआऐा: \nअहं भोजनं नैव भो/gए7ंयं न  भो/gए70ता िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम्  72 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nन मृ/gएधूयुर् न शंका न मे जाितभेद: िपता नैव मे नैव माता न ज/gएधधम  \nन ब/gएधधधुर् न िम/gएआआं गु/gएंून/gऐ7ूव  िश/gऐ0ऐय : िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \n \n  \n \n अहं िनिव/gऐंडक/gएउधपॊ िनराकार /gएंआपॊ िवभु/gएधूवा/gए7ूच सव/gऐंड/gएआआ सव/gऐ7डि/gएधध/gू0ंयाणाम् \nन चासंगतं नैव मुि/gए70तर् न  मेय: िचदान/gएधधद /gएंआप : िशवोऽहम् िशवॊऽहम् \nआब देखू तुलसी दास जी /gऐएआारा िलखल ई /gऐ0ू/gएआआोत ------------- \nनमामी शमीशान िनव/gऐंआण /gएंआपं \nिवभू /gऐ0डयापकम् /gू0उ/gएउूह वेदः  /gऐ0ूव/gएंआपं \nपिहल प/gऐंऐितक/gएूऐ मा/gएआआा /gऐधउम  अिछ---- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-\n/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंडदोसरो प/gऐंऐितक/gएूऐ मा/gएआआा /gऐधउम अिछ ----- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-\n/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड \nनोट--- दोसर प/gऐंऐितमे /gू0उ/gएउूहक/gएूऐ गेबा कालमे बर् = दीघ/gऐंडकएल जाइत छै।  \nङ) बहरे-मुतदािरक--------एकर मूल /gएध7विन अिछ \"फाइलुन\" मने S-I-S मने दीघ/gऐंड-\n/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड अिछ। एकर ढ़/gऐंऐचा एना अिछ------ \nS-I-S + S-I-S + S-I-S + S-I-S \nS-I-S + S-I-S + S-I-S + S-I-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ)| इ भेल बहरे-मुतदािरक। अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल बहरे मुतदािरक केर \nउदाहरण देखू \n \n   िवदेह सदेह:१२ || 73  \n \n  \nकुकुर उनटल पड़ल लार पर \nबंदरो बैसलै चार पर \nमूस दौगै गहुँम भरल घर \nकोइली तन दै तार पर \nनािद पर गाय दै दूध छै \nनजर देने /gएआ7वन ढार पर  \n \n /gऐ0ूवागत लेल बौआ कए  \n \n फूल मु/gऐ0ूकै गुथल हार पर  \n \n  \n \n  \n \n भोर भेलै उठल राजा यौ \n \n अिमत बौआ चढ़ल कार पर \n \n दीघ/gऐंड- ह/gऐ0ूव/gऐंड -दीघ/gऐंड 3 बेर \n \n च) बहरे-रजज------ एकर मूल /gएध7विन \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" छैक। मने S-S-I-S मने \nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड। एकर ढ़/gऐंऐचा एना हेतैक------ \nS-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S  74 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nS-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S + S-S-I-S \n \n  \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ।) \nइ भेल बहरे-रजज |अिमत िम/gएआ7  /gऐएआारा िलखल बहरे रजज केर उदाहरण देखू----- \n----- \nबाल गजल \n \n कारी मिहस के दूध उ/gए7ंजर छै कते \nभिर मोन पारी पीिब दु/gएउएबर छै कते \n \n रसगर िजलेबी गरम नरमे नरम छै \nल/gऐधंडू बनल बेसनक ब/gए7ंजर छै कते \n \n  \nछै पात हिरयर फूल शोिभत गाछ छै \nजामुन िलची आमक इ म/gए7ंजर छै कते \nदू एक दू आ चािर दूनी आठ छै \nअ/gऐ0ूसी कते नै जािन स/gएआूर छै कते \nभालू बला देखाब' सबके न/gऐंऐच हौ \nझट आिग छड़पै दौड़ च/gऐडएर छै कते \n  िवदेह सदेह:१२ || 75  \n मु/gऐ0ूतफइलुन  \n2212 तीन बेर \nबहरे रजज \nछ) बहरे-वािफर------------ एकर मूल /gएध7विन \"मुफाइलतुन\" छैक मने I-S-I-I-S \nमने /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड। एकर ढ़/gऐंऐचा देखू------ \nI-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S \nI-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S + I-S-I-I-S \n(एिहठाम हम खाली चािर-चािर /gएध7विनके उदाहरण देलहुँ अिछ , मुदा शाइर एकसँ \nलए कए कतेको बेर ( बेसीसँ बेसी सोलह बेर ) /gएध7विनके /gएंएयोग कए सकैत \nछिथ। इ भेल बहरे-वािफर | अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  बहरे वािफर केर \nउदाहरण देखू---------- \nखतम सब काज भेल हमर \n \n /gऐ0ूवतं/gएआआ िमजाज भेल ह मर \n \n कतौ िजनगी छलै धधकै \nखुशी पर राज भेल हमर \nपुरान जँ गाछ , म/gए7ंजर नव  \nअपन त' अवाज भेल हमर \nसरस पल भेल बड िदनपर \nसदेह इलाज भेल हमर \nसिदखन गजल िलखैत रहब  76 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअिमत नव साज भेल हमर \n \n  \nबहरे-वािफर \nमुफाइलतुन U-I-U-U-I 2 बेर सब प/gऐंऐितमे \n2) अध/gऐंडसमान बहर -------- एिह खंडमे कुल 56 बहर अिछ मुदा मा/gएआआ 7 टा \n/gएंएचिलत अिछ। एकरा हम अध/gऐंडसमान बहर एिह  /gऐएआारे कहैत िछऐक जे एिहमे हरेक \nप/gऐंऐितमे कमसँ-कम अिनवाय/gऐंड /gएंूपसँ दूटा /gएध7विनके समान /gएंूपमे /gएंएयोग करए पड़ैत \nछैक। आब शाइर एिह दूनू /gएध7विनके एक प/gऐंऐितमे जाए बेर  ( बेसीसँ बेसी सोलह \nबेर ) /gएंएयोग कए सकिथ ओ हुनका ऊपर छि/gएधधह। आ एिह खंडक सभ बहर  \nलेल एहने सन बूझू।। एकर िववरण िन/gए7ूचा देल जा रहल अिछ।  \n \n  \n \n  \n1) फऊलुन + फाइलुन ( एकर उ/gएउधटा /gएंआप सेहो छै.....) \nफाइलुन + फऊलुन \n2) फऊलुन + फाइलातुन ( एकर उ/gएउधटा /gएंआप सेहो छै.....) \nफाइलातुन + फऊलुन \nआ िन/gए7ूचाक सभ ब/gऐंऐचल 26 टा बहरक लेल एनािहते िनयम छै। आ ऐ तरह/gऐ70 ऐ \nखंडमे कुल 56 टा बहर भेल। \n3) फऊलुन + मफाईलुन \n \n 4) फऊलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n  िवदेह सदेह:१२ || 77  \n 5) फऊलुन + मुफाइलतुन \n \n 6) फऊलुन + मुतफाइलुन \n7) फऊलुन + मफऊलातु \n8) फाइलुन + फाइलातुन \n9) फाइलुन + मफाईलुन \n10) फाइलुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन  \n11) फाइलुन + मुफाइलतुन \n12) फाइलुन + मुतफाइलुन \n13) फाइलुन + मफऊलातु \n \n14)फाइलातुन + मफाईलुन \n \n 15) फाइलातुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n16) फाइलातुन + मुफाइलतुन \n17) फाइलातुन + मुतफाइलुन \n18) फाइलातुन + मफऊलातु \n19) मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n20) मफाईलुन + मुफाइलतुन \n21) मफाईलुन + मुतफाइलुन \n22) मफाईलुन + मफऊलातु  78 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n 23) मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलुन \n \n 24) मु/gऐ0ूतफइलुन + मुतफाइलुन \n \n 25) मु/gऐ0ूतफइलुन + मफऊलातु \n \n 26) मुफाइलतुन + मुतफाइलुन \n \n 27) मुफाइलतुन + मफऊलातु \n \n 28)  मुतफाइलुन + मफऊलातु \nआब अह/gऐंऐ सभ ज/gएंआर कहब जे जखन  मा/gएआआ साते टा बहर /gएंएचिलत छै तखन \nएतेक देबाक कोन काज। मुदा बेसी /gएंएचिलत नै हेबाक मतलब ई नै छै जे ई \nगलत छै। व/gऐ0ूतुतः बहरक /gएंएयोग अ/gएउऐयास पर िनभ/gऐंडर छै आ  हरेक शाइर अपना \nिहसाबसँ बहरक चुनाब करैत छिथ। भए सकैए जे जािह बहरक/gएूऐ अरबी जीह  पर \nकिठनाह लागल हो से मैिथलीमे सहज लागए तँए ई सभ देल गेल अिछ। तँ \nदेखी ई सात टा बहु-/gएंएचिलत बहर  आ ओकर नामक/gएूऐ।  \nक) बहरे-तवील--------- एकर मूल /gएध7विन छैक \" फऊलुन-मफाईलुन\"। एकर \nढ़/gऐंऐचा देखू------- \nI-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S \n \n   िवदेह सदेह:१२ || 79  \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S \nI-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-S + I-S-S + I-S-S-\nS........................... \nएिह बहर आ एिह खंडक ब/gऐंऐकी अ/gएधधय छहो बहरक लेल एकटा आर बात मोन \nराखू जे /gएध7विन जािह /gऐधउममे देल गेल अिछ ताही /gऐधउममे रहबाक चाही। जेना की \nबहरे-तवीलमे अह/gऐंऐ देखलहुँ जे एकर /gएध7विन एना छैक \" फऊलुन-मफाईलुन\" मुदा \nजँ अह/gऐंऐ एकरा \" मफाईलुन- फऊलुन\" बला /gऐधउममे रखबै तँ इ  बहरे-तवील निह \nहएत। अिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे तवील देखल जाए ------------ \nपुन: जोिड लेबै नेहक/gएूऐ डोर  राजा जी \nकनेको बहै नै जानक/gएूऐ नोर राजा जी \n कने आउ राजा जािन नै की भ' जेतै यौ \nकनेको नचाबू /gएंएेमक/gएूऐ मोर राजा जी \n \n  \nिकए सु/gऐधए भेलॱ आइ बेमौत  मारै छी \nकने आइ म/gऐ0ूतीमे क/gएंआ शोर राजा जी \nजमाना िमलेतै नै सुनू बैलगा देतै \nअनाड़ी बुझै छै /gएंएेम छै चोर  राजा जी \nचटा देब संगे /gएउ0यार के चाशनी हमरा \nअमीतो बुझू भेलै सराबोर राजा जी \n \n हरेक प/gऐंऐितमे \"फऊलुन-मफाईलुन\" अथ/gऐंआत ( /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड + /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड \nसँ बनल बहरे तवील )  80 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n ख) बहरे-मदीद-----------एकर मूल /gएध7विन अिछ \"फाइलातुन-फाइलुन\"। एकर \nढ़/gऐंऐचा एना छैक -------- \nS-I-S-S + S-I-S \nअिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे मदीद देखल जाए------------ \nकोन टोना केलकै जोिगया सिदखन करेजा हमर जिरते रहल \nचोिर केने चैन होशो हमर सिदखन अनेरे उिड़ते रहल \nनै छलै डर एत' मरबाक आ नै मोन मे दद/gऐंड अंदेशा छलै \nदेख नवका एत' बिहते हवा से आब नेहक गजल मिरते रहल \n \n  \nभािग गेलै कोन नगरक गली मे आइ देखा क' सतरंगी सपन \nबाट जोहैते भ' जेतै कखन की आँिखमे नोर बड भिरते रहल \nउजिर गेलै जखन कोनो उपवनक कोनटा परक गाछक फूल यौ \nतखन सबटा कोयलक मधुर बोली संग दद/gऐंडक हवा उिड़ते रहल  \nआइ खोजै छी अपन ओिह जादूगर कए फेर खेला खेलबै \nअिमत केने आश नेहक सिदखने भीतरे-भीतर जिरते रहल \nबहरे मदीद \nफाइलातुन-फाइलुन ( I-U-I-I+ I-U-I ) 3 बेर \n \n ग) बहरे बसीत----- एकर मूल /gएध7विन \" मु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलुन\" छैक। एकर ढ़/gऐंऐचा \nएना हएत------------------  िवदेह सदेह:१२ || 81  \n \n S-S-I-S + S-I-S \n \n देखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे बसीतमे अिछ----- \n \n बेटा अपन मुख/gऐंडके सोटासँ हम  अकछ छी \nबाबाक फूटलहबा लोटासँ हम अकछ छी \nपे/gऐउउोल कखनो त ' कखनो गैस स/gएउएजी महग \nकाला बजारी करै कोटासँ हम अकछ छी \nबेटी कपारपर छै िच/gएधधता इ  सिदखन बनल \nकिनयाक नेहक भरल मोटासँ हम अकछ छी \nछै आिग धरती बनल नै पािन आकाश मे \nपीबैत कारी धुआँ मोटासँ हम अकछ छी \n \n दै यै भगा काज छोड़ा जीब कोना बचब \nछै खसल टाकाक लंगोटासँ हम अकछ छी \nरचना करै छी त' खच/gऐंआ होइ यै नै मुदा \nअितथी अिमत एत' दस गोटासँ हम अकछ छी \nमु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलुन दू बेर \nबहरे-बसीत \nघ) बहरे-मुज/gऐ0ूसम वा मुजास----------------------------- एकर मूल /gएध7विन \" \nमु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलातुन\" छैक। एकर ढ़/gऐंऐचा एहन छैक ---------  82 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nS-S-I-S + S-I-S-S \nअिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे मुजास देखल जाए------------ \nबसलौँ अह/gऐंऐ जखन मनमे हमरा चमिक गेल िजनगी \nअनमोल नेहक उड़ल खुशबूमे गमिक गेल िजनगी \nमाधुय/gऐंड म/gऐंऐखैत खुजलै जखने कमल ठोर रानी \nलवणी सँ छलकैत ताड़ी बूझू छलिक गेल िजनगी \n \n गाबी अह/gऐंऐ गीत मोने मोने जँ तैयौ गजब धुन \nमु/gऐ0ूकी द ' देलौँ चहटगर अमृत झमिक गेल िजनगी \nनीरीह जानबर बिन नैनक मािर खेलौँ सिदखने \nफूले छलै बाण नैनक त/gएूऐए धड़िक  गेल िजनगी \nसगरो अह/gऐंऐ के िलखल छिव डूबल  कलम नेहमे यै \nगाबै अिमत गजल िलखलक देखू दमिक गेल िजनगी \nबहरे मुजास \nङ) बहरे- मु/gएधधसरह ----------- एकर मूल /gएध7विन \"मु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलात\"। एकर \nढ़/gऐंऐचा छैक --------------- \nS-S-I-S + S-S-S-I \nअिमत िम/gएआ7 जीक िलखल बहरे मु/gएधधसरह देखल जाए ------------ \nआखर जखन /gएंआपक िलखल  \nउपमा सजल फूलक िलखल  िवदेह सदेह:१२ || 83  \nआदश/gऐंड छी /gएंआपक बनल  \nकाजर नयन कातक िलखल \nसरगम अह/gऐंऐक /gऐ0ूवर सजल  \nमु/gऐ0ूकी नगर तानक िलखल  \n \n  \nकहलौँ करेजक सब कहल \nिकछु बात हम राजक िलखल \n \n चमकैत नभ मे छी चान \nतारा गजल हाटक िलखल \nमु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलातु \n \n  \nच) बहरे-मजिरअ-------------- एकर मूल /gएध7विन छैक \"मफाईलुन-फाइलातुन\" एकर \nढ़/gऐंऐचा एना छैक -------- \nI-S-S-S+S-I-S-S \n \n  \nछ) बहरे-मु/gए70तिजब ------- एकर मूल /gएध7विन छैक \" मफऊलात-मु/gऐ0ूतफइलुन \"। \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ----------- \nS-S-S-I +S-S-I-S \nओम /gएंएकाश जीक िलखल बहरे मु/gए70तिजबमे िलखल ई गजल देखल जाए ---------  84 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n---------- \nधारक कात रिहतो िपयासल रिह गेल िजनगी हमर \nमोनक बात मोनिह रहल, दुख सिह गेल िजनगी हमर \n \n  \nमु/gऐ0ूकी हमर घर आस लेने आओत नै आब यौ \nपूरै छै कह/gऐंऐ आस सबहक , किह गेल िजनगी हमर \nसीखेलक इ दुिनया िकला बचबै केर ढंगो मुदा \nबचबै मे िकला अनकरे टा ढिह गेल िजनगी हमर \nपाथर बाट पर छी पडल, हमरा पूछलक नै िकयो \nकोनो ब/gऐधए नाला जक/gऐंऐ चुप बिह  गेल िजनगी हमर \nिजनगी \"ओम\" बीतेलकै बीचिह धार औनाइते \nभ/gऐ70टल नै कछेरो कतौ, बस दिह गेल िजनगी हमर \n \n (बहरे मु/gए70तिजब ) \n \n  \n \n 49टा ब/gऐंऐचल बहरक नाम हमरो एखन  धिर नै पता लागल अिछ। पता लिगते \nज/gएंआर कहब।  \n \n  \n3) असमान बहर--------- एिह खंडमे कुल 213 गोट बहर अिछ मुदा मा/gएआआ 13 \nटा /gएंएचिलत अिछ। एकरा हम असमान बहर  एिह /gऐएआारे कहैत िछऐक जे एिहमे  िवदेह सदेह:१२ || 85  \nहरेक प/gऐंऐितमे कमसँ-कम अिनवाय/gऐंड /gएंूपसँ तीनटा /gएध7विनके समान /gएंूपमे /gएंएयोग करए \nपड़ैत छैक।आब शाइर एिह तीनू /gएध7विनके एक प/gऐंऐितमे जाए बेर ( बेसीसँ बेसी \nसोलह बेर ) /gएंएयोग कए सकिथ ओ हुनका ऊपर छि/gएधधह। आ एिह  खंडक आर \nअ/gएधधय बहर लेल एहने सन बूझू। एकर िववरण िन/gए7ूचा देल जा रहल अिछ।  \nऐ असमान बहरक दू भागक/gएूऐ हमरा लोकिन देखी। पिहल भाग ओ भेल जािहमे \nतीनटा अलग-अलग /gएंू/gएंंक/gएूऐ एक प/gऐंऐितमे एक बेरमे /gएंएयोग कए जाइत छै। आ \nदोसर भाग ओ भेल जािहमे दूटा एक समान /gएंू/gएंं आ एकटा दोसर  /gएंू/gएंं लेल \nजाइत छै। तँ पिहने देखी ओ बहर जािहमे तीनटा अलग-अलग /gएंू/gएंंक/gएूऐ एक  \nप/gऐंऐितमे एक बेरमे /gएंएयोग कए जाइत छै।  \n1) फऊलुन + फाइलुन + फाइलातुन ( एकर दूटा आर /gएंआप हेतै) \na) फाइलुन + फाइलातुन+फऊलुन \nb) फाइलातुन + फऊलुन + फाइलुन \n \n एनािहते िन/gए7ूचो बला सभक  दू-दूटा आर /gएंआप हेतै। कुल िमला ऐ खंडमे 45टा \nबहर /gएंएा/gएउ0त भेल।  \n2) फऊलुन + मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n3) फऊलुन + मुफाइलतुन + मुतफाइलुन \n4) फाइलुन + फाइलातुन + मफाईलुन \n5) फाइलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलतुन \n6) फाइलुन + मुतफाइलुन + मफऊलातु \n7) फाइलातुन + मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \n8) फाइलातुन + मुफाइलतुन + मुतफाइलुन  86 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n9) मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलतुन \n \n 10) मफाईलुन + मुतफाइलुन + मफऊलातु \n \n 11) मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाइलतुन + मुतफाइलुन \n12) मुफाइलतुन + मुतफाइलुन + मफऊलातु \n13) मफऊलातु + मुतफाइलुन + मुफाइलतुन \n14) मफऊलातु + मु/gऐ0ूतफइलुन + मफाईलुन \n15) मफऊलातु + फाइलातुन + फाइलुन \nआब आबी दोसर भागमे जािहमे दूटा एक समान /gएंू/gएंं आ एकटा दोसर /gएंू/gएंं लेल \nजाइत छै........... \n \n  \n \n  \n \n हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग ( \nएकर तीन /gएंआप हेतै ) \n \n फाइलातुन+ फाइलातुन+ मफाईलुन ( मने----- दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड+ दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -\nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड+/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड- दीघ/gऐंड) \nमफाईलुन+फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+मफाईलुन+फाइलातुन \nआ) हरेक प/gऐंऐित मे मफाईलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै )  िवदेह सदेह:१२ || 87  \nमफाईलुन+ मफाईलुन+फाइलातुन \nफाइलातुन+मफाईलुन+ मफाईलुन \nमफाईलुन+फाइलातुन+मफाईलुन \nइ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग ( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन+ फाइलातुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन +फाइलातुन \nई) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमु/gऐ0ूतफइलुन +मु/gऐ0ूतफइलुन + फाइलातुन \nफाइलातुन+मु/gऐ0ूतफइलुन  +मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +फाइलातुन+मु/gऐ0ूतफइलुन  \nउ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन +फाइलातुन + मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन+फाइलातुन +फाइलातुन \nफाइलातुन +मुफाइलतुन+ फाइलातुन \nऊ) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  88 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nमुफाइलतुन+ मुफाइलतुन+फाइलातुन \nफाइलातुन +मुफाइलतुन+ मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन+ फाइलातुन+मुफाइलतुन \nए) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन+ फाइलातुन+मुतफाइलुन \nमुतफाइलुन +फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+ मुतफाइलुन+फाइलातुन \nऐ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमुतफाइलुन +मुतफाइलुन + फाइलातुन \nफाइलातुन+मुतफाइलुन +मुतफाइलुन \nमुतफाइलुन +फाइलातुन+मुतफाइलुन \nओ) हरेक प/gऐंऐित मे फाइलातुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nफाइलातुन+ फाइलातुन+मफऊलात \nमफऊलात +फाइलातुन+ फाइलातुन \nफाइलातुन+ मफऊलात +फाइलातुन \nऔ) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  िवदेह सदेह:१२ || 89  \nमफऊलात +मफऊलात + फाइलातुन \nफाइलातुन+मफऊलात +मफऊलात \nमफऊलात +फाइलातुन+मफऊलात \nअं) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग ( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमफाईलुन +मफाईलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +मफाईलुन +मफाईलुन \nमफाईलुन +मफाईलुन+मफाईलुन \nअः) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाईलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nमु/gऐ0ूतफइलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन + मुफाईलुन \nमुफाईलुन+मु/gऐ0ूतफइलुन + मु/gऐ0ूतफइलुन  \nमु/gऐ0ूतफइलुन +मुफाईलुन+ मु/gऐ0ूतफइलुन  \nक) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमफाईलुन+ मफाईलुन+ मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन+मफाईलुन+ मफाईलुन \nमफाईलुन+ मुफाइलतुन + मफाईलुन  90 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nख) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nमुफाइलतुन +मुफाइलतुन +मफाईलुन \nमफाईलुन +मुफाइलतुन +मुफाइलतुन \nमुफाइलतुन +मफाईलुन+मुफाइलतुन \nआब आगूक हरेक वग/gऐंड लेल  एनािहते तीन-तीनटा बहर बनैत रहत। हम समयक \nअबाभक/gएूऐ कारणै नै दए रहल छी। अह/gऐंऐ सभ  समय-समय पर एकरा बनबैत \nरहब। आब ऐठाम देखू जे कुल िमला कए ऐ िववरणमे 56 टा वग/gऐंड अिछ आ \nहरेक वग/gऐंडमे तीन -तीन टा बहर अिछ मने ऐ खंडमे कुल 168टा बहर भेल। \n \n  \nग) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग ( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nघ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nङ) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nच) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर /gएंएयोग \n( एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nछ) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  िवदेह सदेह:१२ || 91  \nज) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nझ) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nञ) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n  \nट) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nठ) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nड) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nढ़) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nण) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n त) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  एक बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन  केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n थ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर एक बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n  92 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n द) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n ध) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंए योग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n न) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nप) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर एक  बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n फ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n ब) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n भ) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n म) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \nय) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n र) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मुफाइलतुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \nल) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर  िवदेह सदेह:१२ || 93  \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n व) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n श) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एक रो तीन /gएंआप हेतै) \nष) हरेक प/gऐंऐितमे फऊलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nस) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ फऊलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nह) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ फाइलातुन केर एक बेर \n/gएंएयोग(एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n/gएआए) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलातुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n/gएआआ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफाईलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n /gएआऐ) हरेक प/gऐंऐितमे मफाईलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n ऋ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मु/gऐ0ूतफइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n लृ) हरेक प/gऐंऐितमे मु/gऐ0ूतफइलुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै)  94 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n कृ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर आ मुफाइलतुन केर एक बेर /gएंएयोग (एकरो \nतीन /gएंआप हेतै) \nखृ) हरेक प/gऐंऐितमे मुफाइलतुन  केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nगृ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मुतफाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n घृ) हरेक प/gऐंऐितमे मुतफाइलुन केर दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \n \n चृ) हरेक प/gऐंऐितमे फाइलुन केर  दू बेर /gएंएयोग आ मफऊलात केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nछृ) हरेक प/gऐंऐितमे मफऊलात केर  दू बेर /gएंएयोग आ फाइलुन केर एक बेर \n/gएंएयोग (एकरो तीन /gएंआप हेतै) \nमुदा ऐ 213 बहरमेसँ मा/gएआआ  तेरहे टा बहु/gएंएचिलत छै। आ बाद ब/gऐंऐकी केर उपयोग \nमुजाइफ /gएंआपमे होइत छै। आब अह/gऐंऐ सभ ज/gएंआर कहब जे जखन मा/gएआआ तेरहे टा \nबहर /gएंएचिलत छै तखन एतेक देबाक कोन काज।  मुदा बेसी /gएंएचिलत नै हेबाक \nमतलब ई नै छै जे ई गलत छै। व/gऐ0ूतुतः बहरक /gएंएयोग  अ/gएउऐयास पर िनभ/gऐंडर छै \nआ हरेक शाइर अपना िहसाबसँ बहरक चुनाब करैत छिथ। भए सकैए जे जािह \nबहरक/gएूऐ अरबी जीह पर किठनाह लागल हो से मैिथलीमे सहज लागए तँए ई सभ \nदेल गेल अिछ। तँ देखी ई तेरह टा बहु-/gएंएचिलत बहर आ ओकर नामक/gएूऐ। ई \nतेरहटा बहर एना अिछ-------- \nक) बहरे-खफीफ------एकर मूल /gएध7विन  छैक \"फाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन -फाइलातुन\"| \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ------ \n \n S-I-S-S + S-S-I-S + S-I-S-S  िवदेह सदेह:१२ || 95  \nख) बहरे-जदीद----- एकर मूल /gएध7विन छैक \"फाइलातुन- फाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन \"| \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---------- \nS-I-S-S + S-I-S-S + S-S-I-S \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे जदीदमे अिछ- \n \n  \n \n  \nचादरो फाटल सड़ल बड उठबै कखन \nबािढ़ एलै भासलै घर बनतै कखन \nकोन कोना नाह भेटत मजधार मे \nराित िदनकर िदन क' च/gऐधएा बूझै कखन \nचोिर भेलै चैन आ चाहो के अमल \nदेह टूटै दोष अनका देबै कखन \n \n  \nड/gऐंऐग लागै दैब के अधगेरे जखन  \nपािन मानव एक बूँदो म/gऐंऐगै कखन  \nबेचबै बेटा जँ िजनगी बचतै तखन \nअिमत कह ने पािन सगरो घटतै कखन \nफाइलातुन-फाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन   96 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n{ I-U-I-I-I-U-I-I-I-I-U-I} एक बेर सब प/gऐंऐित मे \nबहरे-जदीद \nग) बहरे-सरीअ----- एकर मूल /gएध7विन छैक \" मु/gऐ0ूतफइलुन - मु/gऐ0ूतफइलुन -\nमफऊलात\" | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ------- \n \n S-S-I-S + S-S-I-S + SSSI \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सरीअमे अिछ----- \n \n  \nभेटल अह/gऐंऐके संग हमरा जिहयेसँ \nिजनगी हमर लेलक करोटो तिहयेसँ \nहम एकरा की कहब छल एहन भाग \nबैसल छलौँ हम बाटमे दुपहिरयेसँ \n \n  \n \n  \nगेलौँ िशखरपर भेल जे एगो /gऐ0ूपश/gऐंड \nजुिड़ गेल /gएआधास /gएंएाण संगे तिहयेसँ \nछी /gए7एयानके पेटी अह/gऐंऐ जादू गजल \nशाइरक कोनो कलम लागै हँिसयेसँ \nहम भेल नतम/gऐ0ूतक िलखब कोना श/gएउएद   िवदेह सदेह:१२ || 97  \nशाइर अिमत छी संग हमरा जिहयेसँ \n \n मु/gऐ0ूतफइलुन -मु/gऐ0ूफइलुन -मफऊलात \n \n  \n( I-I-U-I +I-I-U-I + I-I-I-U ) \n \n बहरे-सरीअ \nघ) बहरे-करीब------ एकर मूल /gएध7विन छैक \" मफाईलुन- मफाईलुन- फाइलातुन\"| \nएकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---- \nI-S-S-S + ISSS + S-I-S-S \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे करीबमे अिछ---- \nिबसरलौँ जग िपबै छी बोतल शराबक \nमनक मारल चुमै छी बोतल शराबक \n \n  \nहमर छै जीत तिड़खानामे िपयाबू \nअपन नामे िलखै छी बोतल शराबक \n हमर छै जान ई अंगुरक पािन नै छै \n \nबनै शोिणत िकनै छी बोतल शराबक \n \n  \nशहर के कोन मैखान जत' िपलौँ नै  98 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nजहर दद/gऐंडक कहै छी बोतल शराबक  \nिगलाससँ आब पल भिर दो/gऐ0ूती क ' देखू \nघर /gऐ0ूवग/gऐंडक रहै छी बोतल शराबक  \n \n  \n \n जनम भेलै इयादक तिहयेसँ झूमैँ \n \n अिमत संगे रखै छी बोतल शराबक \nमफाईलुन-मफाईलुन-फाइलातुन \nबहरे-करीब \n \n ङ) बहरे-मुशािकल------- एकर मूल /gएध7विन छैक \" फाइलातुन- मफाईलुन- \nमफाईलुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---- \n \n S-I-S-S + I-S-S-S + I-S-S-S \n \n  \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे मुशािकलमे अिछ— \nहमर नेहक सजा िजनगी जड़ा देलक \nगीत दद/gऐंडक बना िजनगी कना देलक  \nछै अनिच/gएधधहार अपने नाम एखन यौ \nखेल झूठक जमा िजनगी हरा देलक \nनोर बहतै त' हमरे पर हँसत दुिनय/gऐंऐ  िवदेह सदेह:१२ || 99  \nकसम झूठे गना िजनगी िलखा देलक \n \n  \n \n  \n \n जहर के /gएंएेम मे खूनो जहर  भेलै \nद/gऐंऐत िवरहक गड़ा िजनगी िवषा देलक \n \nगाम उजड़ल शहर कानल हँसल जत' ओ \n \nभवर एहन फँसा िजनगी बझा देलक \n \n नै मवाली अह/gऐंऐ हमरा कहू देिखक' \n \n नेह पागल बना िजनगी डरा देलक \nजीब कोना बचल िजनगी कहू एखन \nअिमत मौतसँ सटा िजनगी मुआ देलक \nफाइलातुन-मफाईलुन-मफाईलुन \n \n बहरे-मुशािकल \n \n  \nच) बहरे-कलीब-------- एकर मूल /gएध7विन छैक \"फाइलातुन—फाइलातुन--- \nमफाईलुन\" | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक --- \nSISS--- SISS---- ISSS \nदेखू अ िमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे कलीबमे अिछ-----  100 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nयुग िव/gएआऐानक शोध एखन क ' देखै छी \nअपन मन परबोध एखन क' देखै छी \nरहत जगमे अमर मानव मरत दानव \nनव मशीनक रोध एखन क' देखै छी \nभाग बनतै मा/gएआआ दस खा क ' रसगु/gएउधला \n \n शि/gए70त के हम बोध एखन क ' देखै छी \nस/gएआू सी ओ टू बनल झूठ  आँ/gए70सीजन  \nकाब/gऐंडनक अबरोध एखन क ' देखै छी \nडािह हम सं/gऐ0ूकार सं/gऐ0ूकृित  मु/gऐ0ूकै छी \nमान लेल /gऐधउोध एखन क ' देखै छी \nदेश चलबै छी त' सब राज के देखू \nजोिड़ कर अनुरोध एखन क' देखै छी \nबहरे-कलीब \nछ) बहरे असम------- एकर मूल /gएध7विन छैक फाइलातुन --- मफाईलुन--- \nफाइलातुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक---SISS---- ISSS--- SISS \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे असममे अिछ— \nआब आिगक पता पुछतै पािन ऐठ/gऐंऐ \nनै जड़त यौ कतौ घर िलअ जािन ऐठ/gऐंऐ \nकखन धिर लोक जड़तै चुप जानवर बिन  िवदेह सदेह:१२ || 101  \nतोड़बै जउर से लेतै ठािन ऐठ/gऐंऐ \nछै दहेजो त' महगाई कम कह/gऐंऐ छै \n \n ओझरी सोझरेतै िलअ मािन ऐठ/gऐंऐ \nबदलतै समय सगरो नवका जमाना \n नै जँ बदलत त' ओ मरतै कािन ऐठ/gऐंऐ \n जे जनम देलकै हुनका िबसरलै सब \nम/gऐंऐथ पर जनकके रखतै फािन ऐठ/gऐंऐ \nभाइ मे उठम-बजड़ा नै आब हेतै \nआइ त' /gऐ0ूवग/gऐंड के देबै आिन  ऐठ/gऐंऐ \nआिग पर पािन नेहक हँिस ढ़ािर िदअ ने \n \n अिमत सब के िमला सुख िलअ सािन ऐठ/gऐंऐ \n \n  \n \n फाइलातुन-मफाईलुन-फाइलातुन \n \n( I-U-I-I + U-I-I-I + I-U-I-I ) \n \nबहर-असम \n \n ज) बहरे कबीर----- एकर मूल /gएध7विन छैक मफऊलातु--- मफऊलातु--- \nमु/gऐ0ूतफइलुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---SSSI--- SSSI--- SSIS \n \n  \n  102 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n  \n \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे कबीरमे अिछ----- \nअसगर जनम लेलहुँ असगरे जी रहल \nअपने भाग अपनेपर भरोसा बचल \nमोनक खेतपर बजड़ा अपन खाइ छी \nगलती अपन त/gएूऐए बाट क/gऐंऐटसँ भरल  \n \n  \nमोजर नै िसनेहक भेल किहयो हमर \n अपने तोिड़ नाता शहर मे जी रमल \n \n दै छी दोष नेताके िकए आब यौ \n \n  \nअपने भोट दै छी घ/gएूऐट अपने कटल  \nलोभी छी अधम छी अिमत भटकै सगर \nप/gएआएक नै अप/gएआएक मोन अपने बनल  \nमफऊलातु-मफऊलातु-मु/gऐ0ूतफइलुन ( दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव + दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव \n+दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड सँ बनल बहरे-कबीर ) \n \n झ) बहरे सगीर----- एकर मूल /gएध7विन छैक मु/gऐ0ूतफइलुन --- फाइलातुन---- \nमु/gऐ0ूतफइलुन | एकर ढ़/gऐंऐचा छैक --SSIS--- SISS--- SSIS \n \n देखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सगीरमे अिछ-----  िवदेह सदेह:१२ || 103  \n \nञ) बहरे-सरीम----- एकर मूल /gएध7विन छैक मफाईलुन --- फाइलातुन--- फाइलातुन \n| एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ------- ISSS + SISS + SISS \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सरीममे अिछ-िकए एखन \nमोन हमर शाइर बनल छै \nिलखल जेकर नाम ओ एखन कटल छै \nबनाबी हम /gएंआप जे श/gएउएदक नगरमे \n \n नगर ओकर नैनके लागै जहल छै \n \n गजल जेहन हम िलखै सबिदन छलौँ से \n \n कह/gऐंऐ हमरा मोनमे ओहन गजल छै \n \nिदनक काटै रौद राितक चान धधकै \nबहर मारै जान पथ क/gऐंऐटक बनल छै \nकखन हारब जीवनक अनमोल पारी \nअिमत जा धिर छी करै शेरक कहल छै \nमफाईलुन-फइलातुन-फइलातुन \nबहरे -सरीम \n \nट) बहरे सलीम----- एकर मूल /gएध7विन छैक --- \"मु/gऐ0ूतफइलुन -- मफऊलातु--- \nमफऊलातु\"| एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---- \n \n   104 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nSSIS + SSSI + SSSI \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे सलीममे अिछ-- \nिखड़कीसँ सीधे देखै छलौँ हम चान \nघन ितिमर मोनक छ/gऐंऐटै छलौँ हम  चान \nहेतै अपन फेरो भ/gएूऐट ओतै जा क ' \nत/gएूऐ जािग आशा लगबै छलौँ हम  चान \nिदन भिर समाजक पहरा कतेको नयन \n \n  \nछिव संग तोहर भटकै छलौँ हम चान \nलागै तरेगण लोचन पलक झपकैत \nबिन मेघ घोघट लागै छलौँ हम चान \nशुभ राित फेरो भेटब अिमय नेहक ल' \nसब िदन अिमत नव आबै छलौँ हम चान \nमु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलातु-मफऊलातु \n{दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव } \n \n  \nबहरे-सलीम \nठ)बहरे हमीद----- एकर मूल /gएध7विन छैक --- \"मफऊलातु---- मु/gऐ0ूतफइलुन ---- \nमफऊलातु\"| एकर ढ़/gऐंऐचा छैक ---  िवदेह सदेह:१२ || 105  \nSSSI + SSIS + SSSI \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे हमीदमे अिछ— \nनै जीयत शराबक नशा लागल लोक \nकोना हँसत कोनो दुखक खेहारल लोक \nकाठी फेकबै आिग उठतै बोतलसँ \nनै रहतै जवानी अपन जाड़ल लोक \nके कानत कतौ आन लेए क'ह एत' \n \n नै छै समय ककरो अपन भागल लोक \n \n दै छै स/gऐंऐस कखनो अपन धोखा आब  \nएहन नेहमे छै िकए पागल लोक \nजड़तै एक दोसर सँ िजनगी मे जखन \n \n कटतै घ/gएूऐट अपने सबर हारल लोक  \n/gएआएण भिर के नवल दो/gऐ0ूत नै चाही आब \nहमरा अिमत चाही अपन झाड़ल लोक \nमफऊलातु-मु/gऐ0ूतफइलुन -मफऊलातु \nबहरे-हमीद \nड) बहरे हमीम--- एकर मूल /gएध7विन छैक -- \"फाइलातुन--- मु/gऐ0ूतफइलुन --- \nमु/gऐ0ूतफइलुन \" |एकर ढ़/gऐंऐचा छैक --  106 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nSISS + SSIS + SSIS \nदेखू अिमत िम/gएआ7 /gऐएआारा िलखल  ई गजल जे की बहरे हमीममे अिछ- \nआइ नौला* मे माछ चल मारब कने \nजाल म/gए7ूछरदानी वला फेकब कने \nबहुत िटकुला छै खसल गाछी भरल छै \nओकरो झोरी भिर क' चल आनब कने \nमाछ चटनी खाएब रोटी भात रौ \n \n डोलपाती चल संग मे खेलब कने \n \n छोट बौआ छी पैघ सन छै सोच रौ \nआब कखनो संसार नै ब/gऐंऐटब कने \nएक छी हम सब एक थारी मे रहब \nअिमत नवका िमिथला अपन म/gऐंऐगब  कने \nफाइलातुन-मु/gऐ0ूतफइलुन -मु/gऐ0ूतफइलुन  \n  \nबहरे-हमीम \n \n  \n \n  \nऐक/gएूऐ अितिर/gए70त केओ  चािर-चािरटा /gएंू/gएंंक समूह सेहो बना सकैत छिथ। मुदा \nऐठाम ई मोन राखू जे गजल पूरा-पूरी उ/gए7ूचारण आ संगीतक िनयम पर आधािरत  िवदेह सदेह:१२ || 107  \nछै तँए बड़का-बड़का प/gऐंऐित गेबामे नै बनतै तँए ई चािर आ ओिहसँ बेसी /gएंू/gएंं \nबला गजलक सफलता बहुत क/gएउूम भेटतै। आ जखन  देिखए रहल िछऐ जे \nजखन 213 मे टा मा/gएआआ तेरहे टा /gएंएचिलत छै जे की तीन /gएंू/gएंंक  समूह िथक। \nतखन चािर आ ओिहसँ बेसी बलाक सफलता कतेक हेतै से अंदाजा लगा सकैत \nछी अह/gऐंऐ।  \nआब हमरा लोकिन इ जानी जे अरबीक एिह आठो /gएंू/gएंंक/gएूऐ मैिथलीमे केना बदिल \nसकैत छी। मैिथलीमे दू /gएंएकारक छंद  प/gऐए0ित अिछ ----- माि/gएआआक आ वािण/gऐंडक | \n \n A) माि/gएआआक ------ एिहमे दू, तीन, चािर, प/gऐंऐच आ छह मा/gएआआा खंडके जोिड़ कए \nअ/gएआएर िव/gएधधयास कएल जाइत छैक। आ एिह  अ/gएआएर िव/gएधधयासक/gएूऐ गण कहल जाइत \nछैक। माि/gएआआक छंदमे प/gऐंऐच टा गण होइत अिछ ----- \n क) ण (णगण) = ि/gऐएआकल मने दू मा/gएआआाक खंड  \n ख) ढ ( ढगण) = ि/gएआआकल मने तीन  मा/gएआआाक खंड  \n ग) ड ( डगण) = चतु/gऐ0ऐकल मने चािर मा/gएआआाक खंड  \nघ) ठ ( ठगण) = पंचकल मने प/gऐंऐच  मा/gएआआाक खंड  \nङ) ट ( टगण) = षटकल मने छह मा/gएआआाक खंड  \nएिह गणक/gएूऐ अितिर/gए70त मैिथलीमे एक मा/gएआआा, सात मा/gएआआा आ आठ मा/gएआआाक वण/gऐंड \nिव/gएधधयास सेहो होइत छैक। मुदा ओकरा गण  निह मानल जाइत छैक। कारण \nएक मा/gएआआा अपूण/gऐंड भेल। तेनािहते सात वा आठ मा/gएआआा बला िव/gएधधयास कोनो ने कोनो \n/gएंूप/gएूऐ उपरक प/gऐंऐचो गणसँ िमलैत अिछ। उदाहरण लेल सात मा/gएआआाक  वण/gऐंड िव/gएधधयास \nदेखू---\" पिहराओल\" = IISSI । आब एिहमे देखू पिहल तीन मा/gएआआा मने ( IIS) \nचतु/gऐ0ऐकलक /gएंूप िथक आ अंितम दूनू मा/gएआआा मने ( SI ) ि/gएआआकलक /gएंूप िथक। \nआठ मा/gएआआाक लेल एहने सन ग/gएउ0प। उपरक प/gऐंऐचो मा/gएआआा िव/gएधधयासक/gएूऐ अलग -अलग \n/gएंूप/gएूऐ िलखल जा सकैए आ एिह िहसाब/gऐ70 ------ \nि/gऐएआकल - दू /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ----- \n1) घर = II  108 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n2) ओ = S \nि/gएआआकल - तीन /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ----- \n \n 1) िभजा = IS \n \n 2) अपन = III \n \n 3) आब = SI \n \n चतु/gऐ0ऐकल - प/gऐंऐच /gएंआप मे िलखल  जाइत अिछ----- \n \n 1) छॱड़ी = SS \n2) तकरा = IIS \n3) चुमान = ISI \n4) फेकल = SII \n5) सिदखन = IIII \nपंचकल- आठ /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ----- \n1) लड़ाकू = ISS \n2) ितलकोर = IISI \n3) हौह/gएआूी = SIS \n4) तरेगन = ISII \n5) सरधुआ = IIIS \n6) जागरण = SIII  िवदेह सदेह:१२ || 109  \n \n 7) अंगूर = SSI \n8) चहटगिर = IIIII \nषटकल - तेरह /gएंआप मे िलखल जाइत  अिछ-- \n1) सोहारी = SSS \n2) बपखौकी = IISS \n \n  \n3) सुधामयी = ISIS \n4) मादकता = SIIS \n5) असग/gएंूआ = IIIIS \n6) िसताएल = ISSI \n7) लालटेन = SISI \n8) खटखटाह = IIISI \n \n  \n9) मोतािबक = SSII \n10) अधमौगित = IISII \n11) सुरेबगर = ISIII \n12) राजभवन = SIIII \n13) चपलचरण = IIIIII  110 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nतँ चलू आब एिह प/gऐंऐचो गणसँ अरबी /gएंू/gएंं बनाबी। इ अरबी /gएंू/gएंं आठ अिछ । \nतँ देखू एकर िनयम----- \n1) जँ ि/gऐएआकलक (णगनक) एहन /gएंआप  जािहमे एकसर/gऐ70 दीघ/gऐंड मने--SS (जेना-जे, गे, \nखो, जो आिद) रहए आ तकरा बाद पंचकल (ठगण)क ओ /gएंआप रहए जािहमे \nपिहल वण/gऐंड लघु आ तकरा बाद दूनू दीघ/gऐंड (ISS) हो तँ जे /gएंआप बनत से उदू/gऐंड मे \n\"फाइलातुन\" कहबैत छैक। एकटा उदारहरण िलअ \" गे सुशीला\" एकर मा/gएआआा \n/gऐधउम अिछ (SISS) ---- आब एकरा \"फाइलातुन\" (SISS) सँ िमलाउ| एकरा \nएना देखू------ S + ISS = SISS \n2) जँ पंचकल (ठगण)क ओ /gएंआप  जािहमे पिहने दूटा दीघ/gऐंड आ तकरा बाद एकटा \nलघु हो (SSI) तकरा ि/gऐएआकल (णगन)क ओहन /gएंआपसँ जोड़ू जािहमे एकसर/gऐ70 दीघ/gऐंड \n(S) हो। तँ ओ \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" ( SSIS) बनत। एकरा एना देखू---------SSI \n+ S = SSIS \n \n 3) जँ ि/gएआआकल (ढगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल लघु आ दोसर दीघ/gऐंड (IS) \nहो तकरा चतु/gऐ0ऐकल (डगण)क ओहन /gएंआपसँ जोड़ू जािहमे दूनू दीघ/gऐंड (SS) छैक। \nतखन जे बनत तकरा \"मफाईलुन\" (ISSS) बनत मने। उदाहरण लेल---िनशा \nएलै (ISSS)। एकरा एना देखू-----IS + SS = ISSS \n4) जँ चतु/gऐ0ऐकल (डगण)क ओहन /gएंआप  जकर शु/gएंआआतमे दूटा लघु आ अंतमे \nएकटा दीघ/gऐंड होइ मने (IIS) तकरा ि/gएआआकल (ढगण)क ओहन /gएंआपसँ जोड़ू जािहमे \nपिहल लघु आ अंितम दीघ/gऐंड मने (IS) तँ \"मुतफाइलुन\" (IISIS) बिन जाएत। \nएकरा एना देखू-------IIS + IS = IISIS \n \n 5) जँ पंचकल (ठगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल लघु दोसर दीघ/gऐंड आ तकरा \nबाद अंितम दूनू लघु मने (ISII) हो तकरा ि/gऐएआकल (णगण)क ओहन /gएंआपसँ जोड़बै \nजािहमे एकटा दीघ/gऐंड होइक मने (S) तँ मफाइलतुन बिन जाएत। एकरा एना देखू-\n-----ISII + S = ISIIS \n6) जँ चतु/gऐ0ऐकल (डगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे दूनू दीघ/gऐंड हो (SS) मने तकरा \nि/gएआआकल (ढगण)क ओहन /gएंआपसँ जािहमे पिहल दीघ/gऐंड आ अंितम लघु (IS) मने हो  िवदेह सदेह:१२ || 111  \nतँ \"मफऊलात\" (SSIS) बनत। एकरा एना देखू-----SS + IS = SSIS \n7) पंचकल (ठगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल लघु आ तकरा बाद दूनू दीघ/gऐंड हो \nमने (ISS) से \"फऊलुन\" कहाइत अिछ। एकरा एना देखू------ ISS \n8) पंचकल (ठगण)क ओहन /gएंआप  जािहमे पिहल दीघ/gऐंड आ तकरा बाद लघु तकरा \nबाद फेर दीघ/gऐंड हो मने (SIS) से \"फाइलुन\" कहल जाइत अिछ। एकरा एना \nदेखू------SIS \n \n ***** मा/gएआआा गनबाक लेल मोन राखू जािह अ/gएआएरमे \"अ\", \"इ\", \"उ\", \"ऋ\" एवं \n\"लृ\" नुकाएल हो तकरा लघु मानू आ तकरा बाद सभक/gएूऐ दीघ/gऐंड। संगिह संग \nअनु/gऐ0ूवार तँ दीघ/gऐंड अिछ मुदा च/gएधध/gू0ंिबंदु लघु।