{"Videha 035.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 035.pdf","name":"Videha 035.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह'३५ म अंक ०१ जून २००९(वषर् २ मास १८ अंक३५) \n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e \nMagazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages \nfor viewing new issue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n २. गń \n  \n२.१. चेतना सिमित ओ नाƀयमंच\n  Ćेमशंकर िसंह \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-परलय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.३. ĆĜयावतर्न - पाँचम खेप- \n कुसुम ठाकुर \n  \n२.४  İवगŭरोहण अथŭत लोकतंÿीय मुिक्त \n -Įयामल सुमन \n२.५ िवकासक पक्षमे आयल जनादेश: बाहुबल आ पिरवारवादपर जनता कयलक चोट २.माğयिमक परीक्षा \nपिरणाम २००९-सोझाँ आयल Ƈामीण Ćितभा-\n  नवेĠदु कुमार झा \n२.६. कथा-दृिƠकोण\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.सगर राित दीप जरए: ६६म आयोजन :३० मई,२००९: मधुबनी- िमिथलेश कुमार झा \n  \n२.८.लोिरक गाथामे समाज ओ संİकृित- गजेĠƖ ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n३. पń \n३.१. \n आशीष अनिचĠहार \n  \n३.२. \n डॉ.शंभु कुमार िसंह-दू टा किवता \n३.३.बड़का सड़क छह लेन बला-गजेĠƖ ठाकुर \n३.४. \n िववेकानंद झा-तीन टा टटका पń \n३.५.\n  सतीश चĠƖ झा-िसंगरहारक फूल \n  \n३.६. जीवन याÿा- \n सुबोध ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \n३.७.हमर मीत-\n सĠ तोष कुमार िमā \n३.८.\n  Ĕयोित-टाइम मशीन \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-िĆय पाहुन - िजतेĠƖ झा, जनकपुर \n  \n५. गń-पń भारती -मूल गुजराती पń आ तकर अंƇेजी अनुवाद- हेमांग आिĂनकुमार देसाइ मैिथली अनुवाद-गजेĠƖ \nठाकुर \n  \n६. बालानां कृते-१.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ२. मğय-Ćदेश याÿा आ \nदेवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n  \n \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \n7. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n 7.1.Original poem in Maithili  by Ramlochan Thakur Translated into English by Gajendra Thakur \n  \n7.2.THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili NovelSahasrabadhani translated \nby Jyoti. \n  \n \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old \nissues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are available for pdf download at the \nfollowing link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \n \n१. संपादकीय \nमैिथलीक समİया घर-घरसँ मैिथलीक िनįकासन अिछ, जखन िहĠदीमे एक हाथ अजमेलाक \nबाद नाम निह भेला उþर लोक मैिथलीक कथा-किवता िलिख आ सĦपादक-आलोचक भए \nअपन महĜवाकांक्षाक भारसँ मैिथली कथा-किवताकेँ भिरया रहल छिथआ माक्सर्वाद, फेिमिनĔम \nआ धमर्िनरपेक्षता घोिसया-घोिसया कए कथा-किवतामे भरल जा रहल अिछ आ İतरक िनधŭरण \nसएह कऽ रहल अिछ; İतरहीनताक बेढ़ वाद बनल अिछ। जे गरीब आ िनĵ जातीयक शोषण \nआ ओकरा हतोĜसािहत करबामे लागल अिछ से माक्सर्वादक शरणमे, जे मिहलाकेँ अपमािनत \nकेलिĠह से फेिमिनĔम आ िमिथला राĔय आ संघक शरणमे आ जे साĦĆदाियक छिथ ओ \nधमर्िनरपेक्षताक शरणमे जाइत छिथ। ओना साĦĆदाियक लोक फेिमिनĔम, मिहला िवरोधी \nमािक्सर्Ĕम आ एिह तरहक कतेक गठबंधन आ मठमे जाइत देखल गेल छिथ। \nक्यो राजकमलक बड़ाइमे लागल अिछ तँ क्यो याÿीक आ धूमकेतुक तँ क्यो सुमनजीक। आ \nहुनका लोकिनक तँ की पक्ष राखत तकर आिरमे अपनाकेँ आगाँ रािख रहल अिछ। \nयाÿीक पारोकेँ आ राजकमल आ धूमकेतुक कथाकेँ आइयो İवीकार निह कएल गेल अिछ- \nएिह तरहक अनगर्ल Ćलाप ! क्यो राजकमलक िववादाİपद कथाक सĦपादन कए İवयं िववाद \nउĜपž कए अपनाकेँ आगाँ रािख रहल छिथ तँ क्यो - ई के नव आिब गेल लेखनमे (!) से \nĆķ उठा रहल अिछ। \nमाÿ मैिथल ƙाŌण आ कणर् कायİथक लेखनक बीच सीिमत Ćितयोिगता जािह किव-\nकथाकारकेँ िवचिलत कए रहल छिĠह आ िहĠदी छोिड़ मैिथलीमे अएबाक बाद जािह गितसँ ओ \nई सभ करतब कए रहल छिथ ितनका मैिथलीक मुख्य समİयापर ğयान किहया जएतिĠह से \nनिह जािन? सेमीनारमे सािहĜय अकादमी पुरİकार ĆाĢत एहन जुझारू  कथाकार, सĦपादक आ \nसमालोचक सभकेँ अपन पुÿ-पुÿी-पėीक संग मैिथलीमे निह वरन् िहĠदी मे ( अंƇेजी Ćायः \nसामĝयर्सँ बाहर छिĠह तेँ) गप करैत देिख हतĆभ रिह जाइत छी। मैिथलीमे बीस टा \nिलखनहार छलाह आ पाँचटा पढ़िनहार, से कोन िववाद उठल होएत? राजकमल/ याÿीक \nमैिथलीक लेखन सौĦय अिछ से हुनकर सभक गोट-गोट रचना पिढ़ कए हम किह सकैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \nछी। तािह िİथित मे- ई िववाद रहए एिह किवतामे आ एिह कथामे-एिह तरहक गप आिन आ \nओकर पक्षमे अपन तकर् दए अपन लेखनी चमकाएब? आ तकर बाद याÿीक बाद पिहल \nउपĠयासकार फलना आ राजकमलक बाद पिहल किव िचलना-आब तँ कथाकार आ किवक \nजोड़ी सेहो सोझाँ अबैत अिछ, एक दोसराक भिक्तमे आ आपसी वादकेँ आगाँ बढ़एबा लेल। \nमैिथलीक मुख्य समİया अिछ जे ई भाषा एिह सीिमत Ćितयोगी ( दुघर्षर्!) सभक आपसी \nमहĜवाकांक्षाक मािरक बीच मिर रहल अिछ। किव-कथाकार मैिथलीकेँ अपन कैिरअर बना \nलेलिĠह, घरमे मैिथलीकेँ िनįकािसत कए सेमीनारक वİतु बना देलिĠह। तखन कतए पाठक आ \nकोन िववाद! जे समİया हम देिख रहल छी जे बच्चाकेँ मैिथलीक वातावरण भेटओ आ सभ \nजाितक लोक एिह भाषासँ Ćेम करिथ तािह लेल कथा आ किवता कतए आगाँ अिछ? कएकटा \nिवज्ञान कथा, बाल-िकशोर कथा-किवता कैिरयरजीवी किव-कथाकार िलिख रहल छिथ। आ ओ \nघर-घरमे पहुँचए तािह लेल कोन Ćयास भए रहल अिछ? सए-दू सए कॉपी पोथी छपबा कए \nतकर समीक्षा करबा कए सए-दू सए कॉपी छपएबला पिÿकामे छपबा कए तकर फोटोİटेट \nकॉपी घरमे रािख फोĪडर बना कऽ  पुरİकार लेल रािख रहल छिथ। िसलेबसमे अपन िकताब \nलगेबा लेल कएल गेल ितकड़मक वातावरणमे हमर आस गैर मैिथल ƙाŌण-कणर् कायİथ \nपाठक आ लेखकपर जाए िİथर भए गेल अिछ। \n“िवदेह” ई-पिÿका अĠतजŭलपर ई-Ćकािशत भए हजारक-हजार पाठकक İनेह पओलक, \nऑनलाइन कामेĠट कथा-किवता सभकेँ भेटलैक जािहमे बेशी पाठक गैर मैिथल ƙाŌण आ \nकणर् कायİथ रहिथ, से हम हुनकर सभक उपनाम देिख अĠदाज लगाओल। \nमैिथल ƙाŌण आ कणर् कायİथ तँ पाठक बिन रिहये निह सकैत छिथ, शीƈ याÿीक \nबादक एकमाÿ जन उपĠयासकार आ कुलानĠद िमāक बादक एकमाÿ सही अथर्मे किव (!) क \nउपािध लेल लालाियत भए जाइत छिथ। अपनाकेँ घोड़ा आ बाघ आ दोसरकेँ गधा आ बकरी \nकहबा काल ओ मूल िदशा आ समİयासँ अपनाकेँ फराक करैत छिथ। अपन कथा-किवतापर \nआĜममुग्धताक ई िİथित समीक्षाक दुबर्लतासँ आएल अिछ। एिहएकमाÿ शĤदसँ जे हमरा िवतृįणा \nहोइत अिछ तकर िनदान हम मैिथलीकेँ देल İलो-पोइजिनंगक Ćित “िवदेह” ई-पिÿकाक मैिथली \nसािहĜय आĠदोलनमे देखैत छी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \nएतए साल भिरमे सएसँ बेशी लेखक जुड़लाह तँ पाठकक संख्या लाख टिप गेल। बच्चा आ \nमिहलाक संग जािह तरहेँ गैर मैिथल ƙाŌण-कणर् कायİथ पाठक आ लेखक जुटलाह से \nअłुत छल। हमर एिह गपपर देल जोरकेँ िकछु गोटे ( मैिथली) सािहĜयकेँ खिěडत करबाक \nĆयास कहताह मुदा हमर Ćाथिमकता मैिथली अिछ, मैिथली सािहĜय आĠदोलन अिछ। ई भाषा \nजे मिर जाएत तखन ओकर Ƒाइंग रूममे  बैसल दुघर्षर् सĦपादक-किव-कथाकार-िमिथला राĔय \nआĠदोलकतŭ आ समालोचकक की होएतिĠह।सुभाषचĠƖ यादवजीक कथाक पुनः पाठ आ \nभाषाक पुनः पाठ एिह रूपमे  हमरा आर आकिषर्त करैत अिछ। ने पाठकक कमी आ ने \nसमीक्षाक कमी रहल एिह बेर आ ई घटना सभ िदन आ सभ प़क्षमे मैिथलीकेँ सबल करत से \nआशा अिछ।मैिथलीक नामपर कोनो कĦĆोमाइज निह।जे अपन घर-पिरवार निह सĦहािर \nसकलाह से कोन-कोन भाषायी पुरİकार ĆाĢत कएने छिथ, पता निह िमिथला राĔय कोना \nसĦहािर सकताह आ ओकर िवधान सभामे कोन भाषामे बजताह, जखन हुनका ओतए सĦमािनत \nकएल जएतिĠह। जे घरमे मैिथली निह बजैत छिथ से लेखक आ किव बनल छिथ (िहĠदी-\nमैिथलीमे समान अिधकारसँ) िहĠदी अनुवाद मैिथली कथा-किवताक करैत छिथ!!मराठी, उदूर्, \nकžड़सँ मैिथली अनुवाद पुरİकार िनलर्Ĕजतासँ लैत छिथ। वणĸम केर अथर् पुछबिĠह से निह \nअबैत छिĠह, अिलफ-बे-से केर ज्ञान निह, मराठीमे कोनो बच्चा धिरसँ गप करबाक सामĝयर् \nनिह छिĠह। \n आ मैिथलीमे ई कुकृĜय केलाक बादो हुनकर माथ फुटबासँ एिह Ņारे बिच जाइत छिĠह कारण \nअपने छपबा कए समीक्षा करबैत छिथ से पाठक तँ छिĠहये निह। पाठक निह रहएमे हुनका \nलोकिनकेँ फाएदा छिĠह। \nक्यो िचÿगुĢत सभा खोिल मिणपŃकेँ बेिच रहल छिथ तँ क्यो मैिथल ( ƙाŌण) सभा खोिल \nसुमनजीक ĭयापारमे लागल अिछ-मिणपŃ आ सुमनजीक आिरमे अपन धंधा चमका रहल अिछ \nआ मिणपŃ आ सुमनजीकेँ अपमािनत कए रहल अिछ। कथा-किवता संƇह सभक सĦपादकक \nचेला चपाटी मैिथलीक सवर्कालीन कथाकार-किवक संकलनमे İथान पािब जाइत छिथ भने \nहुनकर कोनो संƇह निह आएल होइिĠह वा कथा-किवताक संख्या दहाइमे निह पहुँचल छिĠह। \nपिÿका सभक सेहो वएह िİथित अिछ। ĭयिक्तगत महĜवाकांक्षामे कटाउझ करैत िबन पाठकक \nई पिÿका सभ İवयं मिर रहल अिछ आ मैिथलीकेँ मािर रहल अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \n Ƒाइंग रूममे  िबना फीĪडवकर्क िलखल लोककथा जािह भाषामे िलखल जाइत होअए ओतए \nएिह तरहक हाİयाİपद कटाउझ İवाभािवक अिछ। आब तँ अĠतजŭलपर सेहो मैिथलीक िकछु \nजालवृþपर जाितगत कटाउझ आ अपशĤदक Ćयोग देखबामे आएल अिछ। माक्सर् आ \nफेिमिनİट बिन तकरो ĭयापार शुरू  करिथ आ अपन İतरक Ġयूनताक एिह तरहेँ पूितर् करब \nसीिमत Ćितयोिगता मğय अĪप Ćितभायुक्त सािहĜयकारक हिथयार बिन गेल अिछ। जे माक्सर्क \nआदर करत से ई िकएक कहत जे हम माक्सर्वादी आलोचक आिक लेखक छी? हँ जे \nमाक्सर्क धंधा करत तकर िवषयमे की कही, धंधा तँ सुमन, राजकमल, याÿी, \nमिणपŃ......सभक शुरू  भेल अिछ। \nसुच्चा मैिथली सेवी कथाकार आ पाठक जे धूरा-गरदामे जएबा लेल तैयार होिथ, बच्चा , İÿी \nआ जनताक सािहĜय रचिथ आ अपन ऊजŭ मैिथलीकेँ जीिवत रखबा माÿमे लगाबिथ ओ āेणी \nतैयार होएबे टा करत। “िवदेह” ई-पिÿका कैक टा मठकेँ तोिड़ देलक अिछ आ सवर्Ƈाōा आ \nसभसँ लोकिĆय मैिथली सािहĜय आĠदोलनक रूपमे  एिह अिभयानक सभ रोड़ाकेँ खतम करबा \nलेल हजार लेखक आ दस लाख पाठक तैयार करत माने एखनसँ दस गुणा- आ से अिगला \nआबएबला दस साल िसŀ करत।   \n  \nिवदेह:सदेह:1 ( िवदेह वषर् 2: मास:13 : अंक:25) छिप कए आिब गेल िमिथलाक्षर आ \nदेवनागरी दुनू वसर्नमे- िवदेह ई-पिÿकाक पिहल 25 अंकक चुनल रचनाक संग। िवशेष \nजानकारी िĆंट फॉमर्क İपॉनसर Ćकाशक साइट http://www.shruti-publication.com/ पर उपलĤध \nअिछ। संगिह आकŭइवमे िवदेह:सदेह:1 केर दुनू वसर्न डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। ƙेल \nİवरूप सेहो ( पचीस अंकक आ बादक सभ अंकक सेहो) देवनागरी आ िमिथलाक्षर वसर्नक \nसंग आकŭइवमे डाउनलोड लेल उपलĤध अिछ। िवदेह:सदेह:2 जनबरी 2010 मे ई-पिÿकाक \n26-50 अंकक चुनल रचनाक संग िĆंट फॉमर्मे छपत।    \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ३० मई २००९) ७९ देशक ८१० ठामसँ २२,८९५ गोटे \nŅारा िविभž आइ.एस.पी.सँ १,७७,४०० बेर देखल गेल अिछ   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \n (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n  \n  \n  \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \n                     ggajendra@yahoo.co.in \n   \n1 \n \nUsha Yadav said... \nnirbhik aa tathyapoorna sampadakiya , maithili ker vikas ahi sabh san lok se sambhav chhaik, jativadi manasiktak \nlok sabh ekar bad ahit kay chukal chhathi \nReply06/07/2009 at 12:14 PM \n2 \n \nKeshav Mahto said... \nbahut nik class lelahu paakhandi sabhak bhai ji \nReply06/06/2009 at 11:11 PM \n3 \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \n \nManoj Sada said... \n35m ankak sampadakiya hriday ke sparsh kaylak, mathadhish sabh aab kat karot dhartah aa maithili aaga rahat, \nvidehak dekhayal bat se lok shiksha lethu nahi te bat dharathu \n \n २. गń \n  \n२.१. चेतना सिमित ओ नाƀयमंच\n  Ćेमशंकर िसंह \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-परलय \n२.३. ĆĜयावतर्न - पाँचम खेप- \n कुसुम ठाकुर \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \n२.४  İवगŭरोहण अथŭत लोकतंÿीय मुिक्त \n -Įयामल सुमन \n२.५ िवकासक पक्षमे आयल जनादेश: बाहुबल आ पिरवारवादपर जनता कयलक चोट २.माğयिमक परीक्षा \nपिरणाम २००९-सोझाँ आयल Ƈामीण Ćितभा-\n  नवेĠदु कुमार झा \n२.६. कथा-दृिƠकोण\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.सगर राित दीप जरए: ६६म आयोजन :३० मई,२००९: मधुबनी- िमिथलेश कुमार झा \n  \n२.८.लोिरक गाथामे समाज ओ संİकृित- गजेĠƖ ठाकुर \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nडॉ. Ćेमशंकर िसंह (१९४२- ) Ƈाम+पोİट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसĠहा रोड, भागलपुर-\n812001(िबहार)। मैिथलीक विरơ सृजनशील, मननशील आऽ अğययनशील Ćितभाक धनी सािहĜय-िचĠतक, िदशा-\nबोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनįणात गवेषक,मैिथली गńकेँ नव-İवरूप देिनहार, कुशल अनुवादक, Ćवीण \nसĦपादक, मैिथली, िहĠदी, संİकृत सािहĜयक Ćखर िवŅान् तथा बाङला एवं अंƇेजी सािहĜयक अğययन-अĠवेषणमे िनरत Ćोफेसर डॉ. \nĆेमशंकर िसंह ( २० जनवरी १९४२ ) क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूĪय \nगवेषणाĜमक, मौिलक, अनूिदत आऽ सĦपािदत कृित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-अिचर्त। ओऽ अदĦय उĜसाह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् \nकऽ तĠमयताक संग मैिथलीक बहुमूĪय धरोरािदक अĠवेषण कऽ देलिन पुİतकाकार रूप।  िहनक अĠवेषण पूणर् ƇĠथ आऽ ĆबĠधकार \nआलेखािद ĭयापक, िचĠतन, मनन, मैिथल संİकृितक आऽ परĦपराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुĆािणत भऽ चेतना \nसिमित, पटना िमिथला िवभूित सĦमान (ताƛ-पÿ) एवं िमिथला-दपर्ण,मुĦबई विरơ लेखक सĦमानसँ कयलक अिछ अलंकृत। सĦĆित \nचािर दशक धिर भागलपुर िवĂिवńालयक Ćोफेसर एवं मैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली \nिवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली सािहĜयक भěडारकेँ अिभविŀर्त करबाक िदशामे संलग्न छिथ,İवतĠÿ \nसारİवत-साधनामे। \n  \nकृित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िवńापित, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८७५.नाƀयाĠवाचय, शेखर Ćकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहĜयमे हाİय-ĭयंग्य, मैिथली \nअकादमी, पटना, २००४ ७.Ćपािणका, कणर्गोơी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा Ćकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nĆितमान, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाƀयमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहĠदी: १.िवńापित अनुशीलन और मूĪयांकन, Ćथमखěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७१ २.िवńापित अनुशीलन \nऔर मूĪयांकन, िŅतीय खěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहĠदी नाटक कोश, नेशनल पिĤलकेशन हाउस, िदĪली \n१९७६. \nअनुवाद: िहĠदी एवं मैिथली- १.āीपादकृįण कोŎटकर, सािहĜय अकादमी, नई िदĪली १९८८, २.अरěय फिसल, सािहĜय अकादेमी, नई \nिदĪली २००१ ३.पागल दुिनया, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००१, ४.गोिवĠददास, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००७ \n५.रक्तानल, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८. \nिलĢयाĠतरण-१. अĹीयानाट, मनोज Ćकाशन, भागलपुर, १९६७। सĦपादन- \nगńवĪलरी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पÿ-पुįप, महेश \nĆकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका,महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोơी, कोलकाता, २००० \n६.मिणकण, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल,कणर्गोơी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक \nइितहास, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, १०.िचÿा-िविचÿा, कणर्गोơी, कोलकाता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \n२००३, ११. सािहĜयकारक िदन, िमिथला सांİकृितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिक्ततरिĻणी, ऋचा Ćकाशन,भागलपुर \n२००८, १३.मैिथली लोकोिक्त कोश, भारतीय भाषा संİथान, मैसूर, २००८, १४.रूपा  सोना हीरा, कणर्गोơी, कोलकाता, २००८। \nपिÿका सĦपादन- भूिमजा २००२ \nचेतना सिमित ओ नाƀयमंच \nĆोफेसर Ćेमशंकर िसंह \nसांİ कृितक, सािहिĜयक आ कलाक मुख् य केĠ Ɩ रहल अिछ िबहारक Ćशासिनक राजधानी परना। \nजीवकोपाजर्नाथर् िमिथलांचलवासी Ćचुर पिरमाण में एिह महानगर में िनवास करैत छिथ। मैिथली भाषा-\nभाषीक एतेक िवशाल जनसंख् या वाला महानगरक मातृभाषानुरागी लोकितक सĜ Ćयाससँ अपन भाषा आ \nसािहĜ यओ रंगमंचक िवकास में महĜ वपूणर् भूिमका िनवŭह कयलक अिछ। मैिथली रंगमंचक िवकास में एिह \nमहानगरक चेतना सिमित (1952) एक ńेसराक समानाथŰ अिछ, कारण् एिह क्षेÿ में जे िकछु अवदान \nअिछ ओ पटना आ वेतना सिमितक योगदान एकिह बात िथक। आब ई Ćयोजनीय भ’ गेल अिछ जे \nजनमानस ओिह अवदान केँ जानय आ जँ महĜ वपूणर् अिछ तॅा ओकर मुक् त कě ठे Ćशंसा क’ कए ओकरा \nİ वीकार करय। रंगमंचक क्षेÿमें चेतना सिमितक नाƀयमंचक अवदानक पूणर् िमिथलाĭ चल एवं िमिथलेकार \nक्षेÿ क अवदान सँ पिरिचत होयबाक हेतु Ćेमशंकर िसंह (1942) एवं नाƀयसाĠ वाचय (2002) क \nअवलोकन कयल जा सकैछ। \n      ई िनिवर्वाद सĜ य िथक जे िमिथलाĭ चल आ िमिथलेतर क्षेÿ में मैिथली रंगमंचक शौिकया रंगमंख् क \nसंख् या अतयĠ त सीिमत अिछ। यĿिप बीसम शताĤ दीक तृतीय,चतुथर् आ वंचम दशक में समƇ भारतीय \nİ वतंÿता-संƇाम में संिलĢ त रहला, जािह कारणेँ नाटक सदृĮ य समवेदक कलाĜ मक सृजन िवकिसत निह \nभ’ पौलक, तथािप पÿ-तंÿ पौरािणक, ऐितहािसक तथा सामािजक नाटकक मंचन होइत रहल। एहन \nĆİ तुितक मूल उĿेĮ य छलैक राį Ə आ समाजक समक्ष एक उच् च कोिटक आदशर् Ćİ तुत करब। एहन \nशौिकया रंगमंच अĜ यĠ त संख् या में समाजक संग जुडल आ एिह सँ आगॉं बिढ क’ ओ बे तँ जीवनक \nअिभĠ न अंगे बिन सकल आ ने सांİ कृितक, सािहिĜयक एवं कलाĜ मक िवकासक साघ् य में।İ वतंÿाĜ मक \nपĮ चात् ĭ यिक्त-ĭ यिक्तक दृिƠकोण में पिरवतर्न भेलैक आसमाज में सांİ कृितक. सािहिĜयक एवं कलाĜ मक \nिवकासक अवİ ŀ Ņार खुिज गेलैक। İ वाधीनोतर युग में सांİ कृितक एवं कलाĜ मक िवकासक अवİ ŀ Ņार \nखुिज गेलैका। İ वाधीनोĜ तर  युग में सांİ कृितक, सािहिĜयक एवं कलाĜ मक िİथितक यथाथर् िचÿण \nजानबाक, बुझबाक आवĮ यकता महसूस भेलैक समाज एवं जनमानस केँ। सामाĠ य जनमानसक सुख-दुख, \nआशा-िनराशा, कुį ठा संÿास, असĠ तोष, क्षोभ, ƅोध एवं जीजीिवषा केॅा वाणी देवाक हेतु नाटक कारक \nअĠ तर उƖेिलत भेलिन आ एिह िदशा में सोझे-सोझ िİथितक वणर्न करबाक हेतु नाटकक आāय लेलिन \nशनै:-शनै: रंगमंच सामािजक जीवनक सिžकट अबैतगेल आ वतर्मान िİथित में तँ ओ एक अिभकाĭ य अंग \nबिन गेल अिछ। एकर पिरणाम एतबे निह भेलैकते शौिकयाक संगिह-संग अŀर् ĭ यावसाियक वा \nĭ यावसाियक İ तर पर जनमानस रंगमंचक महĜ व केँ İ वीरकारलक। एिह में सबसँ ƅा िĠत पिरवतर्न भेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nजे मिहला समुदाय एकिह में अपन सहभािगता देव ĆारĦ भ कयलिन। हुनका सभक सिƅय सहभािगताक \nफलİ वरूप  शनै:-शनै: ई मरलव जीवनक अिवभाĔ य अंग बनाय लागला िकĠ तु अĜ यĠ त दुभŭग् य पूणर् िİथित \nिथक जे िमिथलाĭ चल वा िमिथलेतर क्षेÿ में अńािप ĭ यावसाियक रंगमंचक Ćादुभŭवे निह भेलैक। \nपटना सदृश महानगर में चेतना सिमितक तĜ वावधान में नाƀयिभनयक याÿाक शुभारĦ भ भेलैक तकरे \nफलİ वरूप  नाƀयांचनक परĦ पराक सूÿपात भेलैक जािह में गृिहणी मिहला वगर् क सहभािगताऍं एकर Ćाण \nमें नव İ पĠ दन भरलक जे अनुवर्र छल। चेतना सिमितक İ थापनोपराĠ त सांİ कृितक गितिविधक संगिह-\nसंग रंगमंचक क्षेÿ में नवजागरणक संचार भेलैक सन् 1954 ई. सँ। िकĠ तु आरिĦभक काल में अनभूत \nएंकाकॴक मंचन होइंत ाकर िववरě एा आगॉं Ćज्ञतुत कयल जायत, मुदा सन् 1973 ई. सँ अńपयर्Ġ त \nएंकाकी बा नाटकक मंचन होइत अ ािब रहल अिछ। भारतीय गणतंĠ ÿ से एहन कोनो महानगर, नगर का \nकİ बा निह अिछ जनय िनयिमत रूप  से नाƀय-Ćİ तुित निह होइत अिछ, िकĠ तु नाƀयमंच अपन Ģर İ तुित \nसँ एकरा मूतर् रूप  Ćदान करबा में सक्षम िसŀ भेज अिछ। \nचेतना सिमितक तĜ वावधान में आयोिजत िवńापित पवर्क Ćित शनै:-शनै:जनमानस में एक Ćबल Ĕ वारक \nउłावना होइेत देिख एकर कायर्कािरणी सिमितक अघ् यक्ष िदवाकर झा (19141996) एवं सिचव \nफटाशंकर दास (19232006) अनुĥ व कयलिन जे ई संİ था माÿ सािहिĜयक गितिविध पर केिĠƖंत निह \nरहय, ĆĜ युत एकरा में अĜ यिधक गितशीलता अनबाक हेतु आ ओइन जनमानसक संग  \nजोडबाक Ćयोजन बुझलान जकरा हेतु मनोरंजनक िकछु एहन कायर्ƅम सुिनिĮ चत कयल जाय जे \nअिधकािधक संख् या से जĠ मानस एिह आयोजन में सहभागी बिन सकिथ तथा एकर िƅया-कलाप में अपन \nउपिİथित दजर् करा एकिथ। एिह सोच केँ िƅया रूप  देबाक िनिमत कायर्कािरणी सिमित एक \nउपसिमिĜयक गठन कयलक जािह से बाबू लŞ मीपित िसंह (1907-1979), आनĠ द िमā (1क924-\n2006), गोपाल जी झा गोपेश (1क931) एवं कामेĮ वर झा केँ ईभार देल गेलिन जे एकरा कोना \nिƅययािĠवत कयल जाय तािह Ćसंग में अपन ठोस िवचार कायर्कािरणी सिमितक समक्ष Ćİ तुत करिथ। \nउपसिमितक सदİ य लोकित एक İ वरेँ अपन िवचार कायर्कािरणीक समक्ष Ćज्ञतुत कायलिन जे \nिमिथलांचलक गौरव-गीमाक पुनरŭख् यान आ नाƀयसािहिĜयक पुरातन परĦ पराकेँ पुनरूजीिवत  करबाक हेतु \nएिह मंच सँ नाƀयिभनयक परĦ पराक शुभारĦ भ काय जाय। उपसिमितक िवचार सँ सहसत भ’ \nकायर्कािरणी सिमित जनमानसक हृदय में मातृभाषानुराग केँ जागृत करबाक िनिमत नाƀययोजनक \nĆयोजनीयताक आवĮ यकता अनुभव कयलक तथा एकरा िƅयािĠĠपन करबाक िदशा में Ćयासरत भेल। \n  सिमित अपन Ćयोगवİ था में नाƀययोजनक शुभारĦ भ नाटकाऍं निह क’ कए एकांकी सँ करबाक िनĮ चय \nकयलक, कारण ओिह समय मैिथली में अिभनयोपयोगी नाटकक सवर्था अभाव छलैक आ एकिह नाटक \nकेँ बारĦ बार अिभनीतकरण समुिचत निह बुझलका उपसिमितक ादज्ञस लोकित अिभनयोपयोगी एंकाकीक \nअĠ वेį सण करब ĆारĦ भ कयलिन। अिभनयोपयोगी एंकाकीक हेतु मैिथलीक वरेě य सािहĜ य-मनीषी लोकितक \nसंग सĦ पकर् साधल गेल। एिह िदशा में उपसिमित केँ सफलता भेंटलैक जे समकालीन मैिथली सािहĜ य  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nपर अपन अिमट छाप छोड िनहार बहुिवधावादी रचनाकार हिरमोहन झा (1908-1989) सँ सĦ पकर् \nसाधल गेल आ हुनकाऍं अनुरोध कयल गेल जे एक एहन एकांकी अिभनेयाथर् सिमित केँ उपलबध \nकराबिथ जािहमे िमिथलाक िवńा-वदायĠ ताक गौरव-गाथाक उĪ लेख् हो। ओ सिमितक एिह आƇह केँ \nİ वीकार क’ मě डन िमā (1958) एकांकीक रचना क’ कए ओकर पाě डुिलिप सिमितक तĜ कानीन \nपदािधकारी लोकिनके उपलĤ ध करौलिथन जे िमिथबाक अतीत केँ उłािषत करैछ जािहसँ जनमासपिरिचत \nभ’ सकिथ। \n  अिभनयोपयुक् त एकांकीक पाě डुिलिप उपलĤ ध भेलाक पĮ चात् सिमितक पदािधकारी लोकित अĜ यािधक \nउĜ सािहत भ’ िनणर्य लेलिन जे अńिप मैिथली रंगमंच पर मिहला अिभनेÿीक भूिमका में िमिथलाĭ चल वा \nिमिथलेतर क्षेÿ में पुरूष  अिभनेतिह Ņारा अिभनेÿीक भूिमकाक िनį पादन कराओल जाइत छल, तािह \nपरĦ पराक खिěडत करबाक िदशा में सिमित सोचब ĆारĦ भ कयलका ई अनुĥ व कयल जाय लागलजँ \nमिहला कलाकार उपलĤ ध भ’ जािथ तँ नाƀय मंचन िवशेष İ वाभािवक भ’ जाघत। मुदा ई एक जिटल \nसमस्  या छल। मिहला कलाकार औतीह कतयऍं ? कोनो मैिथलानी मंच पर आिब अिभनय करिथ से \nसोचनाइयो साहसक काज छल, तखन Ćİ ताव राखब आ मना क’ हुनका मंच पर उतारब आओर किठन \nछल। सिमित मैिथली रंगमंच पर एक ƅािĠत अनबाक िदशा में Ćयासरत भेज, कारण सिमितक सतत \nĆयास रहल अिछ ले एिह मंच सँ एहन अिभनव कायर् कयलजाय जकर सुपिरणाम हैत जे जनमानसक \nहृदय में रंगमंचक Ćित आकषर्ण भावनाक उदय होय तैक तथा नाƀय िभनय में İ वाभािवकता आओता \nकोनो मैिथलानी रंगमंचार आिब अिभनय करिथ ई सोच बो िनराधार छल। ई अĜ यĠ त साहसक काज \nछल, तखन िकनको समक्ष एहन Ćस्  ताच रखाब आ हुनका मनाक’ मंच पर उतारब ओहूसँ किठन छल। \nसिमित सोचलक जे ओही मैिथलीनीक समक्ष Ćİ ताव राखल जाय जिनका हृदय में मैिथल संİ कृितक \nउĜ कषर्मय परĦ परा में आयोिजत होहत सांİ कृितक अनुį गनवा कायर्ƅमक Ćित आकषर्ण आ आगाध āŀा \nहोइत। सिमित एिह िवषस सँ पूणर् पिरिचत छल जे हिरमोहन झा उदारवादी Ćगितशील िवचार-धाराक \nसािहĜ य-मनीषी छिथतेँ सिमितक पदािधकारी लोकित हुनक आāय में उपिİथत भ’ अपन मलोभावना केँ \nरूपािचत  करबाक िनिमत हुनका सिवनय साƇह अनुरोध कयलक जे एिह योजना केँ िƅयािĠवत करबाक \nिनिमत कृपया अपन धमर्-पĜ नी सुभƖा झा (1911-1982) केँ अपन एकांकी में भारतीक भूिमका में \nअिभनय करबाक अनुमित Ćदान कयल जाय। िकछु क्षण में ओ इनİ तत: क िİथित में आिब गोलाह जे \nकी कयल जाय ? ओ अपन रचनािद में िमिथलाĭ चल नारी जागरणक खंखनाद करैम रहिथ तेँ ओ अपन \nउदारवादी दृिƠकोणक पिरचय दैत सहणर् सांİ कृितक चेतना सĦ पĠ न, मैिथल समाजक समक्ष एिह चुनौती \nकेँ İ वीकार क’ कए युग-युग सँ आिब रहल बĠ धन केँ तोिड मंच पर अयलीह आ सुभƖा केँ मě डन \nिमāक पĜ नी भारतीक भूिमका में रंगमंच पर उपिİथत हैबाक अनुमित देलिथन जे सवर्Ćथम मैिथलानी \nरंगकमŰक रूप  में मैिथली रंगमंच पर अवतािरत भ’ एिह अवİ ŀ धाराक Ņार केँ भिवį यक हेतु खोिल \nदेलिन जकरा एक ऐित हािसक घटना कहब समुिचंत हैत आ मैिथल समाजक हेतु Ćकाश İ तĦ भ बिन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nगेलीह। \n        मैिथली रंगमंच पर सुभƖा झा पदापर्ण मिहला रंगकमŰ में एक ƅािĠत आिन देलका चेतना सिमित \nएवं रंगमंच हेतु ई एक ऐितहािसक घटना भेलैक आ मैिथली रंगमंचक इितहास में एक नव अघ् याय क \nशुभारĦ भ भेलैक। हुनका सँ अनुĆािणत भ’ पटना िवĮ विवńालक İ नातकोĜ तर िवभागक एक छाÿा \nपिनभरनीक भूिमका में रंगमंच पर उपिİथित दजर् करौलिन ओ छलीह अिहĪ या चौधरी। एिह एकांकी \nअिभनय भेल छल लेडी İ टीफेĠ स सहाल में। मě डन िमāक भूिमका में उतरस रहिथ आयिवतर्क \nउपसĦ पादक यदुनĠ दन शमŭ आ हुनक पĜ नी भारतीक भूिमका में सुभƖा झा। पिनभरनीक भूिमका कथने \nरहिथ अिहĪ या चौधरी आ िठठराक भूिमकाक िनवŭह कथने रहिथ इिěडयन नेशनक इĠ ƖकाĠ त झा। \n  िबगत शताĤ दीक षį ठ दशकक उतराŀर् अथŭत् सन् ई. में चेतना िस मितक रंगमंच पर एिह एकांकीक \nसफलतापूवर्क मंचİ थकयलगेल तथा मिहला रंगकमŰ अपन सहभािगता सँ एकरा अिधक ĆाणवĠ त \nबनोलिन। सुभƖा झा एवं अिहĪ या चौधरी क मैिƕली रंगमंच पर उपिİथित आ हुनका सभक अिभनय \nकौशल एतेक बेसी ĆभावोĜ पादक भेल जे मिहला वगर् एिह कलाक Ćदशर्न में अपन कुशल कलाकािरताक \nपिरचय देलिन जािह सँ ĆोĜ सािहत भ’ अधुनातन रंगमंच एतेक िवकिसत भ’ सकल अिछ तकर āेय आ \nĆेय हुनके लोकित केँ छिन। समाजक Ćित सोच, अपन उतरदरियĜ वक Ćित Ćितवŀता, Ĝ याग, सेवा-\nभावना आ कमर् िनį ठाक पिरणाम िथकजे मिहला रंगकमŰ सचेį टता, तĜ परता आ अपन अिभनय-कौशलक \nपिरचय द’ रहल छिथ। मैिथली रंगमंचक इितहास में एकर ऐितहािसक महĜ व छैक। \n  सिम ित Ņारा Ćİ तुत एंकाकीक मंचन अनेक िदन धिर पटनाक अितिरक् त अĠ यो İ थान पर चिचर्त-अिचर्त \nहोइत रहल, जािहसँ अनुĆािणत भ’ सिमित क पदािधकारी लोकितक िवचार भेलिन जे Ćितवषर् िवńापित \nसिहत पपŸĜ सव पर कोना-ने-कोनो एउकांकीक मंचन अवĮ य कयल जाय, कारण जनमानसक अिभरूिच  \nनाƀयमंचन िदस िवशेष जागृत भेल आ अिधकािधक संख् या में जनमानसक सहभािगनी होमचलागल। \n  पुन: ऐितहािसक पृį ठभूिम पर अधृत गोिवĠ द झा लडडाक एकांकी वीर कीितर् िसंहक मंयब कयल गेल \nजािह में कीितर् िसंहक अƇज वीर िसंह क राजितलक कराय हुनके हाथे कीितर् िसहं केँ िसंहासनारूढ  \nकरसबाक जिटल समİ या छल जे मौिलक एवं मातृİ नेह क िवलक्षण आदशर् केँ रंगमंच पर Ćİ तुत करब \nकिठन समİ या छल। एहू एकांकीक मंचन İ थानीय लेडी İ टीफेĠ सस हालक Ćागंन में भेल छल। \nसिमितक तĜ वकालीन सिचव İ पनारासण ठाकुर केँ आशंका छलिन जे ऐितहािसकताक पृį ठभूिम में िलिखत \nएकांकीक मंचन किठन होइछ, तेँ बारĦ बार ओकर असफलताक आशंका ĭ यक् त करैत रहिथ, िकĠ तु संयोग \nसँ एकट Ćİ तुित अĜ यĠ त सफल भेलन दशर्कक मानस पहल पर एकर İ वİ थ Ćाव पडलैक। यńिप \nगणपित ठाकुरक महेँ असलान सँ दान रूप  में ĆाĢ त राĔ य İ वीकार करयबासँ हुनक उĔ Ĕ वल विरÿ धूिमल \nभ’ जाइछ तथािप िनदųशक हुनक चािरिÿक उĜ कषर् केँ एकशन सँ Ćİ तुत कयलिन। \n  सा मािजक पृį ठभूिम पर आधािरत एकांकी गोिवĠ द झा क मोछसंहार (1965) फतोक घटना एिह रूपेँ  \nिवĠ यİ त अिछ जकरा मंच पर Ćİ तुत करब ओिह समय में मंचीय-कौ-राजक अभाव रिहत हुँ अĜ यĠ त  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nसफलता पूवर्क ओकर मंचन भेला। एिह एकांकी में मिहला अिभनेÿीक अभाव छल तेँ एकर Ćİ तुित में \nकोनो Ćकारक किठनताक अनुभव िनदųशक केँ निह भेजिन। एकर िनदųशन कथने रहिथ गोपाल जी झा \nगोपेश (1931) िमिथलाक Ćितिनिध (1963) एकांकीक मंचन से हो चेतनाक मंच पर भेल अिछ जकर \nलेखक आ िनदųशन गोिवĠ द झा İ वयं कयलिन। एिह में दू मिहला अिभनेÿीक छैक जकर अिभनय में \nमिहला अिभनेÿीक भूिमका में पुन: Ćाचीन परĦ परा केँ İ थािवत कयल गेल जे पुरूषॲ  Ņारा मिहला \nअिभनेÿी भूिमकाक िनवŭह काओल गेल। \nसन् 1962 ई. में चीनी आƅमणक पृį ठभूिम में गोपालजी झा गोपेश िलिखत गुडक चोट धोकड जानय \nतथा भारत-पाक युŀक समय िवनुिववाहे िŅरागत क मंख् न चेतनाक तĜ वावधान में िवńापित İ मृित पवŸĜ सव \nपर मंिचत भेल छल लेटी İ टीफेĠ सस हालक ĆंĜ गन में। एिह Ćİ तुित में भारती Ĥ लाक वक् सर्क Ćोफाइटर \nमजुर्न ठाकुरक संगिह-संग नगीना कुमर एवं िनरंजन झा मिहला अिभनेÿीक रूव  में मंच पर उपिİथत भेल \nरहिथ, पुरूष  पाÿ केँ मिहलाक भूिमका में देिखक’ जनमानसॅ केँ कोनो आĮ चयर् निह होइत छलैक एवं \nनायक-नाियकाक िƅया- कलाप में मयŭदाक वचन पर कोनो आĮ चयर् वा ĭ यवधान निह होइत छलैक। एिह \nअिभनय में भाग लेिनहार अĠ य कलाकार में इिěडयन नेशानक बेचन झा. िĆयनारायण झा आ राजेĠ Ɩ झा \nĆभूित अपन-अपन भूिमकाक िनवŭह सफलता पूवर्क कयलिन। उक् त दुनू एकांकी में गीतगाइिनक भूिमका \nमें कमला देवी एवं हुनक सरबी लोकितक सहयोग चेतनाक मंच केँ उपलĤ ध भेल छपैक। \nचेतना Ņारा िनयिमत मंचक İ थापनाक पूवर् िवńापित पवŸĜ सव पर जे एकांकी मंिचत भेल ओ िनĦ नİ थ \nअिछ: \nवषर्     एकांकी       एकांकीकार \n1958   मě डनिमā    हिरमोहन झा \n1959   मोछ सहांर   गोिवĠ द झा \n1960   िमिथलाक Ćितिनिध  गोिवĠ द झा \n1961    धेराक सनेस  गोिवĠ द नारायण झा \n1962   गूडक चोट धाकडे जानय    गोपाल जी झा गोपेश \n1965   वीर कीितर् िसंह            गोिवĠ द झा \n1966   िबनु िव नोद िŅरागमन      गोपाल जी झा गोपेश \nउपयुर्क् त परĦ पराक जे शुभारĦ भ भेल छलैक तािह में कितपय अपिरहायर् कारणेँ ĭ यितƅम भ’ गेलैक तथा \nसिमित Ņारा रंगमंचक िदशा में जे Ćयास भेल छल ओ िकछु अĠ तरालक पĮ चात् अवİ ŀ भ’ गेलैक। \nिकĠ तु ताराकाĠ त झा (1927) जरक् त सिमितक सिचवाचक पद भारƇहण कयलिन तखन ओ एकर \nिƅयाकलाप केँ ĭ यापक फलक पर अनबाक Ćयास कयलिन। हुनक सोच छलिन सिमितक िविवध \nआयोनािद एकिह İ थान पर केिĠƖत निह रहय: ĆĜ युत Ćचार-Ćसार क दृिƠऍं पटनाİ थ िविभĠ न मुहĪ ला \nसभते एकर आयोजन केँ मूभर् रूप  Ćदान कयल जाया ओ अपन एिह योजनाकेँ िƅयािĠवत करबाक िनिमत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \nअमरनाथ झा जयĠ तीक आयोजन कंकडबाग क लोिहया नगर में आयोिजत करबाक िनणर्य कयलिन जािह \nमें सिमित केँ गजेĠ Ɩ नारायण चौधरी, वासुिक नाथ झा, गणेशशंकर खगŭ सदृĮ य कमर्ठ कायर्कतŭ \nउपलबध भेलैक \n1 \nनाƀयमंच \nशनै:-शनै: चेतना सिमितक अपन उतरोĜ तर िवकास-याÿाक उĜ थान वा उĜ कषर् में पहुँिच िविवध रूपैँ  \nिमिथलाक सांİ कृितक एवं सािहिĜयक िवधा केँ सĦ पोिषत करबाक िदशा में Ćयासरत भेल । ई अपन \nगौरवमय परĦ पराक अनुरूप  िवńापित İ मृित तĜ कालीन अघ् यक्ष कुमार तारानĠ द िसंह (1920-) एवं सिचव \nताराकाĠ त झा सोचलिन जे सिमितक गितिविध अĜ यािधक ĆाणवĠ त बनाओल जाय, कारण ओ लोकित \nयदूरदशŰ ĭ यिक्त रहिथ जिनका कायर्काल में सिमित कितपय नव-नव योजना केँ िƅयािĠवत करबाक \nĆयास कयलक। मैिथली नाटक ओ रंगमंच केँ िवİ तृत एवं ĭ यापक रूप  देबाक िनिमत कायर्कािरणी \nसिमित एक अनौपचािरक सिमितक गठन कयलक जकर थॴक टैंकक सदİ य रहिथ गजेĠ Ɩनारायण \nचौधरी, वासुिकनाथ झा (1940), छाÿानĠ द िसहं झा (1946) एवं गोलकनाथ िमā केँ अिधकृत कयल \nगेलिन आ एिह योजना केँ कोना मूतर् रूप  देल जाय तािह हेतु Ćİ ताव देबाक भार देल गेलिन ज कर \nसुपिरणाम भेल जे नाटक ओ रंगमंचक िवकासाथर् रंगकमŰक नाƀयमंच (1972) नामक एक Ćभावी Ćभाग \nक İ थापना कयलक जकर उĿेĮ य भेलैक नवीन टेकिनक नाटकक अĠ वेषण ओकर मंचन तथा Ćकाशन। \nनाƀयायोजन केँ मूतर् रूप  Ćदान करबाक उĜ तरदाियĜ व देल गेलिन नवयुवक नाƀय कमŰ छाÿानĠ द िसंह \nझा केँ मूतर् रूप  Ćदान करबाक उĜ तरदाियĜ व देल गेलिन नवयुवक नाƀय कमŰ छाÿानĠ द िसंह झा केँ जे \nरेिडयो सँ सĦ बŀ रहिथ आ नाƀयमंचक नकिनकक सैŀािĠतक एवं ĭ यवहािरक पक्षक अिधकािरक जानकारी \nछलिन। अĜ याधुिनक नाटक आ आ रंगमंच के िदशा में सिमित ƅािĠतकारी डेग उठौलक जकर Ćयाससँ \nरंगमंच केँ नव-िदशा भेटलैक तथा नाƀयमंचनक परĦ पराक शुभारĦ भ भेलैक सिमित Ņारा। \nनाƀयमंचक İ थापनाक पĮ चात् मौिलक नाƀय İ पना हेतु Ćाचीन एवं अवŭचीन नाटककारक आहृन क’ कए \nनव-नव नाटकक अĠ वेषणक Ćिƅया ĆारĦ भ भेल। एिह Ćकारेँ रंगमंचक एक सुदृढ परĦ पराक İ थापना भेल \nजे िवńापित İ मृित पवर् समारोहक अवसर पर वा सिमित Ņारा आयोिजत कोनो महĜ वपूणर् अवसर पर \nनाƀयमंचनक एक सशक् त माघ् यम İ थािपत भेल। सिमित नाƀयमंच एक साथर्क भूिमकाक िनवर्हण \nकयलक जकर लाभ नाटक कारक संगिह-संग रंगमंचकेँ िनĦ नİ थ लाभ भेटलैक: \n1.            आधुिनक पिरĆेŞ य में नवीन नाƀय-सािहĜ यक िवकास याÿाक शुभारĦ ीा। \n1.2. आधुिनक तकिनकक रंगमंचक İ थापना। \n1.3. राį Əीय एवं अĠ तरŭį Əीय İ तर पर मैिथली नाटक आ रंगमंच केँ İ थािपत करबाक ĆयĜ न। \n1.4. अिभनेता-अिभनेÿीक संगिह-संग कुशल िनदųशकक अĠ वेषण। \n1.5. नाटय-लेखनक िदशा में Ćितभान नाटककार केँ ĆोĜ साहन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \n1.6. अमंिचत एवं अĆकािशत नाटकक पाě डुिलिप केँ आमंिÿतक’ कए िवशेषāक अनुशंसा  पर मंचना। \n1.7. मंचनोपराĠ त नाटकक Ćकाशन। \n1.āीसम शताĤ दीक सĢ तदशकोĜ तर कालाविध में सिमित क नाƀयमंच Ćभाग नाटक लेखक लोकिनसँ नव-\nनव Ćवृिþ आ नव-िशĪ पक नाƀय रचनाक अनुरोध करब ĆारĦ भ कयलक तथा मंचोपराĠ त ओकर \nĆकाशनक भार वहन करबाक दाियĜ व İ वीकारलक। नाƀयमंच Ćभाग Ņारा िवńापित İ मृित पवŸĜ सव बा \nअĠ याय कोनो आयोजनोĜ सव पर मौिलक, अनूिदत वा उपĠ यास वा कथाक नाƀय-रूप  Ćİ तुत करबाक \nपरĦ पराक शुभारĦ भ कयलकज नाƀयलेखन आ मंचनक िदशा में ऐितहािसक घटना िथक ले नव-लव \nĆितभाशाली नाƀय-लेखक लोकिþ केँ Ćोतसाहन भेटलिन तथा Ćाचीन आ अवŭचीन अिभनेता, अिभनेÿी आ \nिनदųशक लोकिþ एकर Ćİ तुित में सहभागी बनलाह। अिभनयोपयोगी आ मंचोपयोगी नाटकक जे अभाव \nसािहĜ याĠ तगर्त छस तकर पूĜ यथर् सिमितक नाƀय Ćभागक ई िनणर्य िनिĀत रूपेण  नाƀय-लेखन ओंकर \nमंचन तथा ओंकर ĆकाशĜ न में नव-िदशाक संकेत कयलक। \n1.चेतना अपन कायर्ƅम केँ ĭ यापक बनयबाक हेतु पूवर् िनणर्यापनुरूप सन् 1973 ई. में अमरनाथ झा \nजयĠ ती क आयोजन कंकडबाग कॉलनीक लोिहयानगर में इैबाक िनणर्य भेलैक तथा इहो िनणर्य भेलैक जे \nएिह अवसर पर एक नाƀयिभनयक आयोजन कयल जाय जािहये सहयोगी भेलाह वासुिकनाथ झा, \nगणेशशंकर सगŭ, अमरनाथ झा एवं छाÿानĠ दिसंह झा। जखन ई Ćचार भेलैक जेएिह कौलनी में \nअमरनाथ झा जयĠ तीक अवसर पर नाƀयिभनयक सेहो योजना छैक तखत कौलनीवासी सभक सहयोग \nपयŭĢ तमा =11 से भेंटय लागलिन। ओिह अवसर पर जनमानसक मनोरंजनाथ हवेली रानी नाटकक मंचन \nभेल छल, जािहमे रोिहणी रमण झा जे आब मैिथलीक नाटककार आ अिभनेताक रूप  में चिचर्त छिथ \nअिभनेÿी रूप  से रंगमंच पर उतरल रहिथ। एिह नाƀय योजना में कितपय सहयोगीक बल भेटल जािह \nमें उĪ लेखनीय छिथ इिěडयन नेशनक इĠ ƖकाĠ त झा. िमिथलेĠ दु एवं वेदानĠ द झा जनसĦ पकर् िवभाग का \nएिह आयोजनक ऐितहािसक महĜ व छैक जे िवहारक तĜ कालीन मुख् यमंÿी केदार पाě डेय एही मंच सँ िवहार \nपिĤलक सिभर्स कमीशन में मैिथलीक İ वीकृित आ िमिथला िवĮ विवńालयक İ थापनाक उľोषणा कराने \nरहिथ। ĆारिĦभकावİ था में अिभनयोपयुक् त नाटक अभाव रहलैक ओकरा संगिह-संग रंगमंच केँ नवरूप  \nदेबाक Ćयास कोलैक। समयाभावक कारणेँ सिमितक नाƀयमंच Ćभाग Ņारा एकर Ćयोग ĆारĦ भ में लैक \nिदगĦ बर झा िलिखत एकांकी हुरैत लोकऍं। पुन: सिमितकेँ मिहला अिभनेÿीक अĠ वेषणक Ćिƅया ĆारĦ भ \nकयलक जािह में ओंकरा किठनताक सामना करय पडलैक, िकĠ तु संयोग सँ रेिडयोक अिभनेÿी Ćेमलता \nिमā Ćेम कुमारी भारती िमā तथा अिभनेकताक रूप  से छाÿानĠ द िसंहझा, जगĠ नाथ झा, नरिसंह Ćसाद \nआ वेदानĠ द झा क अिवİ मरणीय सहयोगक फलİ वरूप  ई Ćदशर्न अĜ यĠ त सफल भेल जािहऍ आयोजक \nसंगिह-संगसंयोगकक सेहो उĜ साहवŀर्न भेलिन। एिह एकांकीक िनदųशन कराने र हिथ गणेश Ćसाद िसĠ हा \nतथा िबहार आटर् िथयेटर क संİ थापक अिनल कुमार मुखणŰक अपिरिमत तकिनक सहयोग भेटलिन। \nएिह एकांकीक मंचनक संगĆथ में Ćथम आधुिनक रंगसंचक अवधारणाक एकरा बानगी Ćİ तुतभेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \n1.नाƀय संचक िविधवत İ थापानोपराĠ त जनमानसक मनोवृित में नाटक आ रंगमंचक Ćित Ćितवŀर्ताक \nसंगिह संग नाƀयमंचनक हेतु Ćतीक्षानुसार रहब एक औĜ सुकयक भावनाक उदय होइनिह सिमितक \nपदािधकारी लोकित एकरा Ćित अपन सचेį टता आ तĜ पारता देखायब ĆारĦ भ कयलिन तकरे पिरणाम िथक \nजे नाƀय मंच मौिलक आ ानव तकिनकक नाƀयक हेतु अĠ वेषण करब ĆारĦ भ कयलका नाƀयमंचक \nसंयोगक छाÿा नĠ द िसंह झा केँ ई गुरूतर  भाद देल गेलिन जे अिƇम वषर् चेतनाक नाƀयमंचक \nतĜ वावधान से समसामिचक समİ या सँ सĦ  बिĠधत एहन मौिलक नाƀय लेखक सँ सĦ पकर् क’ कए नव \nतकिनक क नाटकक हेतु Ćयास करिथ। एिह हेतु ओ िहĠ दीक विरį ठ नाटक कार आ िमिथला िमिररक \nतĜ कालीन सĦ पादक सुधाशु शेखू चौधरी (192क0-1990) सँ सĦ पकर् सािध हुनका सँ एक एहन \nनाटकक अनुरोध कयलिन जे जनमानसक हृदय केँ İ पशर् कयिनहार हो। एिह Ćसंग में नाटककारक \nकथन छिन, आकाशवाणी पटनाक बटुकभाइक आ चेतना सिमितक वतर्मान सिचव गजेĠ Ɩनारायण चौधरी \nठॲठ मोिक हमरासँ भफाइत चाहक िजनगी िजचाा लेलिन आ हम मैिथली नाटककारक रूप  में चीĠ हल आ \nजानल जा सफलहुँ। भफाइत चाहक िजनगीक आĜ म-कĮ य) ओ इनक अनुरोधमािन मैिथली में Ćथमे-Ćथस \nकाल खě डी नाटक िलखलिन मफाइत चाहक िजनगी जकरा नाƀयमंचक तĜ वावधान में सन् 1974 ई. में \nशहीद İ मारकक Ćांगण में Ćİ तुत कयल गेल जािह में Ćाय: पैंतीस हंजार सँ बेसी मैिथल समाजक \nछॉंटल-वीछल लोक दस सािध नाटककक एक-एक शĤ द पीबैत रहल, एक-एक दृĮ यकेँ अपलक देखैत \nरहल। एिह Ćदशिनक सफलता क Ćमुखकरण छलैक जे एिह Ćकारक नाƀयायोजन चेतना सिमित Ņारा \nपूवर् में निह भेल छल तेँ दशर्केँ ई सवर्था नवीनताक आभास भेंटलैक। नाटकक सफलता एिह में रहलैक \nले अपेिक्षत घ् विन Ćकाशरस उपयुक् त यĆेक्षागृहक अभावॲ में नाƀयमंच चुनल बीछल कलाकारक सिƅय \nसहभािगताक फलİ वरूप  एकरा रूपािचत  कयल जा सकल। अिƇम वषर् ओंकर Ćकाशनक ĭ यवİ था \nकयलगेलैक जकर पिरणाम भेलैक जे जनमानसक जन-मन-रंजनक साधनक संगिह समकालीन समाज में \nĭ याĢ त बेरोजगारीक समİ याक हृदयİ पशŰ कथानक जनमानसक आकषर्णक केĠ Ɩ िबĠ दु बिन गेलैक। \n1.एिह Ćİ तुित में सहभागी रहिथ छायानĠ द िसंह झा, हृदयनाथ झा, वेदानĠ दझा, अशफŰ पासवान आजनवी, \nबĠ धु, फĪ लतझा, परमानĠ द झा, चĠ ƖĆकाश झा, मोदनाथ झा, मनमोहन चौधरी, शĦ भुदेव झा, रामनरेश \nचौधरी, Ćेमलता िमā Ćेम, कुमारी रमाचĠ Ɩ कािĠत, सुरजीत कुमार एवं सुनील कुमार अपार जन \nसमुदायक उपिİथित में ई नाठक Ćशंिसते निह; ĆĜ युत बहुतो िदन धिर चचŭक िवषय बनस रहस। \nनाटकक सफलता में नाटक में कलाकार लोकितक ओ अदİ य उĜ साहक संग-संग िबहार आटर् िथयेटर \nिबहार. जन सĦ पकर् िवभाग आ भारत सरकारक संगीत एवं नाटक िवभागक कलाकार लोकितक सहयोग \nकेँ अİ वीकारल निह जा सकैछ। \n1.वİ तुत: एिह Ćİ तुितक सफलताऍं सिमितक पदािधकारी लोकित पुन: हुनका सँ एक नव नाटकक \nरचनाक अनुरोध कयलक। आधुिनकताक सĠ दभर् में एक सेटक नाटक में सुधांशु शेखर चौधरी क कथा-\nवİ तु मूल Ćवाह संग-संग एक वा एकसँ अिधक अĠ तर Ćवाहक Ćयोग रहल अिछ। ओ नाƀय मंचक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nसंयोजक छाÿानĠ द िसंह झा क Ćİ तुित सँ एतेक Ćभािवत भेलाह जे अपन दोसर नाटक दहैत देवाल। \nलेटाइत ऑचरक रचना क’ कए हुनका देलिथन Ćİ तुित करवाक हेतु। पुन: एहू काल-खě डी नाटकक \nĆदशर्न एतेक Ćभावकारी भेल आ जनमानस नव नाƀय Ćİ तुितक हेतु वणर्भार Ćतीक्षातुर रहय लागल। \nएिह Ćकारेँ नाƀयमंच नाटक आ रंगमंच क िदशा में अपन डेग आगू बढबैत गेल। नाƀय-Ćदशिनक \nसफलताक पाछॉं नाƀयािभनय अपार जनमानसक समक्ष भेल। एिह नाटक में Ćितभगी कलाकार लोकित \nमें हृदयनाथ झा, मोहनाथ झा, अशफŰ पासवान अजनबी, शंभुदेव झा, रामनरेश चौधरी, सĜ यनारायण \nराडत, वीरेĠ Ɩ कुमारझा, फĠ नत झा, बलाशंकर चौधरी, सुनीलकुमार झा, वीरेĠ Ɩकुमारझा, फĠ नतझा, \nरामनरेश चौधरी, सĜ यनारायण राडत, वीरेĠ Ɩ कुमारझा, फĠ नतझा, बलाशंकर चौधरी, सुनील कुमार झा, \nकĪ पनादास एवं Ćेमलता िमā Ćेम। एिह नाƀययोजनक सब āेय कलाकार लोकितक पिरāिमक संगिह-संग \nिबहार आटर् िथयेटर एवं जन सĦ पकर् िवभागक कलाकारकेँ रहलिन। \n1.चेतना सिमितक ई अिभनव Ćयास भेलैक जे िमिथलाĭ चलक पुरातन सांİ कृितक िवरासत तथा नाƀय \nसािहĜ यक अिविच्छĠ न İ मृिŀशाली आ गौरवशाली परĦ परा में एक नव Ćाणक İ पĠ दन भरबाक िनिमत \nिनयिमत रूपेँ  Ćाचीन एवं अवŭचीन Ćितभाशाली नाƀय-लेखकक आहवानक कए नाƀय –लेखनक िदशा में \nĆोĜ साहन, मंचोपराĠ त ओंकर Ćकाशनक ĭ यविİथत परĦ पराक ĭ यवİ था कयलक सन् 1973 ई. सँ जे \nजनमानसक मनोरंजनक संगिह-संग नाƀय-सािहिĜयक साबŀर्नक िदशा में गितशील भेल जे िवńापित İ मृित \nपवŸĜ सव पर संगिह-संग अमरनाथ झा, हिरमोहन झा, लिलतनारायण िमā एवं जयनाथ िमā जयĠ तीक \nअवसरपर मौिलक, अĠ य भारतीय भाषाएं अनूिदत वा मैिथलीक Ćिसŀ उपĠ यास वा कथाक नाƀय \nरूपाĠ तरणक परĦ पराक शुभारĦ भ कयलक जे अńपयर्Ġ त अĭ याहत रूपेँ  चिल आिब रहल अिछ। एकर \nसुपिरणाम एलबा अवĮ य भेलैक जे अńािप िनरİ थ नाटकक मंचन सिमितक तĜ वाधान में भेल अिछ \nजकरा ऐितहािसक घटना कहब िवशेष समुिचत हैत, कारण भंिगमा (1984) केँ छोिड क’ िमिथला अचल \nबा िमिथलेतर क्षेÿक कोनो नाƀय संİ था अłŭव एतेक पिरभाषा में नाƀयायोजन निह क’ सकल अिछ। \nएकरा Ņारा रिचत नाटककेँ िविवध काल-खंड में सुिवधानुसार िवभĠ न दशक में Ćदिशर्त नाटकक ितिथक \nअनुसारेँ कयल जा रहल अिछ। \n1.अमरनाथ झा जयĠ तीक आयोजन पर महेĠ Ɩ सलंिगया (1946) क ओकरा आडĠ नक बारहमासा, \nगुणनाथ झाक पाथेय, गंगेश गुंजन (1941) क चौबिरयापर। बुिधबिधया एवं रोिहणी रमण झा क अिĠतम \nगहना, हिरमोहन झा जयĠ तीपर हुनकिह Ņारा िलिखत एकांकी अयाची िमā (1956), हुनक Ćिसŀ कथा \nपॉंच पÿक एकल अिĥनय एवं छाÿानĠ द िसंह झा क आदशर् कुटुĦ ब कनाƀय रूपाĠ तरण, लिलत नारायण \nिमā जयĠ ती पर तĠ ÿनाथ झा (1क909-1974) क उपनयताक भोज (1949) एवं अरिवĠ द अक् कू \nगुलाब घडी तथा जयनाथ िमāक जयĠ ती पर हिरमोहन झा क Ćिसŀ कथा कĠ याक जीवन क नाƀय \nरूपाĠ तरण िवभूित आनĠ द Ņारा ितितर दाइ केँ मंचİ थ कयल गेल जकर िववरण िनĦ नाİ थ अिछ: \n1.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nिवपरीत शताĤ दीक अį टम दशक में मंिचत एकांकी/नाटक: \nितिथ नाटक नाटककार    अिभनीत İ थान      अवसर       िनदųशक \n10 नवĦ बर 1973  ढठैत लोक    िदगाĦ बर झा  शहीद İ मारक िवńापितपणर्  गणेशĆसाद िसĠ हा \n10 नवĦ बर 1974  मफाइत चाह िजनगी सुधांशु शेखर चौधरी  शही İ मारक  िवńापितपणर्  गणेशĆसाद \nिसĠ हा \n18 नवĦ बर 1975  ढहैत देवाल/लेटाइत ऑंचर   सुधॲशु शेखर चौधरी  शहीद İ मारक िवńापितपवर्      \nगणेशĆसाद िसĠ हा \n6 नवĦ बर 1976   पिसझैत पाथर       रामदेव झा    शहीद स्  मारक िवńापितपवर्   नवीनचĠ Ɩािमā \n6 नवĦ बर 1976   एक िदन एकराित    सीतासमझा Į याम    शहीद İ मारक िवńापित पवर् रवीĠ Ɩनाथ \nठाकुर \n23 नवĦ बर 1977  एकरा अĠ तयŭÿा     जनŭदन राय  शहीद İ मारक िवńापित पवर्  जनादर्न राय \n25 नवĦ बर1977   इĠ टरĭ यू      जनादर्न राय  शहीद İ मारक िवńापित पवर् जनादर्न राय \n25 नवĦ बर 1977  िसहसर्ल      रवीĠ Ɩनाथ ठाकुर     शहीद İ मारक िवńापितपवर्   रवीĠ Ɩनाथ ठाकुर \n25 नवĦ बर 1977  ओझाजी      दमन काĠ त झा     शहीद İ मारक िवńापती पवर्  रवीĠ Ɩनाथ ठाकुर \n14 नवĦ बर 1978  पािह सॉंझ    सुधॉंशु शेखर चौधरी  शहीद İ मारक िवńापितपवर्   अिखलेखकर \n14 नवĦ बर 1978  हॉİ टल गेİ ट  सिच्चदानĠ द चौधरी   शहीद İ मारक िवńापित पवर्  सिच्चदानĠ द \nचौधरी \n25 फरवरी 1979   ओंकरा आडĭ नक बारहमासा  महेĠ Ɩ मलंिगया     आइ. एम. ए. हॉल   अमरनाथ \nझा जयĠ ती  अिरवलेरवर \n4 नवĦ बर 1979   ओंकरा आडĭ तक बारहमासा  महेĠ Ɩ मंलिगया     शहीद İ मारक िवńापितपवर् \nअिखलेखर \n4 नवĦ बर 1979   चानोदाइ      उषािकरण खाँ शहीद İ मारक िवńापित पवर्  अिखलेखर \n22 नवĦ बर1980   एक कमल नोइ में   महेĠ Ɩमजंिगया      शहीद İ मार क िवńापित पवर् अिखलेखर \nएिह दशक कालाविध में कुल पĠ Ɩह एकांकी/नाटकक Ćİ तुित कयल गेल जािह में पॉंच नाटक आ शेष \nदस एकांकी अविध। एिह दशाĤ दक अĠ तगर्त ख् याित अिजर्त कयलक भफाइत चाहकिजनगी, ढहैत देवाल। \nलेटाइत ऑचर पिहल सॉंझ एवं ओंकरा आडĭ नक बारहमासा कारण नाटककार सामािजक पिरĆेŞ यकेँ घ् यान \nसे रािख क’ एकर कथानक संयोजन कयलिन जे जनमानस पर अपन अिमट छाप छोडविस सहायक \nिसŀ भेल। उपयुर्क् त नाटकािदक कथानक दुतगािसता, घटना-उपघटनािदक िवİ तारक संग समिĠवत क’ \nकए नाटककार नाटककार नाƀयसािहĜ याĠ तगर्त तेहन मानदě ड İ थािपत क’ देलिन जे में अĠ यतम भ’ \nगेलाह। एिह संİ था Ņारा जखन जखन नाƀयायोजन कयल गेल तखन-तखन दशर्कक रूप  में सĦ पूणर्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nमैिथल समाज उनिह आयल जे एकर लोक िĆयताक Ćितमान िथक।  \n  \n \nReply06/08/2009 at 09:50 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nchetna samitik nik karya sabhak varnan adbhut, sabh te okara aai kalhi apshabda kahaba me lagal chhathi \nReply06/07/2009 at 12:15 PM \n3 \n \nमनोज.सदाय said... \nchetna samitik natmanchak nik shodhpoorna jankari \n \nकथा-नदी \n  \nसुभाषचĠƖ यादव- \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, नई \nिदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण मंडल \nिवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर ( िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण \nसिमित। \n  \n   परलय \nबुझाइत रहै जेना सतिहया लािध देलकै । धाप परक पिटयापर बैसल बौकू कखनसँ ने पािनक \nिटपकब देिख रहल छल । बैसल-बैसल ओकर डाँड़ दुखा गेलै । ओ नूआंक गेरूआकेँ  \nसिरऔलक आ आँिख मूिन पिड़ रहल। \nमाल-जाल भूखे िडिरया रहल छलै । बुनछेक होइतैक तऽ कने टहला-बुला अिबितऐक । \nमाल-जाल थािक-हािर कऽ िनंघेसमे मुँह मािर रहल छलै आ बीच-बीचमे एकाध टा घास टॲगैत \nरहै । कािŎ दुपहरेसँ पािन पिड़ रहल छलै । बेरूपहर  घास निह आिन भेलै, ने माल खोिल \nभेलै । दुनू बड़द आ गाय आफन तोिड़ रहल छलै आ खुरािठ कऽ कादो कऽ देलकै । \nथकनी आ िचंतामे डूबल-डूबल अचानक बौकूक भक टुटलै तऽ लागलै जेना बोह आिब गेलै \n। बोह एहने समयमे उठै छलै । साओन-भादोक एहने झाँटमे पािन बढ़य लगै आ जलामय \nकऽ दैक ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \n  ओ हाक पािड़ पड़ोिसया सँ पुछलकै जे पािन तऽ ने बिढ़ रहल छैक । 'धार उछाल भऽ \nगेलैक ’-पड़ोिसया कहलकै । ओकर मन आशंिकत भऽ गेलै । धार उछाल भऽ गेलै, एकर \nमतलब जे आब पािन पलड़तै । बाध-वन, खेत-पथार, घर-दुआर सभ िकछु डूिब जेतै । माल-\nजाल भािस जेतै । लोक-बेद मरतै । समय तेहन िवकराल छैक जे लोककेँ Ćाण बचायब \nकिठन भऽ जेतै । भोरे सँ कार कौवा टाँिस रहल छैक । पता निह की हेतै । \n'बाबू हौ, माय कोना-कोना ने करै छैक ।'-बौकूक बेटी पलिसया घबरायल आ ĭयाकुल İवरमे \nओकरा हाक देलकै । बौकूक कलेजा धकिसन उठलै । भेलवावाली केँ भोर सँ रĿ्-दİत भऽ \nरहल छलै । बौकू धड़फड़ायल पािनमे िततैत आँगन गेल । भेलवा वालीक पेटमे आब िकछु \nनिह छलैकजे मुँहसँ बाहर अिबितऐक । लेिकन जी फिरया रहल छलै आ ओ-ओ करैत \nकालबुझाइ जेना पेटक सभटा अँतड़ी बहरा जेतै । औक बž भेलापर ओ कहरय लगै । \nओकर टाँग-हाथ सदर् भऽ गेल छलै । \n'हाथ-गोरमे तेल औंस दही आ सलगी ओढ़ाय दही ।’- भेलवा वालीक नाड़ी टेबैत बौकू \nपलिसयाकेँ कहलकै । पलिसया मायक पैर ससारय लगलै आ बौकू िचंताक अथाह समुƖमे \nडूबल बैसल रहलै । बौकूकेँ बुझेलै जेना ओकर घर आ बाहर दुनू िछिड़या गेलै आ ओकरा बूते \nआब कोनो चीज समटब पार निह लगतै । \nभेलवा वाली सूित रहलै । नņा आ ललबा भूखसँ लटुआ गेलै। तीतल धुँआइत जारिनसँ \nपलिसया मकइक फुटहा भूजऽ बैसलै । दुनू छौड़ा चूिŎ लग बैसल खापिड़ िदस तािक रहल \nछलै आ नीचामे खसैत लावा बीिछ-बीिछ खाय लगलै । 'उतरबिरयाबाधमे पािन भिर गेलै ।'- \nबाध सँ घूरल देबुआ हĪला कऽ रहल छलै । \nसभ चीज नाश भऽ जेतै । बौकूकेँ एिह बेरूका  लच्छन नीक निह बुझाइत रहै । पिछया \nपरक झाँट आ कोसीक बािढ़ सभकेँ लऽ कऽ डूिब जेतै । एिह टोल िक पूरा गामेमे ककरो \nनाह निह रहै \\ माल-जाल, धीयापूता आ िबमिरयािह घरनीकेँ लऽ कऽ एहन िवकराल समयमे ओ \nकतऽ जेतै ? बौकूकेँ िकछु निह फुराइ जेना ओकर अिकल हेरा गेल होइ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \nमाल-जाल िडकरैत रहै । बौकू गठुĪलामे ढुकलै आ िकछु फुफड़ी पड़ल मिटआइन ठठेर बीिछ \nकऽ ओगािर देलकै । तीनू टा माल कतहु-कतहु सँ पात नोचऽ लेल मूड़ी मारऽ लगलै आ \nडाँटकेँ खुरदािन देलकै । \nपािन बिढ़ते गेलै । बीच-बीचमे लोक सभ पािन बढ़बाक हĪला करै । नाहक इंतजाम करबा \nलेल रामचन सभकेँ कहने िफिर रहल छलै । घरसँ िनकलै वला समय निह रहै । एहन \nसमयमे के आ कतऽ नाहक इंतजाम करतै ? कखनो काल बौकूकेँ लगै जे रामचन बलॱ \nलोककेँ चिरया रहल छैक । िकछु निह हेतै । धार खाली फूिल गेल छैक। थोड़ेक पािन \nअऔतै आ सटिक जेतै । रामचनक घरमे अनाज-पािन कनेक बेसी छैक तेँ ओकरा नाहक \nएतेक िफिकर छैक । लेिकन के कहलक-ए ! ओकर िवĂास कपूर जकाँ तुरĠते उिड़ गेलै । \nमेघ पतरेलै आ कने कालक लेल बुनछेक भऽ गेलै । बच्चासँ लऽ कऽ बूढ़ धिर गामक समİत \nलोक पािन देखबा लेल घरसँ बाहर आिब गेलै । उþरभर सगरे पािनए-पािन देखाइत रहै । \nबİती िदस जे पािन दौड़ल आिब रहल छलै, तकरा धीयापूता सभ हाथ आ बाँिह सँ रोकैत रहै \n। पािनक धार कने काल धिर िबलिमकेँ जमा होइत रहै आ तकर बाद हाथ आ बाँिहकेँ टपैत \nआगू बिढ़ जाइक । छॱड़ा सब आगू जा कऽ फेर पािनकेँ घेरै । बाĠह-छेककेँ टपैत पािन फेर \nआगू बिढ़ जाइक । पािनक ताकतक सोझाँ छॱड़ा सभ हािर निह मानय चाहैत रहय । पािन \nखरहू सभक लेल कौतुक आ खेलक वİतु बिन गेल छलै, लेिकन िसयानकेँ आतंिकत कऽ \nरहल छलै । \n  'बाप रे ! वेग देखै िछही ? ई पािन जुलूम करतै ।’- करमान लागल लोक िदस तकैत भĪलू \nबुढ़बा बजलै । कोसीक उƇ रूपकेँ  लोक सभ अिनƠक आशंका आ आĀयर्क भाव सँ देिख \nरहल छल आ अपना-अपना िहसाबेँ िटĢपणी कऽ रहल छल । \nबैकू माल खोिल दिछनबिरया बाध लऽ गेलै । थोड़बे कालमे बहुत चरबाह जुिट गेलै । बािढ़ \nआिब गेलापर माल-जालक लेल कोन İथान सुरिक्षत  हेतै, ओ सभ तािह िदआ गĢप कऽ रहल \nछल । मुदा सभक नजिर उþर िदस जमल रहै, जेĦ हरसँ पािन आिब रहल छलै । बरखा \nफेर हुअय लगलै। आब बािढ़ आिब कऽ रहतै । ओ सभ दुिĀĠताक बोझ तर दबल आ \nबरखामे िततैत चरबािह करैत रहल । गामपर हĪला होमय लगलै । एकर मतलब जे घर- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nआँगनमे पािन ढ़ुिक रहल छलै । ओ सभ मालकेँ गाम िदस रोमलक । आगू बढ़ला पर \nदेखलक पािन बहुत वेगसँ दौड़ल अबैत रहए आ जिĪदए दिछनबिरयो बाधकेँ पािट देतै । \nबौकू गाम पहुँचल तऽ देखलक दुआिर-अँगनामे भिर घुņी पािन लािग गेल छैक । छपछपाइत \nगोहालीमे मालकेँ जोिड़ ओ भेलवा वालीकेँ देखय आँगन गेल । साँझ पिड़ रहल छलै । \nझाँटमे अितकाल रहलाक कारणे ओकर सॱसे देह भुटकल आ थरथराइत रहै । ओ धोती \nफेरलक आ चĿिर ओिढ़ चूिŎ लग बैिस गेल। चूिŎ पर पलिसया मकइक िखचड़ी टभकाबैत \nरहै । घरमे धुइयाँ औनाइत रहै आ बाहर िनकलऽ लेल अहुँिछया कािट रहल छलै । बौकूकेँ \nबुझेलै जेना कोसी तर मे रहिनहारो धुइयाँ िछऐ जे बािढ़सँ घेरायल चकभाउर दैत रहैत छैक आ \nरİता निह भेटला पर पािनमे िबला जाइत छैक । चूिŎ फुकैत-फुकैत पलिसया बेदम भऽ गेल \nछलै । \n  'आब की हेतै ?' भेलवा वाली पुछलकै । रĿ-दİत बंद भऽ गेला सँ ओकर मन नीक भऽ \nगेल रहै । मगर कमजोरीक  कारणे पड़िल छिल । \n  'आब की हेतै ?' कोनो जवाब निह भेटला पर ओ फेर पुछलकै । \n  'जे सबहक हेतै, सैह हेतै, और की हेतै ? अखिन घर छोड़क कोनो बेगरता निह छैक ।’ \nपलिसया बाप िदस एकटक तकैत सुिन रहल छलै । \n  'सतबा सब परानीकेँ गोिढ़यारी लऽ गेलै ।' भेलवा वालीक İवरमे उलहन छलै । \n  'गोिढ़आिरए कोन ऊँच पर छैक ।' बौकू खॱझाय गेलै । \n  'ओतय कटिनयाँक डर तऽ निह ने छैक ।' भेलवा वाली फिरछाबैत कहलकै । \n  'भोर देखल जेतै ।' िचंता करैत-करैत बौकूमे िचंतनीय िनरपेक्षता आिब गेल छलै । \n  'पािन बिढ़ए रहल छैक ।' भेलवा वाली जेना अपनेसँ गĢप करैत बजलै ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \n  आँगनमे आब भिर ठेहुन पािन भऽ गेलै । धीयापूता मचान पर सूित रहलै । तीतयवला सब \nवİतुकेँ पलिसया सीक आ मचानपर रािख देलकै । माल-जाल पािन मे ठाढ़ भेल िडिरया \nरहल छलै । साँप-कीड़ाक बहुत डर रहै । \n  धार हहाइत रहै । िनसबद राितमे कोसीक गरजब िवकराल आ डराओन लािग रहल छलै \n। ओकर एकपरतार हहासमे एकटा दोसरे सुर-ताल छलै । कखनो धैयर् आ कखनो बेचैनी संगे \nबौकू ई संगीत सुिन रहल छल । ओ तबाही आ मृĜयुक संगीत रहै । ओकर िनž उिड़ गेल \nरहै । ओ कखनो बढ़ैत पािनक अंदाज करैत रहय; कखनो आँिख िनरािर माल-जालकेँ देखैत \nरहय । कखनो कान पािथ िवनाशकारी हहाससुनैत रहय । ओकरा होइक जेना घर लऽ दऽ \nकऽ कखनो बैिस जेतै । ओ चेहाय कऽ उठय आ आँिख फािड़-फािड़घरकेँ देखय । \n  'भागह हौ, बौकू भैया । घर किट रहल छैक, भागह हौ ।' कमल िचकरैत रहै । \n   बौकूकेँ हूक पैिस गेलै आ  समूचा देह थरथराय लगलै । आब ओ कोना की करतै ? कोना \nसभक जान बचेतै ? \nकमलक िचकरब सुिन भेलवा वाली हाकरोस कऽ उठलै—'हौ बाप ! ई घरेमे घेिरकऽ सभक \nजान मािर देतै । हे भगवान, रच्छा करह । हे  कोसी माय, जान बचाबह । तोरा जीवक \nबदला जीव देबह । हे कोसी महरानी, बचाय लैह ।’ \n  बौकूकेँ भेलवा वालीक अगुताइ पर िपþ उठलै । लेिकन लगले भेलवा वाली आ धीयापूताक \nलेल ओकरा अफसोच आ दुख भेलै । भेलै जेना सभकेँ कĠहा पर लऽ कऽ उिड़ जाइ, \nऊपर, बहुत ऊपर आकाशमे ठेिक जाइ आ धार आ समुƖ केँ िठठुआ देखबैत रही । लेिकन \nओकर देह िसहिर उठलैक । भेलै जेना खिस पड़ब। \n कटिनयाँ अखन ओकरा घरसँ दूर रहै; लेिकन पािन घर ढुिक गेलै । कच्छाछोप पािन भऽ \nगेलै । पािनमे बहुत वेग रहै । अखन जँ ओ सभकेँ लऽ कऽ िनकलै तऽ एिह रेत आ \nअĠहारमे सभ दहाय-भिसया कऽ मिर जेतै । आब भोरसँ पिहने िकछु निह भऽ सकतै । \n  बौकूकेँ एको पलक लेल िनž निह भेलै । ओ दुनू ठेंगहुन केँ पिजयाठने ओिह पर माथ \nटेकने बैसल रहय । उकस-पाकस आ कनेको िहलडोल करबाक कोनो इच्छा निह भेलै ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nसभतिर मृĜयु आ िवनाशक हाहाकार पसरल छलै । धीरे-धीरे ओकर आĜमामे िवषěण शूĠयता \nभरैत गेलै । मन पर उŅेगरिहत संवेदनशूĠय शांित पसिर गेलै । आब ओकरा  कोनो चीजक \nिचंता निह रहलै \\ भेलवा वाली, धीयापूता, मालजाल, कोसीक िवğवंस सभटा अथर्हीन भऽ गेलै \n। ओकर मोह टूिट गेल रहै । ओ कठोर पĜथर जकाँ अचल बैसल रहय । \n  बरखा रूिक  गेलै । आसमान साफ भऽ गेलै । िकिरन फुटलै । ओकर फुटैत लाली देिख \nभेलवा वालीकेँ बुझेलै जेना कोसी महारानी ओकर गोहािर सुिन लेलकइ । ओ आशा आ \nउĜसाहसँ भिर गेिल । ओ बौकू केँ हाक पाड़लक । बौकू कोनो उþर निह देलकै जेना ओ \nअगम—अथाह पािनमे डूबल हो आ हाक सुिन ऊपर हेबाक जतन कऽ रहल हो । भेलवा \nवालीक दोसर हाक सँ बौकूमे İपĠदन भेलै । ओ अकचकाइत मूड़ी उठौलक आ भकुआयल \nसन सभ चीजकेँ िचĠहबाक आ İमरण करबाक Ćयास करय लागल। \n  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nbadhik vibhishikak varnan sajiv roop me paralay dvara \nReply06/08/2009 at 09:40 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nपरलय मे कोशीक परलय बƂड नीक दिशर्त भेल। \nReply06/07/2009 at 12:16 PM \n3  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \n \nमनोज.सदाय said... \nkoshi badhi par aadharit ehi kathak kono javab nahi \nReply06/06/2009 at 11:14 PM \n \n  \nउपĠयास \n-कुसुम ठाकुर \n  \nĆĜयावतर्न - (पाँचम खेप) \n११ \n  \nबोमिडला आबय समय हम सोचनहुँ निह रिहये जे एतेक जĪदी िहनका सs भेंट होयत। िहनका \nदेिख हमरा अĜयĠत Ćसžता भेल मुदा ĭयक्त करय मे संकोच होयत छलs। इहो हमरा देिख \nकम खुश निह छलिथ आ निह िहनका अपन Ćसžता ĭयक्त करय मे देरी लागलैĠह। बौआ \nके जायत देरी अपन खुशी ĭयक्त कs देलाह। \n  \nहम िहनका सs गĢप करैत छिलयैĠह आ िहनक कॉलेजक िवषय मे पुछित छिलयैĠह िक \nअचानक इ किह उठलाह \" हम सोिच लेने छी, सब मास अहाँ लग आबय के लेल छुņी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nलेब, तािह सs नीक जे अहाँक नाम हम मुजģफरपुर मे िलखवा दी। Ćकाश(बौआ के नाम) एिह \nबेर सs बाबा लग रही कs पिढये रहल छिथ। हम अहाँ कs बाबुजी सs गĢप करैत िछयैĠह। \nओनाहुँ अहाँक काका कs बदली राँची सs भsरहल छैĠह आ िनमर्ला कॉलेज मे अहाँ के हॉİटल \nमे निह लेत, िकयाक तs ओ सब िबयाहल के हॉİटल मे निह लैत छैक। िŅरागमन होयबा मे \nएखैĠह कम सs कम डेढ़ साल छैक, अहाँक बाबुजी के कतय बदली होयतैĠह निह जािन। हम \nआब बेसी िदन अहाँ सs अलग निह रिह सकैत छी। मुजģफरपुर मे भेंट तs होयत, आ बदली \nके चĸर से नय रहत\"। हम चुप चाप सुिन लेिलयैĠह, सोचलहुँ कॉलेज तs मुजģफरपुर मे \nराँची सs नीक निह होयत मुदा िहनकर छुņी आ ऐबा जयबा वाला चĸर समाĢत भs जयतैĠह। \n  \nभोर मे बौआ के देखिलयैĠह जĪदी जĪदी तैयार भs गेलाह आ िहनकर खुशामद करय छलाह। \nहमरा मना कs देने छलिथ िहनका सs सीढी के िवषय मे गĢप करबाक लेल वा बतेबाक लेल \nजे कतेक सीढी छैक। जलखई के बाद हम, बौआ आ इ तीनू गोटे घुमय लेल िनकलहुँ।जाड़ \nछलैक हम सब अपन अपन गरम कपडा पिहर लेने रही। सबस पिहने बाबूजी के ऑिफस \nपहुँचलहुँ ओ देखलाक बाद बौआ कहलाह चलु हम सब आओर नीचा चलैत छी। हम सब \nनीचा चलैत गेलहुँ, नीचा जाय मे तs बड नीक लागल। एक तs सीढ़ी नीक छलैक दोसर \nढलांग पर उतरय मे ओनाहु नीक लागैत छैक। उतरय समय मे हम सब बुझबे निह केिलयैक \nजे कतेक नीचा जा रहल छी। हम सब मौसम आ Ćकृित केर आनंद लैत कखनहु कs बाजी \nलगा कs दौड़ित आ कखनहु कूदित नीचा उतरित गेलहुँ। अचानक इ कहलाह आब आगू \nनिह , आब एतय सsआिपस चलु। सड़क नजिर आबय लागल छलैक हम सब िवचािर केलहुँ \nसड़क सsआिपस भेल जाय आ हम सब पिहने सड़क सs आ बीच बीच मे सीढी सs चढैत \nऊपर जाय लगलहुँ। \n  \nऊपर चढय समय सेहो शुरू  मे तs नीक लागल मुदा जलिदये थािक गेलहुँ। ततेक गरमी \nलागल जे एक एक कs अपन अपन İवेटर उतारय पिर गेल। ओकर बाद हम सब रुिक \nरुिक कs चलय लागलहुँ। घर पहुँचित पहुँचित हम सब ततेक थािक गेल रही जे घर पहुँचित \nदेरी इ तs सीधे िबछौन पर पिर रहलाह। िकछु समय बाद जखैंह इ भोजन करय लेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nउठलाह तs बौआ हँसैत पुछलिथन \" केहेन लागल बोमिडला \" । सुनतिह हँसय लगलाह आ \nकहलाह \"अरे अहाँ तs हमरा मािर देलहुँ आ पुछित छी केहेन लागल बोमिडला, हम आब िकनहु \nअहाँ दुनु भाई बिहन संग पैरे घुमय निह जायब \"। \n  \nबाहर वाला घर मे बैसला सs गेट ओिहना नजिर आबैत छलैक आ गेट लग सीढ़ी छलैक \nजािह सs ऊपर चिढ आ फेर नीचा उतिर कs झरना लग जाय परैत छलैक ।झरना के बाद \nदािहना िदस सीढ़ी छलैक जािह सs नीचा उतिर बाबुजी केर ऑिफस जाय परैत छलैक । \nबाबुजी सब िदन भोर मे जायत समय आ खेनाई खाय लेल जखैंह आबैत छलाह तखैĠह दुनु \nबेर ऑिफस पैरे जायत छलाह आ आिपस आबैत छलाह। इ सब िदन बाबुजी के ऑिफस \nजाय समय बाहर वाला घर मे जा कs बैिस रहैत छलाह। जाय समय बाबुजी हमरा कहैत \nगेलाह जे हम सब तैयार रही ओ ऑिफस जाय कsजीप पठा देताह आ हम सब सलारी जे \nिक बहुत नीक जगह छलैक तािह ठाम सsआजु घुिम आिब। बाबुजी केर ऑिफस जाय समय \nहम जखैĠह बाहर वाला घर मे गेलहुँ तs इ आ बौआ पिहनिह सs ओिह घर मे छलाह। जिहना \nहम पहुँचलहुँ बाबुजी गेट लग पहुँिच गेल छलाह, ओ जिहना गेट सs ऊपर गेलाह इ तुंरत किह \nउठलिथ ,देखू आब बाबुजी घुरताह, हम मजाक बुिझ हँसय लगलहुँ मुदा सच मे बाबुजी िकछुए \nआगू जा फेर आपस घर आिब गेलाह आ अपन कोठरी मे जा फेर ऑिफस गेलाह। हम \nपुछिलयैĠह अहाँ कोना बुझिलयय जे बाबुजी आपस अओताह, तs हमरा कहलाह ओ तs सब िदन \nएक बेर ऑिफस जाय समय मे आिपस आिब कs जाय छिथ। हम जिहया सs अयलहुं अिछ \nहम देिख रहल िछयैĠह। बाबुजी के िकछु नय िकछु सब िदन छुटैत छैĠह आ ओ आिपस \nआिब कs लs जायत छिथ। हमरा हँसी लािग गेल आ कहिलयैĠह अहाँ के अिह ठाम कोनो \nकाज निह अिछ तs यैह सब देखित रहैत िछयैक। \n  \nआजु बाबुजी ऑिफस सs अयलाह तs आिबते सुनेलाह जे हुनक बदली के आदेश आिब गेल \nछैĠह आ आब जलिदये हुनका जमशेदपुर जा कs ओिह ठामक कायर् भार सĦभारय परतैĠह । \nइ सुिन हमरा बड खुशी भेल, संगिह देखिलयैक िबžी सोनी बौआ सब खुश छलिथ आ सब \nसs बेसी माँ खुश छलीह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \n  \nजिहया सs बाबुजी कहलिथ जे हुनक बदली केर आदेश आिब गेल छैĠह ओिह िदन के बाद \nसs बौआ हम आ इ सब िदन घुमय िनकली, बीच बीच मे कोनो कोनो िदन सोनी िबžी सब \nसेहो सँग जायत छिलह। बोमिडला मे घुमय लेल एक सs एक जगह छलैक मुदा Ćदूषण \nनामक कोनो वİतु निह। दूर वाला जगह सब तs जीप सs जाइत छलहुँ मुदा लग वाला सब \nपैरे जाइत रही। एकटा बातक ğयान इ सिदखन राखिथ जे चलैत चलैत बेसी दूर निह \nजाई। \n  \nहमरा लोकिन कs बोमिडला मे एक डेढ़ मास घुमित िफरित कोना बीित गेल से बुझय मे निह \nआयल। जएबाक िदन लग आिब गेल छलैक, बाबुजी कहलिथ जे सब गोटे एकिह सँग चारŅार \nतक जायब। ओिहठाम सs ठाकुर जी आ बौआ मुजģफरपुर चिल जयताह आ बाकी हम सभ \nजमशेदपुर चिल जायब। \n  \nचारŅार गेİट हाउस तक सब गोटे सँग अयलहुँ आ ओिह ठाम आिब एक बेर फेर िबछरय के \nआभास भेल मुदा एिह बेर दोसर तरहक छलs। मोन मे भेल आब तsिकछुए िदनक गĢप छैक \nतकर बाद तs सब ठीक भs जायत। हमर पढ़ाई आ िहनका अयबा जयबा मे सेहो कोनो \nतरहक िदĸित निह होयत। िहनकर Əेन पिहने छलैĠह,जाय समय मे हमरा उदास देिख इ \nकहलाह \" आब तs अहाँ जमशेदपुर मे रहब ओिह ठाम जाय मे हमरा कोनो िदĸत निह \nहोयत। िकछु िदन बाद हमर पढ़ाई सेहो खतम भs रहल अिछ\"। \n  \nजमशेदपुर पहुँिच बाबुजी के रहय लेल एकटा खूब पैघ सरकारी बंगला भेट गेल छलैĠह जे \nिक िकछु िदन सs खाली छलैक। जतबा पैघ घर छलैक ततबे पैघ ओिह मे बगीचा मुदा \nखाली िकयाक छलैक से तs बाबुजी के निह बुझय मे अयलैĠह, मुदा माँ के ओिह घर मे रहय \nमे डर होयत छलैĠह आ कहलिथ \"एिह घर मे बेसी िदन निह रहल जा सकैत अिछ। जाबैत \nकोनो दोसर नीक घर निह भेटय छैक ताबैत एिह बँगला मे रहल जाय\"। माँ सब के किह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nदेने रहिथ जरूरी  सामान माÿ खोलबाक अिछ। ओिह बंगला मे कम सs कम छौ सात टा \nकोठरी छलैक जािह मे सs दू टा कात वाला कोठरी आ भनसा घर खोिल हम सब रहय \nलगलहुँ। बाकी सब कोठरी बंद रहैत छलैक। \n  \nहम सब जमशेदपुर अयलहुँ ओकर दू तीन िदन बाद काका भेंट करय लेल अयलाह,हुनका \nदेिख हम तs आĀयर्चिकत रिह गेलहुँ। एतबिह िदन मे ततेक कमजोर लागैत छलाह जे \nदेखतिह माँ पुछलिथन \" अहाँ के िकछु होयत अिछ की फूल बाबू\"। काका कहलिथ कोनो \nख़ास निह, बीच बीच मे पेट मे गैस भs जायत अिछ जािह के चलते ददर् होयत रहैत \nअिछ।काका जाय लगलाह तs माँ काका के कहलिथन जे राँची जा कsसबस पिहने नीक \nसs डॉक्टर से देखाऊ, बराबिर ददर् भेनाई ठीक निह छैक । \n  \nहम सब ठीक दुगŭ पूजा सs पिहने जमशेदपुर पहुँचल रही । एक तs नब जगह तािह पर \nतेहेन घर छलैक जे कतहु घुमय जाय मे से डर होयत छलैक, मुदा हम सब जमशेदपुरक \nपूजा देखलहुँ। िदवाली सs एक दू िदन पिहने इ पहुँचलाह। िहनका देिख कs सब भाई बिहन \nसब खुश भs जाय गेलिथ आ इहो सब संग िमली कs िदवाली के पटखा कs तैयारी करय मे \nलािग गेलाह । \n  \nिदवाली िदन साँझ मे पूजाक बाद सभ गोटे बाहर मे बैिस कs Ćसाद खाइत छलहुँ Ćसाद \nखेलाक बाद इ उिठ कs पाछू गेलाह आ सँग सँग चारू  भाई बिहन सेहो िहनके पाछू चिल \nगेलिथ। माँ भानस मे लागल छिलह बाहर मे माÿ हम आ बाबुजी बिच गेलहुँ। अचानक पाछू \nवाला घर मे बुझायल जेना बम फुटैत छैक। बाबुजी आ हम दूनू गोटे दौिर कs भीतर गेलहुँ। \nमाँ से भनसा घर स दौिर क अयलीह। जािह िदस सsआवाज अबैत छलैक ओिह िदस घरक \nभीतरे सs हम सब गेलहुँ। बाबुजी घर सब खोलैत जओं बीच वाला हॉल लग पहुँचलाह \nतs सामने मे इ ठाढ़, संग मे िबžी, सोनी, अžू आ छोटू सब पटाखा छोिर थपरी पािर खुश \nहोयत छलिथ। असल मे इ, सब बच्चा के लs कs बीच वाला हॉल मे पटखा छोरैत छलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nबीच वाला हॉल ततेक टा छलैक आ तािह पर खाली जे छोटका पटाखा सेहो बुझाइत छलैक \nजे बम फुटल छैक। िहनका देिख बाबूजी िकछु निह बजलाह आ हँसैत आिपस भs गेलाह। \nओना तs जिहया सs हम सब जमशेदपुर अयलहुँ आ बाबुजी के बुझल भेलैंह जे काका के \nमोन ख़राब रहैत छैĠह बराबिर राँची जायत छलाह आ काका के डॉक्टर लग अपनिह लs कs \nजायत छलाह, मुदा एिह बेरक गĢप िकछु आओर छैक। िपछला बेर डॉक्टर एन.