संगिह-संग जँ कोनो श/gएउएदमे संयु/gए70ता/gएआएर \nहुअए तँ तािहसँ पिहलेक अ/gएआएर दीघ/gऐंड भए जाइत छैक चाहे ओ लघु िकएक ने \nहुअए। उदाहरण लेल-- /gएंए/gएधूय/gएआए श/gएउएदमे दूटा संयु/gए70ता/gएआएर अिछ पिहल /gएधूय एवं /gएआए। \nआब एिहमे देखू \"/gएधूय \" सँ पिहने \"/gएंए\" अिछ तँए ई दीघ/gऐंड भेल आ \"/gएआए\" सँ पिहने \n\"/gएधूय \" अिछ तँए इहो दीघ/gऐंड भेल। ई िनयम जँ दू टा अलग-अलग श/gएउएद हो तैयो \nलागू हएत जेना उदाहरण लेल--- हमर /gएंएेम छी अह/gऐंऐ... ऐमे \"/gएंएे\" संयु/gए70ता/gएआएर भेल \nआ तािहसँ पिहने बला श/gएउएद \" र\" दीघ/gऐंड भए जाएत। मतलब जे \"हमर\" श/gएउएदक \nअंितम अ/gएआएर \"र\" दीघ/gऐंड भए जाएत । मुदा इ मोन राखू \"/gएधधह \" आ \"/gएउूह \" \nसंयु/gए70ता/gएआएरसँ पिहने बला श/gएउएदमे लघु दीघ/gऐंड निह होइत छैक। जेना की \"कु/gएउूहार \" \nमे \"/gएउूह \" सँ पिहने \"कु\" दीघ/gऐंड निह भेल तेनािहते \"क/gएधधहाइ \" श/gएउएदमे सेहो \"/gएधधह \"सँ \nपिहने \"क\" वण/gऐंड दीघ/gऐंड निह भेल। /gएआए , /gएआआ आ /gएआऐ संयु/gए70ता/gएआएर अिछ।तेनािहते.... /gएंए, \nव/gऐंड, आिद सेहो संयु/gए70ता/gएआएर अिछ।  \n \n बहुत गोट/gऐ70क/gएूऐ सम/gऐ0ूया होइत  छि/gएधधह जे इ लघु-दीघ/gऐंड कोना होइत छै। /gएंए/gऐ0ूतुत अिछ \nिकछु उदाहरण--- \n \n  \n \n िबगिड़----------- एिह श/gएउएदक/gएूऐ /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड मानू वा दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव मानू। बहरक जेहन  112 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nज/gएंआरित हो। अरबी बहरमे तीन  टा लघु सँ कोनो बहर नै छै तँए लघु-लघु-लघु \nमानबाक कोनो ज/gएंआरित नै।  \nहुनकर---------- एिह श/gएउएदक/gएूऐ दीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड मानू वा दीघ/gऐंड-लघु-लघु मानू वा लघु-लघु-\nदीघ/gऐंड दीघ/gऐंड मानू जेहन  ज/gएंआरित हो। अरबी बहरमे चािरटा लघु सँ कोनो बहर नै \nछै तँए लघु-लघु-लघु-लघु मानबाक कोनो ज/gएंआरित नै।  \nघर------- एिह श/gएउएदक/gएूऐ दीघ/gऐंड मानू वा लघु-लघु बहरक जेहन ज/gएंआरित हो।  \nचोर------ इ साफे तौर पर दीघ/gऐंड-लघु अिछ। \n \n  \n \n  \nजँ कोनो शेरमे एना प/gऐंऐित  छै--- िबगिड़ चलै । \nआब एिह दू श/gएउएदक/gएूऐ बा/gएधधहू। या तँ अह/gऐंऐ \" िबग\" मने एकटा दीघ/gऐंड मानू आ \"िड़\" \nमने एकटा लघु फेर \"च\" एकटा लघू भेल आ \"लै\" एकटा दीघ/gऐंड। एकर मतलब \nजे \" िबगिड़ चलै\" केर संभािवत बहर भेल-- दीघ/gऐंड-/gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड।  \nएिह श/gएउएदक/gएूऐ एकटा आर /gएंआप दए  सकैत छी जेना की---- \"िब\" के लघु मानू \n\"गिड़\"क/gएूऐ दीघ/gऐंड मानू आ फेर \"च\" एकटा लघू भेल आ \"लै\" एकटा दीघ/gऐंड। एकर \nमतलब जे \" िबगिड़ चलै\" केर संभािवत बहर भेल--- लघु-दीघ/gऐंड-लघु-दीघ/gऐंड।  \nआब एिह दू /gएंआपक/gएूऐ अह/gऐंऐ बहरक  िहसाब/gऐ70 /gएंएयोग क/gएंआ। कतेको आदमी \" िबग\" क/gएूऐ \nदीघ/gऐंड मानताह फेर \"िड़\" \"च\" क/gएूऐ िमला दीघ/gऐंड मानताह आ \"लै\" भेल दीघ/gऐंड मने \nदीघ/gऐंड-दीघ/gऐंड -दीघ/gऐंड मुदा इ /gएंआप गलत  भेल। िकछु िदन पिहने हम ओम /gएंएकाश आ \nअिमत जीक/gएूऐ कहने छिलअि/gएधधह जे एना कए सकैत  छी। मुदा तखन हमर /gएआऐान \nक/gएउूम छल। हुनका दूनू गोट/gएूऐक/gएूऐ अलावे सभ गोटेसँ आ/gऐउडह जे ओ आब एना नै \nकरिथ। \nमैिथलीमे वत/gऐंडनीक/gएूऐ िहसाब/gएूऐ ई  उदाहरण देखू----  िवदेह सदेह:१२ || 113  \nलए---- /gऐं0/gऐ0ूव -दीघ/gऐंड \nलs------ /gऐं0/gऐ0ूव  \n \n ल'------ /gऐं0/gऐ0ूव  \nलय--- /gऐं0/gऐ0ूव -/gऐं0/gऐ0ूव वा दीघ/gऐंड \nइएह िनअम कए, कs वा स', भए भs वा भ' लेल छै आन /gएंएा/gएंआप लेल एहने \nबात बूझल जाए। \nB) वािण/gऐंडक छंदमे तीन -तीन मा/gएआआा खंडक आठ िव/gएधधयास कएल जाइत अिछ। एिह \nतीन-तीन खंडक गनणा \"दशा/gएआएरी\" प/gऐए0ितसँ कएल जाइत अिछ। इ एक /gएंएकारक \nसू/gएआआ अिछ। इ सू/gएआआ  अिछ-----\"यमाताराजभानसलगा\"। एिह दसो अ/gएआएरमेसँ पिहल \nआठ अ/gएआएर आठो गणक नामक पिहल  अ/gएआएर िथक। आ इ आठ गण अिछ ----- \nय = यगण \n \n मा = मगण \n ता = तगण \n रा = रगण \nज = जगण \n \n भा = भगण \n \n न = नगण \n \n स = सगण \n \n आ अंितम दूटा अ/gएआएर \"लगा\" कोनो गण निह अिछ। कारण इ जे वािण/gऐंडक \nछंदमे तीन-तीन मा/gएआआा होइत छैक। मुदा \"लगा\" केर बाद कोनो अ/gएआएर निह  114 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \nअिछ। तँए \"स\" के बाद कोनो गण निह बिन सकैत अिछ। आब गण बनेबाक \nतरीका देखू---- अह/gऐंऐ जे गण बनबए चाहैत छी तकर पिहल अ/gएआएर आ तकरा \nबादक दू अ/gएआएर आरो िलअ। जे अ/gएआएर /gऐधउम आएत तकर मा/gएआआा गणक मा/gएआआा \nकहाएत। उदाहरण लेल मानू हमरा \"मगण\" बनेबाक अिछ तँ सभसँ पिहने \"मा\" \nिलअ तकरा बादक दूश/gएउएद अिछ  \"तारा\"। आब एकरा एकठाम लेने \"मातारा\" \nबनत। आब एकर मा/gएआआा अिछ ---SSS | तँ इ भेल \"मगण\"। एकटा आर \nउदाहरण िलअ मानू हमरा जगण बनेबाक अिछ तँ ज िलअ आ तकरा बाद दू \nश/gएउएद अिछ \"भान\"। तँ दूनू िमला कए \"जभान\" बनत मने \"जगण\" केर मा/gएआआा \n/gऐधउम ISIअिछ। एनािहते आठो गण बनैत अिछ। आठो गणक /gएंूप देल जा रहल \nअिछ----- \n \n गणक नाम \nदशा/gएआएरी खंड  \nमा/gएआआा /gऐधउम  \nयगण \n \n यमाता \n \n ISS \n \n मगण \n \nमातारा \n \n SSS \n \n तगण \n  िवदेह सदेह:१२ || 115  \n ताराज \n \n SSI \n \n रगण \n \n राजभा \n \n SIS \n \n जगण \nजभान \n \nISI \n \n भगण \nभानस \nSII \nनगण \nनसल \nIII \n \n सगण \n \n सलगा \nIIS  116 || िव द े ह  स द े ह : १ २ \n \n तँ चलू आब एिह आठो गणसँ अरबी /gएंू/gएंं बनाबी। इ अरबी /gएंू/gएंं आठ अिछ । \nतँ देखू एकर िनयम---- \n1) यगण (ISS)सँ पिहने एकटा दीघ/gऐंड लगेने \" फाइलातुन\" बनत। मने S + \nयमाता = SISS = फाइलातुन \n( वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी------- रगण मने (SIS) क/gएूऐ बाद एकटा \nआर दीघ/gऐंड लगेने \"फाइलातुन\" बनत।मने SIS + S = SISS \n2) रगण (SIS)सँ पिहने एकटा दीघ/gऐंड लगेने \" मु/gऐ0ूतफइलुन \" बनत। मने S + \nरगण = SSIS = मु/gऐ0ूतफइलुन  \n \n (वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी----- तगण मने (SSI) क/gएूऐ बाद एकटा \nआर दीघ/gऐंड लगेने \"मु/gऐ0ूतफइलुन \" बनत। मने SSI + S = SSIS) \n \n 3) यगण (ISS) क/gएूऐ बाद एकटा दीघ/gऐंड लगेने \"मफाईलुन\" बनत। मने ISS + \nयगण = ISSS = मफाईलुन \n(वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी---- मगण मने (SSS) सँ पिहने एकटा \nलघु लगेने \"मफाईलुन\" बनत। मने I+SSS = ISSS \n4) रगण (SIS) सँ पिहने दूटा लघु लगेने \"मुतफाइलुन\" बनत। मने II + रगण \n= IISIS = मुतफाइलुन \n( वैकि/gएउधपक /gएंूप/gऐ70 एनाहुतो कए  सकैत छी--- सगण मने (IIS) क/gएूऐ बाद एकटा \nलघु आ तकरा बाद एकटा दीघ/gऐंड लगेने \"मुतफाइलुन\" बनत। मने IIS + I + S \n= IISIS = \n \n 5) जगण मने (ISI) क/gएूऐ बाद  एकटा लघु आ तकरा बाद एकटा दीघ/gऐंड लगेने \n\"मुफाइलतुन\" बनत। मने ISI + I + S = ISIIS \n \n   िवदेह सदेह:१२ || 117  \n \n 6) मगण मने (SSS) के बाद एकटा लघु लगेने \"मफऊलात\" बनत। मने \nSSS + I = SSSI = ","size_mb":3.66,"has_text":true},"Sadeha 13.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 13.pdf","name":"Sadeha 13.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nिवदेह सदेह -१३ \n(िवदेह-सदेह १३, िवदेह www.videha.co.in  पेटार (अंक ११६-१२०) सँ,  \nमैिथलीक सवलg3छउलg2अइेलgथउइ  गलg32थ  आ पलg32थ क एकटा समानालg288तर  संकलन) \n \nि व दे ह  मैि थ ल ी  स ा ि ह /g284 य  आ /g288 द ो ल न :  म ा नु ष ी ि म ह सं /g304 कृ त ा म् \n \nिवदेह -/g262थम मैिथली प ाि/g252क ई -पि/g255का  \nISSN 2229-547X VIDEHA  \nस /g294 प ा दक : गजेलg288लgथ0छ ठाकुर।  स ह -स /g294 प ा दक : उमेश म लg283ड ल।  \nस ह ा य क  स /g294 प ा दक : िशव कुमार झा आ मुलg382ाजी (मनोज कुमार कणलg3छउ)। \nभ ा ष ा -स /g294 प ा दन : नागेलg288लgथ0छ कुमार झा आ पलg3उइीकार िवलg32थानलg288द झा।  \nक ल ा -स /g294 प ा दन : लg2इछयोित झा चौधरी आ रिलg302म रेखा िसलg288हा।  \nस /g294 प ा दक - श ो ध -अ/g288 वे षण : डॉ. जया वमलg3छअ आ डॉ. राजीव कुमार वमलg3छअ।   \nस /g294 प ा दक : न ा ट क - रं ग मं च -च ल ि च /g255 - बेचन ठाकुर।  \nस /g294 प ा दक - सू च न ा -स /g294 प क/g361- स म ा द : पूनम मंडल आ िलg2छ2यंका झा।  \nस /g294 प ा दक - अ नु व ा द ि व भ ा ग : िवनीत उलg28थपल।  \n \n \n \n/g257ुित   /g262काशन   2 \n \nऐ पोथी क सवलg3छअिध  कार सुरिलg2अ2  त अिछ । का◌ॅपीराइट (©) धारकक िल िख त अनुमित क िब ना \nपोथीक कोनो अंशक छाया लg2छ2ित  एवं िर कॉिडंग सिह त इलेलg2इ0 लg399ॉिन क अथवा यलg3छथिलg2अअ  क, कोनो \nमालg28इ य मसँ, अथवा लg2अ3ानक संलg39उहण वा पुनलg2छ2लg3छउयोगक लg2छ2णाली लg32अारा कोनो लg2छअपमे पुनलg2छथलg28थ पािद त \nअथवा संचािर त-लg2छ2सािर  त नै कएल जा सकैत अिछ । \n \nISSN: 2229-547X \n \nमूलg298 य  : भा. लg2छअ. २००/- \nसंलg30थ क रण : २०१३ \n \n© लg2अइुित   लg2छ2काशन  \n \n \n/g257ुित   /g262काशन  \nरिज लg30थ टडलg3छउ आ◌ॅिफ  स : ८/२१, भूतल, लg288 यू राजेलg288 लgथ0छ  नगर, नई िद लg298 ली- ११०००८.  \nदूरभाष- (०११) २५८८९६५६-५८ \nफैलg2इ0 स - (०११) २५८८९६५७ \n \nWebsite  : http://www.shruti-publication.com \ne-mail : shruti.publication@shruti-publication.com \n \nPrinted at  : Ajay Arts, Delhi-110002 \n \nTypeset  by  : Umesh Mandal. \n \nDistribu tor : \nPallavi Distributors, Ward no-6, Nirmali (Supaul).  \nमो.- ९५७२४५०४०५ , ९९३१६५४७४२  \n \nVideha Sadeha 13 : A Collection of Maithili Prose a nd Verse \n(source:Videha e-journal at www.videha.co.in).  \n \nअ नु/g389 म  \nग जे /g288 /g406  ठ ाकु र  स/gध9हपादकीय  \n   ि व ह ि न क थ ा  \nरामिव लास साहु   घुसहा घर / इमानदारीक पाठ/ बौआ बाजल \n \nस/gधछहयनारायण  झा  सुिटया  \nमु/g3छधी कामत   क/g373सर  \nजगदान/gधछछद झा मनु  /gध6धेमक बिल  \nअिमत िम/gधघ7   पिरभाषा \nस/gधछछदीप कुमार साफी  साउस पुतोहु/ सगुन \n  लघुकथा \nकैलास दास  ल/g363ज  \nवीरे/gधछछ /gहो6  कुमार यादव  बाबाक गाछी \nडॉ अ/gध6घ णा चौधरी  छलना \nडॉ. अजीत िम/gधघ7   /g3ोचयथा   \n \nजगदीश /gध6धसाद म/gधछ3 ड ल इमानदार घूसखोर \nकािमनी कामायनी  कठजीब \nजगदान/gधछछद झा मनु  कमलू \nखुशबू झा   /gध6हपाली \n  /g262 ब /g288 ध -ि न ब/g288 ध -स म ा ल ो च न ा  \nसंजीव कुमार शमा महाकिव  पं. लालदासक १५६म जयंती समारोह \nस/gधछछदीप कुमार साफी  आ/gधछहमकथा \nउमेश म/gधछ3डल  दोसर चरणक पिहल सगर राित दीप जरय \nदरभंगामे स/gध9हप/g3छध - िडिजटल फॉम/g36चमे ३७ टा पोथीक \nलोकाप/g36चण   \n/gध6धमोद रंिगले  /gध6धच/gधछ3ड /gध6धयोग क एलिथ नया हिथयार- मधेसी मोच/g36घ \nबेवकुफ बनए लेल भऽ गेल तैयार \nआशीष अनिच/gधछछहार   मािहया/ लघु-दीघ/g36च िनण/g36चय   \nडॉ. कैलाश कुमार िम /gधघ7 मेवाड़ आ मालवाक स/g36हझी लोककला : एक पिर चय \nगजे/gधछछ/gहो6  ठाकुर  िव/g3धहापित : िकछु /gध6धचिलत कु/gध6धचारक िनराकरण  \nरामभरोस कापिड /gहचोमर  /gहध7ेन स/g36हगसं चीनमे भ/g37ोटघ/g36हट    \n \nनागे/gधछछ/gहो6कुमार  कण/g36च  सुिजत कुमार झा पर \nखुशबू झा   मैिथली कथा सं/g39चह िज/g3च9ी पढ़लापर \nनव/g37ोदु कुमार झा  आिथ/g36चक संकट मे चेतना, दू िदनक हएत समारोह \nपूनम म/gधछ3डल  १.दाग ( उप/gधछछ यास) : गौरीनाथ- लोकाप/g36चण २.\"सगर \nराित दीप जरय\"क दोसर फेज (चरण)क पिहल \nसगर राित दीप जरय ०१ िदस/gध9हबर २०१२ शिन \nिदन स/gधछछ/gधछ7याक/gधह3 क/gधह3 दरभंगामे ३.सम/gधछछवय २-४ नव/gध9हबर \n२०१२ इि/gधछ3डया हैबीटेट  से/gधछछटर भारतीय भाषा \nमहो/gधछहसव / िव देह िव चार गो/g3ो3 ठी एक झलक \nहिरशंकर /gधघ7ीवा/g3ोहतव  “शलभ\" म/gधछछ/gधघघ/gहो6/gहच6ा ऋ/g3ो3य/gधघ7ृ/g3चघ - िह/gधछछदीसँ मैिथली अनुवाद  \nिवनीत उ/gधछहपल  \n \n   प /g324  \nिकशन कारीगर   घोटालाबला पाइ \nअजीत िम/gधघ7   दीआबाती \n/g3ोधयाम दिरहरे  ओबामा ओबामा ओबामा \nिमिहर झा   िवदागरी/ गजल   \n \nपंकज चौधरी (नवल/gधघ7ी)  चािरटा गजल \nिब/gधछछदे/gधघछर ठाकुर  अभागलमे शुभकामना एक   /अ/g3ोहपतालक हाल   \n/जनकपुरक रे/gध9छवे  /एक एहनो नारी /गजल १-२/ \nगीत १-२/ चेतना  \nअिमत िम/gधघ7   भगवती गीत/ गजल \nअ/gध7ह छे लाल शा/g3ोह /gधघघी  िक सानक भेल िप सान/ आबो चेत चलू \nजगदान/gधछछद झा मनु  उगैत सूरज पएर पसािर/ गजल  १-११  \nकैलास दास  क/gध9ह/gध9ोयूटर / नेता जी \n/gध6धमोद रंगीले  म/gध7हछर राज  \nजवाहर लाल क/g3ोधयप   गीत \nकिप ले/gधघछर राउत   रौदी \nओम /gध6धकाश    गजल १-२ \nिशवनाथ  यादव/ अच/g36चना  कुमारी इि/gधछछदरा आवास  \nहेमनारायण साहु  हम छी नीमक गाछ/ जोन-बोिन हार  \nिशव कुमार यादव  ई की भेल/ िमिथला गीत \nिशव कुमार झा \"िट/gध9छलू\"  िसनेह   \n \nशंभु सौरभ  गीत \nराजदेव म/gधछ3 ड ल िच र /gध6धती/gधघधा/ हाथ/ ठक/ बलात्/ \n झूठक िग यान/ \nजेहने अह/g363 तेहने हम / इमानदारी/ बीआ/ उपयोग/ \n/g3धघ/gधछछ/g3धघ / कुहेस/ जानवरक बोली \nडॉ॰ शिशधर कुमर “िवदेह” मृगतृ/g3ो3णा  मे  पािन   तकै  छी/ आइ   अह/g363  बड़ \nनीक   लगै  छी \n                               \nमु/g3छधी कामत    िसया तोरे कारण/ िठठुराबैत जाड़/ बंिदश/ पैसा सँ \nिबयाह/ क/g363च ब/g363स जक/g363 लचपच उमिरया/ मनक \nवेदना/ शरहद/ भेल पुरा आस/ भाइयक /g3ोहनेह / \nअलहर मेघ \nशेफािलका वम/g36घ  रे मन \n/gध6धबीण  चौधरी /gध6धतीक   देखही रौ िमता \nस/gधछहयनारायण  झा  हे भगवान \nआशुतोष िम/gधघ7   गीत \n/gध6घबी झा   गजल  १-३ \nशाि/gधछछतल/g3घोमी चौधरी  जर-जाजन/ दुग/g36घपूजा \nनंद िव लास राय  वोट   \n \nपवन कुमार साह  िम िथ ला वासी \nिबिपन कुमार कण/g36च  देखु केहेन ई भारत ि◌ नम/g36घण  \nरामदेव /gध6धसाद म/gधछ3 ड ल ‘झा/gध6घदार ’ एकटा अनुपम गीत \nिबनीता झा  भूखल/ /gध6धकृित   \nबाल मुकुंद पाठक   गजल १-१० \nस/gधछछदीप कुमार  साफी काितकक पूिण/g36चमा/ गामक इनार/ माघक शीतलहरी/ \nरसगु/gध9छलाक जबार  \nअंशु माला पा/gधछ3डेय   िमिथला महान \nिवनीत उ/gधछहपल     गजल \nअिनल मि/gध9छलक   गजल  १-२ \nिकशन कारीगर  लोक करए लूटमार जेका◌ँ \n      िश शु उ /g284 स व  \nिश वकुमार झा ‘िट /gध9छ लू’ िबना रदीफक बाल-गजल \nमु/g3छधी कामत बेटी/ कारी-बजार/ श/gध9धदक खेल / म/g36ह◌ॅ बता तूँ एगो \nबात/ अनहार घरमे ह/gधछहया/ जतरा/ अंकक मेल/ \nमाय हमरा एगो बिहन आिन दे   \n \nराजदेव मण्  डल  छीपपर दीप \nरामिव लास साहु  मेघक बिर आती \nबाल मुकु/gधछछद पाठक   बाल गजल \nजगदीश च/gधछछ/gहो6 ठाकुर ‘अिनल’   बाल गजल १-२/ बाल गीत    \nअिमत िम/gधघ7   बाल गजल \nजगदान/gधछछद झा मनु  बाल  गजल / मािटक बासन (बाल लघुकथा) \nदुग/g36घन/gधछछ द म/gधछ3 ड ल  नेना लेल सु/gधछछदर िच  /gधघघकथा \n   न ा /g384 य  उ /g284 स व  \nमु/g3छधी कामत   एक/g36हकी -ह/gधछहयारा समाज / िज /gधछछदगीक मोल  \nमहे/gधछछ/gहो6  मलंिगया   मूद/g36घः /gधघ7ृंगार संघष/g36च आ /g3धघ/gधछछ/g3धघ   \nगोिव/gधछछद झा  गाम जएबै गाम जएबै गाम जएबै ना \n  \n  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 1 \nगजेटgड88टgषइआ  ठाकुर \nसटgडझषपादकीय  \n(समचढ़ख88वय २०१२ इिचढ़ख83डया हैबीटेट सेचढ़ख88टर भारतीय भाषा महोचढ़ख8फसव , \nिदचढ़ख98लीक बहसक आधारपर ) \nकी मैिथली साि हटgड8षय अपन मूल टgभइषवरमे टgषइझाटgभभडणवादी अिछ ?  \nहमर उचढ़खंफर दुनू अिछ - हँ आ नै। जँ अहचढ़363 िमिथला दशचढ़36झन , अंितका, \nपागबला िवचढ़3खफापित पवचढ़36झ समारोह केिनहार चेतना सिमितक घर -बाहर, \nझारखचढ़ख83डक सनेस वा जखन -तखनक लेखकक जाितक चढ़ख6खोफाइल \nदेिख कऽ किह रहल छी, जाितवादी रंगमंचक माचढ़खंं दू जाितक \nकचढ़3ख6र दशचढ़36झकक अहंकचढ़खफ3 संतुचढ़फझ6 करबा लेल चढ़ख6खयुचढ़ख7घत कएल जा रहल \nआपिचढ़खंफजनक शचढ़ख9खदावलीक िनलचढ़36झचढ़ख76जतापूणचढ़36झ चढ़ख6खयोगक आधारपर किह \nरहल छी, सािहचढ़ख8फय अकादेमीमे आइ धिर सभटा आठो समचढ़ख88वयक  \nजाितक चढ़ख6खोफाइलक आधारपर किह रहल छी , सी.आइ.आइ.एल, \nएन.बी.टी., बा सािहचढ़ख8फय अकादेमीक दुचढ़ख9खबर -पीअर कपीश संकलन आ \nकायचढ़36झक आधारपर किह रहल छी , आकाशवाणी दरभंगा वा िहचढ़ख88दी \nअखबारक दरभंगा संचढ़3घफकरणक आधारपर किह रहल छी तँ उचढ़खंफर हँ \nअिछ। \nमुदा जँ चढ़ख76योितरीचढ़खं8र  पूवचढ़36झ/ चढ़खं7ीधर  दास पूवचढ़36झ िबन पागबला  गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण \nिवचढ़3खफापित , बा िपताक मृचढ़ख8फयुक पचढ़363च बखचढ़36झ बाद जचढ़ख88म  आ चमचढ़36झकािरणीसँ \nिववाह केिनहार तचढ़ख8फविचचढ़ख88तामिणकारक गंगेश िजनकर चढ़ख6खेमकिवता \nिवलुचढ़ख9घत कऽ देल गेल, भोचढ़ख6फकवा एफ .एम. चैनल, फुलचढ़ख6खास  लगक  2 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपकिड़या गाम (पोचढ़3घफट रतनसारा ) क रामलखन साहुजी पुचढ़खंं चढ़3घफव . \nखुशीलाल साहुजी जे २५ सालसँ नाच पाटचढ़368 कचढ़ख9फपनी खोलने छिथ \nआ दसो िबगहा बोहा देलिन, बा ऐ बेर दुगचढ़36ंपूजामे नै िकछु तँ सए \nनाच पाटचढ़368 नाच केलक ; ई सभ देखी तँ उचढ़खंफर नै अिछ । आ जँ \nआकाशवाणी दरभंगा, दरभंगाक िहचढ़ख88दी अखबार , आ मैिथलीक \nऊपरविणचढ़36झत पिचढ़खंंका ओकरा समाचार नै बुझैए आ कोनो साधारण  \nनाटककारक/ लेखकक सालाना उसचढ़36झक चढ़ख88यूजक आधारपर मैिथली \nनाटककचढ़खफ3 मृत घोिषत करैत साचढ़खंखाचढ़ख8फकार छपैए तँ ई ओकर समचढ़3घफया \nछै। \nिवचढ़3खफापितक पदावलीक आधारपर भऽ रहल िबदा पत, आ ओही \nपदावलीक िपआ-देशचढ़36फतर (माइचढ़39झेशन )क आधारपर भऽ रहल िपआ \nदेशाचढ़ख88तरक पाटचढ़368 सभमे सेहो कमी आएल अिछ , मुदा जँ अनुपात \nदेखल जाए तँ मुचढ़ख7झय आ समानाचढ़ख88तरक बीच अखनो एक आ िननानबे \nकेर छै तखन तँ ई गएर चढ़फघ9ाचढ़33खणवादी ने भेल।  \nपवचढ़36झत ऊपर भमरा सूतल मािलन बेटी सूतल फुलवािर हे \nउठू-उठू मािलन बेटी गचढ़363थू िगरमल हार हे।  \nजँ शचढ़ख9खद शाचढ़3घफचढ़खंंम केर ऐ गीतमे धीरेचढ़ख88चढ़फघ6 चढ़ख6खेमिषचढ़36झकचढ़खफ3 सवचढ़36झहाराक गीत नै \nशाचढ़3घफचढ़खंंीय गीत देखबामे अबै छिचढ़ख88ह तँ ई गीत िवदेह ऑिडयोमे \nअपलोड छै, आ ओ ओही पाचढ़खंंक टोल  (चमचढ़36झकार  टोल) सँ रेकॉडचढ़36झ \nकएल गेल छै जकर ई कथा िछऐ, आ यएह गएर-चढ़फघ9ाचढ़33खणवादी \nपरचढ़ख9फपराक जीत अिछ।  \n  \nिवटgभडषा पितक कोन परंपरा - जतऽ ओ वणटgभआ5टgड5धम टgभइ1यवटgभइषथाक समथटgभआ1न करै \nछिथ बा टgभइषटgड55ीक ददटgभआ1कटgडषभ भोगैत: कौन तप चकलहूँ भेलहूँ जननी गे  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 3 \nबा गरीबक टgभइ1यथा -सुख सपनेहूँ निहं भेल, गबै छिथ  \n  \nएतौ उचढ़खंफर वएह अिछ। समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपरा मुचढ़ख7झयधारा लेल सवचढ़36झदा  \nफैशनक चढ़ख6ंपमे छै। चढ़ख76योितरीचढ़खं8र आ संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \nिवचढ़3खफापित सेहो धूतचढ़36झसमागम आ गोरचढ़खंखिवजय नाटकमे चढ़389मशः  एकरा \nफैशनक चढ़ख6ंपमे लेलिचढ़ख88ह। अवहचढ़3ख7 सेहो सािहिचढ़ख8फयक भाषा रहै, आ \nसमानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराकचढ़खफ3 मुचढ़ख7झय धाराक चढ़ख6खगितशील लोक चढ़3खंारा फैशनक \nचढ़ख6ंपमे चढ़ख6खयोग कएल गेलै। जन किव वा  एचढ़ख7घटीिवचढ़3घफट २-४-१०-२५-\n५० धिर पचढ़3खफ िलिख कऽ संतुचढ़फझ6 नै होइ छै, मुदा जँ ई फैशनक \nचढ़ख6ंपमे चढ़ख6खयुचढ़ख7घत हुअए तँ से चढ़ख76योितरीचढ़खं8र आ संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \nिवचढ़3खफापितक संग याचढ़खंंी -नागाजुचढ़36झनक फैशनपरचढ़3घफत चढ़ख6खगितशील मैिथली \nकिवतामे अबै छै। मुदा चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झक िबनु पागबला गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण  \nिवचढ़3खफापितक परचढ़ख9फपरा तँ िबदापत , िपआ देशाचढ़ख88तर आ रामदेव चढ़ख6खसाद \nमचढ़ख83डल झाचढ़ख6फदारक झाचढ़ख6ं / महाझाचढ़ख6ंमे देखा पड़त , हजारक हजार \nझाचढ़ख6ं िलिख कऽ बोहा देलिन , हमरा सन लोक जँ ओइमेसँ िकछुओ \nिलिख कऽ टाइप कऽ लै छी तँ तकरो संचढ़ख7झया सए -दू सए ओिहना \nभऽ जाइ छै। \nजँ तरौनीक लोकनाथ झाक घरपर बैिस वणचढ़36ंचढ़खं7म धमचढ़36झ बला किवता \nपदावलीमे घोिसया िदयौ, िशव िसंह, लिखमाक नाम घोिसया िदयौ तँ \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ पदावलीक लय टूिट जाइए , आ िबदापत आ िपआ \nदेशाचढ़ख88तर पाटचढ़368 ओकर मंचन गायन नै कऽ पबैए आ ई षडयंचढ़खंं िबनु \nपिरचढ़खं7मेक खतम भऽ जाइए।  \n‘डायसपोरा कचढ़ख9फयूिनटी ’ धिर पहुँचबाक उचढ़3झ9ेचढ़3घखयमे कनेक असहमित \nअिछ, जे काज अखन हेबाक चाही से अिछ नेिटव चढ़3घफपीकर जतए  4 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nरिह रहल छिथ ओतुचढ़3झखा दुचढ़3घ3चढ़ख6खचारक लेल ई सूचना समाज आगचढ़363 \nआबए। वंिचत, मिहला आ समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक चढ़3घफपोचढ़ख7घसपसचढ़36झनक \nचढ़ख6ंपमे। जहचढ़363 धिर मैिथली िचढ़ख6खचढ़ख88ट मीिडयाक गप अिछ , ओतौ \nसमानाचढ़ख88तर लेखन चढ़ख7घवािलटी आ चढ़ख7घवािचढ़ख88टटी दुनूमे ९०% चढ़3घफथानपर \nअिछ। इचढ़ख88टरनेट तँ बोनस िछऐ , ४-५ सए मैिथली पोथी, दस \nहजार मैिथली ताल-पचढ़खंं पीडी .एफ. कैमरा रेडी कॉपीक चढ़ख6ंपमे िवदेह \nआकचढ़36ंइवमे मुचढ़ख9झत  डाउनलोड लेल उपलचढ़ख9खध अिछ। ओइमे देवनागरीक \nअितिरचढ़ख7घत ितरहुता आ चढ़फघ9ेलमे सेहो मैिथली अिछ। गूगल आ िवदेहक \nसौजचढ़ख88यसँ चािर सएसँ ऊपर पोथी गूगल बुचढ़ख7घसमे १००% चढ़फघ9ाउज आ \nडाउनलोड लेल उपलचढ़ख9खध  छै; ऐमे सँ मैिथली-अंचढ़39झेजी आ अंचढ़39झेजी -\nमैिथली िडचढ़ख7घशनरीक सात टा पोथी / फाइल िचढ़389एिटव कॉमचढ़ख88स \n(एचढ़399ीचढ़ख9खयूशन -शेयर अलाइक)लाइसेचढ़ख88सक  अचढ़ख88तगचढ़36झत  १००% चढ़फघ9ाउज आ \nडाउनलोड लेल उपलचढ़ख9खध  अिछ, माने िकयो एकर उपयोग चढ़389ेिडट दऽ \nकऽ (माने साभार िलिख कऽ) आ अही तरहचढ़खफ3 आगचढ़363 लाइसेचढ़ख88स \nिवतिरत करबाक शतचढ़36झ चढ़3घफवीकार कऽ कए कऽ सकै छिथ , एकरामे \nवृिचढ़3खघ कऽ एकर संवधचढ़36झन  आ चढ़3घझयावसाियक उपयोग कऽ सकै छिथ। \n‘डायसपोरा कचढ़ख9फयूिनटी ’ नेिटव कचढ़ख9फयूिनटीक चढ़ख6खित अपन कजचढ़36झ उतािर \nरहल अिछ। नेिटव चढ़3घफपीकर बचढ़386ड आगचढ़363 बिढ़ गेल अिछ , ओकर \nसोच आगचढ़363 छै, ओ समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक लेखनसँ अपनाकचढ़खफ3 \nआइडेिचढ़ख88टफाइ कऽ रहल अिछ , मुदा सुखाएल मुचढ़ख7झयधारा समाजसँ \nसकाराचढ़ख8फमक  िदशा आ समए चढ़खंखेचढ़खंंमे पाछचढ़363 अिछ।  \n \n१ \nिवदेह भाषा सचढ़ख9फमान 2012-13    िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 5 \nअनुवाद पुरचढ़3घफकार 2013, युवा पुरचढ़3घफकार 2012 आ 2013 फेलो \n(समचढ़39झ  योगदान) क लेल िवदेह सचढ़ख9फमानक घोषणा  \n2013 फेलो (समचढ़39झ योगदान ) क िवदेह सचढ़ख9फमान - चढ़खं7ी राजनचढ़ख88दन  \nलालदास कचढ़खफ3। युवा पुरचढ़3घफकार 2012- चढ़खं7ीमित चढ़ख76योित सुनीत \nचौधरीकचढ़खफ3 “अिचचढ़36झस ” किवता-हाइकू संचढ़39झह लेल। अनुवाद पुरचढ़3घफकार \n2013- चढ़खं7ी नरेश कुमार िवकलकचढ़खफ3 मराठी उपचढ़ख88यास “ययाित”क \nमैिथली अनुवाद लेल। \nमूल पुरचढ़3घफकार 2012 आ बाल सािहचढ़ख8फय पुरचढ़3घफकार 2 \n012 लेल िवदेह सचढ़ख9फमानक घोषणा पिहनिहये भ ’ गेल अिछ। \n \nिवदेह भाषा सचढ़ख9फमान २०१२-१३ (वैकिचढ़ख98पक सािहचढ़ख8फय अकादेमी \nपुरचढ़3घफकारक चढ़ख6ंपमे चढ़ख6खिसचढ़3खघ ) \n \n1. िवदेह समानाचढ़ख88तर सािहचढ़ख8फय अकादेमी फेलो पुरचढ़3घफकार 2012 \n2012 चढ़खं7ी राजनचढ़ख88दन लाल दास (समचढ़39झ योगदान लेल ) \n2. िवदेह भाषा सचढ़ख9फमान २०१२-१३ (वैकिचढ़ख98पक सािहचढ़ख8फय अकादेमी \nपुरचढ़3घफकारक चढ़ख6ंपमे चढ़ख6खिसचढ़3खघ ) \n२०१२ बाल सािहचढ़ख8फय पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डल कचढ़खफ3 \n“तरेगन” बाल चढ़ख6खेरक िवहिन कथा संचढ़39झह  \n२०१२ मूल पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डलकचढ़खफ3 \"अचढ़ख9फबरा \" (किवता \nसंचढ़39झह ) लेल। \n2012 युवा पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ीमती चढ़ख76योित सुनीत चौधरीक “अिचचढ़36झस ” \n(किवता संचढ़39झह ) \n2013 अनुवाद पुरचढ़3घफकार - चढ़खं7ी नरेश कुमार िवकल \"ययाित\" (मराठी \nउपचढ़ख88यास  चढ़खं7ी िवचढ़3घ3णु सखाराम खाचढ़ख83डेकर )  6 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n  \n२ \nफणीटgड58र नाथ रेणु  \nएकटा लोकगीतक िवटgभडष ाप ित  \nभूिमका  \nमहाकिव िव चढ़3खफापितपर “खोज”करैत काल हमरा लागल जे एक \nअचढ़ख87यायक शीषचढ़36झक राख ’ पड़त- “खेितहर-बोिनहार आ बहलमानक \nकिव िवचढ़3खफापित ”। कारण पूिणचढ़36झयचढ़363 -सहरसाक इलाकामे आइयो \nिवचढ़3खफापितक पदावली गािब -गािब क’ भाव देखाक’ नाचैबलाक मचढ़ख83डली \nसभ अिछ। ऐ मचढ़ख83डली सभक नायक मिहसवार , चरबाह आ गाड़ीक \nबहलमाने होइ छिथ चढ़ख6खायः। मैिथल पिचढ़ख83डत लोकिनसँ पुछलॱ  \n, ई कोना भेल? बजला, अहचढ़363 कोन फेरामे पड़ल छी ? अही सभ \nमूखचढ़36झक कारण आइ िवचढ़3खफापितक दुदचढ़36झशा भ ’ रहल अिछ। ऐ मामूली \nलोक सभक मोनमे जखन एलै िवचढ़3खफापितक नामपर “चािरटा \nपदावली” जोिड़ देलक। .. अहचढ़363 िदचढ़ख7खचढ़फझघिमत भ ’ रहल छी।.. \nिमिथलाक पिचढ़ख83डतक वजचढ़36झना -वाणीपर कान-बात नै दैत हम सहषचढ़36झ \nसहरसा (बा सहषचढ़36ं ?) याचढ़खंंाक तैयारी शुचढ़ख6ं क ’ देलॱ। ..कनचीरा \nगाम एकटा एहन गाम अिछ जइपर दू-दू िजलाक िजला अिधकारीक \nशासन चलैत अिछ। अदहा गाम सहरसामे, अदहा गाम पूिणचढ़36झयचढ़363मे।   \n... कनचीराक िवचढ़3खफापित -मचढ़ख83डलीक नाम दुनू िजलाक  लोक लै \nछिथ। ... जइ िदन कनचीरा गाम पहुँचलॱ, गाममे एकटा अघट \nघटना घिटत भ’ गेल रहै। दस सालसँ इलाकाक चढ़ख6खितिनिधचढ़ख8फव \nकरैबला नेताजी चुनावमे िचतंग भ’ गेल रहिथ। तइ चढ़3खंारे ओइ राित \nनाच-गानक दोसरे मतलब िनकालल जा सकै छल, ऐ डरे  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 7 \n“िवचढ़3खफापित -मचढ़ख83डली ”क नायक जनकदास नाच करबाक अनुमित नै \nदेलिन।   \nदोसर राित ओ बचढ़386ड खुशामद करेलाक बाद अनुमित देलिन। \nनायक जनकदास बचढ़386ड तकचढ़36झ-िवतकचढ़36झ केलाक बाद घुमा -िफरा क’ \nदोहरा-तेहरा क’ कहलिन, “ िवचढ़3खफापित - नाच” क जचढ़ख88म हुनके \nपिरवारमे पिहले-पिहल भेल। िवचढ़3घफतारसँ ओ किहयो िकछु नै \nकहलिन। आ हुनका जखन ई िवचढ़खं8ास भ ’ गेलिन जे “िवचढ़3खफापित \nनाच मचढ़ख83डली ”क नामपर खचचढ़36झ करबा लेल हजार - दू हजार टाका \nसरकारक खजानासँ ल’ क’ हम नै बहराएल छी, तखन ओ \nमृदंगपर थाप देलिन। राित भिर नाच देखैत रहलॱ। गाए चरबैबला \nछौड़ा, साड़ी पहीर िवरिहनी राधा बिन गेिल आ कािन-कािन गाबए \nलागिल- “कतेक िदवस हिर खेपब हो, तुम एसकिर नारी!” दोसर \nिदन, जनकदाससँ ऐ नाचक उचढ़ख8फपिचढ़खंफक इितहास पुछलॱ तँ ओ \nबाजल- नै जािन किहयासँ ऐ नाचक मूलगैनी हमरा पिरवारमे चलैत \nआिब रहल अिछ। जनकदासक ऐ उदासीक कारण छल- हमर \nटेपरेकाडचढ़36झर। .. चुचढ़ख9घपे-चुचढ़ख9घपे सभ गीत फीतामे अहचढ़363 भिर लेलॱ , \nचलाकीसँ। मंगनीमे अपन काज सुतािर लेलॱ अहचढ़363 ? आ, अंितममे \nपचास टाका नगदी देलाक बादो ओ हमर ऐ चढ़ख6खचढ़3झझक कोनो उचढ़खंफर नै \nदेलिन िक खेितहर-बोिनहार, चरवाह आ बहलमान सभ किहया आ \nकेना िवचढ़3खफापितक पदावलीकचढ़खफ3 गािब -गािब नाचब चढ़ख6खारचढ़ख9फभ केलिन। \nजनकदासक पलानीमे पुआरपर पड़ल रही िदन भिर, ओकरा दया नै \nलगलै। ओकर मसोमात जवान बेटी हमरा िदससँ पैरवी केलक, \nतखनो ओ नै पिसझल, अपन खानदानीक “हँसी” करबैबला गप के \n“गजट” मे “छापी” कराब’ चाहत? बुरहा जनकदास बड़द खोिल \nचरबै लेल चिल गेला। हम ओकर पलानीमे पड़ल रहलॱ आ तकर  8 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nबादे एकटा िखचढ़3घफसा सुनलॱ बा सपना देखलॱ बा “चढ़फझघम ”मे पिड़ \nगेलॱ- ई नै किह सकै छी। \n  \n३ \nकी मैिथली माचढ़खंं मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक भाषा छी ? \nसेचढ़ख88टर फॉर चढ़3घफटडी ऑफ \n  इिचढ़ख83डयन चढ़399ेिडशचढ़ख88स - मैिथली सािहचढ़ख8फयसँ ऐ \nसंचढ़3घफथाक की सरोकार छै? िवचढ़3खफापित सेवा संचढ़3घफथान आ चेतना \nसिमित राजनैितक संचढ़3घफथा अिछ - पागबला संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क \nिवचढ़3खफापितक सालाना िवचढ़3खफापित पवचढ़36झ करबाक अितिरचढ़ख7घत एकर सभक \nकी काज छै? ऑल इिचढ़ख83डया मैिथली सािहचढ़ख8फय सिमितक पड़ोसीयोकचढ़खफ3 \nपता नै छै जे ई संचढ़3घफथा छैहो बा नै, जयकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क मृचढ़ख8फयुक बाद \nऐ संचढ़3घफथाक माचढ़ख88यता बरकरार िकए छै, की जयकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क मैिथली \nलेल कएल अहसानक पािरचढ़खं7िमक हुनकर बेटी -जमाए लऽ रहल \nछिथ। अिखल भारतीय मैिथली सािहचढ़ख8फय पिरषद की अिछ आ \nएम.बी.बी.एस. डॉचढ़ख7घटर , िजनका सािहचढ़ख8फयसँ कोनो सरोकार नै छिचढ़ख88ह , \nिकए वोटक अिधकार लेल ऐ मुइल संचढ़3घफथाक पता अपन नामसँ दै \nलेल तैयार भेल छिथ। िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद तँ िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 \nपागबला फोटो पिहरा कऽ िवचढ़3खफापितक नै मैिथलीक यचढ़खं3ो पवीत \nसंचढ़3घफकार करबाक दोषी अिछये। तँ की ई मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक खचढ़363टी \nसंचढ़3घफथा सभ मैिथलीकचढ़खफ3 मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक भाषा बनबै लेल  (सािहचढ़ख8फय \nअकादेमी िदचढ़ख98लीमे) माचढ़खंं वोट आ कचढ़ख9खजाक राजनीितक अचढ़ख88तगचढ़36झत \nसािहचढ़ख8फय अकादेमीक मैिथली कचढ़ख88वीनर चुनबाक लेल संचढ़3घफथाक चढ़ख6ंपमे \nकाज कऽ रहल अिछ, आ तचढ़खफ3 अिचढ़3घफतचढ़ख8फवमे अिछ ?   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 9 \n \nकी मैिथली माचढ़खंं मैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खणक भाषा अिछ ? \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी , िदचढ़ख98लीक पुरचढ़3घफकारक बँटवारा (!!!) देखी तँ उचढ़खंफर \nकी अिछ? \n(कुल बँटवारा ४३ बेर- २०११ धिर) \nमैिथल चढ़फघ9ाचढ़33खण -३६ बेर!! \nकायचढ़3घफथ -५\n  बेर \nराजपूत-२  बेर \nगएर सवणचढ़36झ- 0000 बेर!!!! \n  \n \nिवचढ़3खफापित पुरचढ़3घफका रक घोषणा \nदू लाखक पुरचढ़3घफकार रामभरोस कापिड़ चढ़फझघमरकचढ़खफ3 \n  \nिवचढ़3खफापित चढ़3घफमृित िदवसक अवसरपर नेपाल  सरकार चढ़3खंारा गिठत \nिवचढ़3खफापित पुरचढ़3घफकार कोष सोम िदन पुरचढ़3घफकार सभक घोषणा कएलक \nअिछ ।  \nघोिषत उचढ़ख7घत पुरचढ़3घफकार सभमे सभसँ महचढ़ख8फवपूणचढ़36झ पुरचढ़3घफकार दू लाख \nटाकाक एकटा आ एक एक लाखक चािरटा पुरचढ़3घफकार रहल अिछ \n। दू लाख टाकाक नेपाल िवचढ़3खफापित मैिथली भाषा सािहचढ़ख8फय पुरचढ़3घफकार \nनेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा चढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 एवं संचढ़3घफकृित िवभाग चढ़ख6खमुख चढ़ख6खाचढ़खं3 राम \nभरोस कापिड़ चढ़फझघमरकचढ़खफ3 देबाक िनणचढ़36झय कएल गेल अिछ । तिहना \nमैिथली कला संचढ़3घफकृित पुरचढ़3घफकार मैिथलीक नाटककार महेचढ़ख88चढ़फघ6  10 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमलंिगयाकचढ़खफ3,  मैिथली अनुसंधान पुरचढ़3घफकार डा . योगेचढ़ख88चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद यादवकचढ़खफ3, \nमैिथली अनुवाद पुरचढ़3घफकार पंिडत सूयचढ़36झकाचढ़ख88त झा आ मैिथली पाचढ़ख83डुिलिप \nपुरचढ़3घफकार िवराटनगरक राम नारायण सुधाकरकचढ़खफ3 देबाक िनणचढ़36झय कएल \nगेल अिछ ।  \n  \n  \nरामभरोस कापिड ‘चढ़फझघमर -जचढ़ख88मः       २००८ साल, साओन, बधचौडा, \nिज. धनुषा, िशचढ़खंखाःएम .ए. ( िचढ़खंं .िव.िव.) पी. एच. डी. (मानद) \nसचढ़ख9फचढ़ख6खितः    सदचढ़3घफय , चढ़ख6खाचढ़खं3 पिरषद्, नेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ान , \nकमलादी।चढ़ख6खकािशत कृित - \nकाचढ़3घझयः बचढ़38ख कोठरी औनाइत धुंवा (किवतासंचढ़39झह ): २०२९ साल, निह, \nआब निह (दीघचढ़36झकिवता )       २०३६ साल, मोमक पघलैत अधर \n(गीत, गजल), अचढ़ख9घपन अनिचचढ़ख88हार (किवतासंचढ़39झह ): १९९० ई., भयो \nअब भयो (अनुवाद) बस अब नही   (िहचढ़ख88दी अनुवाद ) । \nकथासंचढ़39झहः   तोरासंगे जएबौ रे कुजवा (कथासचढ़3झंचढ़36खह ) १९८४ ई., \nहुगली ऊपर बहैत गंगा (कथासचढ़3झंचढ़36खह ) २०६५ । उपचढ़ख88यासः घरमुहचढ़363 \n२०६९ । नाटकः     रानी चचढ़ख88चढ़फघ6वतीः २०४५ साल, एकटा आओर \nवसचढ़ख88तः २०५२ साल, मिहषासुर मुदचढ़36ंवाद एवं अचढ़ख88य नाटकः २०५४ \nसाल, चढ़फझघमरका उचढ़ख8फकृचढ़फझ6 नाटकहचढ़ख6ं (नेपाली अनुवाद) २०६४ भैया \nअएलै अपन सोराज (नाटक) २०६७ । शोधः    जनकपुरधाम र \nयस चढ़खंखेचढ़खंंका सचढ़36फचढ़3घफकृितक सचढ़ख9फपदाहचढ़ख6ंः २०५६ साल, राजकमलक \nकथासािहचढ़ख8फयमे नारीः २०६४ साल, लोकनाचढ़38फयः  जट–जिटनः \n२०६४ । मैिथली लोकसंचढ़3घफकृित (आलेख संचढ़39झह )     २०६६ । \nतराईको फचढ़36फट देिख िहमालको कचढ़36फख सचढ़ख9फम (आलेख संचढ़39झह ),  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 11 \nचढ़ख6खकाशकः साझा चढ़ख6खकाशन , २०६७ । िविवध:आजको धनुषाः २०३९ \nसाल, जनकपुर लोकिचचढ़खंंः २०४६ साल । समयको अचढ़ख88तराल \nपचढ़खंघयाउदै(आलेख संचढ़39झह , २०६६ साल) ठेकान पर (िव चार संचढ़39झह ), \nसमय–सचढ़ख88दभचढ़36झ (िनबचढ़ख88ध संचढ़39झह ) २०६८ । सचढ़ख9फपादनः मैिथली पचढ़3खफसचढ़3झंचढ़36खहः \n(नेपाल राजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ाचढ़ख6खितचढ़फझ7ान ): २०५१ साल, लाबाक धान \n(किवतासचढ़3झंचढ़36खह ) २०५१ साल, िचढ़खंंशूली (चढ़3घफव . माथुरचढ़3खंारा िलिखत \nखचढ़ख83डकाचढ़3घझय ) २०४९ साल,             नेपालक मैिथली पचढ़खंंकािरताः \n२०४४ साल, मैिथली लोकनृचढ़ख8फयः भावभंिगमा एवं चढ़3घफवचढ़ख6ंप (नेपाल \nराजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ा चढ़ख6खितचढ़फझ7ान ) २०६१, अचढ़ख88तरािचढ़3घ3चढ़399य मैिथली सचढ़ख9फमेलन आ \nनेपालः       २०६५ साल, हम और तुम (िहचढ़ख88दी किवतासंचढ़39झह ): \n२०६६ साल । मैिथली नाटक–संचढ़39झह (नाटक संचढ़39झह ) २०६७, \nमहाकिव िवचढ़3खफापित आ नेपाल (िनबचढ़ख88ध संचढ़39झह ) २०६८, मैिथली लोक \nसंचढ़3घफकृित संगोचढ़फझ7ी चढ़ख6खितवेदन ,२०६९,लोकनायक सलहेस (िनबचढ़ख88ध संचढ़39झह ) \n२०६९ । सचढ़ख9फमान :      नेपाल राजकीय पचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ान चढ़3खंारा चढ़ख6खदचढ़खंफ \nचढ़ख6खथम ‘मायादेवी चढ़ख6खचढ़खं3ापुरचढ़3घफकार ’ चढ़3खंारा सचढ़ख9फमािनतः   २०५२ साल, \nिवचढ़3खफापित सेवा संचढ़3घफथान ,  दरभचढ़3झंाचढ़3खंारा ‘िमिथला िवभूित’ सचढ़ख9फमान , \nशेखर चढ़ख6खकाशन , पटना चढ़3खंारा ‘शेखर सचढ़ख9फमान ’, ने. मैिथली सािहचढ़ख8फय \nपिरषद्, जनकपुर चढ़3खंारा ‘वैदेही चढ़ख6खितभा पुरचढ़3घफकार , अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य मैिथली \nसचढ़ख9फमेलन मुचढ़ख9फबई चढ़3खंारा ‘िमिथलारचढ़ख79 ’ सचढ़ख9फमान , मधुिरमा नेपाल चढ़3खंारा \n‘मधुिरमा सचढ़ख9फमान ’, चेतना सिमित, पटना चढ़3खंारा याचढ़खंंी  चेतना \nपुरचढ़3घफकार ,           साझा चढ़ख6खकाशन चढ़3खंारा साझा लोक संचढ़3घफकृित पुरचढ़3घफकार \n(२०६८) आिद दजचढ़36झनो सचढ़ख9फमान ,           पुरचढ़3घफकार चढ़ख6खाचढ़ख9घत। िवशेषः पूवचढ़36झ \nअचढ़ख87यचढ़खंखः साझा चढ़ख6खकाशन , लिलतपुर। िवशेष उचढ़ख98लेखनीय - नेपालक \nपिहल आधुिनक कथा संचढ़39झह “तोरा संगे जयबौ रे कुजबा “(१९८४ \nई.) क चढ़ख6खणेता ”। नेपालक पिहल आ आइधिर एक माचढ़खंं सािहचढ़ख8फयकार  12 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nजकर कथा संचढ़39झह “तोरा संगै जयबौरे कुजवा” क चढ़ख6खकाशन िबहार \n(भारत) क सरकारी संचढ़3घफथा मैिथली अकादमी कएलक।       सचढ़ख9फपूणचढ़36झ \nमैिथली सािहचढ़ख8फयमे पिहल चढ़ख6खेमपरक दीघचढ़36झकिवता “निह, आब निहं” क \nकिव ।       नेपाल राजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानसं पिहल बेर चढ़ख6खदान कएल \nगेल “मायादेवी चढ़ख6खचढ़खं3ा –पुरचढ़3घफकार ”(२०५२) क चढ़ख6खाचढ़ख9घतकतचढ़36ं जकर \nचढ़ख6खशिचढ़3घफतमे िलखल गेल छल –मैिथली भाषा सािहचढ़ख8फय एवं मैिथली \nपचढ़खंंकािरताक चढ़खंखेचढ़खंंमे िविशचढ़फझ6 योगदानक लेल । नेपालसं चढ़ख6खकािशत \nपिहल मैिथली समाचारपचढ़खंं “गामघर साचढ़ख9घतािहक ”क सचढ़ख9फपादन –चढ़ख6खकाशन , \nजे अनवरत चढ़ख6ंपचढ़37घ िवगत तीस वषचढ़36झसं चढ़ख6खकािशत भऽ रहल अिछ । \nनेपालसं\n  चढ़ख6खकािशत पिहल आधुिनक किवता संचढ़39झह “बचढ़38ख कोठरीः \nऔनाइत धुआँ”क किव ।    नेपालक पिहल मैिथली किव जकर \nकिवता बंगला भाषामे अनुवाद भऽ सािहचढ़ख8फय अकादमी , िदचढ़ख98लीक \nसंचढ़39झहमे छपल। पिहल सािहचढ़ख8फयकार जकरा साझा चढ़ख6खकाशन , लिलतपुर \nचढ़3खंारा सवचढ़36झचढ़ख6खथम “साझा लोक संचढ़3घफकृित ”पुरचढ़3घफकार चढ़ख6खदान कएल \nगेल।       नेपालक पिहल मधेशी एवं मैिथली सािहचढ़ख8फयकार जे साझा \nचढ़ख6खकाशनक गिरमामय अचढ़ख87यचढ़खंख पद पर िनयुचढ़ख7घत भेल आ चढ़ख6खचढ़खं3ा –\nचढ़ख6खितचढ़फझ7ानमे सदचढ़3घफय िनयुिचढ़ख7घत (२०६७, माघ २१ गते) धिर बनल \nरहल। नेपालक पिह ल मैिथली सािहचढ़ख8फयकार जे सवचढ़36झचढ़ख6खथम नेपाल \nचढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 सभा सदचढ़3घफय बनल आ बादमे चढ़ख6खाचढ़खं3 पिरषद् \nसदचढ़3घफय सेहो वतचढ़36झमानमे अिछ । साझा चढ़ख6खकाशनक अचढ़ख87यचढ़खंखक चढ़ख6ंपमे \nपिहल बेर नेपाली बाहेक मैिथली समेतक भाषाक चढ़ख6खकाशनक \nशुभारचढ़ख9फभ कएल , जािहमे पिहल मैिथली बालकथा संचढ़39झ ह “बिगयाक \nगाछ” चढ़ख6खकािशत भेल। नेपालमे पिहल बेर काठमचढ़36फडूमे अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य \nमैिथली सचढ़ख9फमेलन (२०६७) क सफलतापूवचढ़36झक आयोजन कएल , जकर \nउचढ़3झ8ाटन नेपालक राचढ़3घ3चढ़399पित आ िवसजचढ़36झन नेपालक उपराचढ़3घ3चढ़399पित कएलिन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 13 \n। काठमाचढ़ख83डूमे आयोिजत साकचढ़36झचढ़3घफतरीय किव गोचढ़फझ7ीमे सवचढ़36झचढ़ख6खथम \nनेपालक मैिथली किवक चढ़ख6ंपमे चढ़ख6खितिनिधचढ़ख8फव कएल । नेपालक पिहल \nसािहचढ़ख8फयकार जकर रचना नेपालक पाचढ़38ंयचढ़389ममे माचढ़खंं निह िबहारक \nमैिथली पाचढ़38ंयचढ़389ममे सेहो पढाई भऽ रहल अिछ । नेपालक \nसवचढ़36ंिधक मौिलक रचनाक लेखक । एखन धिर तीन दजचढ़36झन धिर \nसभ पुचढ़3घफतक चढ़ख6खकािशत । \n तचढ़ख8फकालीन नेपाल राजकीय चढ़ख6खचढ़खं3ा –\nचढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 सभाक सदचढ़3घफय होइते सवचढ़36झचढ़ख6खथम चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानचढ़3खंारा \nमैिथलीमे “आँगन” पिचढ़खंंकाक चढ़ख6खकाशन चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कएल । अचढ़ख88य \nगितिविध अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य मैिथली सचढ़ख9फमेलन , िदचढ़ख98लीक आयोजनमे होबऽ \nबला अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य सचढ़ख9फमेलनमे भारतक मुचढ़ख9फबई , कलकचढ़खंफा , चेचढ़38खई , \nितचढ़ख6फपित आ गुआहाटीमे नेपालक चढ़ख6खितिनिध मंडलकचढ़37घ नेतृचढ़ख8फव करैत \nभाग लेल । “एकटा आओर वसचढ़ख88त ” िफचढ़ख98मक िनमचढ़36ंण -कथा-\nपटकथा-सचढ़ख9फवाद -गीत लेखन । नेपाल टेिलिभजन लेल जनकपुरधाम \nपर डकुमेचढ़ख88चढ़399ी लेखन -चढ़ख6खदशचढ़36झन। “सीता” लगायतक िकछु नेपाली \nिफचढ़ख98ममे गीत लेखन। नेपाल सरकार संचढ़3घफकृित मंचढ़खंंालयचढ़3खंारा गिठत \nिवचढ़3खफापित पुरचढ़3घफकार कोषक िवधान , मापदचढ़ख83ड िनधचढ़36ंरण कायचढ़36झदलक \nसदचढ़3घफय आ अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य चढ़3घफतरक अवधारणा पचढ़खंं चढ़ख6खचढ़3घफतुत (बादमे एिहमे \nचढ़3घझयापक पिरवतचढ़36झन कऽ ) िववािदत बनादेल गेल) । नेपाल पचढ़खंंकार \nमहासंघक का.वा. अचढ़ख87यचढ़खंख (धनुषा) आ नेपाल चढ़ख6खेस युिनयन , \n(धनुषा)क अचढ़ख87यचढ़खंखक चढ़ख6ंपमे काज कऽ चुकल । नेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा –\nचढ़ख6खितचढ़फझ7ानक चढ़ख6खाचढ़खं3 सदचढ़3घफयक हैिसयतसं मैिथली लोक नाचढ़38फय जट –\nजिटनक गीत संकलन कऽ तकरा रेकिडचढ़36झङ कराओल आ \nजटजिटनक कथानककचढ़37घ नाचढ़38फय चढ़ख6फपाचढ़ख88तर कऽ मंचपर चढ़ख6खदिशचढ़36झत कएल \nजे अचढ़3खफाविधक जारी अिछ । नेपाल चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ान चढ़3खंारा राजा \nसलहेसपर नेपाल–भा रतक िवचढ़3खंान् सभक गोचढ़फझ7ी कएल आ कायचढ़36झपचढ़खंं  14 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसिहत एकटा पुचढ़3घफतक चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानसं “लोकनायक सलहेस” \nचढ़ख6खकािशत कएल । जनकपुरधाममे सवचढ़36झचढ़ख6खथम “अिखल नेपाल मैिथली \nसािहचढ़ख8फय पिरषद्”क गठन २०३० सालमे कएल आ लगभग डेढ \nदशक धिर िवचढ़3खफापित पवचढ़36झ लगायत अचढ़ख88य मैिथली गितिविध संचालन \nकएल । मैिथली पिचढ़खंंका “अचचढ़36झना ” “आंजुर” आ “गामघर” क \nमाचढ़ख87यमसं आइ कािचढ़33फक बहुतो मैिथली सािहचढ़ख8फयकारकचढ़37घ सािहचढ़ख8फय चढ़खंखेचढ़खंंमे \nपदापचढ़36झणक अवसर चढ़ख6खदान कएल। रािचढ़3घ3चढ़399य , अचढ़ख88तरचढ़36ंिचढ़3घ3चढ़399य चढ़3घफतरक गोचढ़फझ7ी , \nसेिमनार सभमे कायचढ़36झपचढ़खंं चढ़ख6खचढ़3घफतोता एवं सहभािगताक चढ़ख6ंपमे आमंिचढ़खंंत \nभऽ भाग लेल। नेपा ल चढ़ख6खचढ़खं3ा –चढ़ख6खितचढ़फझ7ानमे सवचढ़36झचढ़ख6खथम िवचढ़3खफापित चढ़3घफमृित पवचढ़36झ \nमनएबाक शुभारंभ कएल। आजुक ितिथमे नेपालमे मैिथली सािहचढ़ख8फयक \nकोनो िवधामे सवचढ़36ंिधक रचना िलखबाक चढ़खं7ेय चढ़ख6खाचढ़ख9घत। नेपाल सरकार , \nसंचढ़3घफकृित मचढ़ख88चढ़खंंालय चढ़3खंारा राचढ़3घ3चढ़399गानकचढ़खफ3 मैिथली अनुवाद करएबाक चढ़389ममे \nमैिथली अनुवादक हेतु िवचढ़खं3 मनोिनत कएलापर राचढ़3घ3चढ़399गानकचढ़37घ मैिथलीमे \nअनुवाद कऽ मूल गीतक संगीतकार अचढ़ख9फबर गुचढ़ख6फङसँ चढ़ख6खमािणत करा \nमचढ़ख88चढ़खंंालयमे बुझाओल। \n     \n \nसमटgड88वय २-४ नवटgडझषबर २०१२ इिटgड8भडया हैबीटेट सेटgड88टर भारत ीय भाष ा \nमहोटgड8षसव SAMANVAY 2-4 November 2012 IHC \nINDIAN LANGUAGES' FESTIVAL  \n-समचढ़ख88व य २०१२: भारतीय लेखनक उचढ़ख8फसव :२-४ नवचढ़ख9फबर २०१२: \n(इिचढ़ख83डया हैबीटेट सेचढ़ख88टर भारतीय भाषा महोचढ़ख8फसव ) \n-एकर साइट \nअिछ \n http://samanvayindianlanguagesfestival.org  \n-समचढ़ख88वयक छिथ सचढ़ख8फयानचढ़ख88द िनचढ़ख6ंपम आ िगिरराज कराडू  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 15 \n-उचढ़ख8फसवक िनदेशक छिथ - राज िलबरहान \n-उचढ़ख8फसवक एडवाइजरी बोडचढ़36झमे छिथ -आलोक राय, के.सिचढ़ख7फचदानचढ़ख88दन , \nलचढ़3ंघमण गायकवाड , ओम थानवी, महमूद फाचढ़ख6ंकी , ममता सागर, रिव \nिसंह, सीतचढ़36फशु यशचचढ़ख88चढ़फघ6 , तेमशुला आओ। \n-आयोजन कमेटीमे छिथ- १.इिचढ़ख83डया हैबीटेट सेचढ़ख88टरक चढ़ख6खोचढ़39झाम टीम , \n२.पारस नाथ, अनचढ़ख88त  नाथ। \n-सहयोगी छिथ, िदचढ़ख98ली चढ़ख6खेस आ चढ़ख6खितिलिप बुचढ़ख7घस।  \n-समचढ़ख88वय २०११ मे मैिथलीक चढ़ख6खितिनिधचढ़ख8फव केने रहिथ - गंगेश \nगुंजन।  http://samanvayindianlanguagesfestival.org/20 \n11/gangesh-gunjan/  \n  \n \nसमचढ़ख88वय २-४ नवचढ़ख9फबर २०१२ SAMANVAY 2-4 November \n2012 \n IHC INDIAN LANGUAGES' FESTIVAL \nVenue: Indian Habitat Centre, Lodhi Road, New \nDelhi -- 110 003 \n \n  \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/sch \nedule/   \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/arvi \nnd-das/    16 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/gaj \nendra-thakur/   \nhttp://samanvayindianlanguagesfestival.org/2012/uda \nya-narayana-singh/   \nSAMANVAY 2012 \nVenue: Indian Habitat Centre, Lodhi Road, New \nDelhi -- 110 003 \n2 November 2012 \nAfternoon \n4.00- 4.30: Inauguration \nBy Chandrashekhar Kambar, Ratan Thiyam \n4.45 – 5.45: Opening Session: Boli is Back \nSpeakers: Ratan Thiyam, Kashinath Singh, \nGurvinder Singh, Nilesh Mishra \nModerator: Alok Rai \n6.00 – 7.00: Opening Reading \nNabaneeta Dev Sen, Sitanshu Yashaschandra, \nUdaya Narayana Singh, Mamang Dai, Arun \nKamal, Arjun Deo Charan, Narender Singh Negi \n7.15 – 8.15: Evening Performance \nUgana re: Vidyapati by Shovana Narayanan \n———————————————————————————————————————— \n———————— \n3 Nov 2012 \n10.30-11.30: Manipuri: The Idea of Nation  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 17 \nSpeakers: Yumlembam Ibomcha, Dr. Dhanabir \nLaishram, Bijoykumar Tayenjam \nModerator: Robin Ngangom \n11.45-12.15: Interaction: Mapping Cities \nKashinath Singh, Laxman Gaikwad, Om Thanvi \n12.30-1.30 Maithili: Love’s Own Language \nSpeakers: Uday Narayan Singh, Dev Shankar \nNaveen, Gajendra Thakur \nModerator: Arvind Das \n2.30 -3.30 Kannada: Tales of Modernities: Small \nSpaces, Big Ideas \nSpeakers:Gopalkrishna Pai, Banu Mushtaq, B.T. \nJahnavi \nModerator: Mamta Sagar \n3.45-4.15 Interaction \nMunawwar Rana \n4.30-5.30 English: Where’s My Reader? \nSpeakers: Palash Krishna Mehrotra, Biman Nath, \nS.Hussain Zaidi, Madhuri Banerjee \nModerator: Jai Arjun Singh \n5.45-6.30: Future of Indian Languages Publishing \nin Digital Era \nSpeakers:Akshay Pathak, Prem Prakash, Shiva \nKumar \nModerator: Rahul Dixit  18 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n7.00-8.30 Evening Performance: Kashmiri \nSufiyana Kalam \nGulzar Ahmad Ganie and party \n———————————————————————————————————————— \n———————————— \n4 November 2012 \n10.00-11.00 Oriya: Reclaiming Language, Space \nand Body: Women Writing \nSpeakers: Pratibha Ray, Sarojini Sahoo, \nYashodhara Mishra, Aparna Mohanty \nModerator: Paramita Satpathy \n11.15- 12.15: Folk Performance: Pad Dangal \nJagan, Dhavale and others \nIntroduction: Prabhat \n12.30-1.30 Marathi: The City of No Outsiders \nMumbai \nSpeakers: Arun Sadhu, Hemant Divate \nModerator: Prakash Bhatambrekar \n2.30-3.30 Kashmiri: My Reality, My Language \nSpeakers: Shahnaz Rasheed, Gulshan Badrani, \nElyas Azad \nModerator: Nisar Azam \n14 3.45-4.15: Interaction \nGirish Kasaravali, Banu Mushtaq, Mamta Sagar  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 19 \n4.30-5.30: Hindi: Culture and Power: A Tale of \nSeven Cities (Allahabad, Benares, Bhopal, Delhi, \nKolkata, Lahore, Patna) \nSpeakers: Kashinath Singh, Ashok Vajpeyi, Arun \nKamal, Alka Saraogi \nModerator: Neelabh \n5.45- 6.30: Mind Your Language \nSpeakers: Sneha Khanwalkar, Varun Grover, \nRatan Rajpoot, Simran Kohli \nModerator: Vineet Kumar \n6.30 – 7.00: Award Ceremnoy and Closing \nSpeakers: K. Satchidanandan, Raj Liberhan, \nParesh Nath, Anant Nath, Satyanand Nirupam, \nGiriraj Kiradoo \n7.15 – 8.30: Evening Performance \nSolo by Rabbi Shergill \n  \n  \n२ \nचीनक लेखक \"मो यान (लेखकीय नाम मो यान, वाचढ़3घफतिवक नाम \nगुआन मोये) \" कचढ़खफ3 सािहचढ़ख8फय लेल २०१२ क नोबल पुरचढ़3घफकार देल \nजेतिचढ़ख88ह , चढ़3घफवेिडश एकेडमी ११ अचढ़ख7घटूबर २०१२ कचढ़खफ3 ई घोषणा \nकेलक। चढ़ख6खेस कॉनफेरेचढ़ख88समे कहल गेल  जे \"मो यान\" लोकगाथा, \nइितहास आ समकालीन घटनाक िमलनसँ जागल अवचढ़3घफथाक  20 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nआभासी(जागल अवचढ़3घफथाक चढ़3घफवचढ़ख96 ) वाचढ़3घफतिवकताकचढ़खफ3 िचिचढ़खंंत करैत छिथ। \nमो यान पिहल चीनक नागिरक छिथ िजनका सािहचढ़ख8फय लेल नोबल \nपुरचढ़3घफकार देल जेतिचढ़ख88ह।   \nपूवचढ़368 चीनक  शाचढ़ख83डॲग चढ़ख6खाचढ़ख88तमे िहनकर जचढ़ख88म भेलिचढ़ख88ह , मो यान \n(१९५५- ) क माता-िपता िकसान छलिखचढ़ख88ह। जखन ओ १२ \nबखचढ़36झक रहिथ तखन सचढ़36फचढ़3घफकृितक चढ़389ािचढ़ख88तक बाद हुनका चढ़3घफकूल  छोिड़ \nपिहने खेती आ फेर फैचढ़ख7घचढ़399ीमे काज करऽ पड़लिचढ़ख88ह। फेर ओ “जन \nचढ़3घफवतंचढ़खंंता  सेना”मे चिल गेला, हुनकर पिहल लघुकथा १९८१ ई. मे \nचढ़ख6खकािशत भेलिचढ़ख88ह।  \nओ अपन लेखनमे अपन युवावचढ़3घफथा आ अपन जचढ़ख88मचढ़3घफथलीक वणचढ़36झन \nकरै छिथ, जेना “रेड सोघचढ़36झम - लाल चढ़ख76वार ”मे, ऐपर िफचढ़ख98म सेहो \nबनल, डकैती, जापानी कचढ़ख9खजा आ बोिनहारक दुखद  िचढ़3घफथितक ऐमे \nिववरण अिछ। \nउपचढ़ख88यासक  अितिरचढ़ख7घत हुनकर लघुकथा सभक संचढ़39झह चढ़ख6खकािशत \nछिचढ़ख88ह। मो यानक कहब छिचढ़ख88ह जे एकटा महान उपचढ़ख88यास िलखल \nजाएब अखन बाकी अिछ। \nसमारोह १० िदसचढ़ख9फबरकचढ़खफ3 हएत।  पुरचढ़3घफकारमे ८० लाख चढ़389ोनर \n(चढ़3घफवेडन ) देल जाइत अिछ जे लगभग दस लाख डॉलर \n(अमेिरका)क बराबर अिछ। \n  \n३ \nऐ बेर मूल पुरचढ़3घफकार (२०१२)-िवदेह भाषा सचढ़ख9फमान (चढ़ख6खिसचढ़3खघ समानाचढ़ख88तर \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी पुरचढ़3घफकार ) चढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डल जीकचढ़खफ3 हुनकर  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 21 \nकिवता संचढ़39झह \"अचढ़ख9फबरा \" लेल देल जा रहल छिचढ़ख88ह। राजदेव मंडल \nअचढ़ख9फबरा -किवता-संचढ़39झह आ हमर टोल (उपचढ़ख88यास ) िलखने छिथ। \nअचढ़ख9फबरा https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Ambara_Rajdeo_Mandal.pdf?attredirects \n=0   सँ आ हमर टोल \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/HammarTol_Rajdeo_Mandal.pdf?attredir \nects=0   सँ डाउनलोड कएल जा सकैत अिछ। \nhttp://www.videha.co.in/   पर भऽ रहल ऑनलाइन वोिटंगमे ऐ \nपोथीकचढ़खफ3 सभसँ बेशी वोट भेटलै। वोिटंगक पिरणाम ऐ तरहचढ़खफ3 रहल : \nचढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डलक “अचढ़ख9फबरा ” (किवता-संचढ़39झह ) 12.67%  \nचढ़खं7ी बेचन ठाकुरक “बेटीक अपमान आ छीनरदेवी”(दूटा नाटक) \n11.02%  \nचढ़खं7ीमती आशा िमचढ़खं7क “उचाट” ( उपचढ़ख88यास ) 6.34%  \nचढ़खं7ीमती पचढ़38खा झाक “अनुभूित” ( कथा संचढ़39झह ) 4.68%  \nचढ़खं7ी उदय नारायण िसंह “निचकेता”क “नो एचढ़ख83चढ़399ी :मा चढ़ख6खिवश (नाटक) \n5.23%  \nचढ़खं7ी सुभाष चचढ़ख88चढ़फघ6 यादवक “बनैत िबगड़ैत” (कथा-संचढ़39झह ) 4.96%  \nचढ़खं7ीमती वीणा कणचढ़36झ- भावनाक अिचढ़3घफथपंजर (किवता संचढ़39झह ) 5.23%  \nचढ़खं7ीमती शेफािलका वमचढ़36ंक “िकचढ़3घफत -िकचढ़3घफत जीवन (आचढ़ख8फमकथा ) \n8.54%   22 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़खं7ीमती िवभा रानीक “भाग रौ आ बलचचढ़ख88दा ” (दूटा नाटक) \n6.61%  \nचढ़खं7ी महाचढ़ख6खकाश -संग समय के (किवता संचढ़39झह ) 5.51%  \nचढ़खं7ी  तारानचढ़ख88द िवयोगी - चढ़ख6खलय रहचढ़3घफय (किवता-संचढ़39झह ) 4.96%  \nचढ़खं7ी महेचढ़ख88चढ़फघ6 मलंिगयाक “छुतहा घैल” (नाटक) 9.64%  \nचढ़खं7ीमती नीता झाक “देश-काल” (कथा-संचढ़39झह ) 5.51%  \nचढ़खं7ी िसयाराम झा \"सरस\"क थोड़े आिग थोड़े पािन (गजल संचढ़39झह ) \n7.16%  \nOther: 1.93%  \nचढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डल जीकचढ़खफ3 बधाइ। हुनका ई सचढ़ख9फमान िवदेह नाचढ़38फय \nउचढ़ख8फसव २०१३ क अवसरपर देल जाएत। \n४ \nमैिथलीकचढ़खफ3 बी .पी.एस.सी.सँ हटाबै लेल लालू चढ़ख6खसाद िजचढ़ख9फमेवार वा \nमैिथलीक कचढ़3ख6रपंथी चढ़ख6खोफेसर सभ िजचढ़ख9फमेवार - जखन लालू चढ़ख6खसाद \nपिहल बेर मुचढ़ख7झयमंचढ़खंंी बनल रहिथ तखन बी .पी.एस.सी. नाम आ \nटाइिटलक संग िबहार चढ़ख6खशासिनक / आिथचढ़36झक / ( आ सचढ़ख9फभवतः वन \nआिद) सेवाक िरजचढ़ख98ट सभ िहचढ़ख88दी अखबारमे छापने रहए। मैिथल \nचढ़फघ9ाचढ़33खण सफल उचढ़ख9फमीदवारसँ ई िलचढ़3घफट भरल रहए , झा-झा देिख लोक \nघबड़ा गेल रहए। की ९०% माचढ़ख7घसचढ़36झ िहसाब छोिड़ मैिथली \nिलटेरेचरमे आिब सकैत अिछ? बी.पी.एस.सी. मे एल.एस.डचढ़ख9खलू., \nभूगोल आिदक माचढ़ख7घसचढ़36झ सेहो कोनो कोनो साल बहुत अबै छलै, मुदा  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 23 \nएना नै, आ ओइमे कोनो एक टाइिटलकचढ़खफ3 फाएदा नै होइ छलै। \nमैिथलीक चढ़ख6खोफेसर सभक मूचढ़ख98यचढ़36फकनमे देखाओल गेल मूखचढ़36झतासँ लालू \nचढ़ख6खसादपर चाचढ़ख6ं िदससँ दवाब पड़लिचढ़ख88ह , हुनकर सामािजक चढ़ख88यायक \nहँसी उड़ाओल गेल आ अचढ़ख88ततः हुनका बी .पी.एस.सी.सँ मैिथलीकचढ़खफ3 \nहटाबऽ पड़लिचढ़ख88ह। आ तखन हुनका चढ़खं3ात पड़लिचढ़ख88ह जे ई तँ मैिथल \nचढ़फघ9ाचढ़33खणोक ९०% लोकक हृदएमे कोनो शूल उचढ़ख8फपचढ़38ख नै कऽ सकल। \nजे २-४ सए गोटे चढ़ख6खशासिनक / आिथचढ़36झक / ( आ सचढ़ख9फभवतः वन आिद ) \nसेवामे मैिथलीक कारणसँ गेलिथ, वएह माचढ़खंं जँ कोनो मैिथली \nपिचढ़खंंकाक चढ़39झाहक बिन जािथ तँ मैिथली पिचढ़खंंका सभक ई िचढ़3घफथित नै \nरहत। मुदा ऐमेसँ ९९% कचढ़खफ3 आइ मैिथलीसँ कोनो सरोकार नै \nअिछ। मैिथलीक कचढ़3ख6रपंथी मूखचढ़36ंिधराज चढ़ख6खोफेसर सभ जाितवािदताक \nकारण मैिथलीक जे नोकसान पहुँचेलिचढ़ख88ह से इितहास हुनका सभकचढ़खफ3 \nचढ़खंखमा नै करत।  \n  \n५ \n“िवचढ़3खफापितक िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद चढ़3खंारा यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार आ \nपाग-चढ़ख6खितचढ़फझ7ापन ” \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 बला िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरः आ किवकोिकल \nिवचढ़3खफापितक बीचक अचढ़ख88तर \"िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद \" आ ओइसँ \nजुड़ल \"िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7 \" आिद नै बुिझ सकला वा नै बूझऽ \nचाहलिचढ़ख88ह। ऐितहािसक िलिखत तचढ़ख8ंय अिछ जे गोनू झा १०५०-\n११५० मे भेलाह मुदा उषा िकरण खान संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \nिवचढ़3खफापितसँ हुनकर शाचढ़3घफचढ़खंंाथचढ़36झ करबै छिथ (िहचढ़ख88दीक ऐितहािसक \nउपचढ़ख88यास िसरजनहार , भारतीय चढ़खं3ानपीठमे) । वीरेचढ़ख88चढ़फघ6 झा कहै छिथ \nजे गोनू झा ५०० साल पिहने भेला आ तारानचढ़ख88द िवयोगी गोनू झा  24 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nकचढ़खफ3 ३०० साल पिहने भेल मानै छिथ (दुनू गोटेक िहचढ़ख88दीमे चढ़ख6खकािशत \nगोनू झापर पोथी, चढ़389मसँ राजकमल चढ़ख6खकाशन आ नेशनल बुक \nचढ़399चढ़3घफटसँ चढ़ख6खकािशत ) तँ िवभा रानीक गोनू झापर िहचढ़ख88दी पोथी (वाणी \nचढ़ख6खकाशन ) मे कुणाल गोनू झाकचढ़खफ3 भव िसंहक राचढ़ख76यमे (१४ म शताचढ़ख9खदी ) \nभेल मानैत छिथ। जखन पंजीमे उपलचढ़ख9खध िलिखत अिभलेखन गोनू \nझाकचढ़खफ3 संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितसँ दस पीढ़ी पिहने \nअिभलेिखत करैत अिछ, तखन ई हाल अिछ। \nसमानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक िवचढ़3खफापित आ पाग - िवचढ़3खफापितक संचढ़3घफकृत चढ़39झचढ़ख88थमे \nठचढ़3झखुर िवचढ़3खफापित कृता िलखल अिछ / आ ओ िवचढ़3खफापित चढ़फघ9ाचढ़33खण छिथ। \nहमर उचढ़3झ9ेचढ़3घखय मैिथली पदावली बला िवचढ़3खफापितसँ अिछ , हुनका िकए \nपाग पिहरा कऽ \"हचढ़ख9फमर िवचढ़3खफापित \" बना लेल गेल। ई तखन नै भेल \nजखन िबदापत नाचक माचढ़ख87यमसँ आठ सए बखचढ़36झ गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण समुदाय \nिवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 िजएने रखलक , मुदा तखन भेल जखन बंगाल िवचढ़3खफापित \nआ गोिवचढ़ख88ददासक पदावलीकचढ़खफ3 अपन बना लेलक मुदा बंगालेक िवचढ़3खंान \nराजकृचढ़3घ3ण मुखोपाचढ़ख87याय सवचढ़36झचढ़ख6खथम १८७५ ई. मे कहलिचढ़ख88ह जे िवचढ़3खफापित \nिमिथलाक किव छिथ आ बंगालेक नगेचढ़ख88चढ़फघ6नाथ गुचढ़ख9घत सवचढ़36झचढ़ख6खथम \nकहलिचढ़ख88ह जे गोिवचढ़ख88ददास सेहो िमिथलाक किव छिथ आ जखन ई \nतचढ़ख8ंय सोझचढ़363 उठल तँ पिहने तँ सगर बंगाल हुनकापर मार -मार कऽ \nउठल आ बादमे मािन गेल। \nराजकृचढ़3घ3ण मुखोपाचढ़ख87याय जइ िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 िमिथलाक कह ने रहिथ ओ \nपदावलीक िवचढ़3खफापितक सचढ़ख88दभचढ़36झमे छल , संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापित \nठचढ़3झखुरः कचढ़खफ3 बंगाल किहयो अपन नै कहने छल।  \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8रक संचढ़3घफकृत धूतचढ़36झसमागम नाटक आ संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितक गोरचढ़खंखिवजय नाटक मचढ़ख87य देल मैिथली गीत  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 25 \nसेहो पदावलीक पुरान परचढ़ख9फपराक चढ़3खफोतक अिछ  आ ऐ दुनू लेखकपर \nमैिथली पदावलीक चढ़ख6खभाव देखबैत अिछ।  \nफेर िमिथलाक िवचढ़3खंानकचढ़खफ3 सोह एलिचढ़ख88ह आ िवचढ़3खफापितक संचढ़3घफकृत -अवहचढ़3ख7 \nचढ़39झचढ़ख88थ , गोिवचढ़ख88ददास नाचढ़3घ9ा आ िवचढ़3खफापित नाचढ़3घ9ा पचढ़3झ7ीमे उपलचढ़ख9खध िववरण \nदऽ िवचढ़3खफापित ठाकुर आ गोिवचढ़ख88ददास झा (!!!) िनकालल गेल, एतऽ \nरमानाथ झाक पचढ़3झ7ीक सतही चढ़खं3ान आ सीिमत दृिचढ़फझ6कोण नोकसान \nपहुँचेलक। फेर अनचोचढ़3झखे पाग पिहरा कऽ (िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक \nपिरषद- ई संचढ़3घफथा भारतक चढ़3घफवतंचढ़खंंताक बाद िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 पाग पिहरा \nकऽ हुनका चढ़फघ9ाचढ़33खण घोिषत करबाक कुकृचढ़ख8फय केलक ) िवचढ़3खफापित \n(मैिथली बला, संचढ़3घफकृत बला नै) कचढ़खफ3 \"हचढ़ख9फमर िवचढ़3खफापित \" चढ़फघ9ाचढ़33खण वगचढ़36झ \nचढ़3खंारा बना लेल गेल। मुदा कवीचढ़खं8र चढ़ख76योितरीचढ़खं8र सन बहुत रास \nकिव पचढ़3झ7ीमे उपलचढ़ख9खध छिथ। आ जे नामक अचढ़ख88तर िवचढ़3खफापितमे आिब \nजाइ छिचढ़ख88ह (जखन िक सभ काज चढ़ख9घलािनंगसँ भेलै तैयो एकटा सबूत \nबिच गेलै) से चढ़ख76योितरीचढ़खं8रमे िकए नै अबैए।  \nआब आउ गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण चढ़3खंारा गाओल िब दापत, जे चढ़ख76योितरीचढ़खं8रसँ पूवचढ़36झ \n(सचढ़ख9फभवतः ) नौआ ठाकुर जाितमे भेल रहिथ आ तकर चढ़ख6खमाणमे \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र चढ़3खंारा वणचढ़36झन रचढ़ख79ाकरमे ऐ किवक चचचढ़36ं अिछ।  \nिवचढ़3खफापितक कोनो पदावलीक रचनामे अपन संचढ़3घफकृत / अवहचढ़3ख7 लेखक \nहेबाक चचचढ़36झ नै केने छिथ। मुदा हुनकर रचना (संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7क िवचढ़ख6फचढ़3खघ , जे दोसर िवचढ़3खफापितक रचना छी , जे चढ़फघ9ाचढ़33खण रहिथ ) \nसवचढ़36झहाराक लेल जे ददचढ़36झ अिछ से संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापितमे \nिकए नै अिछ? संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापित तँ सवचढ़36झहारासँ घृणा \nकरै छिथ आ िलिखत चढ़ख6ंपमे कचढ़3ख6र चढ़फघ9ाचढ़33खण छिथ।   26 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमुदा पदावलीक िवचढ़3खफापित तँ िनचढ़3घखछल छिथ , िकछु कचढ़3ख6र पद कचढ़3ख6र \nचढ़फघ9ाचढ़33खणवादी सचढ़ख9फपादक लोकिन चढ़3खंारा घोसोआओल गेल अिछ \n(हाचढ़3घफयाचढ़3घफपद चढ़ख6ंपमे)। \nिपआ देसाचढ़ख88तर (िवचढ़3खफापितक िबदेिसया ) क कचढ़ख88सेचढ़ख9घट आब सुधीगणक \nसमचढ़खंख अिछ आ मैिथल िबदेिसया लोकिनक वतचढ़36झमान दुदचढ़36झशाक बीच ई \nमहाकिव िवचढ़3खफापितक चढ़ख6खित ससचढ़ख9फमान अिपचढ़36झत अिछ। की ई ददचढ़36झ \nअवहचढ़3ख7 आ संचढ़3घफकृतक िवचढ़3खफापितमे छिचढ़ख88ह ? \nपदावली एकटा पैरेलल संचढ़3घफकृितक चढ़3खफोतक अिछ। एचढ़3झखे समयमे \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 एचढ़3झखे लेखक िलख लेत , ओकरा कचढ़फझ6 छै जे \nअवहचढ़3ख7मे िलखलापर िवचढ़3खंान ओकर उपहास करै छिथ , मुदा ई ददचढ़36झ \nकी एकर लेशोमाचढ़खंं पदावलीक िवचढ़3खफापितमे छिचढ़ख88ह ? ओतए तँ उचढ़ख98लास \nआ ददचढ़36झ छै, सवचढ़36झहाराक उचढ़ख98लास आ ददचढ़36झ। ओ िवचढ़3खफापित जे संचढ़3घफकृत \nआ अवहचढ़3ख7 मे िलखलिचढ़ख88ह ओ राजपिचढ़ख83डत छला से िवचढ़3खंान रहिथ , \nहुनका अवहचढ़3ख7ोमे िलखलापर लोक िनचढ़ख88दा करिचढ़ख88ह। मुदा मैिथलीक \nिवचढ़3खफापित जे पैरेलल परचढ़ख9फपराक अंग छिथ , ओइसँ दूर छला। ई \nपैरेलल परचढ़ख9फपरा ऋगवेदक समयसँ छै (ओइ समयमे नाराशंसी रहै)। \nई पैरेलल परचढ़ख9फपराक िवचढ़3खफापित नौआ ठाकुर जाितक रहबे करिथ , वा \nचढ़फघ9ाचढ़33खण जाितक रहबे करिथ , से इितहास ओइपर मौन अिछ। \nमुदा लोककथा आ परचढ़ख9फपरा , िबदापतक सवचढ़36झहारासँ सघन सचढ़ख9फबचढ़ख88ध , \nिबचढ़3घफफीक परचढ़ख9फपरा हुनका गएर चढ़फघ9ाचढ़33खण िसचढ़3खघ करैए। संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7क कोनो पचढ़363ित निहये ओइ िवचढ़3खफापितक पदावलीक चचचढ़36ं करैए \nआ निहये पदावली पदावलीक िवचढ़3खफापितक संचढ़3घफकृत वा अवहचढ़3ख7 केर \nरचनाक चचचढ़36ं करैए। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 मुिचढ़3घफलम आचढ़389मणक , जनौ \nआ मिचढ़ख88दर चढ़फझघचढ़फझ6 हेबापर दुखी अिछ मुदा पदावली तँ सवचढ़36झहाराक हषचढ़36झ, \nउचढ़ख98लास आ संघषचढ़36झ अिछ ; ओइ तरहक हाचढ़389ोस ओतए नै, हुनका  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 27 \nसमएमे तँ चढ़ख6खायः मुिचढ़3घफलम िमिथलामे रहबो नै करिथ।आ जखन \nमैिथलीबला िवचढ़3खफापित चढ़फघ9ाचढ़33खण रहबो करिथ वा नै तहीपर सवाल अिछ \nतखन पाग पिहरा कऽ कोन सोच हम सभ पैदा कऽ रहल छी, \n\"िवचढ़3खफापित \" हचढ़ख9फमर छलाह िक नै? की िवचढ़3खफापितक चढ़फघ9ाचढ़33खण नै रहलासँ \nओ हमर नै हेताह? की हुनकर \"िपआ देशचढ़36फतर \" बला माइचढ़39झेशन बला \nगीत महचढ़ख8फवहीन भऽ जेतै? की हुनकर शृंगािरक गीतक माचढ़खंं चचचढ़36ं \nकोनो षडयंचढ़खंं तँ नै? िवचढ़3खफापित सन किवकचढ़खफ3 पाग पिहरा कऽ \nजाितगत बचढ़ख88धनमे बाचढ़ख88हब कतेक सही अिछ ? \" मचढ़ख87यकालीन िमिथला \"मे \nिवजय कुमार ठाकुर िलखै छिथ: \" िमिथलाक धािमचढ़36झक चढ़खंखेचढ़खंंमे एिह  \nसामचढ़ख88तवादी युगीन धािमचढ़36झक िवचारधाराक चढ़ख6खभाव एहन सवचढ़36झचढ़3घझयापी छल \nजे एखनहुँ एिह परचढ़ख9फपराक िनचढ़3घ9िलिखत अवशेष समाजमे िवचढ़3खफमान \nअिछ: ...(घ) पाग सेहो तचढ़36फिचढ़खंंक िवचारधारासँ सचढ़ख9फबचढ़3खघ अिछ। \" \n(पृ.२६) \n तँ ईहो तंचढ़खंं मंचढ़खंं िबयाह उपनयन धिर ने रहए िदयौ। िकए ओइ \nपैरेलल परचढ़ख9फपराक िवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 ओइमे सानै िछयिचढ़ख88ह। आ ई कुकृचढ़ख8फय \nिकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद केलक। ऐ तरहक \nलोक जै िमिथलाक संचढ़3घफकृितक रचढ़खंखक , ओ संचढ़3घफकृित आ भाषा जँ \nआइयो बचढ़363चल छै, तँ ई ओइ संचढ़3घफकृित आ भाषाक िवशेषता िछऐ।  \nआ रामलोचन ठाकुर अही चढ़ख6खितिचढ़389यावादी \"िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7 \"क \nमंचसँ मंच सापेचढ़खंख बयान देलिचढ़ख88ह  (उपचढ़ख88यासक संचढ़ख7झयाक सचढ़ख9फबचढ़ख88धमे) \nजकर कोनो ऐितहािसक महचढ़ख8फव नै छै। चेतना सिमितक पिचढ़खंंकामे \nमानेचढ़खं8र मनुज सेहो मंच सापेचढ़खंख बयानमे जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक \nउपचढ़ख88यासक संचढ़ख7झया माचढ़खंं ४ िलखलिचढ़ख88ह !!! \nजगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक नाममे जँ मचढ़ख83डल टाइिटल नै रहैत माचढ़खंं \nजगदीश चढ़ख6खसाद रहैत तँ रमानाथ झाक अनुयायी हुनका चढ़खं7ोिचढ़खंंय ,  28 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nअमर-रामदेव झाक अनुयायी हुनका चढ़फघ9ाचढ़33खण आ \"लालदासक \nचढ़3घफमािरका \"क लेखक वमचढ़36ं जी हुनका कायचढ़3घफथ घोिषत कऽ दैतिथ।  \nआ ◌्जँ जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक फोटो उपलचढ़ख9खध नै रिहतै तँ \nिकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क चढ़ख6खितिचढ़389यावादी  िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद \nजगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डलक यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार कऽ हुनका पाग पिहरा \nफेर वएह कुकृचढ़ख8फय किरतए जे ओ िवचढ़3खफापितक संग एक हजार \nसालक बाद केलक। आ बेरमाक कोनो बुढ़बा मािटक िढमकाकचढ़खफ3 \nदेखबैत जगदीश चढ़ख6खसाद \"झा/ ठचढ़3झखुरः \" केर काचढ़ख98पिनक घराड़ी , यएह \nछी, घोिषत कऽ िदतए। \nमलंिगयाक बेटा, रामदेव झाक बेटा आ ढेर रास छचढ़3ख3नामीक देल \nगािड़ सेहो िवदेहमे िबना कचढ़363ट -छचढ़363टक छपने अिछ , जे लोक पिढ़ \nसकए, िकछु गािड़ जे नै छापल जा सकैए, सएह टा नै छपने छी। \nआ गािरक डरसँ अखन धिरक मैिथली आ िमिथलाक इितहासकार \nऐ िवषयपर इशारा तँ केलिचढ़ख88ह मुदा आगचढ़363 नै बढ़ला। \n  \nतचढ़खफ3 ओ चढ़ख76योितरीचढ़खं8र (१२७५-१३५०) पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापितये रहिथ से फेर \nिसचढ़3खघ होइए।  जयदेव (लगभग १२००)क गीत-नृचढ़ख8फय आ िकरतिनयचढ़363 \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापितक  पदावली मेल खाइत अिछ, संचढ़3घफकृत आ \nअवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितक काचढ़3घझय सौचढ़फझ7वसँ मेल  नै खाइत अिछ। \n  \nआब पुनः आबी िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषदक मंच जतएसँ \nरामलोचन ठाकुर मंच सापेचढ़खंख बयान देलिचढ़ख88ह। ई पिरषद िवचढ़3खफापितक \nयचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार नै, मैिथलीक यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार केलक। ओकर \nिवचढ़3खफापितकचढ़खफ3 पिहराओल पाग , कोलकातासँ िबचढ़ख88चढ़ख87येचढ़खं8र मचढ़ख83डल आ \nचढ़खं7ीकाचढ़ख88त मचढ़ख83डलकचढ़खफ3 लुचढ़ख9घत कऽ देलक आ मैिथलीक यचढ़खं3ोपवीत संचढ़3घफकार \nपूणचढ़36झ भऽ गेल।   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 29 \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापितक जाितगत कचढ़3ख6रताक बानगी \nदेखी:- \nकीितचढ़36झलता - जाित-अजाितक िववाह अधम कएँ पारक। \nपुचढ़ख6फष -परीचढ़खंखामे िवचढ़3खफापित कथा कहैत -कहैत लेखकीय वचढ़ख7घतचढ़3घझय दै छिथ \nिक राजपूतक चढ़3घफचढ़खंंी चिरचढ़खंंहीन होइत अिछ , ई ओिहना भेल जेना \nअथवचढ़36झवेदमे शूचढ़फघ6क पचढ़ख79ीकचढ़खफ3 िबना चढ़3घफवीकृितक िकयो हाथ पकिड़ लऽ \nजा सए बला वचढ़ख7घतचढ़3घझय। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापित जाित -\nअजाितपर िवशेष बल दै छिथ, रचढ़ख7घत शुचढ़3खघता / जाित हुनका लेल \nमहचढ़ख8फवपूणचढ़36झ छिचढ़ख88ह। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापित कहै छिथ - \nअकुलीन कोनो दयाक अिधकारी नै अिछ!! आ सौचढ़ख88दयचढ़36झ माचढ़खंं धिनक \nआ िविशचढ़फझ6 वगचढ़36झक एकािधकार अिछ !! संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला \n(िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषदक जनौ आ \nपागबला) िवचढ़3खफापित कहै छिथ - जाित सामािजक जीवनमे अिचढ़ख88तम \nिनधचढ़36ंरक तचढ़ख8फव अिछ। जे खराप कुलमे जचढ़ख88म लैए ओ दुचढ़फझ6 िदमागक \nसचढ़363प माचढ़खंं बिन सकैए !! िकशोरीकाचढ़ख88त  िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक \nपिरषदक जनौ आ पागबला संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7बला िवचढ़3खफापित कहै \nछिथ- ओ देश जतऽ जाितक िनअम लागू नै होइए से चढ़ख9फलेचढ़ख7फछ देश \nिथक( Aspects of Society and Economy of \nMedieval Mithila)- Upendra Thakur \nअमीर खुसरोसँ पिहने पागक वणचढ़36झन हमरा नै भेटल अिछ।  \nमुदा चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापित (पदावलीक लेखक) कहै छिथ:- नृप \nइिथ काहु करिथ निह साित। \nपुरख महत सब हमर सजाित॥ \nतािह चढ़3खंारे राजा ककरो दचढ़ख83ड निह दैत छिथ आ सभटा पैघ लोक \nएके रंग छिथ।  30 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nगोिवचढ़ख88ददासक पचढ़3खफो िचढ़ख7घलचढ़फझ6 छलिचढ़ख88ह आ एकर समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपरा \nसेहो नै छल (सचढ़ख9फभवतः  सवणचढ़36झ मचढ़ख87य चढ़ख6खचलनक कारण ई दुनू चीज \nछल), से िबदापत नाच जकचढ़363 ओ एतुचढ़3झखा  मचढ़363िटमे संरिचढ़खंखत नै भऽ \nसकल। गंगेश उपाचढ़ख87यायक तचढ़ख8फचढ़ख8फविचचढ़ख88तामिणक चचचढ़36ं मुदा  वधचढ़36झमान जे \nहुनका सुकिवकैरवकाननेचढ़ख88दुः कहै छिथ , ओ किवता सभ कतऽ \nगेल? पचढ़खंखधर  िलखैपर चढ़ख6खितबचढ़ख88ध लगेलिचढ़ख88ह मुदा रघुनाथ िशरोमिण  आ \nहुनकर िशचढ़3घ3य “उदयन” आ “गंगेश”क कृितकचढ़खफ3 रिट कऽ चिल \nगेलाह आ नवचढ़3खंीपमे नचढ़3घझय -चढ़ख88याय चढ़3घफकूलक चढ़3घफथापनाक  संगे बंगालसँ \nिवचढ़3खफाथचढ़368 एनाइ बचढ़ख88द भऽ गेल।  \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ िवचढ़3खफापित :- कचढ़3घखमीरक अिभनव गुचढ़ख9घत (दशम शताचढ़ख9खदीक \nअचढ़ख88त आ एगारहम शताचढ़ख9खदीक चढ़ख6खारचढ़ख9फभ )- चढ़39झचढ़ख88थ “ईचढ़खं8र चढ़ख6खचढ़ख8फयािभचढ़खं3ा - \nिवभिषचढ़36झणी ” मे िवचढ़3खफापितक उचढ़ख98लेख करै छिथ।  \nचढ़खं7ीधर दासक सदुिचढ़ख7घतकणचढ़36ंमृत , - चढ़खं7ीधर दास िवचढ़3खफापितक पचढ़363च टा \nपद उचढ़3खघृत केने छिथ जे िवचढ़3खफापितक पदावलीक भाषा छी।  \n“जाव न मालतो कर परगास \nतावे न तािह मधुकर िवलास।” \nआ \n“मुचढ़ख88दला मुकुल कतय मकरचढ़ख88द ”  \n(मचढ़ख87यकालीन िमिथ ला, उपेचढ़ख88चढ़फघ6 ठाकुर ) \nचढ़ख76योितरीचढ़खं8र (१२७५-१३५०) \n षचढ़फझ7ः कचढ़ख98लोल - ॥अथ िवचढ़3खफावचढ़ख88त \nवणचढ़36झना॥ ….. िवदातञो आचढ़3घफथान भीतर भउ . तका पछा तेलचढ़3झंी .  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 31 \nमरहठी. िव।दओितनी दुइ िचचढ़खंंकइ गाचढ़3झं जउन  िनहािल अइसिन \nदेषुअह. चउआचढ़ख78चिर चीिर एकहोचढ़3झ3 पिरहने …….से कइसन देषु. \nजइसे चढ़ख6खयागचढ़खंखेचढ़खंं सरचढ़3घफवतीकचढ़खफ3 गचढ़3झंाजमुनाक सचढ़ख9फवािह। का हो तइसे ता \nिवदाञोतके दुअओ सचढ़ख9फवािहका हो भउअह . दशञुचढ़ख88धी राजा अवधान \nकराउ. िवदाञोत आचढ़3घफथान वइसु. \n(िवदाञोत (पुचढ़ख6फख ) भीतर भेल, तकर पाछचढ़363 तेलचढ़3झंी , मरहठी। \nिवदओतनी (चढ़3घफचढ़खंंी ) दूटा रंगक गचढ़3झंा यमुनामे नहायिल एहन देखाइए। \nचािर-चािर आँचरबला चीर एकहकटा पिहरने। से केहन देखू. जेना \nचढ़ख6खयागचढ़खंखेचढ़खंं सरचढ़3घफवतीकचढ़खफ3 गचढ़3झंाजमुनाक संगबे तेहने ओइ  िवदाञोतकचढ़खफ3 दुनू \nसचढ़ख9फवािहका। दशञुचढ़ख88धी राजाकचढ़खफ3 अवधान करेलक , िवदाञोत चढ़3घफथानपर  \nबैसला। \nअचढ़फझ6मः कचढ़ख98लोलः - ॥अथ राचढ़ख76य वणचढ़36झना॥ …िवदाञोत त।िचढ़ख88हक \nगीत. नृचढ़ख8फय . वाचढ़3खफ . ताल. घाघर पिरठरइतचढ़खफ3 आह… \nिवदाञोत लोकिनक गीत, नृचढ़ख8फय , वाचढ़3खफ , ताल, घाघर पहीिर कऽ \nभेल। \nउगना महादेव: महादेव (उगनाचढ़ख6ंपी ) िवचढ़3खफापितक ऐठाम गीत सुनबा \nलेल उगना नोकर बिन रहै छलाह। मैिथलीक आिदकिव िवचढ़3खफापित \n(चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ) आ िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरः (संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क \nलेखक आ राजा िशविसंहक दरबारी) दुनूसँ सचढ़ख9फबचढ़3खघ कऽ उगनाक ई \nकथा चढ़ख6खिसचढ़3खघ भेल।  \nबोिध कायचढ़3घफथ : िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःक पुचढ़ख6फष परीचढ़खंखामे िहनक गंगालाभक \nकथा विणचढ़36झत अिछ। महाकिव िवचढ़3खफापित (चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ मैिथली \nपदावली सभक लेखक) क िवषयमे सेहो गंगालाभक ई कथा  32 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़ख6खचिलत  छल आ बादमे िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरक  (संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क \nलेखक) िवषयमे सेहो गंगालाभक ई कथा चढ़ख6खचिलत भेल।  \n  \nिवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःक संचढ़3घफकृत सािहचढ़ख8फय िमिथलाक िवचढ़3खंान परचढ़ख9फपराक \nलोपक बाद सोझचढ़363  आएल, आ संचढ़3घफकृत सािहचढ़ख8फयमे िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःक \nकोनो खास चचचढ़36झ नै भेटैत अिछ आ  बंगालक िवचढ़3खफाथचढ़368क एनाइयो \nकम भऽ गेल छल, जे अिबतो रहिथ हुनका लेल िवचढ़3खफापित  ठचढ़3झखुरःक \nसंचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 सािहचढ़ख8फय समकालीनक सािहचढ़ख8फय छल जे खतम \nहोइत िवचढ़3खंता  परचढ़ख9फपराक सािहचढ़ख8फय छल आ सेहो तखन िलखाइये रहल \nछल, मुदा चढ़ख76योितरीचढ़खं8र -पूवचढ़36झ पदावली चढ़ख6खिसिचढ़3खघ चढ़ख6खाचढ़ख9घत कऽ लेने छल। \nओइ कालक गोनू वा िवचढ़3खफापितक समय पाग  रहबो करए सेहो \nिनिचढ़खं6त नै, कारण अमीर खुसरो (१२५३-१३२५) माचढ़खंं एकर चचचढ़36झ \nकेने छिथ। िवजय कुमार ठाकुर एकरा सामचढ़ख88तवादी चढ़ख6खतीक आ तंचढ़खंं \nमंचढ़खंंसँ सचढ़ख9फबचढ़3खघ मानै छिथ। मुिचढ़3घफलम आचढ़389मणक बाद अधीनचढ़3घफथ \nसामचढ़ख88तकचढ़खफ3 ई पिहराओल गेल हएत आ ई मुिचढ़3घफलम  टोपीसँ मेल \nखाइतो अिछ, आ माचढ़खंं चढ़फघ9ाचढ़33खण -का यचढ़3घफथ मुिचढ़3घफलम आचढ़389मणक बाद  \nिमिथलामे सामचढ़ख88त रहिथ (राजपूत नै) आ आइयो अही दू वगचढ़36झक बीच \nई किहयो काल िबयाह आिदमे चढ़ख6खयुचढ़ख7घत होइए।   \nमहाकिव िवचढ़3खफापित - कवीचढ़खं8र चढ़ख76योितरीचढ़खं8र (लगभग १२७५-१३५०)सँ \nपूवचढ़36झ (कारण चढ़ख76योितरीचढ़खं8रक चढ़39झचढ़ख88थमे िहनक चचचढ़36झ अिछ ), मैिथलीक आिद \nकिव। संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7क िवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरःसँ िभचढ़38ख। सचढ़ख9फभवतः \nिबचढ़3घफफी गामक नौआ ठाकुर  चढ़खं7ी महेश ठाकुरक पुचढ़खंं  (परचढ़ख9फपरा \nअनुसार)। समानाचढ़ख88तर परचढ़ख9फपराक िबदापत नाचमे िवचढ़3खफापित पदावलीक \n(चढ़ख76योितरीचढ़खं8रसँ पूवचढ़36झसँ) नृचढ़ख8फय -अिभनय होइत अिछ।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 33 \nिवचढ़3खफापित ठचढ़3झखुरः १३५०-१४३५ िवषएवार िबचढ़3घफफी -काचढ़3घखयप (राजा \nिशविसंहक दरबारी) आ संचढ़3घफकृत आ अवहचढ़3ख7 लेखक। कीितचढ़36झलता , \nकीितचढ़36झपताका , पुचढ़ख6फष परीचढ़खंखा , गोरचढ़खंखिवजय , िलखनावली आिद चढ़39झंथ समेत \nिवपुल संचढ़ख7झयामे कालजयी रचना। ई मैिथलीक आिदकिव िवचढ़3खफापित \n(चढ़ख76योितरीचढ़खं8र पूवचढ़36झ) सँ िभचढ़38ख छिथ।  \n \n \n \nसािह/gडू4य अकादेमीमे सम/gडूूवयक पद लेल  कालाबाजारी (/gडफडलैक \nमाक/g37धिटंग )- एकटा िरपोट/g36ध \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी िदचढ़ख98लीक मैिथली समचढ़ख88वयक चुनाव लेल जे संचढ़3घफथा \nसभ िनधचढ़36ंिरत  अिछ ओकर नाम अिछ:- िवचढ़3खफापित सेवा संचढ़3घफथान , \nदरभंगा; सिचव वैचढ़3खफनाथ चौधरी  “बैजू” आ अचढ़ख87यचढ़खंख - पं. चचढ़ख88चढ़फघ6नाथ \nिमचढ़खं7 अमर। अिखल भारतीय मैिथली सािहचढ़ख8फय  पिरषद, दरभंगा; \nसिचव डा. गणपित िमचढ़खं7 , अचढ़ख87यचढ़खंख रहिथ चढ़3घफव . जयमचढ़ख88त िमचढ़खं7।  \nचेतना सिमित, पटना, सिचव चढ़खं7ी िववेकानचढ़ख88द ठाकुर , अचढ़ख87यचढ़खंख चढ़खं7ीमित \nचढ़ख6खमीला  झा। रचढ़363टी मधुबनीक कोनो संचढ़3घफथा , सचढ़ख9फभवतः वतचढ़36झमान अचढ़ख87यचढ़खंख \nचढ़खं7ी हेतुकर झा।  िकशोरीकाचढ़ख88त िमचढ़खं7क िमिथला सचढ़36फचढ़3घफकृितक पिरषद  \n(जे सं/g304था िव/g3ड4ापितक/gड43 पाग पिहरा कऽ हुनका /g40फा/g33डण घोिषत \nकरबाक कुकृ/gडू4य केलक ) , वतचढ़36झमान  अचढ़ख87यचढ़खंख चढ़खं7ी सुरेचढ़ख88चढ़फघ6 नारायण झा \nआ सिचव गंगाधर झा। पंचानन िमचढ़खं7क अिखल  भारतीय मैिथली \nसािहचढ़ख8फय सिमित , इलाहाबाद; आ मैिथली लोक सािहचढ़ख8फय पिरषद , \nकोलकाता, सचढ़ख9फभवतः वतचढ़36झमान अचढ़ख87यचढ़खंख - अिणमा िसंह (सचढ़ख9फभवतः \nमैिथली लोक सािहचढ़ख8फय पिरषद  आब ऐ िलचढ़3घफटमे नै अिछ कारण \nआिधकािरक मैिथली सािहिचढ़ख8फयक संचढ़3घफथा सभक िलचढ़3घफटमे सािहचढ़ख8फय  34 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nअकादेमी, िदचढ़ख98ली ऐ संचढ़3घफथाक नाम नै देने अिछ। )। ऐ मे सँ िकछु \nसंचढ़3घफथाक नाम आ  वतचढ़36झमान अचढ़ख87यचढ़खंख आिदमे पिरवतचढ़36झन सचढ़ख9फभव अिछ।  \n \nऐ मे सँ अिधकतर संचढ़3घफथा कागजी अिछ वा सािहिचढ़ख8फयक नै \nराजनैितक अिछ आ जाितवाद, चढ़खंखेचढ़खंंवाद आ आनुवंिशक आधारपर \nसंचािलत अिछ। \n  \nसािहटgड8षय अक ादेमी , िदटgडझ8लीक आिधक ािरक मैिथली  सािह िटgड8षयक संटgभइषथा \nसभक िलटgभइषट  \nMAITHILI \n01. The Secretary \nAll India Maithili Sahitya Samiti \nTirbhukti \n1/1B, Sir P.C. Banerjee Road \nAllahabad-211 002 \n02. The General Secretary \nAkhil Bharatiya Maithili Sahitya Parishad \nC/o Dr. Ganapati Mishra \nLalbag  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 35 \nDarbhanga-846 004 \n03. The Secretary \nChetna Samity \nVidyapati Bhawan \nVidyapati Marg \nPatna-800 001 \n04. The Secretary \nMithila Sanskritik Parishad \n6 B, Kailash Saha Lane \nKolkata-700 007 \n05. The Secretary \nVidyapati Seva Sansthan \nMithila Bhavan Parishar \nDarbhanga-846 004 \n06. The Secretary \nCentre for the Study of Indian Traditions \nTantrabati Geeta Bhavan  36 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nRanti House, Ranti \nMadhubani-847 211 \nराजकमल चौधरी: मोनोचढ़39झाफ (सुभाष चचढ़ख88चढ़फघ6 यादव ) जे सािहचढ़ख8फय \nअकादेमी चढ़3खंारा रामदेव झा आ मोहन भारचढ़3खंाजक कृपासँ चढ़ख6खकािशत नै \nभऽ सकल।   \nhttps://docs.google.com/a/videha.com/viewer?a=v&pi \nd=sites&srcid=dmlkZWhhLmNvbXx2aWRlaGEtcG90 \naGl8Z3g6NDNiMmVhYThlOTNiMDA5Zg  \n• राजकमल चौधरी: मोनोचढ़39झा फ (सुभाष चचढ़ख88चढ़फघ6 यादव ) \ndownload \nlink  https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0 \n&d=1  \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Rajkamal_Monograph.pdf?attredirects=0 \n&d=1  \ndbb13891-a-96a2f0ab-s-sites.googlegroups.com \nSeptember 11 at 11:28pm  · Like  · 1 · Remove \nPreview \n• \n   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 37 \nGangesh Gunjan  राजकमल जी (िविनबंध)क चढ़ख6खकरण कान मे \nपडल तं छल, से कतोक वखचढ़36झ भ गेलै आब | मुदा \nसे एहन कुचढ़ख6ंप छैक से अहॴक एिह फेस बुिकया  समाद मे चढ़3घफपचढ़फझ6 \nभेलय| तचढ़37घ एकर  \nधचढ़ख88यवाद अहॴ कचढ़37घ दैत छी गजेचढ़ख88चढ़फघ6 जी  |... ओना वाचढ़3घफतिवक तं ई जे \nसचढ़ख9फपूणचढ़36झ \nपढबा सं पिहने मोन \"िवरचढ़ख7घत \" भ' गेल | नै पिढ भेल आगचढ़363 ! नीक \nकेलौहचढ़37घ नेट पर द ' \nक'| समकालीन आ आगत पीढ़ी सेहो बुझओ ई कारी-कथा! हमरा \nसन लोकक िवडचढ़ख9फबना देखू \nजे पूरा चढ़ख6खकरण अपन अनुज - िमचढ़खंं - अचढ़39झज सं जुडल अिछ| से \nएहन ऐितहािसक दुघचढ़36झटना  \nभ' गेल अिछ ! उचढ़खंफरदायी चढ़3घझयिचढ़ख7घतगत हम कतहु सं नै | मुदा \nसािहिचढ़ख8फयक पीढ़ीक  \nनैितकता सं \"अपराध बोध\" सहबा लेल अिभशचढ़ख9घत छी | उपाय ? \nसचढ़3घफनेह , \n \n11 िसतचढ़ख9फबर 2012 11:26 pm को, Gajendra Thakur < \nThursday at 2:13pm  via   · Unlike  · 4 \nGajendra Thakur  गंगेश गुंजन जीक िहचढ़ख9फमत चढ़ख6खशंसनीय अिछ। \nजँ चढ़3घफटेटस -को केर िवरोध शुचढ़ख6ंसँ भेल रिहतै तँ पिरिचढ़3घफथित िभचढ़38ख \nरिहतै, सए अिछ उपाए। \n  \nिवदेह भाषा सचढ़ख9फमान २०१२-१३ (वैकिचढ़ख98पक सािहचढ़ख8फय अकादेमी  38 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपुरचढ़3घफकार चढ़ख6ंपचढ़खफ3 चढ़ख6खिसचढ़3खघ ) \nऐ बेर मूल पुरटgभइषकार (२०१२)-िवदेह भाषा सचढ़ख9फमान (चढ़ख6खिसचढ़3खघ समानाचढ़ख88तर  \nसािहचढ़ख8फय अकादेमी पुरचढ़3घफकार ) चढ़खं7ी राजदेव मचढ़ख83डल जीकचढ़खफ3 हुनकर \nकिवता संचढ़39झह  \"अचढ़ख9फबरा \" लेल देल जा रहल छिचढ़ख88ह। राजदेव मंडल \nअचढ़ख9फबरा -किवता-संचढ़39झह आ हमर टोल  (उपचढ़ख88यास ) िलखने छिथ। \nअचढ़ख9फबरा  https://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/Ambara_Rajdeo_Mandal.pdf?attredirects \n=0   सँ आ हमर टोल \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha-\npothi/Home/HammarTol_Rajdeo_Mandal.pdf?attredir \nects=0   सँ डाउनलोड कएल जा सकैत अिछ। \nhttp://www.videha.co.in/   पर भऽ रहल ऑनलाइन वोिटंगमे ऐ \nपोथीकचढ़खफ3 सभसँ बेशी वोट भेटलै।   \nबाल सािहटgड8ष य लेल  िवदेह सटgडझषमान २०१२ - चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83डल  \nजी कचढ़खफ3 हुनकर बाल -चढ़ख6खेरक िवहिन कथा संचढ़39झह \"तरेगन\" लेल ई \nपुरचढ़3घफकार देल जा  रहल अिछ। ई पुरचढ़3घफकार िवदेह नाचढ़38फय उचढ़ख8फसव \n२०१३ क समारोहमे देल जाएत। “तरेगन” कचढ़खफ3 सभसँ बेशी वोट \nभेटलै। तीनटा पोथी १.जगदीश चढ़ख6खसाद  मचढ़ख83डलक तरेगन , २. \nजीवकाचढ़ख88तक  “िखिखरक बीअिर” आ ३.मुरलीधर झा क \n“िपलिपलहा  गाछ” कचढ़खफ3 िवदेह  www.videha.co.in   पर भऽ रहल \nऑनलाइन वोिटंगमे राखल गेल छल। िवशेषचढ़खं3क मतानुसार  \n“िपलिपलहा गाछ”मे बहुत रास कथा अिछ जकरा बाल कथा नै \nकहल जा सकैए, तइ दुआरे ऐ पोथीकचढ़खफ3 िलचढ़3घफटसँ हटा देल गेल  \nकारण ई पुरचढ़3घफकार बाल सािहचढ़ख8फय लेल अिछ , ओनािहतो ऐ पोथीकचढ़खफ3 \nसभसँ कम वोट भेटल रहै। ऐ पोथी सभक अितिरचढ़ख7घत आन पोथी  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 39 \nसभपर िवचार नै कएल गेल कारण ओ सभ पोथीक आकारक नै \nवरन् बुकलेटक आकारक छल। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  40 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nिवहिन कथा \nरामिव लास साहु  \nघुसहा घर   \nमुिख याजी पंचायतक गामे-गाम आम सभाक बैसार लेल डोचढ़33फो \nिद यौलिन । गामक लोक सभ एकजुट भऽ आम सभामे पहुँचलाह। \nसभाकचढ़खफ3 संवोिध  त करैत मुिख याजी बजलाह-  \n“ऐ बैसारमे सभ िक यो िम ल ि◌ नणचढ़36झए िल  अए जे पंचायतक गरीब आ \nमसोमात, िज नकर घर टुटल-फाटल होइ वा रहबा योग नै होइ छै। \nओइ चढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  क सूची बनाएल जाउ। हुनका सभकचढ़खफ3 सरकार तरफसँ \nघर बनबैले इिचढ़ख88 द  रा-आवास योजनासँ चढ़ख6ंपैया भेटतिन  ।” \nवाडचढ़36झ सदचढ़3घफ य क सहयोगसँ मुिख याजी लग इिचढ़ख88 द  रा आवासबला सूची \nपहुँचल। िब हानेसँ मुिख या जीक दलाल सभ सूचीमे नामचढ़36फिक  त \nचढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  सँ भचढ़खफ3ट कऽ  एक-एकटा फामचढ़36झ दऽ किह   देलक जे फामचढ़36झ भिर   \nकऽ मुिख याजी लग जमा करै जाउ आ बचढ़373कमे खाता सेहो खोलबा \nलइ जाउ। संगे संग पचढ़363च हजार चढ़ख6ंपैआ सेहो िद  अए पड़त। तखन \nइिचढ़ख88 द  रा आवास भेटै जाएत। \nबहुत गोटे तँ अपन गाए-मिह◌ ंस-बकरी-छकरी-गहना-जेबर जेकरा जे \nगर लगलै बेिच  कऽ चढ़ख6ंपैआ दऽ चढ़ख6ंपैआ उठेलक। िक  छु आदमी  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 41 \nएहनो छल जेकरा सकतचढ़36ं नै भेलै ओ वंिच  त रिह  गेल। बदलामे \nपाइबला लोक अपना नामे उठा लेलक।  \n     िक छु िद नक बाद रिघ या मसौमात इिचढ़ख88 द  रा-आवास ले फामचढ़36झ भिर   \nमुिख या जी लग पहुँचलीह। मुिख याजी फामचढ़36झ पिढ़   बजलाह- \n“पिह ले इिचढ़ख88 द  रा आवासमे पचीस हजार भेटै छलै आब चािल स हजार \nभेटै छै मुदा आगू भेटैबला साइठ हजार भेटतै। जइमे पचढ़ख7फ ची समे \nपचढ़363च हजार आ अखन चािल  समे दस हजार खचचढ़36ं लगै छै मुदा आगू \nसाइठमे पनरह हजार लगतै।”  \nरिध या सुिनते कािन -कलिप  कऽ अपन मजबूरी सुनौलकिन । \nमुिख याजी मुड़ी डोलबैत बजलाह- \n“यइ काकी, हमरे केने◌े नै ने होइ छै, डेगे-डेग हािक म-हुकुम बैसल \nछै। ओहो तँ किट या सोचढ़ख88 हा  कऽ रखने रहै छै तेकरा की हेतै। आ \nहमरो कोनो दरमाहा भेटै छै हमहूँ तँ ओहीमे िन महै िछ ऐ। तँ ई हेतौ \nजे हम अपनबला नै लेबो।” सुिन  रिध या सभ बात सुिन  पिर िचढ़3घफ थ  ित  \nबूिझ  आपस आिब  गेलीह। \n     बुधनी बुिढ़ या गाममे सभसँ उमेरगर। जुआिन येमे घरबला बािढ़ मे \nडुिम  मिर  गेलिख न। दूटा बेटाक संग बुधनी किह यो िह चढ़ख9फ म त नै \nहारिल। संघषचढ़36झ करैत आचढ़ख8फ म -ि◌ नभचढ़36झरतापर िध  यो-पुतोकचढ़खफ3 सचढ़3झखत बनौने \nछिथ । हलचढ़363िक   आिथचढ़36झक चढ़ख6ंपे कमजोरे छिथ  ।  \nएक िद न मुिख या जीक नजिर  बुधनी बुिढ़ यापर पड़लिन  आ \nदेिख ते पुछलिख न-  42 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n“गामक बहुतो लोक सभ लाभ लेलक मुदा तूँ कोनो \nफारमो नै भरलीही? तोरा तँ दूटा लाभ भेटतॱ। एकटा वृचढ़3खघा -पचढ़37घसन \nओ दोसर इिचढ़ख88 द  रा आवासक।” \nबधनी बजलीह- “ऐमे कोनो खचचढ़376 -वचचढ़376 लगैए ?” \nमुिख याजी- “हँ, वृचढ़3खघा -पचढ़37घसनमे पचढ़363च सए  आ इिचढ़ख88 द  रा-आवासमे पनरह \nहजार।” \nबुधनी- “हम ई लाभ नै लेब।” \nमुिख याजी- “िक अए नै लेब?”  \nबुधनी- “घूस दऽ कऽ घर बनाएब तँ ओइ घूसहा घरमे रहैबला \nकेहेन हेतै?” \nमुिख याजी आ बुधनी बुिढ़ याक गप अपना घरक कोनचर \nलगसँ रिध या मसोमात सुनैत छलीह अपना मनकचढ़खफ3 बुझबैत बजलीह -  \n“इिचढ़ख88 द  रा आवास िक अए घूसहा घर किह यो ने।”  \n \nइमानदारीक पाठ  \n  \nननुआँ पुछलक कनुआँसँ- “भैया आइ-कािचढ़33फ   तँ गामोक चढ़3घफ कूलमे बड़ \nसुिव धा पढ़ाइ होइ छै तैयो िव चढ़3खफाथी सभ शहरक चढ़3घफ क लमे िक अए पढ़ै \nछै?” \nकनुआँ जबाब देलक- “गामक इचढ़3घफ कूलमे इमनदारीक पाठ आ शहरक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 43 \nइचढ़3घफ कूलमे रोजगारक पाठ पढ़बै छै।” \n“से केना?” -ननुआँ पुन: पुछलक। \nकनुआँ उचढ़खंफर देलक - “गामक इचढ़3घफ कूलमे एहेन पाठ पढ़बै छै जे \nकहुना साचढ़खंखर भऽ जाए , गाए-भॱस चराबए आ नमहर भेलापर हर-\nफार जोतए, खेती करए। अचढ़38ख उपजा कऽ अपनो खाए आ आनोकचढ़खफ3 \nिख याबए। ई िछ ऐ ने इमानदारीक पाठ मुदा शहरक इचढ़3घफ कूलमे \nिव चढ़3खफाथचढ़368 सभकचढ़खफ3 रोजगारक पाठ पढ़बै छै। ओ सभ पिढ़  -ि◌ लिख  \nरोजगार लेल आन-आन शहर चिल  जाइ छै। अपन घर-पिर वार आ \nसमाज सेहो छुिट  जाइ छै। समाजसँ बेमुख भऽ जाइ छै। आब \nतोहॴ कह जे इमानदारीक पाठ के पढ़तै?” \n  \n  \n  \nबौआ बाजल  \n  \nपढ़ल-िल खल बेरोजगार छी मुदा िद न केना कटै छल तकर कोनो \nसुिध -बुिध  नै छल। ऊपरसँ पिर वारक बोझ, आगू पढ़बाक इचढ़ख7फ छा  \nरिह तो िक छु नै कऽ सकलॱ। एक िद न मनमे फुराएल जे िक छु \nनेना-भुटकाकचढ़खफ3 पढ़ाएल जाए। अहुना तँ हम बुिड़ आएले छी औरो \nबुिड़ या जाएब। \nएक िद न भोरमे बौआ-बुचढ़ख7फ चीकचढ़खफ3 ओसारपर पढ़बै छलॱ। दुनू बेरा -बेरी  44 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़ख6खचढ़3झझ पुछए आ हम उचढ़खंफर दइ छेिल  ऐ। अिह ना िचढ़3घफ थ  ित मे बौआ \nपुछलक- \n“लोक एचढ़खंफे मेहनतसँ िक  अए पढ़ैए, जे पढ़ैए सेहो आ जे नै पढ़ैए \nओहो तँ एक ने एक िद न मिर ऐ जाइए?” \nबौआकचढ़खफ3 हम समझबैत कहिल  ऐ- \n“जीवन-मरण तँ चढ़ख6खकृित  क िन अम छी। ओ िन रंतर होइत रहैत \nअिछ ।” \nबौआ फेर पुछलक- \n“तखनो लोक िक अए पढ़ैए?” \n“मनुख पिढ़ -िल ख चढ़खं3ान अिजचढ़36झत करैए आ ओइ चढ़खं3ानसँ अपन \nिज नगीकचढ़खफ3 सुलभ बना असली िज  नगी जीबैए। लोक पिढ़ -िल िख \nडाचढ़ख7घ ट र-इंिज िन यर, औिफ सर, किव  लेखक आ उपदेशक इचढ़ख8फ या िद  \nबनैए। अचढ़ख7फ छा  ई कहह जे तूँ की बनबऽ? ” \nबौआ बाजल- “हम पिढ़ -िल ख कोनो काज कऽ सकै छी मुदा किव -\nलेखक नै बनब। सभ कमा कऽ सुख-मौजसँ िज नगी िब तबै छिथ  \nमुदा किव -लेखककचढ़खफ3 कोनो कमाइ नै होइत छिचढ़ख88 ह  ।” \n \n  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 45 \nसचढ़ख8फयनारायण  झा \nिवहिन कथा:--     \nसुिटया  \nअचढ़ख88हार गुचढ़ख9झफ ।हाथ हाथ निह सुझैत । आकाश साफ़ रहैक ।पूरा \nआकाश तारा सं आचढ़ख7फछािदत ।िनरवता तँ तेहन रहैक जे हृदय मे \nअनेरे सनसनाहट बुझाय ।भगजोगिनक यचढ़खंं तचढ़खंं चढ़ख6खकाश रािचढ़खंंक \nिनरवता कऽ आओर चढ़ख6खखर केने रहैक ।पचढ़खंखी सभ अपना खोता मे \nतेना ने सुतल रहैक जे कतौ सं कोनो आवाज निह अबैत रहैक \n।एकदम शचढ़36फत ।वायुक वेग मे केखनो कऽ बचढ़363सक झुरमुट ऊपर \nनीचा भऽ जायक लगैक जेना कोनो अदृचढ़3घखय शिचढ़ख7घत ओकरा िहला \nरहल छैक । \n     एहन अचढ़ख88हिरया राित निह देखने छिलयेक  ।हम \nओही िदन कतेको अंतराल कऽ बाद इलाहाबाद सं गाम आयल रही \n।हम ओिह समय इलाहाबाद मे पढ़ैत रही ।भोजनोपरचढ़36फत हम अपन \nदलान पर सुतल रही ।नॴद निह होयत रहय ।दोसर पहर राित \nिबत गेल रहैक ।कनेके का ल पिहने बचढ़363ध बोन मचढ़37घ िगदरक \n  हुआ \nहुआ सुनने रिहयैक ।कतबो चढ़ख6खयास करी नॴद हेबे निह करय \n।छटपट करैत परल रही ।तखने दलानक कात कनैलक गाछ \nलग कुकुर कानय लगलैक ।कुकुरक चढ़ख6फदन हमरा देह मे कपकपी  46 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभिर देलक ।कनेक मोन कऽ िचढ़3घफथर केलौ ।आब बुझायल िनचढ़फघ6ा \nदेवीक आगमन भऽ रहल छिन । अ चढ़3खघचढ़36ंवचढ़3घफथा मे रही ।तखने \nबुझायल पुबारी कात सं दुर दुर सं केकरो िवलाप करबाक आवाज \nआिब रहल अिछ ।िनचढ़फघ6ा देबी पुनः लंक लेलिन ।एतेक राित मे के \nकािन सकैत छैक ?अनुमान सं बुझायल जे मलहटोली सं कनबाक \nअवाज आिब रहल छैक ।िवलाप तँ एहन करैक जेना अंतराचढ़ख8फमा सं \nिचचढ़ख8फकार करैत होयक ।ओह ,िकयो भारी िबपित मे कािन रहल \nछैक ?ओिहना ओछेन पर \n  परल रही ,ताबे आँगन िदस सं माय \nअयलीह आ उठा कहय लगलीह जे लगैत अिछ जेना सुिटया कनैत \nछैक ।ओकर बेटा बचढ़ख7फचेलाल बर जोर दुिखत छैक ।िमयादी चढ़ख76वर \nलगैत छैक ।सुिटयाक नाम सुिनते मोन दुःख सं भिर गेल ।ओ \nहमरा घरक खबा सनी छल ।एकेटा बचढ़ख7फचा भेल रहैक तँ ओकर पित \nभोकरहा मिर गेलैक ।बेटाक कारण सगाइ निह केलक ।ओकर \nिनबचढ़36ंह हमरे घर सं होयत छलैक ।हमरा सािचढ़ख8फवक िसनेह सुिटया सं \nछल ।हम ओकरा बेटा सं चािर पचढ़363च सालक पैघ रिहयैक ।बचढ़ख7फचे \nरही तँ सुिटया हमरा मायसन िसनेह देने छल ।बर माने ।हम \nबचढ़ख7फचे सं ओकर पाछू पछु दौड़ैत रहैत छलौ ।आचढ़ख8फमीय िसनेह छल \n।गाम आबी तँ सुिनते ओ दौड़ जायत छल ।अपना हाथे पािन \nिपयाबित छल ।हमरा माय कऽ पूरा सचढ़ख9फहारैत छलैक ।आइ निह \nआयल तँ मोन मचढ़37घ एकबेर ठचढ़3घंकल मुदा भेल निह बुझल हेतैक ?आब \nतँ ओकरो बचढ़ख7फचेलाल सोलह –सचढ़खंंह बरखक भऽ गेलैक ।मुदा ---- \n।मायक मुँह सं जिहना सुनािलयैक ,तुरत ओकरा घर िदस भागलौ \n।वाचढ़3घफतव मे बचढ़ख7फचेलाल कऽ तुलसी पीड़ा लग सुता देने रहैक \n आ \nओकरा देह पर सुिटया अपन देह बजािर िचिचया रहल \nछलैक \n ।हमरा देिखते सुिटया पैर पर अपन कपार पीटय लागल  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 47 \n।ओ   बेहोश भऽ गेलैक  ।ओकर दचढ़36फती छोरेिलयैक मुदा होश  मे \nअिबते ओ ओिहना कपार िपटय लगैक ।बचढ़ख7फचेलाल िनचढ़3घ3चढ़ख6खाण भऽ गेल \nरहैक ।ओ एिह दुिनया कऽ छोिर चुकल छल । \nकनेकालक बाद लोक सभ एकटा ठठरी बना कऽ अनलकै \\ \nओिहपर बचढ़ख7फचेलाल कऽ धय देलकै आ राम \n  नाम सचढ़ख8फय   छै ,कहैत \n, सभ चढ़3घखमशान िदस िबदा भऽ गेलैक ।  \nओकरा अंगना सं सभ चिल गेल रहैक ।सुिटया असगरे कनैत \nरहैक ।बगल मे हमहू ठाढ़ रिहयैक ।एक बेर ओकर आँिख हमरा \nआँिख सं िमललय ।ओकर ददचढ़36झ जेना हमरा पूरा शरीर मे समा गेल \n।निह रोिक सकलौ अपना कऽ आ ओकरा भिर पचढ़363ज पकिर अपना \nकरेज मे सटा लेलौ आ जोर जोर सं कानय लगलौ जेना माय कऽ \nपकिर बेटा कनैत छैक । \n \nमुचढ़38खी कामत  \n  \nिवहिन कथा-  \nकटgभधभसर  \nरोगी- बाप रे बाप ........आब नै िजबै.......  48 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमाय गे माय..............हो...........दौड़ऽ होउ लोक सब \nडॉचढ़ख7घटर - चुपु, ई अचढ़3घफपताल िछऐ , अहचढ़363 कऽ दलान नै जे एना  ढ़करै \nिछऐ। की भेल, देखै सँ तँ भला चंगा छी, कोन तकलीफ यऽ। \nरोगी- डॉचढ़ख7घटर साहेब , हम एगो आम आदमी छी। हमरा कचढ़373सर भेल \nअिछ जे हमर चढ़ख6खाण लऽ कऽ हमर पीछा छोड़त। हमरा मरै कऽ \nगम नै अिछ पर हमर पुरे पिरवार कऽ सेहो ई कचढ़373सर अपना \nिगरफत मे लऽ रहल अिछ। की हमरा आ हमरा पिरवार कऽ \nमुिचढ़ख7घत िमलत ? \nडॉचढ़ख7घटर - हअ-हइ, िकएक नै। दुिनयामे एहन कोनो बीमारी नै अिछ \nजकर आइक युगमे इलाज नै होइत अिछ। पर अहचढ़363 कऽ आ \nअहचढ़363क पुरे पिरवार कऽ कचढ़373सर अिछ ई अहचढ़363 केना जनै छी ? एना \nभइए नै सकैत अिछ। देखै सँ तँ अहचढ़363 पागल नै लगैत छी , फेर \nपागल जेकचढ़363 बात िकए करैत छी। पिहले जॉंच कराउ, फेर इलाज \nशुचढ़ख6ं करब।  \nरोगी- डॉचढ़ख7घटर साहेब , की जचढ़363चब अहचढ़363 , िक हमरा घरमे आइ सात \nिदन सँ सब उपास यऽ िक नै? सरकार घर मे गोदामक-गोदाम \nअचढ़38ख सड़ैत अिछ पर हम गरीब एक मुटठी अचढ़38ख लऽ तरिस रहल \nछी। आिक ई जचढ़363चब जे हम कतेक िदन सँ चढ़ख9घयासल छी। ने देह \nमे आिग लगबै लऽ मिटया तेल अिछ ने जहर खाइ लेल जेब मे \nपाइ। \nडॉचढ़ख7घटर - अहचढ़363  की किह रहल छी? हमरा समझमे िकछु नै आिब \nरहल अिछ।   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 49 \nरोगी- किहयो गरीबी कऽ िजंनगी िजिलऐ हऽ डॉचढ़ख7घटर साहेब। हमरा \nमं◌ॅ◌ंहगाइ, गरीबी, लाचारी आ बेरोजगारी अइ तरहक अनेक िबमारी \nगरसने अिछ जे आब कचढ़373सरक चढ़ख6ंप लऽ लेलक। कहुँ अिह  \nलाइलाज िबमारी कऽ इलाज अिछ अहचढ़363क डॉचढ़ख7घटरी दुिनयामे? \nडॉचढ़ख7घटर - ऐ िबमारी सँ तँ कोइ नै बचल अिछ। ई तँ िदन-चढ़ख6खितिदन \nभयंकर चढ़ख6ंप लेने जाइ यऽ। अकरा सँ मुिचढ़ख7घत तँ मौते िदया सकै \nयऽ। \n \n \nजगदानटgड88द झा मनु \nटgडआडेमक बिल  \n  \n  \nचढ़ख6खवल आ सुमन एक दोसरसँ बहुत चढ़ख6खेम करैत छल | दुनू संगे- संग \nिबतल पचढ़363च बरखसँ पिढ रहल छल आ ओिह समयसँ दुनूक िबचक \nिचचढ़ख88हा पिरचय कखन अगाध चढ़ख6खेममे बदैल गेलै से दुनूमे सँ केकरो \nसुिध निह रहलै | आब दुनूक चढ़ख6खेम अपन चरम सीमा पर पहुँच \nचुकल छैक आ एक दोसरकचढ़खफ3 िबना जीवनक कचढ़ख98पनो दुनूक लेल \nअसहनीय छैक | दुनूक चढ़ख6खेम आब दुनूक एकाचढ़ख88तीसँ िनकैल कालेज \nकचढ़ख9फपलेचढ़ख7घसमे गमकए लगलै आ तरे-तरे गाम तक  सेहो | \nमुदा  चढ़ख6फिढ़वादी ताना -बानामे बुनल समाजक चढ़3घझयवचढ़3घफथामे दुनूक िमलन \nआ  िववाहक कचढ़ख98पनो असंभव छलैक | िकएक तँ  चढ़ख6खवल चढ़फघ9ाचढ़33ख ण  50 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nआ सुमन तेली जाितकचढ़खफ3 छल आ चढ़ख6खवलक मए बाबू आ समाजकचढ़खफ3 लोग \nएिह िबजातीय िववाहकचढ़खफ3 पचढ़खंखमे कोनो हालतमे तैयार निह | एिह सभ \nगचढ़ख9घपक अनुभब चढ़ख6खवल आ सुमनकचढ़खफ3 सेहो भेलैक मुदा ओहो दुनू अचढ़ख9घपन \nचढ़ख6खेमसँ बचढ़ख88हल वेबस | करए   तँ करए की ? समाजक चढ़3घझयबचढ़3घफथाक \nकारणे िववाहक कचढ़ख98पने माचढ़खंं सँ देह िसहैर जाई | दुनूक चढ़ख6खेम आब \nओई   िसखर पर पहुँच गेलैक जतएसँ वापसीक कोनो गुंजाइस \nनिह | मए बाबू  सभटा जिनतो समाजक डरे  गचढ़ख9घप मानैक तैयार \nनिह | \nएक िदन दुनू गोटा एिह िवषय पर गचढ़ख9घप करैत रहे, चढ़ख6खवल बाजल -\" \nचलू दुनू गोते िदचढ़ख98ली , मुचढ़ख9फबई भािग ओिह ठाम िववाह कए लेब  निह \nकोनो समाज निह गाम आ निह मए बाबूक डर |\" \nसुमन - \"से   तँ ठीक छैक मुदा हम अपन जीवन जीबैक लेल \nहुनक जीवनसँ कोना खेलव जीनक जीवैक आसा अपना दुनू गोते \nछी | सोचू हमरा भगला बाद हमर मए बाबूकचढ़खफ3 आ अहचढ़363क भगला \nबाद अहचढ़363क मए बाबूकचढ़खफ3 समाजमे की चढ़ख6खितचढ़3घफठा रिह जेतचढ़373ह आ ओकर  \nबाद हुनक जीवन केहन हेतचढ़373ह आ एहेन कए क s की हम दुनू अपन \nजीवनकचढ़खफ3 खुश रािख पाएब | चढ़ख6खेम  तँ ितयागक नाम छैक | ऐना \nएकटा अनुचीत डेग उठा कए हम अपन चढ़ख6खेम कए बदनाम कोना \nकए सकै छी | रहल िमलन आ िवयोगक गचढ़ख9घप तँ  िमलनकचढ़खफ3 लेल \nएकैटा जचढ़ख88म निह छैक , एिह जचढ़ख88ममे निह अिगला जचढ़ख88म मे अपन \nिमलन अबचढ़3घफय होएत |\" \nसुमनकचढ़खफ3 ई गचढ़ख9घप सुिन चढ़ख6खवल िकछु निह बािज पएल ओकरा  अपन \nकरेजासँ सटा जेना सभ िकछु िबसिर जएबाक चढ़ख6खयास कए रहल \nअिछ |  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 51 \nअिगला भोरे-भोरे गामक पोखिर मोहार पर पीपड़  गाछक िनचढ़ख7फचा \nिभड़क करमान लागल | सामने पीपड़ गाछसँ चढ़ख6खवल आ सुमनकचढ़खफ3 \nमुइल देह फसड़ी लागल लटकल | दुनूकचढ़खफ3 आँिख बाहर िनकलल \nजेना  समाजसँ एखनो िकछु चढ़ख6खचढ़3झझ कए रहल अिछ - ऐना किहया \nतक, चढ़ख6खेमक बिल लेब ? \n \n  \nअिमत िमचढ़खं7  \n  \nिवहिन कथा \n    पिरभाषा \n  \nमाएक मोन एकाएक बड खराप भऽ गेल ।गाममे एिह रोगक \nडचढ़363चढ़ख7घटर नै छिथ तँए  एकटा \nिमचढ़खंंक संग शहर एलौँ ।रिव िदन , िचढ़ख7घलिनक बंद ।डाचढ़ख7घटर साहेबक \nडेरापर जाएबाक \nयोजना बनल ।मुदा . . . । \nिपछला दू घंटासँ गली-गली भटिक रहल छी ।जालमे फँसल माछ \nजकचढ़363 मोहचढ़ख98ला  भिरमे \nअहुिरया कािट रहल छी ।लोक सबसँ पूिछ रहल छी ,मुदा . . \n.। डचढ़363चढ़ख7घटर  साहेबक \nडेरा नै भेटल । मोन खॱझा गेल । \nिमचढ़खंं बजलिन ,\"जानबरसँ पूिछ रहल छी तँए जबाब नै भेटैत अिछ \n।\" \nई सुिन एकटा लड़का चढ़ख6ंिक गेल आ कहल ,\"भाइजी एकरे नाम तँ  52 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nशहर छै ।गामक लोक \nअगल-बगलकचढ़खफ3 दस गामक लोककचढ़खफ3 िचचढ़ख88हैत अिछ मुदा शहरमे बायचढ़363 \nहाथ, दायचढ़363  हाथकचढ़खफ3 नै िचचढ़ख88है छै। एक चढ़ख9झलैटमे जचढ़ख88मिदन होइ छै आ \nदोसरमे चढ़खं7ाचढ़3खघ , ककरोसँ कोनो मतलब नै। शहर तँ शमसान िथक \nजतऽ तचढ़36फिचढ़खंंक बिन लोक अपन  चढ़3घफवाथचढ़36झपूितचढ़36झक लेल तपचढ़3घफया कऽ रहल \nछिथ । िकओ ककरो खोज-खबिर नै लै छिथ, नै तँ तपचढ़3घफया भंग \nभऽ जेतै। ईएह तँ िथक शहरक पिरभाषा।\" \n \n  \nइचढ़ख9फहर सह -सह करैत मनुखक बीच डेरा खोजबामे असमथचढ़36झ भेलहुँ \nआ उचढ़ख9फहर  माएक \nसचढ़363सक डोर टूटल ।  \n  \n \nसचढ़ख88दीप कुमार साफी  \n  \nदूटा िवहिन कथा \n१  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 53 \nसाउस पुतोहु \n-किनयचढ़363 , घरमे छी यै? \n-की भेलिन माए? \n-आँइ यै छौँकावाली, एतेक िनचेनसँ िसतै िकए छी यै? दुपहरक \nकाज-राज अिहना पड़ल छै। कनी िचढ़ख9फहसोकचढ़खफ3 पािन देखा ने िदयौ , \nिपयासल महीस खुचढ़3ख6ा तोिड़ रहल छै। एतेक कहूँ मनुख सुतए। \nकतेक नीन आबैए अहचढ़363कचढ़खफ3 यै।  \n-तँ की कचढ़ख6ं , सुतबो नै कचढ़ख6ं। भिर िदन खटैत -खटैत हाथ-पएर \nकारी-झामर भऽ गेल। ओचढ़ख9फहर िच लका तंग करए, इचढ़ख9फहर भानससँ \nतंग। िहनका होइ छै, हम भिर िदन खटैते रही, हमरासँ नै हएत \nमहीसकचढ़खफ3 पािन िपआए। हमर माथ बड़ जोर दुखाइए , डचढ़363र -िपचढ़3ख7ी सेहो \nतोड़ने जाइए। एखन हमरासँ िकछु नै हएत कएल। \n-आँइ यै, एतेक कहूँ पुतोहु बानसचढ़ख9खबर हुबए। सुिनयौ यै ढुकरीक \nमाए। अहचढ़363 सभ कहबै जे साउसक दोख। हम की बैसल छी। \nभिर िदन गोरहा पाथैत-पाथैत दुपहर भऽ गेल, एक टाएर गोबर छल \nहन। एखन तक पूजो नै केलॱ। कखैन खाएब कोनो ठीक नै। ऐ \nमहरानीकचढ़खफ3 देिखयौ जे हमरेपर हाथ -पएर चमकाबैए। बड़का छोटका \nकऽ आइयक किनयचढ़363 कोनो माने-मतलबे नै राखैए। अपन जएह मोन \nभेल वएह केलक । के खेनहारकचढ़खफ3 देखैए , जे ससुर भचढ़373सुर खेलक \nकी नै, अपन पेट भिर गेल, दोसर आब जेना रहए। अपन भूख तँ \nचुचढ़33फा फूक , दोसरक भूख तँ माथा दुख।भगवान हमरे बेटाक \nकपाड़मे ई निसिनयचढ़363 बथाए छल। जाइ छी नहाइ लए , एकरासँ मुँह \nलगाएब तँ अपने मुँह खराब हएत। मुदा एकरा जाबे तक बेटासँ  54 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nिपटबाएब नै ताबे तक हमहूँ सुख-चैनसँ नै रहब। हमहूँ ऐ \nकनिसिनयचढ़363कचढ़खफ3 देखा कऽ रहब , जँ बेटा वशमे रहत तँ ऐ जनानीकचढ़खफ3 \nकेहन होइ छै। साउससँ जबाब-सवाल केनाइ सभ हम देखा देबै। \nमहीस जेना नािथ देबै। \nपुतोहु- देिखयौ यै मकरा काकी। हम सभ सुिन रहल छी। साउस \nकहूँ पुतोहुपर एतेक आिग-बाउल ढारै अइ यै। िखखरी माए, हमर \nसाउस पिहने पुतोहु नै छलै की, जे पुतोहुकचढ़खफ3 एना सताबै छै। जँ ई \nबुिढया बेटासँ हमरा मािर िखया देलकै तँ घरमे यएह रहत की \nहमहॴ रहब। झचढ़खफफटा -केस हम नै उखािड़ लेिलऐ तँ फेर की। \nसाउस- यै, सुिनयौ यै टोल-पड़ोसक लोक सभ। ऐ भत खोखरीकचढ़खफ3 \nहम कोन आिग-बाउल ढािर देिलऐ जे ई हमर झोटा-केस उखारत। \nकोनो हमरा िकयो देखनाहर नै अए। आइ आबऽ दही बुढ़बाकचढ़खफ3, नै \nिकछु कहलकौ तँ फेर की। \nपुतोहु-हचढ़363 -हचढ़363 , देखब ने अहचढ़363 हमर की िबगािड़ लेब। जँ बेसी \nओचढ़ख9फहर -आचढ़ख9फहर करब तँ हम छोटका भाएकचढ़खफ3 फोन कऽ के नैहरे चिल \nजाएब। तखन अहचढ़363 अिहना असगरे चुचढ़33फा फुकैत रहब। किहया \nमरतै ई बुिढ़या, हमरा जानपर अिछ। \n  \n२ \nसगुन  \nठकोकाका-हिषचढ़36झत बाबू। एना माथपर हाथ धेलासँ काज -राज \nचलैबला नै अिछ। िकएक तँ अपन िमिथलामे भऽ एलैए जे परचढ़ख9फपरा ,  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 55 \nतेकरा तँ िनभाबैए पड़त। िकएक तँ अखुनका जइ मनसूबे चिल \nरहल अिछ, तेकरा संग हमरा लोकिनकचढ़खफ3 चलऽ पड़त ने। अचढ़ख7फछए , \nखएर बात अपन समाजमे गरीब होइए वा धिनक, मुदा बेटी िववाह \nकोनो धरानीए भइए जाइत अिछ। तइ लेल घबड़ेबाक कोनो बात \nनै। सभ बाबा उगना ठीक कऽ देिथन। ठीक छै तँ जाइ छी हिषचढ़36झत \nबाबू, ठीक छै। \nहिषचढ़36झत बाबू-आ ठको काका। हचढ़363 कहू, की कहै छी। देिखयौ जे \nचढ़ैत शुचढ़3खघमे बेटीक कचढ़ख88यादान कऽ के हम सभ िदचढ़ख98ली जचढ़ख98दी जाए \nचहै छी। तइ दुआरे काका हम अहचढ़363कचढ़खफ3 सलाह िलअ लए आएल \nछी। जचढ़ख98दीसँ कतौ भचढ़363ज लगेबै।  \nठकोकाका-हिषचढ़36झत बाबू। ओना हम सखबारमे एगो लड़का देखने \nछिलऐ, हमरा बड पसचढ़ख88द आएल। लड़का बंगलोरमे इचढ़ख88जीिनयिरंगक \nतैयारी करैत अिछ। बुझबामे आएल, लड़का नीक गोचढ़खंंसँ संलचढ़ख7खन \nअिछ। भाव-िवचार बड मधुर आ चढ़3घफवभािवक सेहो छै। मुदा हिषचढ़36झत \nबाबू, लड़का कऽ माय-बाप नै अिछ, ओकरा मामा-मामी आ नाना-\nनानी पालने अिछ। \nहिषचढ़36झत बाबू-ठकोकाका, जँ अहचढ़363 ओ भचढ़363ज लगिबतौँ तखन तँ बुझु जे \nसभ ठीके-ठाक रिहतै। \nठकोकाका-ओ लड़का बुझु जे अहचढ़363कचढ़खफ3 सेट भऽ गेल। सगुन ठीक \nअिछ अहचढ़363क यौ हिषचढ़36झत बाबू।  \nहिषचढ़36झत बाबू-शुभ लगनमे देरी की। जे नगद लेता अओर लड़का जे \nलेतिहन। हम सभ देबिन दै लेल। चैनकचढ़खफ3 गलामे देबिन , मोटर \nसाइिकल देबिन। मुदा ओ लड़का हमरा बड पसचढ़ख88द आएल।  56 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nठकोकका, अहचढ़363 जचढ़ख98दीसँ ई चचढ़3झखर चलाउ। हमर कचढ़ख88यादान भऽ \nजा ए। जचढ़ख98दीसँ सगुन लऽ कऽ जाउ , गोर लगै छी।     \nकैलास दास \nजनकपुर \nलघुकथा  \nलटgभआभज  \n \nसािवचढ़खंंी लचढ़363ज देिखकऽ छचढ़3झख पिड़ गेल। ओ जे सोचने छल ओिह \nसँ उचढ़ख98टा नजिर अबए लागल।  सािवचढ़खंंी लँजक ओछाओन पर बैसल \nछल की पवन ओकर देह पर हाथ रािख सहलाबए लगल। पवनक \nहाथ सा िवचढ़खंंीक देह पर पड़ै◌ैत सािवचढ़खंंी पवनक मोनक भाव बुिझ गेल \nआ ओ बाजल ‘पवन हम सोचने छली िक लचढ़363ज मतलब िवदेश मे \nकामकाज करएवाला सभक फोटो रहैत होतैक आ कोना कोना \nिवदेश मे जा कऽ लोक रहैत अिछ । काम करैत अिछ ओ सभ \nदेखबैत छैक । मुदा अहचढ़363 तऽ ......’  \nपवन सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 आओर नजदीक बैिसकऽ अपन हाथ आगचढ़363 बढ़बैत \nअिछ िक अनायासे देह पर हाथ पड़ला सँ सािवचढ़खंंी िचहुिक उठल \nआ पवन सँ फेर सँ कहैत अिछ, ‘ अहचढ़363 की कऽ रहल छी । ’ \nसािवचढ़खंंी देह पर सँ पवनक हाथ हटबैत कहैत अिछ ‘चलू लचढ़363ज \nदेिख लेलहुँ । ’ \nसािवचढ़खंंीके िवयाह रंजनसँ भेल छल । दुनू गोटेमे बड चढ़ख6खेम छल ।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 57 \nओकर चढ़ख6खेमक चचचढ़36ं भिर  गाम छल । दुनू गोटेक सुमधुर चढ़ख6खेममे दू \nवषचढ़36झ कोना बीत गेल पतो निह चलल ।  \nदू वषचढ़36झक चढ़389ममे एकटा लडका भेल । बड चढ़3घफनेह सँ ओकर नाम \nराजा रखलक । मुदा हुनकर चढ़3घफवचढ़3घफचढ़ख8ंय किहयो नीक निह रहए । \nओ चाहैत छल राजा पिढके बडका लोक बनैक । मुदा एिहके लेल \nबहुत पैसाके आवचढ़3घखयकता अिछ ।  \nरंजन गरीब तऽ अवचढ़3घखय छल मुदा सािवचढ़खंंीक चढ़ख6खेम आ सहयोग पािब \nकऽ किहयो अपने आपकचढ़खफ3 अभाव  महसुस निह कऽ रहल छल। एक \nकचढ़3ख7ा घरारी आ पचढ़363च कचढ़3ख6ा खेत अिछ रंजनकचढ़खफ3। माय —बाबु आ तीन \nचढ़3घझयिचढ़ख7घत अपने लगा कऽ पचढ़363च गोटेक पिरवार अिछ।   \nिदन िबतैत गेल आ पिरवािरक भार सेहो बढैत गेल। एगो \nकमाइबला आ पचढ़363च गोटे खाएबला।  पैसाक अभाव चढ़3घफवभािवक \nअिछ। राजाक पढाइ सेहो।  \nजेकरा सँ कजचढ़36ं लेने रहैक ओ सभ िकछु िदनक बाद सेहो तचढ़3झं \nकरए लागल। एक िदन तचढ़3झं भऽ  कऽ सािवचढ़खंंी बाजल , ‘इहा रहला \nसँ कजचढ़36ं निह सधत। बौआक पढाइक कजचढ़36ं आ पिछला िकछु \nकजचढ़36ं  सेहो अिछ। बुझाइए घर पर रहला सँ कजचढ़36ं सभ निह \nसधत। एक बेर अहुँ िवदेश जा कऽ देखतहुँ।’ सािवचढ़खंंी उदास भऽ \nबाजल ‘कजचढ़36ं सेहो सिध जाएत आ राजुक पढाइ िलखाइ कऽ \nलेल....।’ \n‘माय—बाबु आ अहचढ़363कचढ़खफ3 छोिड कऽ हमरा किनको िवदेश जएबाक मोन \nनिह होइए। सुनैत िछऐ िवदेशमे सेहो अब बड ठगी होइत अिछ । \nफेर राजा सेहो छोट अिछ । ताहुमे उ सभ िदन िबमारे रहैत \nअिछ। तेएँ....।’ \n‘जाइ देबक मन ककरो थोरही होइत अिछ। मुदा हारने करब की?  58 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nअपन सभ सचढ़ख9फपित बेिचओ देब तऽ  कजचढ़36ं निह सधत आ एता रहला \nसँ िदन-चढ़ख6खितिदन कजचढ़36ं बिढते जाएत। दू—तीन सालके तऽ बात \nअिछ । फेर सुखे—सुख रहत। देिखयो ने भचढ़ख83डारीकचढ़खफ3 सेहो अपने \nजेकचढ़363 हाल रहैक। मुदा  िवदेश जाइते ओकर सभ दुःख दूर भऽ \nगेलैए। पचढ़3झखाक कोठा सेहो बना लेलक आ अपन बचढ़ख7फचा सभकचढ़खफ3 \nबोिडचढ़36झचढ़3झं चढ़3घफकूल मे पढबैत अिछ ’ सािवचढ़खंंी बाजल।  \n‘लेिकन अहचढ़363 िबना एक दू वषचढ़36झ की , एको िदन मुिचढ़3घफकल अिछ .।’  \n‘सुखे कोइ थोरही निह जाइत अिछ । भगवाने हमरा सभक एहन \nकऽ देलक तँ की करबै....।’ सािवचढ़खंंी रंजनकचढ़खफ3 समझाबके चढ़ख6खयास \nकऽ रहल छल ।  \n‘सएह तँ अहुँकचढ़खफ3 बात सचढ़363चे अिछ । मुदा जाएबाक लेल तऽ किचढ़ख9फतमे \nएक लाख चढ़ख6फपैया चाही । ’ \n‘ओकर िचचढ़ख88ता निह कचढ़ख6फ अहचढ़363 । िवदेश जाएवालाके नाम पर जतेक \nचढ़ख6फपैया चाही ओतेक गा म मे भेट जाइत अिछ ।’ \nिकछु िदनक बाद रंजन पासपोटचढ़36झ बना िवदेश चिल गेल । रंजनकचढ़खफ3 \nिवदेशमे काम बिढए भेट गेल। मिहनाक बीस पचढ़ख7फचीस हजार खाए \nपी कऽ बचा लैत अिछ। दू वषचढ़36झ िबतलो निह छल िक ओ सभ \nकजचढ़36ं  सधा लेलक। कजचढ़36ं सिधते रंजनकचढ़खफ3 बडका होबएके सपना \nबढैत गेल। राजा कचढ़खफ3 सेहो ज नकपुरक एकटा बोिडचढ़36झचढ़3झं चढ़3घफकूलमे नाम \nिलखबा देबक लेल किह देलक। राजा आब जनकपुरक हॉचढ़3घफटलमे \nरिह कऽ पढय लागल। रंजन आब घर बनएबाक लेल सोचए \nलागल। जिहना अपन पचढ़ख79ी सािवचढ़खंंीसँ चढ़ख6खेम  छल आब रंजनके \nकतारमे चढ़ख6फपैया सँ चढ़ख6खेम भऽ गेल। दू वषचढ़36झ बीतल की ओ फेरसँ दू \nवषचढ़36झक लेल  पासपोटचढ़36झमे समए बढा लेलक।  \nसािवचढ़खंंी आब असगरे भऽ गेल। राजा छलैक तऽ ओकरो संग  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 59 \nसमय किट जाइत छल। बुढ साउस—सासुर बेसी समय खेतक \nकामकाज मे लागल रहैत अिछ । ओना तऽ सािवचढ़खंंी समय काटय \nलेल घरमे िटवी, िभसीडी सेहो लगा लेलक।  \nएक िदन सािवचढ़खंंी माछ लाबए धनौजी बजार गेल। ओतिह बजारमे \nसा िवचढ़खंंीक नैहरकचढ़खफ3 सहेली  गीतासँ भेट भऽ गेल। दुनू गोटे घरक \nबातिचत बितआए लागल। बातिचत करैत—करैत कोना सचढ़363झ  भऽ \nगेल पतो निह चलल। िकछुए देर बाद पिचढ़खं6म िदससँ अचढ़ख88हर तुफान \nजेकचढ़363 बादल गरजए लागल।  देिखते—देिखते िटपिटप कऽ पानी पडए \nलागल। एकाएक सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 घरक याद आएल आ ओ बा जल ‘गे \nदेखही पािनओ पड़ए लगलै? कतेक िदनक बाद भेटलेहे सेहो \nबितयाइ के समयो निह छै। जो दोसर िदन बितआएब। ’ किह \nकऽ दुनू गोटे दू िदस चिल गेल। \nसािवचढ़खंंी जोर सँ झटकारैत घर िदस जाए लागल। जखने ओ \nबजार सँ िनकिल कऽ चोउरीक गाछ लग पहुँचल की अचढ़ख88हर —तुफान \nसंगिह पानी जोर—जोरसँ पडैय शुचढ़ख6फ कऽ देलक । एक तऽ अचढ़ख88हार \nरहैक दोसर मे पािनके संगिह अचढ़ख88हर िबहािर। एहन मे सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 \nआगचढ़363 बढएके िहचढ़ख9फमत निह भऽ  रहल छल आ ओ एगो गाछ लग जा \nकऽ ठाढ भऽ गेल।  \nसािवचढ़खंंी असगरे गाछ लग डराएल जेकचढ़363 ठाढ छल। अचढ़ख88हर िबहािर \nगाछकचढ़खफ3 उखािर फेक देत जेना  लािग रहल। गाछ छोिडके जाएके \nिवचार होइक तऽ बुझाए हावा उड़ाके लऽ जाएत। गाछक जिड़मे \nसािवचढ़खंंी चुपचाप बैिस गेल ।   \nिकछुए देरक बाद जखन अचढ़ख88हर तुफान चढ़ख6फकल तऽ सािवचढ़खंंी ठाढ़ भऽ \nजाएके सोिच रहल छल िक बाजार िदससँ एगो साइिकलबला आिब \nसािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 मुँहपर टचचढ़36झ बारलक। टचचढ़36झक छरचढ़36झरा देिखकऽ  सािवचढ़खंंी डर  60 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसँ थरथर कपए लागल । सािवचढ़खंंी कचढ़खफ3 जेना लािग रहल छल आइ \nहम बचढ़363िच कऽ घर  निह जा सकब। ओ अपन चेहरा कचढ़खफ3 छुपाबए के \nकोिशशमे लािग गेल।  \n‘अहचढ़363 के छी। अकेले इहा की कऽ रहल छी । ’ साइिकलबला \nबाजल। \nसािवचढ़खंंी मदचढ़36झक आवाज सुिनकऽ आओर भयभीत भऽ गेल आ \nथरथराइत बाजल ‘हम एतही.., लखौरी ....जाएब । बजार आएल \nछलहुँ । पानी घेर लेलक तँ....’ \nसाइिकलबला सािवचढ़खंंीक नजदीक पहुँचकऽ —‘चलु हम अहचढ़363कऽ घर \nधिर छोिड़ दैत छी। अहचढ़363क गामसँ आगचढ़363 हमरे गाम अिछ औरही। ’  \n‘निह ई जाथुन, हम चिल जाएब।’ सािवचढ़खंंी िहचढ़ख9फमत कऽ कऽ \nबाजल। \n‘डराउ निह, हम अहॴके पड़ोसी छी। िकछु निह हएत।’ \nसाइिकलबला आचढ़39झह चढ़3घफवरमे बाजल।   \nदुनू गोटेक गाम जाएबला एकेटा राचढ़3घफता भेलाक कारण सािवचढ़खंंी \nसंगिह जएबाक लेल तैयार भऽ गेल। साइिकलबला आगचढ़363 आगचढ़363 टचचढ़36झ \nबािर रहल छल आ सािवचढ़खंंी साइकल कचढ़खफ3 पकड़ने पाछु पाछु जाए \nलागल। बाटमे अबैत काल दुनू गोटेकचढ़खफ3 पिरचय सेहो भेल । दुनू \nगोटे धराशयी बातसभ बितयात—बितयात गाम पहुँच गेल । \n‘एतेक बितया लेलहँ◌ु आ नामो निह जनलहुँ, की नाम अिछ’ \nसाइिकलबला पुछलक- \n‘सािवचढ़खंंी ’ \n‘अहचढ़363क ’ सािवचढ़खंंी हँसैत बाजल  \n‘पवन’ \n‘जखन पड़ोसी छी तऽ चलु ने घरो दुआर तँ देिख लेब ।’ सािवचढ़खंंी  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 61 \nडराइते बाजल । \n‘आइ निह फेर दोसर िदन । ओना हमर गामक चउरी आ अहचढ़363क \nगामक चउरी एके छैक। कािचढ़33फ खेत  पर अएबाक सेहो छैक। \nहमहुँ िवदेशे छलहुँ। दू मिहना भेल एतए आएला,’ पवन बाजल । \n‘एखन जाइ िदअ, बड अचढ़ख88हार लगैत छैक ,’ पवन मुचढ़3घफकैत चिल \nगेल।  \nसािवचढ़खंंी िकछु चढ़खंखण पवनकचढ़खफ3 ओिहना देखैत रिह गेल। जखन पवन \nओकरा सँ परोछ भऽ गेल तखन ओकर चढ़ख87यान टुटल आ घरक \nकामकाजमे लािग गेल। खाना बनबैत कालमे सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 अपने आप  \nहँचढ़3घफसी सेहो अबैत रहए । जखन ओ सुतल छल तऽ सोचाए \nलागल ‘पवन नीक चढ़3घझयिचढ़ख7घत अिछ। अगर ओ  नीक निह रिहतैक तऽ \nबाटमे हमरा िकछुओ कऽ सकैत छल। बातो बड नीक—नीक करैत \nअिछ। लोक सभ कहैत अिछ मदचढ़36झ मिहलाकचढ़खफ3 देिखकऽ हैवान भऽ \nजाइत अिछ, मुदा सएह तँ पवन मे निह देखलहुँ।’ सािवचढ़खंंी फेर सँ \nअपन कपाड़ झटैत ‘हुँ... ओकरा सँ हमरा िक िलअ िदअ के। \nजतह के छलैक ओतह चिल गेलैक।’ कपारकचढ़खफ3 ठोकैत ‘हमर िदमागे \nजे अिछ निह िबना कामकचढ़खफ3 सोचए  लगैत अिछ ।’ िकछु देर बाद \nफेरसँ रंजन िदस चढ़ख87यान लगबैत सुित रहल ।  \nसािवचढ़खंंी भोर होइते खेत पर पहुँच गेल छल । ओ चाचढ़ख6फ िदस \nचकुआए लागल । कतौ केकरो निह देिख रहल छल । जेना \nलािग रहल छल ओ केकरो खोिज रहल हुअए आ ओ चढ़3घझयिचढ़ख7घत निह \nभेटला पर उदास भऽ गेल हुअए ।  \nिकछु देरक बाद सािवचढ़खंंी उदास भऽ घर िदस जऽ रहल छल िक \nपवन कचढ़खफ3 अपन जनकचढ़खफ3 हचढ़ख98ला करैत  अवाज सुिनकऽ सािवचढ़खंंी चढ़ख6फिक \nगेल। जखन पवन नजदीक आएल तऽ सािवचढ़खंंी बाजल ‘अहुँकचढ़खफ3 खेत   62 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nएचढ़ख9फहरे छैक निह । ’ \n‘हँ....इहे खेत अिछ’ इशारा करैत पवन बाजल । \nसािवचढ़खंंी िकछु देर चढ़ख6फकल आ फेरसँ घर चिल गेल ।  \nसािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 गेलाक बाद पवनक हृदय जोर -जोरसँ धडकए लागल। \nओ सोचए लागल िकछु देर आओर चढ़ख6फकतैक तँ की भऽ जएतै। \nकतेक मीठ बजैत अिछ सािवचढ़खंंी। बुझाइए बात किरते रहती। ठाढ \nभऽ सोचए लागल कोनो बहचढ़38खे सािवचढ़खंंीसँ भेटबाक लेल उपाय सोचए \nपडत ।  \nएकिदन फेरसँ पवन बाजर िदस जा रहल छल िक ओ घर िदस \nचढ़ख6फिककऽ इचढ़ख9फहर ओचढ़ख9फहर ताकए लागल िक  देखलक सािवचढ़खंंी कल सँ \nपानी भिर रहल अिछ । पवनकचढ़खफ3 देिखकऽ सािवचढ़खंंी घर िदस जाए \nलागल िक पवन बाजल, ‘बौआक समाचार सभ केहन अिछ। \nबिढया सँ तऽ पढैत अिछ की निह?’ \n‘छुटीमे घर लऽ अएबै । अखन जनकपुरे अिछ ।’ सािवचढ़खंंी बजैत \nघरमे घुिस गेल । \nएक िदन सािवचढ़खंंी अपन खेत लग घुिम रहल छल की धरा क दऽ \nपवन पहुँचल आ सािवचढ़खंंी सँ बाजल  —‘अहूँ कतेक चढ़3घझयचढ़3घफत रहैत छी \nसािवचढ़खंंी ’  \nकामधाम रिहतैक तब ने चढ़3घझयचढ़3घफत। िदनभिर तँ ओिहना घरेमे रहैत \nछी। सोचली किनक खेतेमे घुिम िफर ली ।’ सािवचढ़खंंी बाजल ।  \nिकछु देर धिर सािवचढ़खंंी आ पवन बीच बातिचत भेल । एिह चढ़389ममे \nदुनू एक दोसरसँ खोिलकऽ बाजए लागल । िकछुए िदनक भेटघाट \nसँ पवन मनिह मन सािवचढ़खंंी चढ़ख6खित भावुक बिन गेल ।   \nएक िदन सािवचढ़खंंी पुछलक —‘पवन िवदेश मे केहन घर दुआर सभ \nहोइत छैक। बडका....बडका... घर दुआर सभ होइत होतैक ने।’  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 63 \n‘अपना इहा कचढ़खफ3 जे लँज सभ होइत छैक निह ओहने —ओहने मकान \nसभ िवदेश मे रहैत छैक ।’ पवन बाजल । \n‘आइए लँज केकरा कहैत छैक.....लँज केहन होइत छैक । अपनो \nसभके यहचढ़363 लँज छैक । ’ सािवचढ़खंंी उचढ़ख8फसुकता पूवचढ़36झक बाजल ।  \n‘जनकपुरेमे तऽ लँज छैक ..। निह देखने िछयए ..। किहयो \nजनकपुर जाएब तऽ देखा देब ।’ पवन किनका िचढ़3घफथरसँ बाजल ।  \nसािवचढ़खंंीके लँज देखबाक इचढ़ख7फछा जािग गेल । ओनी पवन कचढ़खफ3 सेहो \nसािवचढ़खंंी चढ़ख6खित उचढ़खंफेजना  बढैत गेल । भेटक चढ़389म बढैत गेल ।  \nएक िदन सािवचढ़खंंी कचढ़खफ3 चढ़खं7ीमान् रंजन िवदेश सँ चढ़ख6फपैया पठोलक । \nजखन ई बात सािवचढ़खंंी पवन  कचढ़खफ3 कहलक तऽ ओ मनेमन गदगद भऽ \nगेल आ कहलक —‘चलु जनकपुरमे चढ़ख6फपैया छोडा देब आ लचढ़363ज सेहो  \nदेखा देब ।’  \nसािचढ़खंंवी आ पवन जनकपुर आएल । सभसँ पिहने ओ चढ़ख6खभु मिन \nचढ़399ाचढ़ख88सफरसँ चढ़ख6फपैया छोडौलक आ  दुनू गोटे होटल मे जाऽकऽ खाना \nसेहो खएलक । एकरबाद पवन बाजल —‘देिखयौ एिह कोठाके \nिभतर लँज छैक । एकरा देखएके लेल िकछु चढ़ख6फपैया लगैत छैक । \nचलु आइ अहचढ़363कचढ़खफ3 लँजो देखाइए  दैत छी ।’ पवन सा िवचढ़खंंी के \nपकडएके चढ़ख6खयास कएलक । ओ अपन बातक जालमे फसाबए \nचाहलक। किनक देरक लेल सािवचढ़खंंीकचढ़खफ3 चढ़ख6फिक जायके मोन कएलक \nमुदा ओकर आगुमे रंजन आ राजाक आकृित आिब गेल ओ पवनकचढ़खफ3 \nलँजमे ठेलैत सडक पर चिल आएल । ओकरा बुझाएमे चिल आएल \nछल एिह ठाम चढ़ख6फिक गेलहुँ तऽ अनथचढ़36झ भऽ जाएत सोचैत ओ  िसधे \nगाम चिल गेल ।  \n   64 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n \nवीरेचढ़ख88 चढ़फघ6  कुमार यादव \nलघुकथा \nबाबाक गाछी \nआमसँ लदल गाछ। िब नु ओगरबाहक गाछी तुलिस या चचढ़363पक \nकछेरमे। तुलिस या गाममे अिभ जात वगचढ़36झक लोक सबहक संगे एक \nघर अचढ़खंखोप सेहो छल। राजू मिचढ़ख98ल  क ओइ अछोप पिर वारक पढ़ल-\nिल खल युवक छल।  \nसरकार आरचढ़खंखणक पचढ़खंखमे ओही गाम -पंचायतकचढ़खफ3 सुरिचढ़खंख  त कए लेलक। \nगामक चढ़ख6खमुख लोक सभ िव  चार कए कऽ राजूकचढ़खफ3 मुिख  या आ \nमोिह नीकचढ़खफ3 चढ़ख6खित  िन िध  चुनलक। मोिह नी ओही गामक पैघ शिश बाबूक \nपुचढ़खंं वधु छलीह। मोिह  नीक पित  भिर -िद न गचढ़363जा -भचढ़36फग पीबैत , िब नु \nिध या-पुताक जवािन येमे चढ़3घफ वगचढ़36झ चिल   गेल। \nनव ि◌ नवचढ़36ंिच  त चढ़ख6खित  िन िध  सबहक सचढ़ख9फ मेलन भेल, जइमे पिह ल बेर \nमोिह नी आ राजूक भचढ़खफ3ट भेल। आ ई भचढ़खफ3ट दुनू गोटेक छातीमे मीलक \nपचढ़ख8ंथर जकचढ़363 गिड़   गेल। दुनूक मोनमे एक-दोसरकचढ़खफ3 अपनेबाक आ ग \nसुनगए लगल।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 65 \nिप िर तक आतुरतामे मोिह नी चैत-बैसाखक रौदमे बाबा गाछी िद स  \nिव दा भेल। बाबा गाछीक बगलमे चचढ़363पमे राजू मिचढ़ख98ल  क अपन सुगर \nटहलाबए गेल छल।  \nराजूपर मोिह नीक नजिर  पिड़ ते मोहनीक चढ़ख6खीित   उमिड़  पड़ल। मोिह नी \nजोरसँ बािज  उठल- \n“राजू, एचढ़ख9फ हर गाछक छचढ़363हमे आउ , ओतए रौदमे िक एक खून सुखबै \nछी?” \nएतेक सुिन ते राजू दौग कऽ मोिह नी लग आिब  गेल। मोिह नी राजूक \nहाथ पकिड़  कऽ लगमे आनए चालहक, मुदा राजू अपनाकचढ़खफ3 अछूत \nबूिझ  अलग भऽ गेल। मोिह नी एकटा फकड़ा सुनबैत राजूकचढ़खफ3 अपना \nलगमे खॴच लेलक- \n“चढ़ख9घ या स ने मानए धोबी घाट, नीन ने बुझए टुटल खाट आ चढ़ख6खीित ने \nमानए ओछी जात। ” \nराजूक देहपर मोिह नीक हाथक चढ़3घफ पशचढ़36झसँ राजूक हृदए शीतल भऽ गेल \nआ मोनमे भेलै जे ई चमचढ़ख8फ का र केना भऽ गेलै जे एतेक पैघ घरक \nपुचढ़खंं -वधुक लगमे हम बैस गेलॱ। \nमोिह नी बाजल- “ऐ राजू अहचढ़363 हमरा हृदैमे छी। हम अहचढ़363कचढ़खफ3 ईचढ़खं8रसँ \nआगू मानै छी । हमर जीवनक संगी बनबाक लेल चढ़3घफ वीकार कचढ़ख6ं। ” \nएतेक बात सुिन ते राजू बाजल- \n“ई केना होएत? अहचढ़363 पैघ लोक छी आ हम अछूत। ओना तँ \nअहचढ़363क नजिर   पिड़ ते हमहूँ ई सूिध  िब सिर  जाइ छी जे हम अचढ़खंखोप  66 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nछी। मोिह नी बाजल इंसान अछोप नै होइत अिछ । कमचढ़36झसँ लोक \nऊँच आ नीच होइत अिछ । बा बा साहेब अचढ़ख9फ बेदकर जाित सँ अछोप \nछलाह मुदा ओ अपन िश चढ़खंखा आ कमचढ़36झसँ ऐ समाजकचढ़खफ3 देखौलक जे \nसमाजक आगूक पचढ़363ित  मे हुनक चढ़3घफ थान छिचढ़ख88 ह  ।” \nमोहनी आ राजूक चढ़ख6खेम -चढ़ख6खसंग बीचेमे कलुबा जे शिश   बाबूक मुँह \nलगुआ आ चािल सँ चुगला छल, िक छु दूरसँ ई खेला देखैत पोखिर \nिद स जाइत छल।  \nकलुआ अपन नजिर  पिड़ ते राजू डरसँ सहिम  गेल आ इशारासँ \nमोिह नीकचढ़खफ3 देखौलक। मोिह  नी राजूकचढ़खफ3 िह  चढ़ख9फ मत बचढ़ख88 हैत अलग भऽ \nगेलीह। आ फेर भेटबाक समए िन िचढ़खं6  त केलक। \nऐ चढ़ख6खेम -चढ़ख6खसंगक चचचढ़36ं सॱसे गाममे होमए लागल। िहचढ़ख9फमत बािचढ़ख88 ह   \nकलुआ शिश बाबूसँ ई बात कहैत रहिन  ओही समैमे गामक औरो पैघ \nलोक सभ आिब  गेल आ शिश बाबूकचढ़खफ3 उतार -चढ़ाउक बात कहए \nलागल। शिश बाबू बाजलाह- \n“रजुआक बाप रामा डोमकचढ़37घ बोलाबा भेजू। ”  \nबोलाबाक लेल गेल धीचढ़ख6ं रामा डोमकचढ़खफ3 सभटा बात बतौलक। रामा \nडोम दाचढ़ख6ं पीब कऽ मचढ़3घफ त  छल। मािल कक बोलाबापर रामा दौगल \nआएल आ दुनू हाथ जोिड़  बाजल- \n“मािल कक जे हुकुम हेतै हम मानब।” \nकलुआ बाजल- “रे राम तूँ चािर  िद नमे ऐ गामसँ आन गाम चिल  \nजो, फेर घुिर  कऽ ऐ गाम नै अिब हचढ़खफ3। ”  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 67 \nरामा डोम मािल कक हुकुम मानैत बाजल- \n“मािल क अहचढ़363क हुकुमक पालन अवचढ़3घफ स  करब।”  \nई किह  रामा डोम ओइठामसँ िव दा भऽ गेल। घर पहुँिच  रामा, पुचढ़खंं \nराजूकचढ़खफ3 थचढ़ख9घ प ड़ मारैत कहलक- \n“तोरा होश-हवाश नै, एतेक जुलुम िक एक केलचढ़खफ3। ” \nराजू कनैत बाजल- “बाबूजी, हमर कोनो दोख नै, हम ि◌ नदचढ़376ष छी। \nरामाक गुचढ़3घफ सा शाचढ़ख88 त  भेल।” \nभोरबाक चािर  बिज ते बगलक गामसँ अजान सुिन ते मोिह नी घरसँ \nभऽ बाबा गाछी आएल। ओही गाछीमे राजू छल। दुनू गोटे गाम \nछोिड़  चिल  गेल। \nभोर होइते ई खबिर  सॱसे गाम आिग  जकचढ़363 पसिर   गेल। शिश बाबू \nगामक लोकसँ िव चार केलक आ थानामे अपहरणक रपट िल खैलक \nजइसँ राजू आ रामाक नाम देलक। \nओचढ़ख9फ ह र राजू मोिह नीक संगे कोटचढ़36झ मैरेज केलक आ िक  छु िद न \nअनतए रहबाक िन चढ़खं6य केलक। तइ  बीच गामक लोक सभ रामा \nडोमकचढ़खफ3 पुिल  ससँ पकड़बा देलक। पुिल स मािर -पीट कऽ रामाकचढ़खफ3 \nजहल पठा देलक। ई खबिर  सुिन ते राजू मोिह नीक संग कोटचढ़36झमे \nहािज र भेल। रामाक जमानत करौलक आ गाम िद स िव दा भेल। \nराित मे रामा, राजू आ मोिह नी गाम आएल। \nभोर होइते सॱसे गामक लोक शिश बाबूक दुआिर पर जमघट लगा \nदेलक। िक यो बाजैत-  68 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n“ई डोमरा छातीपर मुँग दरिर  रहल अिछ ।” तँ िक यो बाजए- \n“एहेन हुलुम किह यो नै भेल रहए।” \nऐ तरहचढ़खफ3 चुपचाप शिश  बाबू सुनैत रहला। िक छु कालक बाद \nबजलाह- \n“हे यौ समाजक लोक सभ पिर वचढ़खंफचढ़36झन दुिन  यचढ़363क िन  अम छी। \nकािचढ़33फ  क ऊँच आइ गहॴर, कािचढ़33फ  क पैघ आइ बरोबिर । बदलैत \nकालक चचढ़389सँ िक  छु िस खबाक चाही। आब अपना सभकचढ़खफ3 कोनो \nचारा नै अिछ । मोिह नी ि◌ वधवा पुचढ़खंंवधु छी , जन-चढ़ख6खित  िन िध  सेहो बना \nदेिल यिन । समाजकचढ़खफ3 सही आ नव िद  शा देबाक लेल चढ़ख6खित  िन िध  होइत \nअिछ । अपना सभ चढ़ख6ंिढ़  वादी िव चारक ित याग कचढ़ख6ं । िव धवा िव वाह \nहोबाक चाही। संगिह  ऊँच-नीचक भेद-भाव छोड़ू। सभ लोक \nईचढ़खं8रक संतान छी। िक  यो ऊँच-वा-नीच नै होइत अिछ । सभकचढ़खफ3 \nसमान बुझबाक चाही। अंतरजातीय िव आहकचढ़खफ3 सरकार चढ़ख6खचढ़खं7य दऽ \nरहल अिछ । ऐ अवसरपर समाजक लोककचढ़खफ3 हम आइ सचढ़363झक \nि◌ नमंचढ़खंंण दइ छी। सचढ़363झमे सामािज  क िर ित-रेबाजक अनुसार मोिह नी \nआ राजूक िब आह होएत।” \nई सभ गचढ़ख9घ प  कहैत शिश बाबू उिठ  गेलाह आ कलुआ केर संग रामा \nडोमक घर िद स िव दा भेल।  \n  \nसचढ़363झमे राजू दुचढ़ख98 हा  बिन  बिर आतीक संग शिश बाबूक दुआिर पर पहुँचल \nमोिह नी आ राजूक िब आह भेल। शिश बाबू अपन दोसर टोलक \nकामत परहक घर-दुआिर  आ जमीन मोिह नी आ राजूकचढ़खफ3 देबाक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 69 \nघोषणा केलिन ।  \n  \nऐ तरहचढ़खफ3 आधुिन  क समता-मूलक लोक जकचढ़363 राजू आ मोिह  नी जीवन-\nबसर करैत चढ़39झाम -पंचायतक चढ़ख6खित  िन िध चढ़ख8फ व  करए लगलाह। \n \n \n \n \n \nडॉ अचढ़ख6ं णा चौधरी, अचढ़ख87यचढ़खंखा , मैिथली िवभाग, \nमगध मिहला कॉलेज, पटना िवचढ़खं8िवचढ़3खफालय , पटना \n लघुकथा \n \nछलना \nओकर नाम छलैक ‘छलना’। हम जखन-जखन ओकर नाम सुनैत \nछिलयैक तँ आचढ़खं6यचढ़36झ होइत छल जे एकर माय -बाप कचढ़खफ3 आर कोनो \nदोसर नाम निह फुरेलैक ? एक िदन संयोग सँ ओकर माय सँ  70 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभचढ़37घिट भेल। हमरा रहल निह गेल। देिखते; पुिछये त लेिलयैक- ऐँ \nयै अहचढ़363कचढ़खफ3 आरो कोनो दोसर नाम बेटी लेल निह फुराएल ? \nओ एकटा दीघचढ़36झ िनःचढ़खं8ास छोिड़ हमरा िदस िनिमचढ़36झमेश दृिचढ़फझ6एँ तकैत \nचुपचाप ओतए सँ ससिर गेल। ओकर ताकब हमरा नीक निह \nलागल - हम कने अचढ़ख6खितभ भए उठलहुँ।  \nिकछु िदनक बाद एक िदन छलना, हमरा सँ भचढ़खफ3ट करए आएल गोड़ \nलािग पैर लग बैिस गेल। हम कतबो कहिलयैक - उपर सौफा पर \nबैिस, मुदा किथलए, ओ ओतिह ओिहना बैसल रहल। बड़ी कालक \nबाद नहुँ-नहुँ बाजल-अपना ऑिफस मे हमरा नौकरी निह रखा देब! \nबचढ़ख6ं दाइएक काज करब , खुब मन लगाकए काज करबैक, ककरो \nिशकाए तक मौका निह देबैक। हम अहचढ़363 कचढ़खफ3 अचढ़ख6खितचढ़फझ7ा निह होमए \nदेब। एके सचढ़363समे ओ समटा बािज गेल चढ़3घफवर कने मचढ़ख87यम , मुदा \nउचढ़ख8फसाह आ उमंग सँ भरल ओकर  हृदयक भावना हमरा वंशी जकचढ़363 \nखॴच रहल छल। ओकर बाजब; ओकर शुचढ़3खघ -शुचढ़3खघ उचढ़ख7फचारण सुिन \nआचढ़खं6यचढ़36झिचिकत भेलहुँ- पुछिलयैक; \nिकछु, पढ़लो-िलखल छचढ़373 ? ओ मुड़ी िनहुरौने बाजल हँ, बी.ए. पास \nछी सुिन जेना हम आकाशसँ खसलहुँ। िवचढ़खं8ासे निह भए रहल छल \nओकर बातक। सोचय लगलहुँ-चढ़3घफचढ़खंंीक  घरसँ बहराएब, आजुक चढ़3घफचढ़खंंी \nिशचढ़खंखाक बात , सरकारक चढ़ख6खयचढ़ख79 , मिहलाक उचढ़ख8फथानक चढ़ख6खित  लोकक \nमानिसकता, जागचढ़ख6ंकता , वैचढ़खं8ीकरणक पराकाचढ़फझ7ा -भक टुटल-देखैत \nछी ओिहना पैर लग िनहुरल बैसल अिछ, छलना। हमरा अनुमान \nछल-कहुना ‘क’ ‘ ट कचढ़खफ3 पिढ़ लैत  होएत भिरसक। मुदा ई एहन \nसाधारण कद-काठीक छौड़ी एतेक पढ़ल होएत से त’ सपनहुँ मे \nनिह सोचने छलहुँ। गाम मे पढ़ाई कएने छचढ़37घ ? बाजल-पूना मे बाबू \nछलिथ, ओतिह उचढ़ख7फच िवचढ़3खफालय सँ मैिचढ़399क पास कएलहुँ मुदा बाबू  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 71 \nचिल बसलाह। बाबूक कमाईसँ कहुना घर चलैत छल। तािह पर \nसँ हमर पढ़ाईक खचचढ़36झ हुनका बड़ शौक छलिन जे बेटी पिढ़-िलख \nबडका ऑिफसर बनए। हमहु मने-मन सपना देखैत छलहुँ। मन \nलगा पढैत छलहुँ जे बाबूक िवचढ़खं8ास निह टुटैचढ़ख88ह। मैिचढ़399क अचढ़ख9खवल \nनचढ़ख9फबर सँ पास कएलहँ◌ु।  विजफा भेटल तँ सपिरवार खूब चढ़ख6खसचढ़38ख \nभेल। मन मे आचढ़ख88तिरक सचढ़ख88तोष भेल जे हमर  पढ़ाईक िचचढ़ख88ता सँ \nबाबू फािरग भए जएताह ओिहना हुनका पर अपन सात बिहनक \nदाियचढ़ख8फव छलिन। बाबू भाई -बिहन मे सब सँ जेठ। जखन सब छोटे \nरहिथ-हमर दादाक मृचढ़ख8फयु भए गेलिन। ता धिर दसमे मे पढ़ैत छलाह \n- धरक भार आ बिहन सभक िबयाहक समचढ़3घफया सँ िवचिलत \nछलाह। पढुआ कचढ़3झखा पूनाक एक बचढ़373क मे चपरासीक नौकरी  लगवा \nदेलिखचढ़ख88ह। तािह सँ सातो बिहन यथासाचढ़ख87य वर -घर कए िनिचढ़खं6त भए \nगेलाह। \nबाबू पािरवािरक दाियचढ़ख8फव सँ चैन भए अपन चढ़3घझयिचढ़ख7घतगत जीवन िदस \nअचढ़39झसर  होइत माय कचढ़खफ3 गाम सँ पूना बजा लेलिखन। तीनू गोटा \nसुख-सुिवधा सँ रहए लगलहँ◌ु- \nमाय घर सचढ़ख9फहारय , बाबू बचढ़373क आ हम िनिचढ़खं6त सँ कॉलेज ...... \nएक िदन कॉलेज सँ आिब बैग-बचढ़3घफता रिखते छलहुँ िक मकान \nमालिकन चढ़3घफवर सुनलहुँ - कतए छीयै बचढ़373क सँ फोन आएल अिछ - \nबचढ़373क मे डकैती भए गेल छैक , िकछु गोटे घायल अिछ, िकछुक \nमृचढ़ख8फयु भए गेल छैक। करेज कचढ़36फपए लागल मोन  सशंिकत भेल- की \nभेलैया ? दौड़लहुँ बचढ़373क िदस। पता लागल बाबूकचढ़खफ3 गोली लागल  \nछिचढ़ख88ह आ ओ अचढ़3घफपताल मे छिथ , खून बहुत बिह गेल छिन, हमर \nखून देल गेलिन मुदा हमर खून हुनका बचा निह सकलिन। हमर \nसबहक दुिनयचढ़363 उजिड़ गेल।  माए एिह दुःख सँ एखन धिर उबिर  72 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nनिह सकल अिछ। ओकर अचढ़ख88तमचढ़36झन मे कतहुने कतहु बाबूक मृचढ़ख8फयुक \nएकटा कारण हमहुँ िछयैक। कारण लगैछ जेना माए सोचैत छल-\nआब तीन-गोटेक छोट-छीन पिरवार, गाम मे रहब-थोड़-बहुत जमीनक \nउपजा-बाड़ी सँ गुजर-बसर करब। मुदा हमर पढाई आ बाबूक \nआस, ओकर मोनक बात पूरा निह भए सकलैक। बाबूक लालसा \nछलिन, हमर खूब-पढब-िलखब आ खूब नीक वर-घर मे िववाह, \nकरएबाक-लगैत अिछ जेना अथचढ़36ंभाव मे बिहन सभक िववाहक  कमी’ \nहमर िववाह धनी-गणमाचढ़ख88य पिरवार मे कराए पूरा करए चाहैत \nछलाह। अपन हृदयक टीस कचढ़खफ3 हमर उचढ़ख76जवल भिवचढ़3घ3यक िनमचढ़36ंण सँ \nदूर करए चाहैत छलाह। माएक गाम मे रहबाक इचढ़ख7फछा कचढ़खफ3 हमर \nउचढ़ख76वल भिवचढ़3घ3यक िनमचढ़36ंण सँ दूर करए चाहैत छलाह। माएक गाम मे \nरहबाक इचढ़ख7फछा कचढ़खफ3 मोनमे दािब बचढ़373क मे नौकरी किरते रिह गेलाह। \nके जनैत छल जे िविधक िवधान एहन होएत ? एिह असामियक \nघटना सँ माए जेना मािटक मूरत भए गेल। मृचढ़ख8फयुक समाद सँ गचढ़ख9फमी \nलािद देलक कोनो चढ़ख6खितिचढ़389या निह , िनिवचढ़36झकार भाव सँ लोकक मूँह \nतकैत रहैत छल। आस-पड़ोसक लोकक चढ़ख6खयास सँ ओकरा येन -\nकेन चढ़ख6खकारेण सामाचढ़ख88य अवचढ़3घफथा मे आनल गेलैक तखन जे ओ \nचढ़389चढ़ख88दन कएलक से किह निह , सभ लोक भाव-िवहुल भए उठल। \nकनेक शाचढ़ख88त भेलाक बाद , ओ हमरा गािर-चढ़खं7ाप देमए  लागल-ओकर \nमुँह सँ अिचढ़ख88तम बहराएल शचढ़ख9खद छलैक -छलना। अपन एिह नवीन \nनामकरणसँ हमहुँ शत-चढ़ख6खितशत सहमत छी कारण निह हमरा पढ़ैक \nउचढ़ख8फकंठा रिहतए आ निह  बाबूक मोन मे हमर उचढ़ख76जवल भिवचढ़3घ3यक \nएतेक महचढ़ख8फवाकचढ़36फचढ़खंखा त हम सभ माएक इचढ़ख7फछानुसार  \nगाम चिल गेल रिहत हुँ आ हमरा माएक जीवनक संग एतेक टा \nछल निह होएत ?  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 73 \n \nओकर तँ जीवने उजिड़ गेलैक ! एहने आशा िवहीन अचढ़ख88धका रमय \nजीवनक कचढ़ख98पनासँ ओ पुनः जेना बौक भए गेल। एखन ओ सामाचढ़ख88य \nलोक जकचढ़363 िचढ़389या -कलाप करैछ िकचढ़ख88तु िदमाग ओकर सुचढ़38ख भए गेल \nछैक। संग रहैत अिछ मुदा अनभुआर चलैत-िफरैत, िहलैत-डोलैत \nकठपुतली सन। हम, अवाक भेल बडी काल धिर ओकर एकतरफा \nबातचढ़36ंलाप आ घटना सुनैत  रहलहुँ चुपचाप। मोन दुखी अशाचढ़ख88त \nअिखचढ़38ख भए गेल। तथािप एखनो मोन मे िजचढ़खं3ासा  बनले रहल \nओकर नाम की िछयैक? \nहम पुिछये बैसिलयैक गे तोहर असली नाम की छौक? \nओ मुड़ी िनहुरौने उचढ़खंफर देलक ‘आशा’। \n \n□  \n  \nडॉ. अजीत िमचढ़खं7 , मैसूर। \n लघुकथा \nटgभइ1यथा  \n‘भाग , भाग एिह ठामसँ, निह तँ कोनो दशा बचढ़363की निह रखबौक , इह  74 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nमुँह जे लगैत छिन, भािग जो, निह तँ कान-कपाड़ फोिड़ देबौक’- \nबंगला भाषामे िकछु एहने-एहने वाचढ़ख7घय सुिनतो हम अचढ़ख8फयचढ़ख88त िचढ़3घफथर भए \nओिह रोगीकचढ़खफ3 साचढ़ख88चढ़ख8फवना दैत कहए लगलहुँ- ‘हे अहचढ़363 घबराउ जुिन , \nसभ िकछु ठीक भए जाएत। माचढ़खंं िकछु काल िचढ़3घफथर भए रहू। ’ \nहमर एहन कहला पर ओ आर जोर सँ बपहािर काटए लगलीह, \nिकछु काल लेल तँ हमरो लागल जे कोन कायचढ़36झमे फँिस गेलहुँ, मुदा \nफेर अपनाकचढ़खफ3 मनबैत हुनका शाचढ़ख88त करबाक चढ़ख6खयास करैत रहलहुँ। \nमुदा ओहो कोनो एचढ़ख9फहर -ओचढ़ख9फह रकेर मािटसँ निह बनिल छलीह, लागल \nजेना भगवान हुनका बनएबामे अपन सभ कलाक चढ़ख6खयोग कएने \nछलाह। हमसभ एक िदस आ ओ रोगी दोसर िदस, जे करीब \nपचढ़ख7फचीससँ तीस वषचढ़36झक सुचढ़ख88दर कायाक एकगोट मिहला छलीह , जिनक \nचढ़3घझयथा देिख सचढ़ख9फपूणचढ़36झ कचढ़ख9फपाटचढ़36झमेचढ़ख88टक लोक चढ़3घझयिथत छल , सभ केओ \nराम-राम, िशव-िशव कए रहल छलाह जे कहुना नीक नहचढ़363ित ओ \nरोगी खड़गपुरधिर पहुँिच जािथ। आइ लािग रहल छलैक जे \nखड़गपुर हावड़ासँ सए निह, हजार कीलोमीटर दूर हो। हम एक \nबेर फेर अपन चढ़खं3ान झाक चढ़ख6खयोग करबाक िनणचढ़36झय कए रोगी लग \nजाए अचढ़ख8फयचढ़ख88त शाचढ़ख88त चढ़3घफवरचढ़खफ3 हुनका कहिलएिन –  \n‘देखू, हमसभ आब माचढ़खंं िकछुए कालमे खड़गपुर पहुँिच जाएब आ \nअहचढ़363क उिचत चढ़ख6खितकार चढ़ख6खारचढ़ख9फभ होएत। ओतए नामी डॉचढ़ख7घटरसभ आिब \nअहचढ़363क िचिकचढ़ख8फसा करताह , जँ याचढ़खंंामे जएबाक योचढ़ख7खय होएब तँ आगचढ़363 \nचलब, निह तँ ओतिह उतिर आपस अपन घर चिल जाएब। मुदा \nएिह एक घंटाक लेल हम िकछु दवाइ दैत छी, तकरा मुँहमे रािख \nजँ अहचढ़363  बीस िमनट धिर िकछु निह बाजब तँ तचढ़ख8फकाल अहचढ़363क कचढ़फझ6 \nदूर भए जाएत आ हमसभ सेहो गचढ़ख88तचढ़3घझय धिर पहुँिच जाएब। ’  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 75 \nहमर ई कथन कायचढ़36झ कएलक , ओ हमर आदेशक पालन चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कए \nदेलिन। हम कहिलएिन- \n‘कनी मुँह खोलू तँ, जीहकचढ़खफ3 उपर कचढ़ख6फ , हँ, हँ, िचचढ़खंफ भए कचढ़खफ3 पिड़ \nरहू।’ \nहमर सभ आदेशक ओ शतश: पालन कए रहल छलीह। ठीक एहने \nसमयमे मन पिड़ आएल मैिथली सािहचढ़ख8फयक चढ़ख6खिसचढ़3खघ एकचढ़36फकी ‘छॴक’, \nजािहमे एकटा बंगाली डॉचढ़ख7घटर मैिथलक िचिकचढ़ख8फसा कएल करैत छिथ , \nएतए हमरा उनटा अवसर भेिट रहल छल। बंगालीक िचिकचढ़ख8फसा एक \nमैिथलक हाथचढ़खफ3। हम ओिह एकचढ़36फकीक िकछु डॉयलागकचढ़खफ3 चढ़3घफमरण कए \nओतए चढ़ख6खयोगमे आनब चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कएल , ‘जुआन’ कहने ‘यौवन’क \nसचढ़ख88देहक कोनो डर निह छल , तचढ़खफ3 िनिचढ़खं6चढ़ख88त भावचढ़खफ3 हुनक जचढ़363च चढ़ख6खारचढ़ख9फभ \nकएल। हुनक जचढ़363च कएलाक बाद हम एकटा दवाइ हुनकर मुँहमे \nदए एकबेर फेर बीस िमनट धिर निह बजबाक आचढ़39झह कएल। िकछु \nकाल धिर तँ ओ िचढ़3घफथर रहलीह , मुदा बीच-बीचमे हुनक आह \nहमरासभकचढ़खफ3 आहत कए रहल छल। भगवानक रचढ़खंख जे हमसभ \nखड़गपुर एही िचढ़3घफथितमे पहुँिच गेलहुँ, ओतए पूवचढ़36झ सूचना रहबाक \nकारणचढ़खफ3 रेल िवभागक िकछु चढ़ख6खिसचढ़3खघ िचिकचढ़ख8फसक अपन दल -बलकेर \nसङ उपिचढ़3घफथत रहिथ। गाड़ी चढ़ख6फकतिह ओ सभ ओिह रोगीक लग \nपहुँिच अपन औजार-पाती सिरआबए लगलाह। ओ सभ अपन कायचढ़36झमे \nलगबे किरतिथ िक रोगी बहुत जोरसँ िचिचआइत गाड़ीसँ नीचचढ़363 \nउतरबाक लेल गेट िदस दौड़लीह। सभ हचढ़363 -हचढ़363 करैत हुनका पाछचढ़363 \nलागल, मुदा ओ तँ एकिह छरपानमे चढ़ख9घलेटफॉमचढ़36झ पर उतिर िचिचआइत \nरहलीह। हुनक एहन िचढ़3घफथित देिख िचिकचढ़ख8फसक दलक सङ -सङ \nपिरजन दौड़लाह। मुदा ओ रोगी ककरो अपना लग आबए देबाक \nहेतु तैआर निह, ओ जोर-जोरसँ बंगला भाषामे िकछु िचिचआ रहल  76 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nछलीह। एक तँ अचढ़3घफवचढ़3घफथता आ दोसर चढ़3घफटेशनक चहल -पहल, हुनक \nकोनो वाचढ़ख7घय ककरो बुझबामे निह आिब रहल छल। एिह उहा -पोहमे \nिविचचढ़खंं िचढ़3घफथित भए गेल , एक िदस गाड़ीकचढ़खफ3 खोलबाक चढ़3घझयचढ़39झता तँ \nदोसर िदस रोगीक असहजता, ककरो िकछु फुिरए निह रहल \nछलैक। रोगीक पित चढ़3खंारा बीच -बीचमे सहटबाक चढ़ख6खयासो कएला पर \nओ आरो जोरसँ चीचढ़ख8फकार मािर उठिथ। आब हमरहु रहल निह गेल , \nनीचचढ़363 उतिर ओिह रोगीक िदस ताकल। हमरा तकला पर लागल \nजेना ओ रोगी अपन चढ़3घझयथा हमरासँ बचढ़363िट रहल होिथ। िकछु \nआशािचढ़ख88वत भए हुनका िदस बढ़लहुँ, ओ िनरपेचढ़खंख रिह हमरा िदस \nतकैत रहलीह। एतबा कालमे हम हुनका लग पहुँिच गेल छलहुँ, \nआचढ़39झह -अनुरोध करैत ओिह डॉचढ़ख7घटरक दलकचढ़खफ3 चिल जएबाक हेतु किह \nरहिल छलीह। हुनक कहब छलिन जे हम एिह डॉचढ़ख7घटरसभसँ निह \nदेखाएब, ई सभ हमरा मािर देत। हमर सभक एिह वातचढ़36ंलापक \nचढ़389ममे हुनक पित सेहो लगमे आिब गेल छलाह। रोगी एक झटकामे \nबिढ़ हुनका चेतौनी देब चढ़ख6खारचढ़ख9फभ कएलिन - \n“ जतबा काल ई डॉचढ़ख7घटरसभ निह चिल जाएत , हम गाड़ीमे चढ़बे \nनिह करब, हमरा एिह डॉचढ़ख7घटरसभसँ निह देखएबाक अिछ। हमरा \nसङ तँ एहेन सुचढ़ख88दर डॉचढ़ख7घटर छिथ , तिनका छोिड़ आब हम ककरोसँ \nनिह देखाएब।” \nहुनक एहन कहबाक स ङ हमर रोइयचढ़363 ठाढ़ भए गेल , हुनक पित \nसेहो हमरा िदस िकंकचढ़खंफचढ़36झचढ़3घझयिवमुढ़ भेल देखए लगलाह। हमरा दुहूक \nिचढ़3घफथित िविचचढ़खंं भए गेल छल। हम हुनका बुझबैत कहिलएिन - \n“देखू, सभ िवभागक अलग- अलग डॉचढ़ख7घटर होइत छिथ , अहचढ़363 कचढ़खफ3 जे \nबीमारी अिछ, तकर हम डॉचढ़ख7घटर निह। ओकर डॉचढ़ख7घटर तँ ओएह  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 77 \nसभ िथकाह, तचढ़खफ3 नीक होएत जे अहचढ़363 हुनकासँ देखबा िलअए। ” \n“निह, निह, एहन निह भए सकैछ। अहचढ़363 डॉचढ़ख7घटर छी ने ? बस \nहम देखाएब तँ अहीँसँ, निह तँ ककरोसँ निह।” एिह बीच गाड़ीक \nएटेचढ़ख88डर सेहो आिब हुनका बुझएबाक चढ़ख6खयास कएलक - \n‘ एिह डॉचढ़ख7घटरसभसँ देखा िलअए , ई तँ सङमे चिलए रहल छिथ, जँ \nआवचढ़3घखयक ता पड़त तँ ई फेर देखबे करताह।’ मुदा एिह सभक \nहुनका पर कोनो चढ़ख6खभावे निह पिड़ रहल छलिन। ओ अपन िजचढ़3झ9 पर \nअड़ल रहलीह। अचढ़ख88तत : रेलवे िवभागक ओिह डॉचढ़ख7घटर दलमे सँ \nएकगोटए हमरा सभक सङ भुवनेचढ़खं8र धिर लेल सङ कए देल \nगेलाह, जािहसँ बाटमे िवषम िचढ़3घफथित अएला पर उिचत चढ़ख6खितकार \nकएल जाए सकए। \n  \n   गचढ़ख9घप एहन छलैक जे हम हावड़ा -मैसूर चढ़3घफपेशल रेलगाड़ीसँ मैसूर \nजाए रहल छलहुँ। गाड़ी खुजतिहँ हमर अिगला कचढ़ख9फपाटचढ़36झमेचढ़ख83टमे \nहचढ़ख98ला -गुचढ़ख98ला मिच गेल। पछाित पता चलल जे एकटा रोगी ओही \nगाड़ीसँ भेचढ़ख98लोर जाए रहल छिथ , जिनक िचढ़3घफथित बड़ गड़बड़ा गेल \nछिन। हुनका संग चलिनहा र चढ़3घझयिचढ़ख7घतक संग -संग देखिनहार-सुनिनहार \nसभ केओ िचिचढ़ख88तत छलहुँ। ओ िविचचढ़खंं चढ़ख6खकारक रोगी छलीह , कचढ़फझ6 \nतँ ठीके छलिन, मुदा ओ भगल सेहो खूब कए रहल छलीह, जकर \nअनुमान चढ़ख6खाय : सभ याचढ़खंंीकचढ़खफ3 भए रहल छलिन। सभकचढ़खफ3 आचढ़खं6यचढ़36झ लािग \nरहल छलिन जे हुनक पिरवार एहन रोगीकचढ़खफ3 लए एतबा दूर िकएक  \nजाए रहल छिथ। ओिह रोगीकचढ़खफ3 एकदम ठीक -ठाक रहैत एकाएक \nएहन दौड़ा अबैत छलिन, जािहमे ओ अपन सभ िकछु िबसिर घोर \nकचढ़फझ6मे पहुँिच जाइत छलीह। हुनक पिरवारक कहब छलिन जे \nकरीब तीन महीनासँ हुनक इएह िचढ़3घफथित छिन , गामसँ शहर धिरक  78 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nचढ़ख6खाय : सभ नामी-गरामी डॉचढ़ख7घटरसँ जचढ़363च भेल , मुदा बीमारीक पता निह \nचिल सकल। अचढ़ख88तत : हािर-थािक भेचढ़ख98लोर जाए जचढ़363च करएबाक \nयोजना बनाओल गेल। एही चढ़389ममे हावड़ासँ गाड़ी खुजलाक दसो \nिमनट निह बीतल छलैक िक हुनका ओएह दौरा आिब गेलिन। सभ \nकेओ िचिचढ़ख88तत भए उठलाह , तखने अपन आगचढ़363 राखल याचढ़खंंीगणक \nिलचढ़3घफटमे हमर नामक आगचढ़363 डॉचढ़ख7घटर लागल देिख ओ िह बॉगीक \nएटेचढ़ख88डर हमरा समचढ़खंख आिब किह उठल - ‘सर एक िमनट चढ़ख9घलीज ’ \nएकाएक एटेचढ़ख88डरक मुँहसँ बंगलामे एहन वाचढ़ख7घय सुिन पिहने तँ \nचौकलहुँ, मुदा फेर ओकरा अनुसारचढ़खफ3 अपन सीटसँ उिठ ओकर \nलगीच गेलहुँ। \n‘ की यौ की गचढ़ख9घप छैक ’ - हमहूँ मैिथलीमे पूिछ देिलयैक। ओ कनी \nआर लगीच आिब कमे जोरसँ फेर बंगलामे पूछलक- ‘की अपने \nडॉचढ़ख7घटर िछऐक ?’ \nहम िकछु उचढ़खंफर िदितयैक तािहसँ पूवचढ़36झ एकगोट युवक सेहो हमरा \nसभक बीच आिब अचढ़ख8फयचढ़ख88त िजचढ़खं3ासु भए हमर उचढ़खंफर सुनए लगलाह। \nहम फेर मैिथलीमे कहिलऐक- \n‘ औजी हम डॉचढ़ख7घटर तँ छी , मुदा दवाइ-बारीक निह, हम तँ पोथी-\nपतराबला डॉचढ़ख7घटर छी। ’ \nहमर ए हन कहला पर ओिह दुहूक सपना टूटबाक चढ़ख6खचढ़ख8फयचढ़खंख दशचढ़36झन \nहमरो भेल। दुहू गोटए माथ पकिड़ लगक सीट पर बैिस गेल, आ \nहम िकंकचढ़खंफचढ़36झचढ़3घझयिवमुढ़ भेल हुनका सभकचढ़खफ3 देखैत रहलहुँ। िकछुऐ \nचढ़खंखणक बाद जेना ओिह एटेचढ़ख88डरकचढ़खफ3 कोनो उपाय सुझलैक , ओ अचढ़ख8फयचढ़ख88त \nतीवचढ़36खताक संग उिठ फेर हमर लगीच आएल आ फुसफुसाइत किह \nउठल-  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 79 \n‘सर, अपने तँ पोथी- पतराक डॉचढ़ख7घटर िछऐक , पोथी-पतरातँ सभकचढ़खफ3 \nमागचढ़36झ देखबैत छैक , की अपनहुँ हमरा सभकचढ़खफ3 उिचत बाट देखा \nसकैत छी?’ \nओ िनरपेचढ़खंख भावचढ़खफ3 सभ िकछु बािज गेल आ एचढ़ख9फहर हम भँवर जालमे \nफँसैत गेलहुँ। हमरा तँ िकछु बुझबामे आिबए निह रहल छल, हम \nकोन आ कोना बाट देखेबैक, से फुिरए निह रहल छल। एिह बीच \nतेसर चढ़3घझयिचढ़ख7घत सेहो उिठ ठाढ़ भए हमर लगीच आिब एकटक हमरा \nदेिख रहल छलाह। हम तीनूगोटए तीनूक चढ़ख6खतीचढ़खंखामे रही जे आब ओ \nबजताह तँ ओ। मुदा सभकेओकचढ़खफ3 ठचढ़3झखमुड़ी लािग गेल छल। अचढ़ख88तत : \nहमिहं चुचढ़ख9घपी तोड़ैत ओिह एटेचढ़ख88डरसँ पूिछ बैसिलऐक - \n‘ औ की गचढ़ख9घप छैक , कनी फिरछाकचढ़खफ3 तँ कहू, जािहसँ ओिह समचढ़3घफयाक \nसमाधान ताकल जाए, जािह हेतु अहचढ़363 सभ अचढ़ख8फयचढ़ख88त चढ़3घझयचढ़39झ छी। ’ \nहमर एिह वाचढ़ख7घयक ओिह दुहू चढ़3घझयिचढ़ख7घत पर अचढ़ख8फयचढ़ख88त चढ़ख6खभाव पड़ल। फेर \nहमरा जे कहलिन से सुिन हमरा तँ बुझू सचढ़363प सुँिघ लेलक , डेग ने \nआगू बिढ़ रहल छल आ ने पाछू, ने हँ कहैत बनैत छल आ ने \nनिह कहैत। एही उहापोहमे फँसल हम िकछु िमनटक हेतु आँिख \nमुिन बैिस रहलहुँ। एक िदस छल परिहतक मािमला तँ दोसर िदस \nछल छचढ़3ख3क आसरा। एकक रचढ़खंखा कएने दोसरक अिहत भए रहल \nछलैक, िकछु फुिरऐ निह रहल छल। एकाएक जेना हृदयक कोनो \nकोनसँ एकटा उिह आएल आ तिन ठाढ़ भए ओिह दुहू चढ़3घझयिचढ़ख7घतक \nअनुसारचढ़खफ3 ढोग करबाक िनचढ़खं6य कए लेल। हुनका सभक कहब छल \nजे हम तचढ़ख8फकाल पोथी -पतड़ा छोिड़ दवाइ-बीरोक डॉचढ़ख7घटर बिन हुनक \nरोगीक परीचढ़खंखण करी आ तचढ़ख8फकाल िकछु उपाय ताकी। एतबा सूचना \nतक तँ हम िनरपेचढ़खंख बनल रहलहुँ, मुदा हुनका सभसँ अिचढ़39झम जे  80 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसूचना भेटल ता िहसँ एिह छचढ़3ख3 चढ़ख6फप धरबाक योजना बना लेल। ओ \nसभ कहलिन जे एिह रोगीकचढ़खफ3 कचढ़फझ6 तँ अवचढ़3घखय छिन , मुदा तािहसँ \nबेसी छिन शंकाक बीमारी। जँ हुनका उिचत चढ़ख6फपचढ़खफ3 बुझाओल जाए तँ \nहुनक िवषम कचढ़फझ6कचढ़खफ3 थोड़ेक कालक हेतु रोकल जाए सकैत अिछ। \nई सूचना हमरा सोचबाक हेतु बाचढ़ख87य कएलक जे जखन जीवने \nएकटा नाटक िथक तँ एिह तरहक नाटक कएने कोनो हजचढ़36झ निह। \nइएह सभ सोिच हम अपन चढ़3घफवीकृित हुनका सभकचढ़खफ3 दए देल आ बाट \nभिर डॉचढ़ख7घटर बिन ओिह मानिसक रोगीक उपचार करैत रहलहुँ। \nएिह चढ़389ममे कखनो हॴगोली तँ कखनो पचनोल , कखनो कॉफी बाइट \nटॉफी तँ कखनो अचढ़ख98पेनलीभक ‘डोज’ दैत काठपाडी चढ़3घफटेशन धिर \nपहुँिच गेल छलहुँ, जतए उतिर ओ रोगी अपनाकचढ़खफ3 पूणचढ़36झ ठीक मािन \nअचढ़3घफपताल जएबासँ मना कए रहिल छलीह। हमर गाड़ी सीटी देलक \nआ हम छड़िप अपन गाड़ी धएल। अफरा- तफरीमे ओिह चढ़3घझयिचढ़ख7घतक \nफोनो नचढ़ख9फबर निह लए सकलहुँ, जािहसँ हुनक बादक िचढ़3घफथितक पता \nचिल सिकतए। एक िदस तँ अपना माथ पर जीतक मुरेठा बाचढ़ख88हल \nदेिख गद्-गद् भए रहल छलहुँ, मुदा हृदयक कोनो कोनमे एखनहुँ ई \nचढ़3घझयथा छल जे की हम ठीक कएलहुँ? \n \n  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 81 \nजगदीश टgडआडसाद मटgड8भ ड ल \nलघुकथा- \nइमानदार घूसखोर  \nचुनमुन बाबूकचढ़खफ3 सभ जनैत, चाहे ओ आम आदमी होिथ  वा कचहरीक \nवकील, मुंशी, िक रानी, चाहे इनटेिल जेचढ़ख88 स   िव भागक अफसर होिथ  \nवा चढ़ख6खशासिन  क, जे ओहन घूसखोर िज ला भिर मे िक यो नै छिथ  मुदा \nईहो सभ जनैत छिथ  जे िज नगीमे किह यो अपन इमान नै \nिड गौलिन । \n  \nिज ला सचढ़खंं चढ़ख88 यायालयक चढ़ख6खथम चढ़खं7ेणीक जज चुनमुन बाबू \nछिथ । अ◌ोना हुनकर असल नाओं सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6   चढ़ख6खसाद िछ  यिन  मुदा दादीक \nपिह ल पोता रहने उपहार देल नाओं चुनमुन िछ यिन  जे पछाित  बाबू \nजोड़ा गेलिन । उफचढ़36झ कए कऽ अपनो चुनमुन बाबू िल  खते छिथ  जे \nनेमचढ़ख9घ लेटमे सेहो छिचढ़ख88 ह  । ओना बहुतो, चढ़ख6खेमचंद आ िद  नकरजी सन \nभेलाह िज नकर असली नाओंसँ बेसी लोक उपनामेकचढ़खफ3 जनैत छिचढ़ख88 ह  ।   82 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nबचढ़ख7फ चेसँ चुनमुन बाबू इमानदारीक ि◌ नवचढ़36झहन करैत आएल छिथ   \nजेकर फलाफल सेहो जीिव तेमे भेट रहल छिचढ़ख88 ह  । पढ़ै-िल खैमे एते \nइमानदार रहलाह जे किह यो मौिल क रचना छोिड़  नोट-फोटक \nसहारा नै लेलिन । जइसँ सभ िद न नीक िर जचढ़ख98 ट  होइत रहलिन । \nओना सुचढ़ख93 यचढ़3घफ त  पिर वार रहने किह यो अथचढ़36झक अभाव सेहो निह  ये \nभेलिन । मुदा अपनो पढ़ैमे एते इमानदारी रखैत छलाह जे िश चढ़खंखकसँ \nपिर वार धिर  नजिर मे रहलाह। एम.ए; एल.एल.बी. कए चढ़ख6खथम चढ़खं7ेणी \nिज ला सचढ़खंं चढ़ख88 या याधीश बनलाह। \n      चािर  भचढ़363इक  बीच सए बीघासँ ऊपरे जमीन छिचढ़ख88 ह   जइमे तीन \nभचढ़363इ नोकरी करै छिथ   आ एक भचढ़363इ देवेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद िग  रहचढ़3घफ थी  करै \nछिथ । िग रहचढ़3घफ थीक अथचढ़36झ खाली खेित  ये करब नै, बिचढ़ख98 क   पिर वारकचढ़खफ3 \nसंचािल त करब सेहो होइत, जे छलिन । नोकिरहरो भचढ़363इ सभकचढ़खफ3 नै \nबूिझ  पड़िन  जे खानदानी पिर वारमे किन यो कतौ घून-घान आिक  \nिद वार-गराड़ लागल अिछ । पिर वारक ऐ काजमे चुनमुन बाबूक \nिव चार काज केलकिन । ओहए कहलिख न जे जखन हम सभ तीनू \nभचढ़363इ नोकरी करै छी तखन खेत आ पिर  वार देवेचढ़ख88 चढ़फघ6 क भेलिन , जइ \nिद न हमसभ िर टायर भेलापर  आएब तइ िद न अिग ला िव चार करब। \nमनमे ईहो रहिन  जे जखने हम सभ खेत बचढ़363िट   लेब तखने ढेर \nतरहक िब  हंगरा उठत। एक तँ ओिह ना जमीन जाल छी तइपर \nभैयारीक तँ आरो महाजाल। जे सचढ़ख9फ प ित  आइ धिर  मान-चढ़ख6खित  चढ़3घ3 ठा  बनल \nरहल अिछ  वहए गाड़ा-घेघ बिन  सभटाकचढ़खफ3 धोइ -पोिछ  एकबचढ़3ख6 कऽ \nदेत। जखन िज नगीमे माने-चढ़ख6खित  चढ़3घ3 ठा  नै तखन िज निग यो तँ एचढ़ख7घ स पायर \nडेटक दबाइसँ बेसी िक छु नै। \n     एक तँ अ◌ोहुना समए ि◌ नधचढ़36ंिर  त अिछ  जे कते उमेरमे बेटाक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 83 \nिब आह आ कते उमेरमे बेटीक िब अ◌ाह करक चाही, तहूमे देहक \nलचढ़खंखण आगूमे ढाढ़ भऽ जाइ छै। से सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 क िप ता गौड़ीनाथ सेहो \nकेलिन । जखन सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद बी .ए.मे पढ़ैत छलाह तखने िब आह \nकऽ देलिख न। कहैले तँ ईहो अिछ  जे जखन पिढ़ -ि◌लिख  अपना \nपएरपर ठाढ़ भऽ जाइ तखन िब आह करैक चाही, मुदा जइठाम \nपएरपर ठाढ़ होइक बेवचढ़3घफ थे नै रहत तइठाम िक  सभ अिव वािह त बिन  \nबबािज ये भऽ जाए। कओलेजक अवचढ़3घफ थामे सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद रहिथ   मुदा \nिम िस यो भिर  मनमे नै उठलिन  जे अखन िब आह अनुिच त हएत। \nसािह चढ़ख8फ य सँ िद लचचढ़3घफ पी  रहबे करिन  तहूमे मचढ़ख87 य युगीन सािह चढ़ख8फ य सँ बेसी \nरहलिन  तँए मनमे चप-चिप ये रहिन । िप तोक मनमे किह यो दहेजक \nलोभ नै उठलिन  जे नीक िश चढ़खंखा पािब   नीक नोकरी भेटलापर नीक \nदहेजो भेटै छै। सामा चढ़ख88 य  िग रहचढ़3घफ त  पिर वार जकचढ़363 अपन दािय  चढ़ख8फ व  बूिझ  \nसमैपर काज समेिट  लेलिन  िक अए मनमे उिठ तिन  जे बेटाकचढ़खफ3 पढ़ैमे \nबाधा उपिचढ़3घफ थ  त हेतिन । तँए मन खुशीसँ खुिश आइते रहिन ।  \n     एम.ए.क पिह ल सचढ़खंंमे जखन सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  पढ़ैत छल तखन जॱआ \nबेटी भेल। नैहरेमे पचढ़ख79ी रहिथ  न। ओना साले भिर पर दुरागमन भऽ \nगेल रहिन । जॱआ बेटी देिख  माएक मनमे तँ कनी सोगो पैसलिन  \nमुदा नानीक मनमे तते खुशी रहिन  जे सोचढ़33फो आना नाित  ने पाछू \nबेहाल रहए लगली। खुशीक कारण रहिन  जे तेहेन जुग-जमाना भऽ \nगेल अिछ  जे अनेरे लोक बेटाक आशा करैए, तइसँ नीक बेिट ये। \nजँ बेटीकचढ़खफ3 नाित   निह ये देखत तैयो जँ दुनू बेटीक िज नगी-जान रहलै \nतँ किह यो माएकचढ़खफ3 थोड़े दावाइ -दाचढ़ख6ं आिक   कपड़ा-लचढ़खंफाक दुख हुअए \nदेत। अपनो पिह रन जँ दैत रहतै तैयो सभ िद न हराएले रहत। \nतहूमे तेहेन कपड़ा सभ बिन  रहल अिछ  जे तीन साल तक नबे \nरहैए, आ चलत कते िद न तेकर कोनो ठीक छै। सुइटर िब नैक  84 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nलूिर  िस खा देबै, भिर  बचढ़363िह  सँ लऽ कऽ अ◌ाधावािहंक तते दैत रहतै \nजे दस-दसटा सािट  कऽ पिह रत। िक  करतै माघक जाड़। ओना \nसुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 क माइक मनमे सेहो खुिश ये रहिन  जे भगवान अपना कोिख मे \nबेटी नै देलिन  तँ िक  हेतै पोतीक कचढ़ख88 या दानक बाट तँ खुिज ये \nगेल। जे नारी एकोटा कचढ़ख88 या दान नै केलक ओ चाहे जे हुअए मुदा \nमाइक एक सूचढ़खंंमे कम जचढ़ख6ंर रहत।  \n     िज ला सचढ़खंं चढ़ख88 यायालयक चढ़ख88 या याधीश बिन  जुआइन करए सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  \nचढ़ख6खसाद आइ जेताह। असीरवाद दैत माइयो आ िप  तो कहलिख न- \n“बौआ, नमहर काजक भार उठबए जेबह तँए नमहर बिन  काज \nकिर हह।” \nमाता िप ताक असीरवाद सुिन  सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  िक छु नै बाजल मुदा मनमे \nएकटा चढ़ख6खचढ़3झझ घुिर  आए लगलिन , जे माए बूिझ  गेलिख न। तोसैत \nकहलिख न- \n“बौआ, सभ िद न एकार बिन  पढ़लह-िल खलह मुदा अपन पिर वार \nअपने आगू नीक होइ छै तँए पिचढ़ख79  यो आ चाचढ़ख6ं कनिट  रिब  योकचढ़खफ3 संगे \nनेने जाह।” \n     सोझामे गौड़ीनाथकचढ़खफ3 देखैत तँए सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  िक छु बाजए नै चाहैत \nमुदा मन गुनगुनाइत जे माए बूिझ  गेलिख न। बजलीह-  \n“बौआ, अपन बचढ़ख7फ चाकचढ़खफ3 अपने देख -रेखमे पढ़ाएब बेसी नीक होइ छै, \nसेहो हेतह, आइ-कािचढ़33फ   देखै िछ ऐ दूधे लगसँ बचढ़ख7फ चा  हिट  जाइ छै। \nदोसर हमरा सबहक आशा कते िद न करै छह, सेहो सीखल नै \nरहतह तँ अिग लाकचढ़खफ3 िक   िस खेबहक। मनमे होइत हेतह जे िप ता िक   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 85 \nकहताह मुदा नोकरीक अथचढ़36झ तँ ई नै ने होइ छै जे गामे छोिड़   देब, \nपिर वारे छोिड़  देब। मौका-मुनािस ब अबैत-जाइत रिह हह। बेटा धन \nिछ अह, तोरा माल-जाल जकचढ़363 थोड़े डोरी बािचढ़ख88 ह   राखल जाएत। ई \nहोइत हेतह जे पिर वार टूिट  जाएत, से चढ़फझघम हेतह। भदवािर   मासमे \nिह मालयक पािन क िम लान समुचढ़फघ6सँ भऽ जाइत अिछ   जे अनिद ना माने \nआन मौसममे धार कमजोर वा सुखने\n  छूिट जाइत अिछ  मुदा फेर \nभदवािर मे िक  देखै छहक। पिर वार एक धार छी जेकर चढ़ख6खवाह \nचढ़3घफ वचढ़ख7फ छ  पिव चढ़खंं बिन   अनवरत सामािज क िद शामे बहैत रहए यएह ने \nभेल। छाती सचढ़3झखत कए कऽ घरसँ जाह। ” \n     अखन धिर  सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद छाती सचढ़3झखत करबक अथचढ़36झ खाली \nकहावते धिर  बुझैत छल मुदा माइक असीरवादक शचढ़ख9ख द  मनमे हॱड़ \nमारलकिन । छाती सचढ़3झखत करब बाता -बातीमे सचढ़3झखत करब आिक   \nकाजमे सचढ़3झखत करब , िव चार सचढ़3झखत करब आिक   पिव चढ़खंं िव  चार सचढ़3झखत \nकरब, पिव चढ़खंं िव  चार संग पिव चढ़खंं िज  नगी सचढ़3झखत बना चलब आिक   \nसचढ़3झखत मनुचढ़3घ3 य बनब। समुचढ़फघ6क पािन   जकचढ़363 जते डुबकुिन  यचढ़363 मारैत तते \nअथाह िद स डुमल जाइत। अनायास मनमे उठलिन , आएल शुभक \nलगनमा शुभे हे शुभे...। माइक शुभ बात सुिन  शुभेचढ़ख7घ चढ़खंखु नजिर सँ \nदलदलाइत सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बाजल- \n“माए, तोहर असीरवाद िश रोधायचढ़36झ अिछ  । मुदा समचढ़3घफ यो  तँ िज नगीक \nबाधक बिन  दानव जकचढ़363 अबैत रहै छै। ” \n     आ◌ेना सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  खुशीमे दहिल  गेल छल जइसँ ऐ िव चारपर नजिर  \nनै गेलिन  जे बड़का जंगलक कातमे पिह ने झाड़े-झूड़ रहै छै जइमे \nछोट-छोट जानवर बास करैत अिछ । तिह ना ने मनुचढ़ख7घ खो क बोन छै \nजइमे पिह ने छोटका जीव-जचढ़ख88 तु रहैत छै।   86 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n     चुपचाप भेल िप ताक मनमे नचैत जे जूरशीतलक अछॴजल \nजकचढ़363 , घरसँ िन किल  दोसराक सेवामे जा रहल अिछ  िक  ओकरा \nबसाओत आिक  उजाड़त। मुदा िब नु गहन लगने अनुमािन ते ने \nहएब।  \n     जिह ना कओलेजक पिह ल िद न, सासुरक पिह ल भचढ़खफ3ट , दोचढ़3घफ ती क \nपिह ल िम लन भेने चढ़3घफ व त: हृदए डगमगाए लगैत, जे सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6ो चढ़ख6खसादकचढ़खफ3 \nकायचढ़36ंलय पहुँचते हुअए लगलिन  । नव-नव संगी सभ आिब -आिब  भचढ़खफ3ट \nकरए लगलिन । संिग यो बेसी ओहन नै, जे समतूल हुअए। मुदा \nसुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 अवाक। सोझे नमचढ़3घफ कारक उचढ़खंफर नमचढ़3घफ का रमे दैत रहलाह। \nमाचढ़खंं हाजरी बनाएब छलिन   तँए काजक भारो बेसी निह ये। संगी \nसभ किम ते असकरे रिह  गेलाह। मनमे पिर वार आ दरमाहा संगे \nसोझा-सोझी उठलिन । दरमाहा तँ सीिम त पिर वारक चढ़3घफ त रक िह साबसँ \nबनैत छै, तहूमे जे देश जेहेन रहल ओकर ओइ तरहक बनै छै। \nपचढ़363च गोटेक पिर  वारमे छह गोटे अखने छी। तहूमे चािर टा बेिट ये \nअिछ । समाजो तेहेन अिछ  जे दहेजक सवारी कसबे करत। घर \nभाड़ा, िब जली-पािन , इचढ़ख88 कम टेचढ़ख7घ स इचढ़ख8फ या िद  किट ये जाएत तखन \nहाथमे कते आओत? महगी अपना चािल ये चलबे करै छै। तहूमे \nतेहेन लफड़ल डेग पकिड़  लेने अिछ  जे मचढ़ख87 यवगचढ़368य जीवन धारक \nमोिन  जकचढ़363 चकभॱर लऽ रहल अिछ  । मन िव षसँ िब साइन हुअए \nलगलिन । ओना काज नै रहने कायचढ़36ंलय समैसँ पिह  ने छोड़ब पिह ल \nिद न उिच त नै हएत। कुरसीक मुरेड़ापर मुड़ी अॅटकौने अकास \nिद स देखैक कोिश श करैत रहिथ  मुदा कायचढ़36ंलयक छतमे रोकाएल \nरहिन ।  \n     चािर  बजे कायचढ़36ंलयसँ िन  किल  सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद सोझे डेरा िद  स  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 87 \nिव दा भेलाह। रंग-िब रंगक टीका-िट चढ़ख9घ पणी रचढ़3घफ ता मे होइत। िक छु नीको \nिक छु अधलो। परदेशमे पित  कमेताह, से खुशी पचढ़ख79ी सुनैनाकचढ़खफ3 रहबे \nकरिन । चाचढ़ख6ं बेटीक बीच सुनैना  यिचढ़खंख  णी जकचढ़363 पित  क आगमनक \nचढ़ख6खित  चढ़खंखा बेर -बेर नजिर  उठा-उठा करैत। ओसारपर पित कचढ़खफ3 पहुँचते \nसुनैना मुचढ़3घफ की  भरल नजिर क तीर छोड़लिन । पगलाएल मन सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  \nचढ़ख6खसादक। िज  नगीक समचढ़3घफ या सँ पगलाएल। ओना िक यो खुिश योसँ \nपगलाइत अिछ  तँ िक यो दुखोसँ। मुदा सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  पगलाएल रहिथ  अपन \nआगूक िज नगीक समचढ़3घफ यासँ। अपनाकचढ़खफ3 संयिम  त करैत बेटीक हाथ \nपकड़ने कोठरी पहुँचला। पचढ़ख79ी चाह अनलिन  । दुनू गोटे चाह पीबैत \nगप-सप शुचढ़ख6ं केलिन  । अपन आमदनी देखबैत सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह- \n“अपन पिर वार भेल जेकर आमदनी सचढ़खंफिर   हजार मिह ना भेल, तइमे \nघर भाड़ा, इचढ़ख88 क म टैचढ़ख7घ सक संग कतेको जमा करैक सूचढ़खंं लागल \nअिछ । घर केना चलत से तँ अपने दुनू गोरे ने िव चारब।” \n     जेना सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 चढ़ख6खसाद अपन मोटा पचढ़ख79ीपर पटकए चाहलिन   तिह ना \nपचढ़ख79ी भोली -बौलक गेन जकचढ़363 उनटबैत बजलीह -  \n“देखू हमर कुल-खनदान एहेन नै रहल जे केकरो अिध कार \nछीनत। जे काज अहचढ़363क छी ओ अहचढ़363क भेल आ जे हमर छी ओ \nहमर भेल। छह मास पछाित  पेटक बचढ़ख7फ चा क दुख माइये बुझैत अिछ  \nबाप थोड़े बूझत। आिक  किह यो िक छु कहबो केलॱ।” \n     दू-हचढ़ख8फ थी बौल फेकैत सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह-  \n“कहलॱ तँ बेस बात मुदा पढ़लॱ-िल खलॱ दुनू गोटे फुट-फुट \nइसकूलमे, सभ िद न रहलॱ फुट-फुट मुदा धीया-पुता तँ सिझ या भेल \nिक ने, तखन देह िछ पौने काज चलत?”  88 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसुनैना अपनाकचढ़खफ3 कमजोर पबैत बजलीह -  \n“ अहचढ़363क जे िव  चार अिछ  से बाजू जे अनुकूल हएत मािन  लेब जे \nनै हएत अ◌ोकरा तचढ़ख8फ का ल रिख  लेब।” \nएक गंभीर िच◌ ंतक जकचढ़363 सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह- \n“जते हमरा दरमाहा भेटत ओ अहचढ़363 हाथमे दऽ देब। अपना िव  चारे \nपिर वार चलाएब।” \n     नोकरीकचढ़खफ3 िज  नगीक धार बूिझ  पिर वारक सवारी नावपर चढ़ा \nभिव चढ़3घ3 य  िद स बढ़लाह। मनमे उठलिन  जे एक बेर पचढ़ख79ीकचढ़खफ3 पूिछ   \nिल यिन  जे केना घर चलाएब मुदा मनकचढ़खफ3 मने रोिक   कहलकिन  \nजखन कुल- खनदानक रचढ़खंखक छिथ   तखन िक छु बाजब उिच त नै \nहएत। अपना लेल सोचब नीक हएत। चलैत धारमे नावकचढ़खफ3 हवा -\nिब हािड़ , पािन -पाथरसँ सामना करए पड़ै छै। जखने वेतनक भीतर \nपिर वार चलत, तखने एक वाचढ़ख88 ह ल पिर वार जकचढ़363 आगू बढ़ब। जिह  ना \nसमाज अपन रोग अपने अरािध  लेलक जइसँ\n  सभ रोगा गेल तखन \nअपन रोग के देखत। मुदा एहनो तँ रोग होइते अिछ  जाधिर  दोसर \nनै बुझैत ताधिर  दोसरकचढ़खफ3 नै कहल जाइत। कमा कऽ पिर  वारमे \nआनब पचढ़ख79ी देखबे करतीह , आमदपर आमद देिख  चसकबे करतीह, \nजते चसकती तते लोक देखबे करत। कोनो िक  केकरो आँिख  \nसीयल छै जे नै देखत। मुदा बेटा-बेटीक िब आह-दान -पढ़ा-िल खा \nस चढ़खंखम बना िज  नगीमे उतारैक अवचढ़3घफ था  धिर-  जँ नै कऽ लेब तखन \nकोन मुँहे समाजमे जीब। नीक हएत जे जिह ना होिश यार रोगी \nदवाइये दोकानपर दवाइ खा लइए आ घरपर अनबे नै करैए, तेहने \nजँ उपाए होइ तँ नीक हएत। नजिर  काज िद स बढ़लिन । कोन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 89 \nएहेन कोटचढ़36झ-चढ़ख88 या यालय अिछ  जइमे काजक बोझ नै पड़ल अिछ । \nआनसँ िभ चढ़38ख अपन पहचान बनबैक चढ़ख6खचढ़3झझ अिछ  । मनक उचढ़ख8फसाह \nजगलिन । कायचढ़36ंलय संग डेरामे काज करब। काज बढ़ौने जँ िक  छु \nहिथ आइयो लेब तँ ओते अनुिच त नै हएत। जँ से नै करब तँ \nपिर वार साधारण नै असाधारण चढ़ख6ंपमे ठाढ़ भेल अिछ  । खेनाइ-\nपीनाइसँ लऽ कऽ पढ़ौनाइ-िल खौनाइ धिर  तँ बेटे-जकचढ़363 हएत। पढ़ाइ \nसमाचढ़ख9घ त  होइते वा होइपर रिह ते िब आहक भूत कपारपर चिढ़  जाएत। \nई काज केकर हेतै? तखन? जाधिर  चढ़ख6खित  कूलकचढ़खफ3 अनुकूल बना नै \nचलल जाएत ताधिर  सड़क परक गाड़ी जकचढ़363 दुघचढ़36झटनाकचढ़खफ3 के \nरोकत। जिह ना ओकाइतसँ भारी ढचढ़37घगकचढ़खफ3 बचढ़363सक जोगार लगा उनटा -\nपुनटा घुसकाओल जाइत अिछ  तिह ना उनटबै-पुनटबैक जोगार करए \nपड़त। मुदा अनुिच त चढ़ख6ंपमे? निह ! कदािप  नै!! तखन? हँ तखन \nअिछ  जे अपन काज की अिछ ? यएह ने जे लोकक झगड़ाक \nमुकदमाक ि◌ नणचढ़36झए करब। जेकर नोकरी करै िछ  ऐ ओकर काज \nअनकासँ बेसी करब। यएह िज नगीक पिह चान हएत िक ने। अनेरे \nिक अए एते मुकदमा कोटचढ़36झमे पड़ल अिछ  । मिह नामे बीसटा मुकदमाक \nफैसला करब। जिह ना सभकचढ़खफ3 सभ ओझरबैक पाछू लगल रहैत \nअिछ  तिह ना ने कोटो-कचहरी भऽ गेल अिछ । ओना काज करैक \nिद शा सभकचढ़खफ3 िनचढ़36झ धािर त अिछ  तखन िक अए ने अपन बाट पकिड़  \nतेज गित  ये चलब। संकिचढ़ख98 प  त होइत मन ठमकलिन । केकर फैसला \nकरैक अिछ  ओकरे ने जे अपन बात अपने नै बूिझ  अनेरे \nओझराइत आिब  गेल अिछ । एकक ओझरीसँ दोसर ओझराएल \nअिछ । जिह ना रचढ़ख7ख ग ड़ करैत आिब  गेल अिछ  तिह ना हमहूँ दू-चािर  \nरचढ़ख88 दा  चला आरो िच चढ़3झखन कऽ देब। बीसटा केसक फैसला मासक \nकाजक संग डेढ़ लाखक ऊपरी आमदनी सेहो करब अिछ । दुनू  90 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपाटचढ़368सँ पाइ लेबै। जेकरा पचढ़खंखमे हेतै ओ अपने भेल आ जेकरा \nिव पचढ़खंखमे हेतै ओकर घुमा देबै। केकरो संग अनुिच  त नै करब। मुदा \nलोको तँ शेतानक चरिख ये अिछ , जे िव चारलॱ से चलए देत िक  \nनै। िक अए ने चलए देत? चरखीकचढ़खफ3 चरखा बना घुमाएब तखन \nअनेरे ने सभ सुधिर  जाएत। मुदा चरखीकचढ़खफ3 चरखा बनत केना ? हँ \nिक अए ने बनत? जखने काजमे तेजी आनब तखने ने काज मुँहथिर  \nलग पहुँचत। हँ मास-दू मास फॲक जाएत मुदा तेसर मास अबैत-\nअबैत तँ गर पकिड़ ये लेत। जखने केसक बहस करा फैसला \nकरैक िचढ़3घफ थ  ित मे आओत, तखने ने ससारैक गर भेटत। तीन-तीन \nिद नपर तारीख देबै अनेरे ने मासे ि◌ दनमे ठिह या कऽ िल खाइ-फीस \nजमा करत। \n     चुनमुन बाबूक दस बखचढ़36झ नोकरी पुिर   गेलिन । अनढड़न \nफुलवाड़ीक फूल जकचढ़363 चाचढ़ख6ं बेटी िख  लए लगलिन । तइपर अनढड़न \nभगवान तीनटा बेटी आ दूटा बेटा आरो देलकिन । मुदा पित -पचढ़ख79ीक \nबीच िस नेहमे कमीक पचढ़37घपी पोनगए लगलिन  । सुनैनाक मन कनैत जे \nभगवान तते धीया-पुता दऽ देलिन  जे के कतए बौआएत तेकर ठीक \nनै। तेहन जुग-जमाना भऽ गेल जे िन हचढ़ख8फ था  बाप-माए बेटीक पार-\nघाट केना लगाओत। अपने (पित ) किह यो एक पाइ अनुिच त नै \nकमाइ छिथ  िक  समाज हमरा छोिड़  देत। िब नु दहेजक िब आह बेटी \nसबहक हएत? कतए सँ आओत। ओना पिचढ़ख79  क मिल न चेहरा देख \nचुनमुन बाबू परखैक पिर यास करैत छलाह मुदा लाख समचढ़3घफ या क \nबीच सुनैना पित  लग पिचढ़ख79  ये जकचढ़363 रहैत छलीह। काजक भार \nपित पर छेलिचढ़ख88 ह   हचढ़खफ3। बेसी समेओ ने भेटैत छलिन   जे बेसी बातो \nकिर तिथ ।   िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 91 \n     दोसर सचढ़363झ , चाह नेने सुनैना पित क हाथमे दैत आगूमे ठाढ़ भऽ \nगेलीह। जिह ना देवालयमे भचढ़ख7घ त  िक छु याचना करए ठाढ़ होइत \nतिह ना सुनैना भऽ गेलीह। सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6 क मनमे िम िस यो भिर  िज नगीमे \nचढ़ख6खित  कुलता नै। एक घॲट चाह पीब सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  बजलाह-  \n“ मन मचढ़ख88 हुआएल देखै छी?” \n     ढलान पािब  जिह ना पािन  ढलिक  जाइत तिह ना ढलकैत सुनैना \nबजलीह- \n“एक तँ भगवान बेइमान भेला जे केकरो रोिट योपर ने नून केकरो \nबोरे-बोरे नून दइ छिथ न। नअ-नअटा बाल-बचढ़ख7फ चा क पिर माजचढ़36झन करब \nनािचढ़ख88 ह  टा खेल छी।” \nसुनैनाक िव चार मुँहसँ िन कलबो नै कएल छलिन  तइ बीचेमे सुरेचढ़ख88 चढ़फघ6  \nबजलाह- \n“खेल-खेल  खेलॱ।” किह  चुप भऽ गेलाह। आँिख  उठा पचढ़ख79ीक \nआँिख पर अँटकबए चाहैत छलाह मुदा रोगाएल-सोगाएल-पीड़ाएल \nसुनैनाक आँिख मे सुखाइत िज नगीक बालुक टीला छोिड़  आर िक छु \nने देख पड़ैत छलिन ।\n   \n  92 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nकािमनी कामायनी \nलघुकथा \n          कठजीब  \nनाम त’ हुनक िपता िपतामह बड़ दीव ‘ अचढ़38खपूणचढ़36ं ’ धयने चढ़खंघलिखंचढ़ख88ह \n,मुदा कपार , कचढ़खंफ के अचढ़38ख आ ’ केहेन पूणचढ़36झ ? आ’ शने;शने; लोक \nवेद हुनक नाम के छोट करैत करैत ,अंत मे पुरनी दाय बना क’ \nभिर टोल िक भिर गाम लेल जेना िन िचढ़खं6त किर देलकइ।  \n      हुनक आबक रैन बसेरा वा घर जे किह दादे कका के \nगोहाली छल । ओ त’ आब अपने नै छलाह , काकी छलिखचढ़ख88ह।त ’ \nहुनके आचढ़39झह प ’ ओ जखन अपन िपता के डीह स उपाड़ी फेकल \nगेली त’ हुनक अनंत धार नॉर के पोछै लेल नबकी काकी अपन \nआचिर बढ़ोने छलिखचढ़ख88ह ।अचढ़ख9घपन झोरा झपटा \n   , गेचढ़ख6फआ ,सीरक \nओछॲन बीछोन टूटलाही फूटलाही कासा ,िपतिड़या बासन उसरगलहा \nलोटा \n  सब सईत समेट क, रखलिचढ़ख88ह।आ ’ ओिह िदन स   ओ हुनक \nअघोिषत अचढ़386डा ।  \n       भिर टोल मे दु चािर त आँगन एहेन छल जतए हुनक बैसब  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 93 \nउठब छल ।मुदा हेम चढ़खंखेम त ’ सबस ।बड़ कम लोक हुनका अनेरे \nबइसल वा तमसाइत देखने होयत ।सिदखन कोचढ़33फू के बरद बनल \nकाज मे जुटल ,पाईन बुिन के हुनके िचंता, टहटहौवा रौद के \nहुनके िचंता , रोपिन \n  कटनी के हुनके िचंता ,ससुर बाइस बेटी के \nभार साठे के हुनके िचंता , दुरगमनीया किनया के अिहब के फड़ \nबनबए के हुनके िचंता ,भिर गाम के नौतल हकारल अिहबाती \n के \nतेल िसनुर परसब के हुनके िचंता ,पाहून पड़क के आव भगत के \nहुनके िचंता, एतबा निह परसौती के दबाए रानहब ,सोइरी मे िचचढ़ख98का \nिचलकोड़ लेल चमाइन बजाएब ,िकसुनमा दोकान स चीज़ \nवोचढ़3घफतआनब \n   केकरो कोनटा लािग क सीआईडी िगिर करब   , सत \nपुछू त’  हुनक िचंता अनंत छल ।नई   घर , , नई घराड़ी    आगा \nनाथ नई पाछा पगहा , , तखन माथ प’ एतेक बोझ   ,, , । \nतखन जे नहॴ करबे पापी पेट , , । \n    ‘दाय     सुने   छिथंह   ,    कनी सोनरबा ओत चली जाथु , , \n,एखन धिर नंिकरबा के कानक कुंडल नहॴ पठेलकई । , , \n   कखनॲ   कोनो गाम बाली बािज उठेक “ये दाय   ,कनी डोमबा के \nओत जाकय चािर टा सूप   ,, कोिनया ,डगरा आ’ दुई टा चलनी \nलेल समाद पठा देथुंह ‘ \n  \n ,, मुनेशरा के कहने रिहए मार बाढ़ेचढ़38ख जरलहबा के अपन ससुरािर \nमे जाकए बईस   रहलई , , कहथीन कनी परसू िभनसरे पठा \nदेतय’।    आधा घोघ आधा मोड़त काढ़ने कोनो भौज दूरखा स’ \nझकैत बजा लईत छिलह ‘दीदी , , एखिन धिर संजुआ के बाबू नै  94 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nएलखॴन जोगबचढ़38खी से , ,बड़का गाम बला ,जमाए आिब क’ चढ़388लान \nप’ बईसल छिथचढ़ख88ह , घर मे िकछू कचढ़खंफॲ नै , , ,एक कप   \nचाह  देबए से नई दूध ,नई चाहक पिचढ़खंफ , , ,कनी िकसुनमा के \nदॲकान मे ई फुलही थारी बंधकी रािख क’ िकछू पाए ल’आबौथ \nआ’ कनमा भरी घी आ’ मखान सेहो ल’ िलहिथ’। \n    आ’ हुनक ई सहयोगाचढ़ख8फमक   काज गामे टा   मे नहॴ अटकल \nछल ।दु ई कोश दूर मधबचढ़38खी सहर   “दाय   ,, पर पाहून लेल \nतुलसी फूल चौर िनघटी गेल छईक, , दुइयॲ सेर ल’ िलहिथ , \nनािरकेरक तेल , कडु तेल ,हॴग ,िकनको खरपा, टकुआ ,लहठी \n,िटकुली ,िसनुर , बचढ़36फग , फुइस फड़क ,लटखुट ,चरखा,बेलना \n,पापड़, पिटया ,, ,जेठक कड़ कड़कडौआ \n  रौद , , माथ \nप’    पिथया मे बड़का बोझ रखने   , , िधपईत कारी चढ़3घफयाह पिघलल \nिपच रोड , , , पएर मे नै कोनो चचढ़3ख6ी    , , , घामे पसीने अपचढ़3घफयात \n, , सबहक चीज बोचढ़3घफत िकन बैसाही क ’ आिन दैत छिलह त’ ओय \nिदन हुनक बड़ मान, िकयो िकयो िबयेन स’ हॱक सेहो दैन ।  \n      िदन त’ िदन , घोर िनशा रैितयो मे हुनक िनचढ़3घफवाथचढ़36झ सेवा लेबा \nस’ लोक निह हीचूके ।संकराित के दोसरे राित धीचढ़ख6फवा के पेट मे \nमोचाड उठलई , , जे ओ छर पचढ़3ख6ी काटय लागल ,, ,घर   मे \nसुतल अिह खाट प’ कखनो    माए के उठाबै  त’ कखनो  \nओिह खाट प’ सुतल काकी के , ,।अलसायल ,ओंघाएल दुनु \nिबछाऊँन प’ पडल पडल बजलथी ‘की होएछो?’ “माए गे बाड़ी \nजाएब’।\n  आब त’ दुनु के नॴद पड़ेल ।ललटचढ़37घमक टेमी उकसबईत \nमाए बजिलह ‘भरी िदन हुरईत रहेत अिछ आ’ सुतली राित मे  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 95 \nिहनका िदशा िफरबा के ज़ोर मारे  छैन ।अिह जड़ काल मे \n,अनहार मे ककरा  उठिबए’ ।काकी के तुरंत फुरेलचढ़37घह ‘पुरनी दाय \nके कहथुन नै’ । “आब के जेतय गोहाली हुनका उठाबै’ । माए \nकनी ओकताएल सन बजली त’ िपतीयािन हाफ़ी लईत सीरक तर \nस’ बजली “ िबसरी गेलिखन ईएह त’ कहने रह थीन \n  जे आय \nकोनो पुचढ़ख6फख पात चढ़388लान प ’ नै छै ओसारा प सुित रहबई ,कहथून \nनै’।   माए सेहो िसरके तर स’सोर  पाड़ली   ‘ दाय , ,यई पुरनी \nदाय , , ,यई मिर गेलहू की िजबते छी’ ।मुदा हुनक चढ़3घफवर बाहिर \nके घोर अंधकार स’ एकाकार होइत शूचढ़ख88य मे िबला गेल \nछल।इमहर धीचढ़ख6फवा पेट पकड़ने अिह कोन स ’ ओिह कोन   मॲगरी \nमाछ जका तड़फैत, , घरे मे भ’जायत गे , , दे ललटचढ़37घम , ,हम \nएसगरे जायब , , मुदा ललटचढ़37घमक चढ़ख6खतीचढ़खंखा सेहो नहॴ किर सकले  \nआ’ िजन जका दौड़ीक बाड़ी के केवाड़ी खोली चुकल छल ।माय \nहदबदा \n  क’ उठली , , ‘ भरी िदन अगिचढ़खंफ िधया पूता के चचढ़3झखर मे \nकनी काल चैन स’ पिड़ओ नही सकैत िछ राइतो मे सेह’ । आ \nओसारा प’ आिब भीम जका फॲ फ काटेत दाय के देह िहचढ़ख98बइत \nबजली ‘यई िभिशंड़ जका सुतल छी ,, क तेक मोट िनन भ’ \nगेल \n   , कुंभकरंक कान कटचढ़33फू ,’ ।दाय हचढ़386बड़ा क ’ उिठ बैसली \n‘की भेले  ,की भेले’ ।त’ माए बजल िखन ‘हे ते की अंगोरा , , \nधीचढ़ख6फवा अचढ़ख88हारे मे भागले बाड़ी िदस , डोलमे पािन लक   कनी \nजाथुन, हैया लीअ ललटचढ़37घम ’ ।बोरा ओढने खािलए पएर भुतहा बाड़ी \nमे डोल नेने चिल गेल छिलह। \n      दाय के खेनाय कखनॲ   अिह आँगन स’ कखनॲ ओिह आँगन \nस’ भेटय ।चढ़3घफचढ़खंंीगन सभक कहबी छल जे ओ जीभ के बड़  96 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nपातर   ,ओना सब कीछू भकोसी जाए छथी   ,सब िकछू मे की , , \nजेना   चारी िदनका मटकूिड़ मे सड़ल दही , चढ़3ख6ा यल खाजा   ,बज़्जर \nभेल ठकुआ   ,, आ’ कटहरक को स’ ल’ क’ ओकर कामड़ी नेरहा \nधिर । आ’ पिच सेहो जायचढ़ख88ह ।आकड़ पाथर पचाबए वाला जीब \n, गज़ब के पाचन शिचढ़ख7घत ।  दुपहिरया क’ बइसारी मे चढ़3घफचढ़खंंीगन सब \nहुनक पाचन शिचढ़ख7घत के एक स ’ एक उदाहरण दैत हचढ़3घफसी ठठा \nकरैत अपन मॲन बहटारई छिलह। \n      भिर िदन काज ‘यै दाय ,कनी हमर राहड़ी राखल छै \nउलैल   , दस सेर लगीच   दरिड़ देथुंह कनी   ,कनी अरबा चौर क \nिचचढ़3झखस सेहो पीस िदहथी कतेक िदन स ’  बंभोिलया के बिगया \nखेबाक मोन करैत छै’.।आ’ दाय टोलक भौजी स’ ल’क’ हुनक \nपुतहुओ सबहक अड़हैल काज मे दासोदास भेल ।कखन भोर होए \nआ’ कखन सचढ़36फझ ,,के जाने । \nकखनॲ काल जौ कोनो काज नै त’ जनानी के बइसारी मे कोनो \nअधलाह काज \n  वा झगड़ा फसाद के गचढ़ख9घप प ’ कोनो पुतहु बािज \nउठए ‘ई काज पुरिनए दाय के भ’ सकैत अिछ ,’ वा ‘ई लुतरी \nलाड़ब मे वएह ओचढ़3घफतद छथीन ’।सेहो परोछ मे नै मुहे प’ ।दाय \nगुमसुम भ’ जायथ, , कखनॲ “ह ह हम कीएक कहबई , , सचढ़ख9घपत \nखुआ लीय’ ।मुदा हुनका त’ पूतौह सभक टॲट आ’ अपमान सहबा \nके जेना आदित पड़ी गेल छलैन । \n      काज ितहारक घर मे दाय के काज पानक लचढ़खंफी जका \nलतरल चलल जाए ।कखनॲ िसनेह स’ त’ कखनॲ आदेश स’ \nितरचढ़3घफकार स ’ लोहछल बोल स , “ऐ यै\n  , देिखयोचढ़ख88ह त ’ िहंकर \nसौख , , िकदन कहबी छै जे   , ,जेकरे दादा   ,, मर बाचढ़फ38िन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 97 \n,िबसिरओ गेिलये  ,उठु , ई अदौड़ी खोटय अहचढ़363 की बैिस रहलहु \nबौवािसन सब जचढ़37घका , ,जइयो कनी गुवरबा के कहने आिबओ बीस \nसेर दूध काचढ़33फी भोर स ’ भोर पहुँचा दै आँगन मे  ,” “ \nललबा   अखन धिर नै एलई बजार स’ चौक प’ दाचढ़ख6ं ताचढ़ख6फ त ’ नै \nपीबए लगलई ,कनी देखथुन त , आ हे   जॲ भेटईचढ़ख88ह त ’ किहहथी \nजे हम ओकरा नानी गामक बाट मॲन पड़ा देबई जखनहमारा स’ \nपईच लेब आयत” ।\n  आ’ पुरनी दाय   , भुचढ़3ख6 , कनी मोट गर गचढ़37घद \nजका अिह ठाम स’ ओिह ठाम गुड़कइत ।मौसम चाहे कहनॲ होय \nलोक के त’ अपन बेगरता पुर हेबा क चाही।ओय हुईल मािल मे \nकेदन त’ हुनका खाय लेल पुछैचढ़ख88ह ,आ’ सचढ़36फझे मे खाइतिथ त कोन \nजुलुम भ’ जेतय । \nजिहया ककरो \n आँगन मे काज ितहार रहए ,ओय िदन हुनक मैल \nनुआ के जबदचढ़36झचढ़3घफती हटा क ’ साफ सुथरा व नब नुआ अपन आसन \nजमा लईत छल ,दाय के त’ छिव सेहो बदिल जायचढ़ख88ह।ओ थुचढ़3घफस \nस’ नई कचढ़खंफॲ बईसइथ , अपन पएर प’, पीढ़ा प’ चौखटी \n प’ ,पिटया प   ,नब नुआ नई मैल भ जाए । अिह नुआ के एवज \nमे मास मास िदन धिर राितिदन खटनाइ   ,अिह बीच जॲ केकरो \nखड़ सेहो छुबए लगिथ त’ घरक मलकाइन िचिचया उठेथ ‘हे लोक \nसब देिखयोचढ़ख88ह चचढ़389 चािल िहनकर , , नब नुआ देलीयेचढ़ख88ह  \nभोजन बेर मे दौगल ओितह \n  , आ’ काज क’ बेर दोसरा के आँगन \nसूईझ रहल छनिह , ,किनओ धाक छईन आिख मे’। \n   आ’ एकर ओकर काज किर क’ पेट भरब के चढ़ख6खिचढ़389या सुखद त ’ \nनहीये रहल हेतइक।िहनका हुनका आँगन स थारी गोहाली मे पहुँच  98 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nत’जाए आ’ के जाने अिह मे कोनो िदन उपासे सुइत रहैत हेती । \n    लाचार बेसहारा अिनिचढ़खं6त  िजनगी के एक टा बडका ऐब सेहो \nगहूम मे सूड़ा जका सेनिहयाएल छल हुनका मे ,आंिख बचा क’ \nकोनो बोचढ़3घफत इमहर स ’ ओमहर \n  करब के , बड़का चीज क चढ़खंफय \n,मुदा िकछॲ, , ।आ’ ककरो गचढ़ख6फड पुराण सुनबा काल जखन  \nपंिडत जी क’ चढ़ख6खवचन चलै ,कोन पाप के कोन दंड भेटैत छै नरक \nमे , चोरनी के नाम प, दाय िदस तािक तािक क’ चढ़3घफचढ़खंंीगन   सब \nमुसके , एक दॲसरा के बीचढ़3ख7ू कटे ,।एकर आभास भेला के बावजूदॲ \nदाय िनिवचढ़36झकार भाव स ’ अपन बड़का बडका आंिख ,नाक ,कान सब \nके एक सीध मे रािख क’ कथा  वाचक् के  चरण कमल मे \nबकोचढ़ख87यान लगौने बइसल ।  \n   टोलक कोन मे अपन सहोदर भाय भाउज , एकटा बिहन ,सेहो \nबाल िवधवा   ,, सासुर स’ देउर   आयल छलेनह लेब’ त’ अपन \nजनक् क प ए र छािन   कानए लगिलह दहो बहो िक हम आब \nनहॴ जायब ओिह नगर ,। माए बाबू बेटी के दुख देखबा मे अपना \nके असमथचढ़36झ बुझेत कनीए िदन मे धरती स ’ अलोप भ’गेलिथ ,आ’ \nभोजाय नामी नचढ़3ख6ीचढ़38ख , , भाय घरबाली के मुचढ़3ख7ी मे ,। \nपिहने त’ सब िकयो संगे रहे छलिथ,\n  कतबॲ गुहािगचढ़ख76जी होए ,मुदा \nओय िदन नही जािन कोन गचढ़ख9घप प ’ झगड़ा झाटी भेलय ,आ’ \nपटलपुर वाली हुनक िसकी मौनी, अड़जाल खड़जाल नुआ ,झोरा \nआिद सबटा िनकािल िदरघु कका के खिरहान मे फचढ़37घक देलिखन \n।गोबर स’ घर आँगन नीप क’ गंगाजल छीट डंका के चोट प’ ई \nउचढ़3झ8ोिषत करी देलथी जे पुरनी दाय ह मरा लेल मुइल छिथ। तहन  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 99 \nबास के दईतिचढ़ख88ह ,नबकी काकी के छोिड़ए क’ ।गोहाली मे त’ \nआब गाय बरद छै ने । योचढ़ख7खय पूत सब   ,िकओ कीछू िबगािडओ नै \nसकेत छल । \n    मुदा सहोचढ़फघ6 भाय लेल हुनकर अनुराग रिह रिह क ’ चुबै न    , \n,छोट छोट भाितज भतीजी सब के इमहर उमहर स चोरएल \n,नुकेल समान द’ दैत ।राइत िबराित सबहक आंिख बचा के \nओकर आँगनो चली जािथ।भौज सेहो आब तेहन डाहीन निह रहल \nछली । \n   \n   ‘नुनु (छोट भाय ) कतदन पड़ा क’ चिल गेलय ,नई खाय के \nठेकान नई पीबय के, िधया पूता सब िबलटी रहल छै” ।ककरो \nओसारा प बइसी जखन ओ िवलाप करैत त’ लोकक मॲ न िखचढ़38ख \nभ जाए “ऊह फुटली आंिख नै देखेत छनही आ’ िहनक चढ़3घझयाकुलता \nदेिखयौचढ़ख88ह ”। \n   एक राित पटोर बाली काकी चुचढ़ख9घपे पएर दािब िहनका पाछा अपन \nआँगन मे अयली ,त’हॴकर करनी देिख हुनका सौसे देह मे खौता \nफुिक देल कैन “हे ,हे ।हे दाय , , की करैत छी?” \n  कनी \nकड़गर सन चढ़3घफवर मे बजली ,त’ ओ घबड़ा क’ मड़ुआ के ढेर \nप’ख़सी पडली आ’ हुनक मुंह स िनकिस गेलचढ़ख88ह “मड़ुआ चोरबे \nछी”। \n      िभनसरे सौसे टोल मे हचढ़ख98ला भ ’ गेले ‘दाय मड़ुआ चोरबे छली \nराित मे’ ।मुदा हुनका लेल धन सन , ओ मजगुत चढ़ख6खाणी ,ओमहर \nइमहर बुलैत टहलेत ,कोनो कोनो काज् क चढ़ख9खयॲत मे अपना के एना \nखटबईत जेना ई कथा कोनो आन के भ’ रहल होय ।    100 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \n    पराग कका   बनारस मे रहेत छला ,माए   के देख चािर िदन \nलेल आयल छ लैथ, नबका धुइस चढ़खंघलेचढ़ख88ह ,, , बड़   गरम ,   , \n,जाड़क मास , घर मे अलगचढ़38खी प रखने छलथी ,कतेक ताकल \nगेल   ,धरती िगड़ गेलै की अकास खा गेलै,   कचढ़खंफॲ ने भेटलै ।ओ \nअहुिरया कािट क’ आपस छली गेलाह बनारस । “घर स आिखर \nलेते के ?’आ’ शक के सुइया सदी खन दाय प’ जा क’ \nअटकीजाए , मुदा चढ़ख6खमाण की ?’ आ’ एकटा धाक सेहो ,फुइस \nअकंड़ नई उठाबी ककरो ,।िकयो इहॲ बाजी उठेक , ‘जाय \n िदओ \nगरीब ,अबला   छ िथचढ़ख88ह ,पराग बाबू के एकबाल बनल रहौक \n’।   “मुदा ओ केलिखन की ? ओढ़ेत िबछबइत त िकओ नहॴ \nदेखलख’ । \n“भौजाई के द’ आएल हेती राताराती’। आ’ सब िकओ बईस क’ \nअपन अपन मगज मारी करी क’ गहीड चढ़खं8ास छोड़ैत मौन भ \nजायथ। \n    हुनका खेनाय देबा मे त’ सबके अखरए लगे ।नीत रोगी के \nपुछै के ,, भाित भाित के फकड़ा पढ़ल जाए ।एक िदन क’ पाहून \nके तचढ़ख6फवा तीमन ,स चार लगा क’ लोक खुवा देत छै,मुदा नीत \nिदन ,” \n  । क हुना किर क’ हुनका सोझा थारी पठा दैल जाए \nछल।केकरो भुखल ने रखबा चािह , धमचढ़36झ के नाम प , कतचढ़36झचढ़3घझय के \nनाम प’ हुनका खेनाय भेटचढ़ख88ह ।  \n  मुदा ओय िदन जखन दुरगमिनया किनया के पाजेब कोहबरे स’ \nहेरा गेले तखन त’ हुनक सौस महेशक माए के तामसे जेना बुचढ़3ख6ी \nबुचढ़3ख6ी चमकय लगलचढ़ख88ह   ‘ई जुलुम आब ने सहबा जोगर छैक \n, महेशक िववाह मचढ़37घ नबका नुआ देने छिलयेचढ़ख88ह ” ।ओ अिहना अिगया  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 101 \nबेताल छिलह, तुरंत फाड़ बाचढ़ख88ह वाली   ज़नानी । भानस चढ़ल चुचढ़33फी \nप’तेकरा छोिड़ झटा झट बढ़ ली गोहाली िदस ,अपना पीठ प’ \nचािर ज़नानी के फौज नेने ।चीज क’ नाम प’ गेचढ़ख6फआ खोल मे \nडोरी लगा क’ एक टा झोरा ,दुई तीन टा नुआ,एक गोट \nचादरी,केथरी,आ’ एक टा खूब मोटगर सन गेचढ़ख6फआ ।सब टा मैल \nिचचढ़3झखट ,कखनॲ काल साफ करैत ,इमहर ताकल,ओमहर ताकल \n,अिह दोग देखल ,ओई दोग देखल,। मािट मे त गािड़ क’निह \nरखने छथी, मुदा तेहन कोनो चेचढ़ख88ह निह देखाय । एक जन के जे \nअपना के जासूस क महतारी बुझैत छिलह, के नजिर मोटका गेचढ़ख6फआ \nप’अटकल छल , समचढ़3घफत भीड़ के उचढ़ख7घसाबईत बजली ‘ गेचढ़ख6फआ के देखू \nनै’ । नेता के आदेश के पालन तुरंत होब लागले ,आय जेना \nमहान रहचढ़3घफयक उदघाटन होबए  \nजा रहल छल ,अिह समाजक सब स’ चढ़फझघचढ़फझ6 आ ’ पितत ,चोर क’ \nचािरिचढ़खंंक हनन होिब रहल छल , चढ़ख6खमाणक संग । गेचढ़ख6फआ के िसयॲ \nन खोलल गेल, तेकरा िनचढ़ख7फचा फेर मुंह बचढ़38ख ,, आिखर मे सवचढ़36झ सचढ़ख9फमित \nस’ गेचढ़ख6फआ के फाड़ी देल गेल ,आब ओत ठाढ़ ज़नानी \nसबहक \n  आंिख फाटल रही गेलय ,केकर सरौता,केकर \nपनबचढ़3ख6ा , केचढ़3झख र नुआ, केकर आंगी, साया, केकर कुतचढ़36ं ,   ,, मुदा \nपाजेब कचढ़खंफॲ निह िनकललै ।   दाय ककरो काज स’ लोहरबा ओत \nगेल छलिथ । ताबेत मचढ़37घ ढनमनाई त ढनमनाइत ओहो आबी   परमान \nपुर बाली के  दु आिर   प    सुचढ़3घफताए लेल बइसी  गेल छिलह । \nगोहाली मे िबरनी के छचढ़खंफा जकचढ़36फ    उमड़ल भीड़ देिख   ओहो ओत \nस’उठी अकचकायल सन ओत आयल छिलह ।आ’ ई चढ़ख6खलयंकारी \nदृचढ़3घखय देिख ओ जेना बचढ़396 भ गेल छिलह , एकदम शूचढ़ख88य ,जेना \nपाथर   , , , ।चुचढ़ख9घप् चा प   लद स ‘ ओत बैिस रहली ।साचढ़खंखात  102 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nताड़का बनल महेष् क माए के मुंह स धधकल   धधकल अंगोरा \nिनकिल रहल छल “पाजेब की केिलये? नब नुकूत किनया के छले \n,एहेन कोन सौख मौज बुढाढ़ी मे पईस गेल ,पाए के बेगरता छल \nत’ हमारा किहतहु” । “यए काकी ,सोनरबा के ओतय राखी देने \nहेिथह”\n   आए काचढ़33फी बड़ एनाय जेनाय   होय छन। सोनरबा ओत \nमदना के दौडएल गेल ।मुदा ओ   एचढ़ख7घदमे नकारी देलके ,केहनॲ \nसचढ़ख9घपत खे बा लेल तैयार ,   ,।िकयो मुसकी मचढ़363रेत बाजल “ओ \nिकए नाक प’ माछी बैसय देतै, , कहबी छईक चोर चोर \nमोिसयौत”। \n      बािज तािज क’,माथ कपार भंगैत   ओ खोजी दल ओिह ठाम \nस’आपस भ गेल छिलह..त’ लोक के लगलए आब बेचारी मुंह उठा \nक’ कोना िजबती,कोनो पोखरी ,\n  धार मे संिहया जेती वा जहर \nमाहुर खा क’ सूती रहती ।िकछू दयामंत   सबके हुनक दुगचढ़36झित प ’ \nआंिख झहरय लगलेचढ़ख88ह ,’सब साय पूत बाली सब जेना दुधक धोल \nहौक , अचढ़ख9खबल दूचढ़ख9खबल प ’िसथूवा चोख”। \nत’ िकछू करेजगर ज़नानी के अपन ऐब नुकबए के बहचढ़38खा भेट गैल \n।‘ई त’ िसचढ़ख88हा चोर िनकलली ,ओय िदन दूध औट क चीन \n_बारे  प’ छोिड़ देने रिहए ,जे कनी सुसुम हेते तखन पौर क’ \nिसक प’लटका देबै ।मुदा किनए काल मे नहा क’ आबे छी \nत’आधा दूध गायब ,दाय \n  ओसारा प,िसलौट प, मसचढ़ख98ला िपसेत \nछिलह” ।मुदा सत छल जे बीमार िदयादनी के गायक दूध िपनाए \nहुनका नहॴ सोहाए आ’कखनॲ,िबलाड़ी के नाम प,कखनॲ \n  उिधया \nक। खसबा के अड़ मचढ़37घ कनी पैइनफचढ़37घट के अपने पीबी \nजायथ।    ओचढ़ख9फहर   सचढ़363झ पड़बा स ’ पिहने किनया के भाय नैहर स,  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 103 \nदौगल एलै ,पाजेब नैहरे मे छूिट गेल रहै ।महेशक माए अिह \nखबिर के पीबी गेिलह ,एतेक शिचढ़ख7घत त नहॴ छलेचढ़ख88ह जे जा क ’ \nदाय स माफी मचढ़36फिग लइतथी । ओए राित केकरो घर क \nथारी \n  दाय छूबॲ नहॴ कयचढ़ख98खॴह ।कोना िगड़ल जेते अचढ़38ख ,एहेन \nकलंचढ़3झख ॰बाद ।  \n    िभनसर   भेने सब देखलक “ दाय अपन गेचढ़ख6फआ के सीबी रहल \nछिलह । किनए कालक़ बाद टोल मे एकरा ओकरा आँगन जा क \nकतो दािल , कचढ़खंफॲ िचचढ़3झखस ,कुिटया िपिसया मे \n एना लागी गेल छली \nजेना िकछू गचढ़ख9घपे निह भेल होमए ।  \n \n \nजगदानटgड88द झा मनु, चढ़39झाम पोचढ़3घफट - हिरपुर डीहटोल, मधुबनी   \nलघुकथा-  \nकमलू \nपूष मास, जाड़ अपन चरम सीमापर । लगातार पचढ़ख88चढ़फघ6ह िदनसँ \nिशतलहरी । गामक एकटा टूटल- फूटल खोपड़ीक असोरा । \nजाड़सँ बचैक हेतु असोराकचढ़खफ3 बचढ़363की दुनूकात बो ड़ाक ओहाड़ । \nएकटा पुरान टूटल-फूटल चौकीपर पुआरक ओछैन, ओिहपर करीब \nसचढ़खंफैर बरखक बेमार असहाय कमलु । माए -बाबू बचढ़386ड िसनेहसँ \nओकर नाम कमल रखने रहिथ, मुदा अभाब आ गरीबीसँ संघषचढ़36झ \nकरैत -करैत कमलसँ कमलुमे बदैल गेल ।  104 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nगरीबी आ बुढ़ापा ओिहपर बीमारीसँ सताएल जीणचढ़36झ-शीणचढ़36झ शरीर , \nअ भाबक कारण अचढ़ख9घपन बएससँ दस बरखक बेसीएक लगैत । \nउपरसँ जाड़क एहन हाल । जाड़सँ कपैत लगातार खॲखी करैत \n। खचढ़363सैत -खचढ़363सैत कखनो िबचमे राहत भेटै छै तँ मुहसँ, कहु तँ \nकरेजासँ ददचढ़36झक थकान संगे दुख िमलल आह ओकर मुहसँ िनकलैत \n। ओिह आहसँ िकचढ़ख88चीत एक बेर पाथरो िपघैल जाए , मुदा कमलुक \nआह सुनै बला ओकर ददचढ़36झकचढ़खफ3 बुझै बला ओिहठाम िकयोक निह । नै \nिकयो देखभाल करै बला आ नै िकयो पुछै बला । मुदा कमलुक \nआह आ खॲखीकचढ़खफ3 शाइद एिह बातक चढ़खं3ान निह , तैँ तँ ओ चढ़ख6फकैक \nनाम निह लए रहल छलै । खॲखी आओर बेसी असहनीय आ \nिवभचढ़ख8फचढ़3घफयए भेलजा रहल छलै ।।  \nखॲखीक वेककचढ़खफ3 सचढ़ख9फहालेमे असमथचढ़36झ, कमलु एकाएक अपन सचढ़ख9फपूणचढ़36झ \nबलकचढ़खफ3 एकचढ़3ख8ा करैत अपन दुनू हाथसँ छातीकचढ़खफ3 कैस कए दबाबैत \nबैस रहल, िक तहने ओकरा पािनक तलब महसुश भेलै । आ \nओकर मुहसँ अनायास िनकैल परलै -\"पािन -पािन \" \nमुदा ! अभागा कमलु ! असहाय कमलु ! ओिहठाम ओकर बाचढ़3घफते \nएक घूँट पािन दै बला िकयोक निह । इ िबचार कमलुकचढ़खफ3 मोनमे \nअबैत देरी ओकर मुहपर ददचढ़36झ भरल चढ़3घझयंगक एकटा मुचढ़3घफकी चमैक गेलै \n। जेना ओ अपन वाचढ़ख7घयपर पचता रहल हुए । अपन ददचढ़36झकचढ़खफ3 ठोरपर \nअिन दचढ़363तसँ कटैत , लाठीक सहारा लैत चौकीक िनचढ़ख7फचा राखाल \nपािनक लोटा लेबक लेल झुकल । बहुत संघसचढ़36झकचढ़खफ3 बाद लोटा \nउठाबैत जचढ़ख98दी -जचढ़ख98दी दू घॲट पािन अपन हलकमे उतािर लेलक । \nपरचढ़ख78च पािन पीबैक बाद ओकरा लग एतेक बल निह रहलै जे ओ \nलोटाकचढ़खफ3 फेरसँ नीँचा रािख सकै । लोटा ओकर हाथसँ छूित कए \nगुरैक गेलैक । लोटाक बचल पािन चाचढ़ख6ं कात नीचढ़ख7फचचढ़363 बिह कए  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 105 \nमानु कमलुक तकदीर आ एकाकीपर ठहाका लगाकए हँसैत होए ।   \nकमलु सेहो अपने खाली लोटा जकचढ़363 चौकीपर पसैर जाइत अिछ । \nपरला बाद ओकर दिहना हाथ ओकर दुनू आँिखकचढ़खफ3 झचढ़373प दै छैक । \nमानु अपन आँिखकचढ़खफ3 झचढ़363िपक नोर नुकाबैक चढ़ख6खयास कए रहल हुए । \nमुदा िनलचढ़36झचढ़ख76य नोर छैक की चढ़ख6फकैक कचढ़खफ3 नामे निह लए रहल छैक । \nआ ई नोर छैक, ओकर बुढ़ाड़ीकचढ़खफ3 ? \nओकर बीमारी कचढ़खफ3 ? \nओकर भूख- चढ़ख9घयासकचढ़खफ3 ? \nनिह निह निह । \nतँ ई नोर िकएक ? \nकेकरा लेल ? \nई नोर छैक ओकर मनोरथक हचढ़ख8फयाकचढ़खफ3 । ई नोर छैक ओकर \nिछरयाइत सपनाकचढ़खफ3, जेकरा की ओ अपन सोनीतसँ पटेने रहए । \nओकर नोर छैक की चढ़ख6फकैक नाम निह लए रहल छैक । मुदा मोन \nचढ़3घफवचढ़ख96ील दुिनयचढ़363क इचढ़ख88चढ़फघ6धनुषी अतीतमे िहल कोर मारै लगलै । \nजखन ओ उनैस बीस बरखक जबान सुचढ़38खर युबक रहए । माए \nबचढ़386ड मनोरथसँ ओकर चढ़ख9खयाह रचेने रहिथन । बाबू तँ कखन एिह \nदुिनयचढ़363सँ गेलिखन ओकरा मोनो निह । बाबूक सभटा भार माए \nउठेलिखन । केखनो ओकरा बाबूक कमी निह होबए देलिखन । \nचढ़ख9खयाह भेलै । घरमे एकता सुधड़ किनयचढ़363 एलिख न । समय खुशी-\nखुशी बीतै लगलै । मुदा चढ़ख9खयाहक पचढ़363च बखचढ़36झ बादो ओकर घर नेनाक \nजचढ़ख88म निह भेलै । कमलु दुनू चढ़3घझयिचढ़ख7घतक तँ जे हाल , ओकर माएकचढ़खफ3 \nतँ नेनाक अभाबमे िदन काटब मुिचढ़3घखकल भए गेलिन । फेर शुचढ़ख6ं \nभेल कोबला-पाितरक दौड़ । मचढ़363 भगवतीक मंिदरमे पातैर राखल \nगेल । भगवान सचढ़ख8फयनारायणक  कथाक कोबला राखल गेल ।  106 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभगवतीक इचढ़ख7फछासँ ओहो िदन आएल । कमलुक किनयचढ़363 गभचढ़36झवती \nभेली आ िनयत समयपर एकटा सुचढ़38खर बालकक जचढ़ख88म भेलै । सून \nघरमे बसचढ़ख88तक आगमन भए गेलै । कमलु माएक तँ खुशीक मारे \nधरतीपर पएर निह िटकैत छलिन । चढ़खंघठीहार िदन समूचा गाम माछ \nभात खूएल गेल । सचढ़ख8फयनारायण भगवानक कथा कराएल गेल । \nमचढ़363 भगवती घरमे पातैर देल गेल । बचढ़ख7फचाक नाम राखल गेल , राज \n! राज कमल । सचढ़ख9फपूणचढ़36झ वातावरण खुशीसँ गमकए लागल । जे \nआबए कमलुकचढ़खफ3 बधाइ दइत । आिखर दे िकएक निह ? सात \nबखचढ़36झक बाद जे बाप बनल रहए ।  \nमचढ़363 भगवतीक माया जखन निह देबक रहिन निह देलिखन । देबए \nल गलिखन तँ एककचढ़खफ3 बाद एकटा , कमलु चािरटा पुचढ़खंंक िपता बनल \n। घर गृहचढ़3घफथी खुशी -खुशी चलए लगलै । एिह बीच कमलुक \nनोकरी सेहो लािग गेलै । आिथचढ़36झक िचचढ़ख88ताक समाधान सेहो भए गेलै \n। चाचढ़ख6ं बेटाकचढ़खफ3 यथासामथचढ़36झ नीकसँ िशचढ़खंखा िदएलक । समयकचढ़खफ3 काल \nचचढ़389मे, कमलुक माए अपन जीवनक सचढ़ख9फपूणचढ़36झ सुख  भोिग चढ़3घफवगचढ़36झ चिल \nगेली ।   \nदेखतए-देखतए कमलुक चाचढ़ख6ं पुचढ़खंं युवा भेल । ओकरो सभहक घर \nबसबक समय आिब गेल । नीक लोक- बेद देख कए चाचढ़ख6ं बेटाक \nचढ़ख9खयाह केलक । कमलुक घर पोता -पोतीसँ भिर गेल । भरल-पुरल \nघर देखब शाइद नीयितकचढ़खफ3 मंजूर निह । अथबा कमलुक भागमे \nएिहसँ आगचढ़363क सुख भोगब निह िलखल रहै । आिथक युग आ \nपिरबारक बोझसँ लदल, कमलुक चाचढ़ख6ं बेटा एक एक कए रोजी \nरोजगारक खोजमे ओकरा लगसँ दूर होित गेलै । चाचढ़ख6ं बेटा \nअपन-अपन पिरबारक संगे शहरमे बिस गेल । रिह गेल कमलु आ \nओकर संग देबैक लेल ओकर अधचढ़366िगनी , पचढ़ख79ी ओकर चाचढ़ख6ं पुचढ़खंंक  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 107 \nमाए । जेना-तेना दुनू चढ़ख6खाणीक जीवन चलैत रहए । परचढ़ख78च केखन \nतक ? जेना भोरक बाद सचढ़363झ होइत छैक , चढ़ख6खतेक शुचढ़ख6फआतक अचढ़ख88त \nहोइत छैक, ओनािहते चढ़ख6खतेक जीवनक मृचढ़ख8फयु । कमलुक किनयचढ़363 सेहो \nजीवनसँ लडैत लडैत कमलुक संग नै दए पेली आ एक िदन \nकमलुकचढ़खफ3 छोिर चढ़3घफवगचढ़36झ लोक चिल गेली । आब कमलु िनदाचढ़ख88त \nअसगर रिह गेल । \nआधा तँ कमलु ओिह िदन मिर गेल । बचढ़363की जीवन जे शेष रहै \nओिहसँ िनकैल कए अपन अतीतमे हरा गेल छल । मुदा नै जिन \nकखन ओ अपन अतीतक दुिनयचढ़363सँ नीकैल गेल रहए । अथबा \nकखन िनकािल देल गेल रहए, िबधाताक हाथसँ । नोर सुखा कए \nओकर गालपर पपड़ी जैम गेल रहै । दुनू आँिख खुजल । ओहे \nखुजल आँ िखसँ अपन अतीतकचढ़खफ3 िनहाईर रहल छल , कमलु । \nआओर ओहे खुजल आँिख आब शाइद केकरो बाट देख रहल छैक \n। शाइद अपन बेटा सभक । \nअिगला भोरे, गामक िकछु लोक एकटा अथचढ़368कचढ़खफ3 उठेने जा रहल \nछलै ।   \n\"राम नाम सचढ़ख8फय छै, सभक इहे गत छै ।\"   \n\"राम नाम सचढ़ख8फय छै, सभक इहे गत छै ।\"   \nरचढ़3घफतामे एककात ठार एकटा शहरी युबक, जेकी अथचढ़368 देख कए \nचढ़ख6फिक गेल रहए । लग एला बाद ओिहमे सँ केकरोसँ पूछैत छै - \n\"के छिथ भाई \" \nओकर उचढ़खंफरमे गामक एकटा लोक बजैत छिथ , जे की ओिह शहरी \nयुबककचढ़खफ3 निह िचचढ़ख88हैत छिथ - \"छिथ कतए, किहयॱह छलिथ । \nछलिथ हमरे गामक एकता अभागल, चािर-चािरटा बेटाक बाप \nरिहतो, असगर । बेचारा ! अभाब एवं बेमारीसँ असगरे लडैत- 108 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nलडैत मिर गेला । आब मुखाचढ़ख7खनीयो देबैक हेतु अचढ़ख9घपन िकयोक निह , \nसभ अपने- अपनेमे चढ़3घझयचढ़3घफत । कमलु नाम छलिन िहनकर । \" \n\"कमलु\" \nकमलु नाम सुनैत देरी ओ शहरी युबक जोर-जोरसँ दहािड़ मािर-\nमािर कए कनए लागल । ओकर कनैक कोनो पार निह । ओकर \nकचढ़ख6ंन चढ़ख6फदनमे एतेक ददचढ़36झ रहै िक ओकरासँ सभकचढ़खफ3 सहानुभूित भए \nगेलै । \n\"िकए भाई अपने िकएक एतेक कानै लगलॱ ।\"   \n\"अरे ! हम अभागल निह कानब तँ आओर के कानत ।\" ई कहैत \nओ अपन जेबीसँ एकटा टेलीचढ़39झाम िनकाइल कए देखेलकै जे कोनो \nचढ़39झामीण चढ़3खंारा कमलुक बेटा राजकमलकचढ़खफ3 कमलुक बीमारीक खबर \nलेल िलखल गेल रहै । \n  \n \n \nखुशबू झा \nचढ़ख6फपाली  \n \n‘बउवा,बउवा .........। कत गेल बउवा ?’ माए बजली ‘कतौ  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 109 \nखेलाइत हैत ।’ अतेक कहैत माए अपन काजमे लािग गेली । \nइचढ़ख9फहर बाबुजीके अपन छोटकी  बेटी सँग बितएब आ बेटीके लाड \nकरब पिसन छलिचढ़ख88ह । ताएँ जाऽ धिर बेटीके निह देखब हुनकर \nनयनके चयन निह भेटतिचढ़ख88ह । ताबतेमे जेठकी बेटी बजली, ‘पापा \nबउवा गाडचढ़37झनमे असगरे गाछ बृचढ़खंख सँग बितयाित छली । ’ \n‘अएँ िक भेल ? असगरे एना िकए ? िकयो िकछु किह देलक ?’ \nएकै चढ़3घफवचढ़363समे पुछल गेल पापाक चढ़ख6खचढ़3झझक जबाब देब बउवाक बसके \nबात निह छल । बस शुचढ़ख6फ भऽ गेल लाड ।   \nतखने बेटा आएल बैिस गेल पापाक पजरामे आ ओ पोल खोलैत \nबाजल, ‘ पापा अहचढ़363 बउवाके अतेक  लाड िकया करैत छी ? बुझल \nअइ बउवाके पढैमे निह मौन लगैत अिछ । तएँ हम डँटने छलहुँ \n।’ बस बेटाक बात सुिनते बाबु िखिसया गेला आ बजलिथ, ‘तु \nबौवाके डटबएँ तँ िनक निह हएतौ । तोरा िक बुझाइत छौ बउवा \nनिह पढतै ? देिखहे एक िदन हचढ़ख9फमर सपना इहे पुरा करत । ’  \nइ सुिनते बउवा तऽ खुिस सँ फुिल गेल मुदा सभ िकछु सुिन रहल \nमाएँ बेटाक पचढ़खंख लऽ बजली , ‘हमर बेटा िठके तऽ कहैय, \n.........’ताबतेमे सभक बातके रोकैत बडकी बेटी बैसाली बजली,‘ \nबुझल अिछ पापा अपन गाममे सेहो आब बोिडचढ़36झङ चढ़3घफकुल खुजल \nअिछ । ताएँ बउवा चढ़ख6फपालीके अिहमे एडिमशन करा िदऔ ।’ \nबैशाली छली बड टैलेचढ़ख88ट , सभ चढ़खंखेचढ़खंंमे हुनकर हात पकरय बला \nिकओ निह । पढाई खेलकुद आ घर घचढ़ख6फवारी सभमे आगा । \nअपना सँ बड का चढ़3घझयिचढ़ख7घत सँग बात चित करब हुनका  पिसन छलिचढ़ख88ह \n। तँए जानकारी सेहो बड बेसी, आ नचढ़फझझ सेहो ओतबए । तखन \nतऽ घरमे मचढ़363ए  पापाक बाद दुनु भाए बिहन िदिदक बात किहयो निह \nनकारिथ आ जे कहब उएह करब । तँए अपन िददीक गचढ़ख9घप सुनैत  110 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nभाए सेहो समथचढ़36झन कएलिचढ़ख88ह । ओ तऽ चढ़3घफकुलक पुरा िडटेल किह  \nदेलक । ओना सोनुक किचढ़ख9फपटशन सेहो अपना सँ िसनीयर चढ़3घझयिचढ़ख7घत \nसँग रहिन । अथचढ़36ंत बैशाली सँ चािर  बषचढ़36झक छोट भाए सोनु सेहो \nअपन िददी सनक सभ चढ़खंखेचढ़खंंमे आगू । इएह कारण छल जािह सँ \nबाबू जखन नोकरी पर सँ अबैथ तऽ दुनु भाए बिहनक पढाईके \nसचढ़ख9फबनधमे बुझय एक बेर अबचढ़3घखय पहुँचैथ  हाई चढ़3घफकुल । ओतय \nपहुँचैत गभचढ़36झ सँ माथ उँच भऽ जाइन कारण सभ िशचढ़खंखक िदस सँ \nबेटी बैशाली आ बेटाक बडाई सुनयके भेटिन हुनका । दुनु अपना–\nअपना कचढ़खंखाक िलडर । आब एहन होनहार  बचढ़ख7फचाक बात निह मानब \nएहन कोन िपता हएता ? तँए ओ सेहो कहलिथ ‘िठक छई हम \nआइए बोिडचढ़36झङ  चढ़3घफकुलक िचढ़ख6खचढ़ख88सीपल सँग भेट करब ।’  \nअतेक बात भेल मुदा एकाचढ़ख88त िचढ़ख6खय , परीक दुिनयामे भुतलाए बाली \nचढ़ख6फपाली िकछु निह बजली ।  हुनका तऽ जेना िकछु लेल सोचहे \nनिह पडैन । अतेक चढ़ख87यान राखय बला माए बाबु जी आ भाए  बिहन \nजे भेटल रहैक । बस चढ़ख6फपालीके सोचबाक छल तऽ एचढ़3झखिहटा बात \nकी परीक दुिनयचढ़363 हुएय  जतय अपने पचढ़363चु गोटे सिध खन सँगे रही \n। बेसी बाजब, सँगी बनाएब अिह सभ सँ दुर रहल चढ़ख6फपालीक \nिदनचयचढ़36ं सभ सँ अलग । खाएब आ गाडचढ़37झनमे खेलाएब बस इतबए \nचढ़ख6फपालीक िदनचयचढ़36ं ।  अबोध चढ़ख6फपालीके बुझल निह छल की ओहो \nकिहयो जीवनक याचढ़खंंा पर असगरे िनकलत । दोसर िदन  पापा \nगेलिथ चढ़3घफकुलक िचढ़ख6खचढ़ख88सीप ल सँग भेट करबा लेल । बातचीत भेल, \nओिहके दोसर िदन सँ तय भऽ गेल बउवाके चढ़3घफकुलक याचढ़खंंा । \nघरमे सभकेउ खुशी रहैक चढ़ख6फपालीक एहन याचढ़खंंाक लेल ।  सँगिह \nअबोध चढ़ख6फपाली सेहो िबन बुझले खुशीके िहसा बिन रहल छल । \nभोरे–भोरे सभ िकओ चढ़ख6फपालीक िचंतामे जुिट गेलिथ । इचढ़ख9फहर बउवा  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 111 \nअपने चकीत छल िकए सभकेउ ओकरा एना कऽ तैयार कऽ रहल \nअिछ । खाना बनल बउवाके खुवाओल गेल, एकटा अलग पोशाक \nपिहराओल गेल । चढ़ख6फपालीके दिह िचनी खुवा माए िबदा कएली आ \nपापा हाथ पकिर चढ़3घफकुल िदस गेला । ओतय पहुँच चढ़ख6फपाली  बचढ़ख7फचाक \nजमात, िशचढ़खंखकसभक िभड देिख कानय लागल मुदा चढ़ख6फपालीक कानब \nपापा ओिह िदन बेवाचढ़3घफता  कऽ ओिहठाम सँ आगू बिढ गेलिथ । बस \n! इएह पिहल िदनक याचढ़खंंा चढ़ख6फपालीक जीवनक अनचढ़ख88त याचढ़खंंा  बिन \nगेल । किहया बउवा चढ़ख6फपाली समझदार आ बुझिनक घरक सदचढ़3घफय \nबिन गेल एिह बातक िकनको अनुभवो निह भेल । सभ िकछु \nबदिल गेल । चढ़ख6फपालीक उमेर , पारीवारीक सदचढ़3घफय , सभ िकछु । \nिददी बैशालिक आब अपन अलग छोट सुचढ़ख88दर पिरवार भऽ गेल , \nभइया सोनु अपन लचढ़3ंघय चढ़ख6खाचढ़ख9घतीक बाटमे चढ़3घझयचढ़3घफत , पापा नोकरीक \nअिचढ़ख88तम समयक लुचढ़ख9झत उठा रहल आ मचढ़363ए एखनो चढ़ख6फपालीक िचचढ़ख88तामे \nचढ़3घझयचढ़3घफत । मुदा जँ िकछु पिरवतचढ़36झन निह भेल ओ छल चढ़ख6फपालीक \nचढ़3घफवभाव । परीक दुिनयचढ़363 एखनो  चढ़ख6फपालीक लेल महचढ़ख8फवपुणचढ़36झ अिछ । \nसभक सँग रहब चढ़ख6फपालीक सपना एखनो मरल निह अिछ । मुदा ई  \nअधुरा सपना किहयो पुरा निह भेल िकयक तऽ चढ़ख6फपाली सनक सफा \nहृदयक चढ़3घझयिचढ़ख7घतके एिह ठाम  भेटल तऽ माचढ़खंं िनराशा । अपन \nपढाईक चढ़389ममे जखन चढ़ख6फपाली नौ , दश कचढ़खंखा पार कएलक तखन \nओकरा िकछु सँगी भेटल जे चढ़ख6फपालीक अपन िबबाहीत िददीक \nिबछोडक बादके कमी पुरा कऽ रहल छल । मुदा िददीक कमी \nपुरा करब किठन छल िकएक तऽ ओ चढ़ख6फपालीक लेल माचढ़खंं िददी \nनिह सहेली छलिथ । अचानक िददीक िबबाह चढ़ख6फपालीक मनके निह \nिनक जँ◌ेका चढ़ख6खभावीत कएलक । िकछु िदन तऽ िकनको  सँग बातो \nनिह करैक ओ । जेना कोनो िसख भेटल हुएय चढ़ख6फपालीके ।  112 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nिददीके गेलाक बाद चढ़ख6फपाली  बुिझ गेल ककरो पर आिचढ़खं7त निह \nहोयबाक चािह । िदन िबतैत गेल मुदा असगर रिह रहल चढ़ख6फपालीके \nपापा, भईया आ िददीक दुरी एकटा चढ़ख6खचढ़3झझ ठाढ कऽ दैक । जेना ई \nदुरी चढ़ख6फपालीक  लेल चढ़3घफलो चढ़ख9घवाइजन हुएय ? जे समय–समयमे अपन \nिबसके असर देखा दैक ।  \nचढ़3घफकुल िजबनमे पारीवारीक चढ़3घझयिचढ़ख7घत सँग बनय लागल दुरी कलेजक \nयाचढ़खंंाक बादो एकटा चढ़ख6खशनक  जवाफक खोिजमे लागल रहल चढ़ख6फपाली \n। सभ िकछु बुझलक मुदा सचढ़ख9फबचढ़ख88धके लऽ कऽ मनमे चढ़ख6खचढ़3झझ  घुमैत \nरहैक । चढ़ख6फपालीके ितन –चािर मिहना पापाक लेल इंतजार करय \nपडला सँ अबोध मनमे नोकरीक चढ़ख6खितक दृिचढ़फझ6 नकाराचढ़ख8फमक बिन गेल \n। ‘एहन काज िकए करी जे पिरवार सँ दुर कऽ िदए ?’ चढ़ख6फपालीक \nई चढ़ख6खचढ़3झझक उचढ़खंफर देब सचढ़ख9फभव निह छल । तँए अिहके केउ पागलपन \nकिह बातके टािर दैक । सचढ़ख9फबचढ़ख88धके लऽ कऽ बहुत पोजेिसव रहल \nचढ़ख6फपाली । जतय ओ िकछु सचढ़खफफचैथ होइक ओिह  सँ बहुत अलग । \nई दुिनयचढ़363 अपनेमे चढ़3घझयचढ़3घफत । इएह चढ़3घझयचढ़3घफत दुिनयाक िहचढ़3घफसा बनल \nचढ़ख6फपाली  सचढ़ख9फबचढ़ख88ध तऽ बनौलक जािहमे िकओ रहैक ओकर सँगी तऽ \nिकओ पे्रमी । मुदा एिह सचढ़ख9फबचढ़ख88धमे सेहो  भेटल तऽ एकटा चढ़ख6खचढ़3झझ । \nएकाचढ़ख88त िचढ़ख6खय चढ़ख6फपालीक आगू फेर सँ एकटा चढ़ख6खचढ़3झझ सामने आएल ।  \n‘ िक अपन चढ़3घफवाथचढ़36झ पुितचढ़36झक लेल माचढ़खंं सचढ़ख9फबचढ़ख88ध बनाएल जाइत छैक ?’ \nचढ़ख6फपालीक मनक ए हन चढ़ख6खचढ़3झझ दुिनयचढ़363क आगू चढ़ख6खचढ़3घफतुत भेल । चढ़ख6फपाली \nअपन सँगी ओ अपने बनौने रहैक । मुदा सभ मतलबी, अपन \nआबचढ़3घखयचढ़ख7घताक समयमे चढ़ख6फपालीके याद सभ िकओ करैक मुदा जखन \nचढ़ख6फपालीके उपर िकछु समचढ़3घफया हुएय तऽ सभिकओ साइड लािग \nजाइक । बस समय– समयमे कखनो सँगीक चढ़3घफवाथचढ़368पना तऽ कखनो  \nपे्रममे धोखा एिह सभ सँ चढ़ख6फपालीक मनमे गिहर घाउ बना देलक ।  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 113 \nमुदा तखनो चढ़ख6फपालीक याचढ़खंंा  समाचढ़ख9घत निह भेल ओ आगा बढल । \nआब आरचढ़ख9फभ भेल चढ़ख6फपालीक अिफसीयल याचढ़खंंा । ओ अपन पढाई  \nसमाचढ़ख9घत कऽ काज शुचढ़ख6फ कएलक । बहुत खुशी छल ओ अपन मचढ़363ए \nबाबुक लेल िकछु करबाक मौका भेटला पर । एकटा नयचढ़363 \nचढ़ख6फपालीक जेना जचढ़ख88म भेल हुए । एकटा नयचढ़363 जोश जचढ़363गर देखबाक \nभेट रहल छल चढ़ख6फपालीमे । मुदा एखनो ओकर मनक अबोधपना \nसमाचढ़ख9घत निह भेल छल । बस फरक छल तऽ एकैटा आब ओ  एिह \nसंसार आ परीक दुिनया िबचक फरक बुिझ गेल छल । मुदा \nएखनो ओ अपन अचढ़3घफतीचढ़ख8फव खोिज रहल  छल परीक दुिनयामे । उमेर \nसँ परीपचढ़ख7घव मुदा हृदय पुरा पुर बचढ़ख7फचा जेहन अबोध । मुदा ई  \nचढ़ख6फपालीक मजबुरी किह वा आबचढ़3घखयचढ़ख7घता एिह सिजव दुिनयचढ़363के घृणा \nकरय बाली चढ़ख6फपाली अपना लेल  एकटा जगह चढ़3घफथापीत कएलक । \nशायद ई पे्ररणा ओकरा अपन पारीवारीक सदचढ़3घफय सँ भेटल हुएय \n। तँए छल कपट, धोखा आ दानवीय िवचार सँ भडल एिह \nसमाजमे ओ आगु बढैत गेल आ बस बढैत गेल.......। मुदा एकटा \nअलग संसारक परीकचढ़ख98पना ओकरा एखनो पाछु निह छोडलक । \nएखनो पे्रम, चढ़3घफनेह , िमचढ़खंंता आ भातृचढ़ख8फव सँ भडल अलग संसारक \nकचढ़ख98पना चढ़ख6फपालीक हृदयक एकटा िहचढ़3घफसा बनल अिछ मुदा  ई ओकर \nहृदय धिर िसमीत रिह गेल...... । िकओ आगू निह अएल चढ़ख6फपालीक \nएिह काचढ़ख98प नीक संसारक िहचढ़3घफसा बनबाक लेल । आ बस अधुरा आ \nएकल बचढ़ख7फचा आई परीपचढ़ख7घव चढ़ख6फपाली भेलाक बादो अधुरा अिछ  ।  \n  \n  114 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nसंजीव कुमार शमा \nमहाकिव  पं. लालदासक १५६म जयंती समारोह  \nिद नचढ़36फक २० नभचढ़ख9फ व र २०१२ कचढ़खफ3 महा किव  पं. लालदासक १५६म \nजयंती चढ़3घफ थानीय लालदास जमा दू उचढ़ख7फ च  िव चढ़3खफालयक चढ़ख6खचढ़36फगणमे महाकिव   \nपं. लालदास जयंती समारोह सिम ित  खड़ौआ चढ़3खंारा समारोहपूवचढ़36झक \nमनाओल गेल। समारोहक मुचढ़ख7झ य  अित िथ  िज ला उपिव कास आयुचढ़ख7घ त  \nचढ़खं7ी ओम चढ़ख6खकाश राय आ समारोह सिम  ित क अचढ़ख87 यचढ़खंख झारखचढ़ख83 ड  वचढ़3खफुत \nबोडचढ़36झक पूवचढ़36झ चेयरमैन डा◌ॅ. हिर वंश लाल संयुचढ़ख7घ त चढ़ख6ंपे िव  चढ़3खफालय चढ़ख6खचढ़36फगणमे \nचढ़3घफ था िप त महाकिव क चढ़ख6खित  मा आ मंचपर िचढ़3घफ थ  त महाकिव क तैल \nिच चढ़खंंपर माचढ़ख98 यापचढ़36झण आ संगिह   दीप चढ़ख6खजचढ़ख76 व लन कऽ समारोहक िव िधवत \nउचढ़3झ8ाटन केलिचढ़ख88 ह  । गामवासी कचढ़ख88 हैया कृचढ़3घ3 ण कायचढ़3घफ थ चढ़3घफ वा गत भाषण \nदैत सभ आगत अित िथ गणक चढ़3घफ वागत आ सबहक चढ़ख6खित   अपन आभार \nचढ़3घझ यचढ़ख7घ त केलिचढ़ख88 ह  । विर चढ़3घ3 ठ समाजसेवी वयोवृचढ़3खघ चढ़3घफ वतंचढ़खंंा सेनानी भरत \nनारायण कणचढ़36झ िव  िश चढ़3घ3 ट  अित िथ य भाषण दैत बजलाह जे महाकिव  \nमहाराज रामेचढ़खं8र िस ◌ ंहक दरबारमे दरबारी पंिड तक चढ़ख6ंपे िव  चढ़3खफमान \nछलाह। महाराज हुनक िवचढ़3खंतासँ आहुत भऽ हुनका पंिड  तक \nउपािध सँ िव भूिष त कएने छलिख चढ़ख88 ह। अचढ़ख87 यचढ़खंखीय वचढ़ख7घ तचढ़3घझ य मे डॉ. \nएच.बी.लाल माचढ़खंं दू पचढ़363ित   कहलिचढ़ख88 ह   जे महाकिव क जयंती समारोहक \nजगह चढ़3घफ मृित  समारोह हम सभ मनाबी से नीक। आ दोसर महचढ़ख8फवपूणचढ़36झ \nइशारा केलिचढ़ख88 ह    जे वाचढ़3घफ त वमे हम सभ िम िथ लचढ़36फचलक सािह  िचढ़ख8फ य  क \nमंचक गिर माकचढ़खफ3 पागक चलिन  सँ कमजोर करै छी। पाग सचढ़ख9फ पूणचढ़36झ  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 115 \nिम िथ लाक नै छी। जखने जागी तखने चढ़ख6खात किह   अचढ़ख87 यचढ़खंखीय भाषणमे \nिब नु पूणचढ़36झ िव  राम लगौनिह  हाथ इशारासँ िह चढ़ख88 दी क िव चढ़3खंान , चढ़ख6खखर वचढ़ख7घता \nकुमार रामेचढ़खं8र लाल दासकचढ़खफ3 करबाक आचढ़39झ ह कएल जेकरा कुमार \nसाहेब सहषचढ़36झतापूवचढ़36झक चढ़3घफ वीकार केलिचढ़ख88 ह  । जखन िक  चढ़3घफ विचढ़3घफ थ   वाचन पं. \nिश व कुमार िम चढ़खं7 चढ़3खंारा चढ़ख6खचढ़3घफ तुत कएल गेल। मुचढ़ख7झ य  अित िथ  डीडीसी \nचढ़खं7ी ओ .पी.