के. झा एक \nमास बाद आबय लेल कहने छलिथन आ कहने छलिथन जओं एक मास मे ओ दवाई काज \nनिह केलकैĠह तs काका के जमशेदपुर वा बĦबई लs जाय परतैĠह। काका के कोन िबमारी \nछैĠह से राँची के डॉक्टर के पता निह चलैत छलैक। एिह बेर बाबुजी सोिच के जायत \nछलाह जे जओं डॉक्टर साहेब कहलिथ तs काका के जमशेदपुर लs अनताह। जमशेदपुर मे \nबाबुजी के एतबिह िदन मे डॉक्टर सब सs जान पहचान भs गेल छलैĠह आ काका के िवषय \nमे डॉक्टर सब सs गĢप सेहो कयने रहिथन। \n \nबाबुजी राँची सs लौट कs अयलाह तs हमर िहĦमत हुनका लग जयबाक निह होयत छल। \nबाबुजी सs की पुिछयैĠह, की कहताह इ सोिच रहल छलहुँ िक माँ अयलीह आ अपनिह \nकहलीह जे काका सब दू तीन िदन बाद आिब रहल छिथ, आब एिह ठाम हुनकर इलाज \nहोयतैĠह। राँची मे डॉक्टर सब के निह बुझा रहल छैक जे हुनका कोन िबमारी छैĠह। इ \nसुनतिह हमरा मोन मे तरह तरह के आशंका होमय लागल। \n \nकाका, मौसी, मधु, पपू, िनĸी आ सोनू सभ गोटे आिब गेलिथ। काका के देिख हम हुनका \nदेिखतिह रिह गेलहुँ। पिहल िदन जमशेदपुर हमरा सब सs भेंट करय लेल आयल छलिथ \nताहु सs बेसी कमजोर लागैत छलाह। हमरा िकछु निह फुराइत छलs जे हम की बािजयैĠह। \nकाका हमर मोनक गĢप अपनिह बुिझ गेलाह आ कहलाह \"पेट मे बड ददर् होयत अिछ आब \nएिह ठाम भैया लग आिब गेलहुँ आब ठीक भs जायब\"। \n \nभोरे बाबुजी काका के लs कs टाटा मेन हॉिİपटल गेलाह। करीब १२ बजे बाबुजी असगरे \nअयलाह आ माँ सs कहलिथन जे\" जयनंदन के check-up करय के लेल भतŰ कs लेलकैĠह \nअिछ। बेर बेर अनाइ गेनाइ मे िदĸत होइतैक तािह चलते भरती करा देिलयैĠह। सब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nजाँचक बादे डॉक्टर बतायत जे हुनका की छैĠह आ कोन दबाई चलतैĠह\"। साँझ मे माँ आ \nमौसी सेहो बाबुजी के सँग काका सs भेट करय लेल गेिलह। मधु पĢपु सब घर पर हमरा \nसब सँग छलिथ। \n \nकाका के एक सĢताह सs बेसी भs गेल छैĠह हॉिİपटल मे मुदा अखैĠह धिर जाँच चिलए \nरहल छैĠह। िबमारी कोन छैĠह सेहो निह बुझल छैक। बाबुजी के आजु एक गोटे सs कहैत \nसुनिलयैĠह जे आब एिह सĢताह मे सब टा जाँच खतम भs जयतैक, तकर बाद हुनकर इलाज \nआरĦभ होयतैĠह। \n \nमौसी सब िदन अपना सँग सोनू के लs जायत छिलह। आय माँ आ मौसी सँग मधु पĢपु सेहो \nकाका सs भेंट करय लेल गेल छिथ। हमर मोन सेहो छलs जेबाक मुदा एक संगे बेसी लोग \nगेनाइ ठीक निह, हम सोचलहुँ दोसर िदन जायब। सब चिल गेलिथ तs मोन से निह लागित \nछलs। रिह रिह कs बाहर जायत छलहुँ देखय लेल जे माँ सब अयलीह िक निह। \n \nमाँ सब हॉिİपटल सs लौट कs अयलीह तs माँ भनसा घर िदस चिल गेिलह, मौसी अपन \nबच्चा सब मे लािग गेिलह मुदा बाबुजी एकदम उदास बुझेलाह। हम चाय लs कs बाबुजी लग \nगेलहुँ आ हुनका चाय दs धीरे सs पुछिलयैĠह \"काका के मोन केहेन छैĠह\"। िकछु समय तक \nतs बाबुजी िकछु निह बजलाह मुदा फेर कहलाह \"मोन ठीक निह छैĠह, आब सब िरपोटर् आिब \nगेलैक अिछ । जयनĠदन के कैंसर छैĠह, सेहो अिĠतम İटेज मे। अहाँ के मौसी के निह \nबुझल छैĠह आ निह हुनका िकछु कहबैĠह । आय सs दवाई सेहो शुरू  भs गेल छैक\"। \nबाबुजी के हम िकछु जवाब निह दs सकिलयैĠह आ ओिह ठाम सs चिल गेलहुँ। \n \nमाँ सs हम पिहनिह किह देने रिहयैĠह जे आजु हम काका के देखय लेल अवĮय जायब। \nहॉिİपटल पहुँिच काका लग गेलहुँ तs देिख बुझायल जेना काका आओर कमजोर भs गेल \nछिथ। अİपताल सs अयलाक बाद हमरा िकछु निह फुराइत छल जे की करी। राित मे \nहमरा िकछु निह फुरायल तs िहनका िचŇी िलखय लेल बैिस गेलहुँ आ काका के İवाİĝय \nकेर िवषय मे सबटा िलिख देिलयैĠह। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nआय इहो पहुँिच गेलाह। बाबा के निह कहल गेल छैĠह , दादी के िकछु आओर कही बजा \nलेल गेल छैĠह। काका, काकी, पीसा, पीसी सब तs पिहनिह सs आिब गेल छिथ। काका के \nमोन िदन िदन ख़राब भेल जा रहल छैĠह इ देिख पिरवारक सभ गोटे िचंितत छिथ। \nअİपताल सs अयलाक बाद मौसी आ दादी मिĠदर गेल छिथ। बाबुजी आ बाकी पिरवारक \nसभ गोटे बैिस कs गĢप क रहल छिथ। हम बाहर मे बैसल छी िक अचानक बाबुजी के \nकहैत सुनिलयैĠह \" िटİको (TISCO) के Ćबंध िनदųशक केर पėी के सेहो जयनĠदन वाला \nिबमारी छैĠह आ ओ अमेिरका सs इलाज करा कs आयल छिथ। हुनको अमेिरका के डॉक्टर \nजवाब दs देने छैĠह, आब ओहो एिह ठाम अİपताल मे छिथ आ एके डॉक्टर दुनु गोटे के \nइलाज कs रहल छैĠह। दवाई सेहो एके पिर रहल छैĠह। आब तs माÿ भगवान पर भरोसा \nअिछ\"। इ सुनलाक बाद मोन आओर छोट भs गेल सोचय लगलहुँ पता निह आब काका \nठीक होयताह की निह। \n \nपिरवारक सभ िकयो जमशेदपुर मे छिथ मुदा बाबा आ बौआ के िकछु निह बुझल छैĠह। बौआ \nके मेिƏक परीक्षा छैĠह इ सोिच हुनका िकछु निह बतायल गेल छैĠह। िबचार भेलैक जे इ \nमुजģफरपुर जयबे करताह परीक्षा समय मे बौआ लग चिल जयताह। \n \nभोर मे मामा सभ अयलाह आ इ मुजģफरपुर चिल गेलाह। हमरा कहैत गेलाह जे मेिƏक के \nपरीक्षा तक ओĦहरे रहताह कारण सभ गोटे जमशेदपुर मे छिथĠह जओं बौआ के िकछु काज \nभेलैंह त\ns एको गोटे के लग मे रहबाक चािह। \n(अिगला अंकमे) \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nbad nik lagal pratyavartanak ee khep \nReply06/08/2009 at 09:41 AM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \n2 \n \nUsha Yadav said... \nमैिथली सािहĜयमे ĆĜयावतर्न अपन एकटा फराक शान राखत से आशा अिछ। \nReply06/07/2009 at 12:16 PM \n3 \n \nमनोज.सदाय said... \ncancer ke bimari te bujhu shodhi lait chhaik, pancham khep bad nik lagal \nReply06/06/2009 at 11:16 PM \n4 \nअथŭत लोकतंÿीय मुिक्त \n -Įयामल सुमन \nतीन िदन पूवर् अपन िनकटतम िमÿ घनĮयाम बाबू केर दुघर्टना मे मृĜयु भेलाक पĀातआय गजानन बाबू चौपाल मे बैस\nल उदास रहिथ। योग्य रहलाक बादो एक Ćाइवेट İकूल मेकम वेतन पर नौकरी करब घनĮयाम बाबूक िववशता छल \nिकयैक तऽ घर मे वृŀ माता,पėी, िववाहक योग्य पुÿीक अितिरक्त िशक्षारत पुÿक भरण पोषणक भार हुनके कमायपर\n। आय पूरा पिरवारे बेसहारा भऽ गेल। एहेन घटना तऽ ककरो वाİते दुखद होइते छैकलेिकन गजानन बाबूक दुख ता\nिह सँ बेसी बुझना जाइत अिछ। जखन चौपालक लोक सबआƇह करैत खोिद खोिद पुछलिखĠह, तकर बाद पता चल\nल हुनक दुखक असली कारण।  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nदुघर्टनाक बाद घायल घनĮयाम बाबू केँ अİपताल आनल गेल आ डाक्टर देखतिहं मृतघोिषत कऽ देलक। पुÿक बाह\nर रहबाक कारणें अंितम संİकार तĜकाल सĦभव निह छल।गजानन बाबू आर लोक सब सँ िवचार कय लाश केँ \nशीत गृह मे रखबाक Ćबंध करयलगलाह। लेिकन सरकारी अİपताल -\n सीधा सीधी िबना घूसक एको डेग चलब मुिĮकल।शीत-गृहक कमर्चारी बाजल - \n\"जगह नहॴ है\"। गजानन बाबू िİथित सँ उĜपž सĦवेदनादेखबैत, अपन सब ज्ञान, अनुभव लगाकऽ थािक गेलाह िक\nĠतु शीत-गृह कमŰ अपन रागबजबैत रहल जे - \n\"जगह नहॴ है\"। गजानन बाबू परेशन छलाह। ताबत सरकारी तंÿकमौन संकेत बुझिनहार एक नवयुवक आिब कमर्चा\nरीक हाथ मे एकटा नमरी थमाबैतकहलिखĠह - \n\"अब तो जगह है न\"? तĜकाले जगह भेट गेल। लाश राखल गेल। काजभेलाक पĀातो गजानन बाबू दुखी छलाह।  \n  \nअिगला िदन पुÿक आगमनक बाद पोİटमाटर्मक तैयारी होमय लागल। अİपताल मेएĦबुलेĠसक सुिवधा सेहो छल। ज\nिहना आजुक समय मे सरकारी गाड़ी सँ सरकारक काजछोिड़ शेष सब काज होइत अिछ तिहना अİपताल केर Ćबंध\nकक घर मे Ćबंध करवाक हेतुएĦबुलेĠसक साथर्क उपयोग भऽ रहल छल। Ćबंधकक नाम पर अपन घरक Ćबंध कर\nवा मेƑावर साहेब सेहो संकोच निह करिथ। एĦबुलेĠसक कारणे देरी होमय लाग। एĦबुलेĠसआयल आओर Ƒाइवर साहे\nब आबतिहं बजलाह - \n\" अभी हम तुरत आये हैं, एक घěटे केबाद दूसरे िशģट का आदमी जायगा\"। एतबा सुनतिह फेर शीत-\nगृह मे काज आयल वोयोग्य आधुिनक युवक अपन चमĜकार देखौलिĠह। पचास टाकाक एकटा नोट Ƒाइवर साहेबकें \nदैत बजलाह -\"अब चिलए\"। Ƒाइवर तĜकाल तैयार भऽ गेल।  \n  \nगजानन बाबू िमÿक िवछोह, िमÿक पिरवारक भिबįयक िचĠता सँ तऽ िचिĠतते छलाह,ऊपर सँ ई सब देख भीतरे भीत\nर छटपटावैत रहलाह जे नैितकता, ईमानदारी कतऽ चिलगेल। पोİटमाटर्म हाऊस मे सेहो भीड़ छल। बेसी आĜमह\nĜया आओर बेसी दुघर्टना हमरालोकतंÿक िबिशƠ िबशेषता अिछ। िकनारा जाऽ कऽ जखन सरकारी करमचारी सँजा\nनकारी लेबाक कोिशश भेल तऽ वो असंवेदनशील Ćाणी बाजल - \n\"ये भीड़ तो आप देखही रहे हैं। सब इसी काम के िलए आया है। कोई राशन या वोट की लाइन तो है नहॴ। औरमेरे\n दो ही हाथ हैं। आपका नĦबर जब आयगा तब देखेंगे\"। लोक सब अनुमान करयलगलाह तऽ चािर घěटासँ कम केर\n मामला निह छल। ताबत धिर तऽ राित भ् जायत।सबकेँ िचिĠतत देख पुनः वो योग्य युवकक योग्यताक काज उप\nिİथत भेल।येन-केन-\nĆकारेण पाँच टा नमरी पर बात फिरयायल आओर मरलाक बादो लाइन तोिड़ कऽघनĮयाम बाबूक लाश केँ पोİटमाटर्म\n हाऊस सँ मुक्त कराओल गेल। गजानन बाबूक नैितकिशक्षा, ज्ञान, अनुभव सबटा राखले रिह गेल। ककरा िचĠता \nअिछ जे मृतकक पिरवार परकतेक संकट आयल अिछ। अपन वेतनक अितिरक्त बेसी सँ बेसी आमदनी करब सरका\nरीसेवकक युगधमर् अिछ। एिह युगधमर्क पालन सरकारी सेवकगण अबाध गित सँ सĦपूणर्देश मे कऽ रहल छिथ। एिह िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \n ƅम मे पुिलस केँ सेहो यथायोग्य दिक्षणा देबय पड़ल।    \n  \nथाकल हारल मृतकक İवजन पिरजन समेत गजानन बाबू Įमशान घाट एलाह। सब जगहसँ बेसी भयावह दृĮय छल\n। ओहनिहयो Įमशान तऽ भयावह होइते छैक। िकĠतु जेभयावहता लोक सब कें देखऽ पड़लिĠह वो आओर भयावह छ\nल। जगहक वाİतें, लकड़ीकवाİतें, अिİथ कलश रखबाक हेतु एतय तक िक मृतकक मृĜयु Ćमाण पÿक वाİतें सेहो\n,सब जगह िनयुक्त कमर्चारीक िनयिमत काजक बदला मे अिनयिमत रूप  सँ यथायोग्य टाका खचर् करय पड़लिĠह। ए\nवम Ćकारें घनĮयाम बाबू वतर्मान लोकतंÿीय पŀितक जालसँ मुक्त भऽ  İवगŭरोहण केलाह। गजानन बाबू सोिच सो\nिच भावुक एवं िचिĠतत छलाहसंगिह एक यक्ष Ćķ सेहो ठाढ़ छल जे घनĮयाम \nबाबू तऽ कहुना लोकतंÿीय मुिक्त पािबİवगŭरोहण केलाह िकĠतु हमर मुिक्त केर कोन राİता िनकलत? हमर İवगŭरोह\nण भऽसकत कीनिह?  \n  \nगामक चौपाल सँ \n  \n  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nshyamal suman ji se ehene lekha sabhak aaga seho aas rahat \nReply06/08/2009 at 09:41 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nĮयामल सुमन जीक लेखनमे धार आ नवीनता अिछ। \nReply06/07/2009 at 12:17 PM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \n3 \n \nमनोज.सदाय said... \ngajanan babuk varnanak lathe bahut kichhu kahi gelahu shyamal ji, nik prastutui \nReply \n \n १.िवकासक पक्षमे आयल जनादेश: बाहुबल आ पिरवारवादपर जनता कयलक चोट२.माğयिमक \nपरीक्षा पिरणाम २००९-सोझाँ आयल Ƈामीण Ćितभा \n.\n  नवेĠदु कुमार झा \n  \nपĠƖहम लोक सभाक छठम चरण मतगणनामे इलेक्Əािनक वोिटंग मशीनक सील खुजैत \nिबहारक जनताक जनादेश सोझाँ आयल। जनता अपन जनादेशक माğयमसँ कतेको \nराजनीितक महारथीकेँ िचþ कऽ एिह बातक सकेत देलक जे ओ आब जागरूक  भऽ गेल \nअिछ आ राजनीितक दल Ņारा देल जा रहल धोखा आ झांसामे निह आबयबाला अिछ। देशमे \nकांƇेस गठबंधनक पक्षमे आयल जनादेशक उनटा Ćदेशक जनता िबहारमे सþारुढ़ भाजपा \nजदयूक राįƏीय जनतांिÿक गठबंधनकेँ अपन समथर्न दऽ ई İपƠ कऽ देलक अिछ जे \nिवकासक Ćित नकाराĜमक सोच राखयबाला केँ आब ओ बदŭİत करबाक मूडमे निह अिछ। \nजाितवादक पयŭय बिन चुकल िबहारमे एिह बेर जाितक बंधन टूटल तऽ लालू Ćसाद आ राम \nिवलास पासवान सन राजनीितक महारथी धराशायी भऽ गेलाह। राजदकेँ कĠहा देबाक लेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \nजनता चािर टा सदİय दऽ देलक मुदा Ćदेशसँ लोजपाक बंगला उजिड़ गेल। कांƇेस अपन \nपुरान जनाधार िदस लौटल तँ भाजपा-जद यू अपन िकलाकेँ आर मजगूत कयलक अिछ। \nसĦपž चुनावमे जनता अपन जनादेशक माğयमसँ कतेको िदग्गज राजनीितज्ञ आ बाहुबलीकेँ एिह \nबेर जवाब देलक अिछ। जीतक रेकाडर् बनबऽ बाला लोजपा अğयक्ष राम िवलास पासवानक \nलेल एिह बेर संसदक दरबĔजा बĠद भऽ गेल। Ćदेशकेँ अपन आंगुरपर नचबऽ बला राजद \nअğयक्ष लालू Ćसाद अपन गढ़ पाटिलपुÿामे पराİत भऽ गेलाह। िफĪम िनमŭता-िनदųशक Ćकाश \nझा आ छोट पदŭक सुपर İटार कहल जाय बला शेखर सुमन जनताक िवĂास जीतयमे \nअसफल रहलाह। अĠतरŭįƏीय İतरपर मजदूर नेताक रूपमे  ख्याित ĆाĢत समाजवादी नेता \nजाजर् फनŭĠडीसकेँ जनता जमीन धरा देलक। \n एिह बेरक चुनावमे जनता बाहुबल आ पिरवारवादपर जोरक झटका देलक। दबंग छिवक \nसहारा लऽ अपन पिरजनकेँ मैदानमे उतािर अपरोक्ष रूपसँ  सांसदी करबाक मंसूबा राखय बाला \nनेतापर सेहो जनता चोट कयलक अिछ। बाहुबली पĢपू यादवक माय शािĠत िĆया आ किनयाँ \nरंजीता रंजन, आनĠद मोहनक किनयाँ लवली आनĠद, सूरजभान िसंहक किनयाँ वीणा देवी, \nशहाबुĿीनक किनयाँ हेना शहाब, बाहुबली मानय जायबला Ćभुनाथ िसंह, मुžा शुक्ला, रामा िसंह, \nरामलखन िसंह, साधु यादव आ िबहारक सþाक चाभी लऽ कऽ घुमयबला राम िवलास \nपासवानक भाइ रामचĠƖ पासवान आिदक बाहुबल आ पिरवारवादपर जनताक जनादेश भारी \nपड़ल। हालािक अपन दबंग छिवक लेल जानल जाय बाला पूवर् मंÿी İव. बृज िबहारी िसंहक \nकिनयाँ रामा देवी चुनाव जीतयमे सफल रहलीह। \nĆदेशमे नीतीश कुमारक नेतृĜवमे सþारुढ़ राįƏीय जनतांिÿक गठबंधन सरकार पिछला तीन \nवषर्मे Ġयायक संग िवकासक जे काज कयलक आ जािह तरह Ćदेशक ğवİत भेल कानून \nĭयवİथाकेँ पटरीपर अनबाक Ćयास कयलक अिछ ओकर ĭयापक असिर जनतापर भेल अिछ \nआ एकर सुखद पिरणाम भाजपा-जद यू केँ भेटल अिछ। सरकार Ņारा कयल गेल Ćयासक \nपिरणामİवरूप आयल एिह जनादेशक बाद आन दलकेँ सेहो अपन सोच बदलबाक चेतौनी \nअिछ। हालािक Ćदेशक जनादेश देशक आन क्षेÿक जनादेशक उनटा अिछ। देशक आन \nĆदेशमे गोटेक सभ ठाम जनता केĠƖमे शासनक लेल कांƇेसक नेतृĜव बला गठबंधनक पक्षमे \nजनादेश देलक अिछ मुदा िबहारमे कांƇेस आ ओकर पुरान सहयोगी राजद-लोजपाक हाल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \nबेहाल अिछ। Ćदेशमे कांƇेस िवरोधी गठबंधनकेँ बढ़त भेटलासँ एिहमे केĠƖमे िबहारक वचर्İव \nसमाĢत भऽ गेल अिछ। Ćदेश िवकासक रİतापर आगाँ बिढ़ रहल अिछ आ एखन केĠƖक \nमदितक आवĮयकता अिछ। Ćदेशमे माÿ अपन उपिİथित दजर् करा सकल कांƇेसक नेतृĜव \nबला सरकारपर जनताक नजिर रहत जे ओ Ćदेशमे सþारुढ़ िवरोधी दलक सरकारकेँ Ćदेशक \nिवकासक लेल कोन तरहेँ आ कतबा मदित कऽ रहल अिछ। Ćदेशक मुख्यमंÿी नीितश \nकुमारकेँ सेहो आब चुनावी राजनीितकेँ िबसिर केĠƖसँ मदितक लेल सकाराĜमक पहल करय \nपड़त जािहसँ िवकासक काज तेजीसँ भऽ सकय आ देशक मानिचÿ पर एकटा नब िबहार \nनजिर आबय। \nĆदेशक चुनाव पिरणाम: \nराįƏीय जनतांिÿक गठबंधन: जद यू:२०, भाजपा:१२ \nराजद-लोजपा गठबंधन: राजद:०४, लोजपा:०० \nकांƇेस:०२ \nिनदर्लीय:०२ \n  \nमतदानक Ćितशत: \nपिहल चरण:४२.७३% \nदोसर चरण:४४.२% \nतेसर चरण:५२.८१% \nचािरम चरण:३७.१४% \n  \nभोटक दलगत Ćितशत:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \nराजद-१९.३०% \nलोजपा-६.५५% \nकांƇेस-१०.२६% \nजद यू-२४.०४% \nभाजपा-१३.९९% \nबसपा-४.४२% \nभाकपा-१.४०% \nमाकपा-०.५१% \nराकापा-१.२२% \nआन दल/ िनदर्लीय-१७.३४% \nझा.मु.मो.-०.४५% \nिशव सेना-०.४१% \nजद एस.-०.०६% \nआर.एस.पी.०.०४% \nए.आइ.एफ.बी.-०.०३% \nएम.यू.एल.-०.०१% \nभाकपा माले-१.८०% \nदलगत जातीय िİथित  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nजाित भाजपा जद यू राजद कांƇेस िनदर्लीय \nराजपूत ०१ ०२ ०३ ०० ०१ \nयादव ०१ ०४ ०१ ०० ०१ \nभूिमहार ०२ ०२ ०० ०० ०० \nकुशवाहा ०० ०३ ०० ०० ०० \nमुसलमान ०१ ०१ ०० ०१ ०० \nवैĮय ०२ ०० ०० ०० ०० \nƙाŌण ०१ ०० ०० ०० ०० \nƙाŌण ०१ ०० ०० ०० ०० \nदिलत ०१ ०४ ०० ०१ ०० \nकुमŰ ०० ०१ ०० ०० ०० \nकायİथ ०१ ०० ०० ०० ०० \nअित \nिपछड़ल \n०१ ०३ ०० ०० ०० \nमिहला ०१ ०२ ०० ०१ ०० \n  \n  \n२.माğयिमक परीक्षा पिरणाम २००९  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nसोझाँ आयल Ƈामीण Ćितभा \n  \nवषर् २००९ क माğयिमक परीक्षामे Ƈामीण Ćितभा सोझाँ आयल। िबहार िवńालय परीक्षा सिमित \nŅारा वषर् २००९क परीक्षाक घोिषत पिरणाममे Ćदेशक सवŸच्च अंक ĆाĢत करय बाला बाइस \nपरीक्षाथŰमे सँ एकैस टा छाÿ राजधानी पटनासँ बाहरक छिथ जािहमेसँ बेसी Ƈामीण क्षेÿक \nछिथ। एिह वषर् कुल ६८.२८ % परीक्षाथŰकेँ सफलता भेटल अिछ। कुल ८८०७०६ \nपरीक्षाथŰ मे सँ ६०१३०५ परीक्षाथŰ उþेणर् भेलाह अिछ जािहमे ११७४६५ परीक्षाथŰ Ćथम \nāेणीसँ २.८० लाख िŅतीय āेणीसँ आ १.८३ लाख तृतीय āेणीसँ सफल भेलाह अिछ। सबसँ \nबेसी ८७.८१० Ćितशत पिरणाम नवादा िजलामे रहल तँ ८२.३०६ Ćितशत पिरणामक संग \nछपरा दोसर İथानपर रहल। तेसर İथानपर रहल जमूई िजलामे जतय ८१.३२८ Ćितशत \nपरीक्षाथŰकेँ सफलता भेटल। राजधानी पटनामे ६७.७०३ % परीक्षाथŰ उþेणर् भेलाह अिछ। \nएिह वषर् सारण Ćमंडल पिहल İथानपर रहल जतय ७५.४२% परीक्षाथŰ उþेणर् भेलाह जखन \nिक सबसँ कम परीक्षाथŰ ५९.०६ Ćितशत कोसी Ćमंडलमे उþेणर् भऽ सकलाह। \nएिह वषर्क पिरणाम Ƈामीण क्षेÿक लेल उĜसाह बाला रहय। सुिवधा सĦपž शहरी क्षेÿक \nिवńालयक मोकाबला Ƈामीण क्षेÿक परीक्षाथŰ सफलताक परचम लहरौलिन। सिमित Ņारा \nघोिषत सवŸच्च अंक आनय बालाक Ćितभा सूची ( मेिरट िलİट)मे Ƈामीण क्षेÿक एकािधकार \nरहल। सिमितक १ सँ १० अंकक सूचीमे सिĦमिलत बाईस परीक्षाथŰमे नौ टा छाÿा अपन \nउपिİथित दजर् करा छाÿेकेँ चुनौती देलिन अिछ। सबसँ बेशी अंक आिन एिह वषर् सवŸच्च \nİथान ĆाĢत करय बाला आलोक कुमार (४४५ अंक) पटना िजलाक Ƈामीण क्षेरक हाई İकूल \nपालीगंजक छाÿ छिथ। तेसर İथानपर रहल बी आर् बी हाई İकूलक छाÿा शुभांगी कुमारी \n(४३९ अंक) छाÿा वगर्मे सवŸच्च İथान ĆाĢत कयलिन अिछ। राजधानी पटनाक राजकीय \nबालक उच्च िवńालय शाİÿीनगरक छाÿ धनंजय भारती (४३५ अंक) सातम İथानपर कĤजा \nजमा राजधानीक Ćितơा बचौलिन अिछ। बोडर्क टापसर्क सूचीमे गोटेक सभ छाÿ Ƈामीण \nक्षेÿक छिथ जे ई सािबत कऽ रहल अिछ जे Ćितभा ककरो मोहताज निह अिछ आ \nइमानदारीसँ Ćयास तथा लगनसँ मेहनित कऽ शहरी क्षेÿक सुिवधा सĦपž छाÿकेँ चुनौती देल \nजा सकैत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nमाğयिमक परीक्षा २००९ पिरणाम: एक नजिर \n  \nकुल परीक्षाथŰ-८८०७०६ \nछाÿा-३५४५३९ \nसफल परीक्षाथŰ-६०१३०५ (६८.२८%_ \nअसफल परीक्षाथŰ-२७५२९१ (३१.७२%) \nĆथम āेणी-११७४६५ \nिŅतीय āेणी-२.८० लाख \nतृतीय āेणी-१.८३ लाख \nसबसँ बेसी सफल-सारण (७५.४२%) \nसबसँ कम सफल-कोसी (५९.०६%) \nĆमंडलक परीक्षाथŰक Ćदशर्न: \nकोसी-५९.०६% \nितरहुत-६८.४६% \nदरभंगा-६२.४४% \nपटना-६७.६९% \nभागलपुर-७३.९९% \nसारण-७५.४२%  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nमगध-७५.६२% \nपूिणर्या-६०.४९% \nमुँगेर-७३.०५% \n  \n। \n \n  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nnavendu ji majal patrakar chhathi, nik vishleshan \nReply06/08/2009 at 09:42 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nनवेĠदु जी बƂड नीक िलखैत छिथ, फिरछा कए \nReply06/07/2009 at 12:18 PM \n3 \n \nमनोज.सदाय said... \nnavendu jik chunavi vishleshan aa pariksha par aalekh dunu bad nik  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nReply \nकथा- \nदृिƠकोण \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजन् म  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट \nरचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे \nअनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n   \nदृिƠकोण \n \nराजपिÿत पदािधकारी के पद पर चयनक जे खुशी रजत के भेल छलैक से ƅमशहे एकटा \nअनजान भय मे पिरणत होईत चिल गेलैक । मोन मे धुकधुिक पैसऽ लगलैक, कारण --- \nसरकारी कायŭलयक कायर्-Ćणाली आ कायर्-संİकृित दुहू सँ अनिभग़्यता । जखन सँ Įयामबाबू \nअपन आंिखक देखल घटना सुनेलिखन ओकरा जे कोना एकटा िकरानी धोखा सँ आधकारी \nसँ फाईल पर दİतखत करा लेलकै आ बेचारा िनदŸष आधकारी फिस गेलैक ; तखन सँ रजत \nआर बेसी िवचिलत भऽ गेल आछ। दोसरो घटना ओहने सुनेने छलिखन ओ जे एकटा \nकमर्चारी घूस खा कऽ कोटर्-केसक फाईल दबा देलकै आ एकपिक्षय फैसला सरकार के \nिखलाफ भऽ गेलैक आ कोना बेचारा आधकारी के पिरणामİवरुप सİपेंड कऽ देल गेलैक। ई \nसभ सुिन रजत के लगलैक जे ओ कांटक ताज पिहरऽ जा रहल आछ़, अबूह लागऽ लगलै \nओकरा। सोचैत-सोचैत डरे पसेना-पसेना भऽ गेल रजत, क़ंठ सुखाय लगलैक ओकर। \n \nआईये योगदान करबाक छैक ओकरा। जँ-जँ समय लगीच आयल जा रहल छैक, तँ-तँ ओकर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nबेचैनी बढले जा रहल छैक। भीतर सँ सńः डेरायलो रहैत बाहर सँ कुबा देखेलक ओ। \nकँपैत डेगें तैयार भऽ ओ बाबूजीक पायर छुिब आिशवŭद लेबऽ गेल। बाबूजीक पारखी आँिख \nसँ रजतक मनोदशा नुकायल निह रिह सकलैक। माय-बाप आ संतान बीच सĜये कोनो \nटेिलपैथी काज करैत छैक जे िबना मुंह खोलनहु सĦवेदनाक आदान-Ćदान करैत छैक। \nबगलक कुसŰ पर बैसबाक ईशारा करैत रजत के बुझाबऽ लगलाह - ''बाऊ! घबराईत िकयैक \nछी? ई खुशी आ संगिह गवर्क बात आछ जे आहाँ भारत सरकारक एकटा उच्च पद पर \nआसीन होमय जा रहल छी। आहाँक योग्यताक पूणर् परीक्षा कईयेकऽ आहाँ के ई िजĦमेदारीक \nपद सॱपल गेल आछ ।'' फेर पानक िखĪली पनबņी सँ िनकािल मुंह मे लैत आगू बजलाह- \n''के पिहने सँ ऑिफसक काज सँ िभज्ञरहैत आछ? समय सभ कें सभ ज्ञान करा दैत छैक। \nअहाँ एतबा धिर करब जे आँिख आ कान दुहु खोलने रहब सिदखन। जतऽ कोनो Ćकारक \nपरेशानी बुझाय तऽ सलाह लेबा मे कोनो टा संकोच निह करब - चाहे ओ अहाँक मातहते \nिकयैक ने हो!'' \n \nबाबूजीक बात सँ रजत के जेना कोनो िदĭय दृिƠ भेट गेलैक। लगलैक जेना मृग जकाँ \nकİतुरी ओकरा संगे मे छैक आ ओ नाहक लोकक बात सुिन-सुिन िचंता मे पड़ल छल। \nएकटा मुİकी पसिर गेलै ओकर ठोर पर। \n \nऑिफस मे कायर्-भार सĦहािरते दशर्न भेलै फाईलक अĦबार सँ। उपर सँ एकटा फाईल उठा \nपिढकऽ बुझबाक Ćयास करऽ लागल; मुदा िनįफल। कतबो अपना भिर Ćयास केलक रजत मुदा \nनिह बुझबा मे एलई ओकर िवषय-वİतु आ ने आगूक Ćिƅया । फेर खखिसकऽ उच्च İवरे \nबाजल-''िकनकर फाईल आछ ई? ई आँक़डा आहाँ कतऽ सँ लेलंहु?'' \n \nसुिनतिह िकरानी अपन कुसŰ सँ उिठ कऽ दौड़ल आयल जेना ओकरा सँ कोनो गलती भऽ गेल \nहो। फेर िवİतार सँ सभ बात बुझा देलकै। रजत ओकरा सभ के फाईल पर फिरछायल \nनोिटंग करबाक िहदायत दैत ओकरा अपन सीट पर जेबाक ईशारा केलकफेर िवजयी भावें \nआँिख उठा कऽ तकलक। िवजयी एिह दुआरे जे आधनİथ कमर्चारी पर धाख जमाकऽ \nओकरा सभक नजिर मे नविसखुआक आभास निह होमय देलकै संगिह कायर्क आरĦभ सेहो \nशुभ रहलै। शुरु भला तऽ अंतो भला। टेबुल पर राखल पािनक िगलास के एके छाक मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nखाली क लेने छल रजत। \n \nओĦहर आधनİथ कमर्चारी सभक बीच मे यैह चचŭ होमऽ लगलै जे साहेब बड़ क़डा िमजाज \nके छिथ। \n  \n  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nnik lagal \nReply06/08/2009 at 09:51 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nिनक लघु कथा काĮयप जी। \nReply06/07/2009 at 12:18 PM \n \nसगर राित दीप जरए: ६६म आयोजन :३० मई,२००९: मधुबनी \n- िमिथलेश कुमार झा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nसगर राित दीप जरए नामे आयोिजत होमएबला कथा गोơीक ६६म आयोजन तीस मई शिन \nिदन मधुबनीमे आयोिजत भेल। िमिथला सािहिĜयक एवम् सांİकृितक पिरषद, मधुबनीक \nतĜवाधानमे āी िदलीप कुमार झाक संयोजनमे आयोिजत ई कथा गोơी कथा-उĜसवक नामसँ \nमाğयिमक िशक्षक संघ भवन, मधुबनीक सभा भवनमे संğया ६ बजी सँ आयोिजत कयल गेल। \nएिह कथागोơीक उľाटन दीप जरा कए कयलिन डॉ. देवकाĠत झा। िमिथलाक परĦपरानुसार \nगोसाउिनक गीत गयलिन āी Ćवीण कुमार िमā। एिह कथागोơीक अğयक्ष Ćİतािवत कयल \nगेलाह Ćिसŀ कथाकार āी हीरेĠƖ कुमार झा। अितिथ लोकिनक İवागतमे İवागत गान \nगओलिĠह āी Ćवीण कुमार िमā। एिह आयोजनक Ćित दुइ शĤदक संगिह İवागत भाषण \nदेलिन संयोजक āी िदलीप कुमार झा। \nएिह कथा-उĜसवमे āी शैलेĠƖ आनĠदक कथा संƇह “घरमुहा”क लोकापर्ण डॉ.रमानĠद \nझा “रमण”क हाथे भेल। ॠिष विसơक िलखल मैिथली बाल कथाक एकटा पोथी“झुठपकड़ा \nमशीन” केर लोकापर्ण सेहो डॉ. रमानĠद झा “रमण” कयलिन। एिह उľाटन सÿक संचालन \nकयलिन āी दमन कुमार झा। \nएिह कथागोơीमे İथानीय आ बाहरी कथाकार सभक लगभग ४२ गोट कथा पढ़ल गेल। \nकथाकार लोकिन छलाह: \n१.जगदीश कुमार भारती- िबन िटकटक याÿा \n२.āीमती रानी झा- पिरवतर्न \n३.योगानĠद सुधीर- पाठकक गाछ \n४.अिजत कुमार आजाद- रोग \n५.जगदीश कुमार मंडल- िबसंध \n६.शैलेĠƖ आनĠद- सरहुलक सुगĠध \n७.कामेĠƖनाथ झा “अमल”- गामक मोह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \n८.िमिथलेश कुमार झा -ƙŌसĜय, टीस \n९.अमलेĠदु शेखर पाठक- िवƖोह, Ćहरी, चानसागर \n१०.उमेश मंडल- बाइस भोजन, कतर्ĭयिनơ \n११.नारायण यादव- अंधिवĂास, सुिवधाक टैक्स \n१२.अनमोल झा- िरलेशन १, िरलेशन २ \n१३.रघुनाथ मुिखया- बुŀ, अजगरवृिþ, धमर्िनơ \n१४.मनोजराम आजाद- बड़की बहुिरया \n१५.चĠडेĂर खान- सुशासन \n१६.दुगŭनĠद मंडल- अपरािजत \n१७.उमाकाĠत- अĠहार घरक साँप \n१८.फूलचĠƖ झा “Ćवीण”- पिरवितर्त İवर \n१९.उƇनारायण िमā “कनक”-  साय सुतािर \n२०.दीनबĠधु- गाँधीक सात रंग \n२१.रमाकाĠत राय “रमा”- अĢपन हारल बहुक मारल \n३०.डॉ.कमल काĠत झा- एखन छुņी निह अिछ \n३१.ऋिष विशơ- ओ नाबािलक \n३२.सुभाष चĠƖ झा “İनेही”- अĠहार \n३३.देवकाĠत िमā- अपनĜव  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \n३४.अशोक अिवचल- गाम हमरो छी \n३५.महेĠƖ पाठक “अमर”- पिरवतर्नक संकĪप \n३६. डॉ.हेमचĠƖ झा- िनơावान ĭयिक्तक कĠयादानक अनुभव \n३७.महाकाĠत ठाकुर- अनुभूित \n३८.िवनय िवĂबĠधु- रहीम काका \n३९.डॉ. सुरेĠƖ लाल दास- घěटी घनघनाए उठल \n४०.उमेश नारायण कणर्- िवधानक लेख \n४१.शÿुČ पासवान- सहयाÿी \n४२.अिनल ठाकुर- दुःख \nभोर भय जएबाक कारणेँ चĠƖपित लाल, भोगेĠƖ िमā “रमण”, िवजेĠƖ कुमार िमā, पं.यĠÿनाथ \nिमā आिद कैक गोट कथाकार अपन-अओपन कथा पिढ़ निह सकलाह। \nकथा सÿक संचालन सिĦमिलत रूपेँ  अशोक कुमार मेहता आओर अिजत कुमार आजाद \nकयलिन। पिठत कथा सभ पर तĜकाल आलोचना कयल गेल। Ćमुख आलोचक छलाह डॉ. \nमहेĠƖ नारायण राम, फूलचĠƖ झा “Ćवीण”, डॉ. āीमती रंजना झा, कमल मोहन चुžू, डॉ. \nदेवकाĠत झा, उदयचĠƖ झा “िवनोद”, डॉ. कमलानĠद झा, डॉ. फूलचĠƖ िमā“रमण”, िनĜयानĠद \nगोकुल, शैलेĠƖ आनĠद, अशोक अिवचल आिद। \nगोơीक अĠतमे हीरेĠƖ कुमार झा अपन अğयक्षीय वक्तĭयमे पिठत समİत कथापर अपन \nसमवेत दृिƠकोण रखलिन। \nसगर राित दीप जरए केर अिगला आयोजन रमाकाĠत रॉय रमाक आयोजनमे मन राइ टोल \n(िसंिघया घाट, समİतीपुर) मे हेबाक िनणर्य सवर्सĦमितसँ लेल गेल तथा गोơीक दीप रमाकाĠत \nबाबूकेँ अिपर्त कय देल गेल। एिह संग एक बेर फेर नव सािहयारक संग उपिİथत होयबाक \nउĪलासक संग कथाकार लोकिन Ćİथान कयलिन। (३१.०५.२००९)।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \n  \n  \n1 \n \nDr. Ajit Mishra said... \n\"Sagar rati ker dip jaral \nchahu dis san nav mit jural. \nman maithilik din ghooral \nsabhak aash man bhari pooral. \nReply06/13/2009 at 05:03 PM \n2 \n \nरघुबीर मंडल said... \nmithilesh ji, sagar ratik report lel dhanyavad, \nahank katha kahiya dhari etay padhbak lel bhetat? \nReply06/08/2009 at 09:51 AM \n3 \n \nUsha Yadav said... \nसगर राित दीप एिहना जरैत रहए से शुभकामना। िमिथलेशजीकेँ िरपोटर्क Ĝविरत Ćेषण लेल धĠयवाद। \nReply06/07/2009 at 12:19 PM \n4  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \n \nमनोज.सदाय said... \nsagar rati deep jaray ker report bad nik \nReply06/06/2009 at 11:25 PM \n \nलोिरक गाथामे समाज ओ संİकृित-गजेĠƖ ठाकुर \n  \nलोिरक गाथामे निह तँ कोनो इितहास Ćिसŀ राजाक नाम आ निहये लोिरकक जĠम आिक \nिववाहक ितिथक चरचा अिछ। भाशाक İवरूप मौिखक रहबाक कारणसँ गितशील अिछ। \nकाल िनधŭरण सेहो अनुमानपर आधािरत अिछ। लोिरकक जĠम-İथान गौरा गाम अिछ आ \nकायर्-कमर् क्षेÿ पंजाबसँ नेपाल आ बंगाल धिर अिछ। सासुर अगोरी गाम अिछ जे सोन धारक \nकातमे बताओल गेल अिछ। \nलोिरकक िववाह- पिहल िववाह अगोरी गामक मंजरीसँ दोसर िबयाह चनमासँ जकरासँ चनरैता \nनाĵा पुÿ। \nतेसर िबयाह हरदीगढ़क जादूगरनी जमुनी बिनयाइनसँ जािहसँ बोसारख नाĵा पुÿ। \nवीर लोिरकक पैघ भाए सँवरू  सेहो वीर। ओ कोल राजा देविसया Ņारा मारल गेलाह। बादमे \nलोिरक सेहो युŀ करैत घायल भऽ जाइत छिथ आ बोहा बथानपर लोिरकक बेटा भोिरक \nदेविसयाकेँ परािजत करैत अिछ। लोिरक बूढ़ भेलापर अिग्न समािध लैत छिथ। \nलोिरकक कथा- साबौरक जĠम आ लोिरक वतार, सँवरूक  िववाह, माँजैरक जĠम, लोिरक-माँजैर \nिववाह आ राजा मौलागत आ िनरमिलयासँ युŀ, सँवरू  आ सितयाक िववाह, िझमली-लोिरक युŀ, \nचनैिनया-िशवहर िववाह आ लोिरक-बेंठा चमारक युŀ। एिह गाथामे लोिरक-चनमा Ćेम आ \nहरदीगढ़ Ćİथान आ राजा रणपाल आ मिहपतसँ लोिरकक युŀ। लोिरक आ चनमाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nहरदीगढ़मे िनवास, लोिरक गजिभमला युŀ, नेऊरपुरक चढ़ाइ आ लोिरक-हरेबा-बरेबा युŀ, संवरू  \nआ कोल युŀमे सँवरूक  मृĜयु, लोिरकक बोहा बथान आगमन, पीपरीगढ़क चढ़ाई आ लोिरक आ \nदेविसया युŀ, लोिरकक देहĜयाग आ भोिरकक नेतृĜव। िपपरीक पिहल लड़ाइ सँवरूक  संग, \nिपपरीक दोसर लड़ाइ लोिरकक संग भेल। फेर लोिरकक काशीवास आ मृĜयु होइत छिĠह। \n  \nलोिरकक असली हरदीगढ़ आ Ćिसŀ कमर्क्षेÿ सहरसा िजलाक हरदीİथान अिछ कारण \nसुपौलक पूब िİथत हरदीक संग दुगŭİथान शĤद सिĦमिलत अिछ। एिह हरदीक संग महीचĠƖ \nसाहू, राजा महबैर, नेऊरपुर (नौहņा), गंजेरीपुर (गौरीपुर), खेरदहा (खैरा धार), रहुआ-चĠƖायन-\nमैना-गाम, बैराघाट, ितलाबे धार, बैरा गाछी आ महबैिरया गामक चरचा अिछ। लोिरक गाथा \nİथल बैराघाटसँ ĆाĢत पजेबा आ हरदी हाइİकूलसँ सटल पिĀम खुदाइमे ĆाĢत पजेबामे पाओल \nसमानता एकर ĭयाख्या करैत अिछ। \nसुपौल रेलवे İटेशनपर रेलवे िवभागक एकटा बोडर् लागल अिछ- एतएसँ पाँच िकलोमीटर पूवर् \nहरदी दुगŭİथानमे भगवती दुगŭ आ वीरपुरुष लोिरकक ऐितहािसक İथल दशर्नीय अिछ। \nनौहņा लग महिषर् आ ओतए पालीभाषाक िशलालेख- पालवंशीय- हिरƖागढ़ चौदह कोसमे \nिवİतृत। तेरहम शताĤदीक ’वणर्रėाकर’मे लोिरकक चरचा अिछ। \nलोिरक मनुआर गाथाक धािमर्क सामािजक आ राजनीितक पक्ष। लोिरक अज्ञात नाम गोÿसँ \nउĜपž। यादव जाित अपन पूĔय लोिरकक सĦमान छाँक पूजासँ करैत छिथ आ लोकदेव, \nलोकनायक रूपेँ  सĦमान दैत छिथ। \nलोिरकायनक मैिथली İĭवरूप पुरातĜववेता अलेक्जेĠडर किनंघमक संकलनमे अिछ। क्वाटर्रली \nजनर्ल ऑफ द मीिथक सोसाइटी (भाग-५ , पृ.१२२ सँ १३५) मे भागलपुरक लोिरकायनक \nचरचा। \nआक्यŸलोिजकल दवų िरपोटर् खěड 16 (1883 ई.) पृ.27-28 मे किनँघमक याÿा वृþानमे \nलोिरक आ सेउहर वा सिरकका नाĵा दू टा पड़ोसी राजाकेँ गौरा गामक िनवासी कहल गेल \nअिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \nभागलपुर गजेिटयर (पृ.४८-५०) मे जॉन हĠटर लोिरक िवषयक िरपोटर् देने छिथ। \nलोिरक गाथा लोिरकायन, लोिरकी आ लोिरक मिनआर नामसँ Ćिसŀ अिछ। िमिथलामे एकर \nĆशिİत लोिरक मिनआर नामसँ अिछ। \nलोिरकक नैतक (बेटाक बेटा) नाम इĠदल रहए। मैिथलीक लोिरक मिनआरमे लोिरकक िववाह \nĆसंग आ लोिरकक किनयाँ तकबासँ लऽ राजा सहदेवसँ युŀ केर िवİतृत चरचा अिछ। \nमहुअिर खěडमे गजभीमलक अखाड़ा जएबाक लेल घोड़ा चुनब आ गजभीमलकेँ पटिक-पटिक \nकऽ मारबाक वणर्न। \nलोिरक Ņारा हरबा-बरबाक वध। गाथाक ĆारĦभमे सुिमरन आ बĠहन। \nसुिमरन- इनती करै छी दुरुगा िमनती तोहार। \nबĠहन- आ-दुरुगा गइ पुरुब खěड हे गइ \n१.िववाह खěड,२.महुअिर खěड,३.युŀ खěड \n  \nमिणपŃजी- १.जĠम खěड२.सती माँजिर खěड,३.चनैन खěड,४.रणखěड,५.सावर \nखěड,६.बािजल खěड,७.सझौती खěड आ ८.नेपालसँ ĆाĢत भैरवी खěड। \n  \n-गौरा गामक बुढ़कूवा राउत- तारक गाछक झठहा बनबैत रहिथ। ५-७ सय पहलमानकेँ \nपीठपर लािद चौदह कोस टहिल आबिथ। मुदा घर-घरारी िकछुओ निह छलिĠह। दू टा पुÿ \nलोिरक मिनआर आ साओद सरदार छलिĠह। \n-अगौरीक मुिखया सेवाचन राउत – अİसी गजक धोती आ बावन गजक मुरेठा- तेतिलया \nघोड़ा छलिĠह। पुÿी छलिखĠह माँजिर जे सात सय संगी संगे सुपती-मौनी खेलाइत \nरहिथ।ओकर िबयाह लेल सेवाचन बुढ़कूबाक ओतय लोिरकसँ अखड़हापर- छĢपन मोन मािटसँ \nतरहĜथी मलिनहार सेवाचनकेँ लोिरक टािल-गुĪली जेकाँ ऊपर फेिक देलक आ गेन जेकाँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \nलोिक कए काँख तर दबा लेलक। िबयाह िदन राजा उगरा पमार बूढ़कूबाकेँ पकड़बाक Ćयास \nमुदा बूढ़कूबा भकुला पहलमानक गरदिन कािट लेलक। िववाह सĦपž भेल। राजा उगरा पमार \nसिनका-मिनकाकेँ बजेलक- लोिरक सिनका-मिनकाक मूड़ी कािट लेलक। गौरा घुमैत काल \nहरदीक राजा सहदेवक आƅमण, लोिरक सहदेवकेँ हरा कए ओकर पुÿी चनाइकेँ महीचनक \nआँगन लऽ जाए िववाह कएल। तखन राजा महुअिर महीचनकेँ कारामे दऽ देलक मुदा फेर \nलोिरकसँ डरा कए छोिड़ देलक। मुदा िसलहट अखड़हाक सरदार गजभीमलकेँ पठाओल। \nमुदा लोिरक ओकर मूड़ी कािट लेलक आ फेर राजासँ िमÿता भेल। दुनू िमिल राजा हरबा-\nबरबासँ युŀ कएलक। हरबा-बरबा भागल मुदा धुथरा पहलमानकेँ पहाओल- लोिरक ओकर \nदिहना आँिख िनकािलओकर जीह काइ लेलक। हरबा-बरबाक पुनः आƅमण आ पलायन मुदा \nफेर भािगन कुमर अनार- लोिरक मूड़ी कािट हरबा-बरबाक रानी पŃा लग ओकर मूड़ी \nफेकलक। फेर हरबा-बरबाक आƅमण-िडहुलीक रणक्षेÿमे हावीगढ़क राजा हरबा-बरबाक मूड़ी \nकािट राजĆसादक अĠतःपुरमे फेकलक। लोिरक छþीस टा युŀ कएलिĠह। लोिरक कृिषक \nिवकासमे सजग छलाह। कारण दोसराक भूिमक अिधƇहण कए बहुसंख्यक िचड़ँइ, जानवर आ \nकीट-पतंग उजिड़ गेल आ इĠƖ लग गेल। वणर्रėाकर- िŅतीय कĪलोलमे लोिरक नाचो- पिहने \nनाच छल आइ-कािŎ गाथा। \n  \n“िमिथलायदयĀ मğयंते िरपवो इित िमिथला नगरी”। \n-समाजक सीढ़ीक आइ-कािŎक नीचाँक वगर् आ नारी समाजक शिक्तक िवİतार, आğयािĜमक \nआ लौिकक अथर् दुनू तरहेँ। \n- सामािजक सीढ़ीक िविभž İतरक जाितक अĠतिवर्रोध, आइ-कािŎक तथाकिथत िनĵ जाितक \nदुराचारी पाÿक िवनाश लोिरक Ņारा। लोिरकक भगवतीपर भिक्त छल ओकर िवजयक \nकारण। \nमुदा लोिरकक शÿुमे सामािजक सीढ़ीपर ऊँच İथान ĆाĢत मोचिन आ गजभीमल छल तँ िमÿमे \nसेहो राजल सन सामािजक सीढ़ीमे नीचाँ जाितक। \nहरबा राजाक चपेटसँ दुहबी-सुहबी ƙाŌणी आ गांगे क्षÿीक मुिक्त।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nउघरा पँवार, हरबा-बरबा, सोिनका, मिनका, बंठा, कोŎमकड़ा, करना सभ जातीय सीढ़ीमे नीचाँक \nपाÿ राजा छिथ। मातृदेवीक उपासना, इĠƖक पėीक दुगŭक भेष बदिल आएब आ लोिरक Ņारा \nहुनका पėी बूिझ छूबाक उपराĠत पीड़ा। लोिरक माँजिरक िमलन काशी-Ćयाण। \n  \n-गाथा मेला, हाट बजार, िविशƠ लोकक घर, सावर्जिनक İथलपर से यादव जाितक अितिरक्त \nआनो āोता। सजर्क आ āोताक ĆĜयक्ष संबंध, āवणीय, कथाक अनायास अलंकरण, मुदा \nसभटा सािहिĜयक लक्षण जेना सगर्, छĠदबŀ, नाƀय-संिध आ संğयांगक योजना आ वİतु \nिनदųशक अभाव। वİतु संगठन सुगिथत निह। गािरक Ćयोग आ मńपानक यÿ-तÿ वणर्न, \nƇामीण ĭयवİथामे चोरक İथान आ ओकर वणर्न, İथानीय देवी-देवताक चरचा, जातीय \nअिİमताक Ćतीक। कथा-गायक आशु किव होइत छिथ-एकटा अिİथपĽर अवĮय रहैत अिछ \nमुदा तािहपर अपन िहसाबसँ ओ गबैत छिथ। शĤदशः ओ कěठİथ निह करैत छिथ। ĆारĦभमे \nईĂर, वĠदना आ बीच-बीचमे ईĂरसँ क्षमायाचना, ई सभ गायन क्षमता िİथर करबाक उĿेĮयसँ \nकएल जाइत अिछ। घěटासँ ऊपर गायन बीचमे हुĸा-िचलम, मńपान, पिरवेशक वणर्न \nगायनमे। िनरक्षर मुदा कोनो साक्षरसँ बेशी ज्ञान भěडार। लोिरक मनुआरमे āोताक संख्या, \nतĠमयता आ एिकआƇिचþताक Ćभाव कथा-गायकक कथा वाचनपर पड़ैत अिछ कारण ई \nāोताक सोझाँ  कएल जाइत अिछ। एिह अथųँ सŎेस िकअथावाचकसँ िहनकापर बेशी बाō \nĆभाव पड़ैत छिĠह। सŎेस गाथा āोताक समक्ष निह वरन आराğय देवक समक्ष वाचन कएल \nजाइत अिछ। \nगाथाक मूल कथा ओना तँ मोटा-मोटी समान रहैत अिछ मुदा Ćİतुितकरण, िविशƠ समाज, \nिƅयाकलाप आ सामािजक मयŭदाक कारण िविशƠ। \nयुŀ,ńूत,Ćेम आ िववाह-सांİकृितक तĜĜव सभ महाकाĭयमे, ńूत –मानिसक युŀ-ńूतमे मनुक्खकेँ \nबाजी लगाएब, महाभारतमे आ लोिरकायनमे। \nदुगŭ देवी Ņारा युŀमे नायकक सहायता, चनैनक िशवधरकेँ छोिड़ लोिरक संग उढ़िर जाएब, \nदुसाध जाितक महपितयासँ लोिरकक जुआ खेलाएब आ लोिरक Ņारा चनैनकेँ जुआमे हारब-\nचनैन Ņारा Ćितवाद-गहना गुिरया दाँवपर, चनैनक अĮलील हाव-भावसँ महपितयाक ğयान बँटब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nआ लोिरकक जीतब। लोिरक Ņारा ओकर मूड़ी काअब। पित Ņारा अनुिचत कएल जएबाक \nउपराĠतो पėी Ņारा बुझाएब। \nलोिरकक अवतारवाद आ  रहİय \nƅोध-Ćेम दुनूमे गािर उĠमुक्त सांİकृितक काĭय चिरÿ। Ćकृितकेँ नुकाओल निह गेल। नायक \nसेहो गािरक Ćयोग करैत अिछ। \nिशव-शिक्तक पूजा, महाकाĭयक पाÿक नाम आ आन तĜवक Ƈहण जे लोिरक मनुआर गायकक \nउदार आ सिहįणु चिरÿकेँ देखबैत अिछ। Ćİतुित क्षमता आ ज्ञान क्षेÿ िहनका अनक्षर \nकहबासँ हमरा रोकैत अिछ। \nलोिरक मनुआरमे अलौिकक आ रहİयमय घटना बेशी, वĠय जीवक (बोनमे)संख्या निह केर \nबराबर, लोिरकक पाÿ अवतारी मुदा िविधवत पूजा निह। \nधािमर्क िवĂास, नायकक चिरÿ आ सामािजक आचार। जीवन-संİकृित दृढ़तापूवर्क, महाकाĭयक \nअिधकांश ल़क्षण जेना रस, छंद,गुण,अलंकार,सगर्क ğयान,ĭयवहृत धािमर्क मूĪय,संİकृितक \nसĦपूणर्ता, सृजन-क्षमता(गायकक)। \n  \nलोकगाथा-नाचक फीĪडवकर्-कĝयमे बदलनाइ (जेना गािर), अपन संİकृितक नैितक मानदěडक \nआधारपर पिरवतर्न अक्षĦय, अपनाकेँ ओिह समाजमे रिखतहु उĿेĮयपर ğयान, वाक्य शĤद रचनामे \nकोनो पिरवतर्न निह होएबाक चाही। \nबािजल कौआ अधजरुआ गोइठासँ कौŎमकड़ाक गढ़केँ जरबैत अिछ। \nितिरया, गामक रक्षा आ अनाचारीक िवनाश-पशुपाल आ कृिशक समथर्न। \n  \n-उधरा-पँवारक हाथी-कĔजल िगिर \n-लोिरकक कटरा घोड़ा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n-सेनापित बरबाक घोड़ा बरछेबा \n-बािजल कौआ \n  \nमुदा लोिरक मनुआर महराइ मे ई सभ वĠय निह वरल पोसुआ अिछ। \nलोिरकक िमÿ बंठा चमार, वारू  पहरेदार (पासवान), राजल धोबी, लोिरकक छोट भाइ साँवर। \nसलहेसक कथा ताराइ क्षेÿक। वĠय जीव आ वनक बेशी वणर्न, वĠयजीव Ņारा सलहेसक \nसहायता, आखेट आ बिल। सŎेअक पूजा İथलपर मािटक घोड़ा राखल जाइत अिछ मुदा \nलोिरकायनमे निह। \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nlorik gathak nik aa nootan vishleshan \nReply06/08/2009 at 09:42 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nनीक जेकाँ आ शोधपूणर् लेख। लोिरक गाथाक लेखन लेल गजेĠƖजी धĠयवाद। \nReply06/07/2009 at 12:20 PM \n3 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \nराहुल मधेसी said... \nsubhash ji ke estimate nik kelahu, \ngahir adhyayan ker parinam etek nik samiksha, \nchhichla knowledge se te panipat aa babar madhya yudh machat matra \nReply05/15/2009 at 09:41 PM \n4 \n \nिजतेĠƖ नागबंशी said... \nbahut ras ideolism clear bhel, \nsubhash jik samiksha lel dhanyavad \nReply05/15/2009 at 09:39 PM \n \n३. पń \n३.१. \n आशीष अनिचĠहार \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \n३.२. \n डॉ.शंभु कुमार िसंह-दू टा किवता \n३.३.बड़का सड़क छह लेन बला-गजेĠƖ ठाकुर \n३.४. \n िववेकानंद झा-तीन टा टटका पń \n३.५.\n  सतीश चĠƖ झा-िसंगरहारक फूल \n  \n३.६. जीवन याÿा- \n सुबोध ठाकुर \n३.७.हमर मीत-\n सĠ तोष कुमार िमā \n३.८.\n  Ĕयोित-टाइम मशीन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \n  \n  \n  \n          \n  \n  आशीष अनिचĠहार \n \nगजल १ \nरचना कतेक टका लगतै सपना िकनबाक लेल \nजूटल घर सरदर अँगना िकनबाक लेल \n  \nहम मुक्त छी राग-िवराग Ćेम-घृणा सँ \nरचना कतेक टका लगतै भावना िकनबाक लेल \n  \nसþ मानू हम काज करै छी लोकतंÿक पŀितए \nरचना कतेक टका लगतै पटना िकनबाक लेल \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \nपÿकािरता गुलाम छैक टी.आर.पीक \nरचना कतेक टका लगतै घटना िकनबाक लेल \n  \nगजल २ \n  \nसटै जँ ठोर अनिचĠहारक अनिचĠहार सँ त बुिझऔ होली छैक \nबाजए जँ केओ Ģयार सँ त बुिझऔ होली छैक \n  \nबेसी टोइया-टापर देब नीक निह भाइ सिदखन अनवरत \nिनकिल जाइ जँ अĠहार सँ त बुिझऔ होली छैक \n  \nकेहन- केहन गमŰ मगज मे रहै छैक बंधु \nमनुख बिच जाए जँ गुमार सँ त बुिझऔ होली छैक \n  \nकी दुख होइत छैक चतुथŰक राित मे निह बुिझ सकबै \nहँसी जँ आबए कहार सँ त बुिझऔ होली छैक \n  \nजहाँ कनही गाएक िभž बथान तहाँ सुž- मसान \nहोइ कोनो काज सभहँक िवचार सँ त बुिझऔ होली छैक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \n  \nगजल ३ \n  \nयथा एžी तथा ओžी एžी-ओžी तथैव च \nयथा माए तथा बाप मुžा-मुžी तथैव च \n  \nबलू हमर करेज जरैए अहाँ गीत िलखै छी \nयथा भँइ तथा अच्छर पžा-पžी तथैव च \n  \nदेखहक हो भाइ बॲगहक पोता कोना करै हइ \nयथा मुĪला तथा पंिडत सुžा-सुžी तथैव च \n  \nदेवतो जिड़ पकड़ै हइ मुहेँ देिख कए बचले रहू \nयथा मौगी तथा भूत ओझा-गुžी तथैव च \n  \nबािĠह क भँइ दूरा पर मगबै ढ़ौआ पर ढ़ौआ \nयथा समधी तथा समधीनी बžा-बžी तथैव च \n  \nकी करबहक हो भगवान एमरी सभ के  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nयथा मरनाइ तथा िजनाइ रौदी-बुžी तथैव च \n  \nबचले रिहअह अनिचĠहार एिह गाम मे सिदखन \nयथा साँप तथा मनुख जहर िचžी तथैव च \n  \n  \n  \nगजल ४ \nमोन पडै़ए केओ अनिचनहार सन \nसाइत कहॴ इहए ने हो Ģयार सन \n  \nजे निह कमा सकए टका बेसी सँ बेसी \nलोक ओकरे बुझैत छैक बेकार सन \n  \nसमय कहाँ किहओ खराप भेलैए \nकमजोर आँिख के लिगते छैक अĠहार सन \n  \nिकछु देखिलअइ चोके अनचोके मे \nचोरक मुँह लगैए पहरेदार सन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \n (अिगला अंकमे जारी) \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nपÿकािरता गुलाम छैक टी.आर.पीक \nरचना कतेक टका लगतै घटना िकनबाक लेल \ndhanya chhi aashish ji, \npatrakarita ke dekhar karbak lel dhanyavad \nReply06/08/2009 at 09:50 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nआशीषजीक िकछु िदनमे मारते रास फैन बनएबला छिĠह। \nReply06/07/2009 at 12:23 PM \n3 \n \nमनोज.सदाय said... \njhuma delahu bhay \nReply06/06/2009 at 11:25 PM \n4  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \n \nvivekanand jha said... \nभाई ! \nसॊझे-सॊझ कहू ? \nमजा आिब गेल \nआ जखन सॊझे-सॊझ मजा आिब जाय त बुिझऔ हॊली छै \nReply \n \n  \nडॉ.शंभु कुमार िसंह \nजĠम : 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. (मैिथली \nसĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा \n(NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] “मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, \nितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समय-\nसमय पर Ćकािशत। वतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर-6 मे \nकायर्रत। \n  \n१.अतीत \nअतीत छल, िथक वतर्मान \nआब ओ सĦहार’ \nचाहै छी जे कािŎ िथक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nअतीतक पžा पिढ़कए बुझाइत अिछ \nओ नीक-बेजाए, अŎड़, बीहड़ \nजे िकछु छल \nअपना समय केर साक्षी \nआ आब’ वला कािŎ केर लेल \nज्ञान केर सागर छल \nअतीत जे लेलक \nओ İमृित िथक \nजे देलक \nओ िİथित िथक \nई वतर्मान केर बात िथक \nजँ İमृित आ िİथितक मंथन करी \nतँ काŎुक भिवįय.... \nभ’ सकैछ नीक। \n  \n२.आस \n  \nकिट जाएत राित  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nफेर आओत िदवस \nल’ संग िरतु पावन पावस \nछी एखन िववश ! \nछी तम मे समय िवषम मे, \nझंझावात भरल अिछ हमरा जीवन मे \nभ’ मुखिरत एिह असार संसार मे \nिनत नव भाव-उĪलास \nसंजोगने मोन मे आस \nछी आस मे आब’ वला कािŎ केर \nसĜय, İवच्छĠद, कमर्फलदायी \nसमय चपल केर! \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nफेर आओत िदवस \nल’ संग िरतु पावन पावस \nछी एखन िववश ! \nshambhu jik kavita khoob-khoob nik klagal \nReply06/08/2009 at 09:40 AM  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \n2 \n \nUsha Yadav said... \nशĦभुजीक किवतामे बनवीनता अिछ। \nReply06/07/2009 at 12:23 PM \n3 \n \nUsha Yadav said... \nSHAMBHU SINGH JIK DUNOO KAVITA BAD NIK LAGAL \nReply06/06/2009 at 11:50 PM \n4 \n \nमनोज.सदाय said... \nshambhu ji bad nik lagal ahank kavita atit \nअतीतक पžा पिढ़कए बुझाइत अिछ \nओ नीक-बेजाए, अŎड़, बीहड़ \nजे िकछु छल \nअपना समय केर साक्षी \nआ आब’ वला कािŎ केर लेल \nज्ञान केर सागर छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \nअतीत जे लेलक \nओ İमृित िथक \nजे देलक \naa dosar kavita aas seho \nकिट जाएत राित \nफेर आओत िदवस \nल’ संग िरतु पावन पावस \nछी एखन िववश ! \nReply06/06/2009 at 11:27 PM \n \nगजेĠƖ ठाकुर,जĠम ३० माचर् १९७१ ई.,गाम-मेंहथ, भाया-झंझारपुर,िजला-\nमधुबनी,“िवदेह” ई-पिÿका http://www.videha.co.in/ , क सĦपादक  जे आब िĆंटमे सेहो मैिथली सािहĜय आĠदोलनक \nĆारĦभ कएने अिछ।१.िछिड़आयल िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, २.उपĠयास (सहćबाढ़िन) ,३. पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), ४.कथा-\nगĪप (गĪप-गुच्छ),५.नाटक(संकषर्ण), ६.महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) \n आ ७.बाल-िकशोर सािहĜय ( बाल मंडली/ िकशोर जगत ) कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक ( खěड १ सँ ७ ) नामसँ। िहनकर कथा-\nसंƇह(गĪप-गुच्छ) क अनुवाद संİकृतमे आ उपĠयास (सहćबाढ़िन) क अनुवाद अंƇेजी ( द कॉमेट नामसँ) आ संİकृतमे कएल गेल \nअिछ। मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी-मैिथली शĤदकोश आ पĽी-ĆबĠधक सिĦमिलत रूपेँ  लेखन-शोध-सĦपादन आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी \nिलĢयांतरण।  अंतजŭल लेल ितरहुता यूनीकोडक िवकासमे योगदान आ मैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक \nिवकास।मैिथलीसँ अंƇेजीमे कएकटा कथा-किवताक अनुवाद आ कžड़, तेलुगु, गुजराती आ ओिड़यासँ अंƇेजीक माğयमसँ कएकटा \nकथा-किवताक मैिथलीमे अनुवाद। ई-पÿ संकेत- ggajendra@gmail.com \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nबड़का सड़क छह लेन बला-गजेĠƖ ठाकुर \n  \nमाए! \nमाए धानक खेत लग, \nजे बड़का सड़क बनल अिछ, \nछह लेनक, \nतीन टा आबएबला आ तीनटा जाइबला। \n  \nओतए आइ, \nकतेक नीक लाल रंगक कार, \nसीसा खुजल निह रहए जकर, रहए बž, \nदेखलहुँ आइ, \nजखन बेचैत रही हम िचड़ै। \n  \nएकटा बच्चा िजिदया गेल, \nखोलबेलक कारक शीसा आ \nकीिन लेलक हमर सभटा िचड़ै, \nपािन रहए ओिह बच्चाक मूहपर,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nसीसा खुिजते बहार भेल ठंढ़ा हबा, \nकार ए.सी.बलासँ जे रहए लाल रंगक। \n  \nमाए ! \nमाए ई जे धानक खेत लग, \nजे बड़का सड़क बनल अिछ, \nछह लेनक, रंग-िबरंगक गाड़ी सभक लेल, \nतीनटा अबैबला आ तीनटा जाइबला ओतिह। \n  \nमाए ! \nई तँ अपने गामक सड़क भेल ने, \nमुदा अपन गामक तँ सभ गोटे गेलाह, \nजाइ गेलाह कमएबाक लेल, िदĪली आ पैंजाब। \n  \nगाममे मािटक घर, \nफूस आ खपड़ाक चार। \n  \nमुदा धानक खेत लग, \nजे बड़का सड़क बनल अिछ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nपĸाक, \nिचĸन आ घरोसँ बेशी सुžर ई सड़क, \nओतिह देखलहुँ ई आइ। \n  \nमाए ! \nसुनै िछयै बनल अिछ कोनो, \nवĪडर् बैंकक फंडसँ, \nपिकया, िचĸन-चुनमुन ई सड़क, \nछह टा लेनबला, \nसीसा सन अिछ ई चमकैत ! \n  \nमाए ! \nजे परुकाँ साल काकाक, \nघर जे काकाक बनल रहए पĸाक, \nिगलेबा बला, \nजे किनये िदनमे खिस गेल रहए, \nओहो कोनो सरकारी फĠडसँ बनल रहए ! \n  \nकहाँ छल चमकैत ओ शीसा सन ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nओिहमे रिहतो लोक छल डराइत, \nभने खिस पड़ल। \n  \nमुदा होएत ओ कोनो नकली फĠडसँ बनल , \nआइ तँ ओिह कारक शान देखलहुँ, \nवĪडर् बैंकक फĠडसँ बनल, \nअĢपन गामक एिह छह लेनबला सड़कपर !! \n  \nमाए ! \nई वĪडर् बैंक बला फĠड कोनो नीक फĠड अिछ ! \nएिह िनकहा फĠडसँ घर निह बनैत छैक की ? \n  \nखेनाइ भोजन आ रोजगार जे दैतैक ई िनकहा फĠड तँ , \nतँ िकएक लोक पड़ाइत िदĪली आ पैंजाब , \nिकएक सुिनतए राज ठाकरेक गािर, \nिकएक जाइत गए खुनाहिन होइ लेल असाम, \nसुनै िछयैक पढ़ै जाइ छै िबहारी किह गािर। \n  \nमाए !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nएिह वĪडर् बैंक बला िनकहा फĠडसँ, \nजे बिन जइतैक अपन गामक घर आँगन, \nतँ ओ थोरबेक रिहतैक िगलेबा बला पĸाक कोठा सन ! \n  \nओ तँ रिहतैक ओहने सुžर सीसा सन िचĸन, \nछह लेनक धानक खेतक कात बला एिह सड़क सन । \n  \nआ जे रोजगारो ओिह फĠड सँ भेिटतैक, \nतँ लोको सभ रिहतैक घरमे, \nघर एखन जेकाँ भकोभž थोरबे रिहतैक, \nचुहचुही रिहतैक अपनो गाममे । \n  \nआ तखन जे देखबा जोग रिहतैक शान अपन गामक ! \n  \nआ देखबा जोग रिहतैक शान एिह छह लेन बला सड़कक सेहो ! \n  \nहमरो सभक अंगपर रिहतए जे वİÿ, \nओहने वİÿ, \nजेहन ओिह लाल कारमे बैसल बच्चाक रहए !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \n  \nमाए! \nहमरा तँ लगैत रहैए जे, \nहमर गामक ओ सड़क \nओिह लाल परदेशीक ओिह लाल कारसँ बेशी अिछ लग । \n  \nदुनू टा लगैए िबदेशी सन । \n  \nलागल आइ जे , \nजे ओिह लाल कारक हबा सेहो अपन हबा निह, \nलागल जेना ओ हबा आ ओ कार हमरासँ छुता गेल होअए, \nछुता गेल होअए हमर İपशर्सँ। \n  \nअपन गाम अिछ मयूर, \nआ ओ छह लेन बला सड़क अिछ एकर पाँिख, \nआ हमरा सभ छी पएर ओिह मयूरक, \nई सड़क अĢपन गामक रिहतो लागैए फॉरेनर। \n  \nमाए !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \n  \nसभ िदन बकड़ी चरबैत, \n  \nदेखैत रहैत छी हम शान अĢपन गामक ओिह सड़कक, \nजे अिछ छह लेन बला ! \n          \n  \n   \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nbarka lane bala sarak sabh rojgarak samasya door kay paaot, pata nahi \nReply06/08/2009 at 09:39 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nसामियक किवता, धरगर, बहुत रास छę धारणाकेँ तोरैत। \nReply06/07/2009 at 12:24 PM \n3 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \nमनोज.सदाय said... \nchhah len bala sarak dekhar kay delak development ke \nReply06/06/2009 at 11:29 PM \n4 \n \nसुशांत झा said... \nई किवता एके संगे अपन समय के एकटा पैघ आख्यान थीक...आ वतर्मान िवकास नीित पड़ एकटा पैघ ĭयंग्य सेहो। बिढ़या, बहुत बिढ़या। \nReply06/01/2009 at 12:55 PM \n \nिववेकानंद झा,विरơ उप-संपादक छिथ नई दुिनया मीिडया Ćाइवेट िलिमटेडमे। \n तीन टा पń \n  \n१.एिह संजॊग सँऽ हम करैत छी Ćेम \n  \n  \nएकटा एहेन समय मे \nजखन İवयं ई समय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \nसबसे पैघ िचĠता हॊ सबिहक \nहम अपन भाषाक मादे \nअपİयांत छी \n  \nिफिकर करैत छी \nअपना पर खसैत \nĆķक ओिह फुहारक \nजे केओ आिखर \nिकएक िलखैत छै \nकिवता ओिह भाषा मे \nजेकर पाठकक संख्या \nिवĂ में शायत \nसबसे कम छैक ? \n  \nआ हम एिह Ćķक उþर \nनिह देबा लेल \nकृतसंकĪप छी हुनका \nजिनक तकर्संपž िवƚिमत िदमाग मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \nई Ćķ लहराइत छैन \nकॊनॊ िवजयपताका-सदृश \n  \nमुदा मऽन में जवाब तऽ \nउिठते छैक \n  \nसमियक धिकआयल \nहऽम \nसौभाग्यवश सटल छी \nĆेमक िगलेबा सँऽ चुनायल \nिवĂास-िवचारक मजगूत \nदेबार सँऽ \nहमरा भेटल अिछ सहारा \nआ जे की हमरा हाथ मे \nनिह छल \nआ ने हमरा माइक हाथ मे \nआ निहए हमर नानी आ \nनानीक नानी केँ हाथ मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \nजे ओ चुिन सिकतै \nअपन मातृभाषा \nआ िवńापित केँ अपन किवāेơ \nई एकटा संजॊग छल \nआ एिह संजॊग सँऽ \nहम करैत छी Ćेम \nआ लॊक ईįया \n  \nकॊनॊ भाषा निह चुनैत छै \nअपन किव आ अपन भाषा-भाषी \nआ कॊनॊ भाषाक क्षमता \nतय निह करैत छै समय \n  \nओ तऽ किवक काĠह पर पड़ल छै \nठॊस िजĦमेदारी बिनके \nएिह अितसुंदर संजॊगक \nकी हम मैिथल छी \n  \nआ जािह पिहचानक िबना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \nकाज तऽ चलै छै \nमुदा तिहना जेना \nएिह देशक सþैर Ćितशत \nजनताक काज चलैत छै \n20 टका रॊज कमा क ऽ \n  \n  \n  \n२.किहयॊ गलती सँऽ \n  \n  \n  \nकिहयॊ गलती सँऽ \nसौभाग्य की दुभŭग्य सँऽ \nदेख लैत छी साँझ \nशहर मे \nतऽ निह रहल हॊइत अिछ \nशहर मे \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \nमऽन पड़ैत अिछ \nगामक मुनहािर साँझ \nआ भगवती घर से \nबहराइत काकी \nआँचरक ओट में लेने दीप \nआ नहुँए-नहुँए आङनक दॊसर कॊन धिर \nजाइत तुलसी चौरा लग \nठॊढ़ पटपटबैत \nआ जे की बाद मे बुझिलअय \nकरैत छल हमरे सबिहक उžितक कामना \n  \nतिहना किहयॊ गलती सँऽ \nसौभाग्य की दुभŭग्य सँऽ \nदेख लैत छी भॊर \nशहर मे \nतऽ निह रहल हॊइत अिछ \nशहर मे \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \nमऽन पड़ैत अिछ् \nगामक साकांक्ष भॊर \nचापाकऽल पर घऽरक समİत \nबरतन-बासन मांजैत माइ \nकऽल चलबैत काकी \nअंङना नीपैत बड़की बहीन \nतĜपरता सँऽ \nचूŎा पजारैत छॊटकी \nआ जे की बाद मे बुझिलअय \nकरैत छल हमरे जलखइक तैयारी \nओकरा सबकेँ निह छलैक अपन कॊनॊ िफिकर \nआ एĦहर \nजखन हम शहर मे रहैत छी \nदेवलॊक सँऽ हमर माइ आ काकी \nतऽ कॊनॊ-कॊनॊ गामक संघषर्लॊक सँऽ \nहमर बहीन सब \nसतत करैत रहैत अिछ हमर कुशलक कामना \nबूझल अिछ हमरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \n  \nफेर किहयॊ गलती सँऽ \nसौभाग्य की दुभŭग्य सँऽ \nदेख लैत छी दुपहिरया \nशहर मे \nतऽ निह रहल हॊइत अिछ \nशहर मे \n  \nमऽन पड़ैत अिछ् \nगामक Ćचंड रौद आ अटņ दुपहिरया \nओिह काल कतहु सँऽ \nहहायल-फुहायल घुरैत बाबाक \nमुँह सँऽ झहरैत चĠदा झा केर \nपाँित - अरे बाबा दावानल सदृश लंका जड़ैये \nआ हम बहीन आ माइक आँिख बचा के \nिनकिल जाइत रही लंका िमझबऽ लेल \nआ उमकी धार मे ताधिर \nजाधिर आँिख  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \nलाल निह भऽ जाइत छल \nअरहुल फूल सन \nतखन \nमन पड़ैत छल माइ \nजे करैत हॊयत िचĠता \nजॊहैत हॊयत गाम पर बाट \nआ जखन \nहम जायब अंङना \nतऽ ओ तमसा कऽ खिस पड़त पैर पर हमर \nआ जे की बाद मे बुझिलअय \nओकर एहन उनटल Ćितिƅया \nहमर जीवैत रहबाक कामना छल \n  \nआ राित तऽ \nसब िदन देखते छी शहर मे \nवİतुतः शहरक मतलब \nराितए हॊइत अिछ \nशायद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \nएहन राित \nजािह मे \nतरेगन निह हॊइत छैक \nİयाह आकाश सेहॊ निह \n  \nकिहयॊ शहरक राितक आकाश \nभिर पॊख देखू त ऽ सही \nबुझायत शहर माने \nकी हॊइत छैक \n  \nतखन मऽन पड़त \nअहूँ केँ अपन गाम \nफूल-पात, खेत-खिरहान, \nमऽन पड़त अपन बाध-बऽन \nआ ओिह मे \nतीन तनुक बाती पर टांङल \nखढ़क खॊपिड़ \nओकर मुँह पर भुकभुक जड़ैत-िमझाइत िडिबया  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n93 \n \nआ ओकर महĜव \n  \n  \n  \n३.मऽन मे सिदखन रहैत छी अहां \n  \n  \n  \nमऽन मे सिदखन \nरहैत छी अहां \nहे किवता \n  \nजेना जीवनक लौलसा हॊ \nमृĜयुशħया पर पड़ल \nकॊनॊ ĭयिक्तक करेज मे \n  \nजेना मुिक्तक उजास \nअनुकूल समियक िफराक बिन \nनुकायल हॊ कॊनॊ कैदीक अĠहार मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n94 \n \n  \nमुदा हम की करी \nजे एकटा एहन समय मे \nजखन टूिट कऽ खिस रहल छै \nएक-एक टा पात िववेक-िवचारक \nटूिट-भािङ रहल छै एक-एकटा डािढ़ \nपरंपरा-िवĂासक एिह पतझिड़ मे \nबसात बड़ तेज बहैत छै \nतखन \nहम रहै निह पबैत छी \nसमियक वतर्मान Ćवाह मे \nडूमैत-उपराइत \nआ निहए रिह पबैत छी \nओिह मे हाथ धॊबा लेबा लेल तĜपर \nआ चिल अबैत छी \nबहुत पाछू \nओिह समय मे \nजकरा बादिहँ सँऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n95 \n \nसबिकछु बहुत तेजी सँऽ \nलगलै बदलऽ \nसंघनक केर युिक्तक लय-ताल पर नचैत \nहम देखिलए \nजे जखन सॱसे दुिनया के \nलागल रहै \nएकमाÿ िचĠता \nजे कॊना रमौने रहतै कंĢयूटर \nअपन असंख्य अधुनातन Ćशंसक केँ \nअपन वचुर्अल दुिनया में \nके-2 केर मğयरािÿक पĀात \nकी तखन हमर माय \nसंघषर् करैत छलीह \nभिर पॊख सांस भिर \nलेबा लेल अपन छाती मे \n  \nआ जखन 2000 केर \n31 िदसंबरक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n96 \n \nअंितम िमनट खĜम हॊइत-हॊइत \nभिर पॊख सांस भिर देलकै \nसौँसे दुिनयाक कंĢयूटरĆेमी लॊकिनक \nछाती मे गौरवक \nकी हम हैंग भऽ गेल रही \n  \nहमर माइ असमथर् भऽ गेल छल \nअपन बीमार फेफड़ा सँऽ \nखॴच सकबा में, \nआ ओिहमे भिर सकबा में \nओकर एक कॊन भिर सांस \nएकटा एहन समय मे \nजखन गिणतक \nअसंख्य जॊड़-घटावक बल पर \nलॊक कऽ सकैत अिछ िकछुओ \nबना सकैत अिछ \nरॊबॊट केँ Ɩॊणाचायर् \nआ जे की तय छै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n97 \n \nआब आवĮयकता निह पड़तै \nबालकक उपनयन केर \nनिह रहतै गरु-िशįय परंपरा \nछौ ताग-तीन Ćवर \nनिह जुटतै भौजी-काकी-मैयां \nगाबऽ लेल शुभै हे शुभै \nआ केओ निह जेतीह \nƙŌक थान \nआ बूढ़-पुरानक आंचर मे \nनिह खसतै-समटेतै केश मुंडन केर \nसुदीघर् लॊक-परंपराक \nनेटवकर् भािङ जेतै \nअकİमात सब लेल \nबेसी महĜवपूणर् भऽ जेतै \nसमुƖक अतल गहराई मे लटकल \nऑिĢटकल फाइबरक मॊटका तार \n  \nलसकल रहतै सिदखन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n98 \n \nहमर िचĠता मे एकटा फांक बिनकऽ \n  \nआब आतंकवादी ओकरा नƠ करबाक \nकरतै ओिरयान \nआ कंĢयूटर केर उपयॊग-उपभोग मे \nइतराइत हम \nिबन Ćयासिहँ नƠ कऽ देबै \nअपन असंख्य İमृित-अपन असंख्य आख्यान \n  \nमुदा ईहॊ तय \nजे कॊनॊ Ɩॊणाचायर् \nनिह कािट सकतै \nकॊनॊ एकलĭयक औँठा \n  \nतेँ हम िवरॊधी \nनिह बिन सकबै \nनव गित-नव संचारक \n  \nबस अफसॊस रहतै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n99 \n \nएतबे \nजे किहया \nएतेक कऽ लैबे Ćगित हमसब \nजे कंƏॊल-ऑĪट-डीलीटक बटन के \nबेर-बेर हौले-हौले दािब \nकऽ लेबै \nअपन िजनगी केँ \nरीİटाटर् \nजखन जरूरित  पड़तै \nबेर-बेखत \nजखन केओ \nतॊिड़ देतैय हृदय \nआ हैंग भऽ जेतै िजनगी \nतऽ बेर-बेर हौले-हौले दािब उठबै \nकी पैडक कंƏॊल-ऑĪट-डीलीट बटन केँ हमसब \nआ रीİटाटर् कऽ लेबै \nअपन ठमकल समय-ठमकल िजनगी \nबेर-बेर रीĄेश करैत रहबै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n100 \n \nमाउस के राइट िक्लक करैत \n  \nमुदा तखनॊ \nजेहन हॊ \nहमर-अहांक दुिनया \nहम हंसबै तऽ किवता बनतै \nहम कनबै तऽ किवता बनतै \nसतत करैत रहबै \nĆेम किवता सँऽ \nआ सबिहक Ćेम \nबनल रहतै \nकिवता सँऽ \n  \nएĦहर \nएतबा धिर \nअवĮय अिछ िवĂास \nजे ओकरा निह पड़तै आवĮयकता \nकॊनॊ कंƏॊल-ऑĪट-डीलीटक बटन केर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n101 \n \nबेर-बेखत हौले-हौले \nफूल सन कॊमल İपशर्क \nऔनाइत, की ĆफुिĪलत \nमऽन मे \nओ बनैत रहतै \nनव अवसर-नव िवधानक \nरूप -रेखा खॴचैत \n  \n  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nबेर-बेखत \nजखन केओ \nतॊिड़ देतैय हृदय \nआ हैंग भऽ जेतै िजनगी \nतऽ बेर-बेर हौले-हौले दािब उठबै \nकी पैडक कंƏॊल-ऑĪट-डीलीट बटन केँ हमसब \nआ रीİटाटर् कऽ लेबै \nअपन ठमकल समय-ठमकल िजनगी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n102 \n \nbah bhai vivekanand ji \nReply06/08/2009 at 09:43 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nिववेकानĠद जी। अहाँक किवताक नहॴ तँ Ćवाह रुकत आ निहये पाठक कमी Ćतीत होएत, बस आगाँक रİता िनकालैत रहू जािहसँ ओिहपर अहाँक संग \nदोसरो बिढ सकिथ। \nReply06/07/2009 at 12:26 PM \n3 \n \nUsha Yadav said... \nVIVEKANAND JI, EHINA NAV NAV CONCEPT LAY LIKHAIT RAHOO \nReply06/06/2009 at 11:50 PM \n4 \n \nमनोज.सदाय said... \nbhajar ahan kavita sabh me jan rahai chhai \nहम हंसबै तऽ किवता बनतै \nहम कनबै तऽ किवता बनतै \nसतत करैत रहबै \nĆेम किवता सँऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n103 \n \nआ सबिहक Ćेम \nबनल रहतै \nकिवता सँऽ \nReply06/06/2009 at 11:28 PM \n \n \n \n \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेन मे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं अĢपन एकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन। \nिसंगरहारक फूल \n \nिसंगरहार के फूल गाछ सँ \nछै छीटल सगरो झिड़ झिड़ क’। \nबीिछ रहल अिछ अपन खॲिछ मे \nके युवती आँजुर भिर भिर क’। \n \nअनिचĠहार अिछ कोना रोिक क’ \nनाम पता ओकरा सँ पुिछयौ। \nतोिड़ लेत िकछु आन आिब क’ \nकोना फूल ओकरे लय धिरयौ। \n \nचढ़ा रहल छल फूल कतय ओ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n104 \n \nकहाँ पुछिलयै किहयो ओकरा। \nछलिथ देवता अथवा दोसर \nपूĔय िकयो छल आरो ओकरा। \n \nउĔजर दप - दप देह चान सन \nवएस काँच यौवन नव उतरल। \nसुĠदरता के देिख मुग्ध भ’ \nभोरक िकिरण आिब छल ठहरल। \n \nमह मह गंध देह सँ ओकरे \nआिब रहल अिछ िकछु रिह रिह क’। \nबेकल भेल अिछ कोइली तरू  पर \nकू कू İवर मे िकछु किह किह क’। \n \n \n \nİनेहक छै िकछु बात होइत छल \nकी की बाजू कोना मोन मे। \nबीतत साँझ फेर ओ आयत \nदेख लेब भिर आँिख भोर मे \n \nसमय बदललैै देखलहुँ भोरे \nसुž भेल छल गाछ झहिड़ क’। \nतािक रहल छी बाट आइ हम \nआयत किहया फूल उतिर क’। \n \nचंचल मोनक मधुर कĪपना \nजगा रहल अिछ िकछु किह किह क’। \nसुना रहल अिछ गीत कान मे \nशीतल पवन मंद बिह बिह क’।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n105 \n \n..................................... \n। \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \n \nİनेहक छै िकछु बात होइत छल \nकी की बाजू कोना मोन मे। \nबीतत साँझ फेर ओ आयत \nदेख लेब भिर आँिख भोर मे \nbah bhai satish ji \nReply06/08/2009 at 09:44 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nसतीशजी। अहाँक किवता अहाँक Əेडमाकर् बनत। किवतामे एिहना वैिवğय आनैत रहू। \nReply06/07/2009 at 12:27 PM \n3 \n \nमनोज.सदाय said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n106 \n \nचंचल मोनक मधुर कĪपना \nजगा रहल अिछ िकछु किह किह क’। \nसुना रहल अिछ गीत कान मे \nशीतल पवन मंद बिह बिह क’। \nbah bhai, hilkor uthbait rahay chhi ahan \nReply06/06/2009 at 11:30 PM \n4 \n \nsatish said... \nअपन गाम अिछ मयूर, \nआ ओ छह लेन बला सड़क अिछ एकर पाँिख, \nआ हमरा सभ छी पएर ओिह मयूरक, \nई सड़क अĢपन गामक रिहतो लागैए फॉरेनर। \ngajendra jeek kavita bahut nik lagal. \nbahut ber padhalahu. \nReply06/02/2009 at 08:34 AM \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n107 \n \nसुबोध ठाकुर, गाम-हैंठी बाली, िजला-मधुबनीक मूल िनवासी छिथ आ चाटर्डर् एकाउĠटेĠट Ćैिक्टशनर \nछिथ। \nजीवन याÿा \n  \nथाकल पएर झमाड़ल देहसँ, \nभारी मन मुदा आशा आओर नेहसँ, \nचलय केर Ćयė कय रहल छल बटोही \n  \nगुज-गुज अĠहार छल, \nमनमे डरक िवकार छल, \nतैयो ठिहयाइत बाट जोहैत चिल रहल छल बटोही। \n  \n  \nअिĠतम पड़ावपर छल याÿा, \nसोिनतक संचारक चाल कम माÿ , \nतैयो उĪलास भिर चिल रहल छल बटोही। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n108 \n \nबटखचŭक सभ िदन अभाबे रहल, \nमन मािफक मंिजलक सभ िदन अभाबे रहल, \nतैयो Ćयासरत रहैत सिदखन चलैत रहल बटोही। \n  \n  \nथाकल पएर झमाड़ल देहसँ, \nभारी मन मुदा आशा आओर नेहसँ, \nचलय केर Ćयė कय रहल छल बटोही \n  \nकखनो पुİतकक बोझ लए कए, \nकखनो नोकरीक खोज लए कए, \nसरपट भागए के कोिशस कएलक बटोही। \n  \n  \nआयल बाटमे उपवनो कखनो, \nफुलाएल रहए रंग-िबरंग फूलो सगरो, \nमुदा चलबाक धुनमे सुगंध निह लए पओलक बटोही। \n  \n  \nचढ़बाक िहमिगरीपर छल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n109 \n \nइजोिरया राित सेहो सुĠदर तखने छल, \nपरĖच वीर रससँ ओतĆोत āृंगार रस छोिड़ चलल बटोही। \n  \n  \nमन कतेक बेर कहलक, कनी िबलिम ली, \nयाÿाक कनी आनĠद लए ली, \nमुदा आगाँ बढ़ए के होरमे, \nचलैत रहल बटोही। \n  \n  \nसिदखन संघषर्रत रहैत, \nमंिजलकेँ पाबए लेल Ćयास करैत, \nनिह सफले निह असफले, \nबीचक Ćितयोगी छल बटोही। \n  \n  \nजीवन एक गोट याÿा छी, \nमंिजल निह से निह बुिझ सकल बटोही। \n  \nथाकल पएर झमाड़ल देहसँ, \nभारी मन मुदा आशा आओर नेहसँ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n110 \n \nचलय केर Ćयė कय रहल छल बटोही। \n  \n  \n  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nबटखचŭक सभ िदन अभाबे रहल, \nमन मािफक मंिजलक सभ िदन अभाबे रहल, \nतैयो Ćयासरत रहैत सिदखन चलैत रहल बटोही। \nbah \nReply06/08/2009 at 09:52 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nजीवन याÿा नीक लागल। सामियक िवषयपर अहाँक लेखनी चलए तािह Ćतीक्षामे। \nReply06/07/2009 at 12:27 PM \n3 \n \nUsha Yadav said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n111 \n \nJIVAN YATRA YAIH ACHHI \nReply06/06/2009 at 11:49 PM \nसĠ तोष कुमार िमā \nहमर मीत \n  \nरे ! हमर मीत सुगा तहूँ \nअसगरे उिड़गेले \nभोरमे पराती \nआ, संझामे साँझ \nगािबकऽ सुनऽबैछले \nभोरमे उठऽबैछले, \nकिहकऽ सुनऽबैछले \nॅपटटु ! सीताराम कहो ।’ \nफुलल छली संगिह \nतो असगरे मौरगेले । \n  \nदूर जुिन जो हमरा तो छोिड़कऽ \nक्षण भिर लेल आिबजो   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n112 \n \nहमरा अĢ पन बुिझकऽ । \nिकछुए देर नाचब \nिकछुए देर गाएब \nहमहूँ तोरे संग कहब \nॅपटटु ! सीताराम कहो ।’ \n  \nहमहूँ आएब तोरे लग \nमुदा िकछु क्षणबाद \nिकछुए देरक ई कį ट िथक \nभोगहे पड़त । \n  \nएकिदन हावासँ ितƙ भऽ \nहमहूँ तोरे लग आएब \nतोरे संग नाचब \nतोरे गीत गाएब \n  \nमुदा आबहे परत \nहम अएबे करब \nफेर तोरे संग कहब \nॅपटटु ! सीताराम कहो ।’ \n  \n1 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n113 \n \nरघुबीर मंडल said... \nएकिदन हावासँ ितƙ भऽ \nहमहूँ तोरे लग आएब \nतोरे संग नाचब \nतोरे गीत गाएब \nsundar \nReply06/08/2009 at 09:52 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nसंतोष जी। अहाँक ठेंठ किवता हृदयकेँ समीप। \nReply06/07/2009 at 12:28 PM \n3 \n \nUsha Yadav said... \nSANTOSH JI EHINA LIKHAIT RAHOO \nReply06/06/2009 at 11:49 PM \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n114 \n \n \n \nĔयोित\n  \nटाइम मशीन \nभिवįयके दशर्न कऽ ली अखने \nवैज्ञािनक भीड़ल छैथ तािह जोगारमे \nहम सवार भऽ टाइम – मशीनमे \nकएक वषर् केलहुं पार एकिह िदनमे \nओिह पार उžित अखन बच्चे अिछ \nअिह कात अिछ अपन चरम ऊॕचाइमų \nओिह ठाम उĿेĮयहीन भटकैत मोन \nअिह ठाम सब िनदųिशत अपन लŞयमे \nऔńोिगक ƅािĠतक भेदपूणर् दृिƠ \nपिĀमी देश बिढ़गेल आगां जािहमे \nअĠयथा भारत तऽ सवर्था अƇणी छल \nसंİकृित़ संİकाऱ आğयाĜ म वा िवज्ञानमे \nअपने मे मरैत-कटैत देशवासी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n115 \n \nदेश बॕटल छोटछोट राĔयमे \nकखनो आपसी अनबन तऽ कखनो \nअपनर्अपन राĔयक सीमा बढ़ाबऽमे \nताहु सऽ दुःखद तऽ ई बात छल \nहमसब रहलहुं िवलािसता के िनƖामे \nअवसरवादी िवदेशी फलािĠवत भेल \nहमसब बĠधलहुं पराधीनताक बĠधनमे \nसब िवकासक Ņार बĠद भेल अपन \nलागल रहलहुं आनक सेवामे \nशाेषणक अĠत करक मोन बनल जखन \nसदी लागल लोकतंÿ पाबऽमे \nआगां समय लगाबैत रहलहुं \n िवशालतम लोकतंÿ बचाबऽमे \nभारत सवर्गुण सĦपž कहायत \nजिहया िवकास पहुंचत पिĀमक बराबरीमे \n1 \n \nPalan Jha said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n116 \n \nvishay nik, muda shilp me kanek aar sudharak aavashyakta \nReply06/09/2009 at 09:28 AM \n2 \n \nAnand Priyadarshi said... \nnik lagait achhi ahan ke padhait \nReply06/09/2009 at 09:27 AM \n3 \n \nRahul Madhesi said... \nbad nik \nReply06/09/2009 at 09:25 AM \n4 \n \nAjay Karna said... \nnik vishaya \nReply06/09/2009 at 09:23 AM \n5 \n \nKrishna Yadav said...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n117 \n \nभिवįयके दशर्न कऽ ली अखने \nवैज्ञािनक भीड़ल छैथ तािह जोगारमे \nहम सवार भऽ टाइम – मशीनमे \nकएक वषर् केलहुं पार एकिह िदनमे \nओिह पार उžित अखन बच्चे अिछ \nअिह कात अिछ अपन चरम ऊॕचाइमų \nओिह ठाम उĿेĮयहीन भटकैत मोन \nअिह ठाम सब िनदųिशत अपन लŞयमे \nati sundar \nReply06/09/2009 at 09:22 AM \n6 \n \nKeshav Mahto said... \nnik lagal, \nkavita me kane aar lyrics dela par aar nik hoyat \nReply06/09/2009 at 09:21 AM \n7 \n \nManoj Sada said... \njyoti ji, \nahank vishayak vividhta nik achhi, \nkanek aar vistar aa deep thought diyauk te ar nik kavita hoyat  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n118 \n \nReply06/09/2009 at 09:19 AM \n8 \n \nRaghuvir Mandal said... \ntime machine par aa vistrit kavita likhoo, aan vigyan vishay par seho \nReply06/09/2009 at 09:17 AM \n9 \n \nVIDEHA GAJENDRA THAKUR said... \nभिवįयके दशर्न कऽ ली अखने \nवैज्ञािनक भीड़ल छैथ तािह जोगारमे \nहम सवार भऽ टाइम – मशीनमे \nकएक वषर् केलहुं पार एकिह िदनमे \nbad nik \nReply06/09/2009 at 09:15 AM \n10 \n \nVidyanand Jha said... \nnik kavitaa \nReply06/09/2009 at 09:14 AM \n11  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n119 \n \n \nUsha Yadav said in reply to Jyoti... \nĔयोितजी अहाँ \nhttp://www.google.com/transliterate/indic/ \nएिह िल ंपर सेहो यूनीकोडमे देवनागरी टाइप कऽ सकैत छी। \nReply06/09/2009 at 08:45 AM \n12 \n \nVIDEHA GAJENDRA THAKUR said in reply to Jyoti... \njyotiji \nhttp://kaulonline.com/uninagari/default/ \nehi link para online devnagari me likhoo aa otay se copy kay \netay paste karoo. \nReply06/09/2009 at 08:19 AM \n13 \n \nJyoti said in reply to Usha Yadav... \nHum devnagari ataya kona upayog karu se nahin bujhal achhi, ahank prashansha sa ham bahut protsahit chhi. \nDhanyawaad Ushaji \nReply06/09/2009 at 02:56 AM \n14 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n120 \n \nरघुबीर मंडल said... \nहमसब रहलहुं िवलािसता के िनƖामे \nअवसरवादी िवदेशी फलािĠवत भेल \nहमसब बĠधलहुं पराधीनताक बĠधनमे \nसब िवकासक Ņार बĠद भेल अपन \nnik \nReply06/08/2009 at 09:53 AM \n15 \n \nUsha Yadav said... \nअहाँक किवता नीक लागल Ĕयोितजी। \nReply06/07/2009 at 12:29 PM \n16 \n \nUsha Yadav said... \nBAD NIK \nReply06/06/2009 at 11:48 PM \n17 \n \nUsha Yadav said... \nBAD JYOTI JI  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n121 \n \nReply06/06/2009 at 11:48 PM \n \nिĆय पाहुन - िजतेĠƖ झा, जनकपुर \n \nपारĦपिरक मैिथली िववाह गीत समेटल एक गोट मैिथली क्यासेट आएल अिछ िĆय पाहुन । \nएिह क्यासेटमे मैिथलीक िववाहक पिरछनसं िवदाई धिरक गीत सभ संƇिहत अिछ । \nअंशुमालाक एकल Ćİतुित रहल इ क्यासेट मैिथली िववाह परĦपराक िकछु खास वİतुपर \nकेिĠƖत अिछ । एिहके िवशेषता जयमाल गीत जे िक िमिथलाक मौिलक गीत अिछ रहल \nगाियका अंशुमाला कहैत छैथ । जीमनार(विरयाती खएबाक काल गाआàल जाएबला गीत) आब \nबहुतोक ठोरपर नइर्ं छढैत छिĠह, एिह क्यासेटमे एकरा महĜव देल गेल अिछ । िĆय पाहुन \nक्यासेट नव पुरान दुनू पीढीक लोक पसĠद क'रहल अंशुक कहब छिĠह । कĠया लगन \nगीत, पिरछन गीत,देखु रसे रसे दुलहा, चाल कटाक्ष, देहिर छेकाओन, िसĠदुरदान आ समदाओनक \nगीत एिह क्यासेटमे संकिलत अिछ । एिह क्यासेटमे सीमाक िभतर कएल जाएबल हंसी \nमजाक आ तािहिभतर नुकाएल Ćेमके देखएबाक Ćयास कएल गेल अिछ । गंगा क्यासेटक \nĆİतुित रहल इ क्यासेट एखन माÿ अिडयोक रुपमे अिछ । क्यासेटमे गीत संकलन Ōदय \nनारायण झा आ शिश िकरण झा, संगीत कमल मोहन चुžुक छिĠह । गाियका अंशुमालाके एिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n122 \n \nक्यासेटसं बहुत बेशी आशा छिĠह । एना आधुिनक गीतक बजारमे ई िववाह गीत अलग İथान \nबनाओत से आशा कएल जा सकैया ।  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nanshu ji ke badhai \nReply06/08/2009 at 09:44 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nअंशुमालाजीकेँ हमरो िदशसँ एिह अवसरपर शुभकामना। \nReply06/07/2009 at 12:30 PM \n3 \n \nUsha Yadav said... \nPRIYE PAHUN CASETTE LEL ANSHUMALA JI KE BADHAI \nReply06/06/2009 at 11:48 PM \nमूल गुजराती पń आ तकर अंƇेजी अनुवाद- हेमांग आिĂनकुमार देसाइ \nमैिथली अनुवाद-गजेĠƖ ठाकुर \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n123 \n \nसमीकरण \n  \nदू टा अधर्वृþ जĠमैत समानाĠतर, \nसमानाĠतर रेलगाड़ीक पटरी। \nहाथ भिर नमगर िलबल घास, \nझुकैत भीतर, \nिबना डोरीक धनुष सन। \nसुनबैत िखİसा भिरगर हबाक, \nराितभिर जĠमैत अİपƠ पीठ वेताल सन, \nजे उिड़ जाइत अिछ बोर भेने। \n  \nआ एतबे \nआिक कनेक बेशी \nझुकल बुिढ़या \nजे अहाँकेँ मोन पाड़त हाँसू। \n  \nझुकल िनĀल Ćथम āेणीक कĦपाटर्मेĠटमे, \nकातमे ठाढ़ कएल गेल Əेन \nअहाँक अपन आँिखसँ कएल Ćतीक्षा िबन कात भेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n124 \n \nएकटा छोटो आहिट \nएकटा Ĝविरत चमक कमसँ कम \nआब, हँ आब \nई हमर अिधकार अिछ, सþे \nहैए जाइत अिछ। \n  \nदूटा उğवŭधर पटरी टेढ़ कएल बीचमे \nदू टा तोरण जमल मृĜयु \nएकटा तीŞण गुमारबला दुपहिरया \nआ अहाँ \nबनबैत छी एकटा अłुत समीकरण। \nआĀियर्य छी अहाँ कƠ उठबैत छी सोझ बैसबा लेल \nआ जे हाँसू गीिर गेलहुँ कताक समय पिहने \nतोऐत अहाँकेँ खěडमे  \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \nhemang desai ke kavita me nav bimb achhi,  \nmaithili sahitya ehi tarahak anuvad se samridh hoyat  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n125 \n \nReply06/08/2009 at 09:49 AM \n2 \n \nUsha Yadav said... \nहेमांग देसाइक किवताक Ćİतुित लेल धĠयवाद। \nReply06/07/2009 at 12:30 PM \n3 \n \nUsha Yadav said... \nHEMANG DESAIK KAVITA BA NIK LAGAL \nReply06/06/2009 at 11:47 PM \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ 2. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा \nचौधरी \n  \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿर्कामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n126 \n \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \nनीचाँक दुनू काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा सात \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n127 \n \nनताशा आठ \n \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n128 \n \n  \n2. \nमğय Ćदेश याÿा- Ĕयोित\n  \nएगारहम िदन \n2 जनवरी 1992 वृहİपितिदन \nउĔजैन सऽ हमसब सबसऽ पिहने काँचक जैन मिĠदर गेिलयै। ओतयके अनुपम \nकारीगरी स आकिषर्त भेल िबना निहं रहल जा सकैत छै।चारू  कातक देवारमे शीशा के एना \nसजायल गेल छलै जे Ćकाशक एक िकरण पूरा मंिदर के जगमगाबैलेल काफी छलै।मंिदरके \nबीचमे चािरटा जैन तीथर्कर के मूिþर् िवरािजत छल । \nजैन मंिदर स किनक दूर पर धमŭवलĦबी के आकषर्णक मुख् य केĠƖ ‘āी महाकालेĂर’ जी \nके मंिदर छल।ओतऽ Ĕयोितर्िलंग के दशर्न हेतु बƂड भीड़ देखायत छल।अिह मंिदर के \nनजिदक मे राममंिदर आ’ संतोषी मंिदरमे एक धािमर्क िफĪम‘जय संतोषी माताक’ शूिटंग भेल \nछलै। \nअकर बाद हमसब िक्षĆातट पहुँचलहुँ। अतय िक्षĆा नदीक İवच्छता आिहके Ćदूषण स \nभरल वातावरणमे सच्चे चमĜ कारी छै।अतऊ धुआंधार जलĆपातक जकाँ िकछु तैराकी बच्चा \nसब लोकक पाछु भागैत रहै। लोकसब Ņारा पाई फेकलाक बाद ओ नदीमे गोता लगाबैत रहै \nआर नीचा मे भेटल पाई ओकर भऽ जायत छल।उĔजैन सऽ किनके दूरी पर भतृहर्िर गुफा \nछै।अिह गुफामे भगवान गोरखनाथक Ćितमा छैन।ई Ćाचीन गुफा भूिमगत छै आर रİता बहुत \nपातर छै आ बहुत सीढ़ी सब सेहो छै।अĠदर धुआं तऽ निहं छलै मुदा धुआं जकाँ गंध जरूर  \nछलै। किन हवाक कमी सेहो बुझायत छलै।अिहसऽ बाहर एलाक बाद हमसब एकटा पंिडत \nके देखलहुँ जे अपन कानक बाहरी पातर िकनारा छोिड़कऽ पूरा कटवा लेने रहिथ।आ ओिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n129 \n \nबड़का छेदमे एकटा बड़का टा बाला सदृश कुěडल पिहनने रहिथ।एहेन आĀयर्जनक शौक़ \nसऽ हमसब िविİमत छलहुँ।अतय सऽ हमसब अपन लॉज लौिट गेलहुँ। \nतकर बाद अपन समूहक िशिक्षका संगे सब लड़की सब घूमय गेलहुँ आ खूब िमठाई \nसब खेलहुँ।उĔजैनमे रबड़ी आ कलाकĠद बहुत नीक भेटै छल। हम अपन पड़ोसी जे हमर \nसंगे ओिह याÿापर गेल छल तकरा लेल सेहो रबड़ी अनलहुँ।कािŎ जे हमसब नववषर्क \nकायर्ƅम İथिगत केने रहूं से आिह पूरा भेल। \n  \nदेवीजी : Ĕयोित      \n      \nदेवीजी : गरमीमे İवाİĝय के ğयान \n     \n  \n गामक गमŰ तऽ अपन ƅूरता लेल Ćचिलत अिछये।अहू बेरका गरमीमे िकछु बेसी अĠतर निहं \nछल।एकिदन देवीजी कतौजाइत छली की रİताक कात एकटा वृŀ मूिछर्त भऽ खसल छल। \nदेवीजीके बेसी देर निहं लगलैन इ ज्ञात करैत जे ओ ĭयिक् त के इ हालत गमŰ के कारण \nभेल छल। ओ आन लोक सबके जमा केली। तुरĠत ओकर Ćाथिमक उपचार जेना िक ठěढा \nपािन छॴटनाइ पंखा डोलेनाइ सब कैल गेल।तकर बाद िचिकĜ सालय लऽ जा हुĠका पाइन \nचढ़ायल गेल। आ ओ जिĪदये ठीक भऽ गेला।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n130 \n \n        देवीजी बहुत िचिĠतत छली जे जॕ ओकर उपचारमे िवलĦब होएतै तऽ की होयतै।फेर की \nछल देवीजी भीरेली अपन िवńाथŰ सबके एक सभा जुटाबैमे जािहमे ओ गौँवा सबके गमŰमे \nअपन İवाİĝयक ğयान राखैके जानकारी देलिखन।देवीजी सबके बतेलिखन जे गमŰमे पाइने \nजीवनरक्षक होएत छै।िदन भिर कनी कनी पाइन पीबैत रही आ कतौिवदा हुअकाल एक बोतल \nमे पाइन जरूर  लऽ ली।    देवीजी िनĵिलिखत सलाह देलिखनः \n1)     गमŰमे कतौिवदा हुअ काल अपन संगे पीबैलेल पाइन वा शबर्त रौद सऽ बचैलेल छþा \nवा टोपी रौद सऽ बचाबै वला चĮमा इĜ यािद जरूर  लऽ ली।Ĝ वचाके रक्षाके लेल \nसĠसƅीम लोशन लगाऊ।बच्चा सबके रौद मे बाहर िनकलऽ काल अिहके िवशेष ğयान \nरखबाक चाही।सूयर्के खतरनाक पराबैंगनी िकरण स बचैके लेल अनेको सामान आबैत \nछै तकर उपयोग करैके चाही। \n2)     कनŰकनी देरमे पािन पीबैत रहू।अिह मौसममे रंग िबरंगक शबर्त बनाक पीबू। बजारमे \nअनेको Ćकारक शबर्त भेटै छै। तकर अितिरक् त ताजा फलक शबर्त बनाकऽ पीबू। \nजेनािक कच्चा आमके उबािलकऽ ओकर शबर्त़ बेलक शबर्त़ तरबूजक रस़ नेबो के \nशबर्त़ गुलाबक पंखुड़ीके रसक शबर्त़ पुदीनाक शबर्त़ खीरा के रस़ लİसी़ घोऱ  \nनािरयरक पािन इĜ यािद शरीरके ठंढ़क पहुँचाबै छै। \n3)     गमŰमे ओना तऽ हिरयर ताजा साग सĤजी कम उगै छै मुदा बजारमे Ąीजक सुिवधाक \nकारण बहुत िकछु उपलĤध रहैत छै।पूरा पौिƠक भोजन करू।बािस  भोजन निहं \nकरू।खीरा़  ककरी आिदक सलाद खायल करू।  \n4)     िदनमे दू वा बेसी बेर नहायल करू।एहेन  समयमे तैराकी के Ćितयोिगता केनाइ बहुत \nनीक रहै छै। \n5)     साफ जलक सेवन करू।  \n6)     िबढ़नी़ मधुमाछी़ बीछ़ साँप आिदक काटैके डर एहेन समयमे बिढ़ जाएत छै तैं सावधान \nरहू।आ Ćाथिमक उपचारक ज्ञान एवम् ĭयवİथा घरमे राखल करू।ककरो  आवĮयकता \nहोए तऽ जरूर  सहायता किरयौ। साँपके कटला पर साँपक Ćकार बूझल रहला पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n131 \n \nइलŭज आसान होएत छै।किनको असमĠजसता होय तऽ खाय वला दवाइकų Ćयोग िबना \nिचिकĜ सक के सहायताके निहं करू।  \n7)     सूती कपड़ा पिहनू।बाजार मे सूयर्क पराबैगनी िकरण सऽ बचैवला कपड़ा सेहो भेटैत \nछै तकर Ćयोग करू।  \n8)     मालजालके भोजन आऽ पािनके पूरा सुिवधा देबाक चाही।गमŰमे ओकरा सऽ बेसी काज \nनिहं कराऊ आ पािनक ĭयवİथा भरपूर िदयौ। \n9)     जरूरत  पड़ला पर िचिकĜ सकके मदिद िलयऽ। \nदेवीजीक इ परामशर् सबके लेल बहुत िहतकारी सािबत भेल। \n  \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक बजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे करक दशर्न \nकरबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न (िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे संğयाĔयोित! अहाँकेँ \nनमİकार। \n३.सुतबाक काल-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n132 \n \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ नƠ भऽ जाइत \nछिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ पाप नƠ \nभऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n133 \n \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ धे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः प॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः \nपच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž होिथ। अपन \nदेशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  दौगय बला होए। İÿीगण नगरक \nनेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन \nआवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व होइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। \nशÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n134 \n \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३५ म अंक ०१ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३५) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n135 \n \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए बाली गाय, दौगय \nबला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला गाछ पाकए, हम सभ संपिþ \nअिजर्त/संरिक्षत करी। \n1 \n \nरघुबीर मंडल said... \n35m ankak natasha aa deviji bad nik \nReply06/08/2009 at 09:44 AM \n2 \n \nUsha","size_mb":1.5,"has_text":true},"Videha 036.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 036.pdf","name":"Videha 036.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e \nMagazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages \nfor viewing new issue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam Hindi \n एिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१. चेतना सिमित ओ नाƀयमंच(दोसर भाग)\n  Ćेमशंकर िसंह \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-बात  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.३. ĆĜयावतर्न - छठम खेप- \n कुसुम ठाकुर \n  \n२.४ गजेĠƖ ठाकुरक कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक पर डॉ. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\" \n२.५ राजमोहन झासँ गजेĠƖ ठाकुरक साक्षाĜकार \n२.६. कथा-ओ तऽ बताह अिछ\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n अमरनाथ झा-१.हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही २.िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् \nछलाह। ३. पूवर्जक जĠमभूिमकेँ शत-शत Ćणाम ४. पंकज जी \n  \n२.८.फीĪड-वकर्पर आधािरत िखİसा सीत-बसंत \n३. पń \n३.१. \n आशीष अनिचĠहार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n  \n३.२.गीत-अशोक चौधरी  \n३.३.बुढ़वा-\n उपेĠƖ  भगत नागवंशी \n३.४.\n िवनीत ठाकुर:  उठू मैिथल भेलै भोर \n३.५.\n  सतीश चĠƖ झा-चानक Ćेम \n  \n३.६. डा. सुरेĠ Ɩ लाभ-इितहास \n३.७.सĦबĠधक नव सूÿक खोिजमे-\n सरİवती चौधरी ‘रचना’ \n  \n३.८.\n  Ĕयोित-जीवन सोपान \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \n४. िमिथला कला-संगीत-\n तूिलकाक िचÿकला \n  \n५. बालानां कृते-१.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ २. मğय-Ćदेश याÿा आ \nदेवीजी- Ĕयोित झा चौधरी ३. \n३.İवािİतका-कक्षा २ \n६. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल \nबेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary.] \n  \n7. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n \n7.1.THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili NovelSahasrabadhani translated \nby Jyoti. \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old \nissues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are available for pdf download at the \nfollowing link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n  \n \n१. संपादकीय \n āी ताराकाĠत झाकेँ २००८ केर सािहĜय अकादेमी मैिथली अनुवाद पुरİकार \"संरचनावाद उþर-संरचनावाद \nएवं Ćाच्य काĭयशाİÿ\"-गोपीचĠद नारंग, उदूर्सँ मैिथली अनुवादपर Ćदान कएल गेल छिĠह। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \nāी ताराकाĠत झा पÿकािरतासँ जुड़ल छिथ। पÿ-पिÿकामे िनबĠधक अितिरक्त बंगलासँ िहĠदी आ बंग्लासँ \nमैिथलीमे एकािधक पोथी Ćकािशत भेल छिĠह। \n  \nāी ताराकाĠत झा संĆित मैिथली दैिनक \"िमिथला समाद\"क सĦपादक छिथ। \n  \n  \nसािहĜय अकादेमी मैिथली अनुवाद पुरİकार \n  \n१९९२- शैलेĠƖ मोहन झा (शरतचĠƖ ĭयिक्त आ कलाकार-सुबोधचĠƖ सेन, अंƇेजी) \n१९९३- गोिवĠद झा (नेपाली सािहĜयक इितहास- कुमार Ćधान, अंƇेजी) \n१९९४- रामदेव झा (सगाइ- रािजĠदर िसंह बेदी, उदूर्) \n१९९५- सुरेĠƖ झा “सुमन” (रवीĠƖ नाटकावली- रवीĠƖनाथ टैगोर, बांग्ला) \n१९९६- फजलुर रहमान हासमी (अबुलकलाम आजाद- अĤदुलकवी देसनवी, उदूर्) \n१९९७- नवीन चौधरी (मािट मंगल- िशवराम कारंत, कžड़) \n१९९८- चĠƖनाथ िमā “अमर” (परशुरामक बीछल बेरायल कथा- राजशेखर बसु,बांग्ला) \n१९९९- मुरारी मधुसूदन ठाकुर (आरोग्य िनकेतन- ताराशंकर बंदोपाğयाय, बांग्ला) \n२०००- डॉ. अमरेश पाठक, (तमस- भीįम साहनी, िहĠदी) \n२००१- सुरेĂर झा (अĠतिरक्षमे िवİफोट- जयĠत िवįणु नालŰकर, मराठी) \n२००२- डॉ. Ćबोध नारायण िसंह (पतझड़क İवर- कुतुर्ल ऐन हैदर, उदूर्) \n२००३- उपेĠद दोषी (कथा किहनी- मनोज दास, उिड़या) \n२००४- डॉ. ĆफुĪल कुमार िसंह “मौन” (ĆेमचĠद की कहानी-ĆेमचĠद, िहĠदी)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \n२००५- डॉ. योगानĠद झा (िबहारक लोककथा- पी.सी.राय चौधरी, अंƇेजी) \n२००६- राजनĠद झा (कालबेला- समरेश मजुमदार, बांग्ला) \n२००७- अनĠत िबहारी लाल दास “इĠदु” (युŀ आ योŀा-अगम िसंह िगिर, नेपाली) \n२००८- ताराकाĠत झा (संरचनावाद उþर-संरचनावाद एवं Ćाच्य काĭयशाİÿ-गोपीचĠद नारंग, उदूर्) \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १३ जून २००९) ८० देशक ८२२ ठामसँ २३,६६१ गोटे \nŅारा िविभž आइ.एस.पी.सँ १,७९,९५४ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n  \n \n  \n  \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \n                     ggajendra@yahoo.co.in \n   \n \n २. गń \n२.१. चेतना सिमित ओ नाƀयमंच(दोसर भाग)\n  Ćेमशंकर िसंह \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-बात \n२.३. ĆĜयावतर्न - छठम खेप- \n कुसुम ठाकुर \n  \n२.४ गजेĠƖ ठाकुरक कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक पर डॉ. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\" \n२.५ राजमोहन झासँ गजेĠƖ ठाकुरक साक्षाĜकार \n२.६. कथा-ओ तऽ बताह अिछ\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n अमरनाथ झा-१.हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही २.िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् \nछलाह। ३. पूवर्जक जĠमभूिमकेँ शत-शत Ćणाम ४. पंकज जी \n  \n२.८.फीĪड-वकर्पर आधािरत िखİसा सीत-बसंत \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \n \n \nडॉ. Ćेमशंकर िसंह (१९४२- ) Ƈाम+पोİट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसĠहा रोड, भागलपुर-\n812001(िबहार)। मैिथलीक विरơ सृजनशील, मननशील आऽ अğययनशील Ćितभाक धनी सािहĜय-िचĠतक, िदशा-\nबोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनįणात गवेषक,मैिथली गńकेँ नव-İवरूप देिनहार, कुशल अनुवादक, Ćवीण \nसĦपादक, मैिथली, िहĠदी, संİकृत सािहĜयक Ćखर िवŅान् तथा बाङला एवं अंƇेजी सािहĜयक अğययन-अĠवेषणमे िनरत Ćोफेसर डॉ. \nĆेमशंकर िसंह ( २० जनवरी १९४२ ) क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूĪय \nगवेषणाĜमक, मौिलक, अनूिदत आऽ सĦपािदत कृित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-अिचर्त। ओऽ अदĦय उĜसाह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् \nकऽ तĠमयताक संग मैिथलीक बहुमूĪय धरोरािदक अĠवेषण कऽ देलिन पुİतकाकार रूप।  िहनक अĠवेषण पूणर् ƇĠथ आऽ ĆबĠधकार \nआलेखािद ĭयापक, िचĠतन, मनन, मैिथल संİकृितक आऽ परĦपराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुĆािणत भऽ चेतना \nसिमित, पटना िमिथला िवभूित सĦमान (ताƛ-पÿ) एवं िमिथला-दपर्ण,मुĦबई विरơ लेखक सĦमानसँ कयलक अिछ अलंकृत। सĦĆित \nचािर दशक धिर भागलपुर िवĂिवńालयक Ćोफेसर एवं मैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली \nिवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली सािहĜयक भěडारकेँ अिभविŀर्त करबाक िदशामे संलग्न छिथ,İवतĠÿ \nसारİवत-साधनामे। \n  \nकृित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िवńापित, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८७५.नाƀयाĠवाचय, शेखर Ćकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहĜयमे हाİय-ĭयंग्य, मैिथली \nअकादमी, पटना, २००४ ७.Ćपािणका, कणर्गोơी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा Ćकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nĆितमान, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाƀयमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहĠदी: १.िवńापित अनुशीलन और मूĪयांकन, Ćथमखěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७१ २.िवńापित अनुशीलन \nऔर मूĪयांकन, िŅतीय खěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहĠदी नाटक कोश, नेशनल पिĤलकेशन हाउस, िदĪली \n१९७६. \nअनुवाद: िहĠदी एवं मैिथली- १.āीपादकृįण कोŎटकर, सािहĜय अकादमी, नई िदĪली १९८८, २.अरěय फिसल, सािहĜय अकादेमी, नई \nिदĪली २००१ ३.पागल दुिनया, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००१, ४.गोिवĠददास, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००७ \n५.रक्तानल, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८. \nिलĢयाĠतरण-१. अĹीयानाट, मनोज Ćकाशन, भागलपुर, १९६७। सĦपादन-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \nगńवĪलरी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पÿ-पुįप, महेश \nĆकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका,महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोơी, कोलकाता, २००० \n६.मिणकण, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल,कणर्गोơी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक \nइितहास, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, १०.िचÿा-िविचÿा, कणर्गोơी, कोलकाता \n२००३, ११. सािहĜयकारक िदन, िमिथला सांİकृितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिक्ततरिĻणी, ऋचा Ćकाशन,भागलपुर \n२००८, १३.मैिथली लोकोिक्त कोश, भारतीय भाषा संİथान, मैसूर, २००८, १४.रूपा  सोना हीरा, कणर्गोơी, कोलकाता, २००८। \nपिÿका सĦपादन- भूिमजा २००२ \nचेतना सिमित ओ नाƀयमंच (दोसर भाग) \nिवगत शताĤदा् क नवम दशक में संिचत एकांकी/नाटक: ितिथ   नाटक नाटककार    अिमनीत İथा न      \nअवसर िनदųशक 22 फरवरी1961    पाथेय  गुणनाथ झा   आइ. एम. ए. हॉल   अमरनाथझा जयĠतीत       \nरमेश राज हंस 11 नवĦब9र 1981  अािगधधाक रहल छै अरिवĠदक अĸू          बाल उदńान Ćांगण      \nिवńापित पवर्  मादनाथ झा 22 फरवरी     चौबिहयापर/बुिधबिधया     गंगेश गंजन  आइ. एम. ए. हॉल      \nअमरनाथझा जयĠती्  िवभूित आनĠदब 28 नवĦबौर1982  अिĠतम Ćणाम            गोिविĠद झा  बाल उńान \nĆांगण  िवńापित पवर्  जावेद अखतर खाँ 28 नवĦबौर 1982      बेचारा भगवान अनुवादक शैलेĠƖ पटिनया      \nबाल उńान Ćांगण    िवńापित पवर्  कौशलदास दास 28 नवĦबौर 1983  भतृर्हिर अनुवादक शारदानĠद् झा      \nबाल उńान Ćांगण    िवńापितपवर्   जावेद अख्त र खाँ 8 नवĦबवर1984 ĆायिĀत     छाÿानĠदरिसंह झा      \nबाल उńान Ćांगण    िवńापित पवर्  िवनोद कुमार झा 8 नवĦबवर 1984 नवतुिरया     उषािकरण खाँ बान \nउńान Ćांगण  िवńापित पवर्  िÿलोचन झा 8 नवĦबवर 1984      टूलेट  रवीĠƖ नाथ ठाकुर    बाल उńान \nĆागंण      िवńापित पवर्  रवीĠƖ नाथ ठाकुर 26 नवĦबथर    1985 रनाकतेिदन ?    अरिवĠदर अĸू           \nबाल उńान Ćांगण  अमरनाथ झा जयĠतीब     ĆशाĠतर काĠत  5 नवĦƙ 1907    जादूजंगल    अनुवादक \nरोिहणी रमण झा     बाल उńान Ćांगण    िवńापितपवर्   अरिवĠदर रंजनदास 23 नवĦबरर 1988    िवńापित \nबैले      सरोजा वैńनाथ            बालउńान Ćांगण     िवńापितपवर्   सरोजावैńनाथ 23 नवĦबरर 1988       \nजखते कहल कĸाक हो    रवीĠƖ नाथ ठाकुर    बालउńानक Ćांगण   िवńापितपवर्   मनोज मनु 23 नवĦबार \n1988 रूकिमणी  हरण            गोिवĠदह झा  बाल उńान Ćांगण    िवńापित पवर्  कुणाल 18 िसतĦबपर \n1989     अयाची िमā  हिरमोहन झा  िवńापित भवन            हिरमोहन झा  जयĠतीण           रोिहणी रमण \nझा \n      पॉंच पÿ      हिरमोहन झा  िवńापित भवन            हिरमोहन झा जयĠतीह 13 नवĦबहर 1989       \nआतंक अरिवĠदज अĸून         बाल उńानक Ćांगण िवńापितपवर्    िÿलोचनझा 2 फरवरी1990      \nअपनयनाकभोज     तिĠÿनाथ झा  िवńापित भवन लिलतनारासणिमā जयĠतीच      भवनाथ झा 4 माचर् \n1990   ितितरदाइ    रूपकार  िवभूित आनĠदझ    िवńापित भवन      जयनाथ िमā जयĠतीन       िकशोर \nकुमार झा 18 िसतĦबनर1990     आदशर् कुटुĦब       रूपकार  छाÿानĠदण िसंह झा      िवńापितभवन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nहिरमोहनझा जयĠती्  उमाकाĠतआ झा 2 नवĦƙ 1990    राजा सŎेकस रोिहणी रमणझा      िमलरहाइİकूणल \nĆांगण     िवńापितपवर्   ĆशाĠततकाĠतज अपन अिİतĜववक एक दशक पूणर् कमलाक पĀाुत् नाƀयमंच Ņारा \n26 नवĦबूर 1984 ई. में ई एक नाƀय Ćितयोिगताक आयोजन कमलक जािह में Ćितभागी नाƀयसंİथाविह \nनाƀयािभनय कमलक। पटनामे Ćादुभुर्त रंगकमŰ सहमागी बनल। भंिगमाक Ćİतुिितछल ĆायिĀत छाÿानĠदमिसंह \nझा Ņारा िलिखत आ िवनोद कुमार झा Ņारा िनदųशन ई नाटक अित Ćाचीन कĝ  थक संग झा मंचİथल भेल। \nसीताक पाताल Ćवेश िचरपिरिचत कथानन् केँ नारी-मुिक्त-आĠदो लन चĮसाभ सँ देखला पर एिह नाटकक \nकथानक Ćासंिगक छल अĠयनथागीत गाओĜव् छल। नाटकक सĦवाचद अतयिधक सशक्तप रहलाक कारणेँ \nरांग शरीर िनदųशकक राम-कथाक İप।Ơा अघ्यययन िदस Ćķर िचंहृ उपिİथत करैछ। एिह नाटक केँ \nदशर्नीय बनयबाक पाछॉं िविशƠ  चमĜका िरक संवाद-योजना। Ćकाश-परीकĪपँना आ ĆभावोĜपािदक घ्वतिनक \nमाघ्यस से सीताक जताल Ćवेश देखाओज गेल। एकर मंच-सĔजा  पटना में अńािव मंिचत मैिथली नाटक में \nसवŸĜकृतƺ छल। अिरपनक Ćİतुीित छल वैńनाथ िमā याÿीक उपĠयामस नवतुिरया (1954) कनाƀय \nरूपाĠतपरण कयने छलीह उषािकरण खॉं जकर िनदųशन कयने रहिथ िÿलोचन झा। मृतपाय समİयाुवला \nकĝयउ आ छोट-छोट रेिडयो टाइप दृĮय क रिहतहुँ िनदųशक अपन Ćितभाक बलेँ नीक Ćİतु ित कयने \nछनिह। अिभनेता लोकित में चुिन-चुिन क’संवाद बजबाक Ćवृित छल। िकछु कलाकार क अिभनय अतीब \nĆभावशाली छल,िकĠतुझ शेष कलाकार िपछिड गेजाह, मंच-सĔजाश नाटकक अनुरूप  छल तथा पाĂर् -संगीत \nतथा Ćकाशĭयछवİथा  सामाĠयअ छल। नविनिमर्त नाटय-संİथा  अिभनव भारतीक Ćİतुनित छन टूलेट जकर \nलेखक आ िनदųशक रहिथ रवीĠƖ नाथ ठाककुर,िनदųशक केँ कलाकार लोकित पर कोनो िनयंÿण निह छलिन \nआ ओ सभ मंच पर क फूलदान सँ अĜयठĠतप हĪलुँक हाİय  उĜपतžर करबा से सफल भेलिह। एकर \nĆİतुफित Ƈामीण मंच सदृश Ćहसनक āेणी में आिब गेल। उपयुर्क्तल Ćितयोिगता में भंिगमा केँ Ćथम, अिरपन \nकेँ िŅतीय आ अिभनव भारती केँ तृतीय घोिषत क’ कए ƅमश: दूहजार एक सह, एकहजार पॉंच सम आ \nएकहजार एकसभक पुरİका र चेतना सिमित Ćदान कयने छल जे नाटक आ रंगमंचक क्षेÿ में एक साहिसक \nĆयास कहल जा सकैछ। िबगत शताĤदीरक अिĠतम दशक में मंिचत एकांकी/नाटक ितिथ  नाटक \nनाटककार    अिभनीत İथामन    अवसर िनदųशक 21 नवĦबार 1991 रक्तं      अरिवĠदक अĸकम िमलर \nहाइ İकूदल Ćांगण    िवńापितपवर्   मनोजमनु 10 नवĦबनर 1992      लीडर  वनदेवी पुÿ भवनाथ  िमलर हाइ \nİकूएल Ćांगण   िवńापित पवर्  रघुनाथ झा िकरण 28 नवĦबनर 1993   ओिरजन काम महेĠƖ  मलंिगया    \nिमलर हाई İकूाल Ćांगण    िवńापित पवर्  महेĠƖ  मलंिगया 17 नवĦबनर 1994     अथ अłुतानĠदे      संजय \nकुĠदलन      िमलर हाइ İकूिल Ćांगण   िवńापित पवर्      कुमार शैलेĠƖ4 6 नवĦबवर 1995   एकरा िचनसा \nिवनोद कुमार िमā बĠधुर   िमलर हाइ İकूिल Ćांगण      िवńापित पवर्  ĆशाĠत  काĠत  29 नवĦबार 1996 \nकेकर ?            अरिवĠदा अĸूर          िमलर हाइ İकूिल Ćांगण      िवńापित पवर्  कौशन िकशोरदास \n27अगिİत 1997 बारहे हम आ बाहरे हमर    नाटक अरिवĠद् अĸूह           िवńापित भवन            \nİवततंÿातक İव णर्जयĠतीद िवनीतझा 14 नवĦƙ 1997       पदुआ कĸा् आěलात गाम अरिवĠदइ \nअĸूव          भारतीय नृĜयनकला मंिदर   िवńापित पवर्      िवनीतझा 4 नवĦबवर 1988 गुलाबछडी    अरिवĠद्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nअĸूद           िमलर हाइ İकूसल Ćांगण      िवńापित पवर् िवनीत झा 2 फरवरी 1999   गुलाब छडी   \nअरिवĠदर अĸूा          िवńापित-ĥवकन      लिलत जयĠतीण     िवनीतझा 23 नवĦबार 1999 अिग्नपथक \nसामा    कुमारशैलेĠƖद कृįणस में मोिरयल हॉल िवńापितपवर्   िकशोरकुमारझा 11 नविĦबर 2000   \nसेहĠतार            रोिहणीरमण झा      भारत İका्उट एिěडगाइड Ćांगण    िवńापितपवर्-रघुनाथझा िकरण नाटक \nओ रंगमंचक Ćगितक Ćारूप भेरैछ िबगत शताĤदीरक अिĠतम दशक में Ćदिशर्त नाटकािद में। यńिप एिह \nदशाĤदै में माÿ बारह नाटकक Ćİतु ित भेल। भारतीय İवकतĠšताक पचास वषर् पूणर् भेला पर िवहार \nसरकारक कला संİकृतित एवं युवाभ िवभाग 15 अगİतक सँ 1 िसतĦबार 1977 धिर िवńापित भवन में \nनाƀय समारोह क आयोजन कयलक जािह से चेतना सिमितक नाƀय मंच केँ Ćितभागीक रूप  में आमंिÿत \nकयलक जािह ई Ćितभागी भ’ मैिथली नाटकक Ćİतु ित कयलक वाहरे हम आ वाहरे हमर नाटका एिह सँ \nĆमािणत होइछ जे सरकारी İतार पर सेहो चेतनाक नाƀय मंचक İवीककृित ĆाĢतह अिछ। आधुिनक समाज \nमें ĤयाेĢत  िविभž  समİयासिदक पिरĆेक्ħस  में नाटक कार लोकित कथानक संयोजन कयलिन जकरा \nजनमानसक हृदय केँ İपकशर् कयलक। एकैसम शताĤदी् क Ćथम दशक में मंिचंत नाटक: 30 नवĦबरर \n2001  नवघर उठे    कमल मोहल चुžूा   भारत İकािउट एěड  गाइड Ćांगण      िवńापित पवर्  रघुनाथ झा \nिकरण 19 नवĦबार 2002     शपथƇहण    कुमार गगन  भारत İकाहउट एěडर गाइड Ćांगण   िवńापितपवर्   \nिकशोरकुमार झा 8 नवĦबपर 2003   राĔयाथिभषेक अरिवĠदा अĸूत          भारत İकाडउट एिěड गाइड \nĆांगण  िवńापित पवर्  उमाकाĠत  झा 26 नविĦबर 2004    छूतहा छैल      महेĠƖ मलंिगया           भारत \nİकासउट एěडए गाइड Ćांगण िवńापित पवर्  िकशोर कुमार झा 15 नवĦबार 2005       जय जय जनता \nजनŭदन    कुमार गगन  िवńापित भवन            िवńापित पवर्      कुमार गगन 2 नवĦबवर 2006     नदी \nगुिगआयलजाय  मनोज मनु   कॉपरेिटभफेडरेशन Ćांगण      िवńापितपवर्   मनोजमनु 24 नवĦबनर2007      \nअलख िनरंजन      अरिवĠदु अĸूर           कॉपरेिटभफेडरेशन Ćांगण    िवńापित पवर्  कौशल िकशोरदास \nवतर्मान शताĤदी  में अńािप सात नाटकक मंचन भेल अिछ जािह में सभक Ćİतुूित िदनĆितिदन Ćगितक पथ \nपर अƇसर अिछ। ĆĜयेमक नाटक अपन कĮयकक नवीनता सँ अनुĆािणत अिछ सथा ओकर Ćİतुिित में \nशनै: शनै: िवकास भ’ रहल अिछ जकर सपिरणाम भेलैक जे अलख िनरंजनक Ćİतुतित एतेक आकषर्क आ \nकथानकक नवीनता आ समसािमयक रहबाक कारणेँ जनमानसक हृदय केँ İप र्शकĮलर का एिह Ćİतुसितक \nसफलता सँ अनुĆािणत भ’ सिमितक पदािधकारी नोित Ćितभागी कलाकार लोकित केँ पुरİकृँत करबाक िनणर्य \nकयलका ई आयोजन 14 िदसĦबार 2007 केँ िवńापित भवन में आयोिजत कयल गेल छल तथा नाटक ओ \nरंगमंचक लĭधतĆित िवŅान Ćोफेसर Ćेमशंकर िसंह Ņारा Ćितभागी कलाकार लोकित केँ नगदरािश एवं Ćमाण \nपÿ सँ सĦमाशिनत कमल गेलिन जे हुनका सभक मनोबल केँ बढयबाक िदशा में अंहभूिमकाक िनवŭह कयलक \nआ भिवįस क हेतु पाथेय िसŀ हैदत। Ćकाशन: रंगमंचक क्षेÿ से चेतना सिमितक नाƀयमंच Ćभाग एक \nĆितमान Ćİतुअत कयलक जे अńिप कुलिमलाक’ सनतावन एकांकी/नाटक अपन तİवारवधान में मंिचत \nकरौलक अिछ जे उपयुर्क्तस िववरण सँ İपंƠन अिछ। नाƀय मंचक तĜवामवधान में जतेक नाटक अńिप \nमंिचत भेज अिछ तकर सूची वृहतर अिछ जकरा देखला सँ अनुमान कयल जा सकैछ जे सिमित नाƀय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nĆेमीक समक्ष एक कीितर्मान İथासिपत करबामें पुणर् सफल भेल अिछ। सिमित कई Ćभाग Ņारा नवोिदत \nनाƀयकारक नाƀय-कृित केँ Ćकािशत कयलक अिछ यथा िदगĦƙ झा क टूटैत लोक (1974), सुधांशु शेखर \nचौधरी क भफाइत चाहक िजनगी (1975) एवं दहैत देवाल/लेटाइत ऑंचर (1976), महेĠƖ  मलंिगया क \nओकरा आडĶ(क बारह मासा (1980),  अरिवĠद  अĸूधक आिगधधिक रहल छै (1981),  एनाकते िदन ? \n(1985), अĠहाकर जंगल (1987), आतंक (1994),  केककर ? (1986),  बाह रे हम बाह रे हमर नाटक \n(1998), पटुआ कĸार अएला गाम (1994),  केककर ? (1986),  बाह रे हम वाह रे हमर नाटक \n(1998), पटुआ कĸाम अएला गाम (1998),  गुलाब छडी (1982) गोिवĠदा झाक अिĠतम Ćणाम (1982) \nएवं रूिक्मणी हरण (1989), रोिहणी रमण झाक अिĠतम गहना (1929) एवं राजा सलहेस (1990), िवभूित \nआनĠद, का ितितर दाइ (1994) वनदेवी पुÿ भवनाथ क लीडर (1994),  कुमार शैलेĠƖा क अिग्न पथक \nसामा (2000), कमल मोहन चुžू्क नव घर उठे (2001),  कुमार गगनक शपथƇहण (2003) एवं िवनोद \nकुमार िमāक एकटा िचनमा (2006) आिद। चेतनाक नाƀयमंच पर िनĵ)İथर एकांकी/नाटक क मंच पर तँ \nअवĮयन मंिचत भेल, िकĠतु  ओ पुİĜकाकार रूप  में पाठक क समक्ष निह आिब सकल अिछ तकर एकमाÿ \nकारण आिथर्क दवाब सिमितक समक्ष रहलवा अĠयांĠय् भाषा सँ अनूिदत वा उपĠयाकस केॅा रूपाĠतदिरत \nक’ कए मंच İथन कयल गेल हो सथा सीताराम झा Įया मक एकिदन एक राित, जनादर्न रायक एकटा अĠत \nयŭया एवं इĠटलरĭयूा, रवीĠƖ नाथ ठाकुरक िरहसर्ल. टूलेट, एवं जखने कहल कĸाक हो, दमनकाĠतल झा क \nओझा जी, सिच्चदानĠदए चौधरी हॉİटतलक गेİटख, उषािकरण खाँ क चानोदाइ एवं नवतुिरया, शैलेĠƖच \nपटिनयॉं क बेचारा भगवान, शारदा नĠदह झा क भतृर्हिर, रोिहणी रमण झा क जादू जंगल एवं \nसेहĠताच,छाÿानिĠƄसंह झढा क आदशर् कुटुĦब्, संजय कुĠद नक अथ अłुदानĠद्, कुमार गगनक जयजय \nजनादर्न, महेĠƖ  मलंिगयाक छूतह। छैल, मनोज मनुक नदी गॲिगआयल जाय एवं अिखनĠदन अĸूनक अलख \nिनरंजन आिद। सिमित Ņारा मंख्थ्अक  िकछु नाटक एहनो उपलĤधय भ’ रहल अिछ जकर Ćकाशन में \nिनरथर्क िवलĦबा देिख नाटक कार ओकरा अĠया Ġयउ संİथाधिद सँ Ćकािशत करयबाक सयėथ Ćयास \nकयलिन यथा सुधांशु शेखर चौधरी क पिहल सॉझ (मैिƕली अकादमी. पटना 1989) अरिवĠदस अĸूर क \nरक्त् (शेखर Ćकाशन, पटना 1992) महेĠƖ  मलंिगया क ओिरजन काम (लिलत Ćकाशन, मलंिगया 2000) एवं \nछाÿानĠदँ िसंह झा क ĆायिĀत/सुनूजानकी ( शेखर Ćकाशन, पटना 2007) आिद। चेतनाक नाƀय Ćभाग \nनाƀयमंच Ņारा Ćİतुरित एतेक बेसी लोक िĆयता अिजर्त कयलक, जनमानस केँ आकिषर्त कयलक जे नाटक \nसे भाग लेिनहार अिभनेता कर अिभनेÿी केँ पुरİकृकत करबाक घोषणा नाƀयĆेमी जनमानस Ņारा भेल जािह \nसँ नाƀययोजना से Ćितभागी कलाकार लोकित केँ ĆोĜसारहन भेरब ĆारĦभज भेलिन तथा ओ सभ अĜयभĠत  \nमनोसोग पूवर्क एिह में Ćितभागी बनब ĆारĦ भ कयलिन। एिह Ćकरक दू पािरतोिषक चेतनाक मंच सँ घोिषत \nभेल जकर आिथर्क भार ओवहन कयलिन जिनक İमृ।ित में एकर İथांपना कयलिन। शैलवाला िमā İमृपित \nपािरतोिषक: मधुमती िजलाक चानपुरा Ƈास िनवासी साइĠसव कॉलेज पटनाक Ćाक्तमन Ćधानाचायर् एवं \nिवĂीिवńालय सेवा आयोग क Ćाक्तनत अघ्ħक्ष सूयर्काĠता िमā अपन िदवंगता धमर्पėीलक İमृवित में हुनक \nसांİकृेितक नाƀय Ćभाग नाƀय मंच Ņारा आयोिजत िवńापित İमृिित पवŸĜसृव पर अिभनीत नाटकक अिभनय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nमें सवŸतम अिभनय क लेल शैलवाला İमृमित पिरतोिषकक घोषणा कयलिन। एिह िनिमत 1984 वषर्क लेल \nएक सय एक एवं भिवįयृक हेतु एक हजार एक टाका िफक्सह िडपो िजट में रखबाक हेतु सिमित समिपर्त \nकयलिन। तदनुसार चेतना सिमित क नाƀय Ćभाग नाƀयमंच Ņारा शैलवाला İमृपित पािरतोिषक योजना \nĆारĦभय कयलक जकरा अĠतागर्त िनĵमİथआ सवŸतम कलाकारकेँ सवŸतम अिभनयक हेतु Ćİतु त कयल \nगेल अिछ, यथा वषर्   नाटक नाटककार    पुरİकृपत कलाकार 1984         नवतुिरया     नाटयरूपकार  \nउषािकरण खॉं  हेमचĠƖे लाभ 1985         एनाकते िदन?              अरिविĠद अĸूच          िÿलोचन झा \n1986         अĠहाेर जंगल            अरिवĠदख अĸू्            अशोक चौधरी 1987         जादू जंगल         \nरोिहणी रमण झा    ĆशाĠत  काĠत  1988       रूकिमणी  हरण            गोिविĠद झा        Ćेमलता िमā Ćेू \n1990            राजा सलहेस        रोिहणी रमण झा    सुनील कुमार झा 1991           रक्त         अरिवĠदर \nअĸूु          शारदा िसंह 1992           लीडर        वनदेवी पुÿ भवनाथ        शरारदा िसंह 1993          \nओिरजनलकाम            महेĠƖ मलंिगया           सुभƖा कुमारी \n1994        अथ अłुदानĠदव     संजय कुĠदेन       लŞमीानारायण िमā 1995       एकटा िचनमा       िवनोद \nकुमार िमā   शारदा िसंह 1996           के केकर ?                   अरिवĠदु अĸूद           रघुवीर मोची \n1997         पठुआ कĸा  अएलागाम   अरिवĠदद अĸूव          अनीता मžूश 1998         गुलाबछडी    \nअरिवĠदअ अĸूि        अनीता मžूम 1999        अिगनपथक सामा      कुमार शैलेिĠƖ       रिĮम 2000   \nसेहĠताप           रोिहणी रमण झा    रिĮम 2001         नवघर उठे    कमल मोहन चुžूर  कुमार गगन \n2002   शपथ Ƈहण   कुमार गगन  िमिथलेश कुमार िमā 2003    राĔयारिभषेक अरिवĠद  अĸूग          \nकुमार गगन 2004   छूतहाछैल    महेĠƖ  मलंिगया      रामāेơम पासवान 2005    जय जय जनता जनादर्न    \nकुमार गगन  उमाकाĠतर झा 2006 नदी गोिगंआयल जाय           मनोजमनु    रामāेơे पासवान 2007      \nअखख िनरंजन            अरिवĠदज अĸूष      रामāेơझ पासवान कामेĂेरी देवी पुरİकामर: िमिथलाक सवŮगीन \nिवकासशर् अपन जीवनक आहूित देिनहार िमिथलाक वरदपुÿ लिलत नारायण िमā क धमर्पėीअ कामेĂ री \nदेवीक िनधनोपराĠतल हुनक İमृशित में हुनक Ĕयेयơ  पुÿ िवजयकुमार िमā चेतना सिमितक वतर्मान \nअघ्यनक्ष एवं हुनक पिरवार क सहयोग सँ नाƀयिभनय में Ćितभागी कलाकार केँ िवńापित İमृिित पवŸĜस व \nपर अिभनीत नाटकक लेल सवर्āेơभ अिभनयक लेल पुरİकृरत करबाक परĦपषराक शुभारĦभ  भेल एकैसम \nशताĤदीसक Ćथम दशक में। 2002      शपथ Ƈहण   कुमार गगन  आरती 2003 राजयिभषेक   अरिवĠदग \nअĸू           गुिडया 2004       छूतहा छेल   महेĠƖ  मलंिगया    गुिडया 2005 जय जय जनताजलादर्न     \nकुमार गगन  İवा ती िसंह 2006 नदी गुगुआएल जाय  मनोज मनु   सपनाकुमारी 2007    अलचािनरंजन \nअरिवĠदा अĸूा           िवजय लŞमी  मैिथली रंगमंच केँ ĭयाविİथत İवुरूप Ćदान करबा में चेतना सिमित क \nमालनस पुÿ नाƀयमंच Ćभाग वतर्मान पिरĆेŞयस में िमलक पाथर बिनगेल अिछ जे जािह िदशा से एकर Ćयास \nĆारĦभत भेलैक आ ओकरा मूतर्रूप Ćदान करैत गेल तकर āेय आ Ćेय एकर समिपर्त कलाकार लोित केँ \nछिन। सिमित क ई Ćयास कतेक साथर्क भेलैक जे नाƀय मंचक İथाकपनोपराĠत। नव-नव तकिनक सँ \nसंयुक्तन कĝ  थक नवीनतासॅा संयुक्तय एक सँ एक कलाकार केँ मंच पर आिन हुĠत का अपन यथाथर् Ćितभाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nĆदशर्नाथर् İवसिणर्म अवसर Ćदान कयल। चेतना Ņारा नाटक ओ रंगमंच क िवकास याÿाक मागर् केँ Ćशİता \nकरबाक हेतु जे अिभयान चलौलक ओ सािह Ĝयेंितहास से İĭर्णक्षर में अंिकत होयबाक योग्य  िथक। एकरा \nइहो āेय आ Ćेय छैक जे एकर सिमिपर्त कलाकार लोकित अपन अिभनय कौशलक Ćदशर्नाथर् सिमितक \nनाƀयमंच सँ अनुĆािणत भ’ कितपय नव-नव नाƀय-संİथा्िद İथामिपत भेलैक अिरवन (1982),  भंिगमा \n(1984), कलासिमित, आडĶल, भाव तरंग, अिभनव भारती आिद-आिद रंगकमŰ संİथाअिदक जĠममक मूल से \nचेतना सिमितक नाƀय मंच Ćभाग अिछ। चेतना क नाƀयमंचक िनयिमत Ćदशिनक फलİवंरूप  जनमानस केँ \nनाटक देखबाक लुतुक पिड गेलैक अिछ जािह सँ दशर्कक संख्याव में अपार वृिŀ भेलैक तािह में सĠदेपह \nनिह। मैिथली रंगमंचीय गितिविधक Ĥयौ रा अिछ जे रंग कमर्क क्षेÿ से चेतनाक नाƀयमंच Ćभाग क अवदान \nसँ हमरा पिरचय करबैत अिछ जे इित हासक दृिƠऍं उĪलेमखनीय अघ्यासय िथक। एिह में सĠदेगह निह जे \nमैिथली रंगजगत केँ चेतनाक देनक चचŭ-अथर् रंगमंचक इितहास में सतत िİमरणीय रहत, कारण एकरा \nİथाेियĜवक Ćदान करबाक िदशा में ई एहन ठोस कायर् कयलक अिछ एकर नाƀय Ćभाग आ करैत आिब \nरहल अिछ आ आशा कयल जाइत अिछ जे भिवįयर में से हो उĔजआवल आ कमर्रत हैत से िवĂा स \nअिछ।  वस्ंातुत: चेतना सिमित नाटक ओ रंगमंचक माघ्यआम में िमिथलाक सांİकृयितक, सािहिĜयक आ \nकलाक Ćचार-Ćसारक सुकायर् करैत आिब रहस अिछ। सिमित रंगमंचक माघ्य् में सांİकृ ितक आ सािहिĜयक \nआĠ दोलन चलौलक ले जन चेतना जगयबा में सहायक िसŀ भेल। एकर Ćयासक फलİवतरूप नाƀय-लेखन \nआ मंचनक िवकासक िदशा में लोकक Ćितवŀता बढलैक। िनजी िनदųशक, िनजी तकिनिशयन आ िवशुŀ \nमैिथल अिभनेता-अिभनेÿीक सहयोग सँ नाƀय-Ćİतुीित करबा में िनजी ĭयअिक्तĜवय िनमŭण कयलक अिब \nसंगिह अपन Ćदशर्न सँ राįƏी्य İततरक कितपय कलाकार बनलिह। सिमितक सिĜĆयासक फलİवषरूप \nनवनाटक, नव-शैली आ नव-कĮययक जĠमा द’ कए नव जागरण क शंखनाद कयलक अिछ। एकरासँ Ćेिरत \nभ’ नव-नव संİथाैिदक उदय आिवकास रंगमंच केँ िनİसअĠदेरह İमृ िŀ कयलक अिछ। एकरा ई āेय आ Ćेय \nछैक जे नाƀयाĠदोमलन में तीवर्ता अनलक आ रंगमंच केँ İथाीयीतĜवय Ćदान करबाक िनिमत अĜयाािधक \nिƅयाशील अिछ।  \nकथा- \nबात \n  \nसुभाषचĠƖ यादव-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, नई \nिदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण मंडल \nिवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर ( िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण \nसिमित। \n  \nबात \nहरेक बातक पाछू कोनो ने कोनो िखİसा होइत छैक ।लेिकन सब बात िखİसा निह होइत अिछ । जे बात \nहम कहब से निह जािन िखİसा हैत िक निह, तखन ई गĢप अबİस जे िखİसो मे कोनो ने कोनो बाते होइत \nछैक आ हमहूँ बाते कहब । सुनलाक बाद भऽ सकैत अिछ अहाँ कही धुर ईहो कोनो बात भेलै ! \nअहाँ लेल ई कोनो बात निह हो, मगर हमरा लेल तऽ बड़ भारी बात भऽ गेल रहय । जँ साँच कही तऽ \nओिह बात सँ हम बहुत डेराय गेल रही । बात की रहत । कोनो बात निह । िबन बातक बात । लेिकन \nओ तेहन तूल पकिड़ लेलक जे ओकरा सँ िपंड छोड़ायब मोसिकल भऽ गेल आ हमरा अदंक समाय गेल । \nकिहयो काल एना होइत छैक, जे अनचोĸे अहाँ कोनो एहन बात बोिल दैत छी जइमे फँिस जाइ छी । \nफँसबाक अंदाज जँ पिहनिह सँ रहैत तँ अहाँ ओहन बात िकžहुँ निह बिजतहुँ । हमरो संग एिहना भेल ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nहम घरसँ खुशी-खुशी तरकारी बेसाहय िनकलल छलहुँ । साँझ पड़ैत रहैक । िदनमे बरखा भेला सँ मौसम \nसोहाओन लगैत रहैक । हम नेयारने रही जे झटपट तरकारी कीिन कऽ घर घूिर जायब । मगर भाग्य \nदेखू; या भाग्य की, पिरिİथितक संजोग कहू । ओिह िदन घर घुरबामे हमरा बƂड देरी भऽ गेल । देरी जे \nभेल, से भेल । देरी तऽ कतेको बेर कतेको मामला मे भऽ जाइत अिछ । रच्छ रहल जे हम बिच गेलहुँ । \nनिह तऽ िपटा जइतहुँ या हमर हĜयो भऽ सकैत रहय । \nतऽ भेल ई जे हम साइिकलसँ जाइत रही । सĤजी बजार आिब गेल तऽ साइिकल पर सँ उतिर गेलहुँ । \nबरखा भेलासँ बजारमे थाले-थाल रहैक । थालमे चĢपल फँिस जाइ । साइिकल सĦहारैत, सĦहिर-सĦहिर पयर \nरखैत आ लोकबेद सँ बचैत जखन हम नेबोवला लग पहुँचल रही तऽ देखलहुँ जे ओ एकटा आदमीसँ \nबकझक कऽ रहल अिछ । \nनेबोवला चौदह-पĠƖह सालक गोर आ सुĠदर लड़का छल । ओ बीच सड़क पर ठाढ़ छल । नीचाँ िछņामे \nएक िदस धिनया पþाक छोट-छोट मुňी आ दोसर िदस नेबो राखल छलैक । बगलमे आठ-नौ सालक एकटा \nआर लड़का रहैक जे ओही लड़काक संगी लगैत रहैक आ चुपचाप ठाढ़ रहैक । लड़का जकरा संग \nबकझक करैत रहैक से चालीस-पचास सालक अधेड़ आदमी छल । ओकर हाथमे फाइल रहैक आ िकछु \nछोट-मोट सामान, जेना नेबो, गमछी इĜयािद । \n     लड़का कोन बात लऽ कऽ बकझक कऽ रहल अिछ, तािह पर ğयान निह दऽ कऽ हम ओकरा दू-तीन \nबेर जĪदी-जĪदी टोकिलऐक आ नेबोक भाव पुछिलऐक । लड़का हमरा देखलक, मुदा िकछु बाजल निह । \nहमरा तखने ओतयसँ चिल देबाक चाही छल । बाजारमे नेबोक कमी निह रहैक । कतहु लऽ सकैत रही । \nलेिकन से भेल निह । हम ओþिह ठमकल रहलहुँ । जािन ने िकएक। आब सोचैत छी तऽ लगैत आिछ \nआदमीक अĠदर जे जĠमजात िजज्ञासा होइत अिछ, भिरसक तकरे कारणे ठमिक गेल होयब । फेर अपन एिह \nसोचलहा पर संदेह हुअय लगैत अिछ । ई कोनो जरूरी  निह जे हम ओतए िजज्ञासावश रूिक  गेल होइ । \nदोसरो कारण भऽ सकैत अिछ । कैक बेर एहन होइत छैक जे ककरो वाक् चातुरी, ककरो सुधंगपनी, ककरो \nसुĠदरतासँ अहाँ बĠहा जाइत छी । साइत हमरो ओिह लड़काक सुĠदरता बािĠह लेने छल । ओकर चेहरा \nपर परेशानी आ िचĠताक भाव रहै । भिरसक हम ओतय सहानुभूितवश िबलिम गेल रही । \n  ओिह आदमीकेँ हम गौरसँ देखल आ ओकर गĢप सुनय लगलहुँ ।आदमी ओिह लड़काकेँ किह रहल छल—\nतॲही लेने छें । \n - लेिलऐ तऽ कहाँ छै ? छै हमरा लग ?—लड़का बाजल । \n - कतौ रािख देने हेबही । \n - कतय राखबै ? एतय छै कोय हमर?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \n - नइँ छै तऽ कतय चिल गेलै ? बोल कतय छै ? \n - हम लेिलऐ जे कहबह कतय छै ? \n - नइँ लेलही तऽ ओतयसँ भािग िकऐ एलही ? \n - भागबै िकऐ ? हम तऽ एतिह रिहऐ । \n  बस, इएह ओ क्षण रहै जखन हम बातकेँ लोिक लेने छलहुँ । गĢप तऽ बुझा गेल रहए, मुदा मामला पूरा \nİपƠ निह भेल । पुछिलऐ – भाइसाहेब, बात की िछऐ ? \n  ओ आदमी बाजल- अरे, ई लड़का अखने दोसर ठाम छल । एकरा सँ हम नेबो िकनिलऐ आ जेबी सँ पाइ \nिनकाल ऽ लेल छþा नीचा रािख देिलऐ । पाइ दऽ कऽ हम चल गेिलऐ । छþा िनच्चे रिह गेलै । तुरĠते \nमन पड़ल आ घुरिलऐ तऽ देखै छी ई ओतयसँ गायब । \n  ओिह आदमीक गĢप सुिन कऽ हम कहिलऐ — ई सभ तऽ एिहना घूिम-घूिम कऽ सामान बेचैत अिछ । हम \nतऽ रोजे देखै िछऐ । अहाँक छþा कतहु दोसर ठाम छूटल होयत । \n  ओ आदमी हमर गĢप सुनैत रहल आ जिहना हम चुप भेलहुँ, तिहना ओ ओिह लड़का सँ छþा मांगब शुरू  \nकऽ देलक । जँ हम चािहतहुँ तऽ एिह लफड़ा सँ तखनहुँ छुņी छोड़ा लैतहुँ । की रहै ! ओतय सँ चिल \nदैतहुँ आ सामान िकनैत घर घूिर अिबतहुँ । लेिकन हमरो िजद देखू । हम नेबो कीनय चाहैत रही आ ओही \nलड़कासँ कीनय चाहैत रही । हमरा होइत रहय जे बस आब मामला खतमे होइ बला छैक । मगर ओ \nआदमी छþा मंगैत जा रहल छल आ ओ लड़का अपन दोकनदारी रोकने नासकार करैत जा रहल छल ।  \nआदमी लड़का पर दबाव बढ़ेने जाइत रहय । अनाड़ी आ अनुभवहीन हेबाक कारणे लड़काकेँ बुझाइत निह \nरहै जे ओ की करय । ओ नचार आ बेबस देखाइत रहय । \n  ओिह आदमीक लक्षण हमरा नीक निह बुझाइत रहय् । ओ नीक लोक निह बुझाइत रहय । ओिह आदमी \nमे ने तऽ छþा हरेबाक दुख रहैक, ने ओिह लड़का पर तामस । ओकर चेहरा पर चलाकी आ धूþर्ताक भाव \nरहैक आ İवरमे कठोरता रहैक । फेर छþा भुइयाँ पर रखबाक ओकर बातो हमरा जँचल निह रहय । \nिनच्चाँ मे ततेक थाल रहैक जे कोनो चीज रखबाक बात सोचल निह जा सकैत रहय । \nदेर हेबाक कारणे हम खॱझा गेल रही । हमर धैरज टूिट गेल । बमिक उठलहुँ —देखू,  एकरा कमजोर बूिझ \nकेँ ठिकऔक निह । \n- हम एकरा ठकै िछऐ ? – ओ आदमी िवरोध करैत बाजल — अहाँ कोना बुझै िछऐ जे हम एकरा ठिक रहल \nिछऐ ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \n- हम ई निह कहैत छी जे अहाँ एकरा ठिक रहल िछऐ । लेिकन जँ अहाँ एहन सोचैत होइ तऽ ई ठीक \nबात निह अिछ । ई सभ सीधा – साधा आ गरीब लोक अिछ आ एिह सभक धंधा चोरी निह छैक । \n- आ हमर धंधा ठकपनी अिछ ? \n- हम कहाँ कहैत छी जे अहाँक धंधा ठकैती अिछ । \n- तखन ? \n- तखन की ? िकछु निह । \n- तऽ अहाँ बीचमे पड़ैत िकएक छी ? \n- हम बीचमे िकएक पड़ब । हम तऽ एतने कहैत छी जे अहाँ एकरा तंग निह किरयौ ।  \n- ई अहाँक के होयत ? \n- हमर ? हमर के होयत ! कोय ने । \n- तऽ अहाँ िकएक नाक घोिसयाबै  छी ? \n- एिह लेल जे हम एतय छी आ ई सब हमरा सोझा भऽ रहल अिछ । अहाँ बाहरसँ आिब कऽ एकरा तंग \nकऽ रहल िछऐक । कतय घर भेल ? \n- हम बाहरक छी ? कोना बुझिलऐ हम अनतौका छी ? \n- िकऐक तऽ अहाँ एतुĸा भाषा निह बजैत छी । \n- हम एþिह रहैत छी । \n- कतऽ ? कोन ठाम ? \n- चाँदनी चौक । चलू हमरा संग । देखा दैत छी । \n-  देखबाक कोनो बेगरता निह अिछ । \n- निह-निह, चलू देखाइए दैत छी । \n - हम देिख कऽ की करब ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \n- देखऽ तऽ अहाँकेँ पड़बे करत – किह कऽ ओ हमर साइिकल पकिड़ लेलक । हमरा लागल डेरा लऽ जा \nकऽ ओ अपन संगी सभसँ िपटबायत आ संगमे जे िकछु अिछ,छीिन लेत । िवरोध कयला पर ओ हमर हĜयो \nकऽ सकैत अिछ । ई सभ सोिच कऽ हम डिर गेलहुँ । मुदा ओ डर क्षिणक छल । लोक जखन संकट \nमे पिड़ जाइत अिछ तऽ ओकर डर भािग जाइत छैक आ ओकरामे साहसक संचार होइत छैक । हमरो \nिहĦमत आिब गेल । हम कड़िक कऽ कहिलऐक—हमरा कोन गरज अिछ घर देखबा के? \n- तऽ बीचमे टपकलहुँ िकएक ? \n- एिह लेल जे तॲ ओकरा संग अĠयाय करैत छलह । \n- Ġयाय करैत रही िक अĠयाय, तॲ दखल दै बला के ? \n- अच्छा ! तॲ ठकबहक, अपराध करबहक आ लोक चुप रहतैक ? \n- ठीक छै । चलह घर देिख लएह । पता चिल जेतह, हम के छी ! \n- तोहर घर देखै के हमरा समय निह अिछ; ने कोनो बेगरता । साइिकल छोड़ह आ अपन रİता धरह । \n- आ हमर छþा के देतै ? \n- छþा हम देबह? \n- तब के देतै ? तॲ  रोकलहक िकऐ ? \n- ठीक छै, रोकिलयह । लेिकन पकड़ने तऽ निह िछयह । छþा लेने छह, तऽ जा वसूलह गय । िदमाग \nनिह चाटह । \n  फेर पता निह ओ की सोचलक । साइिकल छोिड़ देलक । कहुना जान छूटल । हम आगू बिढ़ गेलहुँ । \nहमरा लागल ओ घूिर कऽ लड़का लग जायत । लेिकन आĀयर्! ओ लड़का लग निह गेल । कने आगू जा \nएकटा तरकारी बालासँ जखन हंम मोल-मोलाय करैत रही तऽ देखलहुँ ओ हमरे िदस आिब रहल अिछ । \nहमर जी सž िसन रिह गेल । पता निह आब ओ की करय आिब रहल अिछ । हम ओकरा पर नजर \nिटकेलहुँ । ओहो हमरे िठिकऔने रहय । हमर मोनमे आशंका आ भय समा गेल । हम चौचंक भेल ओकरा \nदेखलहुँ । ओकर चेहरा पर हमरा कठोरता आ घृणाक भाव देखायल । लागल हमरा जĪदीसँ िनकिल जेबाक \nचाही । \n  बजार अबैत काल हम कतेक Ćसž रही ! आब घर घुरैत काल िखž आ दुखी छी । बात दुख के हो \nया सुख के, गुजिरए जाइत अिछ । आदमी सुखिबसिर जाइत अिछ,दुख मोन रहैत छैक । हमहुँ ओिह आदमी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nकेँ िबसिर निह पबैत छी । जखन कखनहुँ ओकर मोन पड़ैत अिछ तऽ उदास आ िखž भऽ जाइत छी आ \nसोचय लगैत छी, की ओ ठीके ठक रहय ? \nउपĠयास \n-कुसुम ठाकुर,सामािजक कायर्मे ( İÿी-बच्चासँ िवशेष) , फोटोƇाफी आ नाटकमे \nरुिच । अĠतजŭल पता:-http://sansmaran-kusum.blogspot.com/ \n  \nĆĜयावतर्न - (छठम खेप) \n१२ \n  \nघर मे ततेक लोक जमा भs गेल छिथ जे िदĸत तs होयते छैक हॉिİपटल सेहो सब िकयो \nएक सँग नही जा सकैत छी।मोन रिहतो सभ िदन गेनाई सĦभव नही भs रहल छैक। बाबुजी \nआ मौसी के बेसी समय हॉिİपटल मे बीित रहल छैĠह। िहनका गेलाक बाद सँ हम काका \nके देखय के लेल निह गेल छी। आय सोिच लेने रही िकछु भs जाय हम हॉिİपटल जेबे \nकरब। बाबुजी के किह हम हुनके सँग हॉिİपटल पहुँचलहुँ मुदा काका के देिख मोन बड \nदुखी भs गेल। िदन िदन ओ कमजोर भेल जा रहल छिथ आ हुनकर पेट फूलल जा रहल \nछैĠह। बाबुजी डॉक्टर सँ भेंट करय के लेल चिल गेलाह,काका लग हम आ मौसी छलहुँ। \nजिहना बाबुजी गेलाह काका इशारा सँ हमरा अपना िदस बजेलाह। हम हुनके िवषय मे सोिच \nरहल छलहुँ तुंरत लग मे गेिलयैĠह। ओ हाथ देखा हमरा अपना बगल मे बैसय के लेल \nकहलाह आ हम जिहना बैसलहुँ तुंरत हँसय के Ćयास करैत कहलाह \" तोरा बुझल छौक \nआय कािŎ तोहर मौसी भइया सँ गĢप करय लगिलह\"। हम िकछु निह बजिलयैĠह मुदा भीतर \nसँ हमरा ततेक तकलीफ भेल जे कहु एहेनो लोक होयत छैक जे अपन जीवनक अंत समय \nछैĠह आ ओ हमरा आ मौसी दुनु गोटे के चेहरा देिख हँसेबाक Ćयास कs रहल छिथ। असल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nमे िबयाहक बाद दादी हमर मौसी केईकिह गĢप निह करय देलिथĠह जे लोक भैंसुर सँ गĢप \nनिह करैत छैक। अपन िववाह सँ पिहने मौसी बाबुजी सँ गĢप तs किरते रहिथ सािर जे \nछलिथ बाबुजी के। आब एहेन पिरिİथित छलैक जे मौसी के बाबुजी सँ गĢप करला िबना \nगुजर चलय वाला निह छलैĠह। \n  \nभोरे सँ िकयो मिĠदर गेल छलिथ िकयो मौनी बाबा लग तs िकयो तांिÿक लग घर मे हम आ \nमाँ छी। हमर सबहक एक गोटे पिरिचत रोटी दs गेलिथ आ पता चलल जे ओ रोटी पािन मे \nरहैत छैक आ ओकर पािन देला सँ केहेनो िबमारी िकयाक निह होय ठीक भs जाइत रहैक। \nएकटा कहबी छैक \"डूबते को ितनके का सहारा\" एकदमईएिह ठाम लागू होयत छैक। माँ ओ \nहुनका सँ लs कs भगवान लग रािख देलिथ। \n  \nतीन चािर िदन सँ सब गोटे परेशान आ िचंितत छलिथ मौसी लग िकछु कहबाक लेल सब के \nमना छैĠह तथािप बुझाइत छैक मौसी के सब िकछु बुझल छैĠह। राित राित भिर ओ निह \nसुतय छिथĠह आ निह ठीक सँ भोजन करैत छिथ। साँझ मे छोटू आ हमरा चारु बिहन के \nछोिर बाकी सभ गोटे हॉिİपटल चिल गेलाह। हमरा साहस निह भेल जे किहितयैĠह जे हमरो \nलs चलु। करीब नौ बजे राित मे छोटका मामा के छोिर सब आिब गेलिथ मुदा हाव भाव बता \nरहल छलैĠह जे काका केर िİथित ठीक निह छैĠह। हमरा पुछय के िहĦमत निह भs रहल \nछल जे हम िकनको सँ पुछबैĠह मुदा भिर राित नॴद निह भेल। \n  \nभोर मे उठलहुँ त बाबुजी ओिह सँ पिहनिह हॉिİपटल जा चुकल रहिथ। दादी, मौसी,पीसी, सभ \nगोटे मिĠदर मोनी बाबा लग गेल छिलह। अचानक देखिलयैĠह छोटका मामा परेशान जĪदी \nजĪदी आिब रहल छलाह आ आिबते पुछलाह \"माँ सब कतs छथुĠह \"। हम किहितयैĠह ताबैत \nमाँ बाहर िनकिल अयलीह आ माँ के देखैत तुंरत मौसी आ दादी के िवषय मे पुछलाह। माँ \nजिहना कहलिथ जे ओ मिĠदर गेल छिथन,ईसुनतिह माÿ एतबिह कहलाह \"आब ओकर कोनो \nकाज निह छैक हम हुनका सब के लेने आबैत िछयैĠह\"आ तुंरत घर सँ चिल गेलाह। माँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \nतs तुंरत कानय लगिलह मुदा हमरा िकछु निह फुरा रहल छल जे की करी। एतबा तs बुिझये \nगेलहुँ जे काका निह रहलाह। \n  \nकाका के दाह संİकार जमशेदपुर मे भेलाक बाद सब के िवचार भेलैंह जे काज गाम पर \nकयल जाय मुदा भारत बंद रहलाक चलते हम सब साँझ मे गाड़ी सँ िनकिल गेलहुँईसोिच जे \nभोर तक गाम पहुँची जायब। बाबा के िकछु निह बुझल छलैĠह। \n  \nिसमिरया मे अिİथ Ćवाह कs हम सब गाम के लेल Ćİथान कs गेलहुँ। \n  \nएक तs सब दुखी ताहु मे बैसय के से िदĸत छलैक मुदा जेना तेना हम सबईसोचैत जा \nरहल छलहुँ जे आब तs गाम लग आिब गेल। सब के झपकी तs आिबये रहल छलैक। \nबाबुजी आ छोटका मामा आगू बैसल छलाह। अचानक हमर आँिख खुजल तsदेखैत छी \nबाबुजी पूरा खून सँ लथ पथ छिथ आ सीट पकिर पाछू एबाक कोिशश कsरहल छिथ। \nताबैत नजिर गेल एक बोझा कुिसयार(गžा ) पूरा के पूरा अगुलका शीशा तोिर भीतर घुसल \nछलैक। हमरा िकछु निह बुझायल तs हम बाबुजी के पकिर कsअपना िदस िखँचय लगलहुँ । \nताबैत छोटका मामा अयलाह ओ अपनिह खून सँ लथ पथ छलाह आ बाबुजी के कोहुना \nकs बाहर िनकललाह हम सब सब गोटे गाड़ी सँ बाहर भेलहुँ । बाहर पहुँिच जे देखय मे \nआयल से वणर्न करय वाला निह छैक। कुिसयार सँ लदल बैल गाड़ी हमर सबहक गाड़ी के \nमािर देने छलैक। सोनू के माथ मे चोट छलैĠह आ मामा के हाथ नाक दुनु ठाम सँ खून \nनजिर आयल। बाबुजी के सड़क कात मे एकटा गाछ तर सुतायल गेलैĠह। गाड़ी केर \nƑाईवर भािग गेल छलैक। \n  \nबुझाइत छलैक पूरा के पूरा गाम उिठ के आिब गेल छलैक। पुछला पर पता चलल चिकया \nगाम लग मे छैक। िवपिþ पर िवपिþ हमरा सब पर परल छल मुदा गाम वाला सब मे सँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nकिथ लेल एको गोटे मदद करताह उलटा ओ सब सामन लs कsभगबाक Ćयास करय \nछलाह। ओ तs मामा छलाह जे ओहनो िİथित मे बाबुजी आ हमरा सब के सँग सामान पर \nसेहो ğयान देने छलाह। गामक एक आदमी माÿ एतबा मदद केलैथ जे ओ हमरा सब के \nकहलिथ जे आब Əेनक के समय भs गेल छैक आ पॉँच िमनट मे अिह ठाम पहुँचत जओं Əेन \nरुिक जाय तs अहाँ सब ओिह सँ मोितहारी जा सकैत छी। जतय हम सब छलहुँ ओिह केर \nबगल मे Əेनक लाइन छलैक माँ जिहनाईसुनलिथ तुंरत बाबुजी के छोिर सीधे लाइन तरफ़ \nदौिड के पहुँिच गेिलह आ हुनका देिख मौसी सेहो। मामा मना करैत रिह गेलाह किथ लेल \nसुनितह। हम बाबुजी के पकिर कs बैसल रिह। मामा की किरतिथ हुनको पाछू सँ जाय \nपरलैĠह।जखैĠह Əेन नजिर आबय लागलय तs देखिलयैĠह मामा दौडी कs अयलाह। मामा के \nआिबतिह हम माँ सब लग चिल गेलहुँ। कतबो किहये लाइन पर सँ हिट जो माँ किथ लेल \nहटितह। जओं जओं Əेन लग आबय हमर डर बढैत जाय। गाँव वाला सब कात मे ठाढ़ \nभsतमाशा देिख रहल छल। एक तs भारत बंद ताहु पर हम सब लाइन पर ठाढ़ भs गाड़ी \nरोकय छलहुँ। गाड़ी िकछु दूर पर ठाढ़ भs गेलय आ ओिह के बाद धीरे धीरे हमरा सब िदस \nबढ़य लागल। Əेन एकदम धीरे धीरे चलय छल। सब गेट पर िसपाही सब ओिहना नजिर \nआबैत छल। माँ जिहना देखलिथ जे गाड़ी आब लग आिब गेल छैक िक जोर जोर सँ \nिचĪलाबय लागिलह \"गाड़ी रोको, मदद करो पूरे पिरवार का एिक्सडेĠट हुआ है\"। गाड़ी लग मे \nआयल तs हम सब बगल भs गेलहुँ। पिहने तs बुझायल गाड़ी निह रुकत मुदा िकछु आगू जा \nरुिक गेल। हम सब सबस पिहने बाबुजी के ऊपर चढेलहुँ आ आराम सँ एकटा सीट पर \nसुता देिलयैĠह ओकर बाद सब िकयो Əेन पर चिढ बैिस गेलहुँ। \n  \nकोहुना मोितहारी İटेशन तक पहुँचलहुँ। पूरा İटेशन लोक सँ भरल छलैक। असल मे गाडर् \nखबिर दs देने रहैक जे एिक्सडेĠट वाला सब के आिन रहल छी। ओिह ठाम सँ हॉिİपटल \nतक सब इंतज़ाम पुिलस वालाक छलैक। संयोग सँ ओिह ठामक एक गोट रेलवे के पैघ \nअिधकारी हमर पिरवार के िचĠहैत छलाह ओ हमर बड़का काका आ एकटा हमर िपितऔत \nकाका के जे िक रेलवे मे छलाह खबिर कs देलैथ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \nबाबुजी के डॉक्टर किह देलकैĠह अिछ तुंरत सीतापुर या अिलगढ लs जएबाक लेल हुनकर \nएक आँिख मे बहुत चोट छैĠह। बाकी सब के घाव छलैक जे ठीक होयबा मे दू चािर िदन \nऔर लािग जयतैक। \n  \nमोितहारी करीब करीब हमर पूरा पिरवारक लोक पहुँिच गेल छलिथ िवचार भेलय जे लाल \nमामा आ माँ के छोिर सभ गोटे गाम जायब। \n  \nमाँ लाल मामाक सँग बाबुजी के लs कs अिलगढ चिल गेिलह, छोटू के तs सँग लsगेिलह मुदा \nबािक तीनू बिहन के हमरा पर छोिड़ कs गेल रहिथ। हम सब बड़का काका काकी सँग \nमोितहारी सँ गाम आिब गेलहुँ। दादी मौसी मधु िनĸी पĢपू आ सोनू सेहो संगे आिब गेलाह। \nगाम पहुँचलहुँ, ई समाचार सुिन बाबा बड दुखी छलाह। एकटा बेटा के गेलाक दुःख तs रहबे \nकरैĠह दोसर बेटा के दुघॅटनाक समाचार हुनका आओर तोिड़ देलकैĠह। इĦहर सब बच्चा सब \nडरल सहमल रहिथ। मधु सब तs मौसी लग रहैत रहिथ दादी से, अपन दोसर दोसर काज मे \nरहैत छिलह मुदा हमर तीनू बिहन हमरा एको िमनट लेल निह छोरिथ। हमरा अपने िकछु \nनिह फुरैत छल की करी। डरल तs हमहू रही मुदा हुनका सब केर सॲझा मे साहस केने \nरही। बौआ सेहो गाम पर छलिथ हुनकर परीक्षा भs गेल रहैĠह। \n  \nदोसर िदन भिर िदन लोकक एनाई गेनाई लागल रहलै आ भिर िदन कžा रोहिट सेहो होयत \nरहैत छलैक। जतेक कžा रोहिट होय ततेक बच्चा सब और डिर जैत छलिथ। साँझ होयत \nदेरी सब हमरा पकिर कs बैिस जाय गेिलह। अचानक हम जािह कोठरी मे रही तािह मे \nबड़की काकी अयलीह आ बच्चा सब के पकिड़ क िकछु जलखई करेबाक लेल लs गेिलह। \nहम चुप चाप घर मे बैिस क असग़र कानैत छलहुँ आ भगवान सँ कहैत छलहुँ हे भगवान माँ \nनिह छैथ बाबुजी के की होयतैĠह निह जािन एखैंह कम सँ कम िहनका पठा िदयौन हम \nअसग़र कोना तीनू के सĦभारब। मौसी आ मधु सब सँग तs सब गोटे के सहानुभूित छलैĠह \nमुदाईतीनू बिहन के देखय लेल हमही टा छिलयैĠह। ई सोिचये रहल छलहुँ िक देखिलयैक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \nएकटा जन बैग लेने आयल आ रािख कs चिल गेल। देखला सँ िहनके बैग जेहेन छलैक मुदा \nजा धिर हम िकछु पुछितए ओ चिल गेल। हमरा मोन मे पचास तरहक बात आिब रहल छल \nिक देखिलयैĠहईघर मे घुिस रहल छिथ।ईसीधे हमरा लग अयलाह आ जिहना पुछलाह अहाँ \nकोना छी िक हमरा निह रिह भेल आ हम िहनका पकिर कs खूब कानय लगलहुँ। इहो पाछु \nकिथ लेल रहताह आ दुनु गोटे एक दुसरा के पकिर कs कानैत छलहुँ। हमरा सब केर मुँह \nसँ एको शĤद किथ लेल िनकलत। \n  \nअचानक हमरा बुझायल जे तीनू बिहन आिब रहल छिथ। हम अपना के सĦहारैत िहनका सँ \nपुछिलयैĠह अहाँके कोना बुझल भेल। कहलाह हम तs मोितहारी आयल छलहुँ अपन कॉलेजक \nकाज सँ ओझाजी ओिहठाम गेलहुँ तs पता चलल। हम पिहने हॉिİपटल गेल रिह बाबुजी आ \nमामा के देिख हमर मोन ख़राब भs गेल। ओिह ठाम सँ भागल एिह ठाम आयल छी। हम सब \nगĢप किरते छलहुँ िक तीनू बिहन आिब गेिलह आ आिबते सोनी िहनका पकिर कs कानय \nलगलीह। िबžी अžू से लग मे आिब गेिलह। ओ दृĮय हम निह िबसरी सकैत छी। बौआ \nतs लड़का छलाह आ बाबा सँ हुनका बड लगाव छलैĠह मुदा हमरा सब के मोन मे असुरक्षा \nके भावना छल ओ िहनका देिख खतम भेल। \n  \nकाका केर काज खतम भेलाक बाद सब चिल गेलाह हम चारु भाई बिहन, बाबा दादी आ \nमौसी अपन चारु बच्चा सब सँग रिह गेिलह। इहो चिल गेलाह, हमरा एको रþी गाम पर मोन \nनिह लागैत छल, मुदा मजबूरी मे रहय परल। अचानक एक िदन तार आयल जे नानी सेहो \nनिह रहिलह। काका के देहाĠतक खबरी सुिन ओ खाना पीना छोिर देने रहिथ आ हुनक \nदेहांत भs गेलैĠह। तार अयलाक एक दू िदन बाद मामा अयलाह ओ अपना सँग मौसी आ \nहुनक चारु बच्चा सब के सेहो लs कs चिल गेलाह मुदा ओ एक बेर हमरा सब के कहबो \nनिह केलाह जे अहुँ सब चलु। हम ओ िदन निह िबसरी सकैत छी मौसी सब केर गेलाक \nबाद माÿ हम पाँच भाई बिहन आ बाबा दादी रिह गेलहुँ एक तs हम सब किहयो गाम असग़र \nनिह रहल रही ताहु परओहेन पिरिİथित मे। राित राित भर हम डर सँ निह सूती। सोनी \nतs राित मे हमारा पकिड कs सुतिथ आ ताहू पर कैयक बेर डर सँ िचĪला उठैथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \n  \nएक तs हम अपनिह डरपोक तािह पर सब भाई बिहन के िजĦमेदारी हमरा पर रहैक। दादी \nबाबा तs बुढ छलिथ। माँ बाबुजी के कोनो समाचार से बुझय मे निह आिब रहल छल। हम \nराित राित भर सूती निह आ सोचैत रहैत छलहुँ। \n  \nनिह जानी िकयैक करीब पĠƖह िदन भs गेलैक माँ बाबूजी के कोनो समाचार निह भेटल \nछलईसोिच सोिच हमरा बड िचĠता होयत छल। राित के िनĠद तs निहये होय उलटे चािर \nपाँच िदन सँ हमर छाती मे जोर सँ ददर् होमय लागल । पिहने तs दादी के हम निह \nकहिलयैĠह मुदा बाद मे कहय परल। दादी के से िचĠता होमय लागलैंह, ओ अपना भिर िकछु \nिकछु सँ मािलश करिथ मुदा ठीक निह भेल। अंत मे दादी कहलिथ ठाकुर जी के चŇी \nिलिख दहुन आिब जयताह। मुदा ओ अपनिह हमरा सब केर देखय लेल पहुँची गेलाह आ \nदादी के कहला पर हमरा लs क पटना डॉक्टर सँ देखाबय लेल लs गेलाह। पटना मे हमर \nमौसी रहैत छिलह हुनके ओिह ठाम रही इलाज करेबाक िवचार भेलैक। सब गोटे के जेबा मे \nतs झंझट छलैक मुदा हम अžू के निह छोरिलयैĠह आ हुनका अपना सँग लेने गेिलयैĠह। \nसोनी िबžी के दादी रािख लेलिथĠह आ कहलिथ कोनो िचĠता निह करय के लेल। \n  \nहम सब साँझ मे पटना पहुँचलहुँ आ मौसी के डेरा गेलहुँ, ओिह ठाम बाबुजी पिहनिह सँ \nरहिथ।ओ सब भोर मे पहुँचल रहिथ। माँ सँ पता चलल जे बाबुजी के कोहुना एकटा आँिख \nबािच गेलैĠह दोसर निह बचायल जा सकलैĠह। दोसर िदन हम सब जमशेदपुर आिब गेलहुँ । \n  \n(अिगला अंकमे) \nगजेĠƖ ठाकुरक कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक पर डॉ. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nगजेĠƖ ठाकुरक सात खěडमे िवभािजत कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक मे एकिह संग किठनसँ किठन िवषयपर सुिचिĠतत \nिवĮलेषण भेटत आ उपĠयासक जिटल कथा केर गुĜथी सेहो भेटत सुलझाएल आ संगिह Ćेमक किवता आ \nĆकृितक गीत सेहो । सात खěड एिह Ćकार छिĠह- \n  \nखěड-१ ĆबĠध-िनबĠध-समालोचना \n  \nखěड-२ उपĠयास-सहćबाढ़िन \n  \nखěड-३ पń-संƇह-सहİÿाĤदीक चौपड़पर \n  \nखěड-४ कथा-गĪप सƇह-गĪप गुच्छ \n  \nखěड-५ नाटक-संकषर्ण \n  \nखěड-६ महाकाĭय- १.ĜवĖचाहĖच आ २.असĽाित मन \n  \nखěड-७ बालमंडली /िकशोर जगत \n  \nसभसँ महĜĜवपूणर् बात ई जे सभ िवषयक पाठकक आ पािठकाक लेल एतए िकछु ने िकछु भेटबे करत । \nपुछिलयिĠह जे एहन संरचना िकएक तँ जे िकछु कहलिĠह तािहसँ लागल जे ई िहĠदी केर तार-सĢतक आ \nतिमलक कुरुक्षेÿम् केर बीच मे कतहु अपन जगह बनेबाक Ćयास कऽ रहल छिथ । फराक एतबे जे िहĠदी \nआ तिमल मे कएक गोटे िमिल कए सĠकिलत भेल छिथ एकटा िजĪदमे, आ एतए कएक लेखकक Ņारा \nिविभž िवधा केर रचना निह रिह िहनके अपन रचना पोथीमे उपलĤध कराओल गेल अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \n  \nकतेको पंिक्त भिरसक पाठकक मोनमे Ƈंिथत-मुिƖत भऽ जएतिĠह , जेना िक – \n  \n“ढहैत भावनाक देबाल \n  \nखाĦह अदृढ़ताक ठाढ़ \n  \nआकांक्षाक बखारी अिछ भरल \n  \nĆतीक बिन ठाढ़”। \n  \nअथवा , िनĵोक्त पंिक्त-येकेँ लऽ िलअ : \n  \n“सुनैत शूĠयक दृĮय \n  \nĆकृितक कैनवासक \n  \nहहाइत समुƖक िचÿ \n  \nअĠहार खोहक िचÿकलाक पाÿक शĤद \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \nक्यो निह देखत हमर ई िचÿ अĠहार मे...” \n  \nिमिथलेक निह अिपतु भारतक कतेको संİकृितक Ćभाव देखल जा सकैछ िहनक कथा किवतामे । एिहसँ \nमैिथली िƅयाशील रचनाक पिरदृĮय आर बिढ़ जाइछ , आ नव-नव िचÿ , ğविन आ कथानक सामने आिब जाइत \nअिछ । \n  \nकिव कोन मĠदािकनी केर खोजमे छिथ जे कहैत छिथ- \n  \n“मĠदािकनी जे आकाश मğय \n  \nदेखल आइ पृĝवीक ऊपर...” \n  \nअपन िवशाल ƚमणक छाप लगैछ रचनामे नीक जकाँ Ćतीत होइत अिछ । आ आर एकटा बात İपƠ \nअिछ – कोषकार गजेĠƖ ठाकुर आ रचनाकार गजेĠƖ ठाकुर िभž ĭयिक्त छिथ , ĭयिक्तĜĜवमे सेहो फराक... \nजतए कोशकािरतामे सĦपादकĜव तथा टेĊोलोजी –सँ सĦबिĠधत ĭयिक्तक छाया भेिटते अिछ , मुदा सृजनक \nमुहुतर्मे से सभटा हेरा जाइत छिथ । \n  \nएिहमे सँ कतेको टेक्İट ओ रखने छिथ इĠटरनेटमे मैिथलीक बढ़ैत पाठककेँ ğयानमे राखए , जेना िक िवदेह-\nसदेह अिछ \n  \nhttp://videha123.wordpress.com/- मे , आ देवनागरी आ ितरहुता – दुžु िलिपमे । जे क्यो िमिथलाक्षरक \nĆेमी छिथ तिनका सब लेखेँ तँ ई िवरल उपहारे रहत । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \nअनेको रचनामे माÿ गोल-मटोल कथे निह , राजनीितक भाįय सेहो लखा दैत अिछ । तािहमे िहनका कोनो \nिहचिकचाहिट निह छिĠह । ओना देखल जाए तँ कुरुक्षेÿ क कतेको महारथी छलाह = ĆĜयेक वीर-योŀा \nअपन-अपन क्षेÿ आ िवधाक Ćिसŀ पारंगद ĭयिक्त छलाह – क्यो कतेको अक्षौिहणी सेनाक संचालनमे , तँ क्यो \nतीरĠदाजीमे , आिद आिद । सभ जनैत छलाह जे धमर् आ अधमर्क भेद की होइछ मुदा तैयो सभ क्यो जेना \nआसž िवपयŭयक सामने िनरुपाय भऽ गेल छलाह । आजुक सĠदभर्मे सेहो कथा मे तथा ĭयाख्यामे एहन \nपिरिİथितक झलक देखल जाइत अिछ । सैह एिह महा-पाठ– क (मेटाटेक्सट) खूबी कहब । निह तँ ओ \nिकयेक िलखताह – \n  \n“देखैत देशवासीकेँ पछाड़ैत \n  \nमĠÿतंÿयुक्त दुपहिरयामे जागल, गुनधुनी बला İवĨ \n  \nबनैत अिछ सभसँ तीवर् धावक, अखरहाक सभसँ फुितर्गर पहलमान \n  \nदमसैत मािलकक İवर तोड़ैत छैक ओकर एकाĠत \n  \nकािरख-िचिÿत राितक िनž, \n  \nटुटैत-अबैत-टूटैत िनž आ İवĨक तारतĦय...” \n  \nएिह महापाठकेँ एकटा एक्सपेरीमेĠट केर रूपमे  देखी तँ सेहो ठीक , आ सĢतिषर्-मंडलक िनचोड़ अथवा सĢत-\nकाěडमे िवभािजत आधुिनक महा काĭय रूपमे  देखी तँ सेहो ठीक हएत। जेना पढ़ी , सामƇी एिहमे भरपूर \nअिछ, भिरसक िकछु अितउच्च मानक लागत, आ िकछु िकनको तþेक निह पिसž परतिĠह । मुदा एिह ƇĠथ \nिनचयकेँ पाठक अवĮय İवागत करताह , आ नवीन लेखक वगर्केँ एकटा नव िदशा सेहो भेटतिĠह ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \nराजमोहन झासँ गजेĠƖ ठाकुरक साक्षाĜकार \nगजेĠƖ ठाकुर:मैिथलीक जन सामाĠयसँ दूर भऽ मैिथली सािहĜयकार सभ मैिथलीकेँ Ćदशर्नक वİतु बना \nदेलिखĠह, सािहĜयसँ लोक िकएक दूर होइत गेल? \nराजमोहन झा:एिह लेल अहाँ सािहĜयकारकेँ कोना दोषी कहैत िछयिĠह? \nगजेĠƖ ठाकुर:ओ सािहĜय धिर सीिमत रहलाह? समाजसँ कोनो मतलब निह रहलिĠह? अपन िलखलिथ आ \nगोơी आ किव सĦमेलन धिर सीिमत रहलाह? गाम-घर छोिड़ देलिĠह। मैिथली सािहĜयकार समाज आ \nराजनीितसँ दूर रहलाह। फैशन जेकाँ सािहĜय िलखल गेलै, पढ़ल गेलै आ सुनल गेलै? \nराजमोहन झा:से तँ आब भऽ रहल छै। पिहनुका सािहĜयकार तँ एना निञ करिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर: एकटा हिरमोहन झाकेँ छोिड़ कऽ गाममे लोक कोनो दोसरक रचनाकेँ निह पढ़ने-सुनने छिथ। \nिमिथला िमिहर गाम-गाम जाइत छलै , बĠद भऽ गेलै, । हिरमोहन झाकेँ छोिड़ कऽ गामक लोक कोनो दोसर \nसािहĜयकारक नामो निह सुनने छिथ। दोसर सािहĜयकार हिरमोहन झा जेकाँ काज िकएक निह कऽ \nसकलाह? \nराजमोहन झा:ई तँ एकटा िमİƏी जेकाँ छैक। हिरमोहन झाक सािहĜय एतेक पोपुलर कोन कारणसँ भेलिĠह \nआ दोसर सािहĜयकारक िकएक निह भेलिĠह। ओ गुण दोसर सािहĜयकार सभमे िकएक निह अओलिĠह। \nएकर ओनो रेडीमेड सोĪयुशन निह भेटल अिछ। जखन िक हिरमोहन झाक सािहĜयक सेहो आलोचना होइत \nछैक जे सािहĜयमे जै समाजकेँ ओ पेĠट केलिĠह से सĦपूणर् समाज निह छै।एकटा िवशेष वगर्केँ लऽ कए ओ \nसािहĜय रचलिĠह। दिलत समाज हुनकर सािहĜयसँ वंिचते जेकाँ छिĠह। तकर बावजूद एतेक पोपुलर कोना \nरहिथ आ छिथ से एखनो धिर नीक जेकाँ एक्सĢलेन निह भेल छैक। कहल जाइत छैक जे हुनके सािहĜयसँ \nपाठक वगर् तैयार भेलैक पाठक रूप  मे जे वगर् एिग्जसटेĠसमे आएल से हुनके सािहĜयसँ। \nगजेĠƖ ठाकुर:सािहĜय उĿेĮयपूणर् होएबाक चाही वा एकर उĿेĮय माÿ मनोरंजन होएबाक चाही। \nराजमोहन झा:सैह सेĪफ एनेलाइज करबाक छै। मनोरंजन तँ रहबाके चाही निह तँ क्यो पढ़बे निह करत मुदा \nअिĠतम उĿेĮय मनोरंजन निह होएबाक चाही। िविभž İतरक लोकक लेल िविभž İतरक सािहĜय, जकर जे \nआवĮयकता छै तकर पूितर् होएबाक चाही। \nगजेĠƖ ठाकुर:बेर-बेर सुनबामे आबए छै जे मैिथली भाषा मिर रहल अिछ। माइƇेशन नीक चीज िछयैक मुदा \nएक जेनेरेशनमे जािह समाजक नĤबे Ćितशत जनसंख्या माइƇेट कए गेल ओिहमे तँ एिह Ćकारक वİतु तँ \nअवĮय आएत। भारतसँ बाहर जे जाइत छिथ हुनकर भाषा अंƇेजी आ जे भारतमे दोसर ठाम जाइत छिथ \nअदहा गोटे िहĠदी बाजए लगैत छिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nराजमोहन झा:लोक मे भाषा Ćेम घटल अिछ। पिहने ई निह रहैक।लोक मैिथली छोिड़ रहल अिछ। \nगजेĠƖ ठाकुर: ई भारतक मैिथली भाषी Ćदेशक िवषयमे तँ सĜय अिछ मुदा नेपालमे िहĠदी िवरोधक कारण \nअĆĜयक्ष रूपसँ  मैिथलीकेँ लाभ भेल छै। \nराजमोहन झा:भारतमे िİथित खराप छै।पिहलुका लोक जेना समपर्ण आब लोकमे निह छै। \nगजेĠƖ ठाकुर:बबुआ जी झा “अज्ञात”केँ सािहĜय अकादमी पुरİकार देबाक अहाँ िवरोध कएने रिहयिĠह... \nराजमोहन झा:हम िवरोध निह कएने रिहयिĠह। िदĪलीमे आन-आन सभ कएने रहिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर:आरĦभक तीसम अंकमे अहाँक सामूिहक वक्तĭय आएल छल। ओिहमे २००१क सािहĜय \nअकादमी पुरİकार बबुआजी झा “अज्ञात”क “Ćितज्ञा पाěडव” आ अनुवाद पुरİकार सुरेĂर झाकेँ देल जएबाक \nिवरोध भेल छल। आरĦभ तँ आब लगैए बĠद भऽ गेल अिछ। \nराजमोहन झा:हँ।.....आरĦभ बĠद निह भेल अिछ İथिगत अिछ। \nगजेĠƖ ठाकुर:भालचĠƖ झाक “बीछल बेराएल मराठी”एकांकी जे मूलभाषासँ सोझे अनूिदत छल, सुभाष चĠƖ \nयादव जीक िबहािड़ आउ ( बंगला सँ मैिथली अनुवाद) सेहो एिह तरहक सोझे अनूिदत कृित छल तकरा \nपुरİकार निह भेटल। ओिह समय मे कोनो िवरोध निह भेल। मुदा अनचोĸे सभ क्यो बबुआजी \nझा “अज्ञात”क पाछाँ पिड़ जाइ गेलाह, हुनका िबनु पढ़ने ककरो इशारापर आ क्षुƖ उĿेĮय पूितर्क लेल तँ ई \nनिह कएल गेल? जखन िक मूल समİया मैिथलीक अिछये, पाठक शूĠयता आ सािहĜयक जनसँ दूर होएब आ \nभाषाक मृत होएबाक खतरा, तकर िवरोध िकएक निह किहयो भेल? \nराजमोहन झा:शैलेĠƖ कुमार झाक अनूिदत संİकार सेहो सोझे अनुवाद छल तकरो पुरİकार निह भेटलैक। \nिवरोध तँ होइत अिछ, मुदा लोक परवाह निह करैत छिथ। \nगजेĠƖ ठाकुर:तकर कारण पाठकक कमी तँ निह अिछ? जूरी आ सािहĜयकारो जखन दोसराक अनूिदत आ \nिलिखत रचनाकेँ निह पढ़ैत छिथ? िसŀाथर् राईक नेपाली किवता संƇहक मैिथली अनुवाद “ओ लोकिन जे निह \nघुरलाह” मेनका मिĪलक Ņारा कएल गेल, २००६ ई. मे Ćकािशत भेल, मनĆसाद सुĤबाक नेपाली किवता \nसंƇहक अनुवाद“अक्षर आकųįƏा” नामसँ Ćदीप िबहारी कएलिĠह, ई २००७ ई.मे Ćकािशत भेल। मुदा जे जूरी \nएिह पोथी सभकेँ देखबे निह करताह तँ फेर अपन लगुआ-िभरुआकेँ अनुवाद पुरİकार िदअओताह, भने सोझे \nकएल अनुवाद रहए वा निह। ओना अकादमी Ņारा२००७ मे अनĠत िबहारी लाल दास “इĠदु” (युŀ आ योŀा-\nअगम िसंह िगिर, नेपाली) केँ अनुवाद पुरİकार देबाक Ćशंसा होएबाक चाही। मुदा चयन Ćिƅयामे नीक \nचीजक िनरĠतरता िकएक निह रहैत अिछ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nराजमोहन झा:निञ िवरोध तँ होइत रहैत छैक, होएबाक चाही। सोझे अनुवाद कएल पोथी पुरİकारक पाÿ \nअिछ। \nगजेĠƖ ठाकुर:मुदा जूरीमे तँ सभटा पुरने लोक सभ छिथ । पुरना लोकमे पिहल कथा, पिहल किवता, पिहल \nनाटक, पिहल पÿ-पिÿका आिदक उपिध लेल घमासान होइत रहैत अिछ। कोनो पÿ-पिÿका जे छपलक \nसएह पढ़लक तािहसँ कोनो मतलब निह।  पुरना लोकमे अहाँक िहसाबे भाषा Ćेम बेशी रहए। \nराजमोहन झा:निञ एिह तरहक जूरीक िवरोध होइत रहल छैक। आइ कािŎक सािहĜयकारमे गुटबĠदी बेशी \nभेल अिछ। पिहने निह रहए। \nगजेĠƖ ठाकुर:एिह बेर Ąेंच भाषाक जीन मेरी गुİताव ली क्लािजयोकेँ नोबल पुरİकार भेटलिĠह। मेिरकाक Ġयू \nजसŰक िफिलप रॉथ िपछिड़ गेलाह। कहल गेल जे अमेिरकामे जे आĜममुग्धताक िİथित अिछ तािह कारणसँ \nओतए अनुवादपर ğयान निह देल जाइत अिछ आ तािह कारणसँ ओकर सािहĜय पाछाँ भए गेल अिछ। ई \nआĜममुग्धता मैिथलीक सĦदभर्मे कतेक अिछ। \nराजमोहन झा:टांशलेशन तँ बहुत जरूरी  छैक। तखने तँ कĦपेरीजन कए सकब।जीवनानुभवसँ लोक िलखैत \nअिछ, जरूरी  छै, तकरा अनुवाद आर िवİतार Ćदान करत। \nकथा- \nओ तऽ बताह अिछ \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना \nआकाशवानी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी \nपद पर पदİथािपत। \n  \nओ तऽ बताह अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \n  \nदेवनारायण सĜये बताह भऽ गेलई ....लोक के िविखž-िविखž के गािर पढ़ैत छै़.... बेछोहे मारै लै दौड़ैत छै़ \n.....अंट-संट िकदन बड़-बड़ाईत रहैत छै। आँिख क़डजनी सन लाल़़भयाओन चेहरा । सुकना बेटा के ओिह \nिदन तेहन कऽ ठॲठ दबेलकै जे छॱड़ा के Ćाण उपरे रिह गेलै़.... ओ तऽ लोक सभ दौड़ कऽ छोड़ेलकै; निह \nतऽ ओिह िदन ओकर मरबा मे कोन भाँगठ छलै ! \n  \nओना तऽ देवनारायण गुम-शुम रहै....  ककरो िकछु निह कहै ; मुदा जखने मोबाईल िकंवा फोनक घंटी बजै \nिक ओ आƅामक भऽ उठै़... ग़ािर बाजय लगै़.... मारै लै छुटै। िकछु िदन तक तऽ चललै ; मुदा जखन एकर \nआƅामकता िदन पर िदन बिढ़ते गेलै;तऽ एक िदन नोकिरयो सँ िनकािल देल गेलै। सुनै िछयै जे  एक िदन \nओ अपन अफसरे पर पािनक िगलास उठा कऽ फेक देने छलै । केयो कतेक िदन बदŭĮत किरतै ! बदŭĮत \nतऽ ओकर घरो के लोक निह कऽ सकलै़....क़तऽ घरक लोक सुख सँ िदन िबतबैत छल; से नोकरी सँ \nिनकालल जेबा सँ नूनो-रोटी पर आफत आिब गेलै ।...से देवनारायण के हाथ-पैर मे लोहा के क़डी पिहरा \nकऽ िजंजीर सँ बािĠह देल गेलै कतका घर मे़...घुĢप अĠहार ।  ककरो मोन पड़ै तऽ खेनाई ओकरा लेल \nरािख अबैक ; सेहो दूरे सँ....आन खन केयो घुिरयो कऽ देखय निह जाई ....किनयाँ तक निह। \n  \nदेवनारायण िजला कोटर् मे बड़ा बाबू छल़....बड़ चलती छलैक ओकर। ऑफीसक िनयम सभ जेना ओकर \nजीहे पर छलै़क़ाज मे तऽ भूत। कतबो काज होऊ, ओ िबनु िनपटेने घर निह जाईत छल़़़क़तबो अबेर िकयैक \nने भऽ जाऊ। \n  \nलोक कहैत छै जे देवनारायण के ऑफीसक कोनो िकरानी वा चपरासी सँ कोनो बात के लऽ कऽ मुँहा - \nठुŇी भऽ गेल छलै । ओ आदमी तकर बदला लई लै एकरा खॱझबई हेतु जखन-तखन फोन करई - 'नोचनी \nके दवाई भेटत आहाँ लग ? ' फोन कोनो बुथ सँ कैल करई जािह सँ भंडा ने फुिट  जाई । शुरू  मे तऽ \nओ 'रॱग नĦबर' किह कऽ फोन पटिक देल करई । मुदा जखन ई बिढ़ते गेलै आ सुतली राितयो मे फोन कऽ \nकऽ तंग करय लगलै ; तखन खॱझी सँ ओकरा मुँह सँ छोट-मोट गािर सेहो बहराय लगलई ....ओ िचड़िचड़ाह \nभऽ गेलै । लोक एकर एिह आकिİमक İवभाव पिरवतर्नक कारण निह बुिझ सकलै आ  पागल   कहऽ लगलै-\n--देवनारायण मजाकक वİतु बिन गेल । लोक ओकरा िदĸ करई आ जखन ओ खॱझी मे अनाप-शनाप \nबाजय तऽ लोक ठहĸा मािर कऽ हँसय । एिह काज मे ओकर घरो के लोक कहाँ पाछु छलै़....ओहो सभ \nओकरा चौल करऽ लगलै। एक िदन राित मे  भगजोगनी के उड़ैत देखा कऽ ओकर बेटा कहने रहै - िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \n 'देिखयौ, िचड़ै आिग लऽ कऽ उिड़ गेलै।' तािह पर जे ओ िचक़डय  लागल रहय - 'दौड़ै जा हऊ, िचड़ै आिग \nलऽ कऽ उड़ल जा रहल छै । ककरो घर ने जरा दई ।' ओकर पुरा पिरवार समेत देखनाहर लोक ओकर \nएिह मित पर हँसैत-हँसैत लोट-पोट भऽ गेल छल। \n  \nजखन ओकर िविक्षĢतता बिढ़ते गेलै तऽ पिरवारोक लोक आिजर भऽ कऽ सवर्सĦमत िनणर्य लेलकै ... अनेरे \nपरेशान भेला सँ  नीक जे एकरा काँके पठा कऽ एिह गाड़ाक  घेघ सँ मुिक्त पाओल जाय । सैह भेलै । \nआई देवनारायण के काँके मानिसक आरोग्यशाला मे भतŰ करेबाक हेतु पठाओल जा रहल छै़...क़ंकाल सन \nशरीऱ....बेतरतीब बढ़ल केश-दाढ़ी, फाटल- मैल-कुचैल कुतŭ-पायजामा....क़डीक दाग सँ İयाह भेल पैर-हाथ़..। \nकतेक मिहना बाद कोठली सँ िनकिल कऽ ईजोत मे आयल छल ! ओकर आँिख चोĠहरा गेलैक़....आई ओ \nपिė-बेटा-बेटी़..क़करो निह िचिĠह पेने हेतै़...िचĠहबो िकयैक करतै़....ओ तऽ बताह अिछ। \n \n अमरनाथ झा,िदĪली िव.िव. \n  \n  \n१.हाँ ई तँ किहयो निह देखने रही २.िवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। ३. \nपूवर्जक जĠमभूिमकेँ शत-शत Ćणाम ४. पंकज जी \n  \nहाँ ई तँ किहयो निह देखने रही \nहाँ ई तँ किहयो निह देखने रही .... \n\" हमरा मोन निह पिड़ रहल अिछ जे एतेक रुिच कोनो पछुलका चुनावमे लोकक रहल अिछ”। ई शĤद \nअिछ िहĠदुİताम समाचार पÿमे खुशवĠत िसंह जीक आइ कािŎक चुनावपर। \nअनायास एहन लागल जेना क्यो एिह पिरिİथितकेँ बुझबाक लेल एकटा पुरान िचÿ रािख देने होअए। \nआइ.बी.एन ७ केर ĆबĠध सĦपादक आशुतोषक िनबĠधक पिक्तकेँ एिह सĠदभर्मे एतए रािख रहल छी:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \n\"ई कहल जा सकैत अिछ जे जखन देशक राजनीितक िदशा बदिल रहल अिछ आ वोटर बुिधयार भऽ रहल \nछिथ, एकटा नव िसिवल सोसाइटी ठाढ़ भऽ रहल अिछ जे नेता लोकिनक लेल एकटा िजĦमेदारी तैयार कए \nरहल अिछ।  ...\" । \nमाने आब चुनावक पिरदृĮय बदिल रहल अिछ, एिह गपमे िकछु सĜयता अिछ। हमरा १९७४ केर पछुलका \nदौराक İमृित निह अिछ। १९७१ क भारत-पाक युŀक कालमे गामक चौबिटया पर ठरल साँझमे घूर तापैत \nिकछु बूढ़-पुरान लोककक गिवर्त ललाटक छाहक İमृित अिछ जे भारतीय सैिनकपर गवर् कए रहल रहिथ। \nफेर १९७४ क आसपासक जे.पी.आĠदोलनक मोन पड़ैत अिछ जे कोना सभ युवा Ġयायवादी-आĠदोलनकारी भए \nगेल रहिथ। हमर पैघ भाए आ छोट बहनोइ दुमकामे Ćदशर्नमे भाग लेने रहिथ आ पुिलस Ņारा पकड़ल \nजएबापर बाबूजीक नाम लए कऽ अपन जान बचेने रहिथ। \nहमर िपितयौत भाए आ हुनकर तीन टा संगीक मैिƏकक परीक्षा बƂड खराप गेल छलिĠह से ओ \nआĠदोलनकारी बिन गेल रहिथ आ जेल गेल रहिथ। एिहमेसँ एक गोटे किहयो कांƇेस तँ किहयो बी.जे.पी.क \nशरणमे जाइत छिथ मुदा हाथ कतहु निह मािर पबैत छिथ, दोसर शुरूसँ  कांƇेसी रहलिथ आ चौअिनया नेता \nबिन िजनगी गुजािर देलिĠह तँ तेसर राजनीितसँ हाथ जोिड़ अलग भए गेल छिथ। \nमुदा किहयो िहनको चलती रहिĠह। हमरा सन छठम-सातम कक्षाक लोक सेहो आĠदोिलत होइत रहिथ आ \nइĠकलाब-िजĠदाबादक नारा लगबैत रहिथ। १९७५-७६ मे तँ हमहूँ अपनाकेँ पैघ ƅािĠतकारी बुझए लागल \nछलहुँ ओना तिहया हम कक्षा ७-८ मे पिढ़त रही। आपात कालक िवरोधमे हम अपन पिहल किवता सेहो \nिलखने रही। जकरा हमर मािझल भाए हँसीमे फािड़ कए उड़ा देलिĠह। \nफेर १९७७ क चुनावमे िकछुकेँ छोिड़ सभ गोटे जनता पाटŰक संग देलिĠह। एतए धिर जे हमर पिरवारक \nकुलगुरु सेहो आएल रहिथ आ कहए लगलाह जे एिह बेर जनते पाटŰकेँ भोट देल जाए। \nनारा लागए लागल अž खाऊ कौरवक ,गुण गाऊ पांडवक। हमर १४ वषŰय िकशोर मन तँ पूणर् ƅांितकारी \nभऽ गेल रहए। हँ ई निह िबसरब जे हम आइक झारखěडक संताल परगनाक एक गामक िखİसा किह रहल \nछी। हम ओिह हाई İकूलक गप किह रहल छी जकर मािटक धरतीकेँ गोबरसँ िनपबाक हेतु हमरा सभकेँ १ \nिकलोमीटर सँ पािन आनए पड़ैत छल आ लग-पासक जंगलसँ २-३ िकलोमीटरसँ गोबर आनए पड़ैत छल।तँ \nअहाँ आब बुिझ गेल होएब जे हम ओिह ठामक आ ओिह समयक गप किह रहल छी जतुĸा िवषयमे अहाँ \nआइयो कहब जे ओिह ठाम तँ भूखाएल-आ नंगटे रहिनहार िनवास करैत छिथ। पिहने ओतए रोटी िदयौक आ \nतखन फेर राजनीितक गप करब। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nतखन ओहू समयमे जनसाधारण माÿ निह वरन् धमर्गुरु धिर हİतक्षेप कएने रहिथ(आइ-कािŎ बला धमर्गुरु \nनिह बुिझ लेब)। आ ओिह समएक राजनीितक अथर् ओ निह छल जे आइ भए गेल अिछ। आशुतोषक \nĆारिĦभक पंिक्त शाइत पिरिİथितक İवाभािवक अिभĭयिक्त अिछ जखन ओ कहैत छिथ जे गिर-गूिरक बीच ई \nधारणा बनैत अिछ जे राजनीित अपन योग्य निह अिछ... आ जनधारणा सएह तँ सामािजक सĜय अिछ। \nतखन हम की करी? हम तँ िविशƠ लोक छी ने। ई कोन गप भेल जे हम करोड़ो खरिच कए िटकट निह \nकीिन सकैत छी आ पढ़ाईमे भुसकौल भए नेता निह बिन सकैत छी? तेँ की? छी तँ हम कलमक जादूगर। \nहमर कलमसँ जादू चिल रहल अिछ आ दुिनयाँ बदिल रहल अिछ। \n  \n  \nपटना, भोपाल आ रायपुर सभ बदिल रहल अिछ। िहĠदुİतान पÿक संपािदकाक भावुकता पूणर् लिलत िनबंध \nहोअए वा अहाँक-हमर एहन İवयĦभू िचंतकक लेख ,हम सभ बदिल रहल छी। अरे भाइ ककरा बुरबक बना \nरहल छी। टी.वी.मे आिब गेल छी आ जे मोन से करबाक अनुमित भेिट गेल अिछ। \nअखबार हाथमे आिब गेल अिछ ,िलखबाक-छापबाक छूट भेिट गेल अिछ तखन िवचारक बनबामे की \nहरज? किहयो िलखब तखन अपन मािलकक िवरुŀ..... \n  \nिवįणु Ćभाकर जी सादगीक Ćितमूितर् छलाह। . \n१९९० क वषर् हमरा लेल आब एहन लगैत अिछ काफी महĜवूणर् छल। ओिह समय हमरामे सकारातमक \nउजŭक Ćबल आवेग िहलोर ल’ रहल छल. हम जे िकछु समाजकेँ देलहुँ या सामिजक ऋण सँ उिरण होएबाक \nलेल जािह कायर्केँ सĦपž कएल ओिहमे बहुतोक शुरुआत ९० सँ भेल।ठीकसँ मोन निह आिब रहल अिछ जे \nकी हम कोना आ ककरा संग सबसँ पिहने मोहन पैलेसक छत पर चलए वाला काफी हाउस मे पहुँचलहुँ \n.शाइत Ćो. राजकुमार जैन जीक संग गेल रही। ओ शिनक िदन रहए. ओतिह िदĪलीक चिचर्त लेखक आ \nकलाकार-मंडली लागल छल. ओिह उस मंडलीक मğय वयोवृŀ खादी धरी,गाँधी टोपी पिहरने िवįणु Ćभाकर \nजी सुशोिभत भ’ रहल छलाह। ओिह वातावरणमे हमरापर गजबक असर भेल.फेर हम सभ साँझ शिनकेँ ओिह \nशिनवारी गोơीमे बैस’लगलहुँ। ई िसलिसला १९९५ तक चलल,जखन िवĂिवńालय पिरसरका रीƂस लाइन \nहमर िनवास रहल. एिह वषŸ मे निह जािन कतेक नामी -िगरामी लेखक,किव,कलाकार आ पÿकारक साहचयर् \nरहल.पता निह कतेक सािहिĜयक गोिơमे समीक्षक या वक्ताक हैिसयतसँ शािमल भेलहुँ.ओिह समयमे हम दाढी \nरखैत छलहुँ आ पाईप पीबैत छलहुँ। ओिह समयमे उप-कुलपित Ćो.उपेĠƖ बक्षी साहब सेहो पाईप पीबैत \nरहिथ। अतः लोक हमरापर कखनो-कखनो ĭयंग्य सेहो करैत रहिथ। “एक बक्षी साहब हैं की एक झा साहब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nहैं-दूर से पहचाने जाते हैं”. हमहुँ खादीक कुतŭ पायजामा पिहरैत छलहुँ। से हमर कोनो बैठकमे उपिİथित \nअलग अंदाजमे होइत रहए। पढबैत इितहास छी ,परĠतु ओिह िदनमे सेहो लोक हमरा िहĠदीक िशक्षक बुझैत \nरहिथ। काफी हाउस सेहो एकर अपवाद निह छल। हमर कॉलेजक डॉक्टर हेमचंद जैन अक्सर हमरा कहैत \nरहिथ –अहाँ अपन बौिŀक लुकसँ आतंिकत करैत छी .देव राज शमŭ पिथक सेहो कहैत रहिथ- “झा साहब \nआपमे İपाकर् है” . खैर हम एिह सभ गपक आदी भेल जा रहल छलहुँ.लेिकन काफी हाउस हम बस \nसािहिĜयक मंडलीक साहचयर् सुख लेबा लेल जाइत रही। ओतए हमर एहन अदना सन ĭयिक्त बƂड बजैत \nरहए परĠतु वाह रे िवįणुजीक महानता , हमरा हमर छोटपनक कखनो अहसास तक निह होमए देलिĠह । \nविĪक हमरा लगैत रहए जे हमरा काफ़ी गंभीरतासँ ओ सुनैत रहिथ.बहुत गवŸžत महसूस करैत छलहुँ हम। \nहम एक-दू बेर हाथ पकिड़ कए भीड़ भरल सड़क पार करेबाक बहने हुनकर İनेिहल İपशर् आ सािžƄğय \nĆाĢत करबाक अवसर ĆाĢत केलहुँ। एकर संतोष अिछ .१९९४ मे भारतीय भाषा लेल संघषर् करबाक ƅम मे \nसंघ लोक सेवा क बाहर धरना-İथल सँ पुįपेĠƖ चौहान समेत कतेको साथीक संग हमरो पुिलस िगरģतार \nकए ितहाड़ जेल भेज देलक .ज्ञानी जेल िसंह,अटल िबहारी वाजपेयी िवशानाथ Ćताप िसंह,मुलायम िसंह यादव \nआर अĠय कतेक पैघ नेता आ सािहĜयकार-पÿकार,समाज सेिव एवं आĠदोलनकािरक दबाब मे एक सĢताहक \nबाद हमारासभ उपर लादल सभ केस हटा हमरासभकेँ िबना शतर् िरहा कएल गेल। एकर बाद तँ काफी \nहाउसमे सेहो हमरासभ Ćित सािथसभक आदर भाव बिढ़ गेलिĠह। मुदा अपन आवारा İवाभावक कारण हम \n१९९५ क बाद काफी हाउस जएबाक िसलिसला चालू निह रािख सकलहुँ. एकर हमरा आइयो अफ़सोस अिछ \n.आवारा मसीहाक लेखक केँ एकर भान धिर निह भेल होएतिĠह जे एक यायावरी आवारा कोनो दोसर धुन मे \nउलिझ रहल हएत। आइ हमर बीच निह रहबाक बादो हुनकर İमृित एतेक मृदुल अिछ जे लगैत अिछ िक \nिवįणु जी अखनो काफी हाउसक मंडलीक बनेने छिथ .हुनकर İमृितकेँ कोिट-कोिट Ćणाम। \n  \n  \nपूवर्जक जĠमभूिमकेँ शत-शत Ćणाम- \n  \n३५० बरस पिहल हमर पूवर्ज िमिथला जरूर  छोड़ने छला िकंतु मैिथल होबाक गवर् हम सब सब िदन महसूस \nकेने िछ.हम सब ओतने गवŸžत मैिथल िछ जेतना कौनो दोसर मैिथल होता।लगभग ३५० बरस स हमर \nपिरवार आधुिनक झारखěड क देवघर िजला अंतगर्त सारथ थाना के खैरबनी Ƈाम मे रही रहल छे \n३०० साल पिहने एक िसŀ Ĕयोितषी िमिथला सँ चिल आज के देवघरिजलाक सारथ,जकरा पिहने सरहद \nकहल जाइत छल ,क राजदरबारमे राज Ĕयोितषीक İथान Ƈहण केलिĠह .ğयान देबा योग्य बात ई अिछ जे \nराज दरबार मुिİलम नबाबक रहए आ राज Ĕयोितषी मैिथलƙाŌण बनलाह.तखनसँ आइ धिर ओ पिरवार ओतिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nरिह गेल जेना आइ हम िदĪलीक भेल जा रहल छी। मुदा ई तँ एक सामिजक आरऐितहािसक Ćिƅया अिछ \n.िवİथापन तथा पिरƚमण इितहासकअित महĜĜवपूणर् घटना रहल अिछ .लेिकन अपन धरती अपन देश--देिसल \nबयना ,सब जन िमŇा--क İमृित हमरा आइयो मैिथलबनेने अिछ . हमसभ अपन इलाकामे अपनाकेँ मैिथल \nƙाŌण कहैत छी मुदा एिहमे ƙाŌण गौण रहैत अिछ मैिथल Ćमुख भ' जाइत अिछ। दोसर लोक हमरा सभक \nलेल मैिथल शĤदक Ćयोग करैत छिथ। माने मैिथल शĤद हमर अिİमता हमर अिİतĜवक ńोतकअिछ . \n  \n  \nआचायर् पंकज \n  \nपंकज जी \nहम अमरनाथ झा,िदĪली िवĂिवńालयक İवामी āŀानंद कॉलेज मे इितहास िवभाग मे अससोिसएत Ćोफ़ेसर छी \n। हम अहाँकेँ संताल परगना ( झारखěड) मे िहंदी सािहĜय आ िहंदी किवताक अलख जगेिनहार सैकड़ामे \nसािहĜयकार पैदा करएवला ओिह महान सािहĜयकार एवं हुनकर रचनासँ अवगत कराबए चाहैत छी जे अपन \nबहुमुखी Ćितभाक बलपर समİत संताल परगनाकेँ िशक्षाक लौ सँ रौशन केलिĠह। १९१९ मे जĠम लेल āी \nĔयोतॴƖ Ćसाद झा \"पंकज\" नामक एिह महामना Ņारा १९३४ मे देवघरक िहंदी िवńापीठमे अğयापनक कायर् \nशुरू  कएल गेल आ अपन Ćकांड िवŅताक बलपर तĜकालीन िहंदी जगतक धुरंधरक ğयान अपन िदस \nिखचलिĠह। १९४२ क भारत छोड़ो आĠदोलनक कमान एक िशक्षकक हैिसयतसँ सĦहारलिĠह १९५४ मे ओ \nसंताल परगना महािवńालय दुमका ( ओिह समय भागलपुर िवĂिवńालयक अंतगर्त ) क संİथापक िशक्षक एवं \nिहंदी िवभागक अğयक्ष बिन गेलाह। एिह बीच तĜकालीन पÿ-पिÿकामे ओ \" पंकज\" क उपनामसँ \nकिवता ,समीक्षा आ एकांकी िलखैत रहलाह ,जकर चचŭ होइत रहल। १९५८ मे हुनकर किवता संƇह \n\"İनेहदीप\" क नाम सँ छपल। १९६४ मे हुनकर दोसर किवता संƇह\"उदगार\" क नामसँ छपल। १९६५ मे \nसंताल परगनाक सािहĜयकार सभ िमिल क’ एक बहुत पैघ सािहिĜयक संगठनक िनमŭण कएलिĠह जकर \nअğयक्ष \"पंकज\"जी केँ बनाओल गेल आ एिह संगठनक नाम सेहो हुनके नाम पर \"पंकज-गोơी\" राखल गेल। \n१९६५ सँ १९७५ धिर पंकज गोơी संपूणर् संताल परगनाक असगर आ सबसँ पैघ सािहिĜयक आĠदोलन \nछल। सĜय तँ ई अिछ जे ओिह दौर मे ओतए पंकज गोơीक माĠयताक िबना कोनो सािहĜयकारिह निह \nकहाइत रहिथ। पंकज गोơी Ņारा Ćकािशत किवता संकलनक नाम छल \" अपर्ण\" तथा एकांकी संकलनक \nनाम छल \" सािहĜयकार\"। लŞमी नारण \" सुधांशु \", जनाधर्न Ćसाद िमā \" परमेश\",बुिŀनाथ झा\"कैरव\" क \nसमकालीन एिह महान िवभूित--Ćोफ़ेसर ĔयोतॴƖ Ćसाद झा \"पंकज' क िवŅता,रचनाधिमर्ता एवं ƅांितकािरता सँ \nतĜकालीन महĜĜवपूणर् िहंदी रचनाकार जेना--रामधारी िसंह\"िदनकर\",िŅजेĠƖ नाथ झा \" िŅज\",हंस कुमार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \nितवारी,सुिमÿानंदन\"पĠत',जानकी वĪलभ शाİÿी निलन िवलोचन शमŭ आिद भली भांित पिरिचत छलाह । \nआĜमĆचारसँ कोसो दूर रहए वाला \"पंकज\"जी केँ भले आइ िहंदी जगत िबसािर देलक अिछ परĠतु ५८ साल \nिक अĪपायु मे १९७७ मे िदवंगत एिह आचायर् किवकेँ मृĜयक ३२ वषŸ बादो संताल परगनाक सािहĜयकारे टा \nनिह वरन लाखॲ लोक अपन İमृितमे आइयो महान िवभूितक रूपमे  िजĠदा रखने छिथ। संताल परगनाक एहन \nकोनो गाम या शहर निह अिछ जतए \" पंकज\"जी सँ सĦबंिधत िकĦवदंित निह Ćचिलत होअए। की अहाँ \nहुन्अका आ हुनकर कृितक िƙहƄतर िहĠदी जगतक समक्ष Ćİतुत करबामे हमर सहायता करब ? \nलगभग ३५० बरस स हमर पिरवार आधुिनक झारखěड क देवघर िजला अंतगर्त सारथ थाना के खैरबनी \nƇाम मे रही रहल छी.पिरणाम İवरुप हम सब घर म मैिथिल नै बजे छी.हम सब िवशुŀ अंिगका सेहो ने बजे \nछी.हमर बोली मे िकछु मैिथली आर िकछु अंिगका के सिĦमāण छे.ते दुआरे मैिथिल िलखे मे जे िकछु ÿुटी \nहोए ओकरा क्षमा करू।  आशा छे ई सĦबĠध समय क संग आर Ćगाढ़ होयत। \nफीĪड-वकर्पर आधािरत िखİसा सीत-बसंत \n -गजेĠƖ ठाकुर(गाम,मेहथ, भाया-झंझारपुर,िजला-मधुबनी) िवशेष सहयोग āी केशव महतो (बहादुरगंज, िजला \nिकशनगंज, िबहार) \n  \nएिह क्षेÿकायर्क सूचक āी केशव महतो सीत बसंतक फीĪडवकर्मे िवशेष सहयोगक कारण एिह ĆबĠधक सह-\nलेखक छिथ।सीत बसंतक कथाक कैक टा िविभž रूप  पाओल गेल आ ओिह सभक िववरण यथाİथान देल \nगेल अिछ। समाज आ संİकृितकेँ बुझबामे लोक कथाक बƂड महĜव अिछ, मुदा िबना फीĪड-वकर् कएने \nिलखल लोककथा अपन उĿेĮय ĆािĢतमे असमथर् रहैत अिछ। āी सुभाषचĠƖ यादवजीक हम सेहो आभारी छी \nिजनकर एिह िवषयक आलेख (फीĪडवकर् आ लोककथापर) एकटा सेमीनारमे सुनलाक बाद हम आर तĠमयतासँ \nएिह कायर्मे लािग गेलहुँ। एिह क्षेÿकायर्मे आधुिनक फीĪडवकर् तकनीक केर उपयोग कएल गेल आ \nसहभािगता, Ćेक्षण, साक्षाĜकार,Ćķावलीक इĜयािदक आधारपर ई लोककथा िनिमर्त भेल अिछ। लोककथा-\nकिवताक कोनो İवरूपमे कोनो पिरवþर्न अवैज्ञािनक अिछ आ तकर ğयान एतए राखल गेल अिछ । \n  \n  \nमणीपुर नगरक राजा महेĂर िसंह छलाह। \nओ बƂड Ćतापी राजा छलाह। ओ बƂड िनकेनासँ राĔय चला रहल छलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \nिकछु िदनुका बाद ओिह राजाकेँ दू टा बेटा जĠम लेलक। \nओकर रानी सेहो बƂड सुशील आ İवािभमानी छलीह। \nएक बेरुका गप अिछ। \nरानी अपन महलमे रहैत छलीह आ बहुत िदनसँ ओिह महलमे दू टा पौरकी िचड़ै खोता बना कए रहैत छल। \nएक िदन ओ अपन खोतामे दू टा अंडा देलक। अंडासँ दू टा बच्चा बहार भेल। एक िदन अनचोĸेमे ओिह \nबच्चा सभक माए मिर गेल। तकर बाद पौरकी सभकेँ बƂड कƠ होमए लगलैक। ओकर बाप िकछु िदनुका \nबाद एकटा बोनसँ एकटा पौरकी संग िबयाह कए अनलक। तकर बाद दू-चािर िदन कोनो तरहेँ बीतल। \nतकर बाद एक िदन पौरकी ओिह दुनू बच्चाकेँ खेनाइ खुअएला काल मुँहमे काँट धऽ देलक। ओ दुनू बच्चा \nओही काल मिर गेल। मरलाक बाद खोतासँ दुनू बच्चाकेँ लोलसँ धकेल कऽ नीचाँ खसा देलक। ओिह समय \nरानी महलमे छलीह आ बच्चा सभकेँ खसबैत ओ देखलिĠह। ओही िदनसँ रानीकेँ शंका भऽ गेलिĠह आ सभ \nिदन हुनका िचĠता घेिर लेलकिĠह। \nराजाकेँ रानी कहलिĠह -– हे राजा। देखू। अपना महलमे दू टा पौरकी रहैत रहए। ओ दू टा बच्चा देलक। \nबच्चाक माए मिर गेल। तकर बाद ओ दोसर िबयािह कए अनलक। दू चािर िदनुका बाद ओ दुनू बच्चाकेँ \nमािर देलक। से हे राजा, कतहु हमहूँ मिर जाइ तँ अहाँ दोसर िबयाह कए लेब तखन हमरो दुनू बच्चाक \nईएह हाल ने भऽ जाए। \nराजा बाजल- यै रानी। एखन अहाँ जीिवत छी, तखन एिह गपक अहाँ िकएक िचĠता कए रहल छी। \nरानी बजलीह - निह राजा। यिद हम मिर गेलहुँ तँ अहाँ िबयाह तँ निह कए लेब? \nराजा उþर देलक – निह । हम दोसर िबयाह निह करब। \nई किह राजा अपन दरबĔजामे आपस चिल गेल। \nओही िदनसँ रानी दुिखत रहए लगलीह आ अनचोĸे एक िदन मिर गेलीह। \nआब एिह गपकेँ लए राजा बƂड िचĠतामे पिड़ गेल। आब दुनू भाए सीत आ बसĠत सेहो िदĸतमे पिड़ \nगेलाह। \nराजाकेँ राजाक खबािसनी, मĠÿी, मुंशी आ मारते रास लोक सभ बुझाबए लागल। \nराजासँ कहए लगलाह- राजा यिद अहाँ िबयाह निह करैत छी तखन एिह दुनू बच्चाक की दशा होएत। ने \nएकरा सभक खेनाइक कोनो ठेकान रहत आ निहये पढ़ाइक। तािह Ņारे अहाँ एकटा िबयाह करू।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \nएिह तरहेँ बुझओलापर राजा बाजल - ठीक अिछ। जखन अहाँ सभक यैह िवचार अिछ तखन जाऊ , कोनो \nगरीबक लड़की भेटत तँ हम ओकरा संग िबयाह कए लेब। \nएिह तरहेँ राजाक सभटा गप बुिझ-गुिण मुĠशी दीवान सभ क्यो लड़की ताकए लगलाह। एकटा लड़की राजाक \nनगरमे भेटल। ओ लड़की महागरीबक बेटी छलीह। राजा शुभलग्न बना कए ओिह लड़कीकेँ िबयाह कए आिन \nलेलक। िकछु िदन धिर ओ लड़की घरमे रहलीह। िकछु िदनुका बाद ओकर ममता ओिह दुनू भाएपर कम \nहोमए लागल। दुनू भाए İकूलसँ पिढ़ कए घर आबिथ आ अपन दरबĔजापर गेĠद लए खेलाइमे लािग जािथ। \nएक िदन अनचोĸेमे गेĠद आँगनमे जा कए खिस पड़ल। \nओिह समयमे ओकर सभक सतमाए आँगनमे छलीह। गेĠद खसलाक संग ओ गेĠदकेँ उठा कए अपन कोरामे \nरािख लेलिĠह।ओ दुनू भाए गेĠद तकैत आँगनमे अएलाह आ कहलिĠह जे माए गेĠद हमरा सभकेँ दए िदअ। \nहम दुनू भाए खेला रहल छी। माँ कहलिखĠह जे हमरा लग गेĠद निह अिछ, अहाँ सभ चिल जाऊ। गेĠदकेँ \nदुनू भाए मायक कोरामे देखलिĠह। फेर कहलिĠह - माँ हमरा सभकेँ गेĠद िदअ। हम सभ खेलाएब। एिह \nतरहेँ दुनू भाए मँगैत-मँगैत माँक कोरासँ गेĠद लए लेलिĠह । गेĠद लऽ लेलाक बाद रानीक हृदयमे बƂड \nतामस अएलैक। रानी तामसे भेर भेल कोचपर आिब पिड़ रहलीह आ खेनाइ-िपनाइ Ĝयािग देलिĠह। खबािसनी \nसभ बुझा कए थािक गेलीह जे रानी चलू, हमरा सभ खा ली। मुदा रानी कोनो उþर निह देलिĠह। ओ \nकहलिĠह जे आब हम मिर जाएब। एतेक गप सुिन खबािसनी राजा लग जा कए कहलक जे रानी बƂड \nदुिखत छिथ। आब बचबा योग्य निह छिथ। अहाँ जा कए देखू। राजा एतेक गप सुिन कए अपन महलमे \nगेलाह आ रानीसँ पुछलिĠह। रानी कहलिĠह जे तोहर एहन हालत कोना भेलह जĪदी बताबह। \nरानी कहलिĠह-अहाँ हमरासँ पुछैत छी तँ पिहने अहाँ हमरासँ सत करू  तँ हम कहब। निह तँ हम मिर \nजाएब। राजा िकछु निह सोचलिĠह। ओ रानीक संग सत कए लेलिĠह। सत केलाक बाद रानी कहलिĠह- \nहमर ई दशा अहाँक दुनू बेटा कएने अिछ। हमर िबमारीक यैह एकटा उपाय अिछ निह तँ हम निह बिच \nसकैत छी - अहाँ ओिह दुनूकेँ मािर ओकर करेज िनकािल हमरा िदअ। तखन हम बिच सकैत छी। राजा \nएतेक गप सुिन कए बƂड तमसा गेल। ओ दुनू बेटाकेँ बजा कए बƂड मािर मारलक आ तकर बाद \nजĪलादक हाथसँ मरबएबा लेल पठा देलक। जĪलाद दुनू भाएकेँ मारैत-िपटैत बोनमे लए गेल। दुनू भाए बƂड \nकािन रहल छलाह। जखन जĪलाद सभ ओकरा दुनू गोटेकेँ मारए लागल तँ ओ सभ कहलिĠह जे हमरा \nसभकेँ निह मारू।  हमरा सभकेँ छोिड़ देब तँ हम सभ घुिर कए नगर निह जाएब। अहाँ सभ कोनो माल-\nजानवरकेँ मािर ओकर करेज जा कए दए िदयौक। आ ई किह दुनू भाए संगमे जतेक पाइ छलिĠह सेहो \nजĪलाद सभकेँ दए देलिĠह। एक जĪलाद कहलक जे मािर िदयौक। दोसर कहलक जे निह मारू।  ई सभ \nघुिर कए जएबो करत तँ हम सभ कहबैक जे हम सभ की करू।  हम सभ तँ करेज आिन कए देने छलहुँ। \nमरलाक बाद जीिब गेल होएत। \nजĪलाद ओिहना कएलक आ दुनू भाएकेँ छोिड़ देलक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \n  \nकथा रूप  १: जĪलाद ओिहना कएलक आ दुनू भाएकेँ छोिड़ देलक। \nदुनू भाए ओिह बोनमे भटकए लगलाह। रातुक मौसममे दुनू भाए एकटा गाछक नीचाँ सूित गेलाह। िकछु \nकालक बाद दुनू भाए उिठ गेलाह आ गाछक ऊपर एकटा साँपकेँ चढ़ैत देखलिĠह। ओिह गाछपर दू टा \nहंसक बच्चा रहैत छल। हंस चरबाक लेल गेल रहए। ओिह साँपकेँ देिख कए हंसक बच्चा बाजए लागल। \nदुनू भाए सोचलक- देखू। ई साँप बच्चाकेँ खा जाएत। एतेक सोचलाक बाद तलवारसँ मािर कए साँपकेँ ओ \nसभ नीचाँ खसा देलक। बच्चा बजनाइ बž कए देलक। जखन भोर भेल तँ हंस-हंिसनी चिर कए आएल आ \nबच्चा लेल खेनाइ अनलक। बच्चाकेँ आहार खुआबए लागल तँ बच्चा आहार निह खएलक आ कहलक जे माँ \nहमरा ई बताऊ जे एिह गाछपर हम पिहल देल बच्चा छी आिक अहाँ पिहनिहयो एिह एिह गाछपर बच्चा देने \nछी । माए कहलकै जे हम पिहनिहयो देने छी मुदा आइ धिर माÿ अहाँ दुनु गोटेक मूँह देिख रहल छी। \n  \nकथा रूप  २: बेशी लोकिĆय आ पसरल क्षेÿमे: जĪलाद ओिहना कएलक आ दुनू भाएकेँ छोिड़ देलक। \nदुनू भाए ओिह बोनमे भटकए लागल, खूब बौआएल। रातुक समय दुनू भाए एकटा गाछक तरमे सूित गेल। \nभोरे बोनसँ बहराइत दोसर देश जाए लागल। दुनू भाए भूखल िपआसक मारे ĭयाकुल भऽ गेल। जा कए \nएकटा गाछक नीचाँ बैिस कए सुİताए लागल। ओ सभ सोचए लागल जे आब कोन उपाय करू।  ओही \nसमय ओिह गाछपर दू टा मएनाक बच्चा रहए। ओिहमेसँ एकटा कहैत अिछ जे हमर जे काँचिह मौस खा \nजाएत तकरा बƂड शीƈ राĔय भेिट जएतैक। आ दोसर कहलक जे हमरा जे आिगमे पका कए खाओत तँ \nिकछु िदनुका बाद ओ राज पािब जाएत। एतेक गप दुनू भाए सुनलक आ हाथमे एकटा लाठी लए ओकरा \nसभकेँ मािर कए नीचाँ खसा देलक आ लऽ कए िबदा भेल। िकछु दूर आगाँ गेल तँ देखलक जे गाए-महीस \nचराबए बला चरबाहा सभ एकटा बएरक काँटक बोन - झाँखुरकेँ जरा रहल छलाह। ओ दुनू भाए सोचलक \nजे अही अिगनवानमे पका कए एकरा खाएब। ओिह आिगमे दुनू गोटे मेनाक बच्चाकेँ पका कए खएलक। \nकाँटमे जे ओ सभ पका कए खएलक तँ ओकर सभक भाग्यमे सेहो काँट लािग गेलैक। \nओतएसँ दुनू भाए िबदा भेल। िकछु दूर गेलाक बाद ओकरा सभकेँ आमक एकटा गाछी भेटलैक। \nबसĠत चलैत-चलैत थािक गेल रहए आ ओकरा आर चलल निह भऽ पािब रहल छलए। \nसीत कहलक-भाइ, तूँ एतए बैस, हम ओिह गामसँ िकछु माँिग कए अनैत छी आ तखन खा कए हमरा सभ \nआगाँ चलब। सीत मँगबा लेल गाममे चिल गेल। सीत जािह गाममे (कथा रूप  ३ गामक नाम हिİतनापुर \nसेहो कतहु-कतहु कहल जाइत अिछ) मँगबाक लेल गेल ओिह गाममे राजाक बेटीक İवयĦबर रचाओल गेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \nछल। ओिह İथान पर जन सĦमदर् छल। ओतए भीड़ देिख सीत अटिक गेल आ देखए लागल। सीत अपन \nभाएक सुरता िबसिर गेल । İवयĦबरमे लड़की जयमाल लए सभामे घुरए लागिल आ माला सीतक गरदिनमे \nपिहरा देलक। ओहीठाम सीतक िबयाह ओिह लड़कीक संग भए गेल। \n(रूप  ४) िबयाहक पिहने ओतुĸा लोक सभ बाजए लागल जे ई राजाक बेटी होइतो एकटा िभखमंगाक \nगरदिनमे माला पिहरा देलक। आ ईहो जे ओ लड़की बतािह भऽ गेल अिछ। ओकर गरदिनसँ माला िनकािल \nकए ककरो दोसराक गरदिनमे माला पिहराऊ निह तँ िबयाह निह होमए देब। ई गप सुिन लड़की बाजिल जे \nहमर भाग्यमे ईएह िभखमंगा िलखल अिछ तँ हमरा राजा कतएसँ भेटत ? हम एकरे संग िबयाह करब। ई गप \nसुिन सभ राजा अपन-अपन घर चिल गेलाह आ कहलिĠह जे एिह लड़कीकेँ एिह गामसँ िनकािल िदअ आ \nकोनो दोसर ठाम पठा िदअ। राजा ओनाही कएलक। ओिह दुनू गोटेकेँ अपन गामसँ बाहर पठा देलक। ओ \nओही नगरमे रहए लागल। िकछु िदनुका बाद लोक सभ राजाकेँ कहए लागल जे अहाँ ओिह लड़काक संग \nलड़कीसँ छोड़ा िदयौक आ कोनो दोसर लड़काक संग ओकर िबयाह कराए िदयौक। \nसभक कहलापर राजा एकटा कुटनी बुिढ़याकेँ जहर-माहुर संगमे दए पठेलक जतए सीत आ राजाक बेटी \nरहैत छल। ओ बुिढ़या ओकरा सभक संगे रहए लागल। िकछु िदन धिर ओ ओतिह रहल। दुनू गोटेकेँ कोनो \nगपक िचĠता निह भेलैक। एक िदन सीतकेँ अनचोĸेमे बƂड िपयास लगलैक। ओ अपन रानीसँ बाजल-हमरा \nपािन िपया िदअ। बुिढ़या फटाकसँ उिठ कए गेल आ एक िगलास पािनमे जहर घोिर सीतकेँ देलक। सीतकेँ \nबड़ जोरसँ िपयास लागल रहैक से ओ खटसँ पािन लऽ कए पीिब गेल। पािन पीिबते सीतकेँ िकछुए कालक \nउपराĠत बƂड िनशा अएलैक। िİथरे-िİथरे िनसाँ बढ़ैत गेल। िनसाँमे सीत ओĠघरा गेल। बुिढ़या बाजल जे \nकोनो गप निह। िचĠता निह करू।  सभ ठीक भऽ जाएत। कनेक कालक बाद सीत मिर गेल। रानी खूब \nहाƅोस कए कानए लागिल। ओिह ठाम कोनो गाम निह छल। सीतकेँ धारक कात लऽ जा कए गािर देल \nगेल। बुिढ़या कहलक- देखू िचĠता निह करू।  आब हम सभ असनान कए ली। असनान करए गेल तँ \nएकटा नाह िकनारमे लागल छल। बुिढ़या बाजल जे चलू, ओिह नाहपर बैिस कए İनान कए लेब। तखन दुनू \nगोटे ओही नाहपर बैिसकए नहाए लागल। तखन आİते-आİते नाह आगाँ जाए लागल। जखन नाह बीच धारमे \nगेल तँ (रूप  ५: एतए रानीक नाम फुलवĠती सेहो अबैत अिछ) रानी देखलक जे नाह बीच धारमे आिब गेल \nअिछ। तखन ओकरा बुझबामे अएलैक जे ई बुिढ़या ओकरा ठिक कए लए जा रहल छैक। ओ रानी अपन \nपėीक िबयोगमे छलीह। ओ हृदयमे सोचलक जे ओकर पित मिर गेल छैक तँ ओ जीिवत रिह कए की \nकरत। ई सोिच कए नाहसँ कूिद कऽ ओ धारमे फाँिग गेल। भँसैत-भँसैत ओ बƂड दूर चिल गेल आ ओतए \nओ कात लािग गेल। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nआब बसĠतक िखİसा: \nबसĠत ओिह गाछीमे भाएक आस तकैत रहए। िदन साँझमे बदलए लागल। ओिह गाछीमे कुĦभकार लोकिन \nगाछीक पात बहािर रहल रहिथ। तखने बसĠत कनैत-कनैत ओिह कुĦभकार लग गेल। कुĦभकार पुछलक-\nअहाँ िकएक कािन रहल छी। बसĠत सभ गप बतेलक। कुĦभकार कहलक-अहाँ िचĠता निह करू।  अहाँ \nहमरा घरपर चलू। अहाँ हमरा घरपर रहब। बसĠत कुĦभकार लग चिल गेल आ रहए लागल। ओतए रहैत-\nरहैत एक बेर एकटा बिनजारा अपन जहाज लए वािणĔय करए लेल जा रहल छल आिक बीच धारमे ओकर \nजहाज बीचमे ठाढ़ भए गेलैक। \nजहाजक इĠजीिनअरसँ (रूप  ६ एतए बिनजाराक नाम नैका बिनजारा सेहो कहैत सुनल गेल) बिनजारा पुछलक \nजे की जहाज एतएसँ आगाँ निह जा रहल अिछ। इĠजीिनअर कहलक-जहाज बिल माँिग रहल अिछ। कोनो \nमनुक्खक बच्चाक बिल देलाक बाद जहाज आगाँ जाएत। एतेक गप ओ बिनजाराकेँ कहलक तँ बिनजारा तीन \nलाख रुपैया लए एकटा बच्चाक तलाशमे गेल। ताकैत-ताकैत ओ ओही गाममे गेल जािह गाममे बसĠत रहैत \nछल। बिनजारा अबाज लगबैत जा रहल छल जे, जे क्यो एकटा बच्चा देत ओकरा हम तीन लाख रुपैया \nदेब। एिह Ćकारसँ ओ अबाज लगबैत जा रहल छल। क्यो गोटे निह बाजल। जखन ओ कुĦभकारक \nदरबĔजाक सोझाँ गेल तँ कुĦभकार कहलक-हँ हम एकटा लड़का देब। हमरा पाइ चाही। बिनजारा ओिह \nकुĦभकारकेँ तीन लाख टाका देलक आ ओतएसँ ओ बसĠतकेँ लए अपन जहाजक लग गेल। \nबसĠत ओकरासँ पुछलक-बिनजारा। अहाँ हमरा कतए लए जा रहल छी। \nबिनजारा बाजल-हम अहाँकेँ बिल चढ़एबा लेल लए जा रहल छी। िकएक तँ हमर जहाज धारक बीचमे ठाढ़ \nभऽ गेल अिछ। तािह Ņारे अहाँक बिल हम चढ़ाएब। एतेक गप सुिन कए बसĠत बाजल जे हे बिनजारा। \nहमरा ओतए गेलाक बाद, जहाज छूलाक बाद जे जहाज खुिज जाएत तँ अहाँ हमरा छोिड़ देब ने? \nबिनजारा कहलक-हमर जहाज जे खुिज जाएत तँ हम अहाँकेँ छोिड़ देब। \nबसĠत बीच धारमे जा कए हाथसँ जहाजकेँ छूिब कए बाजल। जहाज अहाँ जाऊ तँ हमर जान बाँिच \nजाएत। \nएतेक कहबाक देरी रहए आिक जहाज ओतएसँ िबदा भऽ गेल। \nइĠजीिनअर बिनजाराकेँ कहलक-एकरा बैसा िलअ जहाजमे। कतहु आन ठाम ठढ़ भऽ जाएत तखन? \nबसĠत बाजल-हमरा मािर देने रिहतहुँ तँ फेर जहाज ठाढ़ भेलाक बाद हमरा कतएसँ अिनतहुँ? \nबिनजारा बाजल-छोिड़ िदअ एकरा।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nबसĠत ओतएसँ धारक काते-काते िबदा भेल आ ओतए पहुँिच गेल जतए सीतक İÿी कािन रहल छलीह। \nबसĠत पुछलक-अहाँ िकएक कािन रहल छी ? \nएतबा सुिनतिह ओ कानब बĠद कए चुप भए गेलीह। \nबसĠत कहलक-हमहूँ दुखक मारल छी। हम दू सँ िबछुिड़ कए एक भए गेल छी। \nİÿी पुछलक-अहाँक की नाम छी आ अहाँक भाएक की नाम छी? \nबसĠत बाजल-हमर नाम बसĠत छी आ हमर भाएक नाम सीत छल। \nई बात सुनैत İÿी फेरसँ कानए लागल आ कहलक जे अहाँक भाए İवगर्वासी भए गेलाह। हुनके िवयोगमे \nहम कािन रहल छी। ई गप सुिन कए (रूप :७ एतए नाम िदल बसĠत सेहो अबैत अिछ) बसĠत कहलक जे \nआब हमरो जीिवत निह रहबाक अिछ। \nई गप सुिनतिह सीतक İÿी मिर गेिल आ बसĠत ओही समय बोनमे जा कए एकटा पैघ गाछपर चिढ़ कए \nअपन जान देबाक लेल तैयार भऽ गेल। ओही समय एकटा आकाशवाणी ओकरा अबाज देलक-बसĠत तूँ \nअपन जान निह गमा। तोहर भाए जीिवत छौक। जो जतए तोहर भाएक सारा छौक ओिहपर अपन दिहन \nहाथक कंगुिरया आँगुर कािट कए ओिहपर छीिट दे। तोहर भाए जीिवत भए जएतौक। एतेक गप सुिन कए \nबसĠत गाछसँ नीचाँ उतिर गेल आ जतए ओकर भाएक सारा छल ओिहपर ओिहना कएलक। सीत राम-राम \nबजैत उिठ गेल। दुनू भाइ गरा िमलल। ओिह ठामसँ दुनू भाए िबदा भेल। िदनसँ साँझ पिड़ गेल आ दुनू \nभाए एक ठाम गाछक नीचाँ अटिक गेलाह। \nसीत कहलक-भाए बसĠत एतिह रुकैत छी। भोर भऽ जाएत तखन फेर हम सभ िबदा होएब। \nदुनू भाए ओिह गाछक नीचाँ रािÿ ĭयतीत करए लगलाह। \n  \nिखİसा रूप  ८: रािÿक बारह बाजल तँ बोनसँ एकटा साँप बहार भेल आ गाछपर चढ़ए लागल। ओही \nगाछपर हंसक खोता रहए। ओिह हंसक खोतामे दू टा हंसक बच्चा रहए। साँपकेँ देिख कए दुनू बच्चा \nअबाज देमए लागल। ई अबाज दुनू भाए सुनलक आ साँपकेँ गाछपर चढ़ैत देखलक आ सोचलक जे ई साँप \nबच्चा सभकेँ खा जाएत से एकरा जे मािर दी तँ बच्चा सभक जान बिच जाएत। ओ सभ साँपकेँ मािर \nदेलक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nतावत हंस दहमे चरए लेल गेल रहए। हंस ओिह खोतामे कतेक बेर बच्चा देने रहए मुदा एकोटा बचा उठा \nनिह सकल रहए। भोरे सकाले हंस दहसँ चिर कए आएल। बच्चा सभकेँ जीिवत देिख बƂड Ćसž भेल। \nबच्चाकेँ अहार देमए लागल। बच्चा मुँह घुमा लेलक आ पुछलक-माँ अहाँ एिह गाछपर कतेक बच्चा पाड़लहुँ \nआिक हमही पिहल बच्चा छी। \nमाँ बाजिल-निह एिह गाछपर कएक बेर हम बच्चा देलहुँ मुदा मुँह अहॴ दुनूक हम आइ देखलहुँ। \nबच्चा बाजल जे हमरो मुँह अहाँ निह देिख सिकतहुँ , जे ई मुसािफर निह रिहतए। नीचाँ देखू की पड़ल \nअिछ। \nहंस देखलक जे नीचाँ मे एकटा साँप पड़ल छैक आ दू टा मुसािफर िफिर रहल अिछ। \nबच्चा बाजल-ओिह साँपकेँ यैह दुनू मुसािफर मारलक अिछ। पिहने जा कए ओही मुसािफरकेँ खएबा लेल \nिदयौक। ओ खाओत तँ हम खाएब। \nहंस नीचाँ उतिर कए आएल आ कहलक- मुसािफर, जखन अहाँ निह खाएब तँ ई दुनू बच्चा सेहो निह \nखाएत। \nई दुनू भाए कहलक-माँ खेनाइसँ Ćेम पैघ अिछ। माँ हमहूँ सभ पिरिİथितक मारल छी। हमर सभक के \nसहायता करत ? \nहंस बाजल-हमर सहायता अहाँ कएलहुँ से अहाँक सहायता हम करब। िलअ एकटा बच्चा हम अहाँ सभकेँ \nदैत छी। ई अहाँक सहायता करत। िसयान भेलापर ई अहाँ दुनू भाएकेँ अपन पाँिखपर बैसा कए उिड़ \nसकैत अिछ। जतए मोन होएत ओतए जा सकैत छी। ई वरदान हम दैत छी जे अहाँ दुनू भाए सफल \nरहब। दुनू भाए Ćणाम कए ओतएसँ िबदा भेलाह। ओ सभ जतए कतहु िबलमैत रहिथ ओतए हंस अपन दुनू \nपाँिख पसािर छाह कए दैत छल। एिह Ćकारेँ िकछु िदन बीतल। हंसक बच्चा पैघ भऽ गेल। ओ आब दुनू \nभाएकेँ चढ़ा कए लऽ जाए योग्य भऽ गेल। \nहंस बाजल-भाए। आब तोँ दुनू भाए हमर ऊपर बैिस जाह। अहाँ जतए कतहु कहब हम अहाँ सभकेँ लए \nचलब। \nदुनू भाए ओतएसँ हंसपर सवार भए आगू िबदा भेलाह आ जा कए कंचनपुर शहर पहुँचलाह। नगरक बाहर \nएकटा बरक गाछ छल। ओही गाछक लग ओ सभ डेरा खसेलक आ रहए लागल आ शहरमे जा कए काज \nकरए लागल। साँझ भेला उþर ओही गाछक लग खेनाइ खा कए ओ सभ सूित जािथ। हंस भिर राित दुनू \nभाएक देख-रेख करैत छल। िकछु िदनुका बाद ओिह कंचनपुर शहरक राजाक कंचना नाĵा बेटीसँ सीत Ćेम \nकरए लागल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nओिह लड़कीक ĆĜयेक िदन फूलसँ ओजन कएल जाइत छल। Ćेम कएलाक बाद लड़कीक ओजन बहुत बढ़ए \nलागल। राजाकेँ खबर भेल जे लड़कीक ओजन िकएक बढ़ए लागल अिछ। राजा अपन महलक चारू  कात \nिसपाहीक पहरा िदआ देलक। ताहूपर सीत हंसपर सवार भए महलमे चिल जाइत छलाह। सĦपूणर् शहरमे \nिहलकोर उिठ गेल जे के ई लोक अिछ जे हमर राजाक महलमे चोिरसँ चिल जाइत अिछ। एक िदन \nसंजोगसँ सीत गेल आ कोचपर बैिस दुनू गोटे हँसी मजाक करए लागल आ अहीमे दुनू गोटेकेँ िनž लािग \nगेलैक। हंस बेचारा घुिर कए आपस अपन डेरापर आिब गेल आ भोरमे दुनू गोटेकेँ एĸे संग महलमे पकिड़ \nलेल गेलैक। \n  \nराजा सभटा गप पुछलक। सीत सभटा गप बतेलक। \nलड़की कहलक जे हमर भाग्यमे यैह अिछ आ यैह रहत। \nराजा सोिच कए कहलक-अहाँ अपन भाएकेँ लए आऊ आ हंसकेँ सेहो। \nबसĠत आ हंसकेँ सीत लए अनलक। हंसकेँ देिख कए राजा बƂड Ćसž भेल। \nराजा कहलक-हमर मĠÿी लग एकटा आर बेटी छैक। दुनू भाएक एकिह बेर िबयाह कए देल जाएत। \nबƂड धूम-धामसँ दुनू भाएक िबयाह भेल। \nसीतकेँ कंचनपुरक राज भेटल कारण राजाक तँ एकेटा बेटी रहए। तािह Ņारे सीत िकछु िदन िबतलाक बाद \nकहलक जे आब हम अपन शहर जाएब। \nराजा खुशीक संग ओिह चारू  गोटे बेटी-जमाएकेँ िबदा कएलक। सीत-बसĠत दुनू भाए अपन देश िबदा भेल। \nिकछु िदनुका बाद ओ सभ अपन नगर पहुँचल तँ ओतुĸा हालत बƂड गĦभीर देखलक। अपन राजक एक \nकोनमे ओ सभ अपन घर बनेलक आ रहए लागल। सीतक माए आ िपता दुनू गोटे आĠहर भए गेल रहिथ। \nसभ िदसनसँ िवपिþ आएल छलिĠह। एक िदन हुनका पता लगलिĠह जे हुनकर राĔयक एक कोनमे कोनो \nदोसर राजा घर बना कए रिह रहल अिछ। चलू ओकरासँ भेँट कए आबी। \nओ सभ जखन अएलाह तँ दरबĔजापर सीत-बसĠत दुनू गोटे चीिĠह गेलिथ जे यैह हमर माए-बाप छिथ। दुनू \nभाए अपन-अपन İÿीकेँ इशारा कएलिĠह। एिह दुनू गोटेकेँ भीतर लए जइयĠहु आ नीक जेकाँ असनान \nकरबाऊ, नीक कपड़ा पिहराऊ आ खूब आ नीक खेनाइ खुआऊ आ तकर बाद एतए आनू आ मंचपर बैसाऊ। \nतकर बाद सीत आ बसĠत दुनू भाए माँ-िपताक आगाँ ठाढ़ भए कहलिĠह-ई तँ बताऊ जे अहाँकेँ कैकटा बेटा \nअिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nराजा महेĂर िसंह कहलिĠह-हमरा दू टा बेटा रहए मुदा आब एकोटा निह अिछ। हमर भाग्यक दोख अिछ। \nनिह जािन ओ सभ जीिवत अिछ आिक मिर गेल? हम तँ  मरबा देने रिहयैक। \nसीत-बसĠत बाजल-निह। अहाँक दुनू बेटा जीिवत अिछ। एतेक कहैत ओकरा सभक आँिख नोरा गेलैक। \n-–िपताजी वैह सीत-बसĠत हम सभ छी। \nओही समय राजाक आँिख खुिज गेलैक आ दुनूकेँ अँकवारमे भिर पकिड़केँ ओ कानए लागल आ अपन गĪती \nİवीकार कएलक। धĠय लाला, अहाँक अउरदा बढ़ए। अमर रहू । \nगजेĠƖ ठाकुर,जĠम ३० माचर् १९७१ ई.,गाम-मेंहथ, भाया-झंझारपुर,िजला-मधुबनी,“िवदेह” ई-\nपिÿका http://www.videha.co.in/ ,क सĦपादक जे आब िĆंटमे सेहो मैिथली सािहĜय आĠदोलनक ĆारĦभ \nकएने अिछ।१.िछिड़आयल िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, २.उपĠयास ( सहćबाढ़िन) ,३. पń-संƇह ( सहćाĤदीक \nचौपड़पर),४.कथा-गĪप (गĪप-गुच्छ),५.नाटक(संकषर्ण), ६.महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) \nआ ७.बाल-िकशोर सािहĜय ( बाल मंडली/ िकशोर जगत ) कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक ( खěड १ सँ ७ ) नामसँ। \nिहनकर कथा-संƇह(गĪप-गुच्छ) क अनुवाद संİकृतमे आ उपĠयास ( सहćबाढ़िन) क अनुवाद अंƇेजी ( द \nकॉमेट नामसँ) आ संİकृतमे कएल गेल अिछ। मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी-मैिथली शĤदकोश आ पĽी-ĆबĠधक \nसिĦमिलत रूपेँ  लेखन-शोध-सĦपादन आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण। अंतजŭल लेल ितरहुता यूनीकोडक \nिवकासमे योगदान आ मैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक िवकास।मैिथलीसँ अंƇेजीमे कएकटा \nकथा-किवताक अनुवाद आ कžड़, तेलुगु, गुजराती आ ओिड़यासँ अंƇेजीक माğयमसँ कएकटा कथा-किवताक \nमैिथलीमे अनुवाद। ई-पÿ संकेत- ggajendra@gmail.com \n३. पń \n३.१. \n आशीष अनिचĠहार \n  \n३.२.गीत-अशोक चौधरी   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \n३.३.बुढ़वा-\n उपेĠƖ  भगत नागवंशी \n३.४.\n िवनीत ठाकुर:  उठू मैिथल भेलै भोर \n३.५.\n  सतीश चĠƖ झा-चानक Ćेम \n  \n३.६. डा. सुरेĠ Ɩ लाभ-इितहास \n३.७.सĦबĠधाक नव सूÿक खोजीमे-\n सरİवती चौधरी ‘रचना’ \n  \n३.८.\n  Ĕयोित-जीवन सोपान \nआशीष अनिचĠहार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \n \nगजल ५ \nइहो अहाँक Ćेम छल पछाित जानल हम \nखाली मूहँक छेम छल पछाित जानल हम \n  \nआिग लागल घर मे िचĠताक गĢप निह \nकारण अपने टेम छल पछाित जानल हम \n  \nसड़ैत देखिलऐक िकच्छो के कादो मे \nअपने घरक हेम छल पछाित जानल हम \n  \nिपबैत रहलहुँ सिदखन िवदेशी शीतल पािन \nतैओ गरमी कĦम छल पछाित जानल हम \n  \nिकछु तĜव कए दैत छैक अनिचĠहार सभ के \nकथन मे दĦम छल पछाित जानल हम \nगजल ६  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \nअहाँ िनरोध करु \nअहाँ िवरोध करु \n  \nलोक बढ़त आगाँ \nअहाँ अवरोध करु \n  \nसुखी हएत गरीब \nअहाँ ƅोध करु \n  \nधनी बनए धनी \nएहने शोध करु \n  \nजनतंÿ अपने जĠमल \nखूब ओध-बाध करु \n  \nसþा-सुरक्षा अपने \nखूब अपराध करु \n  \nखाएब अहाँ फाİट-फूड \nबरबाद बाध करु \nगजल ७  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nइजोतक ददर् अĠहार सँ पुिछयौ \nधारक ददर् कछेर सँ पुिछयौ \n  \nनिह काटल गेल हएब जिड़ सँ \nकाठक ददर् कमार सँ पुिछयौ \n  \nसमदाउनो हमरा िनगुर्णे बुझाएल \nकिनञाक ददर् कहार सँ पुिछयौ \n  \nसभ पुरुषक मोन जे सभ İÿी हमरे भेटए \nअवैध पेटक ददर् ĭयिभचार सँ पुिछयौ \n  \nकरबै की हाथ आ गला िमला कए \nअनिचĠहारक ददर् िचĠहार सँ पुिछयौ \nगजल ८ \nबेमार छी मुदा बेमार निह लगैत छी \nदवाइ खाइ से किहओ ने चाहैत छी \n  \nहमरा अहाँ नीक लगलहुँ सभ िदन सँ \nमुदा Ćेम अिछ से किह निह पबैत छी \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \nिवसजर्नक पछाित बला मूितर् छी हम \nभसा देल गेलहुँ मुदा निह डुबैत छी \n  \nसभ िदन हमरा लेल मधुāाविनए िथक \nटेमी दगेलाक पछाितओ निह कुहरैत छी \n  \n (अिगला अंकमे जारी) \nगीत- \nअशोक चौधरी  \n  \n  \nकिहया अहाँसँ होयत आब िमलन \nएकहु घड़ी निह मोनमे होइय चएन \nअपन Ćेमके याद पारू  िĆयतम \nतरिस खून रहल छी, तरिसते रहबै अहाँके िवना \nकिहया अहाँसँ .................. \n  \nहमर सभटा अपराध माफ करब \nजे हमरासँ भूलमे भेल हो \nदुिनयाक सभे खुसी, अहाँके भेटए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \nहमर अहाँ Ćाण जीवन आ धन \nअहीकेँ चरणमे लागल अिछ लगन \nहमरो हृदयपर िवचारू  िĆयतम \nई जेना बरसै, बरिसते रहत, अहाँके िवना \nकिहया अहाँसँ ....................... \n  \nिवरहके अनेको उठैत अिछ तरंग \nआउ उठाउ लगाउ अंगसँ अंग \nअपना िवयोगेमे निह मारू  िĆय \nभटिकते रहल मन भटिकते रहत, अहाँके िवना \nकिहया अहाँसँ ................... \nबुढ़वा \n  \nउपेĠƖ  भगत नागवंशी \n  \nबुढ़बा बड़बड़ाइत रहैत छल \nटěडेाली नइ कर, \nएिहसँ की होतौ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \nदेखै नइ छही समय \nकमो खटो पाइ कमो \nनइ तँ भुक्खेा मरबेँ । \n  \nकी करू  \nचोरी करू , डकैती करू  \nआ िक पाकेटमारी करू  \nनइ, मेहनित कर \nइमानदारीसँ कमो \nभुक्खेर नइ मरबेँ ।। \n  \nचलू अहीँक बात मािन लेलौँ \nबड़ मोसिकलसँ भेटल काम \nकरऽ लगलॱ मेहनित \nकमाय लगलॱ टका \nबƂड नीक, \nमुदा कहाँ भरैत अिछ \nपाँचो परानीके पेट । \n  \nगलल जाइय देह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nधीया–पुता हमरा कहैत अिछ \nबुढबा ..... हमरालए की कएलह ? \nहे, दीनानाथ ........... \nहमहूँ आब बड़बड़ाइत छी । \nगीतकार  : \n िवनीत ठाकुर \n  \nगीत :  उठू मैिथल भेलै भोर \nजय जय मैिथल जय िमिथला \nहर–हर    गĻे    जय   कमला \n  \nउठू  यौ   मैिथल  भेलै  भोर \nचुनमुन  िचरैया  करैय  शोर \nकोिश कमला अमृत जल धारा \nआलश छोरु कहे भुरुकवा तारा \n  \nमाईट पािनके लगाक छाती \nबुिढया  दादी   गावे   पराती \nगाई मिहश खोललक चरवाहा \nहर  लऽ  िवदाह  भेल हरवाहा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \n  \nमिĠदर मिİजद िमिथलाके शान \nरुप    अनेक  एकही   भगवान \nजनक  शलहेशक  ई कमर्भूिम \nİवगर्  समान वनाऊ मािÿभूिम \n \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेजमे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं अĢपन एकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन। \n \n  \nचानक Ćेम \n निह उतरल छल चान गगन सँ \n छलै आइ भारी िजद ठनने। \n जािग गेल छल Ćात िनž सँ \n उदयाचल िसĠदुर सन रँगने। \n  \n िविĮमत पवन आँिख के मिल-मिल \n देिख रहल छल दृįय ठाढ़ भ’। \n उगतै सुरुज चान जिड़ मरतै \n आिव रहल छै िकरण गाढ़ भ’। \n  \n मुशिक रहल छल चान, ठोर पर \n छलै अपन İनेहक शीतलता।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \n तािक रहल छल बाट, िमलन कँे \n छलै हृदय मे मधुर िवकलता। \n  \n बनल िनयम छै कालचƅ के \n के जानत की हैत अशुभता। \n के बाँचत, के भागत नभ सँ \n हैत नƠ िकछु आइ अमरता। \n  \n Ćखर अिग्न सँ आइ सामना \n करतै शीतल Ćभा चान केँ। \n Ćेम समपर्ण मे जीवन के \n द’ देतै आहुित Ćाण कँे। \n  \n अंग - अंग मे अिग्न पूँज सँ \n फुटतै फोँका लाल-लाल भ’। \n काँच देह निह सहतै पीड़ा \n सुĠदरता जड़तै सुडाह भ’। \n  \n पलक झपिकते घिटत भेल िकछु \n सुखद् दृįय नभ केँ Ćाँगन मे। \n शीश झुकौने सुरुज चान केँ \n बाँिध लेलक िनज आिलंगन मे। \n  \n भेल चान पिरतृĢत अंक मे \n पूणर् भेलै मोनक अिभलाषा। \n िपघिल गेल छल सुरुज िमझेलै \n कुिटल अिग्न के अहं िपपाशा। \n  \n मौन भेल छल िदनकर नभ मे \n नव आनंद अपार उठा क’। \n चान भेल िकछु लिĔजत,हिषर्त \n उतिर गेल अपने ओिरया क’।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \n डा. सुरेĠ Ɩ लाभ- \nइितहास \n  \nइितहास \n     \nअवाजक समुƖ \nहĪ लाक Ĕ वारभाटा \nअनĠ त .............. \nअनĠ त कालसँ होइत पुनरावृिþ \nपुनरावृिþ बनैछ इितहास \nहĪ लाक इितहास । \n  \nğ विनक अंकमे \nसमािहत लोक \nमुक्त होएबाक हेतु \nĭ याकुल लोक ! \n  \nआवाजहीनता ! \nशĤ दहीनता ! \nमौनता ! \nİ तĤ धता !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \nएकटा İ वĢ न \nिदवाİ वĢ न भऽ गेल अिछ । \n  \nइितहास–िसंहासनक हो \nवा हो संघषर्क \nइितहास दानवक हो \nवा हो मानवक \nसभ इितहास \nहँ ĆĜ येक इितहास \nहĪ लाक इितहास िथक । \n  \nहĪ लेहĪ लासँ भरल \nजतए शूĠ यताक अभाव िथक \nशािĠ तक अभाव िथक \nहँ, ĆĜ येक इितहास \nहĪ लाक इितहास िथक । \nसĦबĠधक नव सूÿक खोिजमे \n  \nसरİवती चौधरी ‘रचना’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n  \nसĦबĠधक कोनो सूÿ \nनिह राखऽ चाहै छी बाĠहल अहाँक संग \nरþी–रþी छहोिछþ कऽ \nमुक्त होएबाक होइछ इच्छा \nएकटा खूजल पिरसरमे \nिवचरणक अĢपन फूट आनĠद होइछ । \nमुदा अहाँक संग हमर सĦबĠधक \nनव–नव पिरभाषा खोजबाक हमर इच्छाक । \nहमरा फेरसँ झिटआ देलक अिछ \nहम अपने घरक बाट \nिबसरल जा रहल छी । \nिक अिछ अहाँक संग सĦबĠध क सूÿ \nजतेक तोड़बाक कएल जाइछ Ćयė, Ćयास \nततबए झमटदार भऽ आँिखक आगू \nभऽ जाइछ ठाढ़ \nआ देखलो बाट हेरा जाइछ \nआगू रिह जाइछ अहाँक \nमाÿ अहाँक मुह आ \nराग–अनुरागसँ तर–बतर भेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \nसĦबĠधक मजबूत सूÿ \nआब तँ लाज लागल अिछ \nमुिक्तक हमर इच्छो \nमाÿ लौलक रूपेँ  कएल Ćयास अिछ । \nहम तँ किहया निह \nमिĠदरमे भजन करबा लेल \nİवयंकेँ Ćİतुत क' चुकल छी । \nĔयोित\n  \nजीवन सोपाण \nकखनो तीवर्ता स गĠतĭयोĠमुख \nकखनो रİता रोकने बाधा \nकखनो थĦहल कखनो दौगैत \nकखनो गित भेल आधा \nअसंतोष जĠमल आ बढ़ैत रहल \nजखन अिभलाषा रहल अपूणर् \nमोन छल अखनो आरोही \nशरीर भने होयत गेल जीणर् \nएहेन आĠदोलनक Ćतीक्षा रहल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \nआĠतिरक कौतुहल के शािĠत हेतु \nजािहमे िनिमर्त भऽ सकय \nआकांक्षा आर ĆािĢत  के सेतु \nएक-एक डेग सऽ टपैत रहब \nजीवनक अĠतहीन सोपाण \nलŞय तऽ ओतिह मानब \nजतय Ĝयागब अपन Ćाण \n \n तूिलका(दिहनासँ पिहल)साभार:दैिनक जागरण-फोटोƇाफर-दीपूराज \n  \nतूिलका: \nिवदेह:सदेह:१ मे िवदेह ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक ११३ गोटेक रचना Ćकािशत भेल जािहमे १४ वषŰय \nतूिलकासँ लए ८८ वषŰय āी आńाचरण झा धिर छलाह। तूिलका एिह बरख सी.बी.एस.ई.क १०म कक्षाक \nतैयारीमे लागल रहबाक कारण अपन रचना िकछु िदनसँ निह पठा रहल छलीह। आब ओिह परीक्षाक पिरणाम \nआिब गेल अिछ आ डी.ए.वी.,बी.एस.ई.वी.,पटनाक एिह छाÿाकेँ ९६.८ Ćितशत अंक भेटल अिछ आ ओ आब \nइĠजीिनयिरंगक तैयारीमे लागल छिथ। िवदेह लेल हुनकर रचना पुनः आएल अिछ जे पाठकक समक्ष अिछ।:-\nसĦपादक \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \n \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \n। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \n \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); 2. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा \nचौधरी;३.İवािİतका-कक्षा २ \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿर्कामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \nनीचाँक दुनू काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा नौ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \n \nनताशा दस  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \n \n नताशा एगारह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \n  \n  \n  \n2.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \nमğय Ćदेश याÿा- Ĕयोित\n  \nबारहम िदनः \n3 जनवरी 1992  शुƅिदनः \nउĔजैन सऽ िवदा लऽ कऽ हमसब इĠदौर पहुँचलहुँ।ओतय हमसब िदलीप लाॅजमे रूकल  छलहुँ।आई 12 घंटा \nसऽ कम समयमे हमसब अžपूणŭ मंिदऱ बड़ा गणपित़ गीतŭभवऩ मेघदूत पाक़र् इĠदौर िचिड़याखाना आिदक ƚमण \nटैक्सीन सऽ केलहुँ। \nअžपूणŭ मंिदरमे देवी अžपूणŭक तीनटा Ćितमा छल आर चारू  िदस भगवानक अवतारके मूिþर् İवरूप दऽ कऽ \nराखल गेल छल।अिह मंिदर सऽ किनके दूरी पर बड़ा गणपित मूिþर् छल जे इĠदौरके सबसऽ पैघ मूिþर् \nछल।गीताभवनमे मूिþर्कलाके सराहनीय नमूना सब राखल छल।मेघदूत पाकर् इĠदौरके सबसऽ पैघ पाकर् छै \nजािहमे बच्चा सबहक उर्िचके िवशेष रूपसऽ  ğयान राखल गेल छल। अतुĸाौ गुलाब बगान बहुत आकषर्क \nछै। \nिचिड़याखानामे िसंह़ नीलगाय़ ऊॕट़ मृग़ बंदऱ रीछ इĜयाबिद पशु छलै।जतय उĔजर मोऱ हंस एवम् बगुला सेहो \nभेटल।अिह सबहक अितिरक्तब अतय साप आर माछ सब सेहो छल। \nइĠदौरक शीƈता पूवर्क अवलोकनक बाद हमसब 9:30 बजे राित कऽ इĠदौर- भोपाल एक्İĆेस सऽ भोपाल \nिदस िवदा भेलहुँ। \nदेवीजी : Ĕयोित       िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \n      \n  \nदेवीजी : िपता िदवस \n      िपता सेहो माता जकाँ पूजनीय मानल गेल छैथ।यńिप भारत मे िवĂके सबसऽ बेसी Ćोफेशनल मिहला \nछिथ। अतबै निहं भारतमे िवĂके सबसऽ बेसी कायर्रत मिहला छैथ तैयो ओ पुरूषक  बराबरीमे निहं छैथ आ \nĔयादातर घर पुरूषक  आमदनी पर आिāत छै।तािह अनुसारे िपता माÿ जĠमदाता निह वरन् पालनकतŭ सेहो \nहोयत छैथ।दुभŭग्यवश मिहलाके ममता İवरूप मानल गेल छै आ पुरूषके  अिहमे पाछाँ राखल गेल छै।जखन \nिक पुरूषोमे  अपन बच्चा लेल ओतबै मोह होयत छै जतेक िक मिहलामे।मुदा बेसी पुरूषसब  बाहरी काजमे \nततेक ĭयİत रहैत छिथजे घरमे हुनकर महþा लोकके केवल पाइ बेरमे बुझाइत छै। \n      तािह Ņारे आन देश जकाँ भारतोमे िपता िदवस मनाबक Ćथा Ćचिलत भऽ चुकल अिछ जे िक बहुत \nतकर् संगत लागैत छै।अिह िदन सब अपन िपताके Ćित आदर आ İनेह Ćİतुत करै छैथ।अही बहाने सबके \nसोचैके मौका भेटैत छैन जे हुनकर िपता हुनका लेल कतेक करै छिथन आऽ कतेक महĜĜ वपूणर् छिथन।जॕ \nएक वयİक पुÿके लेल ओकर िपता िमÿवत् भऽ जायत छैथ तऽ ओ अपन पुÿके बिढ़या मागर्दशर्न कऽ सकै \nछैथ।ओकर िवपरीत अपन अिभभावक संगे सामĽİय निहं रहला पर बच्चा सब गलत रİता पकड़ैत अिछ \nजेना िक Ƒग्स लेनाइ चोरी केनाइ इĜ यािद।सामाĠयतः बेटाके माँ सऽ आ बेटीके बाप सऽ बेसी İनेह रहै छै \nआ पैघ भेला पर बेटा िपताके िमÿ बनै छै आ बेटी मायके मुदा अनेको एहेन उदाहरण छैथ जािहमे बेटी पैघ \nभऽ अपन िपताके कायर्पथ पर सहाियका बनल छैथ।जेनािक İवतंÿता सेनानी तथा भारत के Ćथम मिहला \nĆधानमंÿी İवगŰय इंिदरा गाँधी िजनका िपता जेल सऽ जतेक पÿ िलखैत छलिखन से एक पुİतकके रूपमे   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \nĆकािशत भेल छै। िवĂसुĠदरी िĆयंका चोपड़ा के कहब छैन जे ओ अपन िपता सऽ बहुत िमÿवत् \nछैथ।तिहना बॉलीवुडमे पूजा भņ तथा महेश भņ के िपता पुÿीक जोड़ी बहुत Ćिसŀ छल। \nपौरािणक कथामे सेहो िपतŭपुÿ के Ćेमक अłुत िकİसा सब छै।उदाहरणाथर् āवणकुमार जे अपन आĠहर \nमातŭिपताके काĠह पर उठा कऽ घुमैत छलैथ।राजा दशरथ जे अपन पुÿ के वन जाइत देिख हुĠकर िवयोगमे \nĆाण Ĝया िग देला।वासुदेव जे अपन पुÿक रक्षा हेतु आंधी तूफानमे यमुना नदी पार केला। \n      तािह अथर् सऽईबहुत नीक Ćचलन छै जे सालमे एक िदन िपताके सĦमान के नाम कैल जाय। अिह \nिदन ĆĜ येक ओिह बातके लेल िपता के धĠयवाद िदयौन जकरा अहाँ मोजर निहं देिलयै लेिकन ओ बहुत \nमहĜĜ वपूणर् छल आ अहाँक िपता बहुत पिरāम केलैथ ओ जुगारैमे। ओना तऽ माता िपताक कैलके िकयो निहं \nचुका सकैत अिछ ।तकर अितिरक् त जे अपन छैथ ितĠका लेल की बनावटी ĭयवहािरकता।सच तऽईछै जे \nअपना सब मे मातŭिपताके धĠयवाद देनाइ बƂड हाİयाİपद लागैत छै कारण अपना सब हुनका पर जतेक \nअिधकार बुझैत िछयैन ततेक तऽ आर ककरो पर निहं बुझायत अिछ। तैयो कखनो कऽ िकछु बातके शĤद \nआ उपहार मे ĭयक् त केनाइ सĦबĠधके आर मधुर बना दैत छै। \n      अिह Ćकार सऽ िपता िदवस पर िवचार िवमसर् केलाक बाद देवीजी सभाके समापन केलैथ। आिह के \nहुĠकर संभाषण हुĠकर मिहलावादी िवचारधारा सऽ किन हिटकऽ छलैन तैं गामक पुरूषवगर् िवशेष Ćसž \nछलैथ। \n  \n३.İवािİतका: \nकक्षा २ (माउĠट कामųल, पटना)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \n \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक बजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे करक दशर्न \nकरबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न (िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे संğयाĔयोित! अहाँकेँ \nनमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ नƠ भऽ जाइत \nछिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ पाप नƠ \nभऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ धे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः प॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः \nपच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž होिथ। अपन \nदेशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  दौगय बला होए। İÿीगण नगरक \nनेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन \nआवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व होइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। \nशÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए बाली गाय, दौगय \nबला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला गाछ पाकए, हम सभ संपिþ \nअिजर्त/संरिक्षत करी। \nभारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2.मैिथली \nअकादमी, पटना \nŅारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-  \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला \nशĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \nशĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), \nषोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन), पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम \nशĤदसभमे ई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत \nअिछ। \n \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, \nताहूिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक \nअनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक \nधारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ चलबाक Ćयास कएलहुँ अिछ। \nपोथीक वणर्िवĠयास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माÿामे िभž अिछ। िनरĠतर अğययन, अनुसĠधान आ \nिवĮलेषणक कारणे ई सुधाराĜमक िभžता आएल अिछ। भिवįयमे आनहु पोथीकेँ पिरमािजर्त करैत मैिथली \nपाƁयपुİतकक वणर्िवĠयासमे पूणर्रूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक Ćयė रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेĠƖ मलंिगया/ धीरेĠƖ Ćेमिषर् संयोजन- गणेशĆसाद भņराई \nĆकाशक िशक्षा तथा खेलकूद मĠÿालय, पाƁयƅम िवकास केĠƖ,सानोिठमी, भक्तपुर \nसवŭिधकार पाƁयƅम िवकास केĠƖ एवं जनक िशक्षा सामƇी केĠƖ, सानोिठमी, भक्तपुर।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \nपिहल संİकरण २०५८ बैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: िशवĆसाद सĜयाल, जगžाथ अवा, गोरखबहादुर िसंह, गणेशĆसाद भņराई, डा. रामावतार यादव, डा. \nराजेĠƖ िवमल, डा. रामदयाल राकेश, धमųĠƖ िवƫल, रूपा  धीरू , नीरज कणर्, रमेश रĽन \nभाषा सĦपादन- नीरज कणर्, रूपा  झा \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:- \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ। \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿा पर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६ \n \nEnglish Translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani translated into \nEnglish by Smt. Jyoti Jha Chaudhary Gajendra Thakur (b. 1971) is the editor of Maithili  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \nejournal “Videha” that can be viewed athttp://www.videha.co.in/ . His poem, story, novel, \nresearch articles, epic – all in Maithili language are lying scattered and is in print in single \nvolume by the title“KurukShetram.” He can be reached at his email: ggajendra@airtelmail.in \n \n  \nJyoti Jha Chaudhary, Date of Birth: December 30 1978,Place of Birth- Belhvar (Madhubani \nDistrict), Education: Swami Vivekananda Middle School, Tisco Sakchi Girls High School, Mrs \nKMPM Inter College, IGNOU, ICWAI (COST ACCOUNTANCY); Residence- LONDON, UK; \nFather- Sh. Shubhankar Jha, Jamshedpur; Mother- Smt. Sudha Jha- Shivipatti. Jyoti  received \neditor's choice award from www.poetry.comand her poems were featured in front page \nof www.poetrysoup.com for some period.She learnt Mithila Painting under Ms. Shveta Jha, \nBasera Institute, Jamshedpur and Fine Arts from Toolika, Sakchi, Jamshedpur (India).  Her \nMithila Paintings have been displayed by Ealing Art Group at Ealing Broadway, London. \n  \nThe Comet \n \n  \n  \nEnglish Translation of Gajendra Thakur's Maithili Novel Sahasrabadhani translated into \nEnglish by Smt. Jyoti Jha Chaudhary \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \nIt was the impact of busy life that her son was getting any time to think only when he was on \nbed. Aaruni was working in a paper printing pre ss before being successful in the business. He \nagreed to work on percentage in stead of salary with the owner of the press who was also his \nfriend. After getting customer’s order he used to make binding and printing work done. He had \nstarted his own printing work gradually. Some people used to print material in his press and \nthen they were selling it outside so Aaruni appli ed a trick. He started including a calendar with \nhis press name printed on it in each bundle. When the ultimate consumers came to know that \nthey were giving place for the mediator unnecessarily then they started contacting Aaruni. Aaruni \nwas hardly hearing his name at his home. T he name printed on the book was name of a \ncompany and he never found that name very associable. His father died because of \ncrookedness of the world but by virtue of his intelligent brai n he was winning the battle of \nbusiness.\n \n                The name Aaruni was heard many times after mother came. When his friends used to \nnarrate the stories of success of Aaruni in busin ess to his mother Aaruni used to feel very shy \nand he always tried to divert the topic. \n                His mother was determined to arrange hi s marriage. When his mother became crabby \nthen he was very uncomfortable like it was his monopoly to be stubborn. But mother was sure \nthat her son was changed to be practical and no crabbier. On the other hand Aaruni thought \nthat it was time to pay as he used to tr ouble his parents in his childhood because of his \nobstinate nature. Marrige then child.....Mother saw the face of her husband in her grandson. Her \nson was turned very practical and adjustable before death of her husband. But now it would not \ncontinue. Her grandson would not believe in compromise. He would do whatever his grandfather \nand father desired to do and couldn’t. So she k ept her grandson’s name as a combination of \nher husband’s name and son’s name that was Aa runi Nand. Again the same sequence of life \nbegun..........beginning of study with the same Shloka – Sate Bhavatu Supreeta........... Her son \nwas taught by her husband, she was busy in looking after her family in that time but currently \nher daughter-in-law was looking after domestic wo rks and son was too busy to give time to \nchild so she started teaching her grandson.