राय अपन वचढ़ख7घतचढ़3घझ य दैत कहलिचढ़ख88 ह   जे महाकिव  लालदास \nचढ़3खंारा मैिथ  ली भाषामे रिच त रचना रमेचढ़खं8र चिर  त िम िथ ला रामायणक \nचढ़ख6खासंिग  कता अखनो बनल अिछ । ओ आवचढ़3घख यकता जतौलिचढ़ख88 ह   जे \nमैिथ ली सािह चढ़ख8फ यक धरोहरक चढ़ख6ंपमे महाकिव  क रचनाकचढ़खफ3 यथाशीचढ़39ख \nचढ़ख6खकािश  त करा पाठकगणक बीच पहुँचक चाही। अपन उचढ़388गार \nचढ़3घझ यचढ़ख7घ त करैत ओ ईहो कहलिचढ़ख88 ह   जे कलाक उपयोग आचढ़ख8फ म िच◌ ंतनक \nलेल हेबाक चाही, छल बाक लेल नै। ओ वसुधैव कुटुचढ़ख9फ ब कमक \nउिचढ़ख7घ त  कचढ़खफ3 चिर  ताथचढ़36झ करबा लेल सुिध   चढ़खं7ोतागणसँ आचढ़39झह केलिचढ़ख88 ह  ।  \nमहाकिव क चढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  व एवं कृित चढ़ख8फ व  िव षयपर आयोिज त \nपिर चचचढ़36ंमे सािह  चढ़ख8फ य अकादेमीक अनुवाद पुरचढ़3घफ कारसँ सचढ़ख9फ मा िन त चढ़ख6खो . \nखुशीलाल झा जतौलिन  जे महाकिव  चढ़3खंारा रिच  त रमेचढ़खं8र चिर  त \nिम िथ ला रामायणपर वाचढ़ख98 मी िक  रामायणक चढ़ख6खभाव अिछ  ।  \nसंगोचढ़3घ3 ठी मे सािह चढ़ख8फ य अकादेमी चढ़3खंारा टैगोर सािह  चढ़ख8फ य पुरचढ़3घफ का रसँ \nसचढ़ख9फ मा िन त मैिथ लीक समचढ़ख88 व यवादी सािह चढ़ख8फ यकार चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद \nमचढ़ख83 डल अपन उचढ़388गार चढ़3घझ यचढ़ख7घ त करैत कहलिचढ़ख88 ह   जे पं. लालदास \nबहुमुखी चढ़ख6खित  भाक धनी छलाह। िज नकर लेखनी मैिथ ली भाषा \nसािह चढ़ख8फ यकचढ़खफ3 अमरचढ़ख8फ व चढ़ख6खदान केलक अिछ  , जे आइयो डेढ़ सए बखचढ़36झ \nिब तलाक बादो एना बुझा रहल अिछ  जे ओ अपन लेखनीक माचढ़ख87 य मे \nअखनो मचढ़363 -मैिथ लीक सेवा कऽ रहला अिछ । मचढ़ख83 डलजी ईहो इचढ़ख7फ छा   116 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nजतौलिचढ़ख88 ह   जे “महाकिवक सािह चढ़ख8फ य मे आचढ़ख87 यािचढ़ख8फ म  क िच◌ ंतन” िव षयक \nसंगोचढ़3घ3 ठी आवचढ़3घख य क अिछ । संग-संग धमचढ़36झ, सचढ़ख6खदाय एवं आचढ़ख87 याचढ़ख8फ म  ऐ \nतीनूकचढ़खफ3 अपना ऐठाम सािन  -बािट  कऽ देखबापर िच◌ ंता चढ़3घझ यचढ़ख7घ त  केलिन । \nआजुक समैमे नवतुिर या आ बूढ़ सािह चढ़ख8फ य चढ़ख6खेमी लोकिन   अपन \nमातृभाषामे रचना कऽ अपना सािह चढ़ख8फ यकचढ़खफ3 संपचढ़38खता चढ़ख6खदान कऽ रहल \nछिथ । जे मैिथ ली सािह चढ़ख8फ य आचढ़ख88 दोलनमे मीलक पचढ़ख8फ थ र सािब त भऽ \nरहल अिछ । \nपिर चचचढ़36ंक चढ़389ममे मैिथ  ली पिचढ़खंं  का “ झारखचढ़ख83 ड क सनेस”क \nसचढ़ख9फ पा दक डा◌ॅ. अशोक अिव चल महाकिव क चढ़3घझ यिचढ़ख7घ त  चढ़ख8फ वपर चढ़ख6खकाश दैत \nकहलिचढ़ख88 ह   जे पं. लालदास दशचढ़36झनक साचढ़खंखात् चढ़ख6खित  मूिचढ़खंफचढ़36झ छलाह। िह चढ़ख88 दी , \nसंचढ़3घफ कृत, ऊदूचढ़36झ आ फारसीक उचढ़3खखट िव  चढ़3खंान रिह  तो महाकिव  मातृभाषा \nमैिथ लीमे उचढ़ख7फ च कोिट क चढ़39झंथक रचना कऽ जननीक हद तक अपन \nकरजा उतारबामे सफल भेलाह। डॉ. अिव चल िव चढ़3खफानुरागी लोकिन  सँ \nआचढ़39झह केलिचढ़ख88 ह   जे गाम खड़ौआमे महाकिव क नामे एकटा चढ़ख6खकोचढ़3घ3 ठ  \nबनाओल जाए जइमे यथासंभव हुनक पाचढ़ख83 डुिल िप क संचढ़39झह होइ आ \nसंगे हुनक चढ़ख6खकािश  त अचढ़ख6खकािश  त रचनाक संचढ़39झह कएल जाए। जइसँ \nअबैबला पीढ़ी आ गवेषक लोकिन कचढ़खफ3 ऐसँ हुनका िव  षयमे िव चढ़3घफ तृत \nजानकारी भेट सकतिचढ़ख88 ह  । िश चढ़खंखािव  द अवकाश चढ़ख6खाचढ़ख9घ त  िश चढ़खंखक \nहिर नारयण झा िव चढ़3खंातपूणचढ़36झ शैलीमे अपन िव चार चढ़ख6खचढ़3घफ तुत करैत \nकहलिचढ़ख88 ह   जे महाकिव  चढ़3खंारा रिच  त रामायणमे मचढ़363 सीताक वणचढ़36झन पुचढ़3घ3 क र \nकाचढ़ख83 ड मे िव लचढ़खंखणतापूवचढ़36झक कएल गेल अिछ  । मचढ़363 सीता शिचढ़ख7घ त  क \nअिध चढ़3घ3 ठाचढ़खंंी छिथ  , एकरा ओ अपना पचढ़3खफमे विणचढ़36झत कए मयचढ़36ंदा \nपुचढ़ख6फषोचढ़खंफम चढ़खं7ीरामोकचढ़खफ3 मानबा लेल मजबूर कएल। चढ़खं7ी झा ए◌े \nअवसरपर सभ गोटेसँ आचढ़39झह केलिचढ़ख88 ह   जे जइ धरणीपर मचढ़363 सीता \nअवतिर त भेलीह ओइ धरापर महाकिव क अवतरण भेल हम सभ  िव द े ह  स द े ह : १ ३ || 117 \nिक यो िब ना कोनो भेदभावक मचढ़363 मैिथ  लीक धरणी धराकचढ़खफ3 पुिचढ़3घ3 प  त-\nपचढ़ख98 ल िव त करी। यएह हमरा सबहक महाकिव क चढ़ख6खित   चढ़खं7चढ़3खघचढ़36फजिल   \nहोएत। िव चढ़3खफालय सिम  ित क अचढ़ख87 यचढ़खंख अनूप कचढ़3घख य प माननीय डीडीसी \nसाहेबकचढ़खफ3 िव  चढ़3खफालयक उचढ़ख8फ था न व िव कासक िद स िध यान आकृचढ़3घ3 ट  \nकरबैत बजलाह जे िव चढ़3खफालयक सवचढ़366गीण िव  कास भेला उचढ़खंफर ऐ \nचढ़खंखेचढ़खंंक िध  या-पुतामे िश चढ़खंखाक संपूणचढ़36झ िव  कास भऽ सकत जे सही अथचढ़36झमे \nमहाकिव क चढ़ख6खित   चढ़खं7चढ़3खघचढ़36फजिल   हएत। \nसमारोहक दोसर सचढ़खंंमे काचढ़3घझ य गोचढ़3घ3 ठी क आयोजन भेल जकर \nअचढ़ख87 यचढ़खंखता शचढ़ख9ख द -साधक चढ़खं7ी जगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83 ड ल आ संचालन \nचिचचढ़36झत उचढ़3झ8ोषक चढ़खं7ी संजीव कुमार शमा चढ़3खंारा कएल गेल। काचढ़3घझ य -\nगोचढ़3घ3 ठीक आरचढ़ख9फ भ  िव चढ़3खफापित   सचढ़ख9फ मानसँ सचढ़ख9फ मा िन त किव  शंभु सौरभक \nकाचढ़3घझ य सँ भेल।  तिह ना दोसर काचढ़3घझ य क पाठ मैिथ ली चढ़ख6खखर समालोचक \nचढ़खं7ी दुगचढ़36ंनंद मचढ़ख83 डल केलिचढ़ख88 ह  । तकरा पछाित किव गणमे चढ़खं7ी बेचन \nठाकुर, चढ़खं7ी राम िव  लास साहु, चढ़खं7ी लचढ़3ंघ मी  दास, चढ़खं7ी उमेश नारायण \nकणचढ़36झ, चढ़खं7ी नचढ़ख88 द  िव लास राय, चढ़खं7ी रामसेवक ठाकुर , चढ़खं7ी शिश  काचढ़ख88 त  \nझा, चढ़खं7ी हेमनारायण साहु, चढ़खं7ी  किप लेचढ़खं8र राउत , चढ़खं7ी िश  वकुमार िम चढ़खं7 \nअपन- अपन काचढ़3घझ य पाठसँ चढ़खं7ोतावृंदकचढ़खफ3 काचढ़3घझ य  रसमे सराबोर करैत \nरहलाह। जखन िक  डॉ. अिव चल अपन किव ता ‘ संचढ़3घफ कृित क \nसाड़ापर’ सुना सामािज क अपसंचढ़3घफ कृित सँ सजग हेबाक िद स इशारा \nकेलिचढ़ख88 ह  । दोसर िद स युवा किव  लोकिन मे चढ़खं7ी उमेश पासवान, चढ़खं7ी \nनारायण झा, चढ़खं7ी अिख  लेश कुमार मचढ़ख83 ड ल, संतोष कुमार महतो, \nिव कास कुमार झा, ओमजी अपन- अपन नूतन काचढ़3घझ यसँ दचढ़3घफ त क \nदेलिचढ़ख88 ह  । युवा संघषचढ़36झशील किव   उमेश मचढ़ख83 ड ल अपन गजल सुना \nचढ़खं7ोतागणसँ वाहवाही लुटलिचढ़ख88 ह  । काचढ़3घझ य गोचढ़3घ3 ठीक समापन अचढ़ख87 यचढ़खंख चढ़खं7ी \nजगदीश चढ़ख6खसाद मचढ़ख83 डलक काचढ़3घझ यसँ भेल। काचढ़3घझ यक शीषचढ़36झक छल ‘चल  118 || िव द े ह  स द े ह : १ ३ \nरे जीवन चिल ते चल’ काचढ़3घझ यक माचढ़ख87 यमसँ चढ़खं7ी मचढ़ख83 डल चढ़खं7ोतावृंदकचढ़खफ3 \nकाचढ़3घझ यमे दशचढ़36झनक दरसन करा काचढ़3घझ य क गंभीरतासँ पिर चय करौलिचढ़ख88 ह  । \nसंपूणचढ़36झ काचढ़3घझ य गोचढ़3घ3 ठीमे काचढ़3घझ य -समीचढ़खंखकक नाते मैिथ  ली सािह चढ़ख8फ य क \nचढ़3घफ तंभकार डा◌ॅ. अशोक अिव चल अपन चढ़ख6खखर वुिचढ़3खघ  मताक चढ़ख6खतापचढ़37घ किव   \nलोकिन क काचढ़3घझ यक समीचढ़खंखा कऽ किव   आ चढ़खं7ोतागणकचढ़खफ3 काचढ़3घझ यक ममचढ़36झसँ \nपिर चए करोओल आ शुभकामनाक संग जोश बढ़बैत रहला। किव  \nगोचढ़3घ3 ठीमे काचढ़3घझ य -समीचढ़खंखा एकटा नव चढ़ख6खयोग भेल। जकर चढ़खं7ेय चढ़खं7ी संजीव \nकुमार शमाकचढ़खफ3 जाइ छिचढ़ख88 ह  । संपूणचढ़36झ कायचढ़36झचढ़389मकचढ़खफ3 उचढ़3झ8ोषक संजीव शमा \nचढ़3खंारा सजाओल गेल छल। अपन िव  चढ़3खंतापूणचढ़36झ शैली आ वाक्-चातुयचढ़36झसँ \nउपिचढ़3घफ थ  त चढ़खं7ोतावृंदकचढ़खफ3 आह -एवं-वाहक लेल मजबूर कएल। माधुयचढ़36झ \nचढ़39झाचढ़333 भाषा शैलीक कारणचढ़37घ सुिध   चढ़खं7ोताक मानस पटलपर छाएल \nरहला। \nमंचचढ़3घफ थ","size_mb":1.99,"has_text":true},"Sadeha 14.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Sadeha 14.pdf","name":"Sadeha 14.pdf","text":"1 \n \nISSN 2229-547X \nवि देह सदेह -१४ \n( वि दे ह- स दे ह १४, वि दे ह www.videha.co.in प े ट ार ( अ ंक १२१- १ ३२) सँ,  \nम ै विलीक स ि व श्रे ष्ठ गद्य आ पद्यक ए क ट ा स म ानान् त र स ंक लन) \n \nवि द े ह  म ै व ि ल ी स ाव ह त्य  आन् दोल न: म ान ु षीवम ह  स ं स् क ृ त ाम ् \n \nव ि द े ह -प्र िम म ै व िल ी  पा व ि क  ई -पव ि क ा \nISSN 2229-547X VIDEHA \nस म्पादक : ग ज े न् र  ठ ाक ु र ।  \n \n \n 2 \n \nऐ  प ोि ी क  सि ावि क ा र  सु र वि त  अ वि ।  क ाॅ प ी र ाइ ट  ( © )  ि ार क क  वल वि त  अ न ु मवत क  व ि न ा प ोि ीक  क ोन ो  \nअ ंश क  ि ाय ा  प्र वत ए ि ं  वर क ॉ व ंग  सवह त  इ ल े क्‍ट र ॉवन क  अ ि ि ा  य ां वि क ,  क ोन ो  माध् य मसँ ,  अ ि ि ा  ् ान क  \nसंग्र हण ि ा  प ु न प्र व य ो ग क  प्र णाल ी द्वा र ा क ो न ो रूपमे  प ु न रु त् प ावद त  अ ि ि ा  सं च ावर त - प्र साव रत नै क ए ल  ज ा  \nसक ै त  अ वि । \n(c) २०००-अद्यतन। सर्वाधिकार सुरधित। धर्वदेहमे प्रकाधित सभटा रचना आ आकाइर्वक सर्वाधिकार \nरचनाकार आ संग्रहकर्त्ताक लगमे छधहह।  भालसधरक गाछ जे सन २००० सँ याहूधसटीजपर छल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html, \nhttp://www.geocities.com/ggajendra  आधद धलंकपर  आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  (धकछु धदन लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  धलंकपर, स्रोत wayback machine \nof https://web.archive.org/web/*/videha  258 capture(s) from 2004 to 20 16- \nhttp://videha.com/  भालसधरक गाछ-प्रथम मैधथली ब्लॉग / मैधथली ब्लॉगक एग्रीगेटर) केर रूपमे \nइहटरनेटपर  मैधथलीक प्राचीनतम उपधस्थतक रूपमे धर्वद्यमान अधछ। ई मैधथलीक पधहल इंटरनेट पधिका \nधथक जकर नाम बादमे १ जनर्वरी २००८ सँ \"धर्वदेह\" पड़लै।इंटरनेटपर मैधथलीक प्रथम उपधस्थधतक \nयािा धर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका िधर पहुँचल अधछ,जे http://www.videha.co.in/  पर \nई प्रकाधित होइत अधछ। आब “भालसधरक गाछ” जालर्वृर्त्त 'धर्वदेह' ई-पधिकाक प्रर्वक्ताक संग मैधथली \nभाषाक जालर्वृर्त्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधछ। धर्वदेह ई-पधिका ISSN 2229-547X \nVIDEHA \n(c)२०००-अद्यतन। सर्वाधिकार लेखकािीन आ जतऽ लेखकक नाम नै अधछ ततऽ संपादकािीन। \nधर्वदेह- प्रथम मैधथली पाधिक ई-पधिका ISSN 2229-547X VIDEHA सम्पादक: गजेहर ठाकुर।  \nरचनाकार अपन मौधलक आ अप्रकाधित रचना (जकर मौधलकताक संपूर्ण उर्त्तरदाधयत्र्व लेखक गर्क \nमध्य छधहह) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ .doc, .docx, \n.rtf र्वा .txt फॉमेटमे पठा सकै छधथ। एतऽ प्रकाधित रचना सभक कॉपीराइट लेखक/संग्रहकर्त्ता \nलोकधनक लगमे रहतधहह,'धर्वदेह' प्रथम मैधथली पाधिक ई पधिका माि एकर प्रथम प्रकािनक/ धप्रंट-र्वेब \nआकाइर्वक/ आकाइर्वक अनुर्वादक आ आकाइर्वक ई-प्रकािन/ धप्रंट-प्रकािनक अधिकार ऐ ई-पधिकाकेँ \nछै, आ से हाधन-लाभ रधहत आिारपर छै आ तैँ ऐ लेल कोनो रॊयल्टीक/ पाधरश्रधमकक प्रार्विान नै छै। \nतेँ रॉयल्टीक/ पाधरश्रधमकक इच्छुक धर्वदेहसँ नै जुड़धथ, से आग्रह। रचनाक संग रचनाकार अपन संधिप्त \nपधरचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आिा करैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, \nजे ई रचना मौधलक अधछ, आ पधहल प्रकािनक हेतु धर्वदेह (पाधिक) ई पधिकाकेँ देल जा रहल अधछ। \nमेल प्राप्त होयबाक बाद यथासंभर्व िीघ्र ( सात धदनक भीतर) एकर प्रकािनक अंकक सूचना देल \nजायत।  एधह ई पधिकाकेँ श्रीमधत लक्ष्मी ठाकुर द्वारा मासक ०१ आ १५ धतधथकेँ ई प्रकाधित कएल \nजाइत अधछ। ISSN: 2229-547X  \nमू ल् य :  ाा  रू   २ ०००/ - सं स् कर ण  :  २० १३ ,  २०२२  \n \nVideha Sadeha 14 : A Collection of Maithili Prose and Verse (source:Videha \ne-journal issues 121-132 at www.videha.co.in).  \n \nअन ु क्र म \nगद्य-िण्  (प ृ   १ -३७२) \nगजेहर ठाकुर - नाटक- गंगा धिज, मैधथली:२०१२  \n२०१२ आ मैधथली भाषा आ साधहत्य, धर्वद्यापधत, टैगोर धलटरेचर \nअर्वार्ण, गूगल धर्वदेह बुक्स, साधहत्य अकादेमीमे मैधथली समहर्वयकक \nमनोनयन आ साधहत्य अकादेमीक पुरस्कारक राजनीधत, पागक \nराजनीधत, प्राथधमक आ मध्य धर्वद्यालयमे धििाक माध्यम मैधथली \nमाध्यमसँ, नेपाल मे मैधथली, की मैधथली माि मैधथली िाह्मर्क भाषा \nछी?, धर्वदेह: लोगो:: धर्वद्यापधत:उगना:धमधथला:मैधथली, अनुर्वाद कथा, \nमैधथलीमे गजल, िूतण-समागम र्वसणन २०१३-१७ (पृ. २-५७) \nजगदीि प्रसाद मर््र्ल- लघुकथा-पधटयाबला (पृ. ५८-७१) \nधबहदेश्वर ठाकुर- टेनामेनी, दुभाग्य, घुसखोर, छुआछुत, प्रेम-पि , \nभुखाएल जानर्वर सभ धबपधतयाक धर्वदेि (पृ. ७२-७८) \n \nनर्वेंदु कुमार झा- गाम मे धर्वज्ञान केँ लोकधप्रय बनबऽ मे लागल छधथ \nमानस धबहारी, बाँटल गेल मैधथली: बरत धमधथला (पृ. ७९-८७) \nसत्यनारायर् झा- भोला, स्मरर् (पृ. ८८-९६)   \n \nधिर्वकुमार झा ‘धटल् लू’- धद्वरागमन, सबल समाजक अह तण द्वह द्वपर \nसकारात् मक प्रहार (पृ. ९७-१०८) \nअधमत धमश्र- हारल धर्वजेता, दरमाहा, हँसी, अधिकार, भूख \n(पृ.१०९-१३०) \nजर्वाहर लाल कश्यप- सीता (पृ. १३१-१३१)  \nसुधमत आनहद- िोि -पधिका मैधथली केर लोकापणर् (पृ. १३२- \n१३३) \nजगदानहद झा ‘मनु’- र्वधसअतनामा, बुढ़ारीक र्र, जादूक छड़ी, \nनेनाक सनेस, बाबाक हाथी, जुग-जुग जीबए..., समय चक्र, आस्था, \nतरेगन, गारेहटी (पृ. १३४-१४९) \nराम भरोस कापधर् भ्रमर- यािा प्रसंग- रायपुरक धमधथला महोत्सबः \nउत्साहक बाधि आ मनीष झा (पृ. १५०-१५४) \nरमेि रञ्जन- मैधथली बालनाटक सीमा धर्वस्तार करैत — ‘चौआधर’ \n(पृ. १५५-१६४) \nप्रसुन धसंह- नारीक चधरि सभसँ रंगल कथासंग्रह ‘धजद्दी’ (पृ.१६५-\n१६७) \nओम प्रकाि झा- गजलक लेल (समीिा) (पृ. १६८-१७०)   \n \nधर्वनीत उत्पल- हम आहहर रही तइसँ प्रैधक्टस खूब केलौं: राजकुमार \nझा (धर्वनीत उत्पल संग अहतर्वाता) (पृ. १७१-१७८) \nउमेि मर्् र्ल- सािात् कार श्री राजदेर्व मण् र्लक संग, धर्वदेह नाट्य \nउत् सर्व- २०१३, धर्वदेह सम् मान समारोह, कधर्व सम्मेलन, एककीकी आ \nनाटक (सतमाए, गंगा धिज, जट-जटीन, जजाधत, ऊँच-नीच, \nसाइधकलक पाय) (पृ. १७९-२०७) \nआिीष अनधचहहार- भधक्त गजल, भधर्वष्य (पृ. २०८-२१२) \nअर्वनीि मर््र्ल- गप् पक खौंइचा (पृ. २१३-२१३) \nमुन्नी कामत- पाँत-पातसँ बनल पधरर्वार (पृ. २१४-२२२) \nिारदानहद दास पधरमल- राजनहदनक आत्मालाप (पृ. २२३-२२९) \nकाधमनी कामायनी- घुइर ताकू, माटीक मुरुत (पृ. २३०-२५१) \nकैलास दास- ममता (पृ. २५२-२५८) \nर्ॉ. िंभु कुमार धसंह - पाखलो (कोंकर्ी उपहयास)-  तुकाराम रामा \nिेट-  मैधथली अनुर्वाद- र्ॉ. िंभु कुमार धसंह  (पृ. २५९-३६३) \nअिोक मनभुटकर-हर एक लोक आ माधटक कथा (‘पाखलो’)-\nअनुर्वाद िम्भु कुमार धसंह (पृ. ३६४-३७२) \n   \n \n  पद्य- खण्र्  (पृ. ३७३-७३६) \n \nजगदीि चहर ठाकुर अधनल- की भेटल आ की हेरा गेल, भधक्त \nगजल, धकछु गजल (पृ. ३७४-४३४) \nपंकज चौिरी नर्वलश्री- धकछु बाल गजल, धकछु भधक्त गजल, धकछु \nगजल (पृ. ४३५-४५६) \nमनोज कुमार मर््र्ल- धकत -धकत, सुन बाबू  सुन, लोभ, बक-\nबक, इंजन, रे मन! कऽ ले कनी धर्वश्राम, भार्व भरल अधछ मनमे, \nके छधथ िमात्मा, बचपन, नधह त'अ ई बधह चलत, हम छी पागल, \nप्रश्न (पृ. ४५७-४७०) \nमो. गुल हसन- उदास लागै..... (पृ. ४७१-४७२) \nअधमत धमश्र- धकछु बाल गजल, धकछु भधक्त-गजल, आइ धमधथलामे \nसीया सीया िोर भऽ गेलै, नेङगरा दरबान, पतंग बनाबै रे, बाबाकेँ, \nउसनल अण्र्ाक हयाय, राधत धदर्वालीक, जनमधदनक िुभकामना, \nप्रमार्, गीत, जीर्वन एधहना चलैत रहै छै, जागू, धमि, समयक संग, \nनारीक रूप (पृ. ४७३-४९५) \nकुहदन कुमार कर्ण- बाल गजल, गजल (पृ. ४९६-४९७)    \n \nआिीष अनधचहहार - नुकाएल बलात्कारी रूप, धकछु गजल (पृ. \n४९८-५०३)  \nधकिन कारीगर- होरी मे मचाउ हुरदंग, धर्नर धर्प्लोमेसी, दूिपीबा \nनेना, मनुक्ख बनब कोना? (पृ. ५०४-५११) \nमुन्नी कामत- धकअए बेटी बनेलहक धर्विाता?, दुधनयाँ तबाह भऽ \nगेल!, बेटी-लहास, फगुआ, आनहर कानुन  (पृ. ५१२-५१८) \nप्रीधत धप्रया झा- कऽ देलधखन उपकार महािय  (पृ. ५१९-५२१) \nराजीर्व रंजन धमश्र- गजल, जानकी गीत (पृ.-५२२-५२३) \nराजदेर्व मर््र्ल- पसरैत प्रिाखा, खसैत बुह द, गह तव् यक भरम, \nदरदक भोर, केहेन मकीग, लटकल छी, बटमाधरक गीत, रूधचगर, \nबजैत एकाह त, स् र्वरक चेह ह, सुखक भाय, हएत अगारी, मनुखदेर्वा, \nअप् पन हाधर, दगि सुर, इजोतक र्वस् ि, बाबा केर लाठी, गीतक पूर्वण \nसंगीत, धििुक स् र्वर, बोलती बन्न, धदलक आर्वाज, नेंगरा मजदूर, \nमनक दुआर, छाँहक रूप (पृ. ५२४-५५३) \nराम धर्वलास साफी- पढ़ल-धलखल तधन गौर कधरयो बबूआ (पृ. \n५५४-५५६) \nसहतोष कुमार धमश्र- गुलामी र्े (पृ. ५५७-५५९)   \n \nधजतेहर ‘धजतु’- गरीबीक जाड़, कथी लए...?, यथाथण (पृ. ५६०-\n५६६) \nराजेि कुमार झा- जों अहाँ नै छी (पृ. ५६७-५६७) \nिाधहत लक्ष्मी चौिरी- मधतभ्रम (पृ. ५६८-५६९) \nिेफाधलका र्वमा- अहाँक गाम कतऽ अधछ?, पाहन अप्पन प्रार् भेल \n! (पृ. ५७०-५७१) \nधबनीता झा- र्वरदान, तम्बाकू धदर्वस पर, चैन, देखू आइ एफबी \nपरक खेल (पृ. ५७२-५७६) \nकाधमनी कामायनी- ई केक्कर िोधर्त ?, धखड़की, भरोस, पुष्पकीजधल, \nआस्थाक पूर्ण कलि, धखलैत पलास र्वन, आिुधनक   स्िीगर् (पृ. \n५७७-५९५) \nअधनल मधल्लक- गजल (पृ. ५९६-५९६) \nधबहदेश्वर ठाकुर \"नेपाली\"- भधक्त गजल, धकछु गजल, प्रर्वासक \nर्वेदना, सुधन धलअ दू बात हमर, अहहार धजनगी, धहसाब धजनगीक, \nखूनक िेला संग नर्व पुस्तक पतन, प्रेमक फल, धपया अहाँक \nयादमे, हमर समाज बौरा गेल (पृ. ५९७-६१२)   \n \nअब्दुल रजाक- गर्ताधहिक देि  (पृ. ६१३-६१४) \nजगदानहद झा ‘मनु’- धकछु रुबाइ, बाल गजल, धकछु भधक्त गजल, \nधकछु गजल, बाल कधर्वता- होएत जँ (पृ. ६१५-६३९) \nधिर्व कुमार यादर्व- धकछु गजल (पृ. ६४०-६४४) \nरामधर्वलास साहु- सुखल खेत आ भूखल पेट, धमधथलाक धपयास, \nधकअए छुबाइ छी, पुसक राधत, केना कहब भारत महान (पृ. ६४५-\n६५२) \nरामदेर्व प्रसाद मण् र्ल ‘झारूदार’- धकछु झारू, धकछु गीत (पृ. ६५३ \n६५६) \nधिर्व कुमार झा “धटल् लू”- पुरीक यािा (पृ. ६५७-६६५) \nसुधमत धमश्र- धकछु भधक्त गजल, धकछु गजल (पृ. ६६६-६७२) \nसुरेहर िैल- मुदा करबै की?, बटोही, नर्वका महेिर्वार्ी, चुहाड़ (पृ. \n६७३-६७९) \nबाल मुकुहद पाठक- धकछु गजल (पृ. ६८०-६८७)   \n \nपसुपुलेधट गीता- मूल तेलुगु कधर्वता: पसुपुलेधट गीता; तेलुगुसँ धहंदी \nअनुर्वाद:   आर.िकीता सुंदरी; धहहदीसँ मैधथली अनुर्वाद: धर्वनीत \nउत्पल (धदल्लीक बलात्कारक घटनापर)- दुमजा (पृ. ६८८-६९१) \nहेम नारायर् साहु - हम छी मैधथल (पृ. ६९२-६९४) \nर्ॉ. धि र्व कुमार प्रसाद- खेबैया, माय हमर नर्व कुम् भ नहेली, देख \nएलौ हम पटना, िहर ओ गेल......, बौआ केर उबटन  (पृ. ६९५-\n७०४) \nबेचन ठाकुर- स् र्वागत गीत (धप्रय पाहुन......,अधतधथगर् \nस् र्वागतम्......) (पृ. ७०५-७०७) \nरामचह र प्रसाद- प्रदूषर्, धकसानक हाल (पृ. ७०८-७११) \nक्राधहत कुमार सुदिणन- प्रेम िब्द (पृ. ७१२-७१२) \nनर्वीन कुमार ‘आिा’-हनीमून (पृ. ७१३-७१४) \nबृषेि चहर लाल- कधहआिधर िुनैत रहब !  (पृ. ७१५-७१६) \nओम प्रकाि झा- धकछु गजल (पृ. ७१७-७१८) \nधमधहर झा- भधक्त गजल (पृ. ७१९-७१९)   \n \nप्रदीप पुष्प- गजल (पृ. ७२०-७२०) \nइरा मधल्लक- धकछु भधक्त गजल, गजल, कधर्वता, होलीक एक दूटा \nपाँधत (पृ. ७२१-७२८) \nरमा काहत झा- होलीक हुरदंग (पृ. ७२९-७३०) \nबच्चा लोकधन द्वारा स्मरर्ीय श्लोक (पृ. ७३१-७३६)  विदेह सदेह:१४ || 1 \nगद्य खण्ड \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह सदेह:१४ \nगजेन्द्र ठाकुर  \nनाटक- गंगा विज \nगंगा विज \n पात्र: \nबच्चा १ जे अवियन्द्ता बनैए \nबच्चा २ अवियन्द्ताक वित्र (बादिे \nिुख्य अवियन्द्ता बनैए) \nबच्चा ३ (जे बादिे िजदूर बनैए) \nिुख्यिंत्री \nिीत \nबाउ \nलाला  \nदादा \nवबलट  \nइन्द्जीवनयरक पत्नी \nवठकेदार  \n विदेह सदेह:१४ || 3 \nिजदूर \nविक्षक (िा विवक्षका)१ \nविक्षक (िा विवक्षका)२ \nवकछु छात्र-छात्रा  \nढोलहो देनहार \nडंका बजेनहार (दूटा लोक)  \nबतही िाए \nपैघ िाए \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n \n  4 || विदेह सदेह:१४ \nपल्लि एक  \nस्टेजक एक कात वकछु िजदूर सि खट -खुट कऽ वगट्टी पजेबा तोवि \nरहल छवि लगैए जे गंगापुलक िरोम्िवत िऽ रहल अवछ , कारण वकछु \nिजदूर जय िाँ गंगे कवह िंचक नीचाँ प्रणाि सेहो कऽ रहल छवि। \nस्टेजक दोसर कात दूटा लोक नीचाँ राखल  नगािा-ढोलपर चोट दऽ \nरहल अवछ। तखने एकटा ढोलहो देनहारक प्रिेि।  \n  \nढोलहो  देनहार : गंगा विज। पवित्र गंगापर बनल ऐ पुलक िरोम्िवत \nलेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो आिेदन दऽ सकै \nछवि। (ढोलहो दैत)  सुनै जाउ, सुनै जाउ।… गंगा विज। पवित्र \nगंगापर बनल ऐ पुलक िरोम्िवत लेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -\nिृद्ध सि वकयो आिेदन दऽ सकै छवि। \nएकटा लोक (डंका बजेनाइ छोवि काज करैत िजदूर सिकेँ अकानैत  \nढोलहो देनहार लग अबैए , िुदा दोसर लोक आस्ते आस्ते डंका \nबजवबते रहैत अवछ):  देखै वछऐ जे काज तँ चवलये रहल छै , तखन \nफेर? \nढोलहो  देनहार: (ओइ लोक वदस ध्यान नै दैत कृवत्रि रूपसँ बजैत)  \nएतबे िजदूरसँ काज नै चलतै। पूरा पुल वहल रहल छै।  (ढोलहो  \nदैत) सुनै जाउ, सुनै जाउ।… गंगा विज। पवित्र गंगापर बनल ऐ \nपुलक िरोम्िवत लेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो \nआिेदन दऽ सकै छवि।  \nदोसर लोक (डंका बजेनाइ छोवि कऽ ढोलहो देनहार लग अबैए) :  विदेह सदेह:१४ || 5 \nएतबे वदनिे कोना ई हाल िऽ गेलै। सुनै वछऐ जतेक पाया ऐ पुलिे \nछै ततेक  कताक करोि टाका एकरा बनबैिे खचच िेल रहै।  \nढोलहो  देनहार: (अहू लोक वदस ध्यान नै दैत कृवत्रि रूपसँ बजैत)  \nकाज ढंगसँ नै िेल रहै। सुनै जाउ , सुनै जाउ...। गंगापर बनल ऐ \nपुलक िरोम्िवत लेल िजदूर चाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो \nआिेदन दऽ सकै छवि। सुनै  जाउ, सुनै जाउ। \nएकटा लोक : (दिचक वदस तकैत)  देखै वछऐ, जवहया बवनये रहल \nछलै , बवन कऽ तैयारो नै िेल रहै , तवहयेसँ ऐ पुलक िरोम्िवत िुरू \nछै। \nदोसर लोक : (ओइ लोकपर ध्यान नै दैत दिचक वदस तकैत)  वचप्पीपर \nवचप्पी पवि रहल छै। उद्घाटनसँ पवहनवहये सँ वचप्पी पिनाइ िुरू िऽ \nगेल रहै।  \nढोलहो  देनहार: (दुनू लोकपर ध्यान नै दैत आँवख िुनैत बजैत)  \nसरकारी पुल वछऐ , वचप्पी नै पितै तँ इन्द्जीवनयर आ वठकेदारक घरपर \nछज्जा कोना पितै। सुनै जाउ, सुनै जाउ...। \nएकटा लोक : (ढोलहो बल वदस आब िुँह करैत बजैए)  हौ ढोलहोबला , \nसे तँ बुझवलऐ , िुदा से ने कहऽ जे दुवन याँ िे आनो ठाि पुल बनै \nछै, से ओतुक्का इन्द्जीवनयर आ वठकेदारक घरपर छज्जा पिै छै आवक \nनै हौ। \nढोलहो  देनहार: (ओइ लोक वदस अचकचा कऽ तकैत)  वकजा ने \nगेवलऐ , िुदा सुनै वछऐ अंग्रेजबला पुल िजगूत होइ छलै। (दिचक वदस \nतकैत)  सुनै जाउ, सुनै जाउ...।  6 || विदेह सदेह:१४ \nदोसर लोक : (पवहल लोक वदस आब िुँह करैत बजैए)  हौ, अनेरक \nपाइ आबै छलै लूवटक तँ जे  एकाध टा पुल अंग्रेज बनेलकै से िजगूते \nने हेतै हौ। \nएकटा लोक : (दोसर लोक वदस आब िुँह करैत बजैए)  ई इन्द्जीवनयर \nआ वठकेदार सि लूवटिे  अंग्रेजसँ कि नै छै, िुदा पुल िजगूत वकए \nनै बनबै छै हौ। ओइ बनबैिे अंग्रेज सन वकए नै छै हौ। \nदोसर लोक : (पवहल लोक वदस िुँह करैत बजैए)  िजगूत बना देतै \nतँ फेर िरोम्िवतक ठेका कोना िेटतै हौ।  (ढोलहो बल वदस आब \nिुँह करैत बजैए)  की हौ ढोलहोबला..  \nढोलहो  देनहार: (दोसर लोकक गपपर ध्यान नै दैत) वकजा ने गेवलऐ। \nसुनै जाउ, सुनै जाउ...। गंगापर बनल ऐ पुलक िरोम्िवत लेल िजदूर \nचाही। स्त्री-पुरुष, बाल -िृद्ध सि वकयो आिेदन दऽ सकै छवि। सुनै \nजाउ, सुनै जाउ। \n  \n(ढोलहो बला चवल जाइए। ) \nपवहल लोक :आब सरकारो की करतै , लोके सि गिबि छै।  \nदोसर लोक :लोक  ककरा कहै वछहीं , हि आ तूँ। \nपवहल लोक : नै रौ। इन्द्जीवनयर आ वठकेदार। \nदोसर लोक :धुर बूवि, आब अंग्रेजक सरकार िोिबे छै। \nपवहल लोक :तँ की अिच बदवल जेतै।   विदेह सदेह:१४ || 7 \nदोसर लोक: हँ रौ।  \nपवहल लोक: तँ इन्द्जीवनयर आ वठकेदार लोक नै िेलै। \nदोसर लोक :नै। \nपवहल लोक :तँ की िेलै।  \nदोसर लोक: ओ सि िेलै सरकार।  \nपवहल लोक:  धुत्, सरकार िनुक्ख िोिे होइ छै। \nदोसर लोक :िनुक्खे होइ छै। राजो िहराजा सि जखन िनुक्खे होइ \nछलै , अंग्रेजो सि जखन िनुक्खे होइ छलै तखन ई तँ स्ितंत्र \nिारतक सरकार वछऐ।  \nपवहल लोक :अच्छा, तखन पटना आ वदल्ली िे सरकार छै से की \nवछऐ रौ। \nदोसर लोक: ओहो सरकारे वछऐ। \nपवहल लोक :धुर्, ई इन्द्जीवनयर तँ गािेक लोक छै। गािक लोक \nकतौ सरकार िेलै हँ, गाििे तँ जिीन्द्दारक अिला टा केँ लोक \nसरकार कहै छै।  \nदोसर लोक :आदवत छै लोककेँ तेँ जिीन्द्दारक अिलाकेँ अखनो सरकार \nकहै जाइ छै। वकछु वदन वबततै , ओकरा  सिकेँ लोक सरकार नै \nकहतै।  \nपवहल लोक: तूँ तँ अन्द्तयािी बुझाइ छेँ। आर सि की हेतै रौ।  8 || विदेह सदेह:१४ \nदोसर लोक :सरकार इन्द्जीवनयरकेँ बहाल केने छै , वठकेदारसँ काज \nकरबै छै , ई सि सरकार वछऐ। ई सि जे चाहते  सएह हेतै। \nपवहल लोक :हिरा आ तोरासँ वकछु नै हेतै ? \nदोसर लोक :हि आ तूँ वकछु लोककेँ चुनबै। ई सि ओकरा सिक \nकहलिे रहतै।  \nपवहल लोक :रौ, सरकारी किचचारीिे तँ गािक चौकीदारो छै , ऑवफसक \nचपरासीयो छै। तँ ओहो सि सर कार िऽ  गेलै।  \nदोसर लोक :हँ रौ। \nपवहल लोक :तखन अपने सि खाली लोक िेवलऐ। जे करतै यएह \nसि करतै।  \nदोसर लोक :अपने सि चुनबै , आ ओकरा सिक कहलिे ई सि \nरहतै। \nपवहल लोक: िाने अपने सिक कहल िे रहतै (वकछु ओकरा बुझाइ \nनै छै, िुँहपर िाि अबै-छै जाइ छै।)  \nदोसर लोक :हँ, सएह ने िेलै।  \nपवहल  लोक:  (वकछु ओकरा बुझाइ नै छै , िुँहपर िाि अबै-छै जाइ \nछै।) देखा चाही सरकारक राज …. \n  \nपाछाँसँ दू-दूटा वतरंगा झण्डा लेने बच्चा सि अबैए। संगिे दूटा  \nविक्षक छै। एकटा विक्षक (बा विवक्षका) आगाँ -आगाँ आ एकटा  विदेह सदेह:१४ || 9 \nविक्षक (बा विवक्षका) पाछाँ-पाछाँ चवल रहल छवि। सि िजदूरकेँ \nएक -एकटा झण्डा दऽ देल जाइ छै। “ओइ दुनू टा लोककेँ सेहो \nएक -एकटा झण्डा देल जाए”- ई गप विक्षक इिारािे कहै छवि, िुदा \nझण्डा घवट गेलै, से ओ दुनू खाली  हाि रवह जाइ छवि आ सिक \nिुँह ताकऽ लगै छवि।   \nिजदूरक सोझाँ ओ दुनू लोक ठाढ़ िऽ जाइए आ फेर डंके लग आवब \nठाढ़ िऽ जाइए आ आश्चयचसँ देखऽ लगैए। \nवत्रिावणचक झण्डा लऽ कऽ बाकी सि गोटे िंचपर वछतरा जाइ छवि \nआ स्टेजपर ठाढ़ िऽ जाइ छवि। उल्लासक िातािरण सगरे पसरल \nअवछ, दुनू लोककेँ छोवि सिक िुँहपर (िजदूर सिक सेहो) हँसी -\nप्रसन्नता आवब जाइ छै।  \nजखन सि ठाढ़ िऽ जाइ छवि तखन  दुनू विक्षक (िा विवक्षका) \nबच्चा सिक  आगाँ आ दिचक सिक सोझाँ ठाढ़ िऽ जाइ छवि।  \n“१५ अगस्त” ई नारा दुनू विक्षक बाजै छवि आ “स्ितंत्रता वदिस” \nई सि विवल कऽ  (दुनू लोक केँ छोवि कऽ) बाजै छवि।  \n  \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बौआ-बुच्ची। आइ ई वत्रिावणचक झण्डा हिरा \nसिक हाििे फहरा रहल अवछ। पवहने हि सि दोसराक अधीन \nछलौं , पराधीन छलौं , ई झण्डा झुकल छल , फहरा नै सकै छलौं। \nझण्डा फहराइत रहए ओइ लेल हिरा सिकेँ जोर लगाबैत रहऽ \nपित। (चारू वदस हाि पसारैत)  ऐ इलाकािे आब खुिी पसरत। \nजिीन्द्दारक राज खति िऽ गेल। सि वकयो पवढ़ सकै छवि।  10 || विदेह सदेह:१४ \nझगिा-झाँटी, युद्ध, आब सि खति िऽ गेल। हिरा सिक जीिनिे \nएकटा निका िोर आएल अवछ। निका विक्षा , निका खेतीक  चलवन \nहएत।   \nविक्षक (िा विवक्षका) २: बिका वचिनीक धुँआ आ बिका -बिका \nबान्द्ह। वबलैंतसँ आबैबला सि सिान वचिनीबला फैक्रीिे तैयार हएत। \nबिका -बिका बान्द्ह ओइ धारकेँ बावन्द्ह-छेक कऽ सञ्जत कऽ देत। \nखूब उपजत खेत , बखा बरखत इन्द्रक नै, हिरा सिक प्रतापसँ। \nखेते-खेत बहत धार , हएत पटौनी। छोट-पैघक िेद िेटा जाएत।  \nविक्षक (िा विवक्षका) १: छोट-पैघक िेद िेटा जाएत ? बिका \nवचिनीक धुँआ आ बिका -बिका बान्द्ह छोट-पैघक िेद िेटाएत ?  \nविक्षक (िा विवक्षका) २: हँ। पटौनी हएत खेते -खेत। वबलैंतसँ \nआबैबला सि सिान  आब एतै वचिनीबला फैक्रीिे तैयार हएत।  \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बिका बान्द्ह आ बिका फैक्रीसँ ढेर रास \nसिस्या सेहो आबै छै। ओकर वनदान  जरूरी छै। विकास एकिग्गू \nिऽ जाएत।  \nविक्षक (िा विवक्षका) २: विकास एकिग्गू कोना हएत ? \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बिका फैक्री सि ठाि नै लावग सकत , \nकतौ -कतौ लागत , ओतऽ बोवनहारक पिैन हएत। बिका  बान्द्ह बनलासँ \nओकर िीतरक गािसँ सेहो लोकक पिैन हएत। बिका बान्द्ह जँ \nिजगूत नै हएत तँ ओ  टूटत आ प्रलय आएत। बिका फैक्री आ \nबिका बान्द्ह लोकक वजनगीकेँ छहोवछत कऽ देत।   विदेह सदेह:१४ || 11 \nविक्षक (िा विवक्षका) २:एक  पीढ़ीकेँ तँ बवलदान देबैए पित। बच्चा \nसि, बाजै जाउ। अहाँ सि देि लेल अपनाकेँ सिपचण  करब आवक \nनै। \nविक्षक (िा विवक्षका) १: बच्चा सि , बाजै जाउ, अहाँ सि की बनऽ \nचाहै छी। सिाजकेँ की देबऽ चाहै छी।  \nबच्चा  १: हि इन्द्जीवनयर बनब आ सिक, पुल , नहर बनाएब। जइसँ \nलोकक दुुःख दूर हेतै।  \nबच्चा २: हिहूँ इन्द्जीवनयर बनब। बिका-बिका बान्द्ह, बिका -बिका \nवचिनीक धुँआ। धुँआ सुंघैिे हिरा  बड्ड नीक लागैए। कतेक नीक \nवदन आएत , बिका -बिका बान्द्ह, बिका -बिका वचिनी देि िवरिे  \nपसवर जाएत। \nबच्चा  १: िुदा धुँआसँ खोँखी होइ छै। हिर िाए खोँखी करैत रहैए। \nहिरा धुँआसँ परहेज अवछ। \nबच्चा २:िुदा हिर िाए तँ िनसाघर जाइतो नै अवछ। िुदा हि जाइ \nछी, चोरा -नुका कऽ , आ धुँआक गंध , बिका  देिार, ई सि हिरा \nबड्ड नीक लगैए। \n(एकटा बच्चाक धरफिाइत प्रिेि) \nबच्चा -३: हिर बकिी देखवलऐ यौ।  \n(सि चुप्प िऽ ओकरा वदस देखऽ लागैए।)  \nबच्चा ३: (िुँहपर हाि रखैत , कने हँसैत) पढ़ाइ होइ छै एतऽ यौ।  12 || विदेह सदेह:१४ \nजय िारत, जय िारत, जय िारत.. हिर बकिी  (पाछाँ वदस तकैत).. \nओम्हर देखै छी। \n(बच्चा ३ क प्रस्िान) \nविवक्षका २: नीक गप। िुदा वि कास केहन हुअए , ई सि हिरा  \nसिक हाििे नै अवछ। पटना आ वदल्लीिे ई वनणचय हएत जे हिरा \nसि लेल केहन विकास हेबाक  चाही।  \nविवक्षका १: नीक गप। नीक गप जे हिरा सिक विकास लेल पटना \nआ वदल्लीिे सोचल जा रहल अवछ।  िुदा ओतऽ बैवस कऽ िा एकाध \nवदनक हलतलबीिे कएल दौिासँ ओ सि उवचत वनणचय लऽ सकता ? \nजे से, िुदा हि सि सिाज लेल काज करी , से सतत  ध्यान रहए। \nपूरा इिानदारीसँ, जान जी लगा कऽ ऐ देिक इवतहास हिरा सिकेँ \nबनेबाक अवछ, से ध्यान रहए। आइ १५ अगस्त १९४७ केँ हि ई \nप्रण ली, िचन दी।  \nसि बच्चा:  हि सि िचन दै छी , हि सि पूरा इिानदारीसँ जान \nजी लगा क ऽ ऐ देिक नि इवतहास वलखब।  \n(“१५ अगस्त” ई नारा दुनू विक्षक बाजै छवि आ “स्ितंत्रता वदिस” \nई सि विवल कऽ  (दुनू लोक केँ छोवि कऽ) बाजै छवि , दुनू लोक \nिंचक कोनिे कवतआएल सन ठाढ़ छवि। बच्चा आ विक्षक सि \nिजदूर सिसँ झण्डा आपस लऽ लै छवि। िजदूर सि फेर बैवस \nकऽ ठक -ठुक करऽ लगैए। दुनू लोक ओतै हतप्रि  ठाढ़ रहैए। फेर \nपदाक पाछाँ कोनिे देखऽ लगैए जेना ककरो एबाक प्रतीक्षा कऽ रहल \nहुअए। तखने दुनू हरबिा कऽ जाइए आ एकटा कुसी आवन कऽ \nराखैए। एकटा ४०-४५ बखचक अवियन्द्ता िंचपर अबैए। अवियन्द्ता  विदेह सदेह:१४ || 13 \nकनेक हाँवफ रहल अवछ , कुसी देवखते ओ धबसँ ओइ कुसी पर बैवस \nजाइए। फेर साँस वस्िर कऽ ठाढ़ होइए। ठक -ठुक बन्द्द िऽ जाइ \nछै आ िजदूर सि फ्रीज िऽ जाइए, ओ दुनू लोक कोन वदस डंका \nलग चवल जाइए आ फ्रीज िऽ  जाइए। अवियन्द्ता बाजऽ लगैए। ) \n  \nअवियन्द्ता: (कुसीकेँ झिािैत) एना। एना वहवल रहल अवछ  ई, ई गंगा \nविज। सीिेन्द्ट, बालु , वगट्टीक कंक्रीटसँ बनल ई पुल कठपुलासँ बेिी \nवहलैए। जवहया आबै छी , िरोम्िवतयेक काज चलैत रहै छै। िन -िे, \nएक वदस ; एक्के वदसुका िात्र िऽ कऽ रवह गेल अवछ ई। एक्के वदस \nपुल खुजल छै , दोसर वदस कोना चलत , अदहा पुलपर िरोम्िवतक \nकाज िऽ रहल अवछ। (तखने ओ आिासी रूपिे वहलऽ लगैए आ \nओकर बा जब िरिरा उठै छै।) ई पुल तँ एत्ते वहवल रहल अवछ \nजत्ते गािक कठपुलो नै वहलैए।  \n(तखने एकटा वठकेदार अबैए।)  \nवठकेदार  (अवियन्द्तासँ): हइ इन्द्जीवनयर। तोहूँ िएह कऽ िएह रवह \nगेलेँ। बालुकेँ एना कऽ चालवनसँ  चालू , ओना कऽ चालू , जेना ओ \nचाउर दावल हुअए िुदा हि  सेहो चाललौं।  ठीक छै ठीक छै। तूँ \nकहै छलेँ जे रोटी बनेबा लेल जेना चालै छी तवहना पुल बनेबा लेल  \nचालू , तखने नीक रोटी सन नीक पुल बनत। ठीक छै ठीक छै। \nफेर एतेक सीिेन्द्ट, एतेक बालु , एतेक.. हि कहने रही जे हि तोहर \nसि गप िानब , िुदा तखन नेता , दोसर इन्द्जीवनयर, गुण्डा, एकरा \nसिकेँ किीिन कतऽ  सँ देबै? तोरा कहलासँ बालु चालऽ लगलौं आ \nकिीिन बन्द्द कऽ देवलऐ। हिर तँ वकछु नै िेल िुदा तोहर बदली  14 || विदेह सदेह:१४ \nिऽ गेलौ , तोहर दरिाहा बन्न िऽ गेलौ। बच्चा सिक नाि  स्कूलसँ \nकटाबऽ पिलौ , गाि पठाबऽ पिलौ  बच्चा सिकेँ। हि कहने रवहयौ \nतोरा, जे बालु चालब , एतेक सीिेन्द्ट, एतेक बालु , सि वनअिसँ देबै। \nहिरा की ? इलाकाक पुल , सिक … जतेक िजगूत रहतै ततेक ने \nनीक। हिरो लेल नीके। िुदा हिरा बूझल छल जे तोहर बदली िऽ \nजेतौ। चीफ इन्द्जीवनयर, नेताक दवहना हाि.. पवहने  हिरे कहने रहए \nतोरा रोलरक नीचाँिे वपचिा कऽ दैले.. बइिान चीफ इन्द्जीवनयर। \nदेख, पवहने हिरो होइ छल जे तोहूँ ओकरे सि जेकाँ छेँ , अपन रेट \nबढ़ाबैले ई सि कऽ रहल छेँ। िुदा बादिे हि देखलौं जे नै , तूँ \nअलग छेँ। िुदा हि की करू ? हि अपन बच्चाक नाि स्कूलसँ नै \nकटबा सकै छी। िुदा जौँ तोरा सन चीफ इन्द्जीवनयर आवब जाए.... \nकवहयो  से वदन आबए... तखन हि फेरसँ बालु चालब िुरू करब आ \nिएह चालल बालु , एत्ते बालु एत्ते सीिेन्द्टिे विलाएब। एत्ते बालु, एत्ते \nसीिेन्द्ट, सिटा ओवहना जेना अहाँ तूँ  कहै छलेँ। िुदा जखन तोरा \nसन वकयो आबए तखने वकने। ताधवर तँ...  \n(अवियन्द्ता आ वठकेदारक प्रस्िान। लागल जेना फ्रीज लोककेँ \nअवियन्द्ता आ वठकेदारक गपक विषयिे बुझल नै िे लै जेना ई सि \nआिाषी छल। दुनूटा लोक फ्रीज वस्िवतसँ घुवर असविरसँ  डंका \nबजबऽ लगैए आ तखन िजदूर सि सेहो फ्रीज वस्िवतसँ आपस आवब \nजाइए आ फेरसँ ठकठुक करऽ  लगैए। दुनू लोक डंकाक अबाज \nआस्ते-आस्ते तेज करऽ लगैए आ फेर ठक -ठुकक अबाज िवद्धि पवि \nजाइए आ डंकाक अबाजक संग पदा खसै ए।) \n   \n  विदेह सदेह:१४ || 15 \nपल्लि दू \n(इन्द्जीवनयवरंग कॉलेजक दीक्षान्द्त सिारोह, विद्यािी सि ठाढ़ अवछ आ \nविक्षक (बा विवक्षका) िाषण दऽ रहल  छवि। अवियन्द्ता आ \nअवियन्द्ताक वित्र सेहो विद्यािी सि िध्य ठाढ़ अवछ।दुनू लोक डंकाक \nसंग कोनिे बैसल अवछ।)  \nविक्षक/ विवक्षका १: अहाँ सिक आइ ऐ इन्द्जीवनयवरंग कॉलेजिे \nअंवति वदन अवछ। एतुक्का जीिन आ असल जीिनिे बड्ड अन्द्तर \nछै। आब अहाँ सिकेँ धूरा -गदािे जेबाक अवछ। काज करबाक \nअवछ। िोन लगा कऽ काज करबाक अवछ। एतेक काज करबाक \nअवछ जे ई खेत सोना उपजाबऽ लागए। लोकक जीिनिे सिृवद्ध \nआवब जाए। वदन-रावत नै देखबाक अवछ। यएह  हिर दवक्षणा हएत। \nऐ दीक्षान्द्त सिारोहिे अहाँ सिसँ हि यएह आग्रह करै छी। \nहिर देि, हिर लोक बड्ड िुवककलसँ स्ितंत्र िेल अवछ। िुदा ई \nस्ितंत्रता िानवसक रूपसँ आवब जाए तखन ने। आविचक रूपसँ हि \nदोसरासँ स्ितंत्र िऽ जाइ, ककरो आगाँ हाि नै पसारऽ पिए, बजबाक \nस्ितंत्रता तखने आवब सकत। अवियन्द्ता िाने बनेनहार, सजचक। \nसिक बनेनहार , नहर बनेनहार, पुला बनेनहार। अवियन्द्ता िाने \nजोिैबला। ई पुल लोककेँ लोकसँ जोित। सिक सि बनत। \nलोकक जीिनिे गवत आएत , दौगत वजनगी। नहवर, पोखवरसँ िरल \nइलाकािे सोना उपजत।  \n(विद्यािी सिक करतल ध्िवन।) \nविक्षक/ विवक्षका २:अहाँ सिकेँ  बिका -बिका काज करबाक अवछ।  16 || विदेह सदेह:१४ \nबिका -बिका बान्द्ह बनेबाक अवछ। ओहीसँ विकास हेतै , ओहीसँ \nतेजीसँ विकास हेतै।  सगरे विश्विे अही तरहेँ विकास िेल छै। \nिारतकेँ  स्ितंत्रता िेटल छै, आ ई स्ितंत्रता तखने काएि रवह सकत \nजखन तेजीसँ विकास हएत। आ  तेजीसँ विकास हएत बिका -बिका \nफैक्री आ बिका-बिका बान्द्हसँ।  \nविक्षक/ विवक्षका १: ओना तँ हिरा विकासक ओइ बिका पिसँ \nितविन्नता अवछ, कारण बिका फैक्रीिे हिर लोक िजदूरे बवन  कऽ \nने रवह जाए, बिका िजगूत पक्का बान्द्ह बनबैिे जतेक पाइ चाही तत्ते \nऐ देि लग छैहो  नै, तखन बिका कच्ची बान्द्ह कतेक गािकेँ अपन \nपेटिे लेतै , ओतेक िजगूत नै रहतै , टुटैत िंगैत रहतै , सवदखन \nओकर िरोम्िवतये होइत रहतै। \nविक्षक/ विवक्षका २: िुदा िुजफ्फरपुरक ऐ दीक्षान्द्त सिारोहिे विकासक \nपिक वदिा नै तय कएल जा सकैए। ओ तँ वदल्ली  आ पटनेिे तय \nहएत। आब…(जोरसँ बजैत) ऐ दीक्षान्द्त सिारोहिे सिसँ बेिी नम्बर \nलऽ कऽ पास केवनहार छात्रकेँ हि बजबऽ चाहै वछयवन्द्ह। \n(अवियन्द्ताकेँ हािक इिारासँ बजबैए आ िेडल पवहराबैए)। \n  \n(विद्यािी सिक करतल ध्िवन। विक्षक/ विवक्षकाक  प्रस्िान।) \nअवियन्द्ताक वित्र: दोस। अवियंत्रणक पढ़ाइिे तँ तूँ बाजी िावर गेल \nछेँ। आब असल वजनगी िुरू हएत। देखी  ओतऽ के बाजी िारैए।  \nअवियन्द्ता: अवियन्द्ताक जीत छै जे ओकर बनाएल पुल कतेक िजगूत \nछै, ओकर बनाएल नहवर आ बान्द्ह पावनक वनकासीिे बाधा तँ नै दै  विदेह सदेह:१४ || 17 \nछै। ओ लोकक वजनगी सुखी बना पाबैए आवक नै। काज सियसँ \nपूणच होइ छै आवक नै। ओइ परीक्षािे ककरा कतेक नम्बर अबै छै  \nतहीसँ ओकर जीत -हावर वनधावरत हेतै।  \nअवियन्द्ताक वित्र: बिका काजिे कने -िने गलती तँ होइते रहै छै , \nहेबे करतै। जे कहीं िाइ , हिरा तँ बिका  छहर, बिका फैक्री , \nबिका वचिनी बड्ड नीक लगैए। धुँआक सुगन्द्ध तँ हिरा बच्चेसँ \nनीक लगैए , तोरा तँ बुझले छौ।  \nअवियन्द्ता:आ हिर िाएकेँ  धुँआसँ खोँखी होइ छै, हिरा धुँआ नीक नै \nलगैए। तोरा तँ बुझले छौ।  \nअवियन्द्ताक वित्र:देख िाइ, हिरा आ तोरािे की अन्द्तर अवछ। हि \nतँ ओइ पिपर आगाँ बवढ़ जाएब जे वदल्ली बा पटना  हिरा लेल \nवनधावरत करत। िजगूत बिका पक्का बान्द्ह बनाबैले कहत तँ से \nबनेबै, किजोर  बिका कच्चा बान्द्ह बनाबैले कहत तँ से बनेबै। जे \nउपरका हावकि कहत से करबै।  \nअवियन्द्ता: चाहे ओ नीक हुअए बा खराप।  \nअवियन्द्ताक वित्र: ऊपरिे बैसल छै तँ कोनो गुण छै तेँ नै बैसल \nछै। आ गुणी लोक अधला गप वकए कहतै ? \nअवियन्द्ता:तखन एतऽ पवढ़ कऽ , ज्ञान अवजचत कऽ कऽ की फाएदा? \nअवियन्द्ताक वित्र:छोि िाइ।  \nअवियन्द्ता:जीत आ हावरिे बड्ड कि अन्द्तर होइ छै। जीत आ हावरक \nपवरिाषािे सेहो बड्ड अन्द्तर छै। जे काज हि गलत बुझै वछऐ , जे  18 || विदेह सदेह:१४ \nिागच हि गलत बुझै वछऐ ओइ काजकेँ हि कोना करब , ओइ िागचपर \nहि कोना बढ़ब। \nअवियन्द्ताक वित्र: िाइ, जेना जीत आ हावरक पवरिाषा अलग होइ \nछै तवहना तँ सही आ गलत काज , सही आ गलत  िागचक सेहो \nअलग -अलग पवरिाषा होइत हेतै।  \nअवियन्द्ता: होइत हेतै ककरो लेल , सही तँ सही रहतै आ गलत \nगलते रहतै।  \nअवियन्द्ताक वित्र: देख िाइ। हि तँ सुवखतगर पवरिारसँ छी , िुदा \nतूँ तँ साधारण पवरिारसँ छेँ। हि तँ  किाइ -धिाइ नै करब , गलत -\nसलत नै करब तै यो हिर पवरिारकेँ फकच नै पितै। िुदा तोरापर तँ  \nपूरा पवरिार वनिचर छै, आस लगेने छौ।  \nअवियन्द्ता: िाइ, ई स्ितंत्रता तँ सि लेल आएल छै। तोरा लागै छौ \nजे हि गरीब छी , आ वकयो तेहनो छै  जे हिरोसँ बेिी गरीब आ \nलचार अवछ। वकछु एहनो छै जे तोरासँ बेिी धनीक आ सािर्थयचिान \nछै।  \nअवियन्द्ताक वित्र: जेना.. \nअवियन्द्ता: ओ सि जे सि आदेि देतै आ तूँ आँवख िूवन कऽ तकर \nबात िानबेँ। \nअवियन्द्ताक वित्र:देखहीं। आब पुरनका जिीन्द्दारी तँ गेलै। आब जे \nनबका देि सि छै ओइिे ओही  लोक सिक चलती हेतै जे निका \nव्यिस्िािे पैवस पेतै। जे निका जिीन्द्दार चुनाििे जीत जेतै, से  विदेह सदेह:१४ || 19 \nबचतै , बा जकर बच्चा निका सरकारिे आगाँ जेतै से बचतै। तकरे \nधन बचते , तकरे  ऐश्वयच काएि रहतै।  \nअवियन्द्ता: आ आगाँ बढ़ब िाने? \nअवियन्द्ताक वित्र: िाने सत्ताक ऊपर, सत्ताक सीढ़ीक ऊपर, जतेक \nऊपर जे चढ़तै से ततेक पैघ सत्ताबला हेतै।  तोरा लग ई िौका \nआएल छौ आ हिरो लग आएल अवछ । िुदा दुनूिे कनी अन्द्तर सेहो \nछै। तोरा सत्ता प्राप्त करबाक छौ आ हिरा सत्ता बचेबाक अवछ। \nअवियन्द्ता:की  ओइसँ तूँ तृप्त िऽ जेिे। \nअवियन्द्ताक वित्र:से आइ कोना कवहयौ ? से तँ वजनगीक अन्द्त कालेिे \nकहल जा सकैए।  \nअवियन्द्ता:िुदा वजन्द्गीक अन्द्तकालिे जँ तोरा बुझाउ जे ई सि सत्ता \nभ्रि रहए, जे असल तृवप्त नै िेटल , तखन? \nअवियन्द्ताक वित्र: तखन तखने सोचबै ? अखन तँ सएह सोचाएल \nअवछ जे कहवलयौ।  \nअवियन्द्ता: आ तवहया जँ घुरबाक िोन हेतौ तखन कोना घुरबेँ ? \nअवियन्द्ताक वित्र: चल , पश्चाताप कऽ लेब तवहया। िुदा जँ से तोरा \nसंग हौ? तखन तूँ कोना घुरबेँ ?   \nअवियन्द्ता:सही गलत केना िऽ जेतै िाइ।  \nअवियन्द्ताक िगच: यएह वजद ने तोरा खा जाउ। आइ खुिीक िौका \nछै, आइ तूँ जीतल छेँ तेँ आइ तोरे गप सही , िुदा आइये धवर।  20 || विदेह सदेह:१४ \n(तखने दुनू लोक डंका बजबऽ लगैए। अविन्द्ता , अवियन्द्ताक वित्र \nसंग सि विद्यािी िंचसँ बहरा जाइए।) \n(बच्चा ३ जे आब पैघ िऽ गेल अवछ आ ठेला चलबैए , प्रिेि करैए।) \nठेलाबला : हिर ठेला वकयो गुरका कऽ लऽ गेल। (दुनू लोकसँ) ई \nिीि कतऽ गेलै हौ। पैघ पढ़ाइ बला  कॉलेज वछऐ , की बदलतै पवढ़ \nकऽ , देखा चाही। (दुनू लोकसँ) ठेला देखलहक हौ हिर। वकयो \nलऽ  गेल गुरका कऽ।  \n(प्रस्िान) \nपवहल लोक : (दोसर लोकसँ) रौ , ई कोन कॉलेज छै रौ।  \nदोसर लोक :सरकार बनबै छै ई कॉलेज।  \nपवहल लोक :सरकार बनबै छै? \nदोसर लोक :हँ रौ सरकार बनबै छै। \nपवहल लोक :िुदा ओ इन्द्जीवनअर तँ कहै छलै जे ओ सरकार नै \nबनत। लोके रहत।  \nदोसर लोक :िुदा ओकर संगी की कहै छलै से नै सुनलहीं।  \nपवहल लोक :सुनवलऐ , ओकरा तँ कनी बेवसये हरबिी छलै।  \nदोसर लोक :एहेन आनो स्कूल कॉलेज छै रौ , सरकार बनाबैबला।  \nपवहल लोक :ठीके  रौ।  विदेह सदेह:१४ || 21 \nदोसर लोक :हँ रौ ठीके।  \nपवहल लोक :ओतौ दू तरहक विद्यािे तँ नै हेतै रौ? \nदोसर लोक :सि ठाि दू तरहक विद्यािी रहै छै। एकटा जे सरकार \nबवन जाइ छै आ दोसर जे लोके बनल रहऽ  चाहै छै।  \nपवहल लोक :आ से सरकारोिे रहै छै की ? आ लोकिे ? \nदोसर लोक :सरकारोिे  लोक रहै छै आ लोकोिे सरकार।  \nपवहल लोक : (ओकरा वकछु नै फुराइ छै) एक्के कॉलेज , एक्के स्कूल \nआ दू तरहक विद्यािी? \nदोसर लोक : सि स्कूल आ कॉलेजिे दू तरहक िास्टर रहै छौ रौ \nबूवि। दू तरहक विचार घुरिैत रहै छै ओइ  स्कूल कॉ लेजिे। तरा -\nउपिी.. \nपवहल लोक :विद्यािी सिकेँ तँ घुरिा लावग जाइत हेतै रौ।  \nदोसर लोक :घर-पिोसी, सेहो तँ स्कूले वछऐ ने रौ बूवि। सेहो असवर \nकरतै की नै।  \nपवहल लोक:  (डंकापर एकटा चोट दैए आ फेर सोच लगैए)  असवर \nकरतै ? (फेर डंकापर एकटा चोट दैए)  असवर करबे करतै। (सोचऽ \nलगैए)  देखा चाही की  होइ छै। \n(दोसर लोक डंकापर एकटा चोट दैए। पवहल लोक दोसर  वदस \nताकऽ लगैए। फेर एकटा चोट पवहल लोक दैए , फेर दोसर लोक \nडंकापर चोट दैए। आ फेर  दुनूक िुँहपर हँसी आ बेरा-बेरी डंकापर  22 || विदेह सदेह:१४ \nचोट दैत डंकाक गवत बढ़ऽ लगैए। पदा खसैत  अवछ।) \n पल्लि तीन \n(गािक दृकय। अंगनािे  अवियन्द्ताक बतही िाए आ कवनयाँ काकी \nबैसल छवि , आ अवियन्द्ता ठाढ़ अवछ।) \nकवनयाँ काकी : (अवियन्द्तासँ) आबऽ बाउ, एतऽ बैसऽ।  \nबतही िाए : आइ अहाँ ऐ गािक पवहल इन्द्जीवनयर बवन गेलौं। वपता \nरवहतवि तँ कत्ते खुिी होइतवि।  \nकवनयाँ काकी :की  करबै कवनयाँ , िुदा अहाँक बेटा अवछ धवर बापे \nसन वजवदयाह। \nबतही िाए: से तँ अवछये।  \nकवनयाँ काकी :वकयो  कतबो िाङठ लगेलकै िुदा पढ़ाइ पूरा केबे \nकेलक।  \nबतही िाए: गाििे एकटा एि.एल.ए. िेबो कएल  तँ सेहो चण्डाल िऽ \nगेल। नै जावन कोन अरावि ठाढ़ कऽ लेलक। एकटा दसखत कऽ \nवदतए तँ एतेक कष्ट जे हिर बाबूकेँ पढ़ाइिे िेल से नै होइतए।   \nकवनयाँ काकी :खाली  िोट कालिे िोन रहै छै। तखन कतेक िीठ \nबोल िऽ जाइ छै यै।  \nबतही िाए : आ बादिे लोककेँ कहै छै , की होइ छह तोरे  िोटसँ \nजीतल छी।    विदेह सदेह:१४ || 23 \nकवनयाँ काकी : से एि.एल.ए.केँ हि सुना एवलयवन हेँ।   \nबतही िाए:कवहया  यै। \nकवनयाँ काकी : से नै बुझवलऐ। बेटाक दुरागिनिे पीअर बच्चा \nएि.एल.ए.क  अंगनािे ओलबा-दोलबा उठा दै गेलै जे कवनयाँक कानबला \nहरा गेलै। वसपवहया गेटे बन्न कऽ देलकै जे जाित कानबला नै िेटतै \nताित वकयो बाहर नै जा सकैए। िार बाढ़वन।   \nबतही िाए:देखू तँ। \nकवनयाँ काकी : आ सुनू ने। फेर कानबला कवनयाँक केििे िेटलै , \nतखन गेट खोललकै। झाँट बाढ़वन गै दरबारकेँ। िुदा टटीबाकेँ खूब \nसुनेवलऐ आ तइ लािे अपन बाउक कागचपर जे पीअर बच्चा दसखत  \nनै केलक सेहो सुना देवलऐ।   \nबतही िाए : हिरा बतवहया कहऽ जाइ  लागल  अवछ। आब बुझौ , \nबतवहयेक बेटा ने इन्द्जीवनयर िेलै।  \nअवियन्द्ता: जे िेलै से आब गुजवर गेलै। गािक लोक पवढ़ जेतै  से \nएि.एल.ए.  केँ नै ने सोहेतै। के टहल वटकोरा करतै ? लोक आगाँ \nनै बढ़ए, की ऐ लेल देि स्ितंत्र िेल छै ? \nबतही िाए: सि अपन-अपन काज जतनसँ करए , जान-जी लगा कऽ \nकरए।  \nकवनयाँ काकी : की ई गप एि.एल.ए. लऽ नै छै यै ? बतवहया कहतै , \nदेखू तँ..  24 || विदेह सदेह:१४ \nअवियन्द्ता: काकी , िाएकेँ  लोक बतवहया कहै  छै तँ कावि हिरो लोक \nबतहा कहऽ लागत। तैँ डवर कऽ की हि कतचव्यक पालन नै करी , \nबेइिान बवन जाइ?  \nकवनयाँ काकी : नै बच्चा , से तँ आब सि बुवझ गेल छै जे कतेक \nवजवदयाह छह तूँ। जान-जी लगा कऽ काज करत , से सिकेँ बुझल \nछै।  \n(नेपर्थयसँ अबाज- हावकि आएल अवछ वक ?) \n(पैघ िाए प्रिेि करैत अवछ।) \nपैघ िाए- बौआ, दलानपर लोक सि जुिल अवछ। कनी बहार वदस \nऐब। \nअवियन्द्ता- अच्छा िाइ। \n(िाए आ कवनयाँ काकीक प्रस्िान आ लोक सिक आगिन।)  \nदादा:(अवियन्द्तासँ) हावकि, आइ कहऽ तोरा की चाही ? टोल , गाि, \nइलाकािे िोर िऽ गेलै। बिका -बिका लोक िुँह तवकते रवह गेल। \nिुदा गािक , इलाकाक पवहल इन्द्जीवनयर अपन गािेक िेल। पवहने \nहावकि सि वफरंगी सि होइ छलै , ई पीअर बच्चा , एि.एल.ए. , ई \nसि छोटका जिीन्द्दार छल, बिका जिीन्द्दार सि एकरा सन-सन \nजिीन्द्दारकेँ जखन िोन जोकही पोखवरिे िवर-िवर रावत ठाढ़ कऽ दै \nछलै। ई हिर हावकिक कागचपर दसखत नै केलक ! िोट दऽ कऽ \nवजतबै जाइ गेवलऐ , जे गािक , इलाकाक कल्याण करत , िुदा केलक \nवकछु नै। आब तँ पाँच साल ओकरो पुवर जेतै , आब देखबै वछऐ।  विदेह सदेह:१४ || 25 \nपटना विधानसिािे एक्को बेर नै बाजल इलाकाक कल्याणक लेल।  \nलाला : हइ दादा, से नै कहक। एक बेर बाजल रहए  पटना विधासिािे \nओ। (व्यंग्यसँ नकल करैत बजैत) हुजूर, हिर खेत नील गाय चवर \nजाइए, से ओकरा िारै लेल , डरबै लेल बन्द्दूकक लाइसेंस देल जाए। \n(सि ठहक्का लगबैए।) \nबाउ: हौ लाला। ओहो जिाना छलै , खति िेलै। कवहयो देहसँ \nबलगर लोकक चलती छलै , फेर कुल -खानदानक चलती एलै। आब \nहािसँ काज करैबलाक सिए आएल छै। पढ़ाइ -वलखाइपर रोक लगेने  \nआब रोक लगतै हौ ? \nवबलट : हौ बाउ। ठीके कहै छह। जे हिा बहल छै हौ से वकयो \nरोवक देतै हौ।  \nबाउ: हौ वबलट। प्रयास तँ केबे ने केलकै रोकबाक। िुदा हिर \nइन्द्जीवनयर हावकि बड्ड वजद्दी छै हौ। आइ हिर िैयारी वजबैत रवहतै \nतँ देवखतहक िान। टोलकेँ िािपर उठा लैतै हौ। गदच कऽ दैतै \nहौ। िुदा बापक किी कक्का सि पूरा करतै हौ। रौ िीत , बाउ \nबच्चाक दोकानपर जो आ कवहहैं चावर अढ़ैया वचन्नी दरबज्जापर \nपठाएत, जल्दी। हिर नाि वलखबा वदहैं। \nलाला : से नै हेतऽ, हम्िर नाि वलखबा वदहैं रौ। \nदादा- नै रौ, हम्िर नाि। \nवबलट - हे, बाउ बच्चा कोनो तोरा सिक टोलक वछअ। हम्ि र नाि \nवलखबा वदहैं रौ छौिा।   26 || विदेह सदेह:१४ \nिीत- (एक हाि िोिने) एक -एक अढ़ैया चारू गोटेक नािपर वलखबा \nदेबऽ। \n(सि हँसऽ लगैए।)  \nढोलहो  देनहार: निका इन्द्जीवनयर हावकि आइसँ गािक बाहरक धारक \nपुल बनाओत , छोटका पुल। ओकरा सिकसँ जोिल जाएत। सि \nअपन-अपन खेतक िाँवट जौँ सिकपर कावट कऽ देबै तँ जे काज \nसाल िवरिे हेबाक से एक िासिे िऽ जाएत। सुनै जाउ , सुनै \nजाउ....। निका इन्द्जीवनयर हावकि आइसँ गािक बाहरक धारक पुल \nबनाओत, छोटका पुल।  \n(तखने िजदूर सि कोदावर लऽ कऽ आवब जाइए , चावरटा  कोदावर \nएक गोटेक हाििे बेिी छै , लाला , दादा, वबलट आ बाउकेँ ओ एक -\nएकटा कोदावर दऽ दै  छै। सि काल्पवनक रूपसँ िावट उखारऽ लगै \nजाइए। िीत सिकेँ देखैत इिारा दैत ढोलहो  देनहारक संग प्रस्िान \nकरैए। अवियन्द्ता जेबीसँ इन्द्ची टेप वनकालैए आ नाप-जोख करऽ  \nलगैए।)   \n  \n  \n पल्लि चावर  \n(पटनािे िुख्यिंत्रीक कायालय। िुख्यिंत्री कुसीपर बैसल छवि आ \nिुख्य अवियन्द्ता कल जोवि कऽ ठाढ़ छवि।)  \nिुख्यिंत्री- देिकेँ स्ितंत्र िेना कतेक साल िऽ गेल िुदा पटनािे गंगा  विदेह सदेह:१४ || 27 \nनदीपर एकोटा पुल नै बनल। बड्ड प्रयास केलापर ऐबेर एकरा लेल \nफण्डक व्यिस्िा िेल अवछ। अहाँ संग बैसकी ऐ लेल बजाओल गेल \nअवछ जे एकरा लेल जे टेण्डर देल जाएत तकर छार -िार िुख्य \nअवियन्द्ते पर ने रहै छै। अखबारिे विज्ञापन दऽ वदयौ िुदा.. (िुख्य \nअवियन्द्ताकेँ बजबै छवि आ कानिे वकछु फुसफुसा कऽ कहै  छवि) \n..बुवझ गेवलऐ ने। अपन िोनिावफक लोककेँ एकर ठेका िेटए। आ \nअहाँ संगे इन्द्जीवनयवरंग कॉलेजसँ कतेक रास विद्यािी बहरेला, हुनका \nसिकेँ आब नीक अनुिि िऽ  गेल  छवन्द्ह। ओइिे सँ ढङक अवियन्द्ता \nसिकेँ आनू जे अपन काज नीक जेकाँ जनैत होवि।  \nिुख्य अवियन्द्ता: हँ, से तँ करैए पित। नै तँ ऐ वठकेदार सिपर \nलगाि केना कसल हएत।  \n(िुख्य अवियन्द्ताक प्रस्िान।) \nिुख्यिंत्री: (दिचक वदस तावक) ई गंगा विज विकासक गवत बढ़ा देत। \nलोक जे विविल ि ऽ बैसल अवछ , आिाजाही करऽ लागत। लोकक \nवदिाग आिाजाहीसँ खुजतै। \n(नेपर्थयसँ तालीक गरगिाहवट) \nबड्ड िोवककलसँ स्ितंत्र िेल अवछ लोक। िुदा ऐ स्ितंत्रता लेल \nजतेक बवलदान देबऽ पिल अवछ , ओइसँ बेिी बवलदान देिए पित \nओकरा बचेबा लेल। ई धार , ई पुल , सि बवलदान िंगैत अवछ। \n(िंचक दोसर  वदस हािसँ संकेत करैत)  ई गंगा, की बुझाइए वबनु \nबवलदाने ऐपर पुल बवन सकत ? खून चाही एकरा। की दऽ सकब \nअहाँ?   28 || विदेह सदेह:१४ \n(नेपर्थयसँ- हि सि खून देब, जतेक चाही खून देब।)  \nिुख्यिंत्री- यएह सुनऽ चाहै छलौं हि। यएह देखऽ चाहै छी। हि \nअपन िविष्यक पीढ़ी लेल जतेक बवलदान देब , ततेक बेिी सु खी \nिविष्यक पीढ़ी हएत। \n(िुख्य अवियन्द्ता अबैए। िुख्यिंत्री दिचक वदससँ िुँह घुिा कऽ ओकरा \nवदस िुँह कऽ लैए।)  \nिुख्य अवियन्द्ता: गप िऽ गेल अवछ। वठकेदार किीिन दै लेल तैयार \nअवछ। \nिुख्यिंत्री: आ लोक बवलदान दै लेल।  \n(दुनूक ठहक्का।) \nिुख्य अवियन्द्ता: इन्द्जीवनयरक वलस्ट तैयार कऽ रहल छी। काज \nकरैबला लोक चाही नै तँ ई वठकेदरबा सिटा लूवट खाएत।  \nिुख्यिंत्री: किीिन गवछ कऽ कोनो खरीद लेने अवछ वठकेदरबा। \nसिारी कसने रहए पित। नै तँ लोकक बवलदान खाली चवल जाएत।  \n(दुनूक ठहक्का)    \nपल्लि पाँच  \n  \n(हैल्िेट पहीर कऽ अवियन्द्ता आ िुख्य अवियन्द्ताक प्रिेि, हेल्िेट \nपवहरने िजदूर सिक प्रस्िान।)  विदेह सदेह:१४ || 29 \nअवियन्द्ता: काजक प्रगवतसँ, काज करबाक तरीकासँ हि खुिी नै \nछी। नै तँ कोनो प्रकारक सुरक्षाक इन्द्तजाि अवछ आ ने सिानक  \nगुणित्तापर कोनो ध्यान अवछ। काज सेहो सिटा दू नम्बरक िऽ \nरहल अवछ। सुरक्षाक इन्द्तजाि रवहतए तँ एतेक िजदूर धारिे खवस \nकऽ , खधाइिे खवस कऽ ििीनपर खवस कऽ नै िवरतए। घाइल िे \nसँ कतेको केँ बचाओल जा सकै छल। फस्टच -ऐड धवरक व्यिस्िा \nनै अवछ। पवछला िास तीस टा िजदूर िवर गेल। एक सालिे तीन \nसए िजदूर िवर गेल। िात्र दस गोटेक पवरिारकेँ अनुकम्पाक अनुिंसा \nिेलै। दोसर सिक फाइल जे हि बढ़ेलौं , तकर की  िेलै।  \nिुख्य अवियन्द्ता:देखू, अहाँ हिरा संगे पढ़ै छलौं। अहाँ कावबल \nइन्द्जीवनयर छी िुदा अहाँ इन्द्जीवनयवरंग धवर अपनाकेँ सीवित वकए नै \nराखै छी? अहाँ वबना बातक अनुकम्पा आ अनुदानक िुद्दा वकए उठा \nरहल छी। अहाँ बि -बरनी फाइल बढ़ा देवलऐ , आब आगाँ की िेलै , \nवकए िेलै , ओइसँ अहाँकेँ की ितलब अवछ ?  \nअवियन्द्ता: िाने? इन्द्जीवनयवरंग िाने िजदूर जानक कोनो िोल नै। \nबोवनहारक वजनगी चवल गेलै िुदा ओकर पवरिार ? ओकर की हेतै ? \nओकर िोजन केना चलतै ? ओकर बच्चाकेँ िाए -बापक स्नेह कोना \nिेटतै ? कावि तँ दुनू बोवनहार -बोवनहावरन िर-कवनयाँ पुलक पायासँ \nनीचाँ ख वस कऽ िवर गेलै। ओकर बच्चाक िार की सरकारपर नै \nछै। आ ओ पाइ सरकारक जेबीसँ जेतै , ओइिे अहाँकेँ कोन नोकसान \nअवछ। \nिुख्य अवियन्द्ता: देखू। एतेक िृतकक संख्या जँ सोझाँ एतै तँ हिरा \nआ िुख्यिंत्रीपर आरोप लागत। गधविसान िवच जेतै। िजदूर सि  30 || विदेह सदेह:१४ \nठाि-ठािक अवछ , िुदा जँ सिाचार बहरेतै  तँ पूरा देििे आवग लावग \nजेतै। विश्विे बदनािी हेतै। खूनी िोकदिा चलतै। नै हिहीं बचब , \nनवहये िुख्यिंत्री बचता। अहाँक चलते ई सि हेतै। अही दुआरे हि \nअहाँकेँ अनने रहौं ऐ प्रोजेक्टिे? एतेक पैघ प्रोजेक्टिे दुइयो हजार \nबवल गंगा िैया नै लेविन्द्ह? िुदा ऐ प्रोजेक्टक सिावप्तक बाद जे \nसम्िान हिरा िेटत ओइिे अहूँक वहस्सा रहत। \nअवियन्द्ता: ओही वहस्सासँ डरा रहल छी हि। सम्िानक वहस्साक \nसंग ऐ बवलक बा हत्याक वहस्सा सेहो िेटत, ओकर वहस्सा नै चाहै \nछी हि। \nिुख्य अवियन्द्ता: अहाँ जे करऽ चाहै छी ओइसँ विकास रुकत।  \nअवियन्द्ता: कोन विकास। कोन िोलपर हए त ई विकास। आ कतेक \nवदनक लेल अवछ ई विकास।  \nिुख्य अवियन्द्ता: दुवनयाँिे सि ठाि अवहना विकास िेल छै।  \nअवियन्द्ता: तेँ ऐ पुलक िरोम्िवत उद्घाटन िेलासँ पवहनवहयेसँ हेबऽ \nलागल छै। तेहेन िजगूत अवछ ई  विकास।  \nिुख्य अवियन्द्ता: (कने जोरसँ) दुवनयाँिे सि ठाि अवहना विकास िेल \nछै। \nअवियन्द्ता: तेँ लोक कहऽ लागल अवछ जे अंग्रेजक पुल ठाढ़े छै आ \nस्ितंत्र िारतक पुल बनैसँ पवहनवहये टूवट रहल छै!  \nिुख्य अवियन्द्ता: (जोरसँ) दुवनयाँिे सि ठाि अवहना विकास िेल छै।   विदेह सदेह:१४ || 31 \nअवियन्द्ता: तखन तँ लोक बाजऽ लागत जे अंग्रेजेक  राज नीक रहै। \nिुख्य अवियन्द्ता: बाजऽ वदयौ।  \nअवियन्द्ता: लोक कहत जे सिटा पाइ अवियन्द्ता खा गेलै।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बाजऽ वदयौ। अवियन्द्ता की अपन जेबीिे राखत, \nएतै खचा करत। बरखा िारतेिे हेतै  इंग्लैण्डिे नै। \nअवियन्द्ता: इन्द्जीवनयवरंगक अलाबे अिचिास्त्रक सेहो अहाँ अध्ययन \nकेने छी । पोिटी एण्ड अनविवटि रूल ऑफ इवण्ड या- दादािाइ \nनौरोजी। ड्रेन ऑफ िेल्िक वसद्धान्द्त। दादािाइ सोचनवहयो नै हेता \nजे स्ितंत्र िारतक अवियन्द्ता लेल ओ ई वसद्धान्द्त देने छवि। \nिुख्य अवियन्द्ता: िाने अहाँक अलाबे सि गलत छै ? \nअवियन्द्ता: नै, हिरा तँ लगैए जे हिरा अलाबे सि  सही छै। िुदा \nतखन छोट-छोट चीजकेँ पैघ वकए  बना रहल छी ?  \nिुख्य अवियन्द्ता: अहाँ जकरा छोट गप कहै छी , बुझै छी, से छोट \nनै छै। \nअवियन्द्ता: अहाँक हाििे िवक्त अवछ। िुख्यिंत्री धवर अहाँक िुट्ठीिे \nछवि। बदली कऽ वदअ हिर।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बदली नै कऽ सकै छी। लोक अहाँक संग अवछ। \nिजदूर अहाँक संग अवछ। चुनाि आबैबला छै।  िुख्यिंत्रीक आदेि \nछवन्द्ह, अहाँक बदली हि नै कऽ सकै छी।  \nअवियन्द्ता: तखन?  32 || विदेह सदेह:१४ \nिुख्य अवियन्द्ता: अहाँक कोनो गप हि नै िावन सकै छी।  \nअवियन्द्ता: तखन? \nिुख्य अवियन्द्ता: तखन देखै छी, बुझब तँ अहाँ नवहये। \n \nपल्लि छह \n(िुख्यिंत्री आ िुख्य अवियन्द्ता बैसल छवि) \nिुख्य िंत्री: काजकेँ वडस्टबच कऽ रहल अवछ। प्रगवतक विरोधी अवछ। \nएहेन लोक सिकेँ की कहू।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बदली कऽ वदयौ। चुनाििे देरी छै। लोक वबसवर \nजाएत। \nिुख्यिंत्री: लोक तँ वबसवर जाएत िुदा विपक्षी पाटी गप खोधत। \nएकरा तँ िोन होइए गोली िरबा वदऐ।  \nिुख्य अवियन्द्ता: एहेन गलती जुवन करब। िगत वसंह बवन जाएत। \nिुख्यिंत्री: कोना िगत वसंह बवन जाएत ? आब अंग्रेजक िासन िोिबे \nछै। प्रगवत विरोधी अवछ ई इन्द्जीवनयर। आतंकिादी बना देबै। \nिुख्य अवियन्द्ता: आतंकिादी नै बना सकै वछऐ। सरकारी किचचारी \nछी, इन्द्जीवनयर छी। पवललक िोिबे छी जे आतंकिादी बना देबै।   \nिुख्यिंत्री: करप्िन चाजचिे फँसा वदयौ। छापा िरबा वदयौ।   विदेह सदेह:१४ || 33 \nिुख्य अवियन्द्ता: दू नम्बर पाइ लैते नै अवछ, छापािे खाट टा घरिे \nिेटत।  \nिुख्यिंत्री: कोनो तँ किी हेतै। से ताकू।   \nिुख्य अवियन्द्ता: वजवदयाह अवछ, यएह किी छै।  \nिुख्यिंत्री: तखन िरबाइए दै वछऐ। कोनो किी नै छै तँ जीवब कऽ \nकी करत ?  \nिुख्य अवियन्द्ता: एहेन गलती जुवन करब। िहात्िा गाँधी बवन जाएत। \nजीजस क्राइस्ट बवन जाएत।  \nिुख्यिंत्री: किी ताकू। अहाँ संगे तँ ओ िुरूसँ पढ़ल अवछ। ओकरा \nनै िारऽ चाहै छी तँ ओकरािे किी  ताकू। आ किी नै तावक सकै \nछी िावर नै सकै छी तखन की करू। आत्िहत्या करबा वदयौ ? \nिुख्य अवियन्द्ता: आत्िहत्या करैबला जीब नै अवछ ओ। वजवदयाह \nअवछ। \nिुख्यिंत्री: तँ ओकरा िरबा कऽ आत्िहत्या केलक से हल्ला कऽ \nवदयौ। \nिुख्य अवियन्द्ता: ई गप वकयो  वकयो नै िानत। सि यएह कहत जे  \nहत्या िेलै। \nिुख्यिंत्री: तखन? \nिुख्य अवियन्द्ता: ओकरा िरऽ पितै। ओकर हत्या हेतै।  34 || विदेह सदेह:१४ \nिुख्यिंत्री: आ से नै हत्या लगबाक चाही आ नवहये आत्िहत्या, तखन \nतँ ओकर बुढारी तक रुकऽ पित।  \nिुख्य अवियन्द्ता: (क्रूर हँसी हँसैत) नवहये ओ हत्या हत्या लगतै आ \nनवहये आत्िहत्या। ओ दुघचटना लगतै। दुघचटना … ऐ स्ितंत्र देििे \nपवललककेँ आतंकिादी बना कऽ िारल जेतै आ  ऐ तरहक लोककेँ \nदुघचटनािे। \nिुख्यिंत्री: (क्रूर हँसी हँसैत) धऽ वदयौ तखन रोलरक वनच्चाँिे। िुदा \nई सिुच्चा घटना  एकदि दुघचटना लगबाक चाही , लोक जँ बुवझ गेल \nजे िारल गेल छै तँ ठीके अनेरे ओ हीरो बवन जाएत।  \nिुख्य अवियन्द्ता: बहुत दुख हएत हिरा ओकर िृत्युसँ। हिरे संग \nपढ़ै छल। बड्ड कावबल इन्द्जीवनयर छल। \n(पदा) \n  \n पल्लि सात  \n(लाि राखल छै , दूटा बच्चा  आ इन्द्जीवनयरक विधिा वहचुवक रहल \nअवछ।) \nबतही िाए: छोवि गेल...हौ देब। बतहीक बेटा बतहा। (लाि उघावि \nकऽ देखैत बेहोि िऽ खवस पिैए।)  \nबाउ-िैयारी गेल। पहलिान कक्काक रहैत िावतज वपचिा िेल पिल \nअवछ। हौ िैयारी, की जिाब देबऽ तोरा  हौ।  विदेह सदेह:१४ || 35 \nदादा- कहै जाइ छै जे दुघचटना वछऐ। दुघचटनािे एना कऽ वपचिा होइ \nछै। रोलर तँ ओनावहयो  अवस्िरसँ चलै छै।   \nलाला -आइ धवर सुनने छलहक रोलरसँ वपचा कऽ वकयो िरल होइ , \nरोलरसँ दुघचटना होइ छै हौ। \nवबलट -ककरा  बले छाती फुलेबै हौ , ककरा कहबै संघषच करै लेल। \nके करतै िेहनवत हौ , के करतै कानूनक  पालन।  \nिीत-के सत्य बजतै हौ, िुदा नै बजबै तँ हावकि की कहत हौ वबलट \nकाका। नै संघषच करबै  तँ हावकि की कहतै हौ। नै िेहनवत करबै \nतँ, नै कानूनक पालन करबै तँ , तँ कोना फुलेबै  हावकिपर छाती हौ।  \nपैघ िाए: केहेन चण्डाल िऽ गेल। पैघ िाए वजवबते छै , आ छोटका \nछोवि गेल। बतहा.. चाटी उठबैले चन्ना गाछी चवल जाइ छल।हौ , ई \nपृर्थिी वछऐ, एतऽ बाहरक िवक्त नै आबै छै। एतुक्के लोकक हाििे \nछै नीक आ अधला। बेसी अधले छै तँ अधले नै बनल िेलऽ ? \nपृर्थिी, अकास ओवहना ठाढ़ छै। ई अन्द्याय देवखयो कऽ िूकम्प नै \nएलै , अन्द्हर वबहावि नै एलै। दुवनयाँ अवहना चलैत रहतै। (जेना \nअन्द्हर-वबहावि आएल छै , सि हािपर िुँह लऽ लैत अवछ।)  \n  \n(बच्चा ३ जे आब िजदूर बवन गेल अवछ धरफिा कऽ प्रिेि करैत \nअवछ। आँवख कारी आ नोराएल आ  कपिा लत्ता फाटल छै।)  \n  \nिजदूर: नोकरी लेल गेलौं। ठेला चलबैत िावक गेलौं। नोकरी लेल  36 || विदेह सदेह:१४ \nठवक -फुवसया कऽ लै जाइ गेल।  िदोही। (िदोही नाि अवबते कूही \nिऽ जाइए, िरििाइत कानैत स्िरिे बजैए) काज रुवकते  लोहाक \nछिसँ िारै छल। एक टाइि खेनाइ। आँवखिे वनन्न आएल आवक \nिापि। स्ितंत्र देि। स्ितंत्र स्कूल। स्ितंत्र कॉलेज। (पैघ िाएसँ) \nकी िेलै हौ। िवर गेलै।   \nपैघ िाए: िावर देलकै।  \nिजदूर: िावर देलकै बा िवर गेलै , जान तँ वनकवलये गेलै ने  हौ। \nवकए िारलकै ? \nपैघ िाए: गंगा पुल , बवल लेलकै ई गंगा पुल।  \nिजदूर: ढोलहो पीटै छलै , िजदूर चाही , िजदूर चाही। गंगा  पुलक \nिजदूरे बवन जइतौं , अनेरे िदोही गेलौं , से िोनिे हुअए िुदा आब \nतँ। \nपैघ िाए: िने चवल गेलऽ िदोही , नै तँ िजदूर सिक  ढेर बवल चढ़ल \nछै। िवर जइतह। आ तकर विरोध ई इन्द्जीवनयर कवरतै आ ओहो \nवपचिा िऽ जइतै।  \nिजदूर: िुदा िदोही सँ जे हिरा सिकेँ छोिेलक ? \nपैघ िाए: ओहो वपचिा िऽ गेल हेतै।  \nिजदूर: वपचिा िऽ गेल हेतै। जाए दैह, जाए दैह िदोही। जौं नै \nवपचिा िेल हेतै तँ बचेबै ओकरा।  \n(िजदूरक प्रस्िान। फेर आगिन।)  विदेह सदेह:१४ || 37 \nिजदूर: कनी पुल देवखवतऐ। कनी पटना देवखवतऐ। जाए दैह , जाए \nदैह िदोही। जौं नै वपचिा िेल हेतै  तँ बचेबै ओकरा।  \n(पदा) \nपल्लि आठ \n(एक्के पोिीक ढेर रास प्रवत लोकापचण लेल राखल अवछ। वकताब \nिुख्य अवियन्द्ता द्वारा वलखल छै आ िुख्य िंत्री एकरा वरलीज कऽ \nरहल छवि।  कोनिे डंका राखल अवछ आ दुनू लोक  ठाढ़ छवि।) \n  \nिुख्यिंत्री: हिरा खुिी अवछ। (विश्राि) हिरा खुिी अवछ जे बत्तीस \nसालक सरकारी सेिाक उपरान्द्त “गंगा विज ”, ई पोिी िुख्य \nअवियन्द्ता िात्र वलवख सकै छवि। किर नीक, पन्ना नीक, छपाइ \nनीक। एक -एक पाँती वनष्पक्ष। कोनो इवतहासकार ऐपर आँवख िुवन \nकऽ विश्वास कऽ सकै छवि। वलवखति् , वलवखतकेँ कावट सकत ? \nगंगा विजक जे िूल िािना छलै , िाने लोककेँ लोकसँ जोिनाइ , \nओकरा िुख्य अवियन्द्ता पूरा केलवन्द्ह। आब नै हिहीं िंत्री छी, आ \nईहो वरटायर िऽ गेल छवि। िुदा गंगा विज ठाढ़ अवछ , िुदा गंगािे \nआब पावनये कि िऽ गेल अवछ। ठीक छै , ई विज वहल रहल छै , \nजजचर िऽ गेल छै। िुदा आइबला तकनीक तखन कहाँ रहै। नबका \nिुख्यिंत्री अही गंगाविजक बगलिे दोसर गंगा विज बनेबाक घोषणा \nकऽ देलवन अवछ। दुवनयाँिे कोन चीज अजर -अिर छै।  \nऐ पोिी “गंगा विज”क लेखककेँ हि नीकसँ , व्यवक्तगत रूपेँ वचन्द्है \nवछयवन्द्ह। हिरे िुख्यिंवत्रत्ि कालिे ई िुख्य अवियन्द्ता रहवि। अपन  38 || विदेह सदेह:१४ \nईिानदारी लेल जानल जाइत रहवि।  \n(िुख्य अवियन्द्ता हाि जोवि िुस्की दै छवि।) \nवहनके वनदेिनिे ई पुला बनलै। ठीक छै , ठाक छै। (विश्राि) ठीक \nछै जे ई पुला वकछु वदनिे टूवट जेतै आ बगलेिे नि पुल ठाढ़ िऽ \nजेतै। िुदा ओइ टुटल पुलकेँ ई पोिी “गंगा विज” इवतहासिे अिर \nकऽ देतै। ऐ पोिीिे हिरो चचा िुख्य अवियन्द्ता केने छवि (िुस्की \nदैत) वकछु बेविये बिाइ कऽ देने छवि। िुदा हि तँ जनसेिक छी , \nजनताक सेिा लेल हि जे वकछु केलौं तकर िणचनक कोनो खगता \nनै छल , ओ तँ हिर कतचव्य छल। (विश्राि) \nफेरसँ िुख्य अवियन्द्ताकेँ अपन किचठ जीिन, ईिानदार चवरत्र लेल \nएकबेर बधाइ दै वछयवन्द्ह। \nिुख्य अवियन्द्ता: िुख्यिंत्री जी हिर िेन्द्टर रहवि। वहनका लेल हिरा \nहृदैसँ श्रद्धा अवछ। ऐ पोिीिे वकछु वकछु गोटे द्वारा कएल वकछु \nअिोिनीय घटनाकेँ छोवि देल गेल अवछ। इवतहास घृणा पसारबाक \nिाध्यि ने बवन जाए तैँ। प्रकृवतिे बदलाि एलै , धार सुखा गेल छै , \nई सि आ आर वकछु चीज , जे तकनीकी िुद्दा छै, ऐ पुलपर असवर \nकेलकै। निका पुल जाधवर बनतै , ताधवर पुरनका पुल चवलते रहतै। \nआ ई पोिी पुरनका पुलकेँ अिर कऽ देतै। ओकर पायासँ लऽ कऽ \nअवन्द्ति पुल धवरक फोटो ललैक एण्ड ह्वाइट आ रंगीनिे ऐ पोिीिे \nछै। (विश्राि) \nईिानदारी तँ हेबाके चाही। (िुस्की दैत) िुख्यिंत्रीजी हिरा अनेरे \nलवज्जत कऽ रहल छवि। जँ ईिानदारी रहै तैँ ने ई पुल एतबो वदन \nवटकलै। ऐ पोिीिे तीसे गोटेक नाि पवरविष्टिे देलावछ जे ऐ पुल  विदेह सदेह:१४ || 39 \nवनिाणिे अपन बवल देलवन्द्ह। हुनके लोकवनक स्िृवतिे ई पोिी सिवपचत \nअवछ। \n  \nएकटा  लोक : (डंकापर चोट दैत) आ … \n(िजदूर धरफिा कऽ प्रिेि करैए।) \nिजदूर: कतेकोकेँ िावर देल गेलै , तकर वििरण कतऽ िेटत।  \nिुख्य िंत्री: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \nदोसर लोक : (डंकापर चोट दैत) िनुक्खक बवल देवनहार लोकक बवल \nगंगा िैया िांवग रहल छवि , तेँ ने सुखाएल जा रहल छवि।  \nिुख्य अवियन्द्ता: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \n(ढोलहो  देनहारक प्रिेि) \nढोलहो  देनहार: सुनू-सुनू, सुनै जाउ। गंगा विजपर िजदूरक जरूरी \nछै। एक वदसका रस्ता बन्न कऽ कए दोसर वदसका वरपेयर चवल \nरहल छै।  \nिजदूर: (डंकापर चोट दैत)  हौ, जवहयासँ ऐ पुलक उद्घाटन िेल छै \nतवहयेसँ वरपेयरक ठक -ठुक िुरू िऽ गेल छै।     \nढोलहो  देनहार: सुनै जाउ, सुनै जाउ। \n(िजदूर सि ठक -ठुक कऽ रहल अवछ , कोनो आँकि पािर स्टेजक \nपाछाँ अन्द्हारिे फेकैत अवछ। कोनो िजदूर जय गंगे बावज उठैत  40 || विदेह सदेह:१४ \nअवछ।) \nदोसर लोक : (डंकापर चोट दैत) आ … \nिजदूर: वकयो िदोहीसँ िजदूरकेँ आजाद कऽ जाइ छै। वकयो गंगा \nपुलक सोझाँ वपचिा िऽ जाइ छै। यएह  सि असल जुल्िी छै। \n(हाक्रोि करैत) यएह सि असल जुल्िी छै हौ, असल जुल्िी। अरे \nओइ इन्द्जीवनयर सन लोक आवब कऽ आिा वदया जाइ छै। नै तँ \nकवहया ने पवरितचन आवब जइतै।  लोक पवरितचन आवन दैतै हौ। \n(हाक्रोि करैत) असल जुल्िी छै  इन्द्जीवनयर सन लोक आवब कऽ \nआिा वदया जाइ छै। \nिुख्य अवियन्द्ता: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \nिुख्य िंत्री: (िुस्की दैत) धन्द्यिाद, धन्द्यिाद, धन्द्यिाद। \n(पटाक्षेप।) \n \n \n \n \n \n \n  विदेह सदेह:१४ || 41 \nगजेन्द्र ठाकुर  \nिैविली :२०१२  \nिोबाइलपर जखन  हि िैविलीिे बात करै  छी तँ हिर सहकिी गौरी \nिोला कहै  छवि- “बड्ड िीठ िाषा अवछ।” गायत्री व्यंकट कहै \nछवि- “अहाँक  िाषा िैविली अवछ आ  हि सि अपन बेटीक  नाि \nिैविली राखै  छी।” \nऐ विठासक वितुरका  खटास हि हुनका बुझा नै पबै वछयवन्द्ह। \n२०१२ आ िैविली िाषा आ  सावहत्य: \n२०१२ विविन्न कारणसँ िैविली िाषा आ सावहत्यक इवतहासिे िोन \nराखल  जाएत। ऐ िषचक िुरुिे चनौरागंज  (झंझारपुर) िे बेचन ठाकुर \nजीक नेतृत्ििे जावतिादी रंगिंचक विरुद्ध सिानान्द्तर िैविली रंगिंचक \n“पवहल विदेह िैविली नाट्य उत्सि ” २०१२ क प्रारम्ििे सम्पन्न \nिेल। बेचन ठाकुर विगत २५-३० िषचसँ िैविली नाटक क वनदेिक \nरहल  छवि, दजचन िवर नाटक ओ  वलखने छवि , जे अनेकानेक बेर \nिंवचत आ  प्रिंवसत िेल अवछ। ऐ बेरुका  नाट्य उत्सिक िीि रहए \n“िरतक नाट्य िास्त्रक पवरप्रेक्ष्यिे िैविली नाटक आ रंगिंच ”। दू \nवदनक ऐ वदन-रावतक  िहोत्सििे जगदीि प्रसाद िण्डलक नाटक \n“िीरांगना”, बेचन ठाकुरक नाटक  “विश्वासघात” आ गजेन्द्र ठाकुरक \nनाटक “उल्कािुख” िंवचत िेल। एकर  अलाबे  नारी सिवक्तकरण/ \nलोकगािा आधावरत एकाङ्कीक प्रदिचन सेहो िेल।  \n  42 || विदेह सदेह:१४ \nविद्यापवत: \nविद्यापवत िैविलीक िहाकवि छवि। परम्पराक अनुसार ओ एकटा \nहाजाि ठाकुर  पवरिारक छवि। ज्योवतरीश्वर ठाकुर हुनकर वििरण \n“िणच रत्नाकर” िे केने छवि आ  श्रीधर दास हुनकर पदािलीक \nउल्लेख उदाहरण सवहत “सदुवक्त कणािृत ” िे केने छवि। श्रीधर \nदास आ  ज्योवतरीश्वरक परिती संस्कृत आ अिहट्ठक लेखक \nविद्यापवतक उल्लेख िैविल िाह्मणक पंजीिे िेल अवछ। परन्द्तु वकछु \nिाह्मणिादी संस्िा सि द्वारा ज्योवतरीश्वरपूिच विद्यापवत केँ िाह्मण बना \nदेबाक आ हुनका  “पाग” पवहरा “यज्ञोपिीत संस्कार” करबाक  प्रयास \nिैविलीक  यज्ञोपिीत संस्कार करबाक षडयंत्रक रूपिे देखल जा \nरहल अवछ। सावहवत्यक जगतिे सम्पूणच साल ऐपर चचा होइत  रहल \nआ ई िाविला सालक अन्द्तिे िेल “इवण्डया हैबीटेट सेन्द्टर िारतीय \nिाषा िहोत्सि” िे सेहो उठल। विद्यापवत पिचक िाध्यिसँ िैविल \nिाह्मणक एकटा कट्टरिादी ग्रुप जावतिादी रंगिंचक साि विवल कऽ \nिैविली पर कलजाक कोविििे लागल रहल आ सािान्द्य लोक ऐसँ \nदूर िऽ रहल छवि।  \nटैगोर वलटरेचर अिाडच:  \nिैविलीक लेल पवहल टैगोर वलटरेचर अिाडच श्री जगदीि प्रसाद \nिण्डलकेँ “गािक वजनगी” लघुकिा संग्रह पर देल गेल। परन्द्तु एकर \nचचा दरिंगा सवहत विविलांचलक कोनो  वहन्द्दी अखबार नै केलक, \nआकाििाणी दरिंगा सेहो  पूणच चुप्पी साधने रहल आ अपन जावतिादी \nचवरत्र लोक सिक सोझाँ राखलक।  \nगूगल विदेह बुक्स:  विदेह सदेह:१४ || 43 \nविदेह द्वारा गूगलक सहयोगसँ ४०० सँ बेिी िैविली वकताब  गूगल \nबुक्स पर १००% िाउज आ डाउनलोडक सुविधाक संग  ऑनलाइन \nकएल गेल। अंग्रेजी-िैविली िलदकोषकेँ  कॉिन वक्रएवटि िेयर अलाइक \nलाइसेन्द्सक अन्द्तगचत वरलीज कएल गेल। \nसावहत्य अकादेिीिे िैविली सिन्द्ियकक िनोनयन आ  सावहत्य \nअकादे िीक पुरस्कारक राजनीवत:  \nसावहत्य अकादेिीिे िैविली सिन्द्ियकक चयनक लेल  ६ टा जावतिादी \nसंगठनकेँ सावहत्य अकादेिी िान्द्यता देने अवछ। ई संगठन सि \nिैविलीक ८ ि सिन्द्ियकक िनोनयन केलक अवछ। ई संयोग अवछ \nबा दुयोग वक आइ धवर  एकर सि  सिन्द्ियक िैविल िाह्मण िेल \nछवि, ऐ बेर सेहो ई क्रि जारी रहल। युिा पुरस्कार देबािे सि \nवनअि खति करैत  रेफरी द्वारा नाि देल सि पुस्तकपर विचार \nकरबासँ  िना कऽ देलवन आ एक साधारण पुस्तककेँ ई  पुरस्कार \nदेलवन ज कर लेखक िूलतुः वहन्द्दीिे वलखै छवि। \nपागक राजनीवत:  \nिाह्मणिादी पागक राजनीवतकेँ तखन बड्ड पैघ धक्का लागल  जखन \nखरौआिे िहाकवि लालदास जयन्द्तीक अिसरपर पवहल बेर आयोजक \nलोकवन ई  िानलवन जे ई  जावत वििेषक पवरधान विविला िैविलीक \nिंचपर प्रयोग नै कएल जएबाक चाही आ ओ सएह केलवन। एकरा  \nसिानान्द्तर विचारधाराक बि पैघ विजयक रूपिे देखल जा रहल \nअवछ। \nप्रािविक आ िध्य विद्यालयिे विक्षाक िाध्यि िैविली िाध्यिसँ:  44 || विदेह सदेह:१४ \nसुप्रीि कोटचक वनणचयक बादो अखनो विविलािे विक्षाक िाध्यि िैविली \nनै अवछ। ऐ सम्बन्द्धिे एकटा बैठक वनिचलीिे िेल जइिे जगदीि \nप्रसाद िण्डल, राि विलास साहु, राजदेि िण्डल, िीरेन्द्र यादि आवदक \nउपवस्िवतिे राहुल कुिार जीक संयोजकत्ििे विदेह विचार गोष्ठी  \nसम्पन्न िेल आ हस्ताक्षर अवियान िेल। परन्द्तु ई वचन्द्ता सेहो प्रकट \nकएल गेल जे िैविली सावहत्यक ितचिान जावतिादी आ  प्रवतवक्रयािादी \nवसलेबसकेँ बदलल जाए , आततायी जावतिादी जिीन्द्दारक जीिनी कोन \nगुलाि िानवसकताक अन्द्तगचत वसलेबसिे राखल गेल  अवछ? कोसी \nपुलक उद्घाटनक अिसर पर िुख्यिंत्री नीतीि कुिारकेँ ऐ सम्बन्द्धिे \nस्िार पत्र देल गेल।  \nएकर अलाबे  विदेह गोष्ठी (पवरचचा/ प्रैवक्टकल लैबोरेटरी प्रदिचन) \nसावहत्यक विविन्न आयािपर सम्पन्न िेल। \nनेपाल िे िैविली:  \nडेनिाकच एम्बैसीक सहयोगसँ  \"बुवधयार छौिा आ राक्षस\" (रिेि रञ्जन \nवलवखत नाटक) कई दजचन स्िानपर िंवचत िेल। विद्यापवत पुरस्कारक \nघोषणा िेल , दू लाखक पुरस्कार राििरोस कापवि भ्रिरकेँ िेटलवन। \nरंगिञ्च आयोजनािे जनकपुरिे िैविली नाटक तिा सांस्कृवतक \nकायचक्रि सम्पन्न िेल। सांस्कृवतक कायचक्रििे गीत एिं नृृृत्य प्रस्तुत \nिेल।  \nजानकी नििी पर जनकपुरिे बि विस्फोट िेल, झगिू िण्डल सवहत \nकई संस्कृवतकिीक हत्या िेलवन। परिेश्वर कापवि घाइल िेला।  \nस्िस्र्थय िवहला स्िस्र्थय पवरिार- स्िस्र्थय सिाज िूल नाराक संग  विदेह सदेह:१४ || 45 \nयदुकोहा आ  िाची वझटकवहयािे सिक नाटक प्रदिचन िेल। पवरिार \nवनयोजनपर आधावरत जंगलिे िंगल नािक िैविली िाषाक सिक \nनाटक वपवसआइ नेपालक सहयोगसँ प्रवतविम्ब रंगिञ्च जनकपुर प्रदविचत \nकेलक।  \nयुिा नाट्यकला पवरषद परिाहा देउरी द्वारा वबक्रिी िम्ित २०६९ क \nपूिच सन्द्ध्यािे अन्द्तररावष्रय िैविली नाटक िहोत्सि आयोवजत िेल, \nउदघाटन गणतन्द्त्र नेपालक पवहल राष्रपवत डा.राििरण यादि केलवन। \nिहोत्सििे नेपाल आ िारतक आठ नाट्य सिूह िाग लेलक।  \nनवचकेता क \"एक छल राजा\"क िंचन सरस्िती पूजनोत्सि तिा \nिसन्द्त पंचिी िेला २०६८ क अिसर पर वतलाठी िे िेल।  \nहि जखन बच्चा रही तँ  गाििे “देिी कौआ ” आ “कार कौआ ” दुनू \nदेखाइ पिैत  छल , “कार कौआ ” चकिक आ  ककचि , “देिी कौआ ” \nहल्लुक  रंगक आ  िधुर आिाजबला। लोक ककरो  ककचि बोलीकेँ  \nसुवन बजै छला - “केना कार कौआ सन बजै छेँ। ” एम्हर वकछु \nबखचसँ “देिी कौआ ” विलुप्त िऽ गेल अवछ , लोक  सिकेँ एकर  दुख \nछै। चारू वदस  कार कौआक साम्राज्य व्याप्त अवछ। \nकी िैविली िात्र िैविली िाह्मणक िाषा छी?  \nयवद सावहत्य अकादेिी आ जावतिादी संस्िा सिक िि चवलतै  तँ \nउत्तर हँ रवहतै। परन्द्तु सिानान्द्तर विचारधारा आ सिानान्द्तर रंगिंच \nऐ धारणाकेँ ध्िस्त कऽ देलक। ऐ  वलंक \nhttp://www.videha.co.in/new_page_15.htm पर विदेह \nिैविली विहवन किा ,  विदेह िैविली लघुकिा , विदेह िैविली पद्य,  46 || विदेह सदेह:१४ \nविदेह िैविली नाट्य उत्सि, विदेह िैविली वििु उत्सि, विदेह िैविली \nप्रबन्द्ध-वनबन्द्ध-सिालोचना ऑनलाइन उपललध अवछ। विनीत उत्पलक \nआर.टी.आइ. क जे उत्तर सावहत्य अकादेिी देलक अवछ ओ सावहत्य \nजगतकेँ  लवज्जत करैत अवछ। सिन्द्ियक आ ओकर एडिाइजरी \nबोडचक सदस्य सि जइ तरहेँ सिटा  असाइनिेन्द्ट स्ियं आ सर-\nसम्बन्द्धीकेँ दऽ देलवन ओ ऐ संस्िा सिक िाह्मणिादी प्रिृवत्तकेँ सोझाँ \nअनैत अवछ। \nराजदेि िंडल , रािविलास साहु , उिेि पासिान, रािदेि प्रसाद िण्डल \nझारूदार, जगदीि प्रसाद िंडल , उिेि िंडल , सुिाष चन्द्र यादि, \nप्रेििंकर वसंह, डॉ. उदय नारायण वसं ह \"नवचकेता\" , िेघन प्रसाद \nआवद लेखक वनुःस्िािच िािसँ िैविलीकेँ  प्राणिायु दऽ रहल छवि।  \nविदेह: लोगो:: विद्यापवि:उगना:विविला :िैविली  \nI.  \nिहािारतिे उल्लेख अवछ, जे इन्द्र-ध्िजा गाढ़ नील रंगक होइत छल। \nरािक ध्िजा लाल -गेरुआ रंगक छलवन्द्ह आ’ एवह पर कुलदेिता सूयचक \nवचत्र अंवकत छल। िहािारतिे अजुचनक ध्िजा पर िानरराजक वचत्र \nछल। नकुलक ध्िजा पर सरि पिुक वचत्र छल। अििचिेदक \nअनुसार सरि पिु दू िािक , दूट सुन्द्दर पंख बला, एकटा निगर \nपुछी बला आ ’ वसंहक सिान आठ नोकगर पैरक आँगुर युक्त्त होइत \nछल।अवििन्द्युक द्वजा पर सारंग पक्षी छल। दुयोधनक ध्िजा \nसपचध्िजा छल। रोणक ध्िजा पर िृगछाल आ’ किण्डल छल।कणचक \nध्िजा पर हािीक पैरक वजंजीर छल , आ’ सूयच सेहो छलाह।  \nिगिान विष्णुक ध्िजा पर गरुि अंवकत अवछ। वििक ध्िजा पर \nनंदी िृषि अंवकत अवछ।  विदेह सदेह:१४ || 47 \nदुगा िण्डपिे िस्त्र,ट्क्का,पटह,िृदंग, कांस्यताल(बाँसुरीकेँ छोवि) , िाद्य \nध्िज,किच आ ’ धनुष केर पूजन होइत अवछ। एवहिे सिचप्रिि खड्गक \nपूजा होयबाक चाही। तकरा बाद चुवरका , कट्टारक, धनुष, कुन्द्त आ’ \nकिच केर पूजा आ ’ फेर चािर ,छत्र,ध्िज,पताका ,दुन्द्दुवि,िंख, वसंहासन \nआ’ अश्व केर पूजा होइत अवछ। हिरा वहसाबे विविलाक कोनो झंडा \nवबना एवह सिक सवम्िलनक संपूणच नवह होयत। \n \n \nI. \nइन्द्रस्येि िची सिुज्जिलगुणा गौरीि गौरीपतेुः कािस्येि रवतुः \nस्ििाििधुरा सीतेि रािस्य या। विष्णोुः श्रीवरि पद्मवसंहनृपतेरेषा परा \nप्रेयसी विश्वख्यातनया वद्वजेन्द्रतनया जागवतच िूिण्डले॥9॥ \n \nउपयुचक्त पद्य विद्यापवतकृत िैिसिचस्िसारक प्रारम्िक निि कलोक \nछी। एकर अिच अवछ - उत्कृष्ट गुणिती, िधुर स्ििाििाली, िाह्मण-\nिंिजा, नीवत-कौिलिे विश्वविख्यातओ’ िहारानी विश्वासदेिी सम्प्रवत \nसंसारिे सुिोवित छवि , जे पृर्थिी-पवत पद्मवसंहकेँ तवहना वप्रय छलीह \nजवहना इन्द्रकेँ िची, वििकेँ गौरी , कािकेँ रवत , रािकेँ सीता ओ ’ \nविष्णुकेँ लक्ष्िी॥9॥ II. \nिधुबनी वजला िुख्यालयसँ दवक्षण पण्डौल रेलिे -स्टेिनक वनकट \nििानीपुर ग्राि बसल अवछ। एवह गािक वनकट छह फीट नीचाँ \nजिीनिे एकटा विि -वलंग अवछ , जे उग्रनाि िहादेिक नािसँ प्रवसद्ध \nअवछ। एहन विश्वास लोकिे छैक जे पन्द्रहि िालदीक आरंििे हुनकर \nसहचर उगना , जखन िहाकवि प्यासे अप्स्याँत छलाह, हुनका अपन \nजटासँ गंगाजल वनकावल कय वपयओने रहवि। एवह पर कविकेँ िंका  48 || विदेह सदेह:१४ \nिेलवन्द्ह, आ’ ओ’ कविसँ असली पवरचय पुछलवन्द्ह। तकर बाद एवह \nस्िान पर विि हुनका अपन असली रूपक दिचन देलवन्द्ह।  \nएवह किा पर विश्वास तखने ि ’ सकैत अवछ , जखन तकच आ ’ \nविज्ञानक संग श्रद्धाक विश्रण होय। िंकराचायचक विष्यिे कहल गेल \nजे ओ’ अपन किंडलिे धार िवर लेलवन्द्ह। िेल ई जे बावढ़िे बेचेिे \nपहाि रहलाक कारण एक वदवि बावढ़ अबैत छल  आ’ एक वदवि \nदाही। बीचक गुफाकेँ िंकर अपन विष्यक सहयोगसँ तोवि जखन \nकिण्डल लेने बहरओलाह तँ लोक देखलक जे दोसर कात पावन \nआवब रहल अवछ। सि िंकराचायचक स्तुवत कएलवन्द्ह , जे अहाँ अपन \nकम्िंडलिे धार आवन हिरा सिकेँ दाही सँ आ’ दोसर कातक लोककेँ \nबावढ़सँ िुक्त्त कराओल। अहाँ किण्डलिे पावन आ’ धार अनलहुँ। \nबादिे अिसरिादी लोकवन एकरा क्ित्कारसँ जोवि देलक। आिा \nअवछ जे अहाँ सेहो अपन लेखिे उगनाक किाक तकच आ ’ श्रद्धासँ \nवििेचना करब।  \nबीस िाचचकेँ १४ वदनुका विविला क्षेत्रक गृही पवरक्रिा, आइ कावि \nजनकपुरक , दू टा डालाक संग - १.विविला वबहारी  जी आ वकिोरीजी \nआ आर िावरते रास ढेर िवन्द्दरक/ िक्तक डाला सिक संग कुआ \nरािपुर दऽ कऽ जनकपुरिे प्रिेि करैत छवि। कतेक िक्त तँ अपन \nपिुक संगे पवरक्रिा करैत छवि। ई पवरक्रिा कचुरी िठ , धनुषासँ \nिुरू होइत अवछ आ अिािस्याक रावतिे पवहल विश्राि हनुिान नगर \nआ चतुदचिी वदन पन्द्रहि विश्राि जनकपुरिे होइत अवछ। २१ िाचचकेँ \nफागुन पवरक्रिा वदन ई यात्रा जनकपुर नगरपावलकाक पवरक्रिाक \nअंतरगृह पवरक्रिा (लगिग 8 वकलोिीटर) क संग होइत अवछ। २२ \nिाचचकेँ जनकपुर आ आसपासिे होली िनाओल जाइत अवछ।  \n  विदेह सदेह:१४ || 49 \nजनकपुर िध्य पवरक्रिाक १५ स्िल आऽ ओतुक्का िुख्य देिता १. \nहनुिाननगर- हनुिानजी २.कल्याणेश्वर- वििवलंग ३.वगवरजा-स्िान- \nिवक्त ४.िवटहानी- विष्णु िवन्द्दर ५.जालेश्वर- वििवलंग ६.िनाई- िाण्डि \nऋवष ७. श्रुि कुण्ड- ध्रुि िवन्द्दर ८.कंचन िन - कोनो िवन्द्दर नवि \nिात्र िनोरि दृकय ९.पिचत- पाँच टा पिचत १०.धनुषा- वििधनुषक \nटुकिी ११.सतोखिी - सप्तवषचक सात टा कुण्ड १२.हरुषाहा- \nवििलागंगा १३. करुणा - कोनो िवन्द्दर नवह िात्र िनोरि दृकय १४. \nवबसौल - विश्वावित्र िवन्द्दर १५.जनकपुर। अन्द्तिे फेर जनकपुरिे खति \nिऽ जाइत अवछ। िक्त सि बारहबीघा िैदान आ धिचिाला सििे \nठहरैत छवि।  \nलघु पवरक्रिा आठ वक.िी. , िध्य पवरक्रिा 40 कोसक ( 128 \nवक.िी.) आ िृहत पवरक्रिा 268 वक.िी. होइत अवछ।  \n \n१.उग्रतारा स्िान- िण्डन विश्रक कुलदेिी/ गोसाउनी िवहष िवदचनी \nिगिती , िवहष्िाती। १४ि ितालदीिे राजा विि वसंहक ज्येष्ठ रानी \nपद्मािती एतए एकटा िवन्द्दर बनबेलवन्द्ह। खण्डिला राजिंि कालिे \nसेहो एतए िवन्द्दरक रख-रखाि होइत छल आ राजा आवसन निरात्रिे \nएतए पूजा आ रहबाक लेल अबैत रहवि।  \nतारा िक्त लोकवन दुगापूजाक सियिे एतए खूब िात्रािे अबैत छवि \n! \n२.कवपलेश्वर स्िान- िधुबनीसँ पाँच वकलोिीटर पवश्चि िाधि िवन्द्दर \nआ पुरान वििवलंग , सांख्य दिचनक जनक कवपल एतए िवन्द्दरक \nस्िापना करबओलवन्द्ह। एखुनका िवन्द्दर दरिंगा िहाराज राघि वसंह \nद्वारा २५० िषच पवहने बनबाओल गेल। प्राचीन कालिे सिुर वहिालय \nधवर पसरल छल आ फेर जिीन पसरल। जखन बंगालक खािीक  50 || विदेह सदेह:१४ \nवनकट गंगासागर तीिच लग कवपल सगरक ६०००० पुत्र / सैवनककेँ \nजरा देलवन्द्ह तखन ओ कवपलेश्वर अएलाह। एखन गंगासागर सेहो \nसिुरसँ कनेक हवट कए अवछ।  \n \nजानकी नििी- िैिाख िुक्ल नििी - िानुषी। रािनििी- चैत्र िुक्ल \nनििी। विद्यापवतक िृत्यु वतवि कावतचक धिल त्रयोदिी -देवसल बयना \n। \nवििाह पंचिी - अगहन िुक्ल पंचिी। ितानन्द्द पुरवहत-राि सीताक \nवििाह। िरिापर विविला वचत्रकला आ प वरचन , गोसाउन गीत आ \nनैना जोवगन ओवहना जेना जुगल सरकारक वििाहिे िेल रहए, आइयो।  \nविविला प्राचीन कालिे िैविलक िूवि विदेहक नािसँ - जकर राजधानी \nविविला रहए - स्िापना वििी (िविष्य पुराण) द्वारा। दोसर नाि विदेह, \nविविला , तीरिुवक्त, वतरहुत , तपोिूवि , साम्ििी, सुिणचकानन, िँवतली। \nविविला िाहात्म्य (िृहद विष्णु पुराण)- िृहद पवरक्रिा- सम्पूणच विविलाक \nपवरक्रिा एक सालिे। 268 वक.िी.। कौविकीसँ िुरू िए वसघेश्वर \nस्िान, ओतएसँ वसिवरयाघाट, फेर वहिालयक फुटवहल्स, फेर कौविकी \nहोइत वसँघेश्वरस्िान। िध्य पवरक्रिा- 40 कोस ( 128 वक.िी) 5 \nवदनिे, िुदा आइ-कावि 15 वदनिे। फाल्गुन िुक्ल पक्षक पवहल \nवतविकेँ (अिािस्या) वदन िुरू होइत अवछ आ पूवणचिा वदन खति \nहोइत अवछ। फागुनक पवरक्रिा सिसँ बेिी प्रवसद्ध अवछ िुदा पवरक्रिा \nकावतक आ बैिाखिे सेहो कएल जा सकैत अवछ।  \nपावणनी- विविला ओ नगरी छी जतए ित्रुक िदचन कएल  जाइत \nअवछ। जनक- जन (विि)सँ व्युत्पवत्त। वनिी द्वारा िैजयंती (जनकपुर) \nआ वििी द्वारा विविला नगरक स्िापना।  \nिरि नकुलक झंडापर रहए , विविकल जानिर जकरा दू टा िाि ,  विदेह सदेह:१४ || 51 \nदू टा पाँवख, एकटा निगर पुच्छी, आ वसँह जकाँ 8 टा नह होइत \nअवछ। जखन िगिन विष्णु नरवसंह अितार लेलवन्द्ह तखन हुनका \nप्रसन्न करबाक लेल विि िरिक रूपिे जन्द्ि लेलवन्द्ह। विविला \nवचत्रकलाक पाँच रंग - वक्षवत, जल , पािक , गगन, सिीरक द्योतक। \nअंकुि - दू फेँरक बरछा- स्पीयर जावहसँ हािीकेँ वनयंवत्रत करैत छी, \nगणेि जीक अंकुि िूसकेँ वनयंवत्रत करैत अवछ।  \n \nयूनीकोड -