\n \n“Utpatsyet himam kopi samandharma kalohyam nirvadhir vipula cha prithvi” \n                The earth is very big and time is endless so I have faith that someone will make my \nefforts fruitful.   \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \nAaruni felt an unusual distance from his mother. He was little bit ill and lost in analysing his \npast while studying alone in an apartm ent near the Woodland Nursing Home.   He was young \nenough to be eligible in sit in the competitive exams for the government job so he sat in \nexams and very soon he became the Central Gove rnment’s grade ‘B’ officer wearing uniform. \nEven if it was not class one job mother was happy that he left business and joined a \ngovernment job. \n“Come, have some food, you cannot live like that”, his younger maternal uncle admonished \nhim. The rituals of funeral were completed. It was time to recrudesce to profession as well as \nfamily life. \nNovember, 1995: \nAaruni with complete shaved head returned to  Patna via Darbhanga by bus. He confronted \nmany hawkers on the bus.  First of all one bookseller came and distribute many books among \nthe travellers. He narrated names and qualities of the books with a few rhyming sentences- \nstories, first aid tips, foolan devi, manohar pothi  etc. Some of his books were bought by the \npassengers after some bargaining and rest were collected by the seller. While returning he had \nsome argument with the bus conductor. Next was inventor of lemon juice extractor who \ndemonstrated his instrument and left the bus after having argument with the bus conductor. The \ncomb seller, pen seller, schrew seller etc. visited the bus and left as well.  \n \n(continued) \n \n \nमहĜĜवपूणर् सूचना (१):महĜĜवपूणर् सूचना: āीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंƏी: मा Ćिवश\" केर  'िवदेह' मे ई-Ćकािशत रूप  देिख \nकए एकर िĆंट रूपमे  Ćकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"āुित Ćकाशन\" केर Ćİताव आयल छल। āी निचकेता जी एकर िĆंट \nरूप  करबाक İवीकृित दए देलिĠह। िĆंट संİकरणक िववरण एिह पृơपर नीचाँमे। \nमहĜĜवपूणर् सूचना (२): 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद कोश āुित \nपिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित मैिथली-अंƇेजी शĤदकोश-खěड-I-\nXVI. Ćकािशत कएल जा रहल अिछ: लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम- \nरु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN No.978-81-907729-2-1 e-\nmail: shruti.publication@shruti-publication.com website:http://www.shruti-\npublication.com  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(३). पĽी-ĆबĠध िवदेह डाटाबेस िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण- āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे \nĆकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। पुİतक-ĆािĢतक िविधक आ पोथीक मूĪयक सूचना एिह पृơ पर शीƈ देल \nजायत। पĽी-ĆबĠध (शोध-सĦपादन, िडिजटल इमेिजंग आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण)- तीनू \nपोथीक शोध-संकलन-सĦपादन-िलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा \nŅारा Combined ISBN No.978-81-907729-6-9 \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(४) 'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत कएल जा' रहल गजेĠƖ ठाकुरक  िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास \n(सहćबाढ़िन) , पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप (गĪप-गुच्छ), नाटक(संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित \nमन) आ बाल-िकशोर सािहĜय िवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे।कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ (लेखकक \nिछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-कथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ संकलन)-लेखक गजेĠƖ \nठाकुर Combined ISBN No.978-81-907729-7-6िववरण एिह पृơपर नीचाँमे । \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (५): \"िवदेह\" केर २५म अंक १ जनवरी २००९, िĆंट संİकरण िवदेह-ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक चुनल रचना \nसिĦमिलत। िववरण एिह पृơपर नीचाँमे। \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (६):सूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. \nएस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary. िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन İतंभमे \n \nनव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for \nviewing new issue of VIDEHA. \n कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक- गजेĠƖ ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \n \n  \nगजेĠƖ ठाकुरक िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास ( सहćबाढ़िन) , पń-संƇह ( सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप ( गĪप-गुच्छ), \nनाटक(संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय िवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे। \nकुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ \nIst edition 2009 of Gajendra Thak ur’s KuruKshetram-Antarmanak (Vol. I to VII)- essay-paper-\ncriticism, novel, poems, story, play, epics and Children-grown-ups literature in single binding:   \nLanguage:Maithili  \n६९२ पृơ : मूĪय भा. रु. 100/-(for individual buyers inside india)   \n(add courier charges Rs.50/-per copy for De lhi/NCR and Rs.100/- per copy for outside Delhi)   \n \nFor Libraries and overseas buyers $40 US (including postage)   \n \nThe book is AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT \n \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/  \n \nhttp://videha123.wordpress.com/   \n \n(send M.O./DD/Cheque in favour of  AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \n \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \n \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \n \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com \n \n  \n  \n िवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : देवनागरी \n\"िवदेह\" क २५म अंक १ जनवरी २००९, िĆंट संİकरण :िवदेह-ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक चुनल रचना \nसिĦमिलत। \n \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका http://www.videha.co.in/ \nिवदेह: वषर्:2, मास:13, अंक:25 (िवदेह:सदेह:1) \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर \n   \nगजेĠƖ ठाकुर ( 1971- )  िछिड़आयल िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास \n(सहćबाढ़िन) ,पń-संƇह ( सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप ( गĪप-\nगुच्छ), नाटक(संकषर्ण),महाकाĭय ( ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय \nकुरुक्षेÿम् अंतमर्नक ( खěड 1 सँ7 )  नामसँ। िहनकर कथा-संƇह(गĪप-गुच्छ) क अनुवाद \nसंİकृतमे आ उपĠयास (सहćबाढ़िन) क अनुवाद संİकृत आ अंƇेजी(द कॉमेट नामसँ)मे कएल \nगेल अिछ। मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली शĤदकोश आ पĽी-ĆबĠधक सिĦमिलत रूपेँ  \nलेखन-शोध-सĦपादन-आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण। अंतजŭललेल ितरहुता यूनीकोडक \nिवकासमे योगदान आ मैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक िवकास। ई-पÿ \nसंकेत- ggajendra@gmail.com \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \n  \nसहायक सĦपादक: āीमती रिĮम रेखा िसĠहा \n \n āीमित रिĮम रेखा िसĠहा (1962- ), िपता āी सुरेĠƖ Ćसाद िसĠहा, पित  āी दीपक \nकुमार। āीमित रिĮम रेखा िसĠहा इितहास आ राजनीितशाİÿमे İनातकोþर उपािधक संग \nनालĠदा आ बौधधमर्पर पी.एच.डी.ĆाĢत कएने छिथ आ लोकनायक जयĆकाश नारायण पर \nआलेख-ĆबĠध सेहो िलखने छिथ।सĦĆित “िवदेह” ई-पिÿका(http://www.videha.co.in/ )  क \nसहायक सĦपादक छिथ। \nमुख्य पृơ िडजाइन: िवदेह:सदेह:1 Ĕयोित झा चौधरी \nĔयोित (1978- )  जĠम İथान -बेŎवार, मधुबनी ; आइ सी डबĪयू ए आइ ( कॉİट \nएकाउěटेĠसी); िनवास İथान- लĠदन, यू.के.; िपता- āी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- āीमती सुधा \nझा, िशवीपņी।Ĕयोितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् (अंƇेजी पńक हेतु) Ĕयोितकेँ \nभेटल छिĠह। हुनकर अंƇेजी पń िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com केर मुख्य पृơ पर सेहो \nरहल अिछ।  \nिवदेह ई-पिÿकाक साइटक िडजाइन मधूिलका चौधरी ( बी.टेक, कĦĢयूटर साइंस), रिĮम िĆया \n(बी.टेक, कĦĢयूटर साइंस) आ Ćीित झा ठाकुर Ņारा। \n(िवदेह ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ  http://www.videha.co.in/ पर ई-Ćकािशत होइत अिछ आ एकर \nसभटा पुरान अंक िमिथलाक्षर, देवनागरी आ ƙेल वसर्नमे साइटक आकŭइवमे डाउनलोड लेल \nउपलĤध रहैत अिछ। िवदेह ई-पिÿका सदेह:1 अंक ई-पिÿकाक पिहल 25 अंकक चुनल रचनाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n93 \n \nसंग पुİतकाकार Ćकािशत कएल जा रहल अिछ। िवदेह:सदेह:2 जनवरी 2010 मे आएत ई-\nपिÿकाक26 सँ 50म अंकक चुनल रचनाक संग।) \nTirhuta : 244 pages (A4 big magazine size) \nिवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : मूĪय भा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big magazine size) \nिवदेह: सदेह: 1: : देवनागरी : मूĪय भा. रु. 100/- \n(add courier charges Rs.20/-per copy for Delhi/NCR and Rs.30/- per copy for outside \nDelhi) \nBOTH VERSIONS ARE AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT  \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/ \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n(send M.O./DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107 \nWebsite:http://www.shruti-publication.com \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n94 \n \n\"िमिथला दशर्न\"  \n \n    मैिथली िŅमािसक पिÿका  \n \n   अपन सĤसिƅĢशन (भा.रु.288/- दू साल माने 12 अंक लेल) \"िमिथला  \n   दशर्न\"केँ देय डी.डी. Ņारा Mithila Darshan, A - 132, Lake Gardens,  \n   Kolkata - 700 045 पतापर पठाऊ। डी.डी.क संग पÿ पठाऊ जािहमे अपन पूणर्  \n   पता, टेलीफोन नं. आ ई-मेल संकेत अवĮय िलखू। Ćधान सĦपादक- निचकेता।  \n   कायर्कारी सĦपादक- रामलोचन ठाकुर। Ćितơाता  \n   सĦपादक- Ćोफेसर Ćबोध नारायण िसंह आ डॉ. अिणमा िसंह।  Coming  \n   Soon:  \n     \n    \n   http://www.mithiladarshan.com/ \n(िवज्ञापन) \nअंितका Ćकाशन की नवीनतम पुİतक \nसिजĪद  \n \nशीƈ ĆकाĮय \n \nआलोचना \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n95 \n \nमीिडया, समाज, राजनीित और इितहास \n \nिडज़ाİटर : मीिडया एěड पॉिलिटक्स: पुěय Ćसून \nवाजपेयी 2008 मूĪय रु. 200.00  \nराजनीित मेरी जान : पुěय Ćसून वाजपेयी Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु.300.00 \nपालकालीन संİकृित : मंजु कुमारी Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 225.00 \nİÿी : संघषर् और सृजन : āीधरम Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु.200.00 \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाěडेय Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.180.00 \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु.125.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 200.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 200.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश बनवासी \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nइितहास : संयोग और साथर्कता : सुरेĠƖ \nचौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nिहंदी कहानी : रचना और पिरिİथित : \nसुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nसाधारण की Ćितज्ञा : अंधेरे से साक्षाĜकार \n: सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच : \nअशोक भौिमक \n \nबालकृįण भट्ïट और आधुिनक िहंदी \nआलोचना का आरंभ : अिभषेक रौशन \n \nसामािजक िचंतन \n \nिकसान और िकसानी : अिनल चमिडय़ा \n \nिशक्षक की डायरी : योगेĠƖ \n \nउपĠयास \n \nमाइƅोİकोप : राजेĠƖ कुमार कनौिजया \nपृĝवीपुÿ : लिलत अनुवाद : महाĆकाश \nमोड़ पर : धूमकेतु अनुवाद : İवणŭ \nमोलारूज़  : िपयैर ला मूर अनुवाद : सुनीता \nजैन \n \nकहानी-संƇह \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n96 \n \nरु. 200.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 180.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nबडक़ू चाचा : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 195.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : सĜयनारायण पटेल \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nकिवता-संƇह \n \n \n \nया : शैलेय Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 160.00 \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 300.00 \nकब लौटेगा नदी के उस पार गया आदमी : भोलानाथ \nकुशवाहा Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय रु.225.00 \nलाल िरĤबन का फुलबा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.190.00 \nलूओं के बेहाल िदनॲ में : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 195.00 \nफैंटेसी : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु.190.00 \nदु:खमय अराकचƅ : Įयाम चैतĠय Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 190.00 \nकुआर्न किवताएँ : मनोज कुमार āीवाİतव Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 150.00\n \nपेपरबैक संİकरण \n \nउपĠयास \nधूँधली यादें और िससकते ज़ख्म : िनसार \nअहमद \nजगधर की Ćेम कथा : हिरओम \n \n \nअं ित का,  मै िथ ली ÿै मा िस क, सĦ प ादक- \nअनलक ांत  \nअंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-II,गािजयाबाद-\n201005 (उ.Ć.),फोन : 0120-\n6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \nआजीवन सदİयता शुĪक भा.रु.2100/-चेक/ \nƑाģट Ņारा “अंितका Ćकाशन” क नाम सँ \nपठाऊ। िदĪलीक बाहरक चेक मे \nभा.रु. 30/- अितिरक्त जोड़ू। \nबय ा,  िह Ġदी छम ाह ी पि ÿक ा, सĦ प ादक- \nगौ री ना थ \nसंपकर्- अंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-II,गािजयाबाद-\n201005 (उ.Ć.),फोन : 0120-\n6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \n आजीवन सदİयता शुĪक रु.5000/- चेक/ \nƑाģट/ मनीआडर्र Ņारा “ अंितका Ćकाशन” के \nनाम भेजें। िदĪली से बाहर के चेक \nमें 30 रुपया अितिरक्त जोड़ें। \nपुİतक मंगवाने के िलए मनीआडर्र/ चेक/ \nƑाģट अंितका Ćकाशन के नाम से भेजें। \nिदĪली से बाहर के एट पार बैंिकंग (at  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n97 \n \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु.100.00 \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन वषर् 2007मूĪय \nरु. 70.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 100.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 100.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश बनवासी \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु. 100.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 90.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : सĜयनारायण पटेल \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. 90.00\n \nमैिथली पोथी \n \nिवकास ओ अथर्तंÿ (िवचार) : नरेĠƖ झा Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 250.00 \nसंग समय के (किवता-संƇह) : महाĆकाश Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nएक टा हेरायल दुिनया (किवता-संƇह) : कृįणमोहन झा \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 60.00 \nदकचल देबाल (कथा-संƇह) : बलराम Ćकाशन \npar banking) चेक के अलावा अĠय चेक \nएक हजार से कम का न भेजें। रु.200/-\n \nसे Ĕयादा की पुİतकॲ पर डाक खचर् हमारा \nवहन करेंगे। रु.300/- से रु.500/- तक \nकी पुİतकॲ पर 10% की छूट, रु.500/- से \nऊपर रु.1000/- तक 15%और उससे \nĔयादा की िकताबॲ पर 20%की छूट \nĭयिक्तगत खरीद पर दी जाएगी । \nएक साथ िहĠदी, मैिथली में सिƅय आपका \nĆकाशन \n \n \nअंितका Ćकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार \nगाडर्न,एकसटेंशन-II \nगािजयाबाद-201005 (उ.Ć.) \nफोन : 0120-6475212 \nमोबाइल नं.9868380797, \n9891245023 \nई-मेल: antika1999@yahoo.co.in, \nantika.prakashan@antika-\nprakashan.com \nhttp://www.antika-\nprakashan.com \n(िवज्ञापन)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n98 \n \nवषर्2000 मूĪय रु. 40.00 \nसĦबĠध (कथा-संƇह) : मानेĂर मनुज Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु. 165.00 \n  \nāुित Ćकाशनसँ \n१.पंचदेवोपासना-भूिम िमिथला- मौन\n  \n२.मैिथली भाषा-सािहĜय (२०म शताĤदी)-\n Ćेमशंकर िसंह\n  \n३.गुंजन जीक राधा (गń-पń-ƙजबुली \nिमिāत)- गंगेश गुंजन\n  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गĪप संƇह)-\nसुभाषचĠƖ यादव\n  \n५.कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ आ \n२ (लेखकक िछिड़आयल पń, उपĠयास, \nगĪप-कथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, \nमहाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ \nसंकलन)- गजेĠƖ ठाकुर\n  \n६.िवलिĦबत कइक युगमे िनबŀ (पń-\nसंƇह)- पंकज पराशर\n  \n७.हम पुछैत छी (पń-संƇह)- िवनीत \n८. नो एěƏी: मा Ćिवश- डॉ. उदय नारायण \nिसंह “निचकेता”\n िĆंट रूप  हाडर्बाउĠड (ISBN \nNO.978-81-907729-0-7 मूĪय रु.१२५/- यू.एस. डॉलर \n४०) आ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 मूĪय \nरु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) \n९/१०/११ 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार \nपर१.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद \nकोश āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक \nआƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित मैिथली-अंƇेजी \nशĤदकोश-खěड-I-XVI. लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ \nकुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम-\nरु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN \nNo.978-81-907729-2-1 ३.पĽी-ĆबĠध \n(िडिजटल इमेिजंग आ िमिथलाक्षरसँ \nदेवनागरी िलĢयांतरण)- संकलन-सĦपादन-\nिलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर\n , नागेĠƖ \nकुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा\n Ņारा । \n१२.िवभारानीक दू टा नाटक: \"भाग रौ\" आ \n\"बलचĠदा\" \n१३. िवदेह:सदेह:१: देवनागरी आ िमिथला़क्षर \nस ंİकरण:Tirhuta : 244 pages  (A4 big  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n99 \n \nउĜपल\n  \nmagazine size) िवदेह: सदेह: 1:ितरहुता : मूĪय \nभा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big magazine \nsize)िवदेह: सदेह: 1: : देवनागरी : मूĪय भा. रु.100/- \nāुित Ćकाशन, DISTRIBUTORS: AJAI \nARTS, 4393/4A, Ist \nFloor,AnsariRoad,DARYAGANJ. Delhi-\n110002 Ph.011-23288341, \n09968170107.Website: http://www.shruti-\npublication.com \ne-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \n (िवज्ञापन) \n \n \nसंदेश \n१.āी Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक \nिदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनĠद भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट \nमैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ। \n२.āी डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित \nसमिपर्त मेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ फराक अğयाय आरंभ करत, हमरा \nिवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सĻ, सİनेह|  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n100 \n \n३.āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत \nभेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ। \n४.āी ƙजेĠƖ िÿपाठी, सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" \nकेर लेल बाधाई आ शुभकामना İवीकार करू।  \n५.āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार \nजािन कनेक चिकत मुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय \nदेलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n६.āी डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे \nमैिथली पÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह \nĆकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n७.āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पिÿकाक Ćकाशनमे के \nकतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवįय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। \nएतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् आहुित ĆाĢत होयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n८.āी िवजय ठाकुर, िमिशगन िवĂिवńालय- \"िवदेह\" पिÿकाक अंक देखलहुँ, सĦपूणर् टीम \nबधाईक पाÿ अिछ। पिÿकाक मंगल भिवįय हेतु हमर शुभकामना İवीकार कएल जाओ। \n९. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका ’िवदेह’ क बारेमे जािन Ćसžता भेल। ’िवदेह’ िनरĠतर \nपĪलिवत-पुिįपत हो आ चतुिदर्क अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n१०.āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका ’िवदेह’ केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् \nसहयोग रहत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n101 \n \n११.डॉ. āी भीमनाथ झा- ’िवदेह’ इĠटरनेट पर अिछ तेँ ’िवदेह’ नाम उिचत आर कतेक रूपेँ  \nएकर िववरण भए सकैत अिछ। आइ-कािŎ मोनमे उŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग \nदेब। \n१२.āी रामभरोस कापिड़ ƚमर, जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ \nअĠतरŭįƏीय जगतमे पहुँचेलहुँ तकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। \nनेपालोक सहयोग भेटत से िवĂास करी। \n१३. āी राजनĠदन लालदास- ’िवदेह’ ई-पिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, \nनाितक एिहठाम देखलहुँ। एकर वािषर्क अ ंक जखन िĆ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। \nकलकþामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने िछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ जे \nिदĪली आिब कए आशीवŭद दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-िवदेशक \nमैिथलकेँ जोड़बाक लेल। \n१४. डॉ. āी Ćेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \"िवदेह\" Ćकािशत कए \nअपन अłुत मातृभाषानुरागक पिरचय देल अिछ, अहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत छी,  \nएकर िनिमþ जे हमर सेवाक Ćयोजन हो, तँ सूिचत करी। इंटरनेटपर आńोपांत पिÿका \nदेखल, मन ĆफुिĪलत भ' गेल।  \nिवदेह \n \nमैिथली सािहĜय आĠदोलन \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३६ म अंक १५ जून २००९ (वषर् २ मास १८ अंक ३६) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n102 \n \n(c)२००८-०९. सवŭिधकार लेखकाधीन आ जतय लेखकक नाम निह अिछ ततय संपादकाधीन। िवदेह \n(पािक्षक) संपादक- गजेĠƖ ठाकुर। सहायक सĦपादक: āीमती रिĮम रेखा िसĠहा।  एतय Ćकािशत रचना \nसभक कॉपीराइट लेखक लोकिनक लगमे रहतिĠह, माÿ एकर Ćथम Ćकाशनक/ आकŭइवक/ अंƇेजी-संİकृत \nअनुवादक ई-Ćकाशन/ आकŭइवक अिधकार एिह ई पिÿकाकेँ छैक। रचनाकार अपन मौिलक आ अĆकािशत \nरचना (जकर मौिलकताक संपूणर् उþरदाियĜव लेखक गणक मğय छिĠह) ggajendra@yahoo.co.in आिक \nggajendra@videha.com केँ मेल अटैचमेěटक रूपमेँ  .doc, .docx, .rtf वा .txt फॉमųटमे पठा सकैत \nछिथ। रचनाक संग रचनाकार अपन संिक्षĢत पिरचय आ अपन İकैन कएल गेल फोटो पठेताह, से आशा \nकरैत छी। रचनाक अंतमे टाइप रहय, जे ई रचना मौिलक अिछ, आ पिहल Ćकाशनक हेतु िवदेह (पािक्षक) \nई पिÿकाकेँ देल जा रहल अिछ। मेल ĆाĢत होयबाक बाद यथासंभव शीƈ ( सात िदनक भीतर) एकर \nĆकाशनक अंकक सूचना देल जायत। एिह ई पिÿकाकेँ āीमित लŞमी ठाकुर Ņारा मासक 1 आ 15 ितिथकेँ \nई Ćकािशत कएल जाइत अिछ। \n(c) 2008-09 सवŭिधकार सुरिक्षत। िवदेहमे Ćकािशत सभटा रचना आ आकŭइवक सवŭिधकार रचनाकार आ' \nसंƇहकþŭक लगमे छिĠह। रचनाक अनुवाद आ पुनः Ćकाशन िकंवा आकŭइवक उपयोगक अिधकार िकनबाक \nहेतु ggajendra@videha.com पर संपकर् करू।  एिह साइटकेँ Ćीित झा ठाकुर, मधूिलका चौधरी आ \nरिĮम िĆया Ņारा िडजाइन कएल गेल।\n       \n                                          \nिसिŀरİतु  \n \n  ","size_mb":2.29,"has_text":true},"Videha 037.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 037.pdf","name":"Videha 037.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili Fortnightly e \nMagazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages \nfor viewing new issue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam Hindi \n एिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय \n  \n२. गń \n \n२.१. लोक गाथा ओ मिणपŃ\n  Ćेमशंकर िसंह \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-रंभा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n2 \n \n२.३. ĆĜयावतर्न - सातम खेप- \n कुसुम ठाकुर \n  \n२.४ गजेĠƖ ठाकुर-बालकथा \n२.५ \n कथा-Ćभास \n२.६. कथा-धमŭĜमा\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n ƚमर-याÿा Ćसंग \n  \n२.८.वणर्माला िशक्षा-गजेĠƖ ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n3 \n \n  \n३. पń \n  \n  \n३.१. \n आशीष अनिचĠहार \n  \n३.२.पंकज पराशर\n - जखन निह रहब  \n३.३.\n सुबोध ठाकुर- हम निह छी अिभशाप \n३.४. \n िववेकानĠद झा-रहैत छी अहॴ माÿ रूप  बदिल कऽ \n३.५.\n  सतीश चĠƖ झा-कĠयादान \n  \n३.६. डा.अिजत िमā-िमिथला धाम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n4 \n \n३.७.\n सुनील कुमार मिĪलक- घड़ी \n  \n३.८.\n  Ĕयोित-पिहल फुहार \n  \n \n४. बालानां कृते-१.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ २. मğय-Ćदेश याÿा आ \nदेवीजी- Ĕयोित झा चौधरी  \n५. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल \nबेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary.] \n  \n६. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n5 \n \n7.1.THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili NovelSahasrabadhani translated \nby Jyoti. \n \n \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध अिछ। All the old \nissues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are available for pdf download at the \nfollowing link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n  \n \n१. संपादकीय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n6 \n \n  \nपॉँच करोड़ मैिथल भाषीक् लेल: \"सौभाग्य िमिथला \" मैिथलीमे आब 24x7 चैनल आिब गेल \nअिछ। ĆारĦभ भेल अिछ सौभाग्य मीिडया Ćाइवेट िलिमटेड Ņारा। आब ई'सौभाग्य \nिमिथला' चैनल पाँच करोड़ मैिथल भाषीकेँ ğयानमे रािख आनल गेल अिछ आ ई चैनल संपूणर् \nमैिथली इंटरटेनमेंट चैनल अिछ।मैिथल परंपरा, बोली, सािहĜय,संİकृित, गीत-संगीत आ लोक \nजीवनकेँ संपूणर्ताक संग एिह चैनल पर उतारल गेल अिछ। सभ उƛ आ वगर्क लोककेँ \nğयानमे रखैत ĆोƇाम तैयार कएल गेल अिछ। एिह मैिथली मनोरंजन चैनलपर दू घंटा भोजपुरी \nकायर्ƅम सेहो Ćसािरत कएल जाएत। सौभाग्य िमिथला पर संपूणर् मैिथल रामायण Ćसािरत \nकएल जाएत। एकर अितिरक्त'फूलडािल','मैिथली मजा', 'खटिमŇी', 'िसंगरहार', 'भनिह िवńापित', \n'मैिथली िमक्स मसाला', ' िडयर भावज', ' अंƇेजी कका', ' सास-पुतोहु', ' अटकन-भटकन' आिद \nकायर्ƅम सेहो देखाओल जाएत। एिह चैनलक िदĪली मे आिफस ए-6/1, मायापुरी फेज-1 मे \nअिछ आ एकर अĠतरजाल पता http://sobhagyamithilatv.com/ आ ई-पÿ \nसंकेत info@sobhagyamithilatv.com अिछ।  \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ २९ जून २००९) ८१ देशक ८३४ठामसँ २४,६५६ गोटे \nŅारा िविभž आइ.एस.पी.सँ १,८२,७६८ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण \n। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n  \n \n  \n  \n \nगजेĠƖ ठाकुर \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n7 \n \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \n                     ggajendra@yahoo.co.in \n   \n \n २. गń \n  \n  \n२.१. लोक गाथा ओ मिणपŃ\n  Ćेमशंकर िसंह \n  \n२.२. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-रंभा \n२.३. ĆĜयावतर्न - सातम खेप- \n कुसुम ठाकुर \n  \n२.४ गजेĠƖ ठाकुर-बालकथा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n8 \n \n२.५ \n कथा-Ćभास \n२.६. कथा-धमŭĜमा\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n ƚमर-याÿा Ćसंग \n  \n२.८.वणर्माला िशक्षा-गजेĠƖ ठाकुर \n  \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n9 \n \nडॉ. Ćेमशंकर िसंह (१९४२- ) Ƈाम+पोİट- जोिगयारा, थाना- जाले, िजला- दरभंगा। 24 ऋचायन, राधारानी िसĠहा रोड, भागलपुर-\n812001(िबहार)। मैिथलीक विरơ सृजनशील, मननशील आऽ अğययनशील Ćितभाक धनी सािहĜय-िचĠतक, िदशा-\nबोधक, समालोचक, नाटक ओ रंगमंचक िनįणात गवेषक,मैिथली गńकेँ नव-İवरूप देिनहार, कुशल अनुवादक, Ćवीण \nसĦपादक, मैिथली, िहĠदी, संİकृत सािहĜयक Ćखर िवŅान् तथा बाङला एवं अंƇेजी सािहĜयक अğययन-अĠवेषणमे िनरत Ćोफेसर डॉ. \nĆेमशंकर िसंह ( २० जनवरी १९४२ ) क िवलक्षण लेखनीसँ एकपर एक अक्षय कृित भेल अिछ िनःसृत। िहनक बहुमूĪय \nगवेषणाĜमक, मौिलक, अनूिदत आऽ सĦपािदत कृित रहल अिछ अिवरल चिचर्त-अिचर्त। ओऽ अदĦय उĜसाह, धैयर्, लगन आऽ संघषर् \nकऽ तĠमयताक संग मैिथलीक बहुमूĪय धरोरािदक अĠवेषण कऽ देलिन पुİतकाकार रूप।  िहनक अĠवेषण पूणर् ƇĠथ आऽ ĆबĠधकार \nआलेखािद ĭयापक, िचĠतन, मनन, मैिथल संİकृितक आऽ परĦपराक िथक धरोहर। िहनक सृजनशीलतासँ अनुĆािणत भऽ चेतना \nसिमित, पटना िमिथला िवभूित सĦमान (ताƛ-पÿ) एवं िमिथला-दपर्ण,मुĦबई विरơ लेखक सĦमानसँ कयलक अिछ अलंकृत। सĦĆित \nचािर दशक धिर भागलपुर िवĂिवńालयक Ćोफेसर एवं मैिथली िवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली \nिवभागाğयक्षक गिरमापूणर् पदसँ अवकाशोपराĠत अनवरत मैिथली सािहĜयक भěडारकेँ अिभविŀर्त करबाक िदशामे संलग्न छिथ,İवतĠÿ \nसारİवत-साधनामे। \n  \nकृित- \nमौिलक मैिथली: १.मैिथली नाटक ओ रंगमंच,मैिथली अकादमी, पटना, १९७८ २.मैिथली नाटक पिरचय, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८१ ३.पुरुषाथर् ओ िवńापित, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर, १९८६ ४.िमिथलाक िवभूित जीवन झा, मैिथली \nअकादमी, पटना, १९८७५.नाƀयाĠवाचय, शेखर Ćकाशन, पटना २००२ ६.आधुिनक मैिथली सािहĜयमे हाİय-ĭयंग्य, मैिथली \nअकादमी, पटना, २००४ ७.Ćपािणका, कणर्गोơी, कोलकाता २००५, ८.ईक्षण, ऋचा Ćकाशन भागलपुर २००८ ९.युगसंिधक \nĆितमान, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८ १०.चेतना सिमित ओ नाƀयमंच, चेतना सिमित, पटना २००८ \nमौिलक िहĠदी: १.िवńापित अनुशीलन और मूĪयांकन, Ćथमखěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७१ २.िवńापित अनुशीलन \nऔर मूĪयांकन, िŅतीय खěड, िबहार िहĠदी ƇĠथ अकादमी, पटना १९७२, ३.िहĠदी नाटक कोश, नेशनल पिĤलकेशन हाउस, िदĪली \n१९७६. \nअनुवाद: िहĠदी एवं मैिथली- १.āीपादकृįण कोŎटकर, सािहĜय अकादमी, नई िदĪली १९८८, २.अरěय फिसल, सािहĜय अकादेमी, नई \nिदĪली २००१ ३.पागल दुिनया, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००१, ४.गोिवĠददास, सािहĜय अकादेमी, नई िदĪली २००७ \n५.रक्तानल, ऋचा Ćकाशन, भागलपुर २००८. \nिलĢयाĠतरण-१. अĹीयानाट, मनोज Ćकाशन, भागलपुर, १९६७। सĦपादन- \nगńवĪलरी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६६, २. नव एकांकी, महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९६७, ३.पÿ-पुįप, महेश \nĆकाशन, भागलपुर, १९७०, ४.पदलितका,महेश Ćकाशन, भागलपुर, १९८७, ५. अनिमल आखर, कणर्गोơी, कोलकाता, २००० \n६.मिणकण, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ७.हुनकासँ भेट भेल छल,कणर्गोơी, कोलकाता २००४, ८. मैिथली लोकगाथाक \nइितहास, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, ९. भारतीक िबलािड़, कणर्गोơी, कोलकाता २००३, १०.िचÿा-िविचÿा, कणर्गोơी, कोलकाता \n२००३, ११. सािहĜयकारक िदन, िमिथला सांİकृितक पिरषद, कोलकाता, २००७. १२. वुआिड़भिक्ततरिĻणी, ऋचा Ćकाशन,भागलपुर \n२००८, १३.मैिथली लोकोिक्त कोश, भारतीय भाषा संİथान, मैसूर, २००८, १४.रूपा  सोना हीरा, कणर्गोơी, कोलकाता, २००८। \nपिÿका सĦपादन- भूिमजा २००२  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n10 \n \n \nलोकगाथा ओ मिणपŃ \n अक्षरक आिवį कार सँ दीघर्कालाविध धािर िमिथलांचल मे मौिखक लोक सािहĜ यक परĦ परा अनुवतर्मान हल \nजकरा आधुिनक सĠ दभर् मे हमरा लोकिन माÿ कĪ पनाक ऑंिखए देिख सकैत ही, कारण कालƅमेण लोक \nसािहĜ यक बहुलांश िवलुĢ त भेल जा रहल अिह। तथािप सुसंİ कृत रूप  मे िलिपवŀ सािहĜ य क संग-संग गीत. \nकिवता, कथा, गाथा उपाख् यान, लोकोिक्त एवं मुहावराक िवशाल भě डार िवńमान अिह आ ई परĦ परा अनेकानेक \nशतक लोक सािहĜ य केँ आगॲ संसारैत-पसारल होइत रहल,भनिह काल ƅमंण एिह मे िकहु पिरवतर्न होइत \nरहल अिह। मैिथलीक सािहĜ य िचĠ तक आगवेषक एिह अनुवािशक सĦ पदा क संकलन-पिरतुलन काज मे \nलागज छिथ। वाİ तव मे ई परĦ परा कतेक समृŀ अिह तकर वाİ तिवकताक जानकारी हुनके होयतिन जिनका \nएकर अघ् ययन मे रूिच  हिन वा Ƈामीण पिरवेश मे जनसाधारण क जीवनसँ िनकट सĦ पकŰ हिथ। पीढी-दर-\nपीढी İ मृितक परĦ परा मे Ćवाहमान िविवध िवधाक लोक सािहĜ य मनोरजन करैत िशक्षा दैत अिह आ पाठक वा \nāोताकेँ कनबैत,हँसबैत आ चेतबैत रहल अिह। मैिथली लोक सािहĜ य अपन आĠ तिरक गुण एवं वैिवघ् य मे \nअĜ यĠ त समृŀशाली अिह। िमिथलांचल वासी जिहना-जिहना संचािरत मेल अिह से एकर लोक सािहĜ यक \nिविवदाता केँ नव आयाम देलक अिह। िमिथलांचल वासीक उłव के ƅम मे, िविवध आयर् भाषाक रीित-\nनीित, कथा, गाथा आ रागरंगक जे अवदान अिह से एिह सािहतयकेँ आर समृŀतर बना ढोलक अिह। \nİ वभावत: एिह सािहĜ य मे एहन-एहन बात कहल गेल अिह जे दोसराकेँ अनसोहॉंत, जाित िवशेषक वैिच्ÿय पर \nĆहार करैत अिह, परĠ तु एिह मे िनĠ दा सँ देशी षिरहासक पुट आिद आ जकरा पर कोनो कहनी, कोनो गीत \nवा कोनो िकंवदĠ ती चोट करैत अिह ओ सम एकरा िवनोदमय माÿ बूझैत अिह। सािहĜ यक सवŭिधक \nĆाचीनतम िवधा लोक सािहĜ य िथक जािह मे लोकगीत, लोकगाथा,लोकोिक्त, लोकनाƀय.लोकनृĜ य, लोक \nअपवाय, लोक ज्ञान, लोक याÿा, लोक परĦ परा, लोक Ćवाह,लोक मानस, लोक Ćितमा, लोक वाडį मय, लोकवातŭ \nइĜ यािद समािहत अिह। जिहना नदीक Ćवाह मान धारा मे पाथर क छोट-छोट टुकडी सभ घसाक’गोल आ \nसुĠ दर आकार ĆाĢ त करैत अिह जे ककरो Ņारा ĆारĦ भ भेल ओ लोक कंठ मे युग-युग धिर Ćवािहत होइत \nिनत नवीन रूप  धारण करैत गेल आ ताधिर िवकिसत होइत रहैह जाधािर पढत-गुनल ĭ यिक्त ओकरा \nसंकिलतक’ छाािप क’ ओकर रूप  िİथर निह क’ सकैह। लोक गाथा लोककंठ उĜ पĠ न आ िवकिसत होइत \nअिह। लोकगाथाक सामाĠ य रूप -िवधान केँ ल’ कए कोनो िवशेष किव क’ Ņारा रिचत होइह जािह मे \nगीताĜ मकता (िजिरकल क् वािलटी) आर कथाĜ मकता दुनूक िमāण होइह जकर Ćचार जनसाधारण मे मौिखक \nरूप  सँ एक पीढी दोसर पीढी मे होइत अिह। लोकगाथा मानव समाजक आिहम सािहिĜयक रूप  अिह। एकर \nउĜ पिþ तखन भेल जखन समाज अिवभक् त आ एक इकाई क रूप  मे हल। अतएंव लोकगाथा ĆारĦ भ मे \nसĦ पूणर् समाजक सĦ पिþ हल, सब एकरा गबैत हल आ अपना िदस सँ िकहु ने िकहु जोडैत-घटबैत हल। एिह \nĆकारेँ एक İ थान सँ दोसर İ थान आ एक पुĮ त सँ दोसर पुĮ त कंठानुकंठ याÿा करबाक कारणेँ ओकर \nİ वरूप  पिरवितर्त होइत गेल। लोकगाथाक उĜ पिþ क सĦ बĠ ध मे लोक सािहĜ यकं िवशेषज्ञ लोकिनक अनुसारेँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n11 \n \nलोकिनिमर्तवाद (कĦ यूनल ऑथरिशप). ĭ  यिक्त िनिमर्तवाद (इनिडिवडुअल ऑंयरिशप) आ िवकासवाद (इमोलुसन) \nक मुख् य हाथ िथक एकर Ćचार-Ćसार मुख् यत- ƇाĦħजीवन क अभाव आ अिनवायर्त- वİतु् ĭयंाजक (आĤले िट \nभ एली भेंट) क Ćमुखता होइत अिह तथा āम साहय कलाĜमाकता निह, ĆĜयुुत यथाथर् िचÿणक Ćवृितक \nĆधानता रहैह। एिह मे अनावĮय क बाग्जादल निह, परĦपयरा-Ćेम भावना, सहजोĭछािस, भावाĜमएकता आ सरल \nकĪपवनाक माÿा अिधक होइह जािह मे बौिŀकता, कĪपवनाशीलता आ āम साघ्या कलाĜममकताक निह। एिह \nमे भाषायािवचारक सरलता एवं नैसिगर्कता एहन रहैह जे आरंिभक समाज मे उपलĤधत होइह। एिह \nरूढ ,अİवााभािवक आ āमसाघ्या अलंकारकआ शĤदमक अभाव होइह। एिह मे Ćयुक्त, अलंकार आ लोकािक्त \nएवं मुहावराक बारĦबायर आवृत होइह। हĠदअ िवĠया स सरल तथा तुक पर कोनो घ्यांन निह देल जाइह। \nओकर गेयता शाİÿी य संगीत सँ िभž  होइह। मैिथली लोक सािहĜया्नागर्त लोकगाथाक वाİतनिवक संख्याो \nकतेक अिह एिह Ćसंग मे िनिवर्वाद रूपेँ  िकहु कहब वतर्मान सĠदलभर् मे अĆासंिगक Ćतीत होयत, कारण ने तँ \nइितहासकार आ ने लोक सािहĜय क िवशेषā लोकित एिह सĠदतभर् मे सुिनिĀत आ ने सुिवचािरत मनतĭय  \nदेलिन अिह। जयकाĠतक िमā (1922) Introduction to the folk literature of   Mithila \n(1950) मे लोिरक,सलहेस, दीनाभƖी एवं कमला मैया गीतक चचŭ कयलिन। ओ जकरा कमला मैयाक गीत \nकहलिन ओ वİतुित: दुलरा दयाल लोकगाथा िथक जे नाम सĦभ वत: उनका ज्ञान निह भेलिन, कारण एिह \nलोकगाथाĠतबगर्त कमला नदी जे िमिथलाक मुख्यज नदी िथक ता िह पर केिĠƖत अिह तथा एकर गाथा नायक \nहिथ महान साहसी वीर दुलरा दयाल। जेँ कमला नदीक आख्या न उनका एिह मे उपलĤध  भेलिन तेँ ओ \nएकरा कमला मैयाक गीतक नामे अिभिहत कयलिन। मैिथली सािहĜया मे ई āेय डा. वर्जिकशोर वमŭ‘मिणपń’ \n(1918-1986) केँ हिन जे लोकगाथाक वाİतीिवक İवयरूपक संकलनाथर् गहन भावें डुĤबीवमािरक’ एिह दुलभर् \nमोती सभक संƇह कयल िन तथा उनका अनुसारेँ लोिरक, सलहेस, नैका बिनजारा, दीनाभƖी, दुलरा \nदयाल, अनंग कुसुमा, रायरणपाल एवं लवहँिरकुशहिर अिह। परवतŰ काल मे कितपय लोकगाथाक चचŭ भेल \nअिह, िकĠतुा ओकर एंितहािसकता एवं Ćामािणकता पर Ćķम-िचĠहग अिह। उपयुर्क्तए लोकगाथाĠततगर्त िŅनेतर \nजाित पर केिĠƖत रहलाक कारणें मैिथली सािहĜय क अनुसंधना लोकित एिह गाथा सभक संकलनाथर् उĠमु ख \nनिह भेलिह, कारण एिह सािहĜयंक अिधơालता लोकितक माĠयथता हलिन जे मैिथली माÿ ƙाहमण भाषा \nिथक। िकĠतुए मैिथली आइ जीिवत अिह ओही Ƈामीण पिरवेश मे रहिवहार िŅलेतर जाित मे जिनक बोली-\nचाली मे पुįĮतक-दर-पुĮतक एकरा अपना हदय मे अńािप संयोिगक रखने अिह। अĠयाथा मैिथली तँ किहया \nने मािर गेल रहैत। िŅजेतर जाित सँ अिभĆाय िथक लोिरक गाथा मे गोप समालक, सजहेस गाथा मे दुसाध \nसमाजक, दुतरादयाल गाथा मे मलाह समालक, दीलाभƖीगाथा मे दिलत मुसहर समाजक नैकाबिनजारा गाथा मे \nवैĮये समाजक, छेछन गाथा मे डोम समाजक, रायरणपाल एवं लवहजिर कुशहिर गाथा मे क्षिÿय सूाजक िचÿण \nअिह। एिह ऐितहािसक िवमूित लोकिनकेँ Ćकाश मे आिन मिणपń मैिथली भाषा आ सािहĜयरक आ \nिमिथलांचलक सामािजक जीवनक संगिह भारतीय सािहĜय  एवं समाजक एहेत Ćकाश İतआĦभस आलोिकत \nकयलिन जे कोिर-कोिर जनमानसक अĠधतकार मे टापर-टोइया द’ रहल हल। वİतुित: िमिथलाक ई लोक \nमहाकाĭयाक ऐĮयर्र भारतीय लोकगाथा क अĠतागर्त अपन ऐितहािसक, सांİकृाितक, सामािजक तथा सािहिĜयक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n12 \n \nवैभवक गिरमा ओ दीिपत हटाक कारणेँ अतुलनीय अिह। ई िनिवर्वाद सĜया िथक जे वर्जिकशोर \nवमŭ ‘मिणपń’ जतेक गहनता एवं तिĜसयता क संग लोकगाथा अघ्यसयन-अनुशीलन, िचĠतणन-मनन आ \nसंचयनक’ कए ओिह मे हेरायल भुितआयल मिण मािणकय केँ जनसाधारण पाठकक हेतु सवर् सुलभ करौलिन \nतकर āेय ओ Ćेय हुनकिह हिन। हुनक माĠयजता हलिन जे जाहािर लोकगाथा समािहक मूĪय् पाठ ले \nिमिथलांचलक िविभिž क्षेÿ मे जनकंठ से पिरĢयारĢता अिह तकर संकलन, सĦपािदन आ Ćकाशनक पथ \nĆशİतर निह हैत ताहािर िमिथलांचलक लोक जीवनक इितहास क रचना असंभव अिह। मैिथली लोकगाथा \nक Ćित मिणपń अपन जीवन केँ समिवर्त कयंन रहिथ तेँ  िमिथलांचलक िदĭयल िवभूितक िबसरभोर भेल \nजीवन गाथा केँ ओ अयत āम आ कलम सँ जन सामाĠयल केँ सुबोध करौलिन। ओ एक-एक िवलुĢता, भुित \nआयल गाथा सभकेँ तािक हेिरक’ जीवĠतए कयलिन। तािहसँ अनुमान कयल जा एकैह जे हुनक हदय मे जेना \nĆेम आ सुषमाक राम वािटका हलिन। हुनक रचनाक Ćधान उĜसकिथक असीम मानवतावाद, पिवÿ-Ćेम आ \nशीतल सौĠदरयर्। हुनक भावनाक केĠƖा मे अिधिơत हल परम-पुरूषाथŰ, लोक परायण. िनंहकार आ \nकतर्ĭयदिनơह आदशर्पुरूष आ सतत सािधका, लोकसेिवका,Ćेरणा आ गिरमामयी आदशर् नारी। यńिप सौĠदहयर्क \nĆितओ अĜयठĠतर संवेदनशील रहिथ तथािप हुनक कĪपपना, भावना आ िवचारक पिरिध कतहु अितƅमण निह \nकयलक। मिणपńक भावना सॱदयर् केँ İपाशर्क’ चेतनाक अिĠत: पुर रहİयकमय आवरण केँ अनावृतक’ िवĂ् \nĆेम क उĠमुरक्तर वातायन केँ खोिल देलिन। िहनक रचनािद मे लीवतक यथाथर् पिरĆेŞयत मे मानव Ćेमक \nअिनवायर्ताक सहज आ िनĮछमल İवीाकृित िथक। िहंसा मे Ćेम आ िवपलव मे शािĠतक रिĮम िवकीणर् करबा \nमे ओ सफल रिह थ। Ćवुŀ चेतना, कोमल भावना, िचÿमयी कĪपतनाक संगिह जननी जĠमुभूिमक \nमयŭदा,Ćितơाे, एवं गिरमा तथा मिहमाक Ćित सतत जागरूकता  हुनका मे वतर्मान हलिन। िहनका नदी,पहाड. \nतुषार, िशकार, जंगल-झाड, चौर-चॉंचर, बाध-वोन, गामधर मे अशेष रूिच  हलिन। ऐितहािसक \nभग्नाावशेष, देवİथडल, मूितर् िचÿ, नृĜयक, संगीत, तĠÿममंÿ, रिė, पक्षी आ लोक सािहĜयथक हेरायल भुितआयल \nअĠयेसषण, सशक्ता वक्तय, िवसरल उपेिक्षत िमिथलांचलक जन-जीवन तथा सामािजक ओ सांİकृिितक परĦप \nराकेँ युग-युगसँ Ćवािहत करैत आयल अिहतकरा तािक होिरक’ अपन सरस, सीलओ Ćवाहमय शैली मे िलिप \nवŀ क’ मैिथली भाषा आ सािहिĜयक āंगार कयलिन। ई āेय वİतुओत: मिणपń केँ हिन जे िमिथलाक \nकंठसािहĜय  मे युगयुगाĠÿ सँ रचल-वसल गाथा सबकेँ जगिजयार करबाक İतुणĜयन Ćयास कमलिन। \nमानवताक मिण आ लोकगाथाक पािणĜयतक पńराग मिİतपń मैिथली लोकगाथा केँ अमर बनवबाक िदशा मे \nओ एक एहन महापुरूष  रहिथ जिनक िचरिचरĠत नाऍं ई िवधा िवनय पोर-पोर मे भरल हलिन। ओ जहराइत \nगॉंधीवादी, उłट सािहĜयच-िचĠत क आ चतुर िचिकĜसोक रहिथ। िहनक अĠवेाषी Ćवृित लोक-भाषा, लोक-\nकिव,लोकगाथा,लोकगीत कोन Ćकारेँ भारतक उतरीय खěड  मे भूखिपयास Ĝया िग, वन ĆाĠतगक जतय-ततय \nलौह लैत, बनैया जीव जĠतुसक आƅमणसँ िनराषद्, करवनो-करवतो सामना करैत लोक सािहĜय,क Ćचुर संƇह \nकयलिन। एिह िवधाक Ćित उनका मे एतेक वेशी लगनशीलता हलिन जकर पिरणाम भेल जे ओ अपन \nऔपĠयाचिसक कृित सभक कथा-संयोजन मे ओकरे आāय लोकित। एिह Ćसंग मे उनक िपताक कथन \nछलिन, ‘ कनिकरबा ĭय थर् सोिच रहलाह अिछ। यिह ओ सेवा बुŀया करिथ तँ वेश,उपाजर्नक’ पिरचायक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n13 \n \nभरण-पोषण ले हमरा जीवैत कनेवको िचĠता  निह करथु, एतेक पिरāम आ साहससँ लोक सािहिĜयक सामƇी \nओ ले एककठा कयलिन अिछ, तकर सजर्नाĜमेक कायर् करथु जे अयुरįणह रिह जयतिन।‘ एिहसँ Ćितभािबम \nहोइछ जे मिणपń लोकसािहĜय क वाİततिवक महĜपेसँ अपन युवावİथरिहसँ पिरिचत रहिथ तेँ ओ एकर \nअनवरत संƇह कयलिन। हुनक माĠययता छलिन ले लोकसािहĜय क अपिरिमत भěडाेर छैक उपेिक्षत \nजनजाितक कंठ से। ठेंठ मैिथली ओही चौर चॉंचर मे, वĠय  जाितक करेज मे जीिवत छैक। ओिह वन \nपहाडक टोला-टĢप रक İÿीँ समाज मे, िनगर्Ħयब İथाुन मे ई िनिध छैक जनय सँ साहिसक तपİयावक’ कए \nमिरत उत पń बहरपलैक। तेँ ओ एकर उरखनन कयलिन। संभवत: तेँ अपन उपनाम मिणपń रखलिनआ \nसािहĜयर जगत मे Ćख्या्त भेलाह। मैिथलीक ई वरद पुÿ मानवताक मिण रहिथ आ Ćितभाक पń राग केँ \nĆफुिĪलत आ सुरिभत कयलिन। िहनक वैिशįƀय  िथक जे ओ साधना कयलिन लोककंठ मे रचल-बसल \nसािहĜयकक,िकĠतुक जे िहनका संग वातŭलाप कयने होयताह तिनका ई अनुभव अवĮयेय होयतिन जे ओ \nसंİकृित शĤद,क Ćचुरताक संग Ćयोग करिथ; िकĠतुा जरवल ओ कलम धरिथ तँ लोककंठ मे Ĥयाकज भाषा-\nĆयोगक अवसर निह चुकिथ। यथाथर्त: मैिथलीकेँ िहनका सदृश िकछुओ सािहĜयसिचĠĜक आर भेल रिहतिथ \nतँ एकर भěडाचरआरपूणर् आ समृŀशाली बनैत। \nमिणपń जािह मनिİथता, तेजिİवता, गĦभीचरता. तĠमायाता क संग मैिथली लोकगाथा ओकार संİकृयित, ओकर \nसĥħता क अघ्ħयन कयलिन तािह गĦभीतरताक संग मैिथलीक क्यॲ  अनुसĠधा ता अńािप निह क’ पौलिन। \nĆİतुनत ĆकाĮयत ƇĠथं एिह िवषयक पुƠन Ćमाण Ćİतुकत करैछ जे एिह कृितक अघ्यदयन सँ िİपƠप \nभ’ जाइछ जे िमिथलाक संİकृ्ित आ सिĥयता कतय धिर िवİतृित छल। महाĆाण राहुल \nसांकृĜयापयन(1969) सदृश िहनको घुमĸृडी मे अĜयविधक रूिच  छलिन जकर पुƠ  Ćमाण उपलĤधृ होइछ \nहुनक िĆय िसरीज ‘ओिहठाम गेल छलहुँ’ जकरा सभकेँ एकिÿत क’ कए हम ‘हुनका सँ भेट भेल छल’ \n(2004) मे Ćİतुात कयब अिछ जािह मे हुनक एिह Ćवृितक पिरचायक िथक जे ओ जन-जीवनकेँ अĜयंभत \nसमीप जाय लोक जीवन मे ĭया Ģत  सािहĜयओ केँ संकिलत क’ अमूĪया िनिधक रहİयो ľाटन क’ कए \nसािहतय Ćेमी केँ ओंकर İवारूपक रसाİवांसदन करौलिन। वİतुतत: ई मिणपń क देन िथक जे मैिथली \nभाषा सािहĜयु केँ एक नव िवशेषण भेटलैक। मिणपń मैिथली जनकंठ सािहĜय क अिĠतगर्त \nलेिखकाइन, नैकाबिन जारा, दुलरा दयाल एवं लवहिर-कुशहिर क अनुसंधान वृहत् रूपेँ  कयलिन। ओ लोक \nसािहĜयक क पाछा तपİयाा मे िदवारािÿ लागल रहलाह जकर फलİवृरूप ओ अपन अĠवेाषी Ćवृितक पिरचय \nदेलिन। Ćİतुित लोकगाथा क इितहासक अĠतजगर्त ओ अपन अिमत Ćकट कयलिन ओ िनĀवये मैिथली \nसािहĜय क हेतु एक अिवİम रणीय घटना िथक। समयाभावक फलİवर्ूप ओ अĠयत गाथािदक Ćसंग मे निह \nिलिख फैलिन। लोक-संİकृ ितक सुिवख्या।त िशĪपी। बलिकशोर वमŭ ‘मिणपń’ अपन मधुćािवणी भाषा मे \nमैिथलीक एिह अमर गाथाक सुमनकेँ लोकगाथाक इितहास मे गॉंथलिन अिछ। एिह मिणभाषा मे कितपय पुįप \n-गुच्छगक İवतरूप आ मौिलकताक पृơछभूिम ओ कथाक Ćगितक आāाास पाठककेँ अनायासिह उपलĤध  \nहोयतिन। Ćितपािń कृित हुनक मॉंजल कलमक चमĜकाछर िथक जािह दृिƠकोण सँ िववेचन कयल जाय तँ \nमैिथली लोकगाथा इितहास मैिथलीक अमूĪय् िनिध  िथक। Ćितपाń लोकगाथाक इितहास मे लेिरक गाथा पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n14 \n \nसोलह, दुलरा दयाल गाथा पर दस, नैका बिनजारा गाथा परसात एवं लवहिरकुशहिर गाथा पर पॉंच लोकगाथा \nक इितहास पर मिणपń क अनुसंधानाĜम क आलेख एिह मे संƇहीत जे िविभžद पिÿकािद मे आइ सँ तीन \nदशक पूवर् Ćकािशत भेख छल। एिह गाथा सभक वैिशįƀय  छैक जे िमिथला मे परĦपररा सँ अवैत Ƈामीण् \nलोकित अĜयंखत मनोयोग पूवर्क एकर āवण. रसारवादन युग-युगाĠÿ सँ करैत आिव रहल छिथ तकर ई \nएकमाÿ Ćामािणक एलबम िथक। एिह कंठगाथा समिहक अमूĪया उपलिĤध िथक जे एकरा िमिथलांचल वासी \nअयन कंठ मे हजार-हजार वषर् से संयोग आिब रहल छिथ। \nलोिरकाइन कंठ महाकाĭययकेँ लोक जागरण क Ćथम लोकगाथा कहब अिधक सभी चीन होयत आ एकर \nवाİतठिवक मूĪयां कन तचते सĦभलव भ’ एकैछ जखन एकरा ƙाहमण क देवोĠमुहख सािहĜयम आ बौŀक \nसंसार Ĝया गक सािहिĜयक पृơ’भूिम मे निह मूĪयांछकन क’ एकरा भारतीय जन समाजक लोक-चेतनाक \nिवकास ƅम मे देखबाक उपƅम कयल जाय तचान साƠम Ćितभािषत हैत जे ई गाथा लोक ƅािĠतक Ćथम \nउĠमेगषक एक सशक्त  कलाĜमाक आ Ćवाह मान रचना िथक जकर ऐितहािसक महĜवत छैक। एिह महाĆाण \nकंठ काĭय  मे षơमसपृम शताĤदनक िमिथलाक एहन सĆाण वणर्न अĠयवÿ कनहु निह उपलĤधय भ’ रहल \nअिछ। एिह मे िमिथलाक आघ्याकिĜमक, भौगिलक,ऐितहािसक, राजनीितक, समािजक िİथितक अĜयतĠतद \nसशक्त  िववरण उपलĤधा होइत अिछ। \nएिह महाĆाण कंठ-महागाथा मे सािहĜयछक रंग आ भासक अनुपम आयोजन छैक जकरा िवĮलेाषण कयलासँ \nसहजेँ İपथƺ भ’ जाइह जे कोन अमृĜव क बलेँ ई एतेक िचर नवीन आ एतेक िचरजीवी बनल रिहसकल \nअिछ। एिह मे सािहिĜयक, वैचािरक आ घटनाĜममक एकाĜमेकताक एतेक सुधड संयोजन छैक जे मानवक \nआधारभूत संवेदनाकेँ तातलय सँ अलंकृत करैत आिब रहल अिछ। एकरा संगिह अपन भूिमज मौिलकता \nĆदान करैत अिछ। एकर भाषा मैिथनीक उषाकालीन रूप  िथकैक। एकर रचना कारण धिर मैिथलीक İव \nरूप  एतेक दृढ भ’ गेल छलैक जािह मे एकटा सशक्ता,Ćवाहमान, Ćाĭजकस, रसिसŀ अिमसिक्तवसा महाकाĭयय \nरवल जा सकलैक जे हजार-हजार शताĤदी्क झभार सिहतो अńािप झमाननिह भेलैक आ लोिरकक खěडा  \nसदृश एखनो लहकलह क’ कहल छैक। Ćितपाń महागाथा मे सती \nमांजिर, चनैन, सुनयना, रणचěडीो, लुरकी, योिगनी कोसमािलन,महादेवी कोहरॉंस, महासुĠदसरी बुहबी-सुहबी आ \nराजकुमारी संझा Ćमुख नाियका छिथ। जतय मांजिर पिरिİथितक भोगिनहािर छिथ ततय चनैन पिरिİथत \nसृजनिनहािर छिथ। जतय मांजिर पिरिİथितक भोगिनहािर छिथ ततय चनैन पिरिİथत सृजनिनहािर छिथ। \nकरूणामयी  मांजिर भिक्त, शिक्त आ आĜम दृिƠ वाली छिथ ततय भगवती चनैन Ćेरणा, İफुशरण आ ऊिहवाली \nछिथ। मांजिर अपन सतीलक मिहमा सँ मिěडत छिथ तँ चनैन अपन सौĠदवयर्-गिरमा सँ ओतĆोत। \nनैराĮयतक क्षण मे मांजिर भगवती सँ खěडाी क याचना करैत छिथ तँ चनैन रėााबिनजािरनक संग षƂयंÿ मे \nसहायता Ćदान करैत छिथ। एकर रचियता अपन नायक केँ ĆĜये क िİथित मे मानवे रखलिन जकर \nसुघडता क फलİव रूप  ई महागाथा जनकंठ मे असर, अमर एवं अशुįण  रिह सकबाह। लोिरक गाछ तर बा \nगहवर मे कोना समा ड. क लाथे अपन सेवा-पूजा निह लेलिन आ कोनो भगता वा वाहन निह तकलिन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n15 \n \nजखन िक अिधकांश लोकगाथाक नायक मनुįय  देवा बिनक’ खीर-खॉंड आ बिलक भोग İवाोदैत भगता सभक \nदेहपर खंलाइत छिथ। एिह महागाथा क पाÿ’चिरÿ अपना-अपना İथाकन पर सुदृढता, सौĠदथयर् आ \nकलाĜमकक रूपेँ  सुसिĔजत अिछ। एिह ते पाग क समĠवहय अतयिĠत मोहक हĪकेथ आ उच्चक कोिटक \nसािहिĜयक पिरिİथित Ćकार आ वातावरण क सृजन करैत अिछ। लोिरकाइन क पशु-पक्षी यथा हाथी-घोडा \nआ कौआ आिदम कालसँ मनुįयचक सािनघ्यह मे रहैत आयल अिछ। एिह महागाथाक महाĆाण होयनाक कारणेँ \nकĭसोल िगिर आ रणहुलास सन हाथी, कटरा आ बछेडबा सन् सन् घोडा आ बािजल कौआ सन पक्षी सँ \nमानव केँ अĜयं त एकाĜमपकता İथा िपत भ’ सकल अिछ आ मनुįयस क संग अĜयंुत सूŞ म संवेदना रािख \nसकस अिछ। एकर वैिशįƀये िथक ले एिह मे युŀ आ अखाडा क िवशद् वणर्न भेल अिछ। शािĠतकालीन \nएकािĠतकता आ समाज क’दैत अिछ। लेिखकक खěडा  जेना हुनका सतत कहैत रहैत छिन रक्त् दे, रक्तद \nदे। एिह मे एहन आकषर्क İथ ल अिछ जतय मन के चिकत, िवमुिग्ध आ िवमोर क’ देिनहार मनोवैज्ञािनक \nतĝयछ सभके अĜयंमत सहजता आ İवा्भािवकताक एिह मे संयोग ने अिछ। एकर कितपń कथाĠतवगर्त \nमानव अĠतभर मे िÿगुणक सĠतुभजन-असĠतु लनक तĜवछ कथा अथवा मानक बुिŀ क संग रमण करैत \nिवलास आ युŀ एवं हदय संग रमण करैत शािĠत, पाशमुिक्त क कथा अिछ जकरा सहज लोकवातावरण मे \nशिक्त पर भूिम पर अĜयुĠत  सूक्षमता क संग, मनोहारी शैली मे इĠƖहधनुषी तािĠÿक रंग सँ िचिÿत कयल गेल \nअिछ। एिह मे विणर्त नृĜयक मोिहना सुशोिभत अिछ जेना िविभžन वणर्क उĜफुतĪलग कमल सँ सरोबर। \nलोिरकाइन मैिथली कंठ गाथाक एक अमूĪयन उपलिĤधक जकरा िमिथलाक लोक अपना कंठ मे हजार वषर् सँ \nअिधक समय सँ जोगौने आयल अिछ। एिह लोक महाकाĭयकक काĭयल ओ कथा ĆबĠध् İव यं पूणर् अिछ \nआ एिह बातक ĔवयलĠतव Ćमाल अिछ जे मैिथलीजन सािहĜयत कतेक सĆाण, सशक्तज आ समृŀशाली \nअिछ। ई महागाथा िवĮĭक कोनो िलिखत आ अिलिखत महाकाĭयषसँ रĸतर ल’ सकैत अिछ। Ćयोजन एिह \nबातक अिछ जे एकर मूĪयािकंन नवयुग क आलोक मे हो संगे मैिथलीभाषीक ई पुनीत कतर्िĭय भ’ जाइछ जे \nएिह महागाथा क सांगोपांग Ćकाशल हो। िमिथलाक उĔजंवल अतीतक एक ĔयोरितİतजĦभ , शौयर्, शील आ \nĜया गक Ćितमूितर् एक जनिĆय नायक लोिरक कीितर्गाथा वİतुीत: अमरĜवभ ĆाĢता करबा मे सफल भ’सकल \nअिछ। िमिथला मे परĦपारा सँ चल अबैत लोिरक कथा Ƈामीण जन समुदाय अĜयछĠतश मनोयोग पूवर्क रूिच  \nसँ āवण करैत छिथ। ई एक एहन लोक काĭय  िथक जे लोिरकाइन नाम सँ सात खěड् मे िवमरत अिछ \nआ अनेक राित मे जा क’ समाĢता होइत अिछ। एिह लोक गाथाक वैिशįƀया िथक जेई एगारह िविभžर भाषा \nमे लोककंठ सँ गाओल जाइन अिछ। एकर सात खěडो मे जनम खěडए, सतीमॉं जिर \nखěडव, चनैनखěडअ, रण-खěड , सावर-खěडस, सावर-खěडक, बाजिल-खěड  आ सझौती राजा खě ड क चचŭ \nखěडड, रण-खěड , सावİखषěड , बाजिल-खěड  आ सझौती राजा खěडद क चचŭ कयल जाइछ। नेपाली-मैिथली \nİव रूप  मे आठस खěड  उपलĤधस होइछ जकरा भैरवी-खěडब कहल जाइछ। एिह लोक गाथा मे एक भाग \nवीर रसक हĭटाच छैक तँ दोसर भाग āृंगार रसक इĠƖइधनुष से हो दृिƠगत होइत अिछ। एकर āृंगािरक \nवातावरण मधुमय सुषमा सँ पिरपूणर् अिछ। एिह मे नारी एवं गायक अपहरणक वृताĠतोसँ ओतĆोत अिछ। \nएकर सभ पाÿ अपन-अपन क्षेÿ मे अिŅतीय अिछ तथा मूक पाÿ सभ सेहो मनुįयछक वाणी मे निह बजाओल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n16 \n \nगेल अिछ तथािप एकरा समक आचार, अपनैती आ अिभĭयेिक्त अĜय Ġतम मनोवैज्ञािनक सौिĠदयर्सँ \nसफलतापूवर्क अिभĭयमक्त, भेल अिछ। एिह मे सािह Ĝयतक गंगा आ काĭयस-सौĠदलयर्क यमुना िहसोर ल’ रहल \nछैक ओही ठाम तािĠÿक भावधाराक अĠतछ: सिलला सरİववती सेहो Ćवािहत भेल अिछ। िमिथलक लोकगाथा \nमे दुलरा दयाल एक ĆाणवĠतम लोकगाथा िथक। भारतीय भी िकंग्   ( जĪयोगŀा) क एहन İवगिणर्स गाथा \nसĦभावत: अĠया Ġय। सािहĜयाहĠत।गर्त निह उपलĤधध होइछ। एिह लोकगाथा मे जल-जीवनक ऐĂनयर् पूणर् \nिववरण उपलĤध् होइछ। एिह लोक गाथाक वैिशįƀया िथक जे िमिथलासँ कामरूप  आ बंगालक तािĠÿक \nसाधना केँ उजागर करैत अिछ। ई महागाथा मानव क एक दुलर्भ आĠतूिरक शिक्त क मिहमा क आख्याधन \nकरैत अिछ। एकर नायक राजा वा योŀा निह; ĆĜयु त िसŀ नतर्क आ सा हिसक साथर्वाह रहिथ। एिह \nगाथाक घटनाकाल दोसर-तेसर-शताĤदीत भ. सकैछ,िकĠतु  रचनाकाल अनुमानत: छįमय-सातम शताĤदीशक \nिथक। जतेक दूर धिर एकर भाषा-शैली क Ćķ  अिछ ओ अĜयचĠतन Ćाजंरण अिछ जे मैिथलीक आिदम \nİवतरूप केँ उľािटत करैत अिछ। एकर भाषा पर िसŀ कालीन मैिथलीक आिदम İवतरूप केँ उľािटत \nकरैत अिछ। एकर भाषा पर िसŀ कालीन मैिथलीक वेशी रंग आ एकरा आघ्याािĜमक यह भूिम पर बौŀ \nमहायान क वेशी Ćभाव। एिह मे विणर्त नृĜया सभ ठाम-ठाम गĦभीम तािĠÿक रूप  लटु लैत अिछ। एिह \nमहागाथाक िवशेष वैिषįƀय  छैक एकर Ćकृित वणर्न। िहमािगिर सँ ल’ कए गंगा आ गंगासँ ल’ कए सागर \nधािरक माछ-संİकृयितक एतेक िवĂा।स पिरसर जे िमिभला. असस. बंग. आ ओिडसाधिरकेँ समेट ने छैक। \nिविभž  पिरिİथित मे एहन मोहक आ एतेक सूŞमं वणर्न-िवĠयारस एकरा उच्चवकोिटक वरणािसकक Ćभा Ćदान \nकरैत छैक \nएिह महागाथाक कथा-Ćवाहा अĜयाकिधक ƅमबŀ अिछ जे तĜका लीन नौकाāय, घाट-बाट आ बजारक वणर्न \nसँ एकर छटा अपूवर् भ’ गेलैक । एिह महागाथा क पृơतभूिम िमिथलाक जल-जीवन छैक जकर नािभ भूिम मे \nĆवािहत होइत छिथ महाकाली कोशी, हदय भूिम मे Ćवािहत होइत महालŞमीम कसला आ मİतोक भूिम मे \nĆवािहत होइत छिथ महासरİव ती बागमती। इसह कमला मजाह जाितक कुलदेवी छथ जिनक गाथालक \nपिरचय एिह मे देल गेल अिछ। एिह महागाथाक नायक छिथ नृĜयन-िपनुण दुलरा दयाल जे एक िदĭयण \nनतर्क, बड-बड तपज्ञया कपलिन जकर पिरणाम मेल जे हुनक यशपताका हंसालटा अथŭत् िहमालय, कमलाजय \nअथŭत् िमिथला सँ ल’ कए महाशंखालय अथŭत् सागर धिर Ņदप-दीपाĠत र धिर पहरा गेलिन। एिह मे \nिमिथलाक संगिह भारत क ओिह कालक दृįयां कन अिछ जं भारत केँ सुवणर्Ņीप, वालीŅीप. जावा. सुमÿा सँ \nसागर Ģयािपार चलैत छल तकर मसा ही शौयर् आ सावर्वाह सबहक चमĜकानर पूणर् िƅया-कलाप आ नदी Ģया \nपािरक अनुपम वणर्न एिह मे मेल अिह। ई महागाथा मानवक एक दुलर्भ, अजेप आĠत िरक शिक्तक मिहमाक \nआख्यानन करैत अिछ जकरा िवकिसत करबाक वतर्मान सĠद भर् मे लुĢत  होइत-होइत अिधक गुĢतव भ’ गोÿ \nअिछ। \nदुलरा दयाल महागाथा क एक-एक पाÿ जहन जीवी समांजक एक-एक िवŅान क सफल ĆितिनिğĜव करैत \nअिछ संगिह ई गाथा तĜकाजलीन युगधारा केँ काĭयवक रस धारा मे पिरणत क’ कए युग-युग सँ तकरा लोक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n17 \n \nमानस मे Ćवािहत करबा मे सफल रहत अिछ। एिह गाथा मे जलजीवी. जलपथ,घाट, जलशासल ओ सुरक्षाक \nकाĭया Ĝमएक िववरणक संगिह-संग सुखा लŞमीज, तरूआिरक  िवńुńाम छटा आ करूआिरक  अिभयानक िचÿ \nसम अĜयथĠतग सĦमो क रूपेँ  उभरैत चल आयल यअिछ जे इितहासकार केँ सौĠदअयŭनĠदहक िवपुल अवसर \nĆदान करैत अिछ। एिह लोकगाथा मे कमल Ĕयो ित िमिथलाक बादा-बोन, चौर-चॉंचर, गाम-घर. पशु-पक्षी आ \nनर-नारी क कलाĜममक आ सौĠदतयर्मय छिव हंस िशखर सँ ल’ कए भागीरथी घिर िमलन क सौĠद यर्क \nिववरण सँ ओतĆोत अिछ। िमिथलाक लोकजीवन क अĜयमĠत  ĆाणवĠत  िचÿ अिछ जकर İपजƠ  Ćमाण \nएिह गाथा मे उपलĤधा अिछ। हंसालय िहमालय.कमलालय िमिथलाआ शंरपाल सागर क अनुपम आ \nकलाĜमजक सािहिĜयक सौĠदतयर् िनखिर आयल अिछ एिह महागाथा मे िमिथला जल-जीवन केँ आलोिकत \nकयिनहार िवख्यामत मैिथलीलोक महाकािĭय क नृĜयवमयी महायोिगनी उाइन बहुरा ठहुराइनक Ģयािक्तĜवक चĠƖ \nलेखा,अभीवातŭ. मंगला. शेबारानीर आ अपना वक्षोज मे सपर्दंश ल’ कए मृĜय  आिलंगन कयिनहार िवलयो पैƏाल \nĭयािक्तĜवा सँ बहुत अिधक शिक्तशाली, रोमांिटक. रहİयलमय अिथामानी आ Ĕयो ितमर्य छैक। एिह \nमहागाथाक नारी पाÿ सभ डाािकनी सँ ल’ कए यािकनर धािरक योिगनर क चिरÿ क आधार पर Ćतीक रूप  \nमे अपन सĦपूोणर् छिव-छटा क संग उपिİथत अिछ। एिह जोकगाथा महाकाĭयर क साथर्वाहक लोकित मे \nउĪले खनीय छिथ दुलरा दयाल, िवषयमĪलस. गोिहलमĪल ,कोयलापीर. रžूोपीर क संकट ओ साहिसक क्षणक \nिववरण सँ ओतĆोत अिछ। एिह लोक महाकाĭयाक सािहिĜयक सौĠƄर्य जा कलाĜमछक िशĪपा रिह-रिहक जेना \nसोर पाडैेत छैक मैिथलीक सांİकृ्ितक वैभवसँ उĪलमिसत होयला ले-। एकरा जँ नदी हाक कीि तँ अितĮया \nकिक्त निह। हंसालय सँ गंगाधािरक कमलाक धारा-Ćवाह क याÿा क एक अĜħĠत् भĭयय आ कलाĜममक \nसािहिĜयक उपलिĤध अिछ। \nएिह महागाथा मे साथर् शĤदआक Ćयोग तृअथर्क अिछ-जलपोतक बडा, थलपथक ĭयाापारीक गाडी-बडद् \nआलोकक इेजँक अथर् मे तथा सैिनक गĪमकक अथर् मे तथा साहिसक नािवकक अथर् मे। साथर् सवर्तĠÿक \nİवकतĠÿा होइत रहिथ जे शिक्त, साहस, शौयर्, सिहįणुिता आ शीलक आगर होइत छलाह। एिह महागाथा मे \nसाƕ आ साथर्वाहक लोकिनक साहसक अिĜयĠती मनोहारी िववरण उपलĤधर होइत अिछ। भारतीय \nजलयोŀाक एहन İवहणर्गाथा अĠयेÿ कतहु निह उपलĤध् होइछ। एिह मे जल जीवनक बहुछिव दशŰ \nसािहिĜयक छटा क Ćवाहमान ƅ सँ साक्षाĜका र होइत अिछ। एकर साथर्वाह लोकित मे \nदयाल, िवषयमाला, गोिहलसफल कोयला वीर आ रलू वीर क संकट ओ साहसक क्षण सभ िवख्यालत Ƈीक \nमहकिवक काĭय  ओडैसीक महानायक युलीयसक एक कलाĜĦक उĪला्स मैिथली पिरवेश मे \nपसिरक’ गौरवािĠवत क’ दैेत अिछ। एकर साथर्वाह केँ सागर क संघषर्, शैयर्. अिभयान, अनुभव, महाकाĭयरक \nगाथा िथक जकरा सुनला पर मलुįय केँ िदĭयर, चेतावनी, चिरÿ,चॉंिक, Ćेरणा आ िवĂ् द’ कए ओकरा अपना \nĭय िक्तĜव केँ गिढक’ जीवनक िदशा िनदųश करबा मे सहायक होइत छैक। दुलरा दयाल \nमिहमावान, शौयर्शाली, िनदųश करबा मे सहायक होइत छैक। दुलरा दयाल मिहमावान, शौयर् शाली, तेजİवीा आ \nयशİवीक साथर्वाह रहिथ। ओ देश देशाĠतनरक िवषय कयलिन। देशाĠतभर मे ओ िमिथलेक निह, ĆĜयु त \nभारत क िवषय अğया्िĜमक िवषय घ्व ज लहरौलिन आ अपन देश िमिथलाक यशİवी  साथर्वाह रहिथ। ओ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n18 \n \nदेश देशाĠत रक िवषय कयलिन। देशाĠत र मे ओ िमिथलेक निह, ĆĜयुलत भारत क िवषय अघ्या िĜमक िवषय \nघ्वनज लहरौलिन आ अपन देश िमिथलाक यश सौरभ Ćसार लिन। तरूआिरक  िवषय कोनो िवषय निह होइछ \nकारण िहंसा. आतंक आ रक्त िलपा िवजय क्षिणक होइीछ। दुलरा दयाल महागाथा अĜयाĠतआ कलाĜम क रूपेँ  \nसपृक मलक सपृयोिगनी नृĜयह पर आधािरत अिछ। एिह मे िमिथलाक पशु-पक्षी, पुįपनलता,ऋतुचƅ, तĠÿ -\nमंÿ, रीित-नीित, संगीत-नृĜयश, देवी-देवता आ नर-नारी एतेक आलोिकत िववरण अĠय ÿ निह उपलिĤध होइछ। \nई गाथा एक Ćवाह मान महाकाĭयर िथक जे तĠÿह-िवńाक आधार ने ने जल जीवन क पृơाभिम मे \nयुगयुगाĠतरर सँ Ćवाहमान आ ńुतमान अिछ। \nĆितपाń लोकगा था ऐितहािसक रसँ पिरपूणर् अिछ कारण दुलरा दयाल Ņारा िनिमत िहमिगिर सँ ल’कए गंगाधार \nधिर सात मěƂप मूलाधार, İवाििधİथा’न, मिरतपुर, अनाहत, आज्ञाचƅ, सहस कमल आ सĦपूवणर् नृतय क िनिमक \nिनिमर्त कतोक मğडथप क अवशेष अńिप वतर्मान अिछ। एिह महागाथा क सवŸपिर वैिशįƏ य िथक जे एिह \nमे िमिथला, कामरूप  आ बंगालक तािĠÿक साधलाक पृिơभूिम मे िलखल गेल अिछ जे वैरवीकरण क \nफलİवकरूप आबलुĢतव गेल जा रहल अिछ। तĠÿ  क एक अĜयकĠतक शिक्तशाली िवदृया िथक ‘डायन \nिवńा’। ई िवńा क लेखन क ƅम मे आडĭलल सािहĜयथक सवŭिधक Ćभावशाली उपĠयािस सी (SHE) क \nलेखक राइउर डेगडर्. िवĮĭक Ćख्यादत नाटककार खेखसिपयर )1564-1616) क टेसपेİटश (Tempest) \n(क1611-12) क गणना कयल जा सकैछ। पाल तुरंत क ‘एसचर् इन िसƅेट इिजĢटक’ (A Search in \nSerene India)  तँ तĠÿ क रहİयटमय अĠवेाषणक हेतु िवख्याeत अिछ। ƙाजील क भुवन िवख्या त \nलेखक िचĸोस-लेिवयर क भूत समहक िलखवौल शातािधक उपĪया्स Ćकािशत छिन। Ģलायइ माउथ क एक \nिमİचील क शरीर मे एक ितĤब।ती लामा Ćवेश क’ गेलिन, जािह देश क भाषा एवं िवńा क नाम ओ सुनने \nछलाह तकर ितĤबदत, ितĤबओती भाषाक अमर् सम आ लाभाक िवńा पर एक पुİतदक क रचला कयलिन थडर् \nअिह (Third Eye) । ओिह आĜमाक का नाम छलैक लोव सांगरĢपान। Ćितपाń गाथा मे काया पिरवतर्नक \nक तोक İथगल अिछ। एिह मे होइत िवńाक िवलक्षण वणर्न भेल अिछ। İवेगनहेिįदन ƏाĠसा िहमालया \n(Trans Himalaya) मे |जािह मानसरोवर आ राक्षस तालक िववरण देलिन अिछ तकर यथाथर् Ćितरूप एिह \nलोकगाथा मे इजोिरया सरोवर आ आĠहTिरया सरोवर किह क’ सĦबोािधत कयल गेल अिछ। तĠÿ  गाथा क \nवैिशįƏ य िथक जे ĆĜये्क पाÿक चाहे ओ İÿी  होिथ वा पुरूष  अपन क्षेÿ मे अिŅतीय एवं अĆितम छिथ ते \nअपन चमĜकाआरक बल पर जन सामाĠयक केँ सतत चमĜकृ त करैत रहैत छिथ। \nएिह महगाथाक अनुशीलन सँ अवबोध होइछ जे दुलरा दयाल क सा  हिसक क्षण िवख्याछत Ƈीक महाकिव \nहोमर क महाकाĭय  ओ डेसी (odyssey) क महानायक दुलीयसक अिभयान, आपित, धैयर्,शौयर् आ आनĠद क \nकलाĜमdक उĪलाास मैिथली पिरवेश मे Ćसािरक’ गौरविĠवत क’ दैत अिछ। नोबेल पुरİ कार िवजेता िमरवाइल \nसोलोचाव (Mikhail Slouched) क नदी जीवन पर आधािरत उपĠया स ‘एěडम ववाइट फलोज द डज्ञॅन \n(And quite Floes the Doha)  तथा वाडĭला  सािहĜय क उपĠया स िशĪपीफ मािणक वदोपाघ्याdय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n19 \n \n( 1906-1956) क ‘पńानदीर मांझी (1936) सेहो जलजीवनक एतेक ऐĂणयर् युक्तi िववरण देबा मे असमथर् \nभ’ गेल छिथ। \n            मैिथली लोकगाथाĠतणगर्त Ćाचीनकालीन िमिथलाक समाज ĭयपवİथा ,राजĭयमवİथास आ ĭया पार \nĭयववİथाचक ममर् केँ उľािटत करैत अिछ नैका बिनजारा। ई िमिथलाक परĆा गत İवयणर् संİकृलितक \nमहान सिĦपदा िथक जकरा अĠतईगर्त तĜकाानीन िमिथलाक इितहास-संİकृदित. सामािजक िİथित, ĭयाजपािरक \nĭयगवİथाग ओ लोक भावनाक मिणमुक्तावक समान ńुतमान अिछ। जािह काल मे एिह महागाथाक रचला भेल \nहोयत ओिह समय सािहĜयय, युŀ, रोमांस,İटंयट, चलाकी देवीर-देवताक अलौिकक चिरÿ सँ भरल अिछ। एिह \nमहागाथाक बैिशįƀय  िथक जे बौŀ कालीन िमिथलाक समाजक कलाĜमंक अिभĭय िक्त देिनहार आ लोक \nजीवन केँ उłािषत कयिनहार सािहĜयम शायदे अĠयातय भारतीय भाषा सािहĜय  मे उपलबध हो। एिह मे जे \nिचÿ उपलĤधत होइछ ओ पॉंचम शताĤदीवक िथक। नैकाक ĭय िक्तĜवम मे अनेक Ćकारक िवńा आ कला \nसिĠतिहत छजिन। एक जीवन मे अनेक जीवन मे अनेक जीवन जीवैत छलाह ओ। एिह गाथा मे ने तँ \nरोमांसक छटा अिछ आ ने शİÿो अलंकृत शौयर्क छटा। \nनैका बिनजारा एक एहन सामािजक लोक गाथा िथक जकर रूमािनयत  अिभयान आ मानवीय संवदेना क \nसौरभ क सुगिĠध जकॉं िचरİथा यी छैक ( सहćवषर् सँ अिधक Ćाचीन रिहत हुँ ई महागाथा िमिथलांचलक \nविणर्क समाज आ संİकृिितक एक एहन भĭय  छटा उपिİथत करैत अिछ जे मूĪयंवान मिरत सदृĮयक अńािप \nओिहना ńतनान अिछ। मैिथली सािहĜय क एिह महान धरोहिर मे सात भाषाक ऐĂओयर् केँ Ħलामन कयिनपहार \nआ सात महाकाĭयकक िवभूित केँ झमान कयिनहार लोक महाकाĭयष नैका बिनजारा एक िदĭयथ मिणमालािथक \nआ बाछा ितलंगाक मनोहारी चिरÿक छटा ओकर पĔĭव  लमान सुमेरू  सदृश ńुतमान अिछ। गोपनलोक \nजीवनक अĜयतĠतर ĔĭलĠतल आधार छल तथा ओकर चेतना अिधक िवकिसत रहैत छलैक तथा अपन \nपालकक Ćित ओकरा असीम आĜमी यता रहैत छल। बाछा ितलंगाक िƅया कलाप अĜयतĠती िवĂहसनीय \nअिछ। \nएिह मे एक धीर, वीर आ साहिसक ĭया पारी नैका बिनजाराक वणर्न मेल अिछ जे देश देशाĠतयरक िमिथलाक \nĭयागपार ĭयववİथाप केँ उľािटत करैत अिछ ई िमिथलाक सामािजक एवं सांİकृिितक ऐĂरयर् सँ पिरपूणर् पृơ \nभूिम क बिनजारा समाजक अलैिकक गाथा िथक। एिह मे िमिथलांचलक सांİकृिितक ऐĂ यर् सँ पिरपूणर् \nपृơाभूिमक बिनजारा समालक एक एहत सामािजक लोक महाकाĭयक िथक जकर रूमािनयत  अिभयान आ \nमानवीय संवेदनाक सौरभ क सुगिĠध सँ का िचरİथा यी छैक। संहरा वषर् वषर् सँ अिधक Ćाचीन रिहत हुँ ई \nमहाकाĭयक िमिथलांचलक विणक समाज आ संİकृरितक एक अनुपास छटा उपिİथत करैत अिछ जे \nमूĪयणवान मिण सदृश ओिहता ńुतमान अिछ। ई महागाथा नैकाक ĭयाजपािरक अिभयानक गाथा िथक जे \nमैिथली सािहĜयईक एिह महान हारोहिर मे सात भाषाक ऐĂपयर् केँ Ħलाथन कयिनहार लोक महाकाĭयन िदĢया \nमिणमाला िथक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n20 \n \nएिह मे एक धीर, वीर आ साहिसक ĭया पारी नैका बिनजारा क वणर्न मेल अिछ जे देश देशाĠतकर क \nिमिथला क ĭयारपार ĭय वİथा  केँ उľािटत करैत अिछ। ई िमिथलाक सामािजक एवं सांİकृाितक ऐĂपयर् सँ \nपिरपूणर् पृơईभूिमक बिनजारा समाजक अलौिकक गाथा िथक। एिह मे िमथलांचलक सांİकृकितक ऐĂाश्र्  सँ \nपिरपूणर् पृơपभूिमक बिनजारा ामाजक एक एहन सामािजक लोक महĜकाशĭयर िथक जकर रूमािनयत  अिभयान \nआ मानवीय संवेदनाक सौरभक सुगिĠध सकॉं िचर İथाकयी छैक। सहंरठ वषर् सँ अिधक Ćाचीन एिहत हुँ ई \nमहाकाĭया िमिथलांचलक विणक समाज आ संİकृ ितक एक अनुपात छटा उपिİथत करैत अिछ जे \nमूĪयआवान मिण सदृश ओिहना ńुंतमान अिछ। ई महागाथा नैकाक ĭयायपािरक अिभयानक गाथा िथक जे \nमैिथली सािहĜयथक एिह महान हारोहिर मे सात भाषाक ऐĂेयर् केँ Ħलानन कयिनहार लोक महाकाĭयन िदिĭय \nमिण माला िथक। \nनैका बिनजारा जतय उच्चभ सĥयऐताक उńभी, उच्चक िनơाा क कतर्िĭय-परायण. धीर, वीर गĦभीचर रहिथ \nततय हुनक िवहŸता पėीक फुसेिĂरी अपन कुलमयŭदा.शलीनता एवं सलीलक रक्षा सती सीता-सािवÿी सदृश \nकयलिन। नैकाक धिĠतĜवश मे अनेक Ćकारक िपńा आ कला सिžिहत छलिन। हुनक ĭयविक्तĜवत मे एक \nमहान महायाÿी, Ĕयो।ितषी, वैń, अिभयानी, खान-खोजी, संिध-िवƇहÿाताता.साथर्वाह. वादक, रėम-पररखी आ पक्षी \nक वाणीक िवशेषā रहिथ। ओ कतोक खाक क अĠवेोशण कयलिन। हुनक ĭयेिक्तĜवक िनरापद छलिन। ई \nमानवीय İतकर पर एक सतरंगी मोहक छटा उपिİथत करैत एक अमर रचना िथक जे मैिथली कंठ \nसािहिĜयकक एक जाĔजैवलमान मुकुट मिण बिन गेल अिछ। \nएकर मुख्यक नाियका छिथ चाचादेशक राजाक एकमाÿ सĠतावन नैका ब िनजारा क धमर्-पėीु रानी फुलेिĂरी \nजे अभाव मे सुभाव, िवपĠĠता मे सĦपसžवता आ िवपित मे धैयर् रखैत छिथ। हुनका मे सृजनाĜमजक Ćितभा \nछलिन जकरा Ņारा ओ Ɩोण नगरक महाकुबेरनी सँ Ćािथर्त भेलीह। ओ Ɩोणेखरी केँ पुÿ ĆािĢतक िदशा संकेत \nकयलिन । फुनेĮपररी केँ ĆाĢतओ क’ कए बिनजारा कुलतिर गेलैक। एिह Ćकारेँ ितलकेĮपवरी सन दुƠा  आ \nतुलेĮĆी सन धमर् परायण दू ननिद आ फलेĮप री सन एक मिहमामयी माउजक िचÿण एक कलाĜमपक \nिÿकोण बिन गेल अिछ एिह महागाथा मे। िनİसमĠदेरह एिह महागाथा क अनमोल तीनू नारी विरÿ \nिमिथलांचल एवं मैिथली सािहĜयंजक जाĔĭलयमान धरो हिर िथक। \nसमकानी समाज मे बारीक िİथित अĜयलĠत  दयनीय छल जकरा माÿ भोग्याद बुझल जाइंत छलैक। \nसमकालीन सामािजक पिरवेश मे मिहलाक ƅयिवƅयक ĭया पार अवाध गितऍं चलैत छल तथा नारीक हाट \nलगैत छल जकरा देिख्तिह लोकक ऑंिखकेँ चकचोĠहीध नािग जाइत छलैक। एिह मे विणर्त कुĦभाल डोम \nŅारा सुĠदऑरी-ĭयाहपार तĜकागलीन भारतीय नारीक हीन िİथित आ नैराĮयर पूणर् जीवनक अितĭयंथाथर्पूणर् \nिचÿ Ćİतुात करैत अिछ। डोमराज कुĦभाय नारीक ƅय-िवƅय कयिनहार वेĮयाा हाट नगौिनहार महादल \nछल। नारी समूह कजवĠयर् , बबर्र आ पािĀक उपयोग क ई एक िवलक्षण दİतारवेज िथक जे एिह वाम क \nसामािजक इितहासक अिमट दग्ध  पृƻ कहल जा सकैछ। एिह हाट मे राजा लोकिनक रूपसी  रानी.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n21 \n \nराजकुमारी, अपदृता, उढरल. हना. पिरĜय क्ता्,िनवŭिसता, ƚƠाख एवं पीिडता ललना सभ रहैत छनीह। कुĦभाी \nउदěडत, अवěड  आ Ćमृत छल। एिह महागाथा मे विणर्त कुĦभा  डाम Ņारा सुĠदवरीक ĭया्पार. तĜका्लीन \nभारतीय बारीक हीन िİथित आ िनराशजीवनक ĭयमथापूणर् िचÿ उपिİथत करैत अिछ। डोिमन संग पुरूषक  \nिĆय होइंत छलीह आ अपना जुडा मे फूलक गुच्छाम गुिझत करैत छलीह। ई सभ मसान भैरव आ योिगनीक \nपूजक होइत छलीहा एकरा सभक बीच मे िकछु तािĠÿक साधनाक Ćचलन छलेकवासा चार िसिŀ लेल \nडोिमनक उपयोग काफिलक भैरव Ņारा कयल जाइत छल। \n      तकॉं बिनजारा कालीन सामािजक पृơकभूिम मे ओमक अितिरिक्त चाěडातल एवं धाडěडरक सेहो िवशेष \nचलती छलैक। चाěडालल सतत अभानुिषक कायर्क लेल िवख्याडत छल। ओ क करो हĜयाी सुपारी लकाँ \nकतिरक’ करैत छल। धाडěडा सम युŀ िĆय होइत छल आ िनपुत अĂाीरोरी सेहो। समकालीन समाजक \nराजा लोिक्त अपन िवपुल धन रािश द’ क एकरा सम शौयर्क उपयोग करैत छलाह। ओ सभ दस्ु्िपुक काज \nकरैत छल। ओिह कालक नागमिण िपछौटा धाडěडभ Ćख्या्त छल। \n      अनािद काल सँ िमिथलाक लोककंठ मे लवहगिर-कुशहिरक गाथा Ćचिलत अिछ। एिह गाथाक Ćसंग \nिववध पुराण एवं रामायण मे सेहो विणर्त अिछ; िकĠतुछ एिह गाथा मे विणर्त वैदे हीक जे िİवरूप िवधान अिछ \nतकरा अĠत गर्त लव-कुशक उĜपगिþ कथा क जे İव रूप  िवधान अिछ, से िमिथलाक एिह अमर \nलोकगाथाक तुलना मे झूस-झमान अिछ। भारतीय आदशर्क āेơंातम नारीक ĭयलिक्तĜवकक एहन िदĭय  \nउĜककषर् जािह उĔजूवलताक संग एिह मे दे दीĢय मान अिछ ओकर İवकरूपक मौिलकता अĠया Ġयर \nअनगिनतो इितहास वा पुराण मे निह उपलĤधा होइछ। एिह जनकंठ गाथा मे जे उĔजनवल आ अĜयुाच \nनारीक सृजन कयल गेल अिछ ओ अĠया Ġये नाडĭमजय मे दुलर्भ अिछ। एिह गाथा क पृơगभूिम मे सीमा \nअचन मातृभूिम िमिथला क İवािणर्म साधना, परमपरागत सांİकृिछ तक एंĂभयर् आ लोक जीवन क सहज \nसौĠदकयर् िनने िवकिसत मेल अिछ। एिह मे िमिथलाक महान बेरीक अदĦयस, सृजनाĜम क Ćवृित आ Ćभमय \nआğयाािĜमक िĭħक्तĜवो आलोिकत मेल अिछ। एिह लोकगाथा क İवर्ूपक मौिलकता अिछ जे सहćमुख रावण-\nवध ओ वनवासक Ćसंग सीता केँ देल गेल अदěडम.दěड् सेहो एक िवचारणीय िवषय िथक। सीता Ņारा \nसहćमुख रावण वध जेना सीता विरत केँ सहसा मुख्या रामायण सँ फराकक’ अĆĜयानिशत रूपेँ  हुनका बहुत \nआगॉं आिन दैत छिन। सीता क जािह जाĔवालमान राममुक्तय आ ऐĂतयर् मुक्त  वैदेहीक ĭयसिक्तĜव क िवकास \nवाĪमी िक आāम मे मेल, सहćमुख रावणनध आ वनवाा क Ćसंग ओिह सशक्त् कथाक पूवŭभासं वातावरणक \nरूप  मे कलाĜमरक भावेँ िचिÿत मेल अिछ। एिह सँ आगू जे वैदेही-İवकरूप छिवमय मेल, तकरा \nपािबक’ संसारक कोनो सािहĜय  आइितहास क पžा  अनायासिह İवा िणर्म भ’ सकैछ। सीताक जीवन-संघषर्क \nकथाक गभर्केँ उľािटत करबाक ƅम मे सीता क लेल बाĪमीकिक आāम क अĜयागिधक महतव अिछ। \nसीताक जीवन-संघषर् शारीिरक ओ मानिसक दुनू छिन। एिह मे नव-कुश क जĠम  क कथाक पिरĆेिŞय मे \nजगत जनबीक जीवन संघषर् केँ एिह मे पुनजŰिवत करबाक उपƅम कयल गेल अिछ। लवहिर-कुशहिर लोक \nगाथा मे सीताक Ĕयालितमर्य आलĦबकन सँ ई िमिथला क İवरिणर्म परĦपाराक माहाĜय्ीता गाथा िथक। ई  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n22 \n \nलोक गाथा िमिथलाक अनुसंधानक एक अिभनव िक्षितज केँ आलोिकत करैत अिछ। िमिथला मे वैदेही \nसाधनाक अिधक Ćचार-Ćसार छलैक जकरा अिĠतगर्त दुइ सĦĆ दाय िवकिसत मेल-ƙहमवािदनी सĦĆेदाय एवं \nभैरवी सĦĆादाय। एिह गाथाक İवयरूप अłुत छैक। िकछु गीत पुन: कथा, पुन: गीत तखन कथा। एकर \nिवषय आ ƅम अĜयछĠतस İपुƠ: अिछ। राम कथािāत सीता आ लवहिर-कुशहिर लोकगाथािāत सीताक \nमौिलकता मे अिĠतर छैक। जतय राम कथािāत सीता सतन अāुमयी छिथ ततय िĭयवहिर-कुशहिर कथािāत \nसीता एक साधारण नारी छिथ। राम कथा मे सĦपूिणर् कथा रामािāत अिछ िकनतु एिह गाथा मे सीतािāत \nअिछ। ई गाथा तीन खěड  मे िवभािजत अिछ-आयोघ्या  खण्  , वन खिěड एवं कमल खěड ।    लवहिर-\nकुशहिर मे िमिथलाक लोक मानस, अपन मािर-पािन, आघ्याििĜमक िचĠतेन, परĦपणरा आ आचार क अनुकूल एक \nशिक्तमयी सीताक आराधना जे िवदेह भूिम, िवदेह जनक, िवदेह गिरमा आ वैदेही दशर्नक पूणर् ĆितिनिधĜवद \nकरैत शिक्त-साधना केँ उľघािटत करैत अिछ। एिह मे विěतर् सीता,लोक सीता छिथ राजराजेĂररी निह। ई \nगाथा िमिथलाक İव िणर्म साधना, परĦपीरागत सांİकृतितक ऐĂ यर् तथा लोक जीवन क सहज सौĠदधयर् \nिवकिसत मेल अिछ। एिह मे िमिथलाक एिह महान बेरीक Ĕवतलना जीवन-संघषर् सँ शिक्त, अदĦयए सृजनाĜĦक \nĆवृित Ćभामय आघ्याविĜमक ĭय िक्तĜव् आलोिकत भ’ उठत अिह। िमिथलाक लोक जीवन क आ लोक-\nसंİकाभर क अपूवर् छिव एिह मे उपलिĤध अिह। िमिथलाक लोक जीवनक आ लोक-संİका्र क अपूवर् छिव \nएिह मे उपलिĤध अिछ। ई गाथा िमिथलाक İव िणर्म साधना, परĦपएरागत, सांİकृ्ितक ऐĮĭर्य आ लोक जीवन \nक सहल सौĠदलयर् िवकिसत मेल अिछ। िवĂध सािहĜयक मे एक साधारण नारी, राजा-बानी क अनेक गाथा \nउपलĤध् होइछ, िकĠतु  एक राज राजेĂवरी के सहसा एक साधारण नारी बिनक’ Ĝयागग, चेतनामयी,ओजİवीु \nİवा्िभमान पूणर् ओ सफल जीवनयापन करब एकमाÿ एिह लोकगाथाक वैिशįƀयन िथक। Ćितकूल पिरिज्ञथित \nकेँ धैयर्क संग अनुकूल बगालेबाक क्षमता एिह लोकगाथाक वैिĮįƀय िथक।       मिणपń मैिथली लोकगाथा केँ \nअमर बनयबाक िदया मे जे हुनक अपदान अिछ ओ िनिĀये एिह सािहĜया मे हुनका अमराĜवा Ćदान कयलक \nतािह मे संदेह निह। लोक गाथाक िववरणाĜमएक वणर्नक िबनु परायण कयने एिह पर आधृत अपĠयल सािदक \nअघ्यएयन हमरा जगैत यअपूणर् हैत।  ओ जािह अंशक िनवेश अपन उपĠयाासिद मे निह क’ फैलिन तकरा ओ \nलोकगाथाक इितहास मे सिžवेश कयलिन। Ćयोजन अिछ एिह िवषयक जे एिह लोकगाथा समिहक सिĦयक् \nरूपेँ  संकलन,सĦपाहदन आ तकर Ćकाशन हो। िकĠतुह अńिप मैिथली मे एिह िदशा मे ने तँ अनुसĠधायन \nमेल अिछ आ ने अनुसंिधिवİतु  एिह िदस उĠमुिख भेलिह जे िचĠėीय िवषय िथक। िमिथलाक İवनणर् \nपरĦपनरा मे जिटल एिह गवर्रानी धरोहिरक अिधकािधक अĠवेिषण आ संकलन हो।  \n \n \nकथा- \nबात  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n23 \n \n  \nसुभाषचĠƖ यादव- \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, नई \nिदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण मंडल \nिवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर ( िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण \nसिमित। \n रंभा \nएकटा सुंदर दीब İÿी हमरे िदस आइब रहल ऐछ । हमर दुनू कात जगह छै । ऊ तकरे िठिकएने आइब \nरहल ऐछ । ओकर गरहैन, ओकर रंग, ओकर कोमलता, माधुयर् आ िİमत अदभुत छै । İÿी इंदरासनक परी \nलागै छै । की नाम हेतै ? उवर्शी, मेनका या रंभा ? पता नै । सुंदरताक देवी एहने होइत हेतै, जकरा एला \nसऽ इजोत भऽ जाइ छै आ हँसला पर फूल झड़ै छै । कोन फूल झड़ैत हेतै ? चĦपा-चमेली ? एहने कोनो \nफूल हेतै, जकर गंध सऽ लोग माइत जाइत हएत । \nसे िडĤबा मे बैठल लोग ओइ रंभाक रूप  पर लोभा गेल । ओकर İवागत मे हम एक कात घुसैक गेलॱ आ \nहाथक इशारा सऽ बैठ जेबाक अनुरोध केिलऐ । ऊ बैठबे कएल िक एकटा नौ-दस सालक लड़का ओकरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n24 \n \nआगू मे आइब कय ठाढ़ भऽ गेलै । ऊ हमरा िदस घुसैक गेल आ ओकरा बामा कात बैठा लेलकै । ओकर \nसुंदरताक जादू तेहन रहै जे ओइ लड़का पर और ğयान नै गेल । सबहक नजैर ओइ İÿी पर रहै । \nओइ सुंदरीक आगमन सऽ चतुिदर्क उĪलास पसैर गेल रहै, बुझाइ जेना वसंतोĜसव हो-Ćेमक िवराट इजोत सऽ \nजगमगाइत । होइ ओकरा देखते रही । उĜसव कखनो खतम नै हो । हम जैहना ओकरा िदस तािकऐ, ऊ \nिबहुँस दैत रहय । ओकर चेहरा पर मंद मधुर हास लहर जकाँ आबैत रहै । भुवनमोहनी मुİकी । \nतखिनए कुइछ भेलै । ऊ लड़का िदस घुमल—ओइ लड़का पर आब फेर हमर ğयान गेल जे ओकर संग \nलागल आयल रहै आ बामा कात बैठल रहै । नौ-दस सालक ऊ लड़का देखै-सुनै मे एकदम साधारण रहै \n। सुखायल सन । चमड़ी पर कोनो चमक नै । गुमसुम बैठल । हमरा भेल लड़का ओकर नौकर हेतै । \nलेिकन नै। ऊ ओकर बेटा रहै । \nहमरा िबसबास नै होइत रहय जे इ ओकर बेटा हेतै । दुनू मे कोनो िमलान नै रहै । ने मुँह िमलैत रहै, ने \nरंग िमलैत रहै आ ने देहे-दशा एक रहै । \nभऽ सकैए लड़का बाप पर गेल होइ । ज ऊ बाप पर गेल हैतै तऽ ओकर बाप केहनो नै हेतै । एतेक \nसुंदर İÿी कय एहन घरवला ! ओइ İÿी लय हमरा अपसोच भेल । संदेह भेल-ऊ घरवाला सऽ Ćेम करैत \nहेतै ? तन आ मन दुनू िमलैत हो, तबे Ćेम होइ छै । कोनो एकटा भेटला पर लोग भटकैत रहैत ऐछ । उहो \nभटकैत हएत ? \nओकरा सऽ रूइक -रूइक  कऽ गप होइत रहल । हम पुिछऐ आ ऊ जवाब िदअय । ऊ कुइछ नै पुछलक \n। ई बात हमरा खटकल । भेल जे ओकरा रूप  के घमंड छै । लेिकन एकटा बात और रहै । ओकर-\nहमर उमेर िमलानी मे नै रहै । दस-पनरह साल के फरक रहल हेतै । एना मे ऊ हमरा िकए चाहत ? \nलेिकन तब ओकर ओइ हँसीक की मतलब ? आँइख मे िझलिमलाइत िसनेह ककरा लेल ? हम ओकर मुँह िदस \nताकिलए जेना ओकर चेहरा सबटा भेद नुकेने हो । हमरा पर नजैर पैड़ते मुİकी सऽ ओकर चेहरा िखल \nगेलै । िखलैत गुलाब सन ओकर चेहरा देखै लय हम नव-नव सवाल सोची । हमर सवालक कोनो अंत नै \nरहय, ने ओकर चेहरा सऽ फूटैत मोहनी मुİकीक कोनो सीमा । \n   कतेको सुंदरी अपन रूपजाल  मे फँसल लोग कय देख आनंिदत होइतरहैत ऐछ । रूपक  जादू देखब \nओकर खेल होइ छै । ई रंभा हमरा संग वएह खेल तऽ ने खेला रहल ऐछ ? पता नै की रहİय छै ! \nकतेक बेर İÿीक असली भावना  बूझब बड़ किठन होइ छै । \n      सुंदरी माय सऽ भेंट करय हाजीपुर गेल रहय । आब किटहार जा रहल ऐछ । किटहार सौसराइर छै \n। घरवाला दोकान करै छै ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n25 \n \n      ''किटहार मे और के-के ऐछ ?''- पुछिलऐ । कहलक – ''बस ससुर ऐछ, अही सन । फौज मे रहय । \nआब िरटायर कऽ गेलै ।'' \n    ओकर जवाब सऽ हमरा धĸा लागल । हम ओकर ससुर नै हुअय चाहैत रही । ई बात ऊ िकए \nकहलक ? हम देखै मे ओकर ससुरे सन िछऐ ? ओकर ससुर आ हमर सोभाव िमलै छै ? या उमेर एक छै ? नै \nजाइन ओकर इशारा कोन िदस रहै । \n    ओकर एगो और गप सऽ हमरा िनराशा भेल । ऊ कहलक – ''हम कतेक बेर असकरे जाइ छी । अही \nसन कोय-ने-कोय भेट जाइ-ए । पते नै चलै-ए रİता केना कैट गेल ।'' \n     हमर बेगरता बस सफरे धैर छै । तकर बाद ऊ हमरा िबसैर जायत । हमरा मे कोन चीज छै, जकर \nऊ िहयास करत? ऊ िटकली ऐछ, उइड़ कऽ एतय, उइड़ कऽ ओतय । रूपवती  क िनơाछ ओहुना संिदग्ध \nहोइ छै। \n    देखिलए ऊ फुसफुसा कय बेटा कय कुइछ कहैत रहै । बेटा नै-नै करैत रहै । पुछिलए – “ की \nभेलै ?” कहलक- ''एकरा बाहर के कोनो चीज खाय लय नै दै  िछऐ आ संग मे छै, से खाय नै चाहै-ए ।'' \n   ''बाहर के तऽ हमहूं कुइछ नै खाय छी । भोर सऽ एĸो दाना मुँह मे नै गेल ऐछ । आब घरे जा कऽ \nखायब।'' – हम कहिलऐ । \n   “ हमरा लग खाय वला ढ़ेरी चीज छै । िनकाइल कय दै छी ।'' –  ऊ बाजल । “नै-नै । की \nहैतै ? छोइड़ िदऔ।“ – हम मना केिलऐ । मगर ऊ नै मानलक । कहलक – ''बुझबै जे एगो बेटी भेटल \nरहय ।'' \nऊ ऊपर सऽ झोड़ा उतारलक आ अखबार पर पूड़ी, भुिजया आ अँचार सजबय लागल । ऊ ततेक पूड़ी \nदेने जाइत रहै जे हम ओकर हाथ पकैड़ लेिलऐ । ऊ पूड़ी देनाय छोइड़ देलक आ पलैट कय हमरा िदस \nताकलक। फेर पाइन दैत कहलक – “खा िलअ ।'' \n   ''बाद मे खा लेब ।'' – कहैत हम अखबार लपेट कय एक कात राइख देिलए । ओकर िसनेह सऽ मन \nभीज गेल । बेटी ! ओह ! ज ठीके ऊ हमर बेटी होइत ! \n    आब ऊ उतैर जायत । बरौनी आइब  रहल छै । ऊपर सऽ सामान उतारय लागल-ए। ओकर एकटा \nसामान हम उठा लै िछऐ । उतरैत काल कहै-ए – “किहयो किटहार आबी तऽ घर पर जरूर  आयब ।'' \n     हमरा कुइछ बाइज नै होइ-ए । फेर कलेजा मे जेना हूक उठै-ए। कहै िछऐ- “पता नै अहाँ कय आब \nदेख सकब िक नै ।''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n26 \n \nऊ हमरा आĀायर् सऽ देखै-ए। हम सब Ģले ट फामर् पर उतैर गेल छी। \n    पएर छूबै लय ओ कने झुकै-ए । फेर नै जाइन िकए अपना कय रोइक लै-ए आ सीधा भऽ जाइ-ए । \n   ओकर ई बेबहार हमरा नै बुझाइ-ए । हम िबरान िछऐ तैं की ? आिक हमरा पर अāŀा भऽ गेलै तैं गोड़ \nनै लागलक ? लेिकन हम तऽ एहन कोनो बात नै कहिलऐ, ने एहन कुइछ केिलऐ जे अनसोहाँत हो । तब \nऊ एना िकए केलक ?  जे होइ; मगर ओकर गोड़ नै लागब एक तरहें नीको लागल । \n  हम ओकर सामान पकड़ा देिलऐ । ऊ िवदा भऽ गेल । हम ओकरा जाइत देखैत रहिलऐ । सीढ़ी लग \nपहुँच कय ऊ ठाढ़ भऽ गेल आ घुइम कय हमरा देखलक । हम हाथ िहलेिलऐ । उहो िहलेलक । \n \nउपĠयास \n-कुसुम ठाकुर,सामािजक कायर्मे ( İÿी-बच्चासँ िवशेष) , फोटोƇाफी आ नाटकमे \nरुिच । अĠतजŭल पता:-http://sansmaran-kusum.blogspot.com/ \n ĆĜयावतर्न - (सातम खेप) \n१३ \n  \n  \nछोटका बेटाक जĠमक बाद इ िटİको से संबध भs गेलाह। बड़का बेटा भाİकर(पुþु )ओिह समय मे सवा दू \nबरखक छलाह आ छोटका बेटा मयुर (िवĸी) माÿ तीन मासक। िहनका अयलाक िकछुए मास बाद बाबुजी \nकेर बदली राँची भs गेलैĠह आ माँ सब जमशेदपुर सँ चिल गेिलह। ओिह समय मे िटİको के घर भेटय मे \nिकछु िदĸत छलैक आ विरƠता के आधार पर घर भेटैत छलैक। हम सब एकटा छोट छीन घर \nलs कs रहय लगलहुँ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n27 \n \nकलाकार मन बेसी िदन चुप निह बैस सकैत छैक आ ताहू मे लĪलन जी सन कलाकार। अपन ĭयİतताक \nबावजूद ओ िटİको के नौकरी मे अयलाक िकछुए समय बाद सँ अपन नाƀय आ सांİकृितक गितिविध मे \nसिƅय भs गेलाह। ओिह समय मे िटİको केर पदािधकारी आ कमर्चारी सब के Ņारा कमर्चारी सब के लेल \nसुरक्षा नाटकक आयोजन कएल जाइत छलैक आ ओिह नाटक सब पर खचर् सेहो बहुत कम कयल जाइत \nछलैक। ओ नाटक सब एक दम नीरस आ संदेश माÿ के लेल रहैत छलैक। दशर्क सेहो माÿ अपन \nिवभागक आ िकछु आन िवभागक लोक जे सब नाटक मे भाग लेत छलाह रहैत छलैक। कायर् भार \nİĦभरलाक िकछुए मास बाद अपन िवभागक सुरक्षा नाटक मे भाग लs आ ओकर संवाद मे फेर बदल \nकs ओिह मे सवर्āेƠ अिभनेताक पुरİकार ĆाĢत केलाह। दोसर बरख जओं हुनका नाटक लेल कहल गेलैĠह \nतs साफ किह देलिथन जे ओ नाटक रिवĠƖ भवन जे िक जमशेदपुर केर सबस नीक Ćेक्षागृह छलैक ओिह \nमे करताह। ओिह बरखक नाटक रिवĠƖ भवन मे भेलैक आ दशर्क के ओिह नीरस िवषय पर कयल गेल \nसुरक्षा नाटक खूब पिसन भेलैक आ āी ठाकुरक जमशेƄपुरक नाƀय याÿा एिह ठाम सँ ĆारĦभ भs गेलैĠह। \n  \nसब िदन मैिथली केर सेवा करय लेल Ćितबŀ āी ठाकुर जी के मोन मे सिदखन इ रहैत छलैĠह जे िकछु \nकिर वा निह मैिथली भाषा आ सािहĜय के अपन कलम सँ िकछु तs सहयोग किरए सकैत छलैथ। \nजमशेƄपुरक मैिथली संİथा \"िमथला सांİकृितक पिरषद\" केर सदİयता तs अयलाक िकछुएक समय पĀात इ \nसोिच ल लेलाह िक मैिथली केर सेवा करताह। सन १९८१ ई मे एकटा आĠदोलन शुरू  भेल छलैक आ \nगाम गाम आ सब शहर सँ सेहो Ćधानमंÿी के नाम पोİट काडर् पर मैिथली भाषा केर अơम सूची मे İथान \nदेबाक लेल आƇह कयल गेल छलैĠह। जमशेदपुर मे एकटा सांİकृितक कायर्ƅमक आयोजन से करबाक \nिवचार भेलैक जािह केर भार āी ठाकुर जी के देल गेलैĠह। āी ठाकुर जी तय केलाह िक एकटा सगीत \nसंğया कयल जाय आ ओिह कायर्ƅमक नाम देल गेलैक संकĪप िदवस। ओिह कायर्ƅम के लेल सबटा गीत \nमैिथली मे अपनिह िलिख आ ओकर धुन दs तैयारी कराब मे लािग गेलाह । मैिथली मे हुनक इ पिहल \nकायर्ƅम छलैĠह आ कायर्ƅम मे मुख्य गायक सेहो अपनिह छलिथ। कायर्ƅमक उदघाटन गीतक नाम से \n\"संकĪप गीत\"परलैक। \n  \n\"संकĪप गीत\" \n  \nसंकĪप िलय संकĪप िलय \nसंकĪप िलय यो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n28 \n \nबाजब मैिथली िमिथलाक लेल िजयब यो .... \nसंकĪप िलय..............२। \n  \nशांितमय Ćयास हमर ई \nसुनी िलय देशक नेता.....३ \nसूची अƠम मे İथान िदयो \nआरो ने िकछु कहब यो .... \nसंकĪप िलय.......२ \n  \nलाखक लाख पÿ जाइत अिछ \nआँिख खोइल क देखू .....३ \naआिब गेल समय इĠƖा जी \nिमिथलाक मान राखू ......३ \nसंघषर् बढ़त जं बात ने मानबै \nआरो ने हम साहब यै \nसंकĪप िलय ...........३। \n  \n-लĪलन Ćसाद ठाकुर - \n  \nअिह कायर्ƅमक खूब Ćशंसा भेलैक आ āी ठाकुर जी के एिह कायर्ƅम कय जे Ćसžता भेलैĠह तािह केर \nपिरणाम İवरुप ओ एकटा नाटक करबाक ठािन लेलैĠह। जमशेदपुरक िमिथला सांİकृितक पिरषद केर मिहला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n29 \n \nशाखाक İथापना भेलैक आ ओकर सदİया लोकिन अपन एकटा मुख्य कायर्ƅम करबाक लेल āी ठाकुर जी \nके आƇह केलिथ। ठाकुर जी हुनक सबहक आƇह मािन लेलाह आ तय भेलय जे नाटक होयतैक।ठाकुर जी \nके पिहल नाटक\" बड़का साहेब\" ओकरे देन छैक। ओिह नाटक केर िलखैत हम देखने िछयैĠह बुझाइए मे \nनिह आयल जे नाटक िलखनाइ एको रित किठन छैक। ततेक सामाĠय आ सरल भाव सँ िलखैत छलाह एक \nएक टा संवाद के हमरा पिहनिह कैयेक बेर सुनबैत छलाह। हमरा तs नाटकक पूवŭĥयास सँ पिहनिह सबटा \nसंवाद याद भ गेल छल। \n  \nएक बेर जे ठािन लैत छलाह ओकरा पूरा करबा मे अपन जी जान लगा दैत छलाह। बड़का साहेब केर \nपूवŭĥयास मिहला शाखा केर एक गोट सदİय के ओिह ठाम होइत छलैĠह। हम सब तsसपिरवार सब िदन \nउपिİथत रहैत छलहुँ। एक तs अपने मुख्य भूिमका मे छलाह दोसर िवĸी से ओिह नाटक केर \nबालकलाकार छलाह तेसर बहुत रास काज नाटक संबंधी होइत छलैक जे हमरा भार देने छलाह आ चाहैत \nछलाह जे हम सब िदन नाटकक अĥयास देिख जािह सँ हम बहुत िकछु देिख कs बुिझ िलयय। \n  \nबड़का साहेब केर पूवŭĥयास मे सब िदन मिहला शाखाक सदİय Ņारा कैयेक टा नाटक होयत रहैत छलैक। \nहुनका सब के ई िवĂास निह छलैĠह जे नाटक नीक होयतैक। िकछु सदİय बुझैत छिलह जे ओ नाटक \nकेर िवषय मे अिधक बुझैत छिथ, मुदा ĆĜयेक नाटक मे िनदųश केर अपन कĪपना आ सोच होयत छैक। \nसब िदन इ हुनका लोकिन के समझाबिथ जे अहाँ सब िनिĀंत रहू नाटक नीक होयबे करत मुदा हुनका सब \nके भरोस नहॴ होयेंह। इ सब िदन घर आिब क कहैथ इ पिहल आ अंितम अिछ आब हम दोसरा के लेल \nनाटक नहॴ करब ख़ास क मौगी सब लेल तs निहएँ टा। सब िदन हम आ बालमुकुĠद जी िहनका \nबुझािबयैĠह। एक तs एकहू टा नीक कलाकार निह रहिथ दोसर हर काज मे ĭयवİथापक सबहक हİतक्षेप। \nिहनका नीक निह लागैĠह मुदा जखैĠह कायर्क भार लs लेने रहिथ त पूरा करबाक छलैĠह। \n  \nएक त सब िदन नाटकक पूवŭĥयास मे  िकछु निह िकछु होइत रहैत छलैक तािह पर नाटक मंचनक तारीख \nस तीन चारी िदन पिहने इंिदरा गाँधी के हĜया भ गेलैक आ Ćशासन िदस स सबटा कायर्ƅम रĿ करबाक \nआदेश आिब गेलैक। दोसर ितिथ तय करबा मे  समय नहॴ लगलैक अखबार मे  से िनकलबा देल गेलैक \nमुदा हुनक मोन निह मानलैंह आ जािह तारीख के नाटक मंचन होयबाक छलैक तािह िदन अपनिह बालमुकुĠद \nजी आ िकछु कलाकार लोकिन के लs रिवĠƖ भवन केर गेट लग ठाढ़ भ गेलाह इ सोिच जे लोक के \nअसुिवधा नही होय।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n30 \n \n  \n२० नवĦबर १९८३ के पिहल बेर जमशेदपुर मे  मैिथली नाटक \"बड़का साहेब\" केर मंचन भेलैक आ ओिह \nनाटक केर सफल मंचन सs जमशेदपुरक मैिथली भाषा भाषी अचिĦभत रिह गेलाह। पिहल बेर कोनो मैिथली \nनाटक िटकट पर भेल छलैक। \" बड़का साहेब \" नाटकक अनुभव हुनका दोसर नाटक िलखय लेल आ \nओकर मंचन करय लेल बाğय कs देलकैĠह। \n  \n  \nहमर मािÿक सहरसा अिछ। हमर िपितऔत बिहन जे िक हमर मिसऔत सेहो छिथ हुनक िववाह सहरसा मे \nछलैĠह हम सब ओिह िववाह मे जमशेदपुर सs गेल रही। हमर मािÿक मे सभ िकयो एक सs एक गायक \nछिथ। कोनो िववाह वा यज्ञ होइत छैक तs यज्ञ खतम भेलाक बाद पूरा पिरवार दलान पर बैिस जाइत छिथ \nआ गाना बजाना होइत रहैत छैक। ओिहयो िदन हम सब बाहर बैसल रही आ गाना बजाना होइत छलैक \nओिह बीच मे एकटा वृŀ ĭयिक्त अयलाह। मामा सब हमरा सब के बजा हुनका सs पिरचय करेलैĠह आ \nकहलिथ इ छिथ \" िललो काका\"। हम नाम बड सुनने रिहयैĠह मुदा भेंट हुनका सs पिहल बेर भs रहल \nछल। पॉँच दस िमनट हुनका सs हम सब गĢप कयलहुँ तािह के बाद ओ चिल गेलाह। ओतबिह काल मे दू \nटा गĢप हुनक िवषय मे हम सब बुझलहुँ पिहल जे हुनका सांप स बड डर लागैत छलैĠह दोसर हुनका िकयो \nबुढ कहैĠह से पसीन निह छलैĠह। हुनका गेलाक बाद तुंरत इ हमरा कहलाह हमर दोसर नाटकक नाम भेंट \nगेल \"िललो काका\"। \n  \n\"बड़का साहेब\" नाटक मे मिहला शाखा केर हİतक्षेप आ नाटक केर पूवŭĥयास के बीच मे जे नाटक सब \nहोइत छलैक तािह सs तंग आिब सोिच लेने छलिथ जे आब दोसर संİथा के लेल नाटक निह करब। \n\"िमिथला सांİकृितक\" पिरषद नाटक के पाछू पाई खचर् करय लेल सेहो तैयार निह रहैक। इ सब सोिच \nअपन अिभž िमÿ बालमुकुĠद जी , āी बैńनाथ जी आ āी पूणŭनंद जी के सँग लsआ हुनका सबहक \nसहयोग स एकटा नाƀय संİथा के İथापना कयलैĠह जािह केर नाम राखल गेलैक \"िमिथलाक्षर\" (नाƀय एवं \nसंगीत संİथा)। िमिथलाक्षर के bye laws मे देल गेलैक जे ओ ĭयिक्त एिह संİथाक सदİय भs सकैत \nअिछ जे कोनो तरहक कलाकार हो व कला से Ćेम राखैत हो मुदा सदİयताक लेल कोनो शुĪक निह \nछलैक। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n31 \n \nिहनकर आदित छलैĠह जे कैयेक टा नाटकक नाम लैत रहैत छलाह। िमिथलाक्षरक İथापनाक बाद तय \nभेलैक जे शीƈ एकटा नाटक कायल जाय। कलाकार सब केर एकटा बैठक बजायल गेलय आ ओिह मे तय \nभेलैक जे नाटक होयत आ दू िदन नाटक होयत। एकटा िहĠदी आ एकटा मैिथली मे। कलाकार सब के \nनाटक केर नाम से बता देल गेलय मैिथली मे \"िललो काका\"। जखैĠह िहĠदी केर नाटक के नाम कलाकार \nसब पुछलिथन तs किह देलिथन\"डम डम िडगा िडगा \"। मैिथली नाटकक नाम तs हमरा बुझल छल िहĠदी \nवाला सुिन हमरो आĀयर् भेल। ओ नाम हुनका तĜकाल ğयान मे अयलैĠह आ किह देने रहिथ। \n  \n\"िललो काका\" नाटक जािह समय िलखैत छलाह ओिह बीच मे  एक िदन हमरा ओकर संवाद सुनाबैत \nकहलाह िललो काका के अंत मे  हम मािर देबैĠह से इ नाटक केर नाम हम सोिच रहल िछ िललो काका \nसs \"िमİटर नीलो काका \" कs िदये आ ओिह िदन सँ िललो काका सँ नाटकक नाम \"िमİटर नीलो काका \n\"भs गेलय। \n  \n\"िमİटर नीलो काका\" आ \"डम डम िडगा िडगा\" केर पूवŭĥयास (िरहĪसल) जािह समय होइत छलैक ओिह \nसमय हम सपिरवार सब िदन िरहĪसल मे  जाई। अपने नीलो काका केर मुख्य भूिमका क रहल छलाह \nिवĸी से ओिह मे  बालकलाकार के भूिमका मे  छलाह पुþु िहĠदी वाला नाटक के बालकलाकार छलाह आ \nबचलहुँ हम तs हमर काज पिहल छल जे सब िदन रित मे  घर आिब ओिह िदनका पूवर्ĥयासक समीक्षा \nकेनाई दोसर किह देने छलाह जे मंच पर बेसी भीर नहॴ लगेबाके अिछ तािह हेतु ओ हमरे सĦहारे के छल। \nहम सब, सब िदन साँझ ६बजे िरहĪसल लेल जाई आ राित ९ बजे सँ पिहने किहयो निहं लौटी।लौटलाक \nबाद बालमुकुĠद चौधरी आ इ बैसैथ आ ओिह समय ĭयवİथा केर काज आ िवचार िवमशर् सब होय। किह \nसकैत िछ जे जूता िसलाई से लs कsचंडी पाठ तक İवयं िहनके सĦभारय के छलैĠह। बालमुकुĠद जी \nतs संग रहबे करैत छलाह। \n  \nनाटक सs पिहनिह सबटा िटकट िबका गेल छलैक दुनु नाटकक सफल मंचन भेलैक आ मैिथली के संग \nसंग िहĠदी Ćेमी सब के सेहो नाटक मे  एकटा नवीनता भेटलैक। रातॲ राित जमशेदपुरक मंच आ जमशेदपुर \nकेर नाƀय Ćेमी के बीच āी लĪलन Ćसाद ठाकुर केर नाम आिब गेलैĠह। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n32 \n \n\"िमİटर नीलो काका\" आ \" डम डम िडगा िडगा\" केर सफल मंचनक िकछु मिहना बाद पटनाक मैिथली \nसंİथा \"अिरपन \"एकटा अĠतराįƏीय नाƀय समारोहक िनमंÿण पठेने रहैक जािह के इ İवीकार क लेलाह। \nकलाकार सब स पूछल गेलय तs सब तैयार छलाह। समय बहुत कम छलैक मुदा नाटक केर सफल मंचन \nआ कलाकार सब के उĜसाह िहनका और उĜसािहत क देलकैĠह। िरहĪसल ठीक ठाक चलैत छलैक \nअचानक एक िदन एकटा कलाकार िजनकर नाम लŞमीकांत छलैĠह आ जे सिनचराक भूिमका मे छलाह \nअयलाह आ कहलाह हुनक गाम गेनाइ बड़ आवĮयक छैĠह मुदा ओ चािर पॉँच िदन मे  आिब जयताह। \nिहनकर मोन तs निह मानलैंह मुदा फेर सोचलाह कैल नाटक छैक आ ओ आĂासन देने छिथ तs आिबये \nजयताह। िरहĪसल चलैत छलैक ओिह बीच एक िदन सांझ मे हम सब िरहĪसल लेल पहुँचलहुँ तs एक \nमिहला कलाकार जे काकी के भूिमका मे  छिलह हुनकर समाद अयलैĠह जे ओ पटना निह जा सकैत छिथ \nहुनका कोनो आवĮयक काज स शहर स बाहर जाय पिर रहल छैĠह। इ सुनतिह इ िचंितत भ गेलाह ओिह \nिदन रहĪसल की हेतैक सब िकयो िवकĪप के िवषय मे सोचय लािग गेलहुँ। कलाकार सब के किह देल \nगेलय घर जेबाक लेल, आ इ जे कािŎ धिर िकछु ने िकछु हेबे िवकĪप भा जेतैक कलाकार सब के गेलाक \nबाद हम चारू  गोटे आ बालमुकुĠद जी बािच गेलहुँ मुदा हमरा सब के िकछु निह फुरैत छल। इ दुनु गोटे \nहमरा सs सेहो िवकĪप केर िवषय मे पुछलाह मुदा हमहु िनरुतर रही, की किहितयैĠह। आब त इĔजत के \nसवाल भs गेल छलैक। \n  \nबालमुकुĠद जी आ इ िकछु समय के लेल बाहर गेलाह आ भीतर आिब हमरा कहलाह, \"आब इ अहॴके करय \nपडत\"। इ सुनतिह हमरा हँसी लािग गेल, इहो हँसय लगलाह। िकछु समय बाद इ गंभीर भs कहलाह \"आब \nहम मजाक निह क रहल छी\"। आब इ हमर सबहक इĔजत केर सवाल छैक आ हमरा सब के दोसर İÿी \nपाÿ एतेक कम समय मे भेĠटनाइ बहुत किठन अिछ दोसर हमरा अहाँ पर िवĂास अिछ अहाँ इ भूिमका \nिनक सs कs सकैत िछ।\" हम िनरुþर भ गेलहुं किहितयैĠह की, इĔजत के सवाल छलैक। तय भेलय जे \nकािŎ सs हम काकी के भूिमका मे रहब आ िरहĪसल करब। \n  \nदोसर िदन हम सपिरवार िरहĪसल के लेल पहुँिच गेलहुँ आन िदन तs हम तरह तरह के िटĢपणी दैत छलहुँ \nमुदा ओिह िदन एकटा कलाकार के रूप  मे पहुँचल रही। कलाकार सब के किह देल गेलैंह जे आय स \nकाकी के भूिमका मे हम रहब। हमर सब संवाद िहनके संग छलैĠह अथŭत काकी के सब टा संवाद काका \nके संग छलैĠह जे हमरा लेल बड़ किठन छल। एक तs एतेक नीक कलाकार आ ताहू मे पित संग \nअिभनय केनाई । खैर िरहĪसल शुरू  भेलय जखैĠह हमर संवादक समय आयल तs हम उिठ कs İटेज \nिदस गेलहुँ मुदा जिहना हमर संवादक समय आयल आ हम जिहना िहनका िदस देखिलयैĠह हमरा हँसी छुिट \nगेल हमरा सँग चौधरी जी सेहो हँिस देलाह। ओकर बाद हम कैयेक बेर Ćयास केलहुँ मुदा जिहना िहनका  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n33 \n \nिदस नजिर जाय िक हमरा हँिस छुिट जाय आ संग मे चौधरी जी सेहो हँिस दैिथ। अंत मे चौधरी जी के \nबाहर जाय लेल कहल गेलैंह मुदा किथ लेल हमर हँिस रुकत। ओिह िदन आन सब कलाकार अपन अपन \nपाठ कs घर जाय गेलाह । इ सब कलाकार के आĂासन देलिथन जे घबरेवा के निह छय काकी वाला \nभूिमका िनक होयबे करत। \n  \nदोसर िदन हम सोिच क आयल रही जे हम हँसब निह आ नीक सs िरहĪसल करब मुदा जिहना हमर बेर \nआबै हँिस हम निह रोिक पाबी। इ अंितम िदन िरहĪसल तक चललय मुदा घर मे कखनहु कखनहु इ हमरा \nिकछु िकछु बताबैत रहैत छलाह। हमरा अपनिह बड़ िचंता होय जे की होयत मुदा इनका हमरा पर पूणर् \nभरोस छलैĠह आ सब के कहैथ \"िचंता जुिन करय जाय जाऊ इ İटेज पर एके बेर कs लेितह हमरा पूणर् \nिवĂास अिछ\"। हम त िहनकर िवĂास देिख कs दंग रही मुदा अपना हमरा डर लागैत छल। \n  \nलŞमीकांत निह अयलाह आ समाद पठौलैĠह जे ओ सीधे पटना पहुँिच जयताह। हम सब पटना के लेल िबदा \nभेलहुँ राİता मे इ हमर बड़का बेटा भाİकर के िकछु िकछु बुझाबैत जाइत छलाह पटना पहुँचलहुँ ओिहओ \nठाम लŞमीकांत निह पहुँचलाह। हम सब जािह िदन पहुँचल रही तािह िदन साँझ मे हमर सबहक İटेज \nिरहĪसल छल। भोर स इ भाİकर के सिनचारक पाठ याद करय लेल कहने रहिथ संग संग अपनहु रहैत \nछलाह। होटल मे दू बेर िरहĪसल भेलैक आ साँझ मे İटेज िरहĪसल। दोसर िदन āी ठाकुर सपिरवार \nकलाकार सब सँग नाटक लेल तैयार रहिथ। नाटक पटना आ पूरा िमिथला मे धूम मचा देलक। \n  \nिमİटर नीलो काका के कैयेक टा पुरİकार भेĠटलय, āी ठाकुर के āेơ कलाकार , āेơ आलेख तथा āेơ \nमिहला कलाकार के लेल हमरा हमर छोट बालक के āेơ बालकलाकार के लेल सेहो पुरįकृत कायल \nगेलैĠह। \n(अिगला अंकमे) \nगजेĠƖ ठाकुर \nबालकथा \nƙाŌण आ ठाकुरक कथा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n34 \n \nदेबीगंज एकटा नगर छल आ ओिह नगरमे एकटा ƙाŌण रहैत छल। हुनका भगवान āी सĜयनारायणक \nपूजाक िनमंÿण दूरसँ आएल रहए। ƙाŌण असगर रहए आ जएबाक ओकरा दुरगर छल, से ओ अपन नगरक \nएकटा ठाकुरक बच्चाकेँ संग कएलक। ठाकुरक बच्चा बाजल, जे पंडीजी हम तँ अहाँक संग जाएब, मुदा \nएकटा गप अिछ। जतए कतहु हमरा कोनो गप गलत बुझाएत,ओतए अहाँकेँ हमरा बुझा देमए पड़त, निह तँ \nहम अहाँक संग निह जाएब। पंिडतजी कहलिĠह जे चलू बुझा देब। \nƙाŌण आ ठाकुर चलल। चलैत-चलैत ओ दुनू गोटे एकटा धारक लग पहुँचल। ओकरा सभकेँ धार टपबाक \nरहए से ओतए ठाढ़ भए ओ सभ कपड़ा खोिल तैयार भेल तँ ठाकुरक बेटा धारमे देखलक जे एकटा लहास \nधारमे मरल-पड़ल छै आ भाँिस रहल छै। ओ İÿी छिल, ओ भँसना बालु-रेतक छल आ ओ ओजनसँ भाँिस \nरहल छिल। ठाकुरक बेटा ई देिख कए बाजल -– पंिडत ओ देख, ओ लहास भाँिस रहल अिछ, ओ तीन \nजान बहुत आĀयर् अिछ। पंिडतजी अहाँ हमरा बुझा िदअ निह तँ हम घुिर कए चिल जाएब। पंिडतजी \nिखİसा कहए लगलाह। \nदेख बच्चा। अपन गाम लग के.नगरक राजा छल । ओिह राजाक एकटा बेटा रहए। ओकर िबयाह ओही \nİथानपर भेल, जतए हम सभ चिल रहल छी। \nबादमे अपन नगरक राजा मिर गेल । ओकर बेटा राजकेँ सĦहािर निह सकल आ राजकेँ बĠहक लगा \nदेलक। ओकर सासुरमे पता लगलैक, जे राजा राजपाट बĠहक लगा देने अिछ आ आब िŅरागमन करेबा लेल \nओकरा लग पाइ निह छै, तँ बƂड मोिĮकल भए गेलैक। \nएक िदन ओकर सासुरमे भगवानक पूजा भए रहल छलैक। ओिह िदन ई गरीब राजा साँझमे पहुँचल तँ  \nपूजा भए रहल छल। ई ओतए गेल तँ िकयो ओकर खोज-पुछारी निह कएलक। ओतिह ओ कातमे बैिस \nगेल। पूजा समाĢत भेल आ सभ िकयो Ćसाद खा कए अपन-अपन घर गेल आ घरबारी सभ सेहो खा-पीिब \nकए सूित गेल। एिह बेचारोकेँ क्यो निह पुछलक आ ओ ओही İथानपर सूित गेल। राितक जखन बारह \nबाजल तँ ओकर İÿी उिठ गेल आ अपन घोड़सनीयाँ लग गेल। ओतए सुतबाक कोनो Ĥयबİथा निह छल। \nएकटा खाट रहए जािहमे ती टा टाँग रहए। एकटा टाँग कतएसँ लगाओत। लड़की आएल आ ओिह लड़कासँ \nपुछलक जे तूँ िकछु खेने छह। लड़का कहलक निह। बेचारा भूखक मारल बचल भोजन खएलक। ओहू \nसमय लड़की अपन पितकेँ निह िचĠहलक। ओकरा कहलक जे चल आ जािह खाटक एकटा टाँग टूटल \nछल ओही खाटमे एक िदस लगा देलक आ दुनू घोड़सिनयाँ आ ओ लड़की सूित गेल। ओकर सुतलाक बाद \nलड़काकेँ िकयो İवĨ दैत अिछ। ई राजाक बेटा, तूँ अपन घर जो, ओतए तोहर िपताक कोचक नीचाँ चिर \nघाड़ा Ɩब छहु। ओिहमेसँ एक घाड़ा बेिच कए अपन राज छोड़ा िलअ। ई सपना सुिन राजाक बेटा िİथरेसँ \nखाट रािख, अपन घर आपस आिब गेिल। ओ अपन राज बĠहकीसँ छोड़ा लेलक। पिहने जेकाँ भए गेल। \nजखन ओकर सासुरमे ई पता चलल, जे राजा पिहने सँ बेशी नीक भए गेल अिछ तखन ओ सभ राजाकेँ \nखबिर कएलक जे अहाँ अपन िŅरागमन करबा िलअ। राजा िदन लए कए गेल आ ओही लड़कीकेँ गौना करा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n35 \n \nकए लए अनलक। राजा ओकरा एकटा खबासनीक संगे खेनाइक सभ समान दए एकटा कोठलीमे बž कए \nदेलक। ओ खेनाइ खाइत छल आ ओही कोठलीमे रहैत छल, मुदा राजा ओतए निह जाइत छल। जखन \nिकछु िदन बीित गेल तँ एक िदन रानी खबासनीकेँ पठओलक,राजाकेँ बजेबाक लेल। राजा आएल तँ रानी \nकहलक जे अहाँ हमरा गौना करा कए अनलहुँ आ एिह कोठलीमे बž कए देने छी। अहाँ अिबतो निह छी। \nराजा कहलक जे ओ घोड़सिनयाँ निह छी, जे टूटल खाटक एक पएर वैह रहए। आ बाँचल भोजन हम \nखएने रही। आ फेर वैह ऐंठ खाए लेल हमरा कहलहुँ। \nई सुिन लड़की बहुत लिĔजत भऽ गेलीह। भोर भेल आ ओ खबासनीसँ कहलक जे तूँ रह, हमर वर्तक िदन \nअिछ आ हम धारसँ नहा कए अबैत छी। ओ सभटा कपड़ा खोिल धारमे फाँिग गेल। भसना भाठी जे भसैत \nअिछ, जान ई ठाकुर, वैह लड़की अिछ। चलू हमरा सभ आगाँ। \nदोसर \nƙाŌण आ ठाकुर ओइ धारक कातसँ िबदा भेल। धारकेँ पार करैत आ चलैत-चलैत ओ सभ एकटा पैघ \nगाममे पहुँचलाह। ओिह गाममे बƂड भीड़ लागल रहए। ठाकुरक लड़का जा कए देखए लागल तँ ओ \nदेखलक जे एकटा बकरीक बच्चा बािĠह कए राखल छल आ जे िकयो अबैत रहए से ओिह बकड़ीक बच्चाकेँ \nदू लात मारैत छल। ठाकुरक बच्चा सोचलक जे ओ बकड़ीक बच्चा कोनो एक-दू गोटेक फिसल खा लेने \nहोएत, मुदा तखन सभ िमिल कए िकएक ओकरा मािर रहल अिछ। ओ ƙाŌणसँ पुछलक जे ई गप बुझा \nकए कह, तखन हम सभ आगू बढ़ब। ƙाŌण पिहने ई गछने छल,जे जखन ओ कहत ओकरा बुझा कए \nकहत। ओही İथानपर बैिस कए ƙाŌण िखİसा कहए लागल। \nसुन ठाकुर हम आब िखİसा कहैत छी। लोदीपुर एकटा नगर छल। ओिह नगरक राजा Ćताप िसंह रहए। \nहुनकर एकटा लड़का छल आ ओही गाममे एकटा ठाकुरक लड़का सेहो रहए। दुनूमे खूब दोसितयारी चलैत \nरहए। िकछु िदनुका बाद दुनू दोİत िबचार कएलक जे दुनू दोİत घोड़ा कसा कए जंगल िशकार लेल जाए। \nतकर बाद दुनू दोİत घोड़ापर सवार भए िबदा भेल आ घनघोर जंगल पहुँिच गेल। िशकार खेलाइत साँझ भए \nगेल आ दुनू दोİत िवचार कएलक जे आब हम सभ घर निह जा सकब, से अही बोनमे राित कािट भोरमे \nघर चिल जाइ। ओतए एकटा बƂड पैघ गाछ रहए, तकरे नीचाँमे ओ सभ रुिक गेल आ घोड़ाकेँ ओतए \nबािĠह दुनू दोİत सूित गेल। सुतलाक बाद राित बारह बजे एक जोड़ा बीध-बीधीन ओिह गाछक ऊपर बैिस \nगेल। बीधीन मूड़ी उठा कए जे नीचाँ देखलक तँ ओिह दुनू दोİतपर ओकर नजिर पड़लैक। बीधीन कहलक \nजे देखू कतेक सुĠदर अिछ राजाक बेटा। बीध कहलक जतेक सुĠदर ई राजाक बेटा अिछ, ततबे सुĠदर \nलालपरी कĠया अिछ,दुनूक जोड़ी बƂड सुĠदर होएत। बीधीन कहलक जे अहाँ तँ İवयं िवधाता छी। दुनूक \nजोड़ी लगेनाइ अहाँक काज छी। िबधाता ओिह दुनूकेँ ओतएसँ सुतलेमे उठा कए ओिह लालपरी कĠया लग \nपहुँचा देलक। राजा आ कĠया एक पलंगपर आ ठाकुर दोसर पलंगपर। भोर भेलापर िनĠद टुटल, तँ \nलालपरी बगलमे राजाक लड़काकेँ देखलक, तँ खूब Ćसž भेल। ओकरा पलंगपर एकटा िसĠदूरक पुिड़आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n36 \n \nराखल छल। परी कहलक जे ऊपरबला हमर आ अहाँक जोड़ी िमला देने अिछ। आब देरी कोनो बातक \nनिह। राजाक लड़का आ लालपरी कĠया दुनूक ओतए िबयाह भए गेल। िकछु िदन धिर ओ ओतए रहल आ \nतकर बाद राजाक बेटा अपन ससुरािरसँ िबदा भेल । िकछुए दूर आगाँ गेलाक बाद कĠयाकेँ एकटा गप मोन \nपड़लैक। ओ अपन पितसँ कहलक- हमर िपताकेँ चोला माने जीब बदल क मंÿ अबैत छिĠह। अहाँ हुनकासँ \nजा कए सीिख िलअ। ओतए दुनू डोली रोिक कए दुनू दोİत ओकर िपताजी लग गेल आ जा कए कहलक \nजे हमरा सभकेँ चोला बदलबाक मंÿ िसखा िदअ। ओिह मंÿकेँ दुनू दोİत सीिख लेलक मुदा मंÿ िसखलाक \nबाद ठाकुरक बेटाक मोनमे खोट आिब गेलैक। तकर बाद एक डोलीपर राजाक बेटा आ परी आ दोसर \nडोलीपर ठाकुरक बेटा िबदा भेलाह। लालपरी पितसँ पुछलक जे अहाँ चोला बदलबाक मंÿ सीिख लेलहुँ। तँ \nराजाक बेटा कहलक-हँ। तँ परी कहलक जे एकर परीक्षा करू।  राजाक बेटा कहलक जे आगाँ चलू। \nचलैत-चलैत ओ सभ कनी आगाँ बढ़लाह। आगाँ एकटा सुग्गा मरल पड़ल रहए। ई सभ गप ठाकुर सुनैत \nजा रहल छल। जिहना राजाक बेटा सुगाक भीतर पैसल, ओही समय ठाकुर मंÿ पिढ़ राजाक िपंजरामे पैिस \nगेल। ई सभ परी देखलक। एक डोलीपर माÿ ठाकुरक लहाश पड़ल छै आ एक पर परी आ ओ ठाकुर \nराजा बिन जा  रहल अिछ आ राजाक जीव सुग्गा बिन उिड़ गेल। ठाकुरक लहाश फेिक ओ ठाकुर राजा \nबिन गेल आ ओकर िपंजड़ामे जा कए ओिह लालपरीकेँ दखल कए लेलक। लालपरी कĠया ई बुिझ गेल, जे \nई हमर पित निह अिछ। ठाकुर राजा अपन महलमे जा कए रहए लागल आ एिह िवषयमे ककरो बुझल निह \nरहैक। ठाकुर राजा कĠयासँ कहलक जे आब हम सभ सुखी िनĠदक राित िबताएब। परी कहलक जे एखन \nनिह। एखन हमर एकटा कौल बाँकी अिछ। ओ पूरा कए लेब तकर बाद। ठाकुर राजा कहलक जे की \nकौल अिछ अहाँ पूणर् कए िलअ। परी कहलक जे हमरा एकटा मिĠदर बनबा िदअ जबुनाक तटपर। हम \nबारह बरख सदावर्त बाँटब। तकर बाद राजा सोचलक जे आब हमरा छोिड़ कए ककरो ई निह होएत तािह \nलेल हम एकटा उपाय करैत छी, िक एिह बोनमे जतेक सुगा अिछ ओिह सभकेँ मािर दैत छी। ठाकुर राजा \nई सोिच िशकारीकेँ मँगबेलक आ ओकरा कहलक जे एिह जंगलमे जतेक सुगा अिछ, ओकरा पकिड़ कए आन \nहम तोरा एक सुगाक एक टाका देबहु। िशकारी सुग्गा बझबए लागल आ राजाकेँ देमए लागल। राजा सभ \nसुगाकेँ मािर कए फेंिक दैत छल। एक िदन िशकारी सुगा बझा कए ओही जबुनाक िकनार धए आिब रहल \nछल, तँ परीक नजिर ओिह िशकारीपर पड़ल। ओकरा माथमे ओ गप मोन पड़लैक,तँ ओ िशकारीकेँ बजेलक \nआ पुछलक जे अहाँ ई सुग्गा ककरा दैत छी। ओ कहलक जे ई सभ सुग्गा हम अही राजाकेँ दैत छी। \nपरी पुछलक जे राजा तखन एकर की करैत अिछ। िशकारी कहलक जे ओ एकरा सभकेँ मािर कए फेिक \nदैत अिछ। परीकेँ ई सुिन कए माथ दुखाए लगलैक। ओ िशकारीकेँ पुछलक जे राजा एक सुगाक कतेक \nकए पाइ दैत अिछ। िशकारी कहलक जे एक सुगाक ओ  पाँच टाका दैत अिछ। परी कहलक जे आइसँ \nसभ सुगा हमरा देल कर, हम एक सुगाक दस टाका देल करब। ओिह िदनसँ सभ िशकारी परीकेँ सभ \nसुग्गा देमए लगलाह। परी सभ सुगासँ पूछिथ जे अहाँ चोला बदलबाक मंÿ जनैत छी, एिह तरहेँ ओ बहुत \nरास सुगाकेँ पुछैत गेलीह आ छोड़ैत गेलीह। ओिहमे सँ एकटा सुग्गा बाजल- हँ, हम चोला बदलबाक मंÿ \nजनैत छी। ओिह सुगाकेँ परी अपना िपजरामे बž कए लेलिĠह आ एकटा छोट बकड़ीक बच्चा कीिन कए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n37 \n \nरािख लेलिĠह। कनेक िदनका बाद बारह बरखक समय पूणर् भऽ गेल । ठाकुर राजा अपन डोली कहार \nपठेलक आ ओतएसँ परीकेँ अपन महलमे आपस अनलक। परी जतए रहैत छल, ओतए ओ बकरीक बच्चा \nरािख लेलक आ सुतबाक काल ओिह बकड़ीक बच्चाकेँ मािर देलक। खेनाइ धिर निह खएलक आ कानए \nलागिल। राजाकेँ एिह गपक पता लागल जे रानी खेनाइ धिर निह खएने छिथ आ कािन रहल छिथ। राजा \nआएल आ पुछलक जे अहाँ िकएक कािन रहल छी। खेनाइ िकएक निह खएने छी। परी ठाकुर राजासँ \nकहलक- हम कोनाकेँ खाएब, ई जे बकरीक बच्चा मिर गेल, तँ हम आब जीिवत निह रहब। जाधिर ई \nबकरीक बच्चा निह खाइत छल, ताधिर हम निह खाइत छलहुँ। ई मिर गेल से आब हमहूँ मिर जाएब। \nओĦहर सुगा देिख रहल छल, एĦहर ठाकुर राजा िवचिलत भऽ रहल छल। राजा सोिच कए कहलक जे अहाँ \nचुप रहू, बकरीक बच्चा जीिवत भए जाएत। एतेक कहलापर परी चुप भए गेिल आ जिहना राजा अपन चोला \nबदिल ओिह बकड़ीमे पैसल तखने सुगा अपना राजाक िपंजरामे चिल गेल। सुगा जेहेने-तेहने पड़ल रिह गेल \nआ ठाकुर राजा ओही बकड़ीक िपंजरामे चिल गेल। \nसुनलहुँ, बकड़ीक बच्चा वएह ठाकुर राजा अिछ आ जे क्यो अबैत अिछ ओकारा दू लात मारैत अिछ। \nतेसर \nƙाŌण आ ठाकुरक लड़का ओतएसँ चलल। चलैत-चलैत िकछु दूर गेल तँ एकटा नगरमे पहुँचल। ओिह \nनगरक बीच चौबिटयापर बƂड भीड़ रहए। लोकक ई भीड़ देिख कए ठाकुरक लड़का दौिग कए गेल आ \nदेखलक जे ओिह चौबिटयापर एकटा अİसी बरखक बुिढ़याकेँ फाँसी देल जा रहल अिछ। ठाकुरक लड़का \nसोचलक जे ओ बुिढ़या ककरो घरमे जा कए भूखमे कोनो अनाज वा भात रोटी खएने होएत, से ओकरा \nफाँसीक सजा भऽ रहल छै। ठाकुरक लड़का पुछलक- पंिडतजी एिह गपकेँ हमरा किह कए बुझा िदअ। \nपंिडतजी कहलक जे चलू रİतामे अहाँकेँ बुझा देब। बच्चा कहलक जे निह, एतिहये हमरा किह कए बुझा \nिदअ, निह तँ अहाँक संग हम निह जाएब। ƙाŌण कहलक ठीक अिछ। सुनू ठाकुरक बच्चा, बैसू, हम \nबुझबैत छी। \n  \n-िबराटनगरक िबराट राजा छलए। हुनका एकटा मĠÿी छलिĠह। राजाक लड़का आ मĠÿीक लड़काकमे \nदोिİतयारी चिल रहल छल। एक िदन दुनू दोİत िवचार कएलक आ जंगलमे िशकार खेलाइ लेल तैयार भेल \nआ घोड़ा कसेलक। बोनमे िशकार खेलाइत-खेलाइत साँझ भए गेल आ ओही बोनमे एकटा बƂड पैघ गाछ \nछल। दुनू गोटे ओिह गाछपर चिढ़ कए सूित गेल। मंÿीक बेटा सोचलक जे ई राजाक बेटा अिछ। किहयो \nगाछपर निह सूतल अिछ, से ओ कतहु खिस निह पड़ए,से सोिच ओकरा ओ गमछासँ बािĠह देलक आ ओ \nदोसर ठािढ़पर चिल गेल। बारह राित बाजल तँ बोनमे एकटा बड़ पैघ साँप िनकलल आ ओिह गाछक लग \nआिब अपन मणी िनकािल कऽ रािख देलक आ तािहसँ इजोत होमए लागल। सपर् चरए लागल। ओिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n38 \n \nइजोतकेँ मĠÿीक बेटा देखलक आ तकर बाद ओ आİते सँ गाछक जिड़मे अपन तलवार ठाढ़ कए देलक आ \nफेर ऊपर चिढ़ गेल। जािह ठाम मणी जिर रहल छल ओकर सोझाँ ठािढ़पर जा कए गमछा दोबर कए ओिह \nमणीपर खसा देलक। मणी झँपा गेल आ अĠहार भऽ गेल। साँप ĭयाकुल भए गेल आ ओ गाछक जिड़मे \nअपन पुच्छी पटिक-पटिक कए टुकड़ा-टुकड़ा भए गेल। भोर भेल तँ ओ अपन दोİत राजाक बेटाकेँ जगेलक \nआ कहलक जे दोस अहाँ तँ सूित गेल रही। नीचाँ देखू की भेल अिछ। नीचाँमे गमछा उघािर मणी लए ओ \nदुनू दोस िबदा भेल। ओिह बोनमे एकटा पैघ पोखिर रहए। दुनू दोİत िवचारलक जे अही पोखिरमे एकरा \nधोिब कए साफ कए ली। राजाक बेटा नीचाँ हाथ राखलक आ मĠÿीक बेटा ऊपरमे हाथ रािख कए ओकरा \nसाफ करए लागल। ओ मणी तखने दुनू दोसकेँ खेंिच लेलक आ ओतए लऽ गेल जतए नागवþी कĠया रहए। \nनागवþी कĠया ओकरा सभकेँ देखलक तँ कहलक जे अहाँ सभ हमर िपताकेँ मािर देलहुँ तँ हम किहया धिर \nकुमािर रहब। कĠया कहलक जे अहाँ हमरासँ िबयाह कए िलअ। मĠÿीक बेटा राजाक बेटाक िबयाह ओिह \nकĠयासँ करेबाक िनणर्य कएलक तँ राजाक बेटा कहलक जे यावत ढोल बाजा पालकी निह आनब, िबयाह \nकोना होएत। मĠÿी-वजीरक बेटा ढोल-बाजा-पालकी अनबा लेल िबदा भेल। दोसर िदन १२ बजे िदनमे \nनागवती कĠयाँ पोखिरमे नहा रहल छलीह, तखने ठगपुर नगरक राजाक लड़का िशकार खेलेबा लेल जंगलमे \nआएल रहए। गरमीक मास छल, ओकरा बड़ जोरसँ िपयास लगलैक तँ ओ ओही पोखिरमे गेल। जखने ओ \nओिह कĠयाकेँ देखलक तँ मूच्छŭ खा कए खिस पड़ल आ कĠया पोखिरक भीतर चिल गेिल। जखन ओकरा \nहोश अएलैक तँ ओिह कĠयाकेँ ओ निह देखलक। ओिह समयसँ राजाक बेटा अपन घर जा कए पागल भए \nगेल। ई समाचार ठगपुरक राजाकेँ पता चललैक तँ ओ बƂड उपाय कएलक मुदा ओकर िबमारी निह ठीक \nभेलैक। \nराजाकेँ बƂड िचĠता भऽ गेलैक। राजा अपन राĔयमे ढोलहो िपटबा देलक जे, जे क्यो हमर बेटाकेँ ठीक \nकए देत ओकरा राĔयक एक हीस दऽ देल जाएत आ डाला भिर सोनाक संग अपन बेटीक संग ओकर \nिबयाह सेहो ओ करा देत। ई सुिन मारते रास लोक आएल मुदा ओ ठीक निह भेिल। ओही गाममे एकटा \nबुिढ़या रहैत छिल, महागरीब। ओ करीब-करीब अİसी बिरखक रहए। ओिह बुिढ़याक एकटा बताह बेटा \nरहए। ओ बुिढ़या ओिह राजाक बेटाकेँ ठीक करबा लेल तैयार भेिल। राजा ओकरा आदेश देलक जे जो, आ \nहमर बेटाकेँ ठीक कर गऽ। तखन तोरे इनाम सेहो भेटतौक आ अपन बेटीक संग हम तोहर बेटाक िबयाह \nसेहो करबा देबौक। बुिढ़या गेल आ राजाक लड़काकेँ एकटा कोठामे बž कए देलक आ अपने सेहो ओिह \nकोठामे चिल गेल। बुिढ़या राजाक बेटासँ पुछलक, मुदा ओ कोनो उþर निह देलक। तखन बुिढ़या ओकर \nदुनू गालमे दू चमेटा मारलक आ तकर बाद ओ बाजल, जे हम जंगलमे िशकार खेलाइ लेल गेल छलहुँ। \nओतए एकटा पोखिरमे पािन पीबा लेल गेलहुँ, तँ एकटा बƂड सुĠदिर İÿीकेँ देखलहुँ आ हम बेहोश भए \nगेलहुँ। होश अएलापर देखलहुँ जे ओ लड़की िबला गेिल। तखनेसँ हमर मोन बताह भऽ गेल, जे किहया ओ \nलड़की हमरा भेिट जाए। ओ बुिढ़या कहलक जे ओिह लड़कीकेँ हम आनब। एखनसँ तूँ ठीक रह, ओकरा \nआनब हमर काज छी। बुिढ़याक कहलापर ओ चुप भऽ गेल आ बुिढ़या राजाकेँ कहलक जे हमर संग पाँच \nटा सखी-सहेली चाही आ ओिह िबमारीकेँ हम ठीक करब। राजा पाँच टा सखी देलक आ बुिढ़या ओकरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n39 \n \nसभकेँ लऽ कए िबदा भेल। ओ बोन िदस गेल, जतए ओ पोखिर रहए आ ओकर चारू  िदसन ओ सभ नुका \nगेल। जखन िदनक बारह बाजल तँ ओ लड़की पोखिरसँ िनकलल आ ओिह पोखिरक महारपर बैिस कए \nनहाय लागल। बुिढ़या जंगलसँ बहार भेल आ कĠयाक बगलमे नहाए लागल। बुिढ़याकेँ देिख कए कĠया \nसोचलक जे ओ अİसी बरखक बुिढ़या अिछ, ओकर सेवा केनाइ जरूरी  अिछ। ओ ओिह बुिढ़या लग जा \nकए ओकर सौँसे देहकेँ साफ करए लागल। कहलक माँ आब फेर नहा िलअ। बुिढ़या कहलक लाऊ \nबेटी, अहूँक सौँसे देह साफ कऽ दैत छी। बुिढ़या कĠयाक देह साफ करए लागल। साफ करैत बुिढ़या \nचुटकी बजेलक तँ ओकर सखी सभ चारू  िदसनसँ ओकरा पकिड़ लेलक आ आपस ठगपुर गाम िदस िबदा \nभेल, जतए राजाक घर छल। ठग राजा इनाम देबा लेल तैयार भेल आ अपन लड़कीक िबयाह ओकर बताह \nलड़का संग करएबा लेल तैयार भेल। राजा अपना गाममे जतेक बाजा आ पालकी रहए, अपना ओिहठाम \nअनबा लेल कहलक। ओिह गाम आ नगरक सभटा बाजा आ पालकी, सभटा राजा लग चल गेल। \nआब मĠÿीक बेटा गाम-गाममे पुछैत अिछ तँ सभ कहलक जे सभटा बाजा आ पालकी राजा ओिहठाम चिल \nगेल। ओतएसँ अएलाक बादे बाजा भेटत। ई सुिन मĠÿीक बेटा कहलक जे ठीक अिछ हम कनेक िदन \nरुिक जाइत छी। ओतए एĦहर बुिढ़याक बताह बेटाक िबयाहक िदन पिड़ गेलैक। मĠÿीक बेटा ओिह गामक \nबच्चासँ पुछलक जे ई बिरयाती कतए जाएत। बच्चा बाजल जे बिरयाती कतहु निह जाएत। हमर गामक \nएकटा बुिढ़या एिह बोनक पोखिरसँ एकटा कĠयाकेँ पकिड़ कऽ अनने अिछ। मĠÿीक बेटाकेँ िचĠता पैिस \nगेलैक जे ई वएह लड़की तँ निह अिछ। मĠÿीक बेटा अपन सभटा पोशाक खोिलकऽ रािख देलक आ एकटा \nिभखमंगाक रूप  धऽ कए राजाक आँगनमे गेल आ ओिह लड़कीकेँ देखलक आ इशारा कऽ देलक जे साँझ \nधिर हम आएब। ओिह ठामसँ बजीरक बेटा िनकिल कऽ बाहर आएल आ ओिह बुिढ़या आ ओकर बताह \nबेटाक पता लगओलक। तँ देखलक जे ओ बताह बच्चा सभक संग गाए-महीस चरेबाक लेल बोन गेल \nअिछ। मĠÿीक बेटा सेहो बोन चिल गेल आ जतए पागल रहए, ओकरे संग खेलाए लागल। बच्चा सभकेँ \nजखन भूख लगलैक तँ मĠÿी-पुÿ आ ओिह बताह बच्चाकेँ छोिड़ कए चिल गेल। मĠÿीक बेटा ओिह बताह \nबच्चाकेँ बोनमे भीतर लए जाए छोिड़ देलक आ ओकर सभटा कपड़ा लए लेलक। कनेक झलफल भेल \nमिहसबार सभ गाए-महीस लए घुरए लागल, तँ मĠÿीक बेटा सेहो बताह जेकाँ करैत घुिर आएल आ घरमे जा \nकए ओही लड़कीक चारू  िदस घुिरआए लागल, जकरा संग ओकर िबयाह होमए बला छलैक। ओिहना ओ \nओिह घरमे सेहो चिल गेल जतए ओ नागवती कĠया रहए आ ओतए जा कए कहलक िक अहाँ एिह कपड़ाकेँ \nबदिल िलअ आ पोटरी बािĠह कए बगलमे दबा िलअ आ राजाक लड़कीबला कपड़ा पिहिर िलअ। आगाँ \nिनकलू आ पाछाँ हम जाइत छी। कĠया आगाँ िनकलिल, पाछाँ मĠÿीक बेटा बताह जेकाँ करैत, दुनू बाहर \nिनकिल गेल। दुनू ओतएसँ िबदा भेल आ जतए पोखिर छल ओतए पहुँिच गेल। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n40 \n \nसुनलहुँ ठाकुरक बेटा। अही गपपर अİसी बरखक बुिढ़याकेँ फाँसी देल जा रहल अिछ, राजा कहलक जे ई \nबुिढ़या हमर राĔयक िहİसा लेबाक लेल ई षडयĠÿ रचने रहए आ तेँ ओकरा फाँसी दए रहल अिछ। \nचािरम \nआब राजाका बेटा आ कĠया संग िकछु समए िबता कए बजीरक बेटा फेर घुिर आएल पालकी आ बाजा \nलेल। ओिह िदन पालकी आ बाजा दुनू भेिट गेल आ बजीर ओकरा लए चिल आएल। बहुत नीक जेकाँ \nदुनुक िबयाह भेल आ बिरयातीक संग अपन घरक लेल िबदा भेल। \n  \nचलैत-चलैत िकछु दूर गेल तँ साँझ भए गेल। एकटा बƂड पैघ गाछक लग ओ ठाढ़ भए गेल। सभकेँ \nखेनाइ खुआ कए सभ िकयो सूित गेल। रİताक थकान रहए सभ िकयो िनžमे सूित गेल। राितक बारह \nबाजल तँ िबध-िबधाता आएल आ ओिह गाछपर बैिस गेल। िबध बाजल- बƂड नीक जोड़ी लागल अिछ तँ \nिबधाता कहलक जे जोड़ी तँ ठीके बƂड नीक अिछ मुदा राजाक बेटा मिर जाएत। बीध पुछलक –िकएक। \nतँ िबधाता बाजल हम तँ कहब मुदा एिह बिरयातीमे सँ िकयो सुनैत होएत, तँ ई बाँिच जाएत। ओिह समय \nनागवþी कĠया आ बजीर सुिन रहल छल। सभटा िमला कए पचीस टा संकट पड़त आ सभटा संकट ओ \nबतेलक। भोर भेल तँ नागवþी कĠया आ बजीर कहलक जे ई बिरयाती सभकेँ एतएसँ आपस पठा िदअ आ \nहम तीनू गोटे एतएसँ चली। ओतएसँ तीनू गोटे िबदा भेल आ चलैत चलैत िकछु दूर गेल तँ रİताक कातमे \nदू टा गाछ छल। मĠÿीक बेटा आ कĠया कहलक जे हम तीनू गोटे हाथ पकिड़ कए चली। राजाक बेटाकेँ \nबीचमे लए दुनू गोटे दुनू िदससँ हाथ पकड़लक आ लग गेल आ कहलक जे हम तीनू गोटे एतएसँ दौिग कए \nचली। ई किह कए ओ सभ दौगनाइ शुरू  कएलक आ जिहना दौिग कए आगाँ गेल तँ दुनू िदसका गाछ \nखिस पड़ल। पाछाँ घुिर कए ओ सभ देखलक आ बाजल जे हम सभ दौिग कए जे आगाँ निह अिबतहुँ तँ ई \nहमरा सभक ऊपर खिस पिड़तए। ई किह ओ सभ आगाँ िबदा भेल। ओतएसँ चलैत-चलैत िकछु दूर आगाँ \nओ सभ गेल तँ रİतामे एकटा धार भेिट गेल तँ ओतहु ओिहना राजाक बेटाकेँ बीचमे लए दुनू िदससँ ओकर \nहाथ पकिड़ लेलक आ धारमे चलए लागल। बहुत तेजीसँ ओ सभ आगाँ बढ़ल आ जिहना ऊपर गेल तँ बीच \nपािनसँ िनकिल गेल आ घुिर कए देखलक तँ बोचपर नजिर पड़लैक। ओ सभ बाजल जे हम सभ तेजीसँ \nनिह िनकिलतहुँ तँ बोच हमरा सभकेँ पकिड़ लैतए, आ तकर बाद ओ सभ ओतएसँ िबदा भेल। अपन कलम-\nगाछी होइत घर पहुँचैत गेल। मारते रास लोक ओतए जमा भए गेल आ राजाक बेटाकेँ देखए लागल आ \nकहए लागल जे बƂड नीक जोड़ी िमलल अिछ। ओ सभ महलक भीतर जेबाक पिहने अगुलका छत तोड़बा \nदेलक। राजाक बेटाकेँ बजीरक बेटा आ कĠयापर ओिहहाम शक भेलैक। राजा आ कĠया महल गेल। आब \nराजा पुछलक जे हमर दोस बजीरकेँ बजाऊ। पूछए लागल जे दोस अहाँ दुनू गोटे रİतासँ घर धिर एतेक \nरास बात केलहुँ, से हमरा बुझल निह भेल, से अहाँ ओ सभ गप हमरा कहू। बजीरक बेटा बाजल जे दोस \nई सभ कोनो गप निह अिछ। ई सभ हम सभ हँसी कए रहल छलहुँ, जे देखी जे हमर सभ राजा दौिग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n41 \n \nसकैत छिथ आिक निह , आ चिल सकए छिथ आिक निह। तािह Ņारे हम सभ हँसी कए रहल छलहुँ। एिह \nगपपर राजाकेँ िबİबास निह भेलैक आ ओ कहलक जे जे यिद ई गप अहाँ निह कहब तँ अहाँकेँ फाँसीपर \nलटकबा देब। एिह गपकेँ कĠया सेहो सुिन रहल छलीह। हािर कए बजीरक बेटा कहलक जे जतएसँ \nबिरयाती आपस भेल छल। िबधाता जे कहने छल ओ सभ गप कहलक आ रİतामे जे िबतल सेहो कहलक। \nई सभ किहते बजीरक बेटाक अदहा अंग पाथरक भए गेलैक। आ जखन सभ गप पूणर् भेल तँ बजीरक \nबेटा ओही कोचक बगलमे पहाड़ बिन गेल। िकछु िदनुका बाद राजाकेँ एकटा बेटा राितमे जĠम लेलक। \nकहल गपकेँ ओही समय ओ पूणर् करए लागल आ ओही पहाड़पर ओिह बालककेँ रािख पघिरयासँ दू टुकड़ी \nकए देलक। ओकर टुकड़ा होइतिह बजीरक बेटा फेरसँ तैयार भऽ गेल आ कहलक जे हमरा आब ओ \nलड़का िदअ। बजीरक बेटा ओिह बालककेँ लए अपन सासुर गेल। ओ बारह बजे राितमे पहुँचल। कोनो \nतरहेँ अपन İÿीक लग पहुँचल आ सभ गप किह बालककेँ आमक गाछक ठािढ़पर लटका देलक। राितमे \nअपन İÿीकेँ कलममे अनलक आ बालककेँ ठािढ़परसँ उतािर कए नीचाँ कएलक आ कहलक जे ई चĸू \nिलअ आ अपन हाथक कँगुिरआ आँगुर कािट कए एिह बच्चापर छीिट िदअ। जखने ओ छीटलक तखने ओ \nबच्चा कानए लागल आ तखने ओ ओकरा लए जा कए राजाकेँ देलक। बजीरक बेटा कहलक जे आब आइ \nिदनसँ अहाँक संग हमर दोसितयारी समाĢत भेल। ई किह बजीरक बेटा अपन घर घुरए लागल, तँ ओही \nसमय राजाकेँ ज्ञान ĆाĢत भेल आ जा कए अपन दोİतकेँ गरा लािग ओ क्षमा मँगलक आ कहलक जे आइसँ \nएहन गलती हमरासँ किहयो निह होएत आ ई दोİती बनल रहत \n \nĆभास कुमार चौधरी \n  \nमĠदािकनी \nसुतली राितमे गदर् मचल छलै। \nबरबĔजी Əेनक पुĸी गामक लोक सुनने छलै, तकर किनयेँ कालक बाद रातुक िनİतĤधताकेँ चीिर िपहकारी \nआ ठहĸाक İवर सभ चारू  कात पसरऽ लगलै। ओही गदर्मगोल पर मनोजक िनž टूिट गेलै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n42 \n \nबीच आँगनमे चैकी पर िचतंग पड़ल छल। गुमार बेसी छलै। आँगनमे राखल चैिकये पर माइ िबछौन करबा \nदेने छलै। गुमारक Ņारे सभक िबछौन आँगनेमे लागल छलै। आँगनक मड़बाक उतरबारी कात ओकर चैकी \nछलै जकर पौथान लग राखल चैकी पर ओकर माइक संग दीयर आ सुधा सूतल छलै-ओकरासँ छोट बिहनक \nबेटा-बेटी। मड़बाक पुबारी कात राखल चैकी पर Ćदीप सूतल छलै। पाँच भाइमे ओएह टा गाम रहै छै आ \nगामेसँ कॉलेज जाइत छै। छोटकी बिहन मुžीक िबछौन पुबारी घरक पछबिरया ओसारा पर छै आ मड़बाक \nमाँिट पर िनभेर सूतल छलै ओकर चरबाह गेनमा। उतरबिरया घरमे काका रहै छिथन, जकर पछबिरया \nअलंग झिड़ गेल छै। आ माÿा एकटा कोठली फूसक कहुना ठाढ़ छै। दिछनबिरया घरक तीन कोठलीमे \nभाइक पिरवार रहै छिन। \nआँगनमे इजोिरया िछिड़या गेल छै। मनोज जखन आँगन आएल छल, नीक जकाँ अĠहिरया जमकल रहै। सभ \nसूित रहल छलै। खाली माइ जागल छलै, मुदा ओंघाइत एकटा चैकी पर बैसल छलै। थारी परसैत \nकहलकै-बड़ राित भऽ गेलौ। कतऽ छलऽ अĠहारमे? \nमाइक ओइ बात पर ओकर मोन पाछाँ... बहुत पाछाँ उिधआए लगलै। छोट... बहुत छोट होइत चल गेल \nओ। अिधक काल साँझ पड़लो पर आँगन घुरबामे देरी भऽ जाइक। मुदा, गामक जइ कोनो आँगनमे रहए आ \nचाहे जतबा अबेर होइ, आँगन िदस जएबा लेले जखन िबदा होबऽ लागए... लालटेम नेने चरबाह ठाढ़ रहै। \nओकरा देिख अनेरो मनोजक मोन लोहिछ जाइ। चरवाह ओकर मोनक बात जेना बुिझ जाइ।-हमरा पर िकए \nिबगड़ै छी बौआ? मािलक नइं मानलिन। कहलिन-तािक लबहुन जतऽ होिथ। अĠहारमे कोना घुरताह? \nआ, तामसें मुँह धुआँ कएने जखन मनोज अपन घर िदस िवदा होअए, दरबĔजे पर लालटेम नेने टहलैत भेिट \nजािथन दादा(िपता)। हुनका देिख ओकर ƅोध आर बिढ़ जाइ। दादा ओकर मोनक बात नइं जािन कोना \nबुिझ जािथन-अनेरो तमसैलासँ की हेतऽ? समय पर नइं घूिर सकैत छऽ तऽ कम सँ कम टाॅचर् लऽ कऽ \nजा। सेहो नइं होइ छऽ तऽ किह कऽ जा जे कोन आँगनमे रहबऽ? घरे-घर ताकऽ तऽ नइं पड़तैक एना। \nअही घरे-घर तकनी पर ओकर मोन लोहिछ जाइ। जेना ओ कोनो दुध-िपĤबा नेžा रहए। Ćात भेला पर \nओकर तामस आर बिढ़ जाइ। जेĦहरे जाए, सभ पूछऽ लगै-राित कहाँ चल गेल रही मनोज! चरवाह हमरो \nआँगन ताकऽ लेल आएल रहौ। \nमुदा मनोज कतबो तमसाए, दादाक ĭयवİथामे कोनो अĠतर नइं होइत छलिन। साँझक बाद गामक कोनो \nआँगनमे रहए वा धार पार पेिठया-बजारमे अँटिक जाए, जखने िवदा होइत छल लालटेम नेने चरबाह ठाढ़ रहै \nछलै। आ, अपन दलान लग दोसर लालटेम नेने दादा टहलैत रहै छलिखन। माइक बात पर मनोजकेँ ओ \nपुरना बात मोन पिड़ गेलै। आब ने ओ गाममे रहै अिछ, ने घरे-घर क्यो लालटेम नेने ठाढ़ रहै छै। दलान-\nदरबĔजा सुž रहै छै। दादा नइं छिथन आब। ओकर संग ओकर छोटका भाइ सभ सेहो बाहरे रहै \nछै, गाममे रहै छै-माइ, एकटा छोट भाइ, एकटा छोट बिहन आ भािगन-भिगनी...  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n43 \n \nआइ िदनेमे गाम पहुँचल छल। दलान सुžे छलै। आँगनमे पैिस गेल छल। भनसा घरमे ĭयİत माइ देिखते \nदौिड़ कऽ आँगन आएल छलै आ हाथ पकिड़ शĦभूनाथकेँ भगवतीक घर लऽ गेल छलै। ओकरा खाली हाथ \nĆणाम करैत देिख ओकर आँजुरमे िकछु फूल आ दूटा टाका रािख देने छलै। भगवतीक बाद माइकेँ Ćणाम \nकऽ आँगन आएल ता उतरबिरया घरसँ काका बहार भेलिखन-कखन अएलऽ? ने कोनो समाद, ने िचŇी। \nकुशल-क्षेम िक ने! \nओ पैर छूबैत कहलकिन-आॅिफसक काजसँ दरभंगा आएल रही। एक िदन लेल गामो चल अएलहुँ। \n-एĸे िदन लेल?-काकाक İवर उदास भऽ गेलिन-एतुĸा हाल तऽ देिखते छी। पचहþिर बरखक बूढ़ आ जीणर् \nरोगी। आब ई बबासीर एĸो क्षण चैन नइं लेबऽ दैत अिछ।-एतबा किह ओ शोिणतसँ भीजल धोती देखबऽ \nलगलिखन। \nताबत माइ पछबिरया ओसारा पर िबछौन कऽ देने छलै। चैकी पर आिब कऽ जिहना बैसल, गेनमा पंखा \nहॱकऽ लगलै। कनेटा हाथपंखा। ओकरा फेर एकटा पुरना गĢप मोन पड़लै। दादाक ĭयवİथा आ हुनकर \nिनयम। जिहना शहरसँ क्यो आएल िक बड़का पंखा लऽ गेनमाक िपþी टुनमा ठाढ़ भऽ जाइत छलै। अढ़ाइ \nहाथक डěटा लागल बड़का पंखा! टुनमाक हाथ तैयो लगातार चलैत छलै-घěटो। \nपछबिरया घरक ओसारा परक चैकी पर जखन चाह पीिब, आ जलखै कऽ पिड़ रहल, बहुत रास पुरना बात \nमोन पड़लैक। भाइ गाममे नइं छलिखन। दिक्षणबिरया घर जा भौजीकेँ Ćणाम कऽ अएलिन। धीया-पूता सभ \nİकूल-कॉलेज चल गेल छलै। माइ भनसाघरमे भानस-भातमे ĭयİत छलै। असगर चैकी पर पड़ल ओकर \nमोन बौआइत रहलै। \nआँगनक सभटा चीज चीĠहल, मुदा तैयो नवे सन लगै। ओना, नव होएबाक सती सभ चीज पुरनाए गेल छलै \nआँगनमे। पछबिरया कोठे टा नव छलै, जकर ओसारा पर राखल चैकी पर ओ पड़ल छल। मुदा, ओकरो \nदुनू कोठली आ सॱसे ओसारामे एखनो माँिटए-माँिट छलै। कोठली ओसाराक संग भनसाघरकेँ सेहो सीमेĠट \nकरबा देबाक दादाक बड़ इच्छा रहिन, आ ओहू सँ पैघ इच्छा रहिन पछबिरया घरक कोठा पर चढ़बा लेल \nसीढ़ी बना देबाक। माइ किहयो काल दाबल İवरेँ बजैत छै-एतबो नै पार लगैत छऽ तोरा सभकेँ। अपना नइं \nकाज छऽ, मुदा बापक आĜमाकेँ शािĠत भेटतह,हुनको लेल तऽ एतबा करबा लैह। ओ एकसर एतेक कऽ \nगेलखुन, तोरो लोकिन तँ पाँच छऽ... \nसþे, ओकरा बुते िकछुओ कहाँ सĦभव भेल छै? पछबिरया घरक सीढ़ी आ सीमेĠटक कोन कथा,पुबािर घरक \nमरĦमित पयर्Ġत पार नइं लागल छै। चारू  कोठली बरसातमे पोखिर बिन जाइत छै-एĸो बुž बाहर नइं। ओहो \nपĸे देबाल छै, मुदा छतमे टीन पाटल छै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n44 \n \nदादा सभ वषर् ओकर नट-बोĪट बदिल, पोलिटस लगबा दैत छलिखन... बीच-बीचमे कोनो चदरा बदलबा दैत \nछलिखन। आब वषर्क वषर् भऽ जाइत छै। पुबािर घरक उतरबिरया आ दिछनबिरया कोठलीक देबाल वषŭक \nपािनसँ अलिग गेल छै। देबाल टेढ़ भऽ गेल छै, किहयो खिस सकैत छै! दुनू िबचला कोठलीक आसमानी \nरंगक देबाल पर पािनक टघारसँ िविचÿा-िविचÿा रेखाकृित बिन गेल छै। पुबारी कातक ओसारा जे दलानक \nकाज करैत छै, एकदम बदरंग भेल छै। िकरिमची रंग धोखिड़ गेल छै आ फशर् परक िसमटी ठाम-ठाम \nउखिड़ गेल छै। \nमुदा, माइ आब एकर सभक चचŭ नइं करैत छै ओकर गाम अएला पर। पिहने करैत छलै। ओइ चचŭ पर \nओ उĜसािहत भऽ सभटा बजट बना लैत छल। सीढ़ीक बजट, िसमटीक बजट, मरĦमितक बजट। फेर \nगामसँ चल जाइत छल। अिगला बेर फेर बजट बनैत छलै। मुदा आब ओकर चचŭ नइं होइत छै। माइकेँ \nदोसरे िचĠता छै-जेहो खेत बाँचल छऽ, परितए रहतह। तोरा लोकिन देखबह नइं,तऽ हम आँगनसँ कतेक की \nदेखबइ! एकटा बड़दसँ कतहु खेती भेलै अिछ? भाँजवला बड़ झँझट करैत अिछ। गाममे पाइयो देला पर \nआब हऽर लेल क्यो बड़द नइं दैत छै। दाउन करबा लेल बड़द नइं होइत छै। सभ झरबा लैत अिछ \nबोझाकेँ। \nमाइक इहो बात कैक बेर सुनने छल मनोज आ ओकरो बजट बनल छलै। तकर बाद तीन खेप गाम आएल \nअिछ। ने माइ चचŭ करैत छै, ने ओ मुँह खोलैत अिछ। \nपछबिरया घरक ओसारा पर पड़ल-पड़ल मनोज इएह सभ सोिच रहल छल। माइ एक बेर आरो चाह दऽ \nगेलै। ओ तैयो ओिहना पड़ल छल। दोसर बेर भनसे घरसँ माइ टोकलकै-एना पड़ल िकए छऽ! नहा-सोना \nकऽ गामक लोक सभसँ भेट कऽ आबऽ। \nतैयो ओ ओिहना पड़ल रहल। नहएला-खएलाक बादो िबछौने पर पड़ल रहल। िकĦहरो जएबाक इच्छा नइं \nभेलै खएला-पीलाक बादो। माइयो आिब कऽ ओही ओसारा पर पिटया िबछा बैिस गेलै। ओकरा ओिहना पड़ल \nदेिख पुछलकै-नोकरक कोनो इĠतजाम भेलऽ की नइं। \nओ मूड़ी डोला देलकै। माइ िचिĠतत होइत कहलकै-तखन तऽ बड़ झँझट होइत हेतिन। िचलकाउर \nछिथ, दुनू नेžा छोट छिन। ऊपरसँ एतेकटा पिरवारक भानस-भात। ऐ गाममे तऽ आब आिग लागल छै। \nक्यो छोटका लोक बाते नइं सुनैत अिछ। क्यो तैयारो भेल जएबाक लेल तऽ ओकर पņीक मािलक झट \nबहका दैत छिथन-खबरदार जॱ गेलें। बसबें हमर जमीनमे आ काज आन पņीक। एहन-एहन पņीदार सभ \nछथुन। तोहर पņी तऽ सफाचट छऽ। लोके कĦम, ओ जेहो छऽ से बाहर जाइ लेल तैयार नइं। गाममे \nभुखले रहत, मुदा बाहर नीक-िनकुत नइं जुड़तैक। एकटा तैयार भेल छथुन। छिथ तऽ ƙाŌणे, मुदा \nभानसक संग अइंठ-कूठ सेहो करऽ लेल तैयार छिथ। पिछलो बेर तोरा कहने रिहअऽ। \n-ककरा दऽ कहै छें?-मनोज मोन पाड़ैत पुछलकै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n45 \n \n-ओएह, मĠदाक बेटा...। \nमनोजकेँ मोन पिड़ गेलै। पिछला बेर माइ चचŭ कएने छलै। मĠदाक नाम सुिन ओ चैंकल छल। मĠदािकनी \nओकरे गामक छलै, ओकर संग खेलाएल छलै। ओकरा बेटाक नाम सुिन ओकरा आĀयर् भेल छलै-मĠदाक \nबेटा िकऐक भनसीयाक काज करतै! ओकर वर तऽ कलकþामे कमाइत छै। सासुरोमे खेत-पथार छै। \nमाइ कने घृणासँ कहलकै-सभटा अपन चािल आ कमर्। वर छोिड़ देने छै, घरोसँ िनकािल देने छै। चािरटा \nधीया-पूता छै। वषर् िदनसँ बापक लग पड़ल अिछ। गरीब बाप-माइ अपने बेटा सभ पर आिāत छै। चािर \nगोटेक पेट कोना भरतैक? दुनू जेठका मजूरी करैत छै-अपनो ढहनाएल िफरैत अिछ, चािल सुधरै तखन ने? \nसूिन कऽ आĀयर् आ दुःख भेलै। मĠदा ओकरासँ जेठ छल वयसमे। किनयाँ-वरक खेलमे किहयो काल ओ \nओकरो किनयाँ बनैत छल। ओना बेसी काल ओकर किनयाँ बनैत छल मोना। ओ जेहने सुžिर छल, तेहने \nशाĠत। किनयाँ बिन खपटाक बासन सभमे काँच बालु आ तरकारीक बितया सभ रािख ओकरा लेल भानस \nकरैत छल आ फेर İकूलक कोठलीक मािटमे ओकर किनयाँ बिन चुपचाप ओकरा संग सूित रहै छल। \nमĠदा सुĠदर नइं छल। रंग ओकर कारी नइं, तऽ गोरो नइं छलै। केश भुĪल छलै जकरा कतबो तेल-कूड़ \nदैत छलै, भुĪले रहै छलै। आँिख छोट-छोट छलै, मुदा शैतानीसँ नचैत। ने बेसी दुĤबर, ने मोट। चािल \nफुितर्गर छलै, हरदम बुझाइ जेना पड़ाएल जाइत होअए। गाल फूलल-फूलल आ लाल पातर ठोर रहै, जकरा \nअिधक काल ओ िबचकाबैत रहै छल। ओ जिहया ओकर किनयाँ बनैक,अकच्छ करऽ लगै। जािह कोठलीमे \nसभ किनयाँ-वर पड़ल रहै, ततऽ नइं सुतैक। किहयो कोनो झॲझमे, तऽ किहयो कोनो कोनटामे लऽ जाइ आ \nबुझनुक जकाँ बजैक-वर-किनयाँ कतौ सभक सामने सुतलैक अिछ संगे! \nमुदा संग सुतैत देरी ओ तंग करऽ लगैक-एना कĪल-बĪल की पड़ल छें! वर-किनयाँ एना नइं पड़ल रहै छै \nचुपचाप। \n-तऽ गĢप करऽ ने कोनो! मोना तऽ कतेक रास गĢप करैत अिछ। \n-ओ बकलेल अिछ। वर-किनयाँ खाली गĢपे करैत रिह जाएत तऽ िबआह कथी लेल करत, संगे िकऐ \nसुतत?-मĠदा बुझनुक जकाँ बजैक। \n-तऽ तोहॴ कह, वर-किनयाँ की करैत छै! \nिझĸा-झोरी होबऽ लगै। कहुना अपन पैěट सĦहारैत ओ उिठ कऽ पड़ाए तऽ मĠदा खूब हँसैक-लाज होइ छै \nमौगाकेँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n46 \n \nपड़ाइत मनोजकेँ मोना भेटैक तऽ मुँह कनौन आ आँिखमे नोर-हम नइं बनबैक कमलेशक किनयाँ! नंगिरयाबऽ \nलगै अिछ। ओकर किनयाँ मĠदा बनतैक। हम तोरे किनयाँ बनबौक। \nमुदा बीच-बीचमे मĠदा शैतानी करैक आ मोनाकेँ कमलेश लग पठा दै आ अपने मनोजक संग लािग जाइ-हम \nएकरे किनयाँ बनबै, मौगाकेँ लाज होइत छै। \nआ, एकसर होइत देरी ओ झट पैěट खोिल, Ąॉक उनिट लैक आ मनोज लंक लऽ कऽ पड़ाए। \nमुदा, ओही Ąॉक उनटाबऽवाली मĠदाक जखन िववाह भेलै, चािरटा मौगी टांिग कऽ कोबर घर लऽ गेलै आ \nसभक नूआ िचरी-चॲत कऽ देलकै आ मुँह-कान नछोिड़ लेलकै। \nआ, ओिह मĠदाकेँ वर घरसँ िनकािल देलकै आ बेटा मजूरी करैत छै, से सुिन ओइ िदन मनोज İतĤध रिह \nगेल छल। माइकेँ तĜकाल कोनो जवाब नइं दऽ सकल छल। साँझ खन मĠदा अपने आएिल छलै। माइ \nकोĦहरो गेल छल। मĠदा लग आिब ठािढ़ रहलै, कहला पर बैसलै नइं। एकटा फाटल नूआमे सॱसे देह \nझाँपल। दोसर कोनो वİÿा नइं। आंिगयो नइं। शरीर सुखाएल, आँिखक नीचाँ कारी छाँह आ ठोरो \nकिरआएल। मनोजकेँ मोन पड़लै जे मĠदाक ठोर कतेक पातर आ लाल रहै। ओकरा एकटक देखैत देिख \nमĠदा कहलकै-की देखै छें एना! अनिचĠहार लगै िछयौ हम? \n-नइं... से बात नइं! देखै छिलयौ जे तोहर ई हाल िकऐ भेलौ? केहन तऽ सुखी छलें अपन घरमे! \nमĠदा हँसलकै-से तॲ कोना जानऽ गेलें जे सुखी रही। िववाहक बाद की पिहनो घुिर कऽ किहयो पुछलें जें \nकोना छें मĠदा? नेनामे पैěट खोिल दैत छिलयौ, तािह डरेँ जे पड़ाइत छलें, से डर भिरसक लगले रिह \nगेलौ। \nमनोजकेँ लाज भेलै। मĠदा ठीके कहैत छै। ओकरा नइं जािन मĠदासँ िकऐ बािज नइं होइत छलै। मĠदा \nजखन कने पैघो भेलै, ओकर चारू  कात घěटो बौआइत रहै छलै। पोखिरक जािह घाट पर ओ नहाइत \nछल, ठीक ओकरे नहएबाक समय सभ िदन ओ पािनमे पैिस घěटो चुभकैत रहै छलै। मनोज हेिल कऽ जािठ \nलगसँ भऽ आबए, मुदा ओ ओिहना छाती भिर पािनमे डूबल घěटो ठािढ़ रहै। जािह आँगनमे ओकर ताश-\nकौड़ीक अƂडा जमए, मĠदा ओही ठाम भेिट जाइ। मुदा वर-किनयाँक खेलमे जे ओकरासँ डेराएल, से \nडेराएले रहल मनोज। \nमĠदा ओही बात पर हँसी कएलकै आ मनोजकेँ लाज भेलै। अपनाकेँ İवभािवक बनएबाक चेƠा करैत \nकहलकै-से बात नइं छलै मĠदा। तोहर हाल तऽ बुिझते छिलयौ, जा धिर गाममे रही। आब तऽ अपने गाम \nअनिचĠहार भेल जाइए। किहयो काल अबै छी। मुदा तोरा दऽ सुिन कऽ बड़ दुख भेल। िमसरक मित एना \nिकऐ खराब भेलिन? एिह वयसमे, धीया-पूताक संग िकऐ Ĝयािग देलखुन तोरा?झगड़ा भेल छलौ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n47 \n \nमĠदा फेर हँसलै-संग रिहते किहया छलॱ जे झगड़ा होइत? ओ कलकþा, हम गाम। किहयो काल वषर्मे एक \nबेर, पाँच-सात िदन आिब जाइत छलाह। झगड़ो करबाक बेर कहाँ भेटेत छल? \n-तखन की भेलौ?-मनोजक Ćķ पर ओ फेर हँसल, गामक लोक एखन धिर नइं कहने छौ? सभकेँ बूझल \nछै। जकरेसँ पुछबही, सएह किह देतौ-हम कुलटा छी, िकदन छी। एही कलंकक संग घरसँ िवदा कएने \nछिथ। मुदा हम तऽ किहयो नइं कहने रिहअिन जे पितवरता आ सदवरता छी। \nमनोजकेँ अवाक देिख ओ आगू बाजिल-तोरा कहबामे लाज नइं! तोरा लगमे नेžेमे अपन Ąॉक उघािर लैत रही \nआ तॲ पड़ा जाइत रहें। सभ पुरुष तोरे सन नइं होइत अिछ। जिहया गामक सभ İÿाीगण उठा कऽ हमरा \nकोबरामे ठेिल देने छल, तोहर िमसरकेँ बड़ हड़बड़ी भऽ गेल रहिन। जिहया किहयो वषर् दू वषर् पर गाम \nअबैत छलाह, एĸे िƅयाक हड़बड़ी रहै छलिन। तकर बादे िकछु। \nमनोज रोकैत कहलकै-तऽ एिहमे कोन हजर् छलै! İवामीक अिधकार छलै ओ। एिहमे घरसँ िनकालबाक कोन \nबात भेलै? \nमĠदा फेर हँसिल-बात तकरे बाद भेलै। ओ सटल रिह पाँच-सात िदनमे चल जाइत छलाह। आँगनमे एकसर \nहम İÿाीगण! ने सासु, ने ननिद। कतेक बेर कहिलअिन-हमरो कलकþा लऽ चलू, मुदा नइं लऽ गेलाह। लऽ \nकोना जैतिथ? बापक माथ पर भार छिलअिन। कहुना छुņी पौलिन। जमाइ अनलिन मूखर्, आॅिफसमे दरबान। \nघर रहिन तखन ने लऽ जैतिथ कलकþा! मास-दू मास पर मनीआडर्र पठा िनिĀĠत भऽ जाइत छलाह। \nमनोज फेर टोकलकै-ई तऽ भेलै नौकरीक िववशता। टाका तऽ पठा दैत छलखुन, तखन फेर की भेलौ? \nमĠदाक हँसी आर बिढ़ गेलै-तखने तऽ असली बात भेलै। सुž आँगनमे एकसर मौगीक खोज-खबिर \nलेबऽवला, सहानुभूित देखाबऽवलाक संख्या बढ़ैत गेलै। पिहने अएलाह एकटा िपितऔत देयोर। भौजी-भौजी \nकरैत एक िदन नइं छोड़लिन। फेर परिक गेला। हमहूँ परिक गेलहुँ। मुदा हुनका रोकलकिन अपने İÿाी। \nतखन आएल गामक सĦबĠधे एकटा जाउत। काकी-काकी करैत ओहो ओहने...। \nमनोज बीचमे रोिक देलकै-आ तोरा नीक लगैत गेलौ, पिरकल गेलें। तखन तऽ वािजबे िनकािल देलखुन \nतोरा। कोनो पुरुष सैह करैत! \nओकर आँिख ƅोधसँ भभिक उठलै-ठीके कहै छें! सभ पुरुष एिहना करैत अिछ। ओकरा दूिर कऽ िकĦहरो \nचिल दैत अिछ, आ मौगी एकसर ओकर बाट देखौ, अपनाकेँ झाँिप-तोिप कऽ राखौ। हमहूँ झाँिप-तोिप कऽ \nरहै रही। मुदा चारू  कातसँ हाथ लपकल। मुदा से उघार होएबा लेल तऽ नइं िनकललहु ँ ओइ घरसँ। \nिनकलल छी ओइ घरमे पच्चीस वषर् िबता कऽ, जखन हमरा संग रहबाक इच्छा तोहर िमसरकेँ नइं होइत \nछिन। ओ एकटा नव रािख नेने छिथ, कलकþेमे। कमाइयो बिढ़ गेल छिन। आब हमर काज नइं छिन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n48 \n \nचालीसक वयस पार भेलाक बाद, पĠƖह वषर्क बेटाक माइ बनलाक बाद हम िछनािर बिन गेल छी। आब \nचारूमे  कोनो सĠतान हुनकर नइं छिन, ओ ककरो बाप नइं छिथन। सभ अनजनुआक जनमल आ टूअर \nअिछ। बड़काकेँ रािख लही तॲ, सभ काज कऽ देतौ। ने तऽ हमरे रािख ले, भानस-भात, टहल-िटकोरा सभ \nकऽ देबौक, तोहर नेžो सभकेँ खेला-खुआ कऽ पोिस देबौक। \nमनोज कोनो उþर नइं दऽ सकलै। तावत माइ आिब गेलै। ओ माइयोकेँ एक बेर फेर िवनती कएलकै आ \nचल गेल। माइ ओकर जाइते पुछलक-की कहैत छलऽ तोरा? \n-ओएह अĢपन बेटाकेँ, चाहे अपने राखऽ दऽ कहैत छल। भानस-भात, टहल-िटकोरा सभ गछैत छल। \nमाइ एकदĦम िनषेध कएलकै-एहन काज िकžहु ने किरहऽ! बेटाकेँ रखबह तऽ रािख लैह। मुदा अपना नइं। \nĆमोद लऽ गेल छलिखन अपना संग धनबाद। भारी काěड मिच गेलिन। बड़का अƂडा बिन गेलिन डेरा। \nकिनयाँसँ िनĜय झगड़ा होबऽ लगलिन। हािर कऽ पठा देलिखन। \nआ अइ बेर गाम अएला पर माइ फेर कहलकै-ओ जाएब गछैत छिथ, ओएह मĠदाक बेटा। \nमाइकेँ तखनो कोनो जवाब नइं दऽ सकलै। साँझ धिर ओिहना पछबिरया घरक पुबिरया ओसारा पर पड़ल \nरहल। धीया-पूता सभ İकूलसँ घुिर गोड़ लगलकै। \nआँगनसँ बाहर आएल तखन अĠहार नइं भेल रहै। उतरबिरया घरक दरबĔजा पर काकाक संग लाल काका \nबैसल छलिखन। गोड़ लगलिखन तऽ आशीवŭद दैत कहलिखन-अखन रहबऽ ने! \n-नइं काका। कािŎए चल जाएब। छुņी नइं अिछ। \nमनोजक जवाब पर लाल काका पैघ साँस लैत कहलिखन-नीके करैत छऽ। ई गाम आब रहबा जोगर छऽहो \nनइं! हमरा लोकिन बूढ़-अथवल, जकरा कोनो उपाय नइं अिछ, पड़ल रहै छी। लऽ चलऽ हमरो सभकेँ! दू \nसाँझ खएबह आ धीया-पूताकेँ खेलबैत पड़ल रहबह। िकताब-पिÿका जमा कऽ िदहऽ पढ़ैत पड़ल रहब। \nमनोज हँसैत कहलकिन-तऽ चलू ने लाल काका! अहाँ तऽ सब बेर एिहना कहैत छी, मुदा माया छोड़ैत \nअिछ? अिबतो छी किहयो काल, तऽ दोसरे िदनसँ मोनमे हिĪदली पैिस जाइत अिछ-गाममे कोना की हैत! \nपड़ा अबै छी लगले। \nलाल काका ओिहना पैघ साँस लैत कहलिखन-ठीके कहै छऽ हौ! कहाँ छोड़ैत अिछ माया? ई गाम रहबा \nजोगरक अिछ आब? नकर्सँ बþर। ने सĥयता, ने िशƠाचार। नवका छॱड़ा सभक उĿěडताक कथे \nकोन, बुढ़बो लोकिनक आचरण देिख दंग रहै छी। इएह, मोन नइं लगैत अिछ तऽ भाइ लग आिब बैसैत \nछी। आर कतहु जाइ छी हम! देयर आर ƙोथेĪस इन योर िभलेज नाउ!  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n49 \n \nलाल काकाक बात पर मनोज चैंकल नइं छल। ओकरा पिछलो बेर ई बात सुनल छलै। उतरबािर भीड़ पर \nघरे-घर राितकेँ अƂडा जमैत छै। सेठ मुरली िमसरकेँ सभ घर नोत होइत छिन। अही गाममे रहै छिथ आब \nमुरली। अपन घर नइं जाइत छिथ। भोला झाक िवधवा बेटी हुनका İवामी मािन नेने छिथन, गामो मािन नेने \nछिन, मुदा खाली भोला झाक बेटीसँ सेठ मुरलीक मोन नइं भरैत छिन। टोलक सभ घरमे हुनकर अƂडा \nजमैत छिन। गामक नीक-नीक लोक ओइ बैसारमे शािमल होइत छिथ। लाल काकाकेँ बदŭĮत नइं होइत \nछिन। \nमुदा, गामक लोककेँ सभटा रुचैत छै! बूढ़ सभक संग छॱड़ो सभ ओइ बैसार सभमे हुलकी दैत अिछ। सभ \nभोरका Əेनसँ दरभंगा जाइत अिछ कॉलेज, आ किहयो सतबĔजी, तऽ किहयो बरबĔजी गाड़ीसँ गाम अबैत \nअिछ। छुņी आ शािन-रिवकेँ गामेमे हĪला-गुĪला कएलक, िपहकारी मारलक आ राित-िवराित चोर-चाहर आ \nिछनरपन कएलक! कथूक लेहाज नइं छै। लाल काका पिछलो बेर कहने छलिखन। \nओकरा कोĦहरो जएबाक मोन नइं भेलै। बेसी ठाम एहने गĢप, ने तऽ गोलैसी आ पाटा-पाटीक गĢप! ओ सोझे \nलाइƙेरी िदस गेल। ओतऽ साँझसँ िƙजक खेलाड़ी सभ जुटैत अिछ! पेƏोमेक्स जरा कए,ने तऽ लालटेमो लेिस \nकऽ ओहो बाजी पर बाजी खेलाइत चल गेल। \nजखन घुरल, सॱसे गाम िनसबद छलै। आँगनोमे कोनो सुगबुगी नइं। खाली एकसरे जागिल माइ ओंघाइत \nबैसल छलै! परिस कऽ थारी आगूमे दैत कहलकै-बड़ अबेर भेलऽ। कतऽ चल गेल छलऽ अĠहारमे? \nआ, ओकरा बहुत रास बात मोन पड़लै। दादा मोन पड़लै आ मोन पड़लै आँगने-आँगन लालटेम लऽ कऽ \nतकैत अपन चरवाह। ओही İमृितमे भोितआएल आँिख लािग गेलै। \nबरबĔजी टेनक पुĸीक िकछुए कालक बाद गाममे कचबच-कचबच होबऽ लगलै। ओकर िनž नीक जकाँ \nटूिट गेलै। बीच आँगनमे चैकी पर िचतंग पड़ल छल। ऊिठ कऽ आवाजक अख्यास कएलक। बुझएलै जेना \nबहुत रास लोक पुबारी िदस आिब रहल होइ। ओ ऊिठ कऽ आँगनसँ बाहर आएल। \nभीड़ ओकरे दरबĔजा िदस आिब रहल छलै। बड़का ठहĸा लािग रहल छलै आ बीच-बीचमे िपहकारी। \nमनोजक उĜसुकता बिढ़ते गेलै। \nभीड़ लगले नइं पहुँचलै ओकर दलान पर। सभ आँगनमे गेलै आ अĠतमे ओकर दरबĔजा िदस बढ़लै। दृĮय \nदेिख ओ अवाक रिह गेल। \nदू टा छॱड़ा दुनू िदससँ मĠदाक बाँिह मोिड़ पकड़ने छलै। ओ ओकरा धिकया-धिकया आगू ठेिल रहल छलै। \nमĠदाक आँिखमे ने नोर छलै, ने याचना। एकटा िविचÿा सन पथराएल दृिƠ, जेना जे िकछु भऽ रहल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n50 \n \nछलै, तकर कोनो ज्ञान नइं होइ ओकरा। कोना यंÿाचािलत पुतला जकाँ भीड़क संग आगू ठेला रहल छल। \nछॱड़ा सभक संख्या गोड़ दसेक। तकरा पाछाँ िकछु गामेक लोक भीड़क तमाशा देखबा लेल संग भेल। \nमĠदाक हाथ मोड़ने ठाढ़ रमेश आ दीनूकेँ मनोज डँटलकै-छोिड़ दहक हाथ! एना क्यो िİÿागणक संग ĭयवहार \nकरैत अिछ! लाज नइं होइत छौ तोरा लोकिनकेँ? \nदुनू ओकर हाथ छोिड़ देलकै आ आर आगू आिब दीनू बाजल-हमरा सभकेँ िकऐ लाज हैत? लाज तऽ एकरा \nहेबाक चाही। अपना संग गामक इĔजित बजारमे नीलाम करैत अिछ। आइ हमरा सभकेँ सतबĔजी Əेन छूिट \nगेल। बरबĔजीक आसामे रही िक देखैत छी एकरा Ģलेटफामर् पर एकटा मोिछयल बुढ़बाक संग टहलैत। दुनू \nएकटा घरमे पैसल। हमहूँ सभ पछोड़ धऽ लेिलऐ। पकिड़ लेिलऐ ठामिह। ओतिहसँ सभकेँ कहैत आएल \nिछऐक। गामोमे घरे-घर सभ ठाम लऽ जा कऽ कहिलऐ। मुदा,देखू, एकरा। लाज छै कोनो गÿामे? एĸो \nबुĠद नोर छै पĀाþापक कतहु? \nसþे, से नइं छलै कतहु! मुदा जे छलै से देख्ेिा मनोज डेरा गेल। ओ सदर्... भावनाहीन आँिख िदस देखैत \nओ िसहिर गेल। तैयो साहस कऽ कहलकै-िकऐ करै छें एना मĠदा? तोरा किनयो लाज नइं होइ छौ सþे? \nओकर बात पर मĠदाक िİथर आँिखक पुतली कने िहललै! सोझे मनोजक आँिखमे तकैत कहलकै-सþ \nकिहयौ! ठीके हमरा किनयो लाज नइं होइए। ओ तऽ किहया ने मिर गेल। मिर गेल देहक भूख! सभटा \nसुखा गेल। मुदा पेटक भूख नइं मरल। ओ अखनो लगैत अिछ। तखन ई देखबाक फुरसित कहाँ रहै अिछ \nजे बुढ़बा मोिछयल अिछ िक िनमुच्छा छॱड़ा? नइं होइ छौ िवĂास तोरा? हम करा देबौ िवĂास तोरा, लाज \nहमरा किनयो नइं होइत अिछ। एही छॱड़ा सभमे देख ने! बेसी हमर बड़कासँ किनये छोट पैघ हैत! मुदा \nहमरा एकरो सभक संग लाज नइं। भूख हमरा अखनो लागल अिछ। पाइ आ अž हमरा चाही। जकरासँ ई \nहमरा भेटत, तकर नाम-धाम, मुँह-कान नइं देखैत िछऐ हम। ठाम-कुठामक ğयान नइं रहै अिछ। हमरा लेल \nबž कोठली आ गामक एिह बाटमे कोनो अĠतर नइं। आिब जो, जकरा मोन होउ! \nआ, सभकेँ आĀयर्सँ िविİमत करैत मĠदा ओही ठाम माँिट पर िचþे पिड़ रहिल। बहादुर छॱड़ा सभ भागऽ \nलागल। भािग गेल! मुदा मĠदा ओिहना पड़िल छल, सुž अकाशक नीचाँ, गामक सड़क पर िछिड़आएल \nइजोिरयामे ओ िचतंग पड़िल छल! िनिवर्कार! ओकर आँिखमे कोनो भाव नइं छलै! ने वासना, ने आमंÿाण, ने \nकातर-याचना। सĦपूणर् भाविवहीन छलै ओकर आकृित आ आँिखक पुतली िİथर छलै-ऊपर आकाश िदस \nउठल। \nमनोजक मोन कोनादन कऽ उठलै। ठेहुिनयाँ दऽ ओकर मुँह लग बैसैत कहलकै-उठ मĠदा! झाँिप ले अपन \nदेह! सभ पड़ा गेलौ, खाली हमही टा िछयौ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n51 \n \nमĠदाकेँ जेना होश भेलै! िİथर पुतली िहलऽ लगलै आ नइं जािन कहाँसँ बािढ़ आिब गेलै ओइमे?अपन देह \nझँपैत उिठ बैसल। मनोजक आँिखमे नोर देिख हँसबाक चेƠा करैत कहलकै-तॲ कोना ठाढ़े रिह गेलैं रौ? तॲ \nतऽ हमरा एना देिख कऽ नेžोमे पड़ा जाइत छलैं। \nमनोज कोनो जवाब नइं देलकै! कने काल दुनू आमने-सामने ठाढ़ छल-िनःशĤद! तखन मनोज कहलकै-तॲ \nअपन आँगन जो मĠदा! भोरमे बड़काकेँ पठा िदयिह। अपना संग पटना लऽ जएबै। \n \n  \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n  \nधमŭĜमा \n  \nओकरा धरम-करम मे बड़ िनơा छैक---भोरे-भोर अĠहर-गरे उिठ , नहा -धो, उघारे देहे भीजल तौनी पिहिर \nकऽ मंिदर के नीक जकँ कैक बेर धोईत आछ  तखन भिर मोन पूजा कऽ कऽ  ओ  दस  बजे धिर  \nघर    आपस   अबैत  आछ -- तकरा बादे ओ अž-जल मुँह मे दैत आछ ---चाहे िकछु िबित जाउक । \nकेहनो िबकराल समय होऊक --- घनघोर झņक; िक कपरफोड़ा पाथर; िक हाड़ कँपबैत कनकनी -- ओकर \nएिह िदनचयŭ मे कोनो टा फकर् निहं पड़लैक --- सालक-साल बादो। लोक कतबो कहैत रहलैक जे खाली \nदेह मे ठěढ़ा मािर देतैक ---पिहने जान; तखन जहान --- मुदा एिह सभ बातक कोनो टा असिर निहं पड़लैक \nओकरा पर । \n             िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n52 \n \nदानी-दयालु सेहो ओ तेहने---दुआिर पर आयल कोनो भीखमंगा के ओ िबनु खुअओने िकžहुँ आपस निह जाय \nदेने हेतैक--बरू  अपने िकयैक ने भुखल रिह जाय पड़ल हो। नर आ नारायण दुनू पर अटुट āŀा छैक \nओकरा । सगरो बड़ गुणगान होईत छैक ओकर भिþﾥक -- ओकर सहृदयताक । \n  \nभने तऽ केयो बजैत छल जे ओकर बाप िबनु सेवा -सुāूषा, अž-दवाई के  कािह कािट कऽ मरल छलैक  \nरामभरोस कापिड “ƚमर”, अğ यक्षःसाझाĆकाशन, नेपाल \n  \n  \nयाÿा Ćसंग \nहमर कĪ पनाक सेती..... बहैत..... अिवचल ! \n      बहुत पिहने डा. धीरेĠ Ɩ एकटा कथा िलखने रहिथ – िहचुकैत बहैत सेती । कोनो सĠ दभर्मे पोखरा \nअएलाक बाद हुनका सेती मनकें छुने रहिन आ तखन ई कथा आएल रहय । जनकपुरमे रहिनहार डा. \nधीरेĠ Ɩकें हृदयके झकझोिड़ देब बाली नदी सेतीमे आिखर की िवशेषता रहल हयतैक – हम तिहया खूब \nसोचने रही । हमरा मोनमे सेती तिहए बसल – निह, देखबाक चाही सेतीकें । \n      समय एĦ हर काफी ससिर गेल अिछ । डा. धीरेĠ Ɩ सेहो आब निह छिथ । जिहया ओ पोखरा गेल \nछलाह से पोखरा आब निह अिछ । नीक िवकास भेलैए एकरा । िवगतक चािर दशकमे ई पयर्टकीय \nगĠ तĭ यक आकषर्क ठाम भऽ गेल अिछ । वहुत िकछु बदिल गेलैए । जं निह बदलल अिछ तं सेती । लगैए \nएकर ĭ यथा–कथा सुनिनहार केओ निह भेलै । सेतीक िकĠ हेर पर बसल पहाडी गाम सभमे गाओल जाइत \nलोकगीत सभमे सेतीक कथा अवİ से आएल हयत । हमरा एĦ हरका लोक संİ कृितक अğ ययन निह अिछ । \nमुदा नदी सभक Ćभाव जेना लोकगीत सभमे अबैत रहल अिछ,एिह क्षेÿक Ćिसŀ नदी सेती अवİ य सौनायल \nहयत ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n53 \n \n      पोखरामे देखबा लायक बहुत िकछु छैक । घुमबाक हेतु जे केओ काठमाě डू अबैत अिछ पांच–छव \nघंटाक वस याÿासं पोखरा अवĮ य आिब जाइत अिछ । एþ देखबा योग बहुत िकछु छैक – अĠ नपूणर्िहमाल \nāृंखला, माछापुच् Ƌे ( माछक नांगिर सन) िहमाल, चिचर्त फेवा ताल, महेĠ Ɩ गुफा, डेिवƂस फौल, संƇहालय \nसभक संग बराही, िवĠ ğ यवािसनी, भƖकाली मंिदर, िवĮ वशांितİ तूप, तीĭ वतीय गाम, पुरना बाजार आिद । \n      पाइ हय तं छोटकी हवाई जहाज जे उडन खटोला वेसी लगैत अिछ, मे चहिर पोखरा नगर, फेवा \nताल, िहमाली āृंखला सभकें आनĠ द लऽ सकैत छी । साइिकलसं पहाड़ पर चिल सकैत छी । वफर्मे \nचलबाक आनĠ द लऽ सकैछी । वहुत िकछु भऽ सकैछ मुदा से डलरमे । िदनहुं िवदेशी पयर्टक दजर्नॲक \nसंख् यामे अबैत अिछ । वषŭती मौसम सभसं नीक होइछ अकासमे उडबाक लेल ओना जनबरीसं जून उþम \nमानल जाइछ । \n      मुदा हमरा लेल पता निह िकए पोखराक Ćथम दृĮ यावलोकन सेती नदीक हेतु िनधŭिरत छल । डा. \nधीरेĠ Ɩक सेतीक खािसयत खोजबाक लेल मनमे अनेकॲ तरंग उठैत रहल अिछ । सेती माने नेपालीमे होइछ \nउĔ जर । उĔ जर धप–धप नदी । हं,ठीके सेती उĔ जरे पािनक संग बहैत अिछ । पोखराक हृदय Ćदेश भऽ \nकऽ बहैत सेती,अपना िभतर अनेकॲ स्ुĠ दर, कुरुप Ćसंग सभक एकांत साŞ ँ।ी । कणŭली Ćदेशमे बहऽ बाली \nĆिसŀ िहमाली नदी सेती जे बझाङ, डोटी, डडेलधुरा धनगढी होइत भारतके उþर Ćदेशमे सिĠ हया जाइत \nअिछ, जे माछापुच् Ƌे िहमाल सं िनःसृत होइत अपना संगे चूना लेने पोखरा उपĜ यकामे Ćवेश करैत दिक्षणमे \nिÿशूली आ नारायणी मे मीिल जाइत अिछ । \n      तीन िदनक हेतु माÿ हम पोखरामे छी । साझा Ćकाशनक कायŭलय िनिरक्षणक ƅममे एþ आएल \nहोइतो हमर Ćाथिमकता सेती दशर्न अिछ । क्षे.शा. ĆवĠ धक िरलामीक संग हम महेĠ Ɩपुल पहुंचैत छी । \nपुलक उþर आ दिक्षण दुनू कात भयंकर झारपात, गाछक िवच िनिरह, असमथर्, Ćतािडत सेती.....। लगभग \n४० िमटर िनचां कोनो िवधवाक सुĠ न, उĔ जर िसउंथ जका वहैत सेती.....। दुनूकातक िकĠ हेरपर घर सभ \nबनल आ तकर शौचालयक नालीक दुगर्Ġ ध आ गĠ दगी उńैत सेती....। नगरक गĠ दगीकें आंचरमे सहेजवा पर \nिववश सेती । अपराधी सभक कुकृĜ यकें सेहो अपन छातीपर लोकबालेऽ बाğ य सेती । \nिनचां, भयानक, डेराओन, देिखते देहमे िसहकी पसिर जएबाधिरक कुरुप सेती....आ डा. धीरेĠ Ɩक सपनाक \nसेती ! \n      निह, हमरा निह लगैत अिछ डा. धीरेĠ Ɩ तिहया एिह सेतीकें देखने होिथĠ ह । मधेशमे \nरहिनहार, नदीक संİ कारकें अपन जीवन पŀितमे अंगेजिनहार ĭ यिक्तĜ व एहन कुरुप सेतीकें कोना सिह सकैत \nछलाह होइत । \n      हम त पुरे िनराश भऽ जाइत छी । हमर माĠ यता आ धारणा सभ खिě डत होइत जा रहल अिछ । \nहम अगुता कऽ िरलामी जी कें पुछैत िछऐक – की इएह रुप छै सेतीकें ? ओ हमर आसय वुझैत अिछ आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n54 \n \nहडबडा कऽ बजैत अिछ हैन, सर ! निह,हजूर ! नगरमे Ćवेश करैत काल आ िनकलैत काल ई अपन \nİ वभािवक रुपमे रहैत अिछ । \n      हमरा कनेक ठाढ़स होइत अिछ । दिक्षण िदशसे İ वच् छ, उĔ जर पािन देखने छी । मुंगलीन–\nकाठमाě डू बाटमे िनचां बहैत उĔ जर सेती तनहु मे िÿशुलीमे िमलैत अिछ । राģटॴग कएिनहार सभ एही \nİ वच् छ पािनमे रमल रहैत अिछ । नदीक बहैत ƅम सेती– िÿशूली–नारायणी । \n      हम एकर Ćवेश िदश बढैत छी । बगरमे ई गिहराईमे चल जाइत अिछ । पोखरा नगरके उþर \nपिĮ चम भाग जþ शहरक अĠ त होइत अिछ ओþ के आई िसंह पुलसं सेती नदीक \nसुĠ दर, कलकल, İ वच् छ, उĔ जर İ वरुप देखल जा सकैछ । ई फेर नगरक िवचमे अविİ थत रामघाट पर \nदेखार होइत अिछ । फैलगर मुदा पािनक माÿा कम । ओþ स नगरमे वालुक आपूितर् कएल जाइछ । \nिठकेदार सभक भीड़ । एकटा राम मंिदर अिछ आ वगलमे Į मशान घाट । नगरसं िनचां नदी िदश Ćवेश \nकरैत काल एकटा Ņार बनल छैक – वैकुě ठŅार । नदी आगां जा फेरसं उएह सय िमटर गिहंराई बला \nİ वरुपमे बदिल जाइत अिछ, जकरा पृĝ वी चौक स नीक जकां देखल जा सकैछ । तकरा कनेके दिक्षण \nगेला पर नगर समाĢ त भऽ जाइछ आ सेती जेना सभ पीड़ासं मुक्त भऽ İ वच् छĠ द, अपन İ वरुप आ गितमे \nआिब जाइत अिछ । \n      सेती एखन पयर्टन ĭ यवसायी सभक दूधगिर गाइ भऽ गेल अिछ । रिģटंग सं लाखो कमाइ अिछ । \nमुदा नगर िभतरमे भयावह आ कुरुप रुपमे वहैत सेतीकें İ वच् छ,आकषर्क आ सुिरŞ ँत बनएबाक Ćयास होइत \nकहां देखल गेल अिछ । ने सरकार ने ĭ यवसायी सभ आ ने उपमहानगरपािलका । कएलहु हयतैक त हमरा \nज्ञात निह अिछ । ओना हम एþ तकर रिþयो भिर छाप निह देिख पौलहुं अिछ । \n      हम सेतीक नगर Ćवेश İ थल पर छी.....मंÿमुग् ध, İ तĭ ध आ रोमांिचत सेहो । वाİ तिवक सेती अपन \nसĦ पूणर् सौĠ दयर्सं एþ उपिİ थत छिथ । वफर्क पािनसं बनल उĔ जर सेती कल–कल िननादक संग गĠ तĭ य \nिदश बहैत । अपना िभतर रहल सभ गĠ दगी, पीड़ा, Ćेम, İ नेह, िमलन आ िवछोडक सभकथा सभकें समेटने \nबहैत । \n      सेतीक एिह İ वच् छĠ द, शांत बहाबमे कतहु उपेक्षा, ितरİ कार आ शोषणक पीड़ा सेहो हम महशूस \nकरैत छी । आ तखन कतौ ने कतौ डा. धीरेĠ Ɩक िहचुकैत बहैत सेतीपूणर् आकारमे हमरा सोझां ठाढ भऽ \nजाइत अिछ । संसारक हेतु अपन सेवा देिनहािर सेती जखन ताही संसारी सभसं उपेक्षा पबैत अिछ, शोषणमे \nपड़ैत अिछ त आĜ मा छहोिछत हयबे करतै । सĦ भवतः सेतीक इएह पीड़ा चािर दशक पूवर् डा. धीरेĠ Ɩ \nमहुशूस कएन छल हयताह..... ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n55 \n \n      तए हमरा आब नगरमे पैसबामे डर लगैत अिछ । अपन कĪ पनाक İ वच् छ,सुĠ दर सफा आ İ वेत नदी \nसेतीक अिगला िवकृत रुप देखबाक साहस हमरामे निह अिछ । हम त एþिह बैिस अपन कĪ पनाक, अपन \nिचंतनक, अपन रुिचक सेतीकें िनŅंद, साफ, ĆफुिĪ लत बहैत देख चाहैत छी । वस. एþिह बैिस... ! \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nवणर्माला िशक्षा: अंिकता \nअकादारुण समय छल । अंिकता अङैठीमोड़ कएलक। ओकर िपता कहलिĠह- \n“अतþह करए छी। जĪदीसँ झटकािर कऽ चलू। \n  \nअंिकता अकच्छ भऽ गेिल। चलैत-चलैत ओकर पएर दुखा गेलैक। \nरİतामे ओ एकटा लालछड़ी बलाकेँ देखलक। \n“हमरा लालछड़ी कीिन िदअ”। \n“अंिकता अकर-धकर निह खाऊ”। \n“निह। हमरा ई चाहबे करी”। \n“अहूँ अधĸी छी। एखने तँ कतेक रास चीज खएने रही”। \nिपता तैयो ओकरा लालछड़ी कीिन देलिĠह। \nरİतामे अिगनवान देिख अंिकता बाजिल- \n“ई आिग िकएक लागल अिछ”? \n“बोन-झाँकुर खतम करबाक लेल”।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n56 \n \n“अक्खज गाछ सभ तैयो निह जरल अिछ”। \n  \nĆķ: बिचयाक नाम की छी? \nउþर: अंिकता। \nĆķ: समय केहन छल? \nउþर: अकादारुण। \nĆķ: अंिकता चलैत-चलैत.......भऽ गेल छिल। \nउþर: अकच्छ। \nĆķ: िपता ......खाए लेल मना केलिĠह। \nउþर: अकर-धकर। \nĆķ: रİतामे बोन-झाकुँड़केँ आिगसँ जराओल जाइत रहए। ओिह आिगक लेल Ćयुक्त शĤद रहए...। \nउþर: अिगनवान। \nĆķ: अिगनवानमे केहन बोन-झाँकुड़ निह जरल? \nउþर: अक्खज।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n57 \n \n  \nआगाँ:- \nकनी काल दुनू बाप बेटी गाछक छाहमे बैिस जाइ गेलाह। अंिकता उकड़ू भए बैिस गेिल आ उकसपाकस \nकरए लागिल। \n  \n“अहाँकेँ उखी-िबखी िकएक लागल अिछ अंिकता? साँझ भऽ गेल अिछ। कनेक काल आर चलब तँ घर \nआिब जाएत”। \n  \nतखने अकासमे अंिकता उकापतĻ देखलक। \n“एक उखराहा चललाक बादो गामपर निह पहुँचलहुँ”| \n“चलू। चली। रİता धऽ कऽ चलू निह तँ उड़कुİसी देहमे लािग जाएत”। \n“िदन रिहतए तँ खेतमे ओड़हा खएतहुँ”। \n“कलममे ओगरबाह सभ आिब गेल। कड़ेकमान अिछ, अपन-अपन मचानपर”। \n“इजोिरयामे देखू। िदनमे बरखा भेल रहए से लोक सभ खेतमे कदबा केने अिछ”। \n“कमरसािर आिब गेल आ अपन सभक घर सेहो”। \n  \nिटĢपणी: पिहल भागमे अ उþरबला Ćķ पूछल गेल छल। एिह भाग लेल “ओ” आ “क” वणर्सँ शुरू  \nहोअएबला उþर सभक लेल Ćķ बनाऊ। \nएिहना कचटतप वणर्मालासँ शुरु होअएबला शĤद बहुल िखİसा बनाऊ आ बच्चाकेँ सुनाऊ आ फेर ओकरासँ \nĆķ पूछू। िखİसा कताक बेर बच्चाकेँ सुनाओल जाए, से बच्चाक क्षमता आ कथामे Ćयुक्त शĤदावलीक \nसंख्याक िहसाबसँ िनधŭिरत करू।  \nगजेĠƖ ठाकुर,जĠम ३० माचर् १९७१ ई.,गाम-मेंहथ, भाया-झंझारपुर,िजला-मधुबनी,“िवदेह” ई-\nपिÿका http://www.videha.co.in/ ,क सĦपादक जे आब िĆंटमे सेहो मैिथली सािहĜय आĠदोलनक ĆारĦभ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n58 \n \nकएने अिछ।१.िछिड़आयल िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, २.उपĠयास (सहćबाढ़िन) ,३. पń-संƇह (सहćाĤदीक \nचौपड़पर),४.कथा-गĪप (गĪप-गुच्छ),५.नाटक(संकषर्ण), ६.महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) \nआ ७.बाल-िकशोर सािहĜय ( बाल मंडली/ िकशोर जगत ) कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक ( खěड १ सँ ७ ) नामसँ। \nिहनकर कथा-संƇह(गĪप-गुच्छ) क अनुवाद संİकृतमे आ उपĠयास ( सहćबाढ़िन) क अनुवाद अंƇेजी ( द \nकॉमेट नामसँ) आ संİकृतमे कएल गेल अिछ। मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी-मैिथली शĤदकोश आ पĽी-ĆबĠधक \nसिĦमिलत रूपेँ  लेखन-शोध-सĦपादन आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण। अंतजŭल लेल ितरहुता यूनीकोडक \nिवकासमे योगदान आ मैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक िवकास।मैिथलीसँ अंƇेजीमे कएकटा \nकथा-किवताक अनुवाद आ कžड़, तेलुगु, गुजराती आ ओिड़यासँ अंƇेजीक माğयमसँ कएकटा कथा-किवताक \nमैिथलीमे अनुवाद। ई-पÿ संकेत- ggajendra@gmail.com \n३. पń \n  \n  \n३.१. \n आशीष अनिचĠहार \n  \n३.२.पंकज पराशर\n - जखन निह रहब  \n३.३.\n सुबोध ठाकुर- हम निह छी अिभशाप  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n59 \n \n३.४. \n िववेकानĠद झा-रहैत छी अहॴ माÿ रूप  बदिल कऽ \n३.५.\n  सतीश चĠƖ झा-कĠयादान \n  \n३.६. डा.अिजत िमā-िमिथला धाम \n३.७.\n सुनील कुमार मिĪलक- घड़ी \n  \n३.८.\n  Ĕयोित-पिहल फुहार \n \nआशीष अनिचĠहार \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n60 \n \nगजल ९ \nदेश चुŎा मे गेल संसद मे हĪला मिच रहल \nराįƏ पर खतरा भेल संसद मे हĪला मिच रहल \n  \nअकाल, बािढ़, भूकंप आिब चल गलैक \nए.पीक भþा लेल संसद मे हĪला मिच रहल \n  \nघोटाला पर घोटाला बैसल कमीशन जाँचक \nिरपŸटक औिचĜय लेल संसद मे हĪला मिच रहल \n  \nटूिट गेल सपना मेिट गेल आजादीक अथर् \nिनच्चा काँट उपर बेल संसद मे हĪला मिच रहल \n  \nएकटा लाश भेटल बाट पर अनिचĠहार \nओकर जाित लेल संसद मे हĪला मिच रहल \n  \nगजल १० \nएिह रुपें सभ मे करार हेतैक \nखाए लेल मनुखे जोगाड़ हेतैक \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n61 \n \nबिन गेल मीिडआ पोनŸƇाफी \nआब सए मे सए िफराड़ हेतैक \n  \nसेक्स, बलाĜकार बिढ़ रहल अिवराम \nलोक मे बिहनोक ने िवचार हेतैक \n  \nवयस सँ पिहनेहें बच्चा जवान \nअपूर्णे पंचमे बखų रित-झमार हेतैक \n  \nचेतह अनिचĠहार कने िबलिम जाह \nखने मे लोक बेसĦहार हेतैक \nगजल ११ \nभोज ने भात हर-हर गीत की करू  \nलागल भूख कहू मीत की करू  \n  \nिजनगी अजगुत िजबिनहार िविचÿ \nकेखनो घृणा केखनो Ćीत की करू  \n  \nĆेम बदिल रहल समयो सँ बेसी \nकेखनो आिग केखनो शीत की करू   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n62 \n \n  \nमनुख के पिहचानब बƂड किठन \nकेखनो िबग्घा केखनो बीत की करू  \n  \nचललहुँ िमलाबए गरा सँ गरा \nभेटल दुĮमन निह मनमीत की करू  \n  \nगजल १२ \n  \nकीनल खुशी पर हसूँ कतेक \nपलािİटकक कंठ सँ बाजू कतेक \n  \nरहİय बेपारक बुझबै नहुँ-नहुँ \nदेखू कमजोर हाथ मे तराजू कतेक \n  \nआधुिनको निह उþर आधुिनक जुग \nबच्चा बेचैत मनुख गजूर् कतेक \n  \nिबनु आँकरक भात कतए भेटत \nकहू कओरे-कओरे थुकरु कतेक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n63 \n \n  \nअनिचĠहारक चĮमा लागल आिखँ पर \nकहू दोसर लग हम बैसू कतेक \n (अिगला अंकमे जारी) \n \n \n पंकज पराशर \nजखन निह रहब \nअहाँ उठबैत रिह जायब \nअहाँ िचकरैत रिह जायब बेर-बेर देह डोलबैत थािक जायब अहाँ \nजखन निह उठब हम िचरिनƖा सँ \n  \nअहाँ केँ मोन पड़ैत रहत अपन ƅोध मोन पड़ैत रहत सबटा िवरोध आ हम ƅोध-िवरोध सँ दूर तकैत रहब \nअहाँ केँ अपलक लहास भेल \nजिर जायब अहाँक ƅोधािग्न सँ \n  \nछाउर होइत मािट भ’ जायब \nआ समय केर िबहािड़ मे उिड़ जायब ! \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n64 \n \nसुबोध ठाकुर- गाम हैंठी-बाली, मधुबनी \n  \n  \nहम निह छी अिभशाप \nहम निह छी अिभशाप समाजक, \nहम तँ छी आधार समाजक। \n  \nजुिन हमरा देख ठोर िबजकाऊ, \nहमर बातपर ğयान लगाऊ \n  \nसोचू जे हम बेटी निह होएतहुँ जगमे \nपुरुष कतएसँ अिबतहुँ जगमे, \nकतएसँ अिबतए जीवन चƅ \nमानवक जीवन होएतए वƅ, \n  \nहमरासँ अिछ āृंगार समाजक, \nहम निह छी अिभशाप समाजक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n65 \n \n  \nबौआ जे िकनको होइन नगर-नगरसँ बधाइ जाइन, \nहोयतए बेटी तँ सभ लजाए कहाँसँ काली अएलउ दाइ, \n  \nबात ई अिछ अित िवचारक, \nहम निह छी अिभशाप समाजक, \n  \nहमर पिरिİथित बनल जाइ आओर िवकट, \nयंÿ सूŞमदशŰसँ आएल संकट, \n  \nदुिनयाँमे आगमनसँ पिहले, \nमुिनयाँकेँ मारए छी पिहले, \nओ बाबू- मय चěडाल समाजक, \nहम निह छी अिभशाप समाजक। \n  \nबनए छी हमहुँ इĠजीिनअर-डॉक्टर \nहमर चमकसँ सेहो लजाए छिथ भाįकर, \nमुदा ई अिछ केहन लाचारी \nतैयो िबयाहमे लागए हजारी, \nकहाँ गेला समाज सुधारक,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n66 \n \nहम निह छी अिभशाप समाजक, \n  \nहमहॴ तँ ममता लुटबए छी \nहमहॴ जगक कƠ उठबए छी, \nकखनो बेटी कखनो माए \nकखनो मृगनयनी कखनो दाए, \nिविवध भूिमकामे आिब कए, \n  \nकरै छी हम उŀार समाजक, \nहम निह छी अिभशाप समाजक, \nउƇ जखन हम बेटी होए \nचामुěडा दुगŭ काली होए, \nजखन शािĠत मुƖामे होए, \nजनक निĠदनी सीआ होए, \nकहाँ गेल सभ ज्ञान समाजक, \nहम निह छी अिभशाप समाजक, \n  \nनिह चाही हमरा आरक्षण, \nछी हम अबला तािह कारण, \nहमरा चाही İथान समाजक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n67 \n \nहम तँ चाही वरदान समाजक, \nहम निह छी अिभशाप समाजक \nहम तँ छी वरदान समाजक। \n \nिववेकानĠद झा \nरहैत छी अहॴ माÿ रूप  बदिल कऽ \n  \nनीक जॊकाँ पदŭ सँऽ घेरल \nवातानुकूिलत िडĤबा मे \nयाÿा \nदूरी मे निह \nसमय मे कटैत छै \nदू िवपरीत िदशा मे \nपड़ाइत िविभž संयॊग-िवयॊगक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n68 \n \nझलफलाइत İमृितकण सँऽ बनल \nअमूतर् पटरी पर \nिखड़की सँऽ बािहरक बž दुिनयाक केबाड़ \nफुजबाक कॊनॊ उपाय निह देख \nखुिल जाइत छैक \nमॊनक गƫर \nपबैत िछएक \nओिह मे \nरहैत छी \nअहॴ माÿ \nरूप  बदिल कऽ \nनव-नव \nमानॊ अĠहार कक्ष मे \nजरैत एसगर दीपक \nकेर बातीक लौ \nलहराइत हॊ \nअहांक आँचरक हवा सँऽ \nआ अहाँक İमृित मे \nथरथराइत हॊ \nपीपरक सहć पात  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n69 \n \nओिह गƫरक रक्तरंिजत \nदेबाड़ पर \nĆेमक िवİमयकारी \nİतंिभत अवकाश आ िवछॊहक िनमर्म \nदुराƇही िƅयाशीलता बिन कऽ \n  \n \n  \nसतीश चĠƖ झा,राम जानकी नगर,मधुबनी,एम0 ए0 दशर्न शाİÿ \nसमĆित िमिथला जनता इĠटर कालेजमे ĭयाख्याता पद पर 10 वषर् सँ कायर्रत, संगे 15 साल सं अĢपन \nएकटा एन0जी0ओ0 क सेहो संचालन। \n \n  \nकĠयादान \nअिछ आइ हमर क्षण ठहिर गेल। \nजीिवत  तन अिछ िनįĆाण भेल। \nिवपदा  अपार,  सगरो  अĠहार \nअĠहर िबहािर सन मोन भेल। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n70 \n \nई समय होइत अिछ सĦमानक। \nअिछ सता रहल भय अपमानक। \nजीवन  केर  सभसँ  पैघ  यज्ञ \nअिछ आिब गेल कĠयादानक। \n  \nपाषाण  हृदय  रक्तक  बंधन। \nके संग देत पिरजन पुरजन। \nपरिहत अिछ दुलर्भ वİतु आइ \nअनका लेल कानत आन केहन। \n  \nधन  सँ  होइ  छै  संबंध गाढ़। \nअथर्क  बंधन  सगरो  Ćगाढ़। \nके पूछत दुख सुख हाथ पकिड़ \nधनहीन रही हम कतौ ठाढ़। \n  \nबीतल जीवन अिछ अपन ğयान। \nपिरजन सँ एखनो नीक आन। \nिकछु मांिग लेब जॱ हुनका सँ \nउपहासक  भोगब ĭयंग्य वाण । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n71 \n \n  \nककरा ककरा सĦमान करब। \nकी की असगर ओिरयौन करब। \nभेटत सुयोग्य वर कोना आइ \nदानव समाज कें माँग भरब। \n  \nछिथ हृदयहीन मैिथल समाज। \nपढ़लो के निह छै लोक लाज। \nहे देव ! गगन सँ उतिर कहू \nधनहीन कोना िकछु करत काज। \n  \nकĠया केर जिहया जĠम भेल। \nतिहये सँ अिछ ओिरयौन भेल। \nगहना गुिड़या सभ पाइ -पाइ \nरखलहुँ हम कĠयादान लेल। \n  \nरिह गेल मुदा तैयो अभाव। \nनिह क’ सकलहुँ हम मोल भाव। \nआँगन मे छी भयभीत ठाढ़ \nसागर मे कंिपत जेना नाव।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n72 \n \n  \nकी भेल पढ़ेलहुँ , देलहुँ ज्ञान। \nनिह भेल समİया के िनदान। \nअिछ हमर सुता के ज्ञान ĭयथर् \nछिन हुनक पुÿा सबसँ महान। \n  \n  \n  \n  \nछिथ िपता पुÿा के भाग्यवान। \nहुनके छिन जग मे बनल मान। \nहम कĠयागत छी तुच्छ लोक \nहमरा लेल की अपमान -मान। \n  \nलौता अभƖ िकछु बिरयाती। \nहमरे धन सँ घोड़ा हाथी। \nहम रहब Ņार करबŀ ठाढ़ \nकाँपत भय सँ धक धक छाती। \n  \nकी हैत कखन आदेश हुनक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n73 \n \nकी मांग उठौता ओ दानक। \nअिछ देह छोिड़ सभ िबका गेल \nई केहन पवर् कĠयादानक। \n  \nअिछ केहन देवता के िवधान। \nहम करब दान नेžाक Ćाण। \nदुख सुख भोगत जे हेतै भाग्य \nजीवन भिर लागल रहत ğयान। \n  \nममता कें रिह रिह बहत नोर। \nताकत  सगरो जॱ हैत भोर। \nके कहत नीक िकछु समाचार \nनाचत हषर्क आंगन िवभोर । \n  \n  \n  \n  \nहमरो कखनो फाटत कुहेश। \nरिह जैत मोन मे याद शेष। \nकĠयाधन सभिदन रहत कोना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n74 \n \nआयत किहयो अवसर िवशेष। \n  \nअिछ Ćथा दहेजक महापाप। \nके करत मुक्त अिछ घोर शाप। \nकी  लीिख रहल छी गीत नाद \nसुिनयौ सगरो ,  सुनबै  िवलाप। \n   डॉ अिजत िमā, “आिदĜय वास”, पाहीटोल, गाम सिरसव पाही \nसंĆित राįƏीय अनुवाद िमशन, भारतीय भाषा संİथानसँ सĦबŀ। \n  \n  \n( िमिथला-धाम ) \n  \n चाननसन जत मािट बसै छै \n ओिह मािटक हम वीर गे \n लए चलबौ हम तोरा सजनी \n पूर हेतौ सब आस गे ।। 1 ।। \n ओिह मािटक हम बात कहै छी \n जत पूरल सब आस गे \n मा जानकीक संग पाबी के \n चलल राम भगवान गे ।। 2 ।। लए चलबौ ......... \n कोइली चहु िदस कुहु-कुहु बाजए \n िवńापितकेर गान गे \n धीर अयाचीक साग- भातमे \n जतए बसिथ भगवान गे ।। 3 ।। लए चलबौ .........  \n बालोsम केर ज्ञान जतए छै \n सीता मैħयाक ğयान गे \n साग-भातमे जतए िबराजै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n75 \n \n İवािभमानकेर ज्ञान गे .।। 4 ।। लए चलबौ ......... \n शािĠतमयक जे पणर्कुटी छै \n िवĂमंच पर मान गे  \n सतगुणकेर जे खान बनल छै \n िमिथला तकरिह नाम गे ।। 5 ।। लए चलबौ ......... \n िवńा - ज्ञानक नाम जतए छै \n सुमित मान-अपमान गे  \n गुरूसँ  िशक्षा जतए सुलभ छै \n पाबिथ सभ सĦमान गे ।। 6 ।। लए चलबौ ......... \n जग भिर जþय शीश नबावे  \n बाट-घाट जत धाम गे  \n कण-कणमे जत सोन िबराजै \n ओिह मािट परनाम गे ।। 7 ।।  \n चाननसन जत मािट बसै छै ................................ \nसुनीलकुमार मिĪलक \n घड़ी \nघड़ीमे \nघěटाेक सूइसँ बेसी \nिमनटक सूइसँ बेसी \nसेकेěडमक सूइ चलै छै \nमुदा \nकतेक अनसोहाँत लगै छै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n76 \n \nजे \nसेकेěडमसँ बेसी िमनटक \nआ \nिमनटसँ बेसी \nघěटाँक मान भऽ जाइ छै \nअहाँ खूब दौड़धूप करै छी \nअहाँक मगजसँ \nपसेनाक पमार बहैत रहैछ । \nमाने, अहाँ खब चलायमान छी \nमुदा, \nघěटाकक घुसकुिनयाँजकाँ \nअहाँक मािलकक मान \nबेसी बिढ़ जाइ छिन \nएना िकएक ने होइ छै \nजे चलबो अहीँ बेसी किरतौँ \nआ \nमान सेहो अहीँक बेसी रहैत ! \n  \nĔयोित\n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n77 \n \nपिहल फुहार \nसूयर्क तीƙता जलदक आवरणस घेरल \nपूरा वातावरण छल उमस सऽ भरल \nघुिरर्घुिर आबैत धूलक बसात तािहपर \nबरखाक पिहल फुहार धीपल मािटपर \nशोĠहगर सन सुगĠध सबिदस िछतरल \nजेना कुĦहारक कायर्िविध छल फेरल \nगाछ पात पर जे गरदा छल पड़ल \nिटपिटपी सऽ ठोपक िनशान बनल \nगमŰ हटाबैलेल कतेक अपयŭिĢत छल \nमुदा सबतिर आस तऽ भिर देलक \nजे आब निहं वातावरण झरकत \nसुखैल डािर सब एना निहं िबलटत \nपािन िदन राित झमिरकऽ बरसत \nहिरयर सतरंजी सबतिर पसरत \n \n \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n78 \n \n \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); 2. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿर्कामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \nनीचाँक दुनू काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n79 \n \nनताशा \nबारह\n  \nनताशा तेरह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n80 \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n81 \n \n  \n2. \nमğय Ćदेश याÿा- Ĕयोित\n  \nतेरहम िदन \n4 जनवरी 1992 \nहमर सबहक गाड़ी भोरे 6:20 मे भोपाल पहुंचल।ओतय हमसब ‘िवजय होटल’मे रूकलहु ं। ई होटल \nİटेशन सऽ काफी नज़दीक छल। मğयĆदेशक राजधानी ‘भोपाल’अपने आप मे काफी पैघ शहर छै। िवजय \nहोटल सऽ करीब 50 िकलोमीटर के दूरी पर िİथत सांची İतूप के देखैके हमरा सबके िवशेष शौक \nछल।मुदा अकरा हमर सबहक दुभŭग्य कहैके चाही जे आिह बस वला सब हड़ताल पर छल। तैं दूर जायके \nकायर्ƅम İथिगत कऽ िशक्षक सब İथानीय आटो ठीक कऽ शहरमे घुमैके िनणर्य लेलैथ। \nअतय हमसब सबसऽ पिहने गंगा Ćसाद िबरला Ņारा िदĪलीके िबरला मंिदर के आधार पर  बनायल \nगेल ‘लŞमी नारायण’ मंिदर गेलहुं।चारू  िदस पुįपवािटका सऽ घेरल अिह मंिदरमे अविİथत Ćितमा अकर \nधािमर्क िवशेषताक बखान करैत रहै।अिह सऽ आगां बिढ़ हमसब मछलीघर पहुंचलहुं जतय हमसब तरह-\nतरहके माछ सब देखलहुं। माछक अिह संसार सऽ िनकिलकऽ हमसब िचÿकलाक संसारमे पहुंचलहुं। भारत-\nभवन नामक अिह संƇहालयमे माडनर् वा कěटेमपरेरी आƀसर् के भěडार छल। यńिप हमसब अिह िचÿक मम़र् \nओिहमे िनिहत भाव सऽ अनिभज्ञ छलहुं तथािप ओिह िचÿकला सबहक सूŞमता हमरा सबके बहुत आकिषर्त \nकेलक। कलाकार कतेक िमहनत केने छल ओिहके बनाबैमे। आब हमर सबहक याÿा अपन अंितम छोर पर \nछल। अþऽ राजा भोज Ņारा िनिमर्त 50 िकलोमीटर लĦबा झील के िकनारा सऽ सूयŭİतक अवलोकनके \nउपराĠत हमसब अपन होटल लौिट एलहुं। रİतामे हमसब ओिह कारखानाके सेहो देखलहुं \nजािहमे 3 िदसĦबर 1984 कऽ जहरीला गैस िमथाइल आइसो साइनेट लीक होय के कारण \nकरीब 2,50,000 लोकक मृĜ यु भेल छल। \nआब हमरा सबके टाटानगर घुरबाक छल। गाड़ी करीब 11:30 बजे Ģ लेटफामर् पहुंचल। हमर सबहक \nवापसी याÿा ĆारĦभ भऽ चुकल छल। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n82 \n \nदेवीजी : Ĕयोित       िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n83 \n \n      \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n84 \n \nदेवीजी \nबरसातक तैयारी \n      गमŰ छुņीक बाद िवńालय खुजल छल।सब िकयो नव उĜसाह सऽ आयल छल। देवीजीक मोन छलैन \nजे बच्चा सबके ई उĜसाह बनले रहै। मौसम पिरवþर्न संगे धूिमल निहं होई।बीतल सभ सालक ऑंकड़ा \nबताबैत छल जे बरसातमे िवńाथŰ सबहक उपिİथित बहुत कम भऽ जायत अिछ।तैं ओ जीविवज्ञानमे िविभž \nिबमारीक िवषयमे पढ़ाबै बेरमे बरसातमे हुअ वला िबमारी सबपर िवशेष जानकारी देब लगली।ओ बतेलिखन जे \nबरसातमे हैजा, मलेिरया, डेंगु , पेिचस, टायफॉयड आिद िबमारीक Ćकोप बिढ़ जाइत अिछ।अिह सबहक मुख्य \nकारण अिछ अपन तथा आसपासक अİवच्छता िवशेषतथ अİवच्छ जलके सेवन जािहपर ğयान देने İवİथ \nरहल जा सकैत अिछ। िकछु िबमारी जेना िक दĦमा, एķोफेिलया आिद के रोगीके परेशानी अिह ऋतुमे बिढ़ \nजाएत छैन आऽ अकरा रोकैके एकमाÿ उपाय अिछ उिचत दवाई के ĭयवİथा तथा परहेजपूणर् भोजन। \n      देवीजी बात आगॉं बढ़ाबैत बजली जे सब िकयो एक गोट छþा, एक गोट बरसाती, एक जोड़ी बरसात \nलायक बूट, पािन सऽ बचाबै वला बैग, आऽ जॕ दĦमा अिछ तऽ ओकर दवाई संगे राखक इंतजाम अखने सऽ \nकऽ िलय।बाहरके कीनल खाना खेनाई एकदम बĠद करू।  घरक बनल भोजन िटिफन डĤबामे आनल \nकरू।यथासĦभव गरम खाना खाऊ।खाना खाई सऽ पिहने तथा शौचके बाद आवĮयक रूप  सऽ साबुन सऽ \nहाथ धोऊ।हमेशा साफ पाइन एक बोतलमे भिरकऽ संगे राखल करू।  जतऽ ततऽ के पािन निहं पीबू। \nचापाकल तथा इनार जतेक गहॴर होयत छै पािन ततेक İवच्छ होयत छै। शौचालय तथा पािनक पĦपक दूरी \nबेसी हुअऽ के चाही।पािन हमेशा उबािल कऽ वा िफĪटरक उपयोगसऽ शुŀ कऽ पीबू।तॉंबा तथा चॉंदीक \nबरतन मे पािन रखला सऽ पािन शुŀ होयत अिछ। घर आ आसपासक जगह साफ राखू।मच्छड़ सऽ बचैलेल \nजॕ दवाईक िछड़काव करऽ पड़ै तऽ जरूर  करू।सूतैकाल  मच्छड़दानीक Ćयोग करू।  अिह सब सावधानी सऽ \nबरसातक कारण िवńालय आबैमे रूकावट  निहं आयत। \n      अिह सबके बादो जॕ िबमारी भऽ जाय तऽ तुरĠत उपचार करू।  दĦमा आऽ एķोफेिलयामे अलग उपचार \nकाज आबै छै। बॉंिक सबमे सबसऽ पिहने शरीरमे पािनक कमी निहं होय तकर ğयान राखू।बजारमे \nजीवनरक्षक घोल आबैछै से राखल करू।निह ं तऽ एक िगलास İवच्छ पेयजलमे एक चĦमच चीनी आऽ एक \nचुटकी नून िमलाकऽ रािख िलय।अिह िमāणके रोगीके कनी-कनी देरमे सतत्  िपयाबैत रहू। \n      िपछला सालक दुदर्शा ककरा िबसरल छल। तैयो सरकार के िनơुरता कहबाक चािह जे आबऽ वला \nसमयमे इितहास निहं दुहराई तकर कोनो Ćावधान अवलोिकत निहं भऽ रहल छल।सबके बुझल अिछ जे \nकोसी निद कै बेर अपन रİता बदिल चुकल अिछ मुदा कोनो ठोस उपाय निहं कैल जाऽ रहल छल। \nलेिकन देवीजी अपन सामĝयŭनुसार छोटे पैमाना पर अपन Ćयास निहं छोड़ऽ चाहै छलैथ।ओ सब Ƈामवासी के \nआपातकालीन िİथितक तैयारी लेल कहलिखन जे सबिकयो हेलनाई सीखू।अपन-अपन घरक छतक मरĦमत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n85 \n \nतऽ बरसातके पिहने करबे करब  संगे गामक सबसऽ ऊॕच भूिमके मरĦमत कऽ अİथायी आवासक ĭयवİथा \nतथा अनाजक संƇहक िवचार देलिखन। िवगत वषर्क तबाही के सामने तऽ ई सब तैयारी तुच्छ बुझायत छल \nतैयो  िमिथलावासीक अपन कमर् पर िवĂास राखैके िसŀाĠतक लाज राखैत सब गॱवा  देवीजीक आज्ञापालन \nलेल मािन गेला। \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक बजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे करक दशर्न \nकरबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न (िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे संğयाĔयोित! अहाँकेँ \nनमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ नƠ भऽ जाइत \nछिĠह। \n४. नहेबाक समय-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n86 \n \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ पाप नƠ भऽ \nजाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n87 \n \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ धे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः प॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः \nपच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž होिथ। अपन \nदेशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  दौगय बला होए। İÿीगण नगरक \nनेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन \nआवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व होइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। \nशÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n88 \n \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए बाली गाय, दौगय \nबला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला गाछ पाकए, हम सभ संपिþ \nअिजर्त/संरिक्षत करी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n89 \n \nभारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2.मैिथली \nअकादमी, पटना \nŅारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-  \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n90 \n \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला \nशĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे \nशĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ),  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n91 \n \nषोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन), पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम \nशĤदसभमे ई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत \nअिछ। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n92 \n \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, \nताहूिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक \nअनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक \nधारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ चलबाक Ćयास कएलहुँ अिछ। \nपोथीक वणर्िवĠयास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माÿामे िभž अिछ। िनरĠतर अğययन, अनुसĠधान आ \nिवĮलेषणक कारणे ई सुधाराĜमक िभžता आएल अिछ। भिवįयमे आनहु पोथीकेँ पिरमािजर्त करैत मैिथली \nपाƁयपुİतकक वणर्िवĠयासमे पूणर्रूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक Ćयė रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेĠƖ मलंिगया/ धीरेĠƖ Ćेमिषर् संयोजन- गणेशĆसाद भņराई \nĆकाशक िशक्षा तथा खेलकूद मĠÿालय, पाƁयƅम िवकास केĠƖ,सानोिठमी, भक्तपुर \nसवŭिधकार पाƁयƅम िवकास केĠƖ एवं जनक िशक्षा सामƇी केĠƖ, सानोिठमी, भक्तपुर। \nपिहल संİकरण २०५८ बैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: िशवĆसाद सĜयाल, जगžाथ अवा, गोरखबहादुर िसंह, गणेशĆसाद भņराई, डा. रामावतार यादव, डा. \nराजेĠƖ िवमल, डा. रामदयाल राकेश, धमųĠƖ िवƫल, रूपा  धीरू , नीरज कणर्, रमेश रĽन \nभाषा सĦपादन- नीरज कणर्, रूपा  झा \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह \nõथम मैिथली पािक्षक ई पिñका  'िवदेह' ३७ म अंक ०१ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३७) \nhttp://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृताम् \n93 \n \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअ","size_mb":1.45,"has_text":true},"Videha 038.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 038.pdf","name":"Videha 038.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८) \n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका Videha Ist Maithili \nFortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए \nदेखू। Always refresh the pages for viewing new issue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam Hindi \n एिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-हमर गाम \n२.२. ĆĜयावतर्न - आठम खेप- \n कुसुम ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.३. \n अनमोल झा- कथा- Ćाथिमकता \n२.४ \n सुशाĠत झा- िरपोतŭज \n२.५ \n नवेĠदु कुमार झा- िरपोतŭज \n२.६. कथा-मनİताप\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n चĠƖेश- पोथी समीक्षा \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n२.८.\n िजतेĠƖ झा -िरपोतŭज \n  \n३. पń \n  \n३.१. \n राजकमल चौधरीक दूटा अĆकािशत पń \n३.२. \n जीवकाĠतक टटका पń \n  \n३.३. \n आशीष अनिचĠहार \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.४.पंकज पराशर\n - जािन निह िकएक  \n३.५.\n सुबोध ठाकुर- सनेश \n  \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन) \n  \n  \n३.७.\n रूपा  धीरू  \n  \n३.८.\n  Ĕयोित-बरसातक दृĮय \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-तूिलकाक िचÿकला \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n५. गń-पń भारती -१. मूल उपĠयास-कॲकणी-लेखक-तुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, \nāी \n सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n२.मूल तेलुगु पń- \nअžावरन देवेĠदर-अंƇेजी अनुवाद- पी.जयलŞमी आ मैिथली अनुवाद-गजेĠƖ ठाकुर \n  \n६. बालानां कृते-१.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ २. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित \n७. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-\nिडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.] \n  \n8. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n 8.1.Original poem in Maithili  by Ramlochan Thakur Translated into English by Gajendra Thakur \n  \n8.2.THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili NovelSahasrabadhani translated \nby Jyoti. \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n  \n \n१. संपादकीय \n  \n  \nिवþ मंÿी Ćणव मुखजŰ Ņारा ६ जुलाइ २००९ केँ Ćİतुत भारतीय बजट २००८-०९ मे आिथर्क िवकास दर ६.७ Ćितशत रहल \nहोएबाक सĦभावना ĭयक्त कएल गेल अिछ। एिह बेर करदाता लेल बेिसक छूट एक लाख ५० हजार टाका सँ बढ़ाकऽ एक लाख \n६० हजार कएल गेल अिछ। आयकर पर दस Ćितशत सरचाजर् हटा लेल गेल अिछ। सरकार नोट छािपकऽ  िनवेश करत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \nरोजगार गारंटी योजनामे िवİतार कएल जएत, २५ िकलो अनाज तीन टाका Ćित िकलोक दरपर उपलĤध कराओल जएत। िकसान आ \nलघु उńोगकेँ सİता कजर् भेटत।  िनयŭत दबावमे रहने  अथर्ĭयवİथामे सुİती अिछ। खाद आ डीजल पर राहत देल जएत। ĆĜयेक \nराĔयमे एक केंƖीय िवĂिवńालय İथािपत करबाक योजना अिछ। नव आई.आई.टी. आ एनआईटी लेल ४५० करोड़ टाका खचर् \nकरबाक योजना अिछ। आयमे कृिषक िहİसा जे १९४७ मे ५६  Ćितशत छल से आइ १८ Ćितशत भऽ गेल अिछ। बजटक आर \nमुख्य िवशेषता एिह Ćकारेँ अिछ:-लॉ फमर्पर सिवर्स टैक्स, आयकर छूटक सीमा मिहला लेल भा.रु. १,९०,०००/- आ विरơ \nनागिरक लेल भा.रु.२,४०,०००/- कएल गेल, Ƈामीण सड़कक लेल १२,००० करोड़ रु. आबंिटत, हृदय रोग सĦबĠधी दवाइ सİता \nहएत, बायो-डीजलपर कİटम Ƃयूटी घटत आ सोना-चानीपर बढ़त, कॉमनवेĪथ गेम लेल १६,३०० करोड़ रु. देल गेल, राįƏीय \nगंगा Ćोजेक्ट लेल ५६२ करोड़ रु. आबंिटत, यू.आइ.डी.(यूनीक आइडेिĠटिफकेशन Ćोजेक्ट) नंदन नीलेकनीक अğयक्षतामे शुरू  कएल \nजएत, अĆैल २०१० सँ गुƂस आ सिवर्सेज टैक्स ĆारĦभ आ पुनः ९% आिथर्क िवकास दर ĆाĢत कएल जएत। \nनेपालमे सेहो िवþमंÿी सुरेĠƖ पाěडेय १३ जुलाई २००९ केँ Ćİतुत अपन बजट(२००९-१०, िव.सं.२०६६-६७) मे िकसान लेल \n५००० लाख ने.रु. सिĤसडी लेल देलिĠह। मैिथली, भोजपुरी, थारू , लापचा, िलĦबू आ धीमाल भाषायी क्षेÿमे कला-गामक िवकास \nकरबाक योजना अिछ। २५०० लाख ने.रु. जनकपुर, राजिबराज, हुमला, मुगु, कालीकोट आ डोलपा हवाइ अƂडाक िवकासाथर् \nदेल गेल अिछ। नव संिवधानक Ƒाģट तैयार करबामे सभक सहयोग लेबाक आ शािĠत Ćिƅया आगू बढ़ेबाक संकĪप सेहो ĭयक्त \nकएल गेल। िबराटनगर िरंग रोड आ जनकपुर पिरƅमा ( िरंग रोड) सड़ककेँ नीक बनाओल जएत। जनकपुरमे राजāी जनक \nिवĂिवńालयक İथापना कएल जएत। धालकेबार-जनकपुर रोड अिगला िवþ वषर्धिर पूणर् कऽ लेल जएत। डोम, मुसहर, चमार, \nदुसाध, खतबे आ गरीब मुिİलम लेल िसरहा, सĢतरी आ किपलवİतु िजलामे एक-एक हजार घर (पूरा ३००० घर) बनाओल जएत। \nदिलत आ गरीब मुसलमानक अठमा पास बािलका लेल (परसा, बारा, रौतहट, सरलाही, महोþरी, धनुषा, िसरहा आ सĢतरी िजलामे) \nİकॉलरिशप देल जएत जािहसँ ओ अपन पएरपर ठाढ़ भऽ सकिथ। जािह कोनो तकनीकी इंİटीƀयूटमे ओ नामांकन लेमए चाहतीह \nओिहमे हुनकर एडिमशन कĦपलशरी रूपेँ  लेल जएतिĠह। उþर दिक्षण हाइवे (कोशी, कंकाली आ गंडकी कोरीडोर)क िनमŭण कएल \nजएत। िसरहा, सĢतरी, उदयपुर आ सुनसरीमे कृिषक िवकासक संग िशवािलक आ चूड़ पवर्त āृंखलाक संरक्षणपर ğयान देल \nजएत। मैिथली भाषा, सािहĜय आ संİकृितक िवकासक लेल काज केिनहारकेँ पुरİकृत करबाक लेल एक करोड़ ने.रु.क योगसँ \nमहाकिव िवńापित पुरİकार गुथीक İथापना कएल गेल अिछ।   \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ जुलाई २००९) ८१ देशक ८४८ ठामसँ २५,५८२ गोटे Ņारा \nिविभž आइ.एस.पी.सँ १,८५,३२५ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n \n२. गń \n२.१. कथा-\n सुभाषचĠƖ यादव-हमर गाम \n२.२. ĆĜयावतर्न - आठम खेप- \n कुसुम ठाकुर \n२.३. \n अनमोल झा- कथा- Ćाथिमकता \n२.४ \n सुशाĠत झा- िरपोतŭज  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n२.५ \n नवेĠदु कुमार झा- िरपोतŭज \n२.६. कथा-मनİताप\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n चĠƖेश- पोथी समीक्षा \n  \n२.८.\n िजतेĠƖ झा -िरपोतŭज \n  \n सुभाषचĠƖ यादव-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n \nिचÿ āी सुभाषचĠƖ यादव छायाकार: āी साकेतानĠद \n  \nसुभाष चĠƖ यादव, कथाकार, समीक्षक एवं अनुवादक, जĠम ०५ माचर् १९४८, मातृक दीवानगंज, सुपौलमे। पैतृक İथान: बलबा-\nमेनाही, सुपौल। आरिĦभक िशक्षा दीवानगंज एवं सुपौलमे। पटना कॉलेज, पटनासँ बी.ए.। जवाहरलाल नेहरू  िवĂिवńालय, नई \nिदĪलीसँ िहĠदीमे एम.ए. तथा पी.एह.डी.। १९८२ सँ अğयापन। सĦĆित: अğयक्ष, İनातकोþर िहĠदी िवभाग, भूपेĠƖ नारायण मंडल \nिवĂिवńालय, पिĀमी पिरसर, सहरसा, िबहार। मैिथली, िहĠदी, बंगला, संİकृत, उदूर्, अंƇेजी, İपेिनश एवं Ąेंच भाषाक ज्ञान। \nĆकाशन: घरदेिखया (मैिथली कथा-संƇह), मैिथली अकादमी, पटना, १९८३, हाली (अंƇेजीसँ मैिथली अनुवाद), सािहĜय अकादमी, \nनई िदĪली, १९८८, बीछल कथा (हिरमोहन झाक कथाक चयन एवं भूिमका), सािहĜय अकादमी, नई िदĪली, १९९९, िबहािड़ आउ \n(बंगला सँ मैिथली अनुवाद), िकसुन संकĪप लोक, सुपौल, १९९५, भारत-िवभाजन और िहĠदी उपĠयास (िहĠदी आलोचना), िबहार \nराįƏभाषा पिरषद्, पटना, २००१, राजकमल चौधरी का सफर ( िहĠदी जीवनी) सारांश Ćकाशन, नई िदĪली, २००१, मैिथलीमे \nकरीब सþिर टा कथा, तीस टा समीक्षा आ िहĠदी, बंगला तथा अंƇेजी मे अनेक अनुवाद Ćकािशत। \nभूतपूवर् सदİय: सािहĜय अकादमी परामशर् मंडल, मैिथली अकादमी कायर्-सिमित, िबहार सरकारक सांİकृितक नीित-िनधŭरण \nसिमित। \n  \nहमर गाम \n     बसंत िरतु बीत गेल अिछ । गरमी धबल जाइत छै । लेिकन भोरमे आ साँझमे शीतल आ सोहाओन बसात मंद-मंद चलैत \nरहैत छै तऽ लगैत छै बसंत अखन गेल निह अिछ, िवदा होइत-होइत अपन झलक देखा रहल अिछ । \n         एकटा एहने साँझ केँ हम गाम जा रहल छी । सुरूज  एखन डूबल निह छै । बुझाइत छै आध कोस जाइत-जाइत िछप \nजेतै । अखनुका रौदमे धाह निह छै । सुरूज  इजोतक िवराट िपěड भिर लगैत छै, तापक Ćचंडतासँ रिहत । \n          हमर गाम सुपौलसँ डेढ़ कोस पिच्छम कोसी बाĠहक भीतर अिछ । आिर-धूर, बालु आ धार टपय पड़ैत छैक;  तइँ हमर \nगाम धिर कोनो सवारी निह जाइत अिछ । पाँव-पैदल । दोसर कोनो उपाय निह । िहİसक छूिट गेलासँ आब गाम जायब अबूह \nबुझाइत अिछ । कोनो टंटा ठाढ़ भऽगेल तखने हम जाइत छी । निह तऽ बाल-बच्चा जाइत अिछ, पėी जाइ छिथ । आइ दू \nसालक बाद हम जा रहल छी । दू बखर् पिहनो जमीनक ओझरी रहय आ आइ फेर वैह िİथित अिछ । \n        गामक झंझट किहयो खतम निह होइत अिछ । हेबो निह करत । सभ िदन िकछु ने िकछु लागले रहत। आइ क्यो जमीन \nधिकया लेलक तऽ कािŎ क्यो खढ़ कािट लेलक, परसू क्यो धान घेिर लेलक । एिह सभसँ हम किहयो पार निह पािब सकब ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nआइ धिर क्यो निह पािब सकल अिछ । ई संसार एिहना चलैत आिब रहल छै । एिहना चलैत रहत । İवाथर्क क्षुƖतामे डूबल । \nनाना Ćकारक छल-Ćपंच करैत, कखनो हँसैत, कखनो कनैत। \n         अनĠत िवİतारमे पसरल सूयर्क Ćकाशमे भासमान होइत ई पृĝ वी अपन अनेकरूपता  सँ हमर िचþकेँ आकृƠ करैत अिछ । \nƇाĦय दृĮयावलीक सुĠदरता हमर आĜमा केँ मुिदत करैत अिछ । िकĠतु थोड़बे कालक लेल । मन भटिक कऽ अİतĆाय सूयर् िदस \nचल जाइत अिछ । गामक झमेलमे ओझराय लगैत अिछ । \n        कोसीक पुबिरया बाĠह आिब गेल । बाĠह जे अपना भीतर लाखक लाख लोककेँ घेिर कऽ अहुँिछया कटबैत अिछ । बाĠह \nपर एक पल ठाढ़ भऽ कऽ हम पिच्छम भर नजिर िखरबैत छी । दूर-दूर तक कोनो बİती निह । कोनो गाछ निह । खाली \nमाल-जालक खूरसँ उड़ैत धूरा । बाĠह पर सँ हमर गाम निह देखाइत अिछ । गामक काली मंिदर देखाइत अिछ । मंिदर आइ \nडेढ़-दू सय बषर् सँ िİथर अिछ । अिİथर अिछ बाĠह परसँ मंिदर धिरक रİता । कोसी कोनो चीजकेँ िथर निह रहय दैत छै । \nरİता-पेरा, आिर-धूर, खेत-पथार, घर-दुआर, लोक-वेद डगराक बैगन जकाँ गड़कैत रहैत अिछ । \n           बाĠह पर पहुँिचते िचंता होइत अिछ। कोन बाटे-जायब ? घाट कोन ठाम छै? नाह चिलते छै िक बंद भऽ गेलै ? बĠद \nभऽ गेलै तऽ कोन ठाम पार होयब ? रİता िहयासैत छी । दूर दू गोटय जा रहल छै । ओ दुनू िनिĀते धारक ओिह पार जायत \n। धारक एिह पार कोनो बİती निह छै । हम ओिह दुनूक अनुगमन करय लगैत छी । चािल तेज भऽ गेल अिछ । ğयान \nझलफलाइत साँझ पर अिछ । \n              धार लग पहुँिच कऽ ओ दुनू अढ़ तािक लेलक अिछ । नाह निह छै । दू-तीन टा भैंस अखने टिप कऽ ओिह पार \nपहुँचल छै । पािन देिख कऽ हम अटकर लगा रहल छी जे कपड़ा खोलय पड़त िक निह । \n         'कपड़ा-तपड़ा खोलह ।'- बगलसँ आिब कऽ िसबननन कहैत अिछ आ एकटा पुरान मैल तौिलया हमरा िदस बढ़बैत अिछ । \nअपन धोती ओ तेना कऽ समेिट लैत अिछ जे बुझाइत छै जेना ओ बुņा पिहरने हो । जेना-जेना पािन बढ़ैत छै, तेना-तेना हम \nतौिलया ऊपर उठौने जाइत छी । िसबननन आगू अिछ तइँ हम िन:संकोच तौिलया उठा कऽ नांगट भऽ जाइत छी । \n           आब कने और आगू जा कऽ सटले-सटल तीन टा गाम छै – नरहैया, कदमटोल आ तकर पिच्छम हमर गाम मेनाही । \nहमरा िपयास लािग गेल अिछ आ हम ककरो ओिहठाम पािन पीिब लेबऽ चाहैत छी । मुदा िसबननन कहैत अिछ-  'चलह, रामसरन \nओतऽ िपिबहह । ' पता निह कोन बात छै । रामसरन कनेक सुĥयİत अिछ । किहयो सरपंच रहय । मुदा ओकर नाम सुिनतिह \nहमरा पĠƖह मन धान मोन पिड़ जाइत अिछ जे ओकर िपता हमर िपतासँ कजर् लेने रहय आ किहयो घुरेलक निह । \n      िसबननन एिह ठामसँ फुिट जायत; उþर चल जायत, जतय पिछला साल उपिट कऽ बसल अिछ । मेनाहीक लोक \nकटिनयाक कारणे चािर ठाम िछिड़या गेल छै । िसबनन अपने दिहयारी करैत अिछ आ धीया-पूता खेती करैत छै; िदĪली-पंजाब \nकमाइत छै । िसबननन हमर िकछु खेत बिटया करैत अिछ । ओही मे सँ एकटा कोलाक गहूम कमल घेिर लेने छै । तीस \nसाल पिहने ई कोला हमरा बदलेन मे भेटल रहय । कमलक आधा िहİसेदार बासदेव ई बदलेन कयने रहय । कमलकेँ दोसर \nठाम िहİसा दऽ देल गेल रहैक, जे अखन धारमे छै । हमर बला कोला उपजैत छै, तइँ ओकरा लोभ भऽ गेल छैक । \n         ' कािŎ गहूम कािट लएह ।'- ई कहैत हम िसबननन केँ िवदा करैत छी। मोनमे फसादक भय अिछ।अनेक Ćकारक \nआशंका अिछ । मुदा गहूम तऽ खेतमे ठाढ़ निह रहत । ओकरा तऽ कटनाइए छैक । चाहे क्यो िलअय । पाही आदमीक \nजमीनकेँ लोक मसोमातक जमीन बुझैत अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \n       रघुनीक दुआर पर ƕेसर चिल रहल छैक । रघुनी अपने मिर गेल । धीया-पूता छैक । दू टा बेटा िदĪली मे छैक । \nतेसर जे गहूम तैयार कऽ रहल अिछ, तकर नाम िछऐक नņा । नņा हमरा बैसय कहैत अिछ । घरक एक कात दू टा चौकी \nलागल छै । चौकी पर मैल खट-खट भोिटया िबछाओल छै । चौकी सँ सटले दिच्छन गाय, भैंस, बकरी सब रहैत छै । नाकमे \nिनरंतर गोबर आ गॲतक दुगर्Ġध अबैत रहैत अिछ । कोिसकĠहाक अिधकांश लोक एिहना रहैत अिछ । जानवरक संग । \nजानवरक समान । जानवरक हालतमे। \nहम ओिह मैल िबछौन पर आ दुगर्Ġध मे कनेक काल बैसल रहैत छी । ƕेसर सँ उड़ैत गरदा आ भूसी भौक मािर कऽ हमरा िदस \nआिब रहल अिछ । सोचैत छी  ता कमलसँ गप कऽ ली । उिठ कऽ कमल कतऽ चल जाइत छी । कमल अड़ल अिछ । \nआधा गहूम कटबा कऽ ओ अपना ओतय लऽ आनत । \nहम क्षुĤध भेल उिठ कऽ नथुनी मुिखया ओिहठाम चल अबैत छी । नथुिनओ हमर बटेदार अिछ । नौ कŇा  मे तीन सेर मेथी \nिहİसा दैत अिछ । नथुनी अपन बेटीक िखİसा सुनबैत अिछ । एक मास पिहने कोना पाँच हजार कजर् लऽ कऽ ओकर िववाह \nकयलक । िदĪलीमे दू मास िरक्शा चला कऽ कोना ओ कजर् सधाओत । फेर ओ अचानक पुछैत अिछ – 'खाना खेलहक?' \n           'न' । - हम कहैत िछऐ । \n           'कतऽ खेबहक ?' \n           'कतहु तऽ खेबे करबै ।' \n           ओ बेटी कें हाक दऽ कऽ हमर खाना बनबऽ कहैत छै । \n           गाममे हमरा घर निह अिछ । अड़सठक बािढ़मे घर जे कटल से फेर बिन निह सकल । सभ बेर गाम अयला पर ई \nसमİया रहैत अिछ जे कतऽ खायब, कतय रहब । \n       भोजन करबैत काल नथुनी आĂİत करैत अिछ जे ओ हमरा खाितर मछबािह करत । अपन छोट भाइ धुथराकेँ ओ िचड़ै \nबझाबऽ कहैत छै । हम माछ आ िचड़ैक सुखद कĪपनामे डूबल सुतबाक चेƠा करैत छी । िनž निह भऽ रहल् अिछ । िनž \nपर कŎुका िचंता सवार अिछ । गहूम जँ कमल लऽ गेल तऽ भारी बेइĔजती – जाइत-जाइत िसबननन बाजल रहय । हमर \nदेयाद बैजनाथ, कमल पर सन-सन कऽ रहल अिछ । \nधन आ İÿी संसारक सवŸपिर सुख अिछ । लोक एिह दुनूक पाछू बेहाल रहैत अिछ । धन आ İÿीक तृįणा किहयो शांत निह \nहोइत छै । आदमी तइयो एिह मृगतृįणाक फेरमे पिड. कऽ भटकैत अिछ आ दुख उठबैत रहैत अिछ । \n          हम अवधािर लैत छी जे दंगा-फसाद निह करबाक अिछ । कमल गहूम लऽ जायत तऽ लऽ जाउक । भोरमे िनž टुिटते \nमोन पड़ैत अिछ जे गहूम कटैत हएत । मुँह-हाथ धो कऽ खेत िदस जाइत छी । गहूम किट रहल छै । कमल पिहनिह आिब \nजनकेँ किह गेल छै जे गहूम ओकरे ओिहठाम जेतैक । जन सभ असमंजसमे अिछ । हम कहैत िछऐक गहूम िसबननन ओतय \nजेतैक । बोझ उठबाक घड़ी संघषर्क घड़ी होयत।  \n     हम घूिर कऽ टोल पर चल आयल छी । चाह पीबाक लेल रघुनाथकेँ तकैत छी । रघुनाथ दूधक जोगाड़मे गेल अिछ । दूध \nआनत तखन चाह बनाओत । िसबननन अबैत अिछ । ओ बहुत आशंिकत आ बेचैन अिछ। हमरा कमलसँ गĢप करय कहैत अिछ \n।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nहम कमल आ ओकर दुनू बेटाकेँ बुझबैत िछऐ जे बकवाद आ दंगा-फसाद कयला सँ कोनो फायदा निह छै । जाधिर फैसला निह \nभऽ जायत, ताधिर गहूम तैयार निह हएत । रघुनाथ दूध लऽ कऽ कमले ओतय चल आयल अिछ । ओþिह चाह बनैत छै आ \nकपक अभावमे हम सभ बेराबेरी चाह पीबैत छी । चाह खतम होइते कमल उिठ कऽ खेत िदस िवदा होइत अिछ । हमहूँ िवदा \nहोइत छी । हम सभ चाह पीिबते रही, तखने चािर-पाँच टा बोझ िसबननन अपना ओतय पठबा देने रहै । िकछु और कने दूर पर \nजा रहल छै । कमल ई सब देिख ƅुŀ भऽ जाइत अिछ । मुदा आब तऽ खेल खतम भऽ गेल छै । \n      हम जिहया किहयो गाम अबैत छी तऽ चाहैत छी धारमे नहाइ । हेलबाक मौका गामे मे भेटैत अिछ । मेनाहीक पूब आ \nपिच्छम दुनू कात कोसी बहैत छै । पिच्छम कतका धारक पसार बहुत छै । पिच्छम, उþर दिच्छन जेĦहरे तकैत छी, तेĦहरे बालु \nआ धार । दूर-दूर धिर खाली दोखरा बालु जािहमे पचासो बरखसँ  िकछु निह उपजैत छै । मेनाही, पिरयाही आ भवानीपुर-एिह \nतीनू गामक लोक तबाह भऽ गेल अिछ । पीढ़ी दर पीढ़ी हजारक हजार लोक कोसीक बालु फँकैत मेटा जाइत अिछ । \n           हाँजक हाँज िसĪली पािन पर बैसल छै । पच्चीस-तीस टा लालसर िभþा पर टहिल रहल छै । आब िचड़ै कम अबैंत छै \n। बहुत पिहने जिहया झौआ, कास आ पटेरक जंगल रहै, तिहया अनेक तरहक जल आ थल-िचड़ै अबैत रहै । पूिणर्याक िशकारी \nिचड़ै बझबैत रहै आ सुपौलमे बेचैत रहै । आब झौआ उकिन गेल छै आ कास-पटेर उकनल जा रहल छै । पिहने लोक झौआ, \nकास, पटेर बेिच कऽ िकछु कमा लैत छल । जंगलमे झुंडक झुंड गाय-महॴस पोिस कऽ जीिवका चलबैत छल । खिढ़या, हिरन, \nमाछ, काछु आ डोका मािर कऽ खाइत छल । आब सभ िकछु खतम भऽ गेल छै आ जीबाक साधन दुलर्भ भऽ गेल छै। \nधारक बीचमे छीट पर एकटा मछवाह पड़ल अिछ । बगलमे जाल आ डेली राखल छैक । हम हेिल कऽ छीट पर जाइत छी । \nफेकुआ अिछ । नथुनी मुिखयाक भाइ । डेलीमे पाव भिर रेवा छै । तीन घंटाक उपाजर्न । समुƖक कछेरमे जेना लोक पड़ल \nरहैत अिछ, हम तिहना बालु पर पिड़ रहैत छी । एिह दुपहिरयोमे धार कातक हवा ठंढ़ा छै । कोसीक पािन ठंडा छै । किनको \nकाल पािन मे रहला सँ  जाड़ हुअय लगैत छै । दूर एक आदमी असकरे डेंगी लऽ कऽ मछबािह कऽ रहल छै । और कतहु क्यो \nनिह छै । धार आ बालुक िनजर्न िवİतार । \n     कोिसकĠहाक लोक साहस आ धैयर्पूवर्क कोसीक Ćचंडताक मोकािबला करैत अिछ आ अपन Ćाण-रक्षामे लागल रहैत अिछ । \nकोसीक उĜपात सहैत-सहैत ओ सभ िपतमरू  भऽ गेल अिछ आ सब तरहक दुख सहबाक अĥयİत भऽ गेल अिछ ।  \n       बेिरयाँ मे हम सþो ओिहठाम चल अबैत छी । सþो हमर पाँच कŇा खेत करैत अिछ । खेतमे दस बोझ गहूम भेल छैक \nजे तैयार करत । ƕेसर अनलक अिछ । सþोक माय अपन दुखनामा सुनबैत अिछ । इलाजक अभावमे मरल बेटाक सोगमे ओ \nकनैत अिछ । आब जे एकटा बेटा-पुतहु छैक तकर अभेलाक कथा सुनबैत अिछ । दुख हम निह बँटबैक, तइयो सुनबैत चल \nजाइत अिछ । ओकर कथा के सुनत ? ककरो छुņी निह छैक । तइँ हमरा सुनबैत रहैत अिछ । \n        सॉझ मे हम पंचैतीक ओिरयान करैत छी । पंचक बुझेलो पर कमल तैयार निह होइत अिछ । फैसला होइत छै-ई खेत ओ \nलऽ लेत, बदलामे दोसर खेत िलिख देत। बैजनाथ कहैत छै जाधिर कमल िलखत निह, ताधिर ई खेत छोड़बाक काज निह छै। \nबैजनाथ खेत हिथयाबऽ चाहैत अिछ । जँ हम किह िदऐक तँ ओ लाठीक जोरसँ खेत खाइत  रहत ।  खेत पर कमलकेँ निह \nचढ़य देत । एिह बात लेल ओ अनेक तरहेँ हमरा पर दवाब दऽ रहल अिछ । कहैत अिछ-तोहर पच्छ लेबाक कारणे कमल हमरा \nमरबेबाक लेल एकटा िपİतौल बलाकेँ ठीक केने रहय । \nसþोक बकरी मिर गेल छैक । भोरमे िनž टुिटते ओकर धरवालीक आवाज कानमे पड़ैत अिछ । ओ सासुसँ पूिछ रहल छै – \nबकरी कोना मिर गेलै ? ओकर सासु िकछु बजैत निह छै । चुपचाप बकरी लग जाइत छै । दुख आ आĮ चयर् सँ बकरी कें \nदेखैत रहैत छै । बकरी मुँह रगिड़ कऽ मरल छै । सþोक माय हमरा सुनाकऽ कहैत अिछ-घुरघुरा कािट लेलकै की !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n   हम जािह चौकी पर सूतल रही, बकरी ओकरे पौवामे बाĠहल रहै । सþोक घरवाली ओकर गराक डोरी खोिल देने छै आ \nऑगनमे जा कऽ सासु पर भनभना रहल छै-हĿो घड़ी सरापैत रहै मिरयो ने जाइत छैक ! \n       सासु हमरा कहैत अिछ-बहुत िदन पिहनिह बिल गछने रहै । कैक  बेर पाठी भेलैक आ सब बेर बेचने गेलैक । अखनधिर \nचढ़ौलकै निह । \n    धुिर कऽ अबैत छी तऽ पता लगैत अिछ बकरी डोमरा लऽ गेल छै । खाएत । सभ चीज पर मृĜयुक छाया पसरल छै । \nपठरू  माय लेल औनाय रहल छै। एĦहर सँ ओĦहर भेिमआइत दौिड़ रहल छै । दूइए-चािर िदन पिहने खढ़ धेने छै ।    \n     सþो दुपहर मे दौन शुरू  करैत अिछ । पिहने अपन बोझ धरबैत अिछ । आगू मे ओकरे बोझ राखल छैक। सþोक बेटी \nपरिमिलया बोझ उठा-उठा ƕेसर लग दैत छै । परिमिलया सतरह-अठारह सालक युवती अिछ । İवİथ-सुगिठत शरीर । ओकर \nजोबनक उभार पुरूष -सĦपकर्क साक्षी छै । ओ अखन सासुर निह बसैत अिछ । सूयŭİत भऽ गेलाक बाद खुरपी-िछņा लऽ कऽ \nघास लेल जाइत अिछ । संğया-अिभसार ।  \n      भोर मे अकचकाइत उठैत छी । क्यो आधा िगलास पािन ढ़ािर चािन थपथपा रहल अिछ । आइ जूड़शीतल छै । सात-आठ \nबजे धिर चािन पर पािन पड़ैत रहैत अिछ । ढ़लाय अपन छागर तकने िफरैत अिछ । राित मे क्यो चोरा लेलकै । सोचने रहय \nबेिच कऽ कजŭ सधाओत । आब हताश भऽ गेल अिछ । \n       आइ धार मे मेला जकाँ लागल छै । लोक सभ मालजाल धो रहल अिछ । छौड़ा सभ धारमे उमकैत अिछ आ हो-हĪला \nकऽ रहल अिछ। \n     गाम मे आब हमरा कोनो काज निह अिछ । साढ़े तीन मन गहूम जे िहİसा भेल अिछ तकरा सुपौल लऽ जेबाक Ĥयॲत केनाइ \nअिछ । साइिकल भेिटतय तऽ डोमा दू खेप मे पहुँचा दैत । ने साइिकल भेटैत अिछ, ने माथ पर लऽ जायवला कोनो आदमी। \nगहूम िपतĦबर लग छोिड़ दैत िछऐ । पाँच-सात िदनमे ओकर गाड़ी सुपौल जेतै । \n         दुपहर मे नņा परबाक माउँस बनबैत अिछ । माउँस सुकन राम ओिहठाम बनैत छै आ भात नņा ओिहठाम । नņा बजा \nकऽ लऽ जाइत अिछ । पीढ़ा सुकनक धाप पर लागल छै। हमरा भीतर छूआछूतक कोनो भावना निह अिछ । लेिकन आइ \nअचानक गाममे सुकन रामक ओिहठाम खाइत पता निह कोना पूवर्-संİकार जाƇत भऽ गेल अिछ आ कनेक काल धिर िविचÿ \nĆकारक संकोचक अनुभव करैत रहैत छी । फेर संकोचसँ उबरैत बजैत छी – सुकन भाय! आइ तोरा जाित बना लेिलअह । \nसुकन कहैत अिछ जे आब ओ माल-जाल निह खालैत अिछ । बादमे एक गोटय हँसीमे कहैत अिछ- तोरा सभ भिठ गेल छह । \nतोरा सभकेँ जाितसँ बािर देबाक चाही । \nकोसी सभटा भेदभावकेँ पािट देने छै। डोम, चमार, मुसहर, दुसाध, तेली, यादव सब एके कल सँ पािन भरैत अिछ । एके पिटया \nपर बैसैत अिछ । \n       आब सूयŭİत भऽ जायत । हम गामसँ िवदा होइत छी । संगमे नņा आ गनेस अिछ । एकटा साइिकल पर थोड़े-थोड़े गहूम \nलादने ओ दुनू पुनवŭस जा रहल अिछ । गामक िवकट जीवन पाछू छूिट रहल अिछ । संग जा रहल अिछ अनेक तरहक İमृित \n। ई İमृित हमर अिİतĜवक अंश बिन जायत आ जीवनमे अनेक रूप -रंगमे Ćकट होइत रहत । \nउपĠयास  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \n-कुसुम ठाकुर,सामािजक कायर्मे (İÿी-बच्चासँ िवशेष) , फोटोƇाफी आ नाटकमे रुिच । अĠतजŭल \nपता:-http://sansmaran-kusum.blogspot.com/ \n  \nĆĜयावतर्न - (आठम खेप) \n१४ \n  \n१३ जून १९८५ के भारतीय नृĜय कला मिĠदर मे \"िमİटर नीलो काका\" कs सफल मंचन के पĀात् Ćित वषर् अंतरŭįƏीय नाƀय \nĆितयोिगता मे िमिथलाक्षर आ \"āी लĪलन Ćसाद ठाकुर\" जी कs नाटक सब बेर पुरİकार लैत रहलैĠह आ मैिथली दशर्क आ नाƀय \nĆेमी के सब बेर एक टा नव सामािजक िवषय पर नाटकक नीक Ćİतुित देखय के लेल भेँटैत रहलैĠह। \n  \n१९८६ मे अंतरŭįƏीय नाƀय Ćितयोिगता के लेल जिहया िनमंÿण आयल छलैक ओिह समय \"āी लĪलन Ćसाद ठाकुर\"जी के \nिलखल नाटक सब मंिचत भs चुकल छलैĠह मुदा नव नाटक केर नाम ओ सोिच कs रखने रहिथ। जिहया िनमंÿण आयल छलैक \nओकर बाद कलाकार सब के एकटा बैठक भेलैक आ ओिह मे नाटक जे अĠतराįƏीय समारोह मे जएबाक छलैक ओकर नाम \nबतायल गेलैक। नाटक केर नाम \"लॱिगया िमरचाइ \" सुनतिह कलाकार सब बड खुश भेलाह मुदा जखैĠह इ सुनालाह जे माÿ \nनाम टा िलखल छैक तs पिहने त िकछु कलाकार मायुस भेलाह मुदा सब बेर नाटक मे ओिहना होइत छलैक आ ता धिर कलाकार \nसब āी लĪलन जी के Ćितभा सँ पिरिचत भs गेल छलाह। \n  \nकलाकार सब केर बैठकी के बाद ओिह िदन राित मे बैिस कs पाÿ आ \"पिहल दृĮय\" िलिख देलाह आ हमरा ओ कैयेक बेर सुनय \nपरल। ओकर बाद रिब िदन सs िरहसर्ल सेहो शुरू  भs गेलैक। एक दृĮयक िरहसर्ल कतेक िदन होयतैक। एक िदन साँझ मे \nदेखिलयैĠह िरहसर्ल स जिĪद आिब गेलाह आ आिबते कहलाह \"आजु हम िलखय के मूड मे छी आ एक दृĮयक िरहसर्ल कतेक \nिदन होयत। अहाँ सब खेलाक बाद सुित रहु आ हमरा लेल चाय बना कs रािख िदय हमरा आजु नाटक पूरा करबाक अिछ\"। इ \nसुनतिह हम कहिलयैĠह हम सुित जायब ता अहाँक संवाद सब के सुनत। हम निह सुतब अहाँ िचंता जुिन करू  हम चाय बना \nबना कs अहाँके दैत रहब। राित मे बच्चा सब खेलाक बाद सुित रहलाह हम चाय बना कs रािख देिलयैĠह आ बैिस कs िकछु \nसमय हुनक संवाद सब सुनिलयैĠह मुदा िकछु समय बाद नीँद आबय लागल तs सुित रहालॱह। अचानक नीँद खुजल \nतs देखिलयैĠह िलिखए रहल छलाह ओिह समय ठीक ४:३० होइत छलैक। हुनका लग गेलहुँ तs कहलाह आब खतमे पर छैक \nएक बेर चाय िपया िदय। हम उिठ कs चाय बनेलहुँ आ चाय दुनु गोटे चाय िपलहुँ ५:३० बजे तक \"लॱिगया िमरचाइ\" नाटक पूरा \nछलैक। इ नाटक सेहो कैयाक टा पुरİकार पौलक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \n  \n\"िमİटर नीलो काका\" के बाद जे नाटक सबस बेसी लोकिĆय आ चिचर्त भेलैक ओ छैक बकलेल। २९-४-बकलेल के अĠतराįƏीय \nमैिथली नाƀय Ćितयोिगता के लेल कलाकार भवन एिह िसनेमा मेक मंचन भेल। एिह नाटक के सवŸþम नाटक, सवŸþम \nआलेख , सवŸþम िनदųशक, सवŸþम बालकलाकार, सवŸþम Ćकाश पिरकĪपना आ सवŸþम मंच सĔĔया के पुरİकार भेटलैक आ \nनाƀय Ćितयोिगताक िनणŭयक मंडलक अğयक्ष आ िफ़Īम िनदųशक \" āी Ćकाश झा\" मंच पर पुरİकार दैत समय \"āी लĪलन Ćसाद \nठाकुर जी\" कs Ćशंसा करैत पता आ फ़ोन नĦबर माँिग लेलाह। \n  \nबकलेल नाटक केर िकछु मास बाद अचानक एक िदन Ćकाश जी के फ़ोन अयलैĠह आ फ़ोन पर कहलिथĠह जे ओ एकटा \nिफचरेट िफĪम बना रहल छिथĠह आ ओिह िफĪम मे  मुख्य भूिमका करबा के छैĠह, आ जĪदी दू तीन िदन के लेल पटना आबय \nपरतैंह। ऑिफस सs छुņी लs पटना गेलाह आ दू तीन िदन के बाद आपस आिब गेलाहआपस अयला के बाद अपन ऑिफस स \nछुņी ल आ दू कलाकार के अयबाक लेल किह चिल गेलाह। Ćकाश जी हुनका अपन कलाकारक चुनाव मे  सेहो रहबाक लेल \nकहने रहिथ। \n  \nकलाकारक चुनाव सs शूिटंग धिर करीब डेढ़ मास लािग गेलैक। शूिटंग बेितया लग गाम मे  भेल छलैक आ िकछु बĦबई मे \n।िसनेमाक नाम छलैक \" कथा माधोपुर की \" ई िसनेमा पंचायती राज पर बनायल गेल छैक। \n(अिगला अंकमे) \n \nअनमोल झा (१९७०- )-गाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, सािठसँ बेशी \nलघुकथा, तीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž पिÿका, İमािरका आ िविभž संƇह यथा- \n“कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, आ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” (दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), “Ćभात”-\nअंक २ (िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) आिदमे संƇिहत। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nĆाथिमकता \n  \n-बौआक मूड़नमे कतेक खचर् भेल हेतउ बुच्ची। \n-तोरा सऽ कोन लाथ माय, यैह बीस-पच्चीस हजारक आस-पास। \n-की कहले! बीस-पच्चीस हजार। \n-हँ, ओिहमे भोज-भात, कपड़ा-लþा,लेआओन-हकार सबटा ने भेलै। \n-अएँ गइ, एते पाइ छलिन ओझाक हाथपर। \n-नै सब पाइ तऽ नै छलिन हाथपर, िकछु एĦहर-ओĦहर, पैंच उधार सेहो भेलै। \n-चल भगवतीक दया सऽ काज नीक जकाँ पार लािग गेलउ, जस देलकउ समाज आर की चाही। अच्छा कह तऽ बौआक सब \nभेकसीन (सूइ) सब पड़लै की नै। \n-हँ गय पड़लै। माÿ दू-तीन टा बेसी दामी बला पĠƖह सै, दु-हजार बला सब बाँकी छैक से िदया देबै बादमे। \n-िछः िछः िछः। तोरा बेटाक भेकसीन बाँकी छउ देनाइ आ तू भोज केले हे। कोन मनुक्ख भेलेँ तू...!!  \nसुशाĠत झा \nमैिथली भाषा- संİकृित के रक्षाक लेल एकटा संİथा जरुरी अिछ \n  \nयूƀयूव पर भटिक रहल छलहूं। नौकरी के ĭयİतता के वजह सं एतेक फुरसित निह भेटित अिछ जे यूƀयूब पर अपन मनपसंद \nगीत सुिन सकी। कोिशश रहैत अिछ जे फुरसित भेटय त मैिथली गीत सुनी। मैिथली गीत जे सब यूƀयूब पर उपलĤध अिछ \nओिह में बेसीतर िबयाहक गीत आ भिक्त गीत सब अिछ। मैिथली के िवराट संसार में जे िछिडयाल लोकगीत सब अिछ तकरा \nसब के एकठाम पौनाई मुिĮकल अिछ। दोसर बात ई जे सब गीत के िरकŭिडंग सेहो निह भेल छैक, भेलो छैक त ओकरा संकलन \nके काज बƂड किठन। गीत सब सुिनक मन नाİटेिĪजक भ गेल...कमला-बलान के धार आ राजनगर के मंिदर यािद आबय \nलागल। गजेंƖजी के फोन केिलयिĠह। हम जानय चाहै छलहुं जे की समİत लोकिĆय मैिथली गीत के वेबसाईट पर डालल जा \nसकैत छौ की। लेिकन पता चलल जे अिह में कापीराईट के संकट छैक। एखन अगर िकयो मैिथली गीत संगती सुनय चाहैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nअिछ त िकछ वेबसाईट पर 10-20 टा गीत छैक या निह त यूƀयूब पर ओकरा गीत खंगालय पड़तै। हम ई खोजै छलहु जे \nकोनो एकटा वेबसाईट होइत जतय िदĪली बंबई स ल क अमेिरका तक में रहय बला मैिथल अपन भाषा में गीतसंगीत के आनॆंद \nल सिकतिथ। दुिनया जिह िहसाब स बदिल रहल अिछ ओिह में अंƇेजी आ िहंदी के भाषाई साƛाĔयवाद स बचनाई बƂड मुिĮकल \nबुझना जाईत अिछ। लेिकन अगर सतकर्ता स नब तकनीक के उपयोग कयल जे त मैिथली गीतसंगीत के िवराट संसार के \nमैिथल भाषी तक आसानी स पहुंचायल जाय सकैछ। मैिथली लोकगीत, नाटक, लोककथा आ आख्यान हमर बडड् पैघ धरोहर \nअिछ। आ एकर सॆयोजन के जरुरत छैक। अगर अिह स हम सब आम मैिथल के जोड़ सकी त एखनो बडड् उĦमीद अिछ। \nलेिकन अिहलेल हमरा सबके मैिथली के सब रुप के िदल खोिल क अपनाबय पड़त अ पंचकोसी के Ƈंिथ स बाहर आब पडत। \nअिह मुĿा पर हम पिहनौ िलिख चुकल छी। दोसर बात जे आब बला जमाना आिडयो िवजुअल के छैक। पूरा दुिनया में लोक पढ़ै \nमें दुभŭग्यजनक रुप सं रुिच घिट रहल छैक। लोक आिडयो आ िवजुअल बेसी देखय चाहैत अिछ। ई आब बला जमाना में आर \nबढ़त। अिह स इंकार नै। एखनो जे मैिथल किहय़ो अपन िजनगी में एकटा मैिथली पोथी नै पढ़लिĠह ओ मैिथली के गीत सुिन क \nिवभोर भय जाय छिथ। आवĮयकता अिह बात के अिछ हम सब कोन Ćकारे अिह िवशाल समुदाय के अपन संİकृित के अिह \nमजबूत उपकरण स जोिड़ क राखी। िछटपुट İतर पर मैिथली में गीत संगती के कैसेट बनैत अिछ, िफĪमॲ बिन रहल अिछ आ \nआब एकटा टीवी चैनल के सेहो सुनगुनी अिछ। लेिकन एकर कोनो संİथागत Ćयास निह भ रहल अिछ। संिवधान में भाषा के \nİथान भेट गेलाके बादो हम सब सरकार स बƂड उĦमीद निह क सकैत छी। लेिकन अगर अिह िदशा में कोनो गैरसरकारी \nĆयास इमानदारी स कयल जाई त एखनॲ बहुत काज कयल जा सकैत अिछ। अिह िदशा में गजेंƖजी के Ćयास वाİतव में İतुĜय \nछिĠह जे बुहत मेहनत क क अिह िदशा में काज क रहल छिथ। मैिथल बुŀीजीवी सबके अिह पर िवचार करय के चािहयिन आ \nकोनो तरीका खोजय के चािहयिन। अिह में बाद में सरकारी अनुदान आ िवदेशी अनुदान स ल क वैयिक्तक अनुदान के कमी निह \nरहत-ई हमर दृढ़ िनĀय अिछ। कोनो Əİट या सोसाईटी के अधीन अगर ई काज कयल जाय आ नया िवचार सामने आबय त \nओ İवागतयोग्य कदम होयत। \nनवेĠदु कुमार झा, आकिİमक समाचारवाचक सह अनुवादक, मैिथली संवाद, आकाशवाणी, पटना \n  \n१.रेलवेक Ăेत पÿकेँ लऽ कऽ चिल रहल अिछ वाक् युŀ \n  \nसंसदमे Ćİतुत वषर् २००९-१० क रेल बजटमे भने िबहारक उपेक्षा कयल गेल हो मुदा िबहारक नेताकेँ जेना एकर िचĠता निह \nअिछ। परĖच रेलवे मंÿी ममता बनजŰ Ņारा रेलवेक िİथितपर Ăेतपÿ जारी करबाक घोषणाक बाद िबहार दू टा पूवर् राजनीितक \nिमÿ मुख्यमंÿी नीतीश कुमार आ पूवर् मुख्यमंÿी आ पूवर् रेलमंÿी लालू Ćसाद एक दोसरापर हमला कऽ रहल छिथ। एक िदस रेल \nबजटमे िबहारक उपेक्षाकेँ लऽ कऽ कांƇेसकेँ छोिड़ आन दल आ संगठन केĠƖ सरकारकेँ अपन िनशाना बना रहल अिछ तँ दोसर \nिदस मुख्यमंÿी नीतीश कुमार रेल मंÿी ममता बनजŰक Ćशंसा कऽ हुनका Ņारा रेलवेक िİथितपर Ăेत-पÿ जारी करबाक घोषणाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nसमथर्नमे ठाढ़ भेल छिथ। िबहारक चुनावी राजनीितमे पूवर् रेल मंÿी लालू Ćसादकेँ जमीन धड़ा देलाक बाद मुख्यमंÿी नीतीश कुमार \nĂेत-पÿक माğयमसँ पूवर् रेल मंÿीकेँ Ćदेशक राजनीितसँ बेदखल करबाक Ćयासमे लागल छिथ। \n  \nवतर्मान िवþीय वषर्क रेल बजटमे िबहारकेँ कितया देबाकेँ मुĿा बनेबाक बजाय Ăेत-पÿ जारी करबाक लेल सभ िदन बयानबाजी भऽ \nरहल अिछ। ई िवडĦबना कहल जा सकैत अिछ जे रेलक मािमलामे पछुआयल िबहारकेँ एिह बेरुका बजटमे नव घोषणाक माÿ \nलॉलीपॉप थमा देल गेल। कोनो नव पिरयोजना एिह बेर िबहारक िहİसामे निह आयल। पूवर् रेल मंÿी Ņारा रेलवे घोिषत पिरयोजना \nसभपर रेल मंÿीक रवैħया उदासीन रहल तथािप ई मुĿा Ăेतपÿक आगाँ गौण भऽ गेल अिछ। \n  \nरेलमंÿी Ņारा रेलवेक िİथितपर Ăेतपÿ जारी करबाक घोषणाक बाद नीतीश कुमार जािह तरहेँ सिƅय छिथ, ओिहसँ लगैत अिछ जे \nओ पूवर् रेल मंÿी लालू Ćसादकेँ Ćदेशक राजनीितसँ उखाड़ऽ चाहैत छिथ। āी कुमारक अनुसार वतर्मान रेल बजटमे पूवर् रेलमंÿी \nŅारा रेलवेकेँ लाभ देखेबाक जे हवाइ-िचÿ Ćİतुत कऽ जे बाजीिगरी पूवर् रेलमंÿी कयने छलाह, ओकर पोल खूिज गेल अिछ। \nएिहसँ आँकड़ाक जे खेल खेलल गेल छल से सोझाँ आिब गेल अिछ। \n  \nĔयोँ पुरान िमÿ हमलापर हमला कऽ रहल होिथ तँ भला पूवर् रेलमंÿी कोना चुप बैिस सकैत छिथ। पूवर् रेलमंÿी लालूĆसाद रेलवेक \nिİथितपर Ăेतपÿ जारी करबाक घोषणाकेँ एकटा चुनौतीक रूपमे  İवीकार कयलिन अिछ आ सात िदनक भीतर Ăेतपÿ जारी \nकरबाक चुनौती रेलमंÿीकेँ देलिन अिछ। āी Ćसादक अनुसार रेलवेक भेल लाभ पूवर्क संयुक्त Ćगितशील गठबंधन सरकारक \nउपलिĤध छल मुदा कुěठासँ Ƈिसत भऽ वतर्मान सĆग सरकारक रेलमंÿी एिहपर आँगुर उठा रहल छिथ। \n  \nकहल जाइत अिछ जे दुĮमनक दुĮमन दोİत होइत अिछ आ एिह तजर्पर ममता बनजŰ Ņारा लालू Ćसादपर अपरोक्ष हमला कयलाक \nबाद नीतीश कुमार āी Ćसादकेँ अपन िनशाना बना रहल छिथ। रेलवेक बहžे दुनु पुरान िमÿक भऽ रहल वाक् युŀमे िबहारक हक \nमारल जा रहल अिछ, एकर सुिध लेबाक फुसर्त ककरो निह अिछ। \n२.ममताक रेल िबहारमे भेल िडरेĪड \n  \nलगातार तेरह बरख धिर रेलवेक लेल िवशेष महĜव राखयबला िबहार एिह बेरुका रेल बजटमे कितया गेल। गोटेक डेढ़ दशक धिर \nजाजर्, नीतीश, रामिवलास आ लालू जािह तरहेँ रेल बजटमे िबहारमे सरपट रेल दौड़बैत छलाह, ओिहसँ िबहारक जनताकेँ अहू बेर \nपैघ आशा छल। मुदा रेलमंÿी ममता बनजŰक रेल बजट पूरा देशमे सरपट दौड़त िबहारमे िडरेĪड भऽ गेल। पूवर्क िबहारी \nरेलमंÿीसँ नाराज ममता दीदी िबहारकेँ माÿ लालीपाप थमा Ăेतपÿ जारी करबा तेहन शगूफा छोड़लिन अिछ जे िबहारक नेताकेँ \nअपन हकक याद िबसरा गेल अिछ आ ओ Ăेतपÿक बहžे एक दोसराकेँ नीचाँ देखबऽ मे लागल छिथ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nवषर् २००९-१०क रेल बजटमे िमिथलांचल तँ जेना रेलवेक नक्शासँ गायब बुझा रहल अिछ। रेलवे नव-घोषणाक Ćतीक्षा कऽ रहल \nिमिथलावासीकेँ ममता दीदी जेना िबसिर गेलिन। बजटमे िबहारक लेल कयल गेल आधा दजर्न घोषणामे सँ िमिथलांचलक िहİसामे \nसीतामढ़ीसँ बैरगिनयाक मğय रेल-लाइनक दोहरीकरण आयल अिछ। राजधानी पटना िवĂİतरीय İटेशन बनेबाक सूचीसँ गायब \nअिछ, ओना रेलवेक अिधकारी एिहसँ मना कऽ रहल छिथ, ओतिह दू टा नव Əेन पटनासँ राँचीक मğय एकटा जन-शताĤदी आ \nझाझासँ पटनाक मğय सवारी गाड़ीक संगिह गया आ जमालपुरक मğय सवारी गाड़ीक घोषणा एिह रेल बजटमे कयल गेल अिछ। \nआन नव घोषणामे पटना-िसकĠदराबाद आ पटना-पुणे Əेनक पिरचालन Ćितिदन, बाबूधाम-मोतीहारी एक्सĆेसक िवİतार मुजģफरपुर धिर \nआ मुजģफरपुरक राİता राजधानी Əेनक पिरचालनक घोषणा कयल गेल अिछ। ममता दीदी नव नन İटॉप Əेनसँ पटनाकेँ वंिचत \nकऽ रेल मंÿी अपन मंशा İपƠ कऽ देलिन। एिह वषर् चलयवाला १४ टा नव नन İटॉप Əेनमे सँ कोनो Əेन पटनासँ निह खूजत \nमुदा पटनावासी पटना जंक्शन भऽ कऽ जायबाला एिह Əेनकेँ टाटा-बाय-बाय किह सकैत छिथ। \n  \n३.चेतना सिमितक आम सभामे नव पदािधकारीक भेल चुनाव \n  \nिमिथलांचलक Ćितिनिध सामािजक संİथा चेतना सिमित पटनाक सĦपž भेल वािषर्क आम सभामे वषर् २००९-११क लेल नव \nपदािधकारीक चुनाव कयल गेल। सĦपž चुनावमे उपाğयक्षकेँ छोिड़ आन पदािधकारी िनिवर्रोध चुनल गेलाह। सिमितक िनवर्तर्मान \nअğयक्ष िवजय कुमार िमā पुनः अğयक्ष बनलाह तँ सिचव पदपर िववेकानĠद ठाकुर िनवŭिचत भेलाह अिछ। उपाğयक्षक तीन पदक \nलेल भेल मतदानमे ĆेमकाĠत झा, Ćमीला झा आ पुरुषोþम झा िनवŭिचत घोिषत भेलाह अिछ। मधुकाĠत झा, सĜयनारायण मेहता आ \nĆाणमोहन िमā संयुक्त सिचव, योगेĠƖ नारायण मिĪलक कोषाğयक्ष, जगत नारायण चौधरी, संगठन सिचव आ सुरेĠƖ नारायण यादवकेँ \nĆचार सिचव बनाओल गेल अिछ। \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n  \nमनİताप \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nआिजर भऽ गेल छल मोन फाईल िनबटबैत-िनबटबैत। मोन के कने हĪलुक करबा लेल कुसŰ सँ उिठ अपन चैĦबर सँ बाहर \nिनकलले रिह िक ऑिफसक पाछु ओिह कोन मे िकछु देिख कऽ ठमिक गेलंहु।  देखैत  छी  हमर  अदर्ली  रामिनवास  ककरो  सँ \nमंद  İवर  कनफुसकी करैत़़ िकछु  बुझबैत़़ ओ ĭयिक्þ  अपन  जेब  सँ  एकटा  नोट  िनकाललक़़ रामिनवास ओ नोट  ओिहना  \nपैंटक  जेब  मे  रािख  लेलक़़ फेर ओिह ĭयिक्त के आĂİत कऽ रामिनवास पाछु मुड़ल। अĆĜयािशत रुप सँ हमरा सामने देिख \nरामिनवास सकपका गेल़़ हवांस उड़ऽ लगलै़ चेहरा पीयर पड़ऽ लगलै़ पैर काँपऽ लगलै। चोņिह हमरा पैर पर खिस कऽ कानऽ \nलागल़़''हािकम! बड़ पैघ गलती भऽ गेल हमरा सँ हमरा एिह बेर माँफ कऽ िदयऽ  हम कान पकरैत छी़ ।''  हमर तामस टीक तक \nचढ़ल जा रहल छल़़ हमर अदर्ली आ घूस़़ ओकर की छैक?बदनामी तऽ हमर हैत। केयो कहैत तऽ बाद मे पितयिबतॱ आइ तऽ \nचोर सेĠहे पर धड़ा गेल। \n  \nलोकक भीड़ बढ़ले जा रहल छलै़ ज़ते मुँह, तते तरहक बात। किनये कालक बाद  डी०एस०पी० अपने आिब  रामिनवास के   \nपकिड़ कऽ लऽ गेलाह। रामिनवास कनैत पुिलसक संग जा रहल छल़़ हमरा मोन के उसास भेटल़़ ठोर सँ कठोर सजा भेटक \nचािह एहन ƚƠाचारी के़। \n  \nिदन बीतल़़ समय बीतल़़ हमहुँ तबदला पर दोसर  शहर मे आिब गेलंहु। एक िदन िवभागीय मंÿी के औिफस सँ फोन आयल - \nमंÿीजी भेंट करऽ चािह रहल छिथ। मंÿीजीक आदेश भेलिन जे पुरनका ऑिफसक ठेकेदार धमर्पाल एěड संस के सभ बकाया \nबील बैक डेट मे पास कऽ िदयौ। डेड लाईऩ तीन िदन के भीतर भुगतान भऽ जेबाक चाही। \n  \n अनमनİक मोन सँ हम पुरना बील सभ मँगा होटलक कक्ष मे बैसल पास कऽ रहल छी़ आन ऊपाईये की़ ऩोकरक लेल तऽ \nमािलकक आदेश िसरोधायर्। नोकरी करक अिछ तऽ उिचत-अनुिचत सभटा करिह परत़़ हंिस कऽ की कािन कऽ । बील की \nछलैक सभटा झूठ़़ िबना काज करबायल़़ आब परमेĂरे टा रक्षक सैह सुमीिर दİतखत केने जा रहल छी झूठक पुिलंदा पर। \n  \nजखन एतऽ आयले छी तऽ पुरनका िमÿ सभ सँ भेंट-घाँट निह केनाई सेहो कोनादन होयत । दोसर, मोनक भड़ास िनकिल जाय \nतऽ मोनो हĪलुक होईत छैक । सैह सोिच पैर अकİमात िजला जज के आवास िदस बिढ़ गेल। िजला जज कणर्जी हमर नीक \nिमÿ मे सँ छलाह। बेचारे बड़ सहृदय लोक। जखन एिह ठाम पोिİटंग रहय तखन एको िदन भेंट निह भेला पर तुरत फोन आिब \nजाय जे िनके छी िक निह। \n  \nचाय-İनैक्स के बीच मे चचŭक मğय हमरा मोन पिड़ गेल रामिनवास़़ मोन िक पड़ल कणर्जी के किनयाँ मोन पाड़लिन । छगुंता \nभेल जे रामिनवास एखनो धिर जेले मे आछ। कणर्जी हमरा तजबीज करैत बजलाह- ''सजा तऽ अपराध सँ बेसी भईये गेलैक मुदा \nहम जमानित एिह Ņारे निह देिलयै जे ओकरा आहाँ İवयं पक़डने रिह।'' हम हुनका सँ जमानितक आƇह कऽ लौिट  फेर  पुरना \nबील  मे   ओझरा  गेलंहु।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \n  \nदोसर िदन बील सँ मगजमारी के बीच बाहर िकछु आहट बुझना गेल़़ मुड़ी उठौलंहु़ आगाँ मे रामिनवास दुनू Ćाणी कऽल जोड़ने ठाढ़ \nछल। केयो िकछु निह बाजल़़ दुनूक आँिख सँ आवरल नोर बहल जा रहल छलैक। हमरो मोन Ɩिवत भऽ गेल़़ अंतराĜमा कान \nउमेठलक़़ ''बीस रुपया लेल़़ सेहो काज जĪदी करा देबाक लेल ज़ँ सजा पाँच मासक जेल छैक; तऽ िबनु काज करेनिह ठेकेदार के \nगरीबक लाखो रुपया पेयमेंट  कऽ  देबाक  घोर   अपराधक  सजा  िक  हेबाक  चािह? उƛ  कैद वा  फाँसी वा ओहु सँ िकछु \nबेसी़?'' \n  \nरामिनवास दुनू Ćािणक आँिख सँ दहो-बहो बहैत नोर साईत हमरा सँ यैह मूक Ćķ कऽ रहल छल। आई हम अपराधी रुप मे ठाढ़ \nछी ओकरा दुनूक समक्ष बौक बनल। \n चĠƖेश \nसंवेनशील मोनकेँ छुबैत हुगली ऊपर बहैत गंगा \n      रामभरोस कापिड ƚमरक ३२ गोट कथाक संƇह िथक हुगली ऊपर बहैत गंगा । एिह संƇहक नामक अिĠ तम कथा िथक । \nहीरा आ सोना बाईक माğ यमे कथाकार नारी मोनक संवेदनाकेँ उभािरक भिवį यक सृजन िदस डेग उठाओल अिछ । ई सĜ य िथक \nजे नारीक देहक अवयवकेँ कामुक पुरुष अपन धन–सĦ पिþ बुिझ ओएह ĭ यवहार करैत अिछ जे नारीक मोनकेँ दुःख ओ पीडामे \nभिरक कुिě ठत करैत अिछ । नारी माÿ देह निह िथक । नारी आ पुरुषक साहचयर् अबİ से सृिį टक िनरĠ तरता िथक । एकर \nअथर् ई निह जे नारीक देहकेँ खेलौना बूिझक खेलायल जाय । ओकर अंग–ĆĜ यंगकेँ तोिड–मरोिड अथŭत् अĜ याचार क Ćेम ओ \nिवĮ वासके तोडल जाय । ई सĜ य अिछ जे आजुक भौितकबादी युगमे धनक अितशय िलĢ सा अबİ से मानवीय मूĪ यबोधकेँ िगडने जा \nरहल अिछ । जेँ िक मानवीय चेतना आ मनुį यता कुिě ठत क देल गेल अिछ तेँ अनैितकताक अढमे िछडहरा खेलाओल जाइत \nअिछ । धन–मदक एंठी पर नग् न कामुकताक ताě डव मचल अिछ । दैिहक जरुरितसँ बेिसए काम ƅीडामे भोग आ िलĢ सा नयन \nरंजन भ गेल अिछ । तेँ िविभĠ न मुƖा अिख् तयार क आवेग आ उच् छ्छासमे अमानवीयताक – ƅूर आ पैशािचक रुपक िदग् दशर्न होइत \nअिछ । लाचार मे िवचार कतय ? फलतः वासनाक ƚमजालमे ओझरा क नैितकता ओ मयŭदाकेँ अितƅमण क कुिĜ सत \nमानिसकताक – ƅूर रुप झलिक अबैत अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \n      एिह शीषर्क कथामे हीरा असĠ तोष आ खॱझीकेँ मेटयबाक लेल सोनाबाइक ओिहठाम अबैत अिछ । ओकर एकमाÿ उĿेĮ य रहैत \nछैक जे मोनकेँ बहटािर लेब । सोनाबाइ अपन पेशामे कतहु कोनो कोताही नै करैत अिछ । ओ आवेशक İ नेिहल स् वरमे लगीच \nअयबाक आमंÿण अपन पिरधान खोिल क दैत अिछ । हीराकेँ ठकमुहरी लािग जाइत छैक । ओकर हृदयमे नारीक Ćित सĦ मान–\n भाव जािग जाइत छैक । ओकर मनोभावमे İ ÿी संवेदना अिİ मताक पयŭय बिन उभिर अबैत छैक । सोनाकेँ हडबडी छैक जे \nएकटा Ƈाहकसँ िनपटत तँ दोसरक आश ? ओ बजैत अिछ जे आउ ने,आनो Ƈाहक खोज पडत ने (१४४) । हीरा हारल जुआडी \nसन मनोĭ यथा की किह दैत अिछ जे सोनाक आँिख चमिक उठैत अिछ । ओकर सबल मानवीय संवेदना उभिर अबैत छैक – हम \nआइ पिहल बेर कोनो सुच् चा मनुक् खक दशर्न कयलहुँ अिछ (१४६) । पिरणितमे दुनूक सुरक्षा भावमे अपनĜ वबोध जािग जाइत छैक \n। \n      ताĜ पयर् जे दैिहक भोगसँ बेसी–मोनक राग जे हĪ लुको आँच पर बरकैत रहैत छैक वा बेिसए आँच पर िकएक ने, मुदा दुनू \nिİ थितमे अनुशािसत रहैत छैक । यैह कारण िथक जे जीवनकेँ गित आ उį मा देबामे İ ÿी–पुरुषक साहचयर् दोसरक पूरक बनैत \nअिछ । आजुक समाजमे अमानवीयताक यैह िİ थित अिछ जे İ ÿीकेँ चीरीचोँत क अपन पुरुषĜ व देखयबाक दĦ भ भरैत अिछ ततय \nसोना आ हीराक बीचक घिटत घटना कनेक अिवĮ वसनीयताकेँ पनुगबैत अिछ । जतय सोनाक संग भेल अĜ याचार İ वतः उघरैत \nĭ यथा–कथा कहैत अिछ ततय ई पंिक् त–सोना आन बाइ जकाँ तोडल–मचोडल निह गेिल रहय, बाँचल छलीह ( १४४) सेहो \nअिवĮ वसनीय बुझाइत अिछ । िशĪ पक दृिį टएँ अवİ से ई कथा कनेक कमजोर अिछ, मुदा कĝ यक दृिį टएँ रक् त आ İ नेहसँ जे \nअपनĜ व बोध जगाओल गेल अिछ से अबİ से मनुį यक  मनुį यताक İ वाद चीखबैत अिछ । \n      आब ई ĆĮ न उठब İ वाभािवके जे मनुį यक मनुį यताकेँ अमानवीय बनयबाक दोषी के ? की जन समाज ? समाज तँ लोकेक िथक \n। ई सĜ य अिछ जे आइयो हीरा सन गनल–गूंथल लोक अिछ । तथािप कामोþेजक भाव–भंिगमा नेने दैिहक जरुरित बुिझ वा \nफैशनपरİ त भ कुिटल पुरुषक अहं अबİ से İ ÿीकेँ भोगक सामƇी बुिझ पबैत अिछ जे मोनक तुिį ट हेतु कुिवचारेँ पािĮ वक आचरण \nकरैत अिछ । जं हीरा आ सोना बाइसन एक दोसरक Ćित समपर्ण आ िनį ठा–भावमे राग उभरय तँ िनिĮ चते अनैितकताक अढमे \nहोयत िवकृितक िवषाक् त चĿिर फाटत आ असली छिव जगिजयार होयत । एतेक तँ िनिĮ चते जे िवĮ वास आ हािदर्कतामे İ ÿी–\nपुरुषक आकषर्ण अबİ से जीवन–सĜ यक अढमे मानवीय आकांक्षाक पूितर्मे सबल ओ सहायक िसŀ होयत । हीरा आ सोनाक हृदयमे \nवाİ तिवक Ćेम–भाव की अंकुिरत होइत अिछ जे सहजता ओ सरलतामे आĠ तिरक जिटलताकेँ आरो सघन बनबैत अिछ । नारी \nपूरक बनैत अिछ । जेंिक अिभजातीय संİ कृितक िवरोध İ वरुप सामािजक अिİ मताक ĭ यापक बोध अथŭत् İ ÿी पुरुषक सहज \nआकषर्णमे आिĜ मक İ वर उभिरक आĜ मİ फुिलंग िछटकबैत अिछ तेँ दुनूक संघषर्मे सामािजक जीवनक यथाथर् झलिक उठैत अिछ । \n      आधुिनक चकचोĠ हीमे अĠ हरायिल भगजोगनी कथामे रेखाक भोगबादी िलĢ सा ततेक आगाँ बिढ जाइत अिछ जे अपन बसल–\nबसाओल घर उजारबासँ बाज निह अबैत अिछ । ओ िबसिर जाइत अिछ जे अथर्िलĢ सा सĦ बĠ धकेँ गीिड जाइत अिछ । फल \nभेटैत छैक जे जखन जीवनक बोध होयत छैक तँ गत कमर्क तपर्ण करैत अिछ । ओ ƚमजालमे जे अहुिरया कटैत छल से \nतोिड फेकैत अिछ । यौन रुपमे उĠ मþ Ćेम आ घृणाक ढहैत देबालक बीच समाज आ सĜ यसँ जे साक्षात् कराओल गेल अिछ से \nअबİ से वैयिक् तक चेतनाकेँ धार दैत दाĦ पĜ य जीवनकेँ सफल बनबैत अिछ । एिहमे Ćेम आ यौन सĦ वĠ धी गेंठकेँ फोलैत कथाकार \nउपसंİ कृित पर जिमक Ćहार कयल अिछ । ई सĜ य िथक जे दैिहक भूख लोककेँ कामुकतामे जकिड अबİ से देह मैथुनकेँ Ćāय \nदैत अिछ । एतेक दूर धिर जे आवेगमे मनोिवकार अपन ठोस रुप तĜ क्षण Ćभाव जनबैत अिछ । मुदा, काम–भावक भूख सĦ वĠ धकेँ \nİ थाियĜ व निह Ćदान करैत अिछ तेँ असĠ तोष पनुगैत अिछ । सामािजक दाियĜ व बोधक ई कथा िथक । ॅअĠ हारमे भोितआयल \nएकटा िसपाही गणेशक संİ मरण िथक । ई संİ मरणाĜ मक िरपोतŭज िथक । कारण गणेशक संİ मरण उपİ थािपतक ओकरे गुण–\nगौरवकेँ परोसल गेल अिछ । तें कथा–सूÿक िनमŭण तेना भऽकऽ निह भेल अिछ जेना िक पाÿक पिरĆेŞ यमे घटना आ िİ थितक \nिववरणाĜ मक Ćİ तुित भेल अिछ । साĦ यबादी िवचारधाराकेँ लऽकऽ कामरेड कथाक सृिį ट भेल अिछ– गरीब गरीब सभ एक हो ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nअथŭत् धनी–गरीबक बीच जे असमानताक खिधया अिछ से आरो चकरगर भेल जाइत अिछ तकरे भरबाक भरपूर Ćयासमे ई कथा \nसृिजत भेल अिछ । सुपत–कुपत आब हमहु सब कहबै (३७) । आĜ मचेतना जगयबाक उĿेĮ येँ ई कथा सृिजत भेल अिछ । \n      पाइक आगाँ बेइĔ जित आ गािर कथीक एिह पृį ठभूिम पर उडान-कथा सृिजत भेल अिछ । कतार िदस उडान भरबाक लोभेँ आ \nढेर पाइ अिजर्त करबाक सपना संजोगने रिजĠ दर कापरकेँ पिहलु एजेĠ ट दस हजार टाका, दोसर अİ सी हजार आ तेसर खेप \nपĠ चाĠ वे हजारक कजŭ पर लेल टाका बोहाइत छैक । ओ ठकाइत अिछ तैयो ओकरा उडान भरबाक आशा छैक । ओ हृदयक \nकोनो कोनमे दिमत इच् छाकेँ संयोगने रहैत अिछ जे कोना उडान भरी । जिहना धनक लेल जेबाक हाहुती तिहना एजेĠ टकेँ चाही \nलाभ । माने ई उडान की, दस हजारसँ पच् चीस हजार धिरक चोखे नफा । ताĜ पयर् जे दुनू गर िभडौने । तेँ बेर बेर ठकाइतो \nलोक पुिन ठकाइत अिछ । एिहमे पाखě डी चिरÿक पदŭफाशक संग केवल जीवन जीनाइयेक माÿ लुतुक निह होयबाक ĆĜ युत \nजीवन मूĪ यबोधक लेल जीवाक ओकालित संकेत माÿमे कयल गेल अिछ । \n      जय मधेशमे एक मधेश, एक Ćदेश लऽकऽ आĠ दोलन अिछ । मधेशी आ पहाडीक बीचक खिधया समानतामे पिट जाय । \nअयोधी माİ टरके जीवन कोहुनाक माİ टरीमे खेपायल आ एकमाÿ बेटा अशोक केँ नोकरी निह भेटब । ताĜ पयर् जे अपेिक्षत योग् यता \nअछैतो ĭ यवİ थे तेहन वनल छैक जे मधेशकेँ के पूछओ ? तेँ आĠ दोलनी जुलुसमे ओकर बुढायल देहक जोश की िहलोर मारय \nलगलैक जे ओहो कूिद पडल । ओकर अिİ मता की जािग उठलैक जे मधेशक लेल ओ िकछुओ क सकैत अिछ । रािį Əयताक \nपिरĆेŞ यमे अपन िवचार, भावना आ समयके सĜ य केँ उłािसत कयल गेल अिछ । जखन लोकक अिİ मता पर चोट लगैत छैक तँ \nओकर मोन कचोटय की लगैत छैक जे İ वतंÿताक हनन मंजूर निह होइत छैक । मधेशी होयबा पर जे गौरवबोध होइत छैक से \nजखन एके देशमे िवषमताक बोध होइत छैक तँ पीडाइत मोनमे आƅोश पनुगैत छैक । एिहमे मानवीय जीवनक संवेदना झलिक \nउठैत अिछ । \n      गहनतम ĆĮ नानुकूलतामे भहरैत नेओक जोड कथाक सृिİ ट भेल अिछ । एिहमे िनरसन बाबूक पुÿी सरोजाक दुःिİ थितमे अĠ त \nओ रानीक संग छलाइत जीवनके कथाकार ओकर मािमर्क पीडाके उभािरक सामािजक पिरवतर्न िदस ğ यान आकृį ट कराओल अिछ \n। एतेक दूर धिर जे एकर िजĦ मेवार के ? İ ÿीक ÿासक मािमर्क उľाटनक फलİ वरुप ई कथा फोिकला मानिसकताक दĦ भकेँ आरो \nउघार करैत अिछ । ओढल अिभभावकĜ वक नीितकेँ सरेआम चौबिटया पर नग् न क मानवीय जीवनक अनुभवसँ सĦ पृक् त क िनजी \nसंवेदनाकेँ सावर्भौिमक बना देल गेल अिछ । एिह Ćकारेँ एक िदस हृदयहीनता आ मूĪ यहीनताकेँ देखार कयल गेल अिछ तँ दोसर \nिदस पिरवतर्नक सुगबुगीमे मानवीय सोच आ संवेदनाकें आजुक पिरिİ थतमे ठोस दृिį ट द अमानवीयताक खोलकें चीटीचॲत करबाक \nसनेस िबलहल अिछ । \n      अĠ ततः मे िकसुनमाक ऊहमपोहक िİ थितमे जतय पĜ नी उþीमपुरवालीक Ćित अनुराग–भाव अिछ से पंजाबमे कमाइत मनसूबा \nपोसने घर अबैत अिछ तँ एकटा नेना? मासक फरक । आन बापक बच् चा अथŭत् अनकर जनमल बेटा । रिह रिहक ओकर \nहृदयकेँ ई बात टीसैत की छैक जे सभटा मनोरथ भग् न भ जाइत छैक आ अिĠ तम पिरणितमे नेनाक मूडी छपाक् क दैत अिछ । \nिनदŸष आ अबोध बच् चाक हĜ या । \n      ई सĜ य िथक जे िनशंस हĜ याक फलİ वरुप हृदय भावमे पिरवतर्न आयब İ वाभािवक िथक । मुदा, अबोध वच् चाक हĜ या ? तकर \nपिरनित ? कथा जािह िवĠ दु पर आिबक छोिड देल गेल अिछ से आगाँक अपेक्षा रखैत अिछ । तैयो, एकटा ĆĮ न पनुगबैत सोचबाक \nलेल वाğ य करैत अिछ । \n      अमरलþी कथामे रेखाक माğ यमे ओकर बहसिल उĿाम छिवक वीभĜ स रुप देखार कयल गेल अिछ । ओ अमरलती बिन \nचतरैत की अिछ जे सहारा बनैत आनक बसल–बसाओल घरकेँ उजािर–पुजािर दैत अिछ  । अपन बनल घर तँ उपटाइये दैत अिछ \nजे आनोक घरमे वास क ओकर सोनहल दुिनयामे आिग पजािर दैत अिछ । एिहमे रमेशक कामलोलुपताक रेखाक काम–भाव जाƇत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nभ मायाजाल की पसारैत अिछ जे आरो अिहमे ओझराइत जाइत अिछ । एिह Ćकारें वासनाकेँ उभािरक पुरुष आ İ ÿी वगर्क \nकुिĜ सत मानिसकताकें देखार कयल गेल अिछ । सामािजक कुĭ यवİ था ओ एिहसं उपजल मानवीय ĭ यथाकें अवİ से कथाकार \nउभारल अिछ । \n      सĦ बĠ धक पीडामे आशाक हृदयमे बरकैत हृदयक उफान जे Ćेमक उपजामे मानिसक पीडा Ćितफिलत अिछ तकर सशक् त िचÿण \nभेल अिछ । Ćेम किह–सुिनक निह होइत छैक आ ने कीनल बेसाहल जाइत छैक । जखन दूटा हृदय िमलैत छैक वा मोन \nिमलानी भ जाइत छैक तँ बाटमे केहनो रोडा अटकाओल िकएक ने जाउक तैयो दुनू–Ćेमी –Ćेिमका हँसैत–कनैत, संघषर् पथ पर \nटकराइतो, खिसतो–उिठतो पार–घाट उतिरए जाइत छैक । सैह िİ थित आशा ओ संदीपक मोन–िमलानीमे भेलैक । फल भेटलैक जे \nआशाक माय–बापक हृदयमे उठैत िवरिक् त भाव सĦ बĠ ध–सूÿकें खिě डत क देलकैक । आ आशा Ćेमक पिणामसँ उपजल मानिसक \nपीडाकेँ सहबाक क्षमता अपनामे िवकिसत करबाक Ćयास क रहलीह अिछ (१३८) । सामािजक यथाथर्क रुप झलकाक कथाकार \nसामािजक ĭ यवİ थाकेँ उघेिसक आĜ मीयता ढंगसं लोकजीवनक िचÿ उभारबाक Ćयास कयल अिछ । \n      बालमोनक सुलभ चंचलता ओ नेनपनक िनĮ चछलताकेँ İ मरण करैत नरेशक मोनमे İ मृितक तरंग की Ćविहत भ अबैत छैक जे \nहोयत छैक जे हमही िकए ने अपनाकेँ नेना बनाली ( १४२) । ģलैश बैक कथाक माğ यमे कथाकार बालपनक अढमे \nिनडरता, िनĮ च् छलता आ सौहाƖर् भावमे वचपनक Ćेमक अनुभूित जगाओल अिछ तँ उमेरक चािरम Ćहरक पनुगैत \nभय, सुरक्षा, षडयĠ ÿ, सामािजक िवƖूपता आिदसँ अपनाकें बँचबा–बचयबाक Ćयासकेँ रेखािĹत करबाक । ई सĜ य िथक जे नेनपनक \nिबताओल क्षणक मधुर İ मृितमे लोकजीवन चाहैये, मुदा संघषर्मे सेहो जीवनकेँ फूट आनĠ द अबैत अिछ । सामािजक ĭ यिक् तĜ वक \nदोगला मुंह अथŭत् सĥ य समाजक अंग बनबाक लेल लोक जे छल–क्षुƖमक खोल ओढने रहैत अिछ । से अवİ से मानिसक बुिŀकें \nकुिě ठत करैत अिछ, सामािजक समरसताकें खिě डत करैत अिछ । \n      नेपालीय मैिथली कथा–सािहĜ यमे िनİ सĠ देह कथाकार ƚमरक कथामे जीवनक राग अिछ आ अिछ नव युगक नारीक Ćित िवशेष \nāŀा–भाव  । तेँ िहनक बेिसए कथामे नारी जीवनक संघषर् अिछ । युग यथाथर्क ÿासदी जे सामािजक िवडĦ बनामे उपजैत अिछ \nआ एकर कारक िथक सामािजक ĭ यवİ था । तेँ कथाकारक छटपटाइत मोन मे अबला नारीक चीख अिछ आ पिरवेशक दंशमे \nपीडाइत मानिसक ĭ यथा–कथा । देह–भोगमे टीसैत ददर् उभिर की अबैत अिछ जे सामािजक सĜ यकेँ देखार करैत यथातĝ यक \nमोनक पीडाकेँ उगिल दैत अिछ । टूटैत सĦ बĠ ध, छुटैत लोक, अथर् िलĢ साक मोह ओ दैिहक भोगमे पीडाइत कामुकता आ रोटीक \nसमİ या नेने कथाकारक मोनमे कतेको ĆĮ न छटपटी मचौने अिछ तकरे साथर्क अिभĭ यिक् त द सहज ओ सरल भाषा मे पाठकक \nसोझाँ परोिस देलिन अिछ । \n      कोनो सĥ यता–संİ कृितकेँ गितशील बनाक राखब समाजक लोक दाियĜ व िथक । से ताधिर जाधिर ओ सामािजक जीवनमे \nसाथर्क भूिमका िनमाहय । ई निह जे सडल गलल परĦ पराकेँ उघने ĭ यवİ थाक तरमे पीसाइत जीवनसँ कटल ĭ यवİ थाकेँ सĜ य मािन \nफोिकला मानिसकताकेँ उघैत रही । जे सĥ यता संİ कृित जीवनमे निह उतिर सकय तकर पिरĜ याग करब उिचत–िविहत िथक । \nओ जीवनक अथर्क खोजमे Ćेमक आसरा लैत समयक पिरवतर्नकेँ युगक अनुकूलेँ टांिकक नव समाज बनयबाक आकांक्षा रखैत \nछिथ । तें कथाकार सामािजक िवसंगितसं उĜ पĠ न िवषमता ओ आिथर्क िİथितक संग सांİ कृितक आयाम पर जिमक िवमशर् \nकरबाक लेल ĆĮ नकेँ पनुगबैत छिथ । एिहमे िहनक पिरवतर्नकारी सोच अबİ से उĜ Ćेरक बिन नव सामािजक मूĪ यबोधक संवाहक \nबनैत अिछ । \n      िहनक लेखनी अबİ से शोिषत–पीिडतक अिİ मता–अिधकारक बात उठबैत अिछ । ओ दबल–कुचलल लोकक पक्षमे भ जाय । \nई सĜ य अिछ जे िहनक Ćेममूलक धारणामे वासना जĠ य उभार कनेक बेिसए उभिर आयल अिछ से सþे कामुक पुरुषक दĦ भोिचत \nउपजा िथक । िकएक तँ पुरुषक पौरुषत्  व वासनामे िवशेषे केिĠ Ɩत भ आयल अिछ । कथाकारक बेचैन मोनमे समतामूलक ओ \nĆेममूलक धारा रसĢ लािवत अिछ तेँ अभावजĠ य पीडामे पीडाइत शोिषत वगर्क समİ या उभिर आयल अिछ । İ ÿी वगर्क Ćित जिहना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nपुरुष वगर्क दĦ भ, ƅूर मानिसकता ओ ĭ यवİ थाकेँ उजागर करैत अिछ तिहना सम–सामियक ĆĮ नक झडीमे रोटीक औकाित देखबैत \nअिछ । \n      एिह Ćकारेँ कथाकारक हृदयके ĭ यथासँ उपजैत अकूलाइत मोनक छटपटाहिटमे सुखाइत Ćेम भावनाकेँ खॴचबाक आकांक्षा अिछ \nतँ मूĪ यहीनताबोधक Ćित ितक् ख आƅोश । जीवनक ĭ यावहािरकता सँ सामािजक मुĿाकेँ उठबैत छिथ । हँ, ĆĮ नक झडीमे िकछुक \nसमाहार करैत छिथ तँ यथातĝ य उपİ थापन सेहो । ओना, कथाक मूल İ वर हİ तक्षेप किरते अिछ । ईहो सĜ य अिछ जे नारी \nअनुभूितक िरक् त क्षणमे कथाकारकेँ रिह–रिहक� नारीक मानिसकताक भूख दैिहक काम–ƅीडामे ओझरा जाइत अिछ । मुदा, ईहो \nसत्  य िथक नारीक अĠ तरमोनमे पैिसक जे मानिसक िवकारकेँ İ वच् छ करबाक Ćयास भेल अिछ से माÿ कामुकतामे निह भऽकऽ \nसामािजक मूĪ यबोधक संवाहक बिनक उभिर अबैत अिछ । उपसंİ कृितक Ćित िहनक हृदयमे खॲझी आ असंतोष भाव अिछ तं \nसामािजक नैितकता आ धािमर्कताक अढमे िछडहरा खेलाइत साƛाĔ यवादी संİ कृित Ćित िवƖोह भाव मुखिरत भेल अिछ । मुदा, इहो \nदेखल जाइत अिछ जे ƚमरक कथाकार कथा सािहĜ यमे जतेक कĝ यक Ćित सजग रिह पबैत अिछ ततेक िशĪ पक Ćित निह । \nशैिलक दृिį टएँ अवİ से िहनक कथाकार सजग निह रिह पबैत अिछ जे कथा–सौĠ दयर्केँ बािधत करैत अिछ । तें की ? ƚमरक \nअनुभववादी दृिį ट सतत चौकĠ न रहैत अिछ जे अपन गाम–घर, अडोिसया–पडोिसयाक देखल भोगल यथाथर्क िचक् कन–चुनमुन िचÿण \nकरैत अिछ । िहनकामे कहबाक क्षमता अिछ जे िशĪ पक िवकासमे आरो सौĠ दयर् आिन िनखरत । \n      जेँिक कथाकार ƚमरक चौकĠ न दृिį ट समाजक Ćित सजग अिछ । तेँ जीवन मूĪ यक संवाहक बनैत ओ ओिह पाÿक सृिį ट \nकरैत छिथ जे समाजमे आइयो िनरीह अिछ । खासक नारी पाÿ िहनक संवेदनशील मोनकेँ छुबैत अिछ । ओ नारीक अिधकार ओ \nचेतनाबोधक पक्षधर छिथ । ओ कखनो नारीक पक्षमे छाती तािनक ठाढ होइत छिथ । मुदा, उपसंİ कृितमे घेरायल नारीक वीभĜ स \nछिव अबİ से िहनक हृदयकें पीिडत–सीिदत करेत अिछ । ओ कोनो पिरिİ थितमे İ वाभािवक यथाथर्क तहकें फोिलते छिथ । तेँ \nशोषणक िवरोधमे झंडा उठिबते छिथ । िहनक संवेदनशील मोनमे जीवनक Ćित रागाĜ मक बोध अिछ । हं, िहनक कथाकार \nयथातĝ यकेँ हू–बहू Ćİ तुित क दैत अिछ से कैक İ तर पर । तें पाÿक चिरÿ तेना भऽकऽ ठाढ निह भऽ पबैत अिछ जे होयबाक \nचाही । जािह ठाम िहनक पाÿक चिरÿ–िचÿण सजीव भऽ उठल अिछ तािह ठाम कथाक सौĠ दयर् अपन अपूवर् छिव–छटा लऽ \nमुखिरत भेल अिछ । \n      नेपालीय मैिथली कथा सािहĜ यमे ƚमरक कथा माÿाĜ यक ओ गुणाĜ मक दुनू दृिį टएँ अपन Ćभाव छोडैत एकिदस जँ कथा–\nसािहĜ यक भě डारकेँ भरैत अिछ तँ दोसर िदस कथा दृिį टमे मूĪ यबोधक संवाहक बनैत अिछ । तेँ मानवीय मूĪ य बोधक जीवन–दृिį ट \nनेने ƚमरक कथा सामािजक पिरवतर्नमे अपन औकाित िसŀ करबे करत आ भिवį यमे ऐितहािसक मूĪ यक वİ तु बनबे करत से आशा \nओ िवĮ वास जगिबते अिछ । \n      ई संƇह छपाइ–सफाइक दृिį टएँ देखनुक आ मनमोहक रहल अिछ खासकऽ पोथीक आवरण िवशेष आकिषर्त करैत अिछ । \n  \nमनमीत कुटीर/राजपूत कालोनी \nमौलागंज/दरभंगा–८४६०४ \nिबहार/भारत! \nआशाक िकरण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nिजतेĠƖ झा \n  \nमैिथलीभाषा िधरे िधरे आब िवńुतीय संचारमाğयममे İथान बना रहल अिछ । िदĪलीसं सौभाग्य िमिथला नामक एकटा टेिलिभजन \nसंचालन भेल अिछ  । इ सĦपुणर् मैिथली टेिलिभजन रहल कहल गेल अिछ । ई मनोरंजनाĜमक टेिलिभजन अिछ जािहमे गीत नाद \nआ टेली āृंखला Ćसारणके Ćमुखता देल जारहल अिछ । \n  \nइ िनिĀत जे जनसंख्याक अनुपातमे इ समुदायके अपन संचारमाğयम निह अिछ। भारत आ नेपालक सीमामे बांटल ĆतीकाĜमक \nिमिथला एखनो आन भाषाक माğयमसं सुसूिचत हएबाक बाğयतासं मुक्त निह  भ' सकल अिछ । ओना नेपालक िकछु एफ़ एम आ \nनेपाली / भारतीय च्यानलसभसं मैिथली भाषाक माğयमसं समाचार आ मनोरंजनक सामƇी एिह क्षेÿमे पंहुच रहल अिछ । \n  \nटेिलिभजनमे मैिथलीके İथािपत करबाक Ćयास िदĪलीसं भेल ।  िदĪलीस संचािलत नेपाल वन टेिलिभजनके मधेश İपेशल \nकायर्ƅमसं मैिथली भाषामे समाचार आ गीतनाद Ćसारण भ' रहल अिछ । िदĪलीसं Ćसािरत नेपाल वनमे लगभग दु सालसं बेशी \nभ'गेल अिछ एिह कायर्ƅमके । पिहने एक घěटाक कायर्ƅममे मैिथलीमे समाचार,अĠतवŭतŭ आ मैिथली भोजपुरी गीत Ćसारण होइत \nछल आब वएह समयमे भोजपुरी आ थारुके सेहो सिĠहया देल गेल अिछ ।  \n  \nतिहना िदĪलीसं संचािलत भोजपुरी भाषाक टेिलिभजनमे मैिथलीके िकछु िमनेट भेट जाइत अिछ । िदĪलीसं Ćसािरत हमार आ महुवा \nटेिलिभजन मैिथलीमे कखनो िकछु मैिथलीमे सामƇी देल करैत अिछ । सहारा समयसेहो िकछु िदन मैिथली भाषामे साĢतािहक \nकायर्ƅम Ćİतुत कएलक मुदा ओ िनरĠतरता निह पािब सकल । \n  \nमैिथली भाषा भारतक अƠम अनुसूिचमे पडलाक बादो सरकारी संचार माğयममे अपन İथान निह बना सकल अिछ । दोसर िदश \nनेपालमे भारतसं संचािलत नेपाल वन मैिथली भाषाक माğयमसं मैिथली भाषीमे अपन अलग İथान बनालेने अिछ । नेपालक सरकारी \nटेिलिभजन नेपाल टेिलिभजनमे एखनो उपेिक्षत अिछ मैिथली। नेपालमे सभसं बेशी बाजल जाएबला दोसर भाषा मैिथलीमे िनजी \nटेिलिभजनसभ िकछु रुिच देखौलक अिछ । काठमाěडूसं Ćसािरत सगरमाथा टेिलिभजन सांझमे लगभग 15 िमनटके समाचार Ćसारण \nकरैत अिछ त िबरगंजसं Ćसािरत तराई टेिलिभजन सेहो मैिथलीमे मनोरंजनाĜमक आ सूचनामुलक कायर्ƅम Ćसारण करैत अिछ । \nनेपाल टेिलिभजनके मेƏो टेिलिभजनमे साĢतािहक मैिथली कायर्ƅम िकछु एिपसोड चलल छल मुदा ओ िनरĠतरता निह पािब सकल \n।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \n  \nमैिथली भाषाके ĆितिनिधĜव कएिनहार सशक्त संचार माğयमके एखनो िनताĠत अभाव अिछ । सूचना Ćिविधक एिह युगमे मैिथलीके \nअपन अिİतĜव बचएबामे संचारमाğयम सहायक भ' सकैया एिहमे िकनको शंका निह हएबाक चाही । जा धिर सशक्त संचार  माğयम \nमैिथलीके नइ भेƀत ता धिर इ कĪपना माÿ रहत जे मैिथलीक सुिनिĀत भिवįय अिछ । \nअपार सĦभावनाक बादो संचारमे मैिथलीक िसकुडल काया किहया पुƠ हएत से कहब अनुमानो लगाएब किठन । \n३. पń \n  \n३.१. \n राजकमल चौधरीक दूटा अĆकािशत पń \n३.२. \n जीवकाĠतक टटका पń \n  \n३.३. \n आशीष अनिचĠहार \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \n३.४.पंकज पराशर\n - जािन निह िकएक  \n३.५.\n सुबोध ठाकुर- सनेश \n  \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन) \n  \n  \n३.७.\n रूपा  धीरू  \n  \n३.८.\n  Ĕयोित-बरसातक दृĮय \nराजकमल चौधरीक दूटा अĆकािशत पń \n(सौजĠय डॉ. देवशंकर नवीन) \n  \n१.बही-खाता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nएिह खाता पर हम घसैत छी \nसंसारक सभटा िहसाब \nएिह खाता पर हम सिदखन घसैत छी \nअपना कमर्क-अपकमर्क कारी िकताब! \nजे िकछु कयने छी पाप-धमर् \nजे िकछु बुझने छी जीवन-रहİय आ Ćाण-ममर् \nजे िकछु बुझने छी Ćाण-ममर् \nजे िकछु कयने छी पाप-धमर् \nसभटा अंिकत अिछ एिह लाल बहीमे \nएिह लाल बहीमे सभटा इच्छा, समƇ वासना \nजे जतबा अिछ जकरासँ लेन-देन \nजे रखने छी हेम-नेम \nसभ दजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \nएिह लाल बहीमे सभटा इच्छा समƇ वासना \nजे जतबा अिछ जकरासँ लेन देन \nजे रखने अिछ हेम-क्षेम \nसभ दजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \nककरासँ की लेने छी \nहम सिदखन \nİनेह-दया, माया-ममता, घृणा-ƅोध \nककरा की करबाक अिछ ऋणक शोध  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nएतबा िदनमे ककरापर \nकतबा कजर् भेल अिछ \nसभ दजर् भेल अिछ एिह लाल बहीमे \n  \nकिवता िलखबाक केर ई लाल-बही \nिथक हĦमर जीवन-खाता \nहमर सभटा अपराध, ज्ञान, अनुभव \nमोह-लोभ-संताप पराभव \nइच्छा-अिभलाषासँ लीपल-पोतल \nअिछ एĸर सभटा पाता \nई हĦमर लालबही िथक जीवन-खाता \nजीवन-खाता \n  \n२.एकटा Ćेम-किवता \nकतेक राित िबतला पर \nफूल पात िततला पर \nमुदा इजोिरया उगबासँ कतेक पिहनें \nएकटा Ħलान-मुख İÿी, अनिचĠहार \nहमरा हृदयमे \nिकंवा अपन आँिखमे \nिकंवा अथाह समुƖ जकाँ पसरल अकाशमे \nतािक रहल अिछ अĢपन अतीत \nतािक रहल अिछ किहयो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nकतेक िदन पिहनें केकरोसँ सूनल \nकोनो गीत \nतािक रहल अिछ अĢपन अतीत \nएकटा Ħलान-मुख İÿी अनिचĠहार \nबहुत राित िबतलापर \nफूल-पात िततला पर \nमुदा हमरा िनž आिब जाइत अिछ \nआ काँच सपना मे \nबसĠत बहार निह \nजीवकाĠत: एक अनौपचािरक Ćोफाइल। १९९९ मे सािहĜय अकादमी पुरİकारक लेल मंचपर।जीवकाĠत- \nपूणर् नाम- जीवकाĠत झा \nिपता-गुणानĠद झा, माता-महेĂरी देवी, जĠम ितिथ-२५.०७.१९३६ İथान अभुआढ़, िजला-सुपौल \nिशक्षा-मैिƏक ( १९५५ उ.िव.डेवढ़), आइ.एस.सी. ( १९५७ आर.के.कॉलेज, मधुबनी), बी.ए. ( १९६४ िबहार िव.िव.İवतंÿ छाÿ), \nिडप.इन.एड.(१९६९ िमिथला िव.िव.) \nनौकरी-उच्च िवńालयमे सहायक िशक्षक। िवज्ञान िशक्षक (उ.िव.खजौली १९५७-८१), िहĠदी िशक्षक (उ.िव.डेओढ़ एवं उ.िव.पोखराम \n१९८१-९८) \nपिहल रचना-इजोिड़या आ िटटही ( किवता, जनवरी १९६५ िमिथला िमिहर) \nपिहल छपल पोथी- दू कुहेसक बाट ( उपĠयास १९६८) \nनवीनतम पोथी-िखिखरक बीअिर ( २००७ बाल पń कथा), अठžी खसलइ वनमे ( पń-कथा संƇह) आ पंजिर Ćेम Ćकािसया \n(जीवन-वृþक अंश) Ćेसमे \nपुरİकार-सािहĜय अकादेमी ( िदĪली १९९८), िकरण सĦमान ( १९९८), वैदेही सĦमान ( १९८५) \nĆकािशत पोथी- \nकिवता संƇह:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nनाचू हे पृĝवी (७१), धार निह होइछ मुक्त (९१), तकैत अिछ िचड़ै (९५), खाँड़ो (१९९६), पािनमे जोगने अिछ बİती (९८), \nफुनगी नीलाकाशमे ( २०००), गाछ झूल-झूल ( २००४), छाह सोहाओन ( २००६), िखिखिरक बीअिर ( २००७) \nकथा-संƇह: \nएकसिर ठािढ़ कदम तर रे ( ७२), सूयर् गिल रहल अिछ ( ७५), वİतु ( ८३), करमी झील ( ९८) \nउपĠयास: \nदू कुहेसक बाट(६८), पिनपत(७७), निह, कतहु निह ( ७६), पीयर गुलाब छल ( ७१), अिगनबान ( ८१) \nिहĠदी अनुवाद- िनशाĠत की िचिड़या ( िहĠदी अनुवाद-तकैत अिछ िचड़ै, सािहĜय अकादमी, िदĪली २००३) \n \n  \n  \nवनदेवी \n  \nवनवािसनी İÿी जंगलमे \nभोजन तकबा लेल बौआइत अिछ \nझाँखुरमे पकड़ए चाहैए बटेर \nिबछैए जंगली करैल आ खĦहारु \nथोड़ेक जारिनक काठ जमा करैए \n  \nक्यो िचमनी ईंट भŇापर \nपजेबा उघैए आ बोिन कमाइए \nचुिŎ जरैत छैक बहुत िनयारसँ \nमुदा िमझाइत छैक पट दए \n  \nहाथ धरबा लेल कम मदर् उपलĤध छैक \nशहर िदस गेल जुआन निह घुरलैए \nिरक्शा िघचबाक बोरा उतारबाक जानमारू  काजमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nबहुत पसेनाकेँ थोड़ कैंचा भेटैत छैक \n  \nवनवािसनी İÿी सेहो छोड़ने जाइए वन \nशहरमे सड़कपर राित कटबा लेल \nआ िदनमे हवेलीमे झाड़ू-पोछा देबा लेल... \nशहर ओकरा िचबा कए सुआ दैत छैक \nओकर खून चािट कए नेहाल होइत छैक \nशहरक मोटरमे \nतेल जकाँ जरैत अिछ वनवासीजन \nशहरक आकाशमे \nओ डीिजलक धुआँ जकाँ िबलाइत अिछ \n  \nबाघक Ćजाित उपटैत छैक \nतँ िचĠता घेरैत अिछ जनमानसकेँ \nअंडमानसँ लोहरदग्गा धिर \nआ उजानक मुसहरीसँ निņन सभक िसड़की धिर \nउपटैत अिछ वनवासी İÿी-पुरुष \nअगबे बसात रोदना करैए सुतली राितमे \nपहाड़मे गĠहाइत धार नोर बिन टघरैत अिछ \nबबुआन सभक करेज िदĪलीसँ चतरा धिर \nपथर-कोइलाक खěड जकाँ सदर् अिछ \n(३०.०६.२००९)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nआशीष अनिचĠहार \n \nगजल १३ \nमछिगŀ जँ माछ छोिड़ िदअए त डर मानबाक चाही \nलोक जँ नेता भए जाए त डर मानबाक चाही \n  \nरंडी खाली देहे टा बेचैत छैक अिभमान नािह \nमनुख अİविभमानी हुअए त डर मानबाक चाही \n  \nअिछ िविदत शेर निह खाएत घास भुखलॲ उþर \nवीर अिहंसक बनए त डर मानबाक चाही \n  \nमाएक रक्षा करैत जे मरिथ सएह िवजेता \nमाए बेिच जँ रण िजतए त डर मानबाक चाही \n  \nसĦमानक रक्षा करब उńेĮय अिछ गजल केर \nजँ उńेĮय िबझाए त डर मानबाक चाही \n  \nगजल १४  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nमालक खाितर माल-जाल बनल लोक \nदेखाँउसक खाितर कंगाल बनल लोक \n  \nभूखक ददर् होइत छैक इजोतो सँ तेज \nपेटक खाितर दलाल बनल लोक \n  \nवृत टूटल िमलल समानाĠतर रेखा \nिबनु कागजीक Ćकाल बनल लोक \n  \nसĜय-सĜय ने रहल ने रहल फूिस- फूिस \nअपनेक लेल अपने जंजाल बनल लोक \n  \nसुिİजत आनन चानन ललाट \nनुिनआएल देबाल बनल लोक \nगजल १५ \nगĢप जखन िबआहक चलल हेतैक \nगरीबक बेटी बƂड कानल हेतैक \n  \nगोली लागल देह दसो िदशा मे \nकुशलक खॲइछ कþौ बाĠहल हेतैक \n  \nडेग-डेग पर िनƖा देवीक Ćसार \nकेना कहू केओ जागल हेतैक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \n  \nसिड़ गेलैक एिह पोखिरक पािन \nजुग-जुगाĠतर सँ निह उराहल हेतैक \n  \nिवĂास करु समान कम निह देत \nबाटे मे बाट भजारल हेतैक \n  \nगजल १६ \nजल-थल बसात लेल युŀ \nछोट-छीन बात लेल युŀ \n  \nआदशर् बनाम आदशर्वादी \nबुŀ-गाĠधीक गात लेल युŀ \n  \nजर-जमीन-जोरु एतबा निह \nहोटलक फेकल पात लेल युŀ \n  \nनून निह चटबए पड़तैक बेटी के \nसोइरी सँ पिहनेहे गभर्पात लेल युŀ \n  \nतकनीकी जुगक ĭयİतम ĭयवİथा \nसाँझ होइते Ćात लेल युŀ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nजँहा देखलहुँ घर तहॴ धर खसा लेलहुँ \nअसगरे मे अपन िजनगी बसा लेलहुँ \n  \nलोक फेकैत रहल पाथर पर पाथर \nतकरे बीिछ एकटा घर बना लेलहुँ \n  \nझोल लागल देबाल पर टाँगल उदासी \nअहाँक हँसी टाँिग ऒकरा सजा लेलहुँ \n  \nमोन मे धाह , करेज मे भूर ,देह साबुत \nअपन भावना के दरबार मे नाचा लेलहुँ \n (अिगला अंकमे जारी) \nपंकज पराशर \nजािन निह िकएक \nमोन मे नुकबैत छी \nआँिख मे नुकबैत छी \nबूझए निह दुिनया \nएिह सतकर्ता सँ ĭ याकुल \nदौड़ैत रहैत छी अपİ याँत \nअहाँक छायाक भय सँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nअ हिनर्श! \nसुबोध ठाकुर- गाम हैंठी-बाली, मधुबनी \n  \nसनेश \nजो रे पवन तू ओिह दूर देश \nिपआ बसए जािह देश \n  \nछी हम ĭयाकुल आतुर हद तक \nĢयासल छी हम अĠतर घट तक \nजा कऽ दए आ हुनका ई सनेस \nजो रे पवन तू \n  \nसावनक रास भरल महीना \nकटए िवरान हुनका िबना \nसिह निह सकब हम ई कलेश \nजो रे पवन तू ओही दूर देश \nिपआ बसए जािह देश \n       \nआँिख कजराएल हमर \nमेघक संग हेराएल \nमनपर खसल बĔजर \nरसक माÿा बाँचल निह शेष \nजा कऽ दए आ हुनका ई सनेस \n  \nकटत केना राित अĠहिरया \nऊपरसँ जे चमकए िबजुिरया \nमनक बढ़ल जाए कलेश \nजा कऽ दए आ हुनका ई सनेश \n  \nपसरल अिछ रंग रभसक बहार सगरो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nमुदा हमरा लेल पसरल अĠहार सगरो \nएनामे जे छोड़तिथ रणभूिम \nसखी सहेली उŎन देत िवशेष \n  \nदए कऽ तू आ िपआ केँ ई सनेश \nजो रे पवन तू ओिह दूर देश \nिपआ बसए जािह देश। \nिनशाĆभा झा (संकलन) \n  \n \n  \nभगवती गीत \n  \nतारा नाम तोहार \nतारा नाम तोहार हे जननी काली करिथ पुकार \nसतयुग कलयुग दुइ Ćित हारल \nतीनू भुवन तोहार हे जननी तारा नाम तोहार। \nअƠ भुजा लए िसंह पर चढ़ली \nदेखइत सकल संसार हे जननी, तारा नाम तोहार। \nसुर-नर मुिन सभ ğयान धरतु हे \nगले बैजĠती माल हे जननी तारा नाम तोहार। \nतारा नाम तोहार हे जननी, तारा नाम तोहार। \n  \n(अिगला अंकमे)। \nĆसव–पीड़ा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \n   \n    रूपा  धीरू  \n  \nĆसव–पीड़ासँ छटपटाइत ओ \nअइ कोलासँ ओइ कोला करैत \nबोदिर छिल पसेनासँ, \nिकछु कालक पĮ चात चौरीमे हलचल भेलैक \nआ ĆसĠ नताक लहिर पसिर गेलैक \nओकर बाप हाथमे राखल बिहंगाकेँ \nखुशीसँ उछािल फेकलक दूर कऽ \nओ बड़ पोरगर नेनाकेँ जĠ म देने छिल । \nओ बड़ ĆसĠ न छल \nई सोिच \nजे कािĪ ह ई हĦ मर \nबाँिह पूरत, पँचपĔ जी बोझ उठएबाक \nसामथर् राखत, \nतखन फागुनेमे बेसाह लगबाक डर निह रहत \nĆात भने िगरहतक खिरहानमे बोिन लेबाक लेल \nबड़ हुलसगर मोनसँ पहुँचल ओ \nहुनकर दलानपर बड़कीटा मोटर चमचमाइत छलिन \nपता चललै जे िगरहतक पुतौहुकेँ \nसातम मिहना िछयिन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nदिड़भंगा जा रहल छिथ \nदुİ साहस कऽ ओ अपन बुधनी, \nआ िगरहतक पुतौहुक तुलना कएलक \nआ \nबिहंगा ठामे गािड़ देलक बोझपर \nओ िगरहतके नेहोरा करऽ लागल— \n“मािलक परसौतीक लेल दािल–चाउर \nबड़ जरूरी  छै \nकने, बोिन ........” \n“की बजलेँ ?” \nओ गरिज उठलाह— “सार निहतन \nजतराक बेरमे तोँ ..... \nअपने भनिसया जकाँ \nबूझैत िछहीक ?” \n \nĔयोित\n  \nबरसातक दृĮय \nसड़क बरसातक पािन स तरल \nजािह पर गाड़ी तेजीसऽ बढ़ल \nएक सनसनीक आवाज छल \nपिहया सऽ कादोक फुहार िनकलल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nपदयाÿी मोनेमोन खॱझाइत \nएक तऽ गुĢप अĠहिरया राित \nदोसर होयत घनघोर बरसाित \nतािहपर कादो छलय िछतराित \nिदवस सेहो अĠहारे हरदम \nघर बैसक बƂड बिढ़या मौसम \nएकरसता िमटाबक ताकू मरहम \n सुगिĠधत ओराहल मकई गरम \nिकयौ बैसल छैथ ताश पसािरकऽ \nिकयो िनकालैत उपĠयास संदूकसऽ \nिकयो बैसली कुरूिसया  पकिड़क \nिकयो लगली गीतनाद सीखऽ \nबच्चा सबहक हालत सबसऽ गड़बड़ \nखेलायक समयमे लागैत जेलसन घर \nपिढ़कऽ मोन बहलाबक सलाह पर \nसबटा मेघ घरेमे बरसल \n१. मूल उपĠयास-कॲकणी-लेखक-तुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु \nकुमार िसंह २.मूल तेलुगु पń-अžावरन देवेĠदर-अंƇेजी अनुवाद- पी.जयलŞमी आ मैिथली अनुवाद-गजेĠƖ ठाकुर \n  \n१. मूल उपĠयास-कॲकणी-लेखक-तुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु \nकुमार िसंह \n  \n  \nमूल उपĠयास       :  कॲकणी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nलेखक                   :   तुकाराम रामा शेट \nिहĠदी अनुवाद       :    डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस. \nमैिथली अनुवाद :   डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n  \nāी तुकाराम रामा शेट (जĠम 1952) कॲकणी भाषामे ‘एक जुवो िजएता’—नाटक, ‘पयŭवरण गीतम’, ‘धतŸरेचो İपशर्’—लघु कथा, \n‘मनमळब’—काĭय संƇह केर रचनाक संगिह कैकटा पुİतकक अनुवाद,संपादन आ Ćकाशनक काज कए Ćितिơत सािहĜयकारक \nरूपमे  ख्याित अिजर्त कएने छिथ। Ćİतुत कॲकणी उपĠयास—‘पाखलो’ पर िहनका वषर् 1978 मे ‘गोवा कला अकादमी सािहिĜयक \nपुरİकार’ भेिट चुकल छिन। \n  \nडॉ शंभु कुमार िसंह \nजĠम: 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, गामिहसँ,आइ.ए., बी.ए. (मैिथली सĦमान) \nएम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा (NET क \nसमतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] “मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका माँ. \nभा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता,कथा, िनबंध आिद समय-समय पर \nĆकािशत। वतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nसेबी फनŮडीस \n \n  \nपाखलो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \n  \n  \nआइ रिब छैक। हमर िनž कने देर सँ खुजल। हम अपन कĦमल सुलूकेँ ओढ़ा देिलयैक। ओछाओन पर पड़ल-पड़ल हमर नजिर \nदेवाल पर गेल। गोिवĠद अपना संगिह भगवानक फोटो ल’ गेल छल। उĔजर रंगक देवाल पर आब कोनो फोटो निह रहैक। ओ \nएकदम सुž बुझाइक। \n  \nहम ओछाओन पर बैसले-बैसल सोचैत रही। गोिवĠद नोकरी करबाक लेल पणजी शहरमे छल। बाबूजीक मुइलाक पĀात् ओ अपन \nमायकेँ अपना संगिह पणजी ल’ आएल छल। हम दुनू गोटे एिह तĦबू मे रहैत रही। हम आ हमर भिगनी। \nहम उठलहुँ, िखड़की खोललहुँ आ दरबाजा खोलिह वला रही िक एतबिहमे आलेक्सक आवाज सुनलहुँ। \n“यौ पाखलो ! एखन धिर सुतलिह छी? पाखलो... यौ पाखलो.....” \nिबना िकछु बाजनिह हम दरबाजा खोिल देिलयैक। हम दरबाजा बž केलहुँ आ एकटा बासन ल’ कए लगीचक होटल जयबाक लेल \nओकरा पाछू-पाछू चुपचाप चिल देलहुँ। \nआलेक्स हमर नेनपनक मीत िथक। हमरा सभमे एखनहुँ घिनơता अिछ। एĸिह ठाम काज करैत छी। ओहो Ƒाइवर आ हमहूँ। \nएĸिह कĦपनीमे नोकरी करैत छी आ एĸिह रंगक Əक चलबैत छी। \nहमरा गुमसुम चलैत देिख ओ बाजल... \nऔ जी ! कोन सोचमे डूबल छी? \nिकछुओ तँ निह, हम अचकचा कए कहलहुँ। \nिकछु िकऐक निह? जँ अहाँक िबयाह भ’ जाय तँ भिगनीकेँ देख’ वाली क्यो तँ भ’ जेतीह? \nएिह बात पर हँिसतिह हम पूिछ देिलयैक... \nहमरा के अपन बेटी देत? \nई  बात सुिनतिह ओ जोर-जोरसँ हँस’ लागल। \nऐं यौ आलेक्स, अहाँक पासपोटर् बिन गेल की? ओकर हँसी रोकबाक लेल आ िकछु आर बाजबाक लेल हम ओकरा सँ पूछलहुँ। \nहँ... आलेक्स बाजल। \nतखन दुबई किहया जाएब? हम पुछिलयिन। \nअिगला सĢताह, Ćाथर्नोĜसव केर बाद।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nĆाथर्नोĜसव केर बाद? \nहाँ बरु वैह िदन। \nवैह िदन िकऐक? उĜसवक बाद चिल जाएब...। \nनिह, असलमे ओिह िदन हमर मीत जा रहल अिछ एिह लेल हम ओकरिह संगे जा चाहैत छी। \nतखन तँ अहाँकेँ हमरा कĦपनीक नोकरी छोड़’ पड़त। \nजाय िदअ एहन िभखमंगा नोकरी केँ? ओहुना हमरा सन लोक भारतमे रिह कए पाइ अिजर्त क’सकैत अिछ की? ओतए मजूरीयो तँ \nबेसी छैक? \nतखन अहाँक िवदेश जायब एकदम पĸा, की ने? \nहँ...। \nिवदेश जुिन जाउ, पिछला िकछु िदनसँ आलेक्स हमरा यैह कहैत छल। \nहमरा बाटमे अड़ँगा जुिन लगाउ, हम हुनका चेतबैत कहिलयिन आ चुपचाप बाट चलए लागलहुँ। \nजखन गोिवĠदजी गाम छोिड़ पणजी शहर रहबाक लेल गेल छलाह तखनहुँ हमरा बड़ खराप लागल छल। मुदा आब तँ आलेक्स \nअपन गाम आ देश छोिड़ परदेस जाइत छल, आइ हमरा कनेको खराप निह लािग रहल अिछ। \nहम दुनू गोटे होटल पहुँचलहुँ। भीतर जयतिह सभ क्यो हमरा घूिर-घूिर कए देखय लागल। बुझाइत अिछ जे ओकरा सबिहक \nनजिर हमर कैल टनटन केश आ कैल रोइयाँ पर चिल गेल हो, ओ मोनिह-मोन सोचलक। हमर कूर आँिख, उĔजर चाम आ गसगर \nदेह... \nपाखलो, अहाँक बासनमे दूध ध’ दी वा चाह? होटलवला पूछलक। हम भिर बासन चाह ल’ लेलहुँ। दू टा बड़का पाँवरोटी आ एकटा \nकांकण (छोट पाँवरोटी) लेलहुँ। आलेक्स अपन मीतक संग दुबई जाइवला बात करैत रहल। ओकर मीत ओतएसँ ओकरा लेल \nकोनो िवदेशी समान लएबा लेल कहैत रहैक। िवदेश जयबासँ संबंिधत बात करएवला आलेक्सकेँ छोिड़ हम अपना घरक बाट \nलेलहुँ। \nपड़ोसक रुिक्मणी मौसी हमरा घर आयल छलीह। ओ सुलूकेँ उठा कए मुँह धोबाक लेल कहलिथ। हमहुँ अपन मुँह धो लेलहुँ। दू \nटा कपमे चाह ढ़ारलहुँ आ रूिक्मणी मौसीकेँ चाह पीबाक लेल कहिलयिन। \nऔ बाउ! हम एकनिह घरसँ चाह पीिब कए आएल छी, आ ओहुना की हम होटलक चाह पीबैत छी?रूिक्मणी मौसीक एिह जबाब पर \nहम चुप रिह गेलहुँ। ताधिर हम सुलूक मोन बहटािर नेने छलहुँ। ओ थपड़ी पाड़ैत हमरा लग आयिल आ पूछ’ लागल... मामा आइ \nरिब िछयैक ने? आइ तँ अहाँ काज पर निह जाएब? \nहम हँ, किह अपन माथ डोलौलहुँ। \nमौसी आइ अहाँ हमरा अपना ओिहठाम निह ल’ जाएब। आइ हम एतिह रहब...मामा लग। ओ मौसीसँ बाजिल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nहँ दाइ.... हम ओना अहाँकेँ िकएक ल’ जाएब? \nहम आ सुलू चाह पीबतिह छलहुँ तावत रुिक्मणी मौसी बरतन-बासन धोब’ चिल गेलीह। \nसुलूक बाबूजी ओकरा सĦहारबाक लेल तैयार निह रहिथ। ओिह समय ओ केवल डेढ़ बरखक छलीह। नीक जकाँ बािजयो निह \nहोइक। केवल दूई चािर शĤदिह बािज सकैत छलीह। आब तँ ओ साढ़े तीन बरखक भ’ गेल अिछ, मुदा देखबामे पाँच-साढ़े पाँच \nबरखक बुझाइत छलीह। गोर-नार चेहरा। हम ओकरा माथ पर हाथ फेरलहुँ। मोम-सन नरम केश आ कूर आँिख। हम ओकरा \nआँिखमे देखलहुँ, ओहो हमरा आँिखमे देखलक। एक दोसराक आँिखमे हमरा सभक छिव समा गेल। ऐहन बुझाइत छल जेना ओ \nहमरा सँ िकछु पुछ’ चाहैत अिछ। हमरहुँ आँिखमे एकटा चमक सन आिब गेल। एहन बुझाइत छल जेना ओ पूछए चाहैत छलीह, \n\"अहाँक आँिखसँ हमर कोनो पुरान संबंध अिछ ?\" हमर नजिर ओकरा कैल केश पर गेल। ने जािन िकएक ओकर गोर-नार \nचाम, कैल केश आ कूर आँिख देिख हमरा एहन Ćतीत होमए लागल जेना पूरा आकाश मेघसँ आच्छािदत भ’ गेल होअए, ठीक तिहना \nहमर मोन अतीतक İमरणसँ भिर गेल...। एतबिहमे रुिक्मणी मौसी घरक काज पूरा क’ कए अपन घर जािह पर रहिथ िक हम \nसुलूकेँ हुनका संगिह जयबाक लेल कहिलयिन। \nहम निह जायब, सुलू अपन माथ डोला कए जबाब देलक। \nनिह, निह हमरा काज पर जयबाक अिछ, अहाँ मौसीक संग चिल जाउ। दूपहरमे हम जĪदीए आिब जाएब आ अहाँकेँ \nल’ आएब, एतबा किह हम सुलूकेँ समझएबाक Ćयास कएलहुँ। \nसुलू कानय लागलीह। मुदा पछाित जा कए ओ मौसीक संगे जयबाक लेल तैयार भ’ गेलीह। रुिक्मणी मौसी सुलूकेँ ल’ कए चिल \nगेलीह। हम दरबाजा बž क’ लेलहुँ। हमरा िदमागमे आयल सभटा पुरान İमृित एकटा भयंकर गरज केर संगिह िबखिर गेल। बुझू \nहम अपना आपकेँ पूणर् रुपेण ओकरिहंमे ताक’ लागलहुँ.... अपन पिहचानक खोज करय लागलहुँ...। \nगोिवĠदक दादी  Ņारा कहल गेल िखİसा एखन धिर पाखलो केँ İमरण छलिन। \nशाली आ सोनू दुनू भाय-बिहन रहिथ। गामक एकटा छोर पर हुनक घास-फूसक घर छलिन आ अपन िकछु खेती-बारी सेहो \nरहिन। ओ अपनहुँ खेती-बारी करैत छल आ दोसरोक खेतमे काज करबाक लेल चिल जाइत छल। एकर अितिरक्त ओ गरमीमे \nमजूरीयोक काज करैत छल। \nएकिदन शाली लकड़ी काटबाक लेल जंगल गेलीह। कुमािर शालीक संग तीन टा आर İÿी लोकिन छलीह। सभ िदनक भाँित ओ \nसभ लकड़ी कािट कए ओकर बोझ सेहो बना लेलिथ, तखनिह ओकरा सभकेँ सीटी केर आवाज सुनबामे अयलिन। ओ चारू  गोटे \nडिर गेलीह। तािह िदन पाखलो (िफरंगी) जंगलमे िशकार करबाक लेल अबैत छलाह, ओ एहन सुनने छलीह। िफरंगी केर हो-हĪला \nआ İÿीगण पर कयल गेल अĜयाचारसँ ओ पिरिचत छलीह। ओिह सीटीक आवाज सुिन ओकर तँ जेना होशे-हवास गुम भ’ गेल। \nओ बहुत घबरा गेलीह। तावत हाथमे बंदूक नेने तीनटा िफरंगी ओतए पहुँिच गेल। बाघक समक्ष आिब गेलाक पĀात् जेना आन \nजानवर लंक ल’ लैत अिछ ठीक ओिहना ओ सभ लकड़ीक बोझ छोिड़ भागल। तीनो िफरंगी ओकरा सभक पीछा करय लागल। \nअपन जान बचयबाक लेल भाग’ वाली शाली िगरैत-पड़ैत बहुत थािक गेल छलीह। आब आर बेसी गितएँ दौड़ सकब ओकरा बुता \nकेर बात निह रिह गेल छल। ओ पाछू ताकलक, तँ देखलक जे एकटा िफरंगी अपन कĠहा पर बंदूक आ छाती पर एकटा तमगा \nलगौने ओकरिह पाछू दौड़ल आिब रहल छल। ओिह िफरंगीकेँ देिख शाली अपन जान बचएबाक लेल अपन अंितम शिक्त लगा कए \nदौड़लीह। ओ सभटा İÿीगणकेँ  पाछू छोिड़ आर जी-जानसँ दौड़’ लागलीह। बहुत बेसी थकान हेबाक कारणेँ आब ओ थािक कए \nचकनाचूर भ’ गेल छलीह, जोर-जोरसँ उपर नीचाँ होमए बला ओकर छाती आब फािट कए बाहर िनकिल जाएत, ओकरा एहने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nबुझाब' लागलैक। ओकर दौड़बाक गित मंद होम’ लागलैक आ एतबिहमे ओ िफरंगी ओकरा लगीच पहुँिच गेल। लगीचक आन-आन \nİÿीगणकेँ छोिड़ ओ िफरंगी शािलएक िदस बढ़ल आ अंततः ओ शालीकेँ अपन बाँिहमे जकिड़ लेलक। \n     एतबिहमे पाछूओक दू टा िफरंगी ओतए पहुँिच गेल। ओहो सभ शालीक िदस अपन हाथ बढ़ौलक, मुदा ओ िफरंगी ओिह दुनू \nिफरंगीकेँ पुतर्गाली भाषामे िकछु कहलक। ई सुिन ओ दुनू पाछू हटल आ आगू भागए वाली İÿी सभक पीछा करए लागल। \nिफरंगीक बाँिहमे शालीक साँस फूल’ लागलैक आ ओकर वाक् सेहो बž भ’ गेलैक। ओिह िफरंगीक देहमे शैतान आिब गेल छलैक। \n  \n ƅमशः \n  \n२.मूल तेलुगु पń- अžावरन देवेĠदर-अंƇेजी अनुवाद- पी.जयलŞमी आ मैिथली अनुवाद-गजेĠƖ ठाकुर \n  \nकिव अžावरम् देवेĠदर आĠƗ Ćदेशक करीमनगर िजलासँ छिथ आ तेलुगु भाषाक तेलंगाना बोलीमे तेलंगाना \nराĔयक संवेदना आ संİकृित आ ओकर अलग राĔयक लेल संघषर्केँ İवर दैत छिथ। हुनकर छह टा किवताक संƇह छपल \nछिĠह। महाĜमा जोितबा फुले फेलोिशप २००१, रंजनी कुĠदुरती किवता पुरİकारम् २००६, डॉ. मलयāी सािहित पुरİकारम् २००६, \nरांिगनेनी येनĦमा सािहĜय पुरİकारम् २००७ पुरİकारसँ सĦमािनत। ओ िजला पिरषद, करीमनगरक पंचायती राज िवभागमे सीिनयर \nअिसİटेĠट छिथ। \nपी.जयलŞमी, ओİमािनया िवĂिवńालयक , िनजाम कॉलेज हैदराबादमे  अंƇेजी िवभागमे एसोिसएट Ćोफेसर छिथ। िवगत ३० बरखसँ \nअंƇेजीक अğयापन। हुनकर िवशेषज्ञता अंƇेजीमे भारतीय किवता, अनुवाद आ अनुवादशाİÿ अिछ।२००३ मे भागर्वी रावक संग \nिमिल कऽ शीला सुभƖा देवीक िसतĦबर ११ आ ओकर पिरणामपर तेलुगु काĭयक अंƇेजीमे वार अ हƀसर् रैवेज नामसँ अनुवाद। \n२००७ मे गोपीक ननीलू केर अंƇेजी अनुवाद। िİĆĠग नामसँ अžावरम् देवेĠदरक किवताक अंƇेजी अनुवाद Ćेसमे अिछ। \n (तेलुगु किवता: तेलुगुसँ अंƇेजी पी.जयलŞमी Ņारा, अंƇेजीसँ मैिथली गजेĠƖ ठाकुर Ņारा) \n  \nपािन अिछ , माÿ आँिखक नोर \n  \nठोप, ठोपे टा मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nटपटप खसैत पािन ठोपे-ठोपे, \nहम निह कऽ सकैत छी विणर्त, \nपािन निह बहैत अिछ िनरावरोध, \nसुबनŭ निह अिछ भरैत कखनो। \n  \nकलसँ भनसाघर धिर, \nभनसाघरसँ सोझाँक बारी धिर \nभागैत एतएसँ ओþऽ \nएĦहर-ओĦहर करघाक नमरैत ताग सन \nवİÿक संरचना सन \nएĸे घुमानमे हम जाइ छी घूिम। \n  \nकनैत बाल, पािन भरबाक अिछ काल \nदूधक झोँक आ हमर रजİवला एकाĠत \nहुँह ! सभटा एĸे बेर ! \n  \nपािन माÿ सĢताहमे दू िदन, \nछौँकी आ झगड़ा कलपर \nतैयो छी हम सभ İÿी \nजे रहैत छी िमिल कऽ \nबेकाल मे \nदैत Ćाणोक उĜसगर्।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n  \nई सभटा झंझवात पािनये टा लेल \nनिह किह सकैत छी अहाँकेँ अपन पािनक समİया- \nसĦपूणर् भोर खतम होइत अिछ एिह १५ िमनटक कायर्क लेल \nकनेक काल भातक िबनु िबसिरयो सकैत छी \nमुदा िबनु पािनक जीवन चलत? \nएकिÿत भेल जे निह अिछ हमर बेटोक लेल पयŭĢत \nतािह लेल, रİसा भिर नमगर पाँित। \n  \nके अकानैत अिछ संघषर्? \nघर भरल लोक \nगाछ जेकाँ ठाढ़ \nआिक कुरसी जेकाँ बैसल \nतमसाइत हमरापर जे हम छी पछुआएल \nदौगैत छी िबनु लŞयक। \n  \nमुदा निह िहलबैत छिथ आँगुरो हमरा सहायताथर् \nहमर हाथ ओिह बोिरंगकेँ ठीक करैत भेल जे चोिटल। \n  \nओिह पĦपकेँ पीटैत िनकलैत अिछ माÿ छुच्छ ğविन \nहमर Ćाण बहार भऽ जाइत अिछ ओतए काज करैत \nकरर् करर् करर् करर्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nहमर बाँिहक ददर् आ छातीक पीड़ा \nपाताल धिर \nपािन िबला जाइत अिछ कतहु गहॴर नीचाँ \nमुदा तैयो निह बकसैत \nजे हम काज करैत छी खतम करबाक लेल \nचĦमच भिर पािनक बुĠद \nसेहो गĠहाइत। \n  \nकाĠह भेल भोथ \nठेला परल सुवणŭ उघैत \nĤलाउज फाटल \nएकटा अĪप जीवनक बाद \nहमरामे निह अिछ एकर जोड़-तोड़ करबाक सĸ \nहम की कऽ सकैत छी बिहन? \nपािनक चरचे माÿ \nमृĜयुक डरकेँ अिछ खॲचारैत \nपािन अिछ, आँिखक नोर माÿ... \n“नीलाĠटे कžीले...” मनकĦमा थोटा लेबर अƂडासँ \n \n \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); 2. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿर्कामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \nनीचाँक दुनू काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा चौदह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \n \nनताशा पĠƖह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \n \n  \n2. \nमğय Ćदेश याÿा- Ĕयोित\n  \nचौदहम िदन \n5 जनवरी 1992 रिविदन \nआइ हमर सबहक पूरा िदन याÿामे बीतल। रİता भिर हमसब अपन पुरान बातके मोन पाड़ैत रही। पूरा बॉगी हमरा \nसबलेल आरिक्षत छल। लेिकन हमसब एक कĦपाटर्मेट के इदर् िगदर् जमा रहै छलहुँ। पता निहं फेर एहेन अवसर किहया आयत। \nफेर िवदाई के गीत गाबैत-गाबैत एक गोटै कानऽ लागल तऽ सब िकयो भावुक भऽ गेल। अिह बीच एकटा बिढ़या घटना भेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nहमर सबहक हĪला गुĪला सुिनकऽ एक गोटय āीमान उधम िसंह जे एडवेĖचर क् लब के Ćेिसडेěट छलैथ आ िटİको Ņारा आमंिÿत \nभेलाक कारण टाटा जा रहल छलैथ सेहो अपन बॉगी छोिड़ हमर सबलग आिब गेला।ओ हमरा सब बीचम आर बच्चा बिन गेल \nछलैथ आर हमरा सबके आर मज़ा आिब रहल छल। राितके 10ः15 बजे हमसब िवलासपुर İटेशन पहुँचलहुँ।चुंिक गाड़ी तीन घěटा \nिवलĦब छल तैं नागपुर पैसेĠजर छुिट चुकल छल।आब हमसब बॉĦबे हावड़ाक Ćतीक्षामे छलहुँ। \n  \nदेवीजी : Ĕयोित      \n      \n  \nदेवीजी \nदेवीजी खेल Ćितयोिगता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \n       बरसातक समयमे जिहया बरसात निहं भेल रहैत अिछ तिहयाकेसमय बƂड सुहावन होयत अिछ। \nतािह Ņारे देवीजी Ćधानाचायर् के सहमित सऽवािषर्क खेल Ćितयोिगता अिह समयमे राखैके िवचार बनौली। मौसमक जानकारीपािब िकछु उिचत िदन\n के खेल िदवस घोिषत कएल गेल।सब बच्चा सब जेपिहनेहे सऽ जुटल छल तैयारीमे से आर जोर-सोर सऽ भीड़ गेलैथ।खेल िशक्षक-\nिशिक्षका सेहो ĭयİत छलैथ। देवीजी Ćितयोिगताक तथा ईनामक ĭयवİथामे जुटलछलैथ। हुĠकर सहयोगसऽ दौड़ , बाधा दौड़ , हाई जĦप, लांग ज\nĦप, तैराकी,डाइिवंग, बाİकेट बॉल, बॉलीबॉल, बैडिमěटन, टेबल टेिनस, हॉकी, फुटबॉल,ƕो-बॉल, कबƂडी, खो-\nखो आिद खेलक Ćितयोिगता आयोिजत भेल। \n             सबलग सुिनिĀत कायर्ƅमक जानकारी दैत काल देवीजीखेलकूदक महĜव बताबऽ लगली। देवीजी कहलिखन जे खेलकूद के लेल तेज\nिदमाग आ शारीिरक हरकत पर िनयंÿणके आवĮयकता होयत अिछ।कोनो खेलकिनयम के अनुशासनमे रिह जीत भाव सऽ उĜĆेिरत भऽ पूरा समूह \nस तालमेलबनाबैत अपन शारीिरक गितिविध पर िनयंÿण राखैत खेल Ćितयोिगतामेभागलेनाई बƂड आसान निह होयत अिछ। अिहलेल İवİथ शरी\nर, लगातारशारीिरक āम करैके क्षमता तथा अĥयास बहुत जरूरी  होयत अिछ।तािहदृिƠकोणसऽ खेल मे सफल भेनाई पढ़ाई िलखाई सऽ बेसी मु\nिĮकल छै। जॕ पढ़ाईएकबेर केने छी तऽ जĪदी िबसरत निहं लेिकन खेल माÿ िदमागेमे याद रहनेनिहं होयत छै। लगातार अĥयास के िबना कोनो उ\nच्च İतरीय खेलमे सफलभेनाई असंभव होएत अिछ। \n           देवीजी बािलका सबके ĆोĜसािहत करैत कहलिखन जे िबहारकेबािलका सब सेहो खेलजगतमे बहुत उžित केने छिथ।हालेमे िबहारक बािल\nकाकसमूह जूिनयर नैशनल ƕो बॉल Ćितयोिगतामे, जे िक मुĦबई मे आयोिजत छल,मğयĆदेशके परािजत कऽ राįƏीय İतर पर तेसर İथान ĆाĢत के\nलक। अिह टीममेĂेता राय, नेहा रानी, सुमेधा तथा िĆयंका दयाल िवशेष रूप  सऽ नीक Ćदशर्नकेलैथ। देवीजी अिह बातक सĦभावना ĭयक्त केल\nिखन जे भिवįयमे िबहार िƅकेटएशोिसयेशन सऽ आयोिजत अěडर १३, अěडर १५ आिद िƅकेट मैचमे अपनिवńालयसऽ उपयुर्क्त छाÿके अवसर \nदेल जायत तथा अिहसब खेल Ćितयोिगताकबाद इनडोर खेल जेनािक कैरम सतरंज इĜयािदक Ćितयोिगता सेहो आयोिजतकैल जायत। \n         तदोपराĠत, िनिĀत कायर्ƅमानुसार सब Ćितयोिगताक आयोजनभेल आ कखनो नीक आ कखनो किनक भांगठ के संग सब पूरा भेल ।Ƈामवा\nसी सब खूब भीड़ लगाकऽ देखऽ एलैथ जािह सऽ बच्चा सबके खूबिहĦमत बढ़ल। अĠतमे जीतैबला बच्चासबके पुरİकार सेहो भेटल। गामक लोक\nसब िवńालयमे बच्चासबहक सवŮिगक िवकासलेल होयत िविवध Ćयास सऽ बहुतĆसž छलैथ। Ćधानाğयापक, देवीजी आ पाठशालाक अĠय कमर्चा\nरी लेल सबसऽपैघ पुरİकार यैह छल।  \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक बजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे करक दशर्न करबाक \nथीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे संğयाĔयोित! अहाँकेँ \nनमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ पाप नƠ भऽ जाइत \nछिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ धे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ \nिज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः प॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ \nकĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž होिथ। अपन देशक \nगाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  दौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव \nकरबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ नेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय \nवषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व होइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए \nआ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए बाली गाय, दौगय बला \nजĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला गाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत \nकरी। \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवाफोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, Mithilakshara \norPhonetic-Roman.) \nLanguage: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, Mithilakshara and \nPhonetic-Roman/ Roman.) \nइंिग्लश-मैिथली कोष/ मैिथली-इंिग्लश कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदान ई-मेल \nŅाराggajendra@videha.com पर पठाऊ।   \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based \non ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.   \n \n१.पĽी डाटाबेस आ \n२.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \n१.पĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण/ संकलन/ सĦपादन-पĽीकार िवńानĠद झा\n , नागेĠƖ \nकुमार झा एवं  गजेĠƖ ठाकुर\n Ņारा) \nजय गणेशाय नम: \n  \nजय गणेशाय नम: \nजय गणेशाय नम: \n(1) \nअथ पÿ पšजी िलखते: अथ सिरसब Ƈाम: देवािदĜ य रėाकरापĜ य-छादन।। Ćज्ञाकरापĜ य-बनौली नम समेत।। िनितकर सĠ तित \nकेशवापĜ यदनाद-गंगेĮ वरा पĜ य गौिर शौिर कुलपित-बधवास।। मिहपािण सĠ तित-खांगुड़ गयड़ा समेत।। ƇहेĮ वरापĜ य-जॲकी।। \nगणेĮ वरापĜ य-सकुरी।। सोने सĠ  तित-कटमा ओ सकुरी।। भवािदĜ यपĜ य-सतैढ़।।  रघुनाथापĜ य-उĪ लू।। कौिशक-उĪ लू।। \nिगरीĮ वरापĜ य-सतैढ़।। वाİ तु सुत ऋिष-सतैढ़ सĦ Ćित-फरकीया िशवािदĜ यापĜ य-रतवाल मतहनी।। हरािदĜ यापĜ य-बिलवास āी \nकरापĜ य-ननौरे।। शुिचकरापĜ य-जगĠ नाथपूर हĪ लैĮ वर-रूƖपुर पैकटोल।। केशब बागे बसुĠ धर-नरघोघ रामदेवापĜ य-िसंडोआ।। \nकामदेवापĜ य-डीगरी गढपािण सĠ तित-गौर वोड़ा।। अथ निजबाक Ƈाम भासे सĠ तित विलया रातु-िदगउĠ ध।। काĠ ह सĠ तित \nगोिवĠ द-भड़ाम।। सोम सĠ तित-नाहस।। सुपन वासू-देउिथ।। नारायण पुराई-ƙŌपुर।। िमā रामापĜ य-अचौढ़ी।। शु िचकरा \nपĜ य- बिलया ƙŌपुर।। छीतू पारू -पीलखा।। िशवाई-महूिलया जहरौली।। ईĮ वर नारू -नोहड़।। āी धरापĜ य-िदमĠ दरा-एते \nजिजवाल Ƈाम-अय खě डबल Ƈाम ठ. हराई सĠ  तित-भखराइन।। सोमेĮ वरापĜ य-बुलवन कधुवा समेत।। ठ. अनĠ त हिर-\nलखनौर।। भोगीĮ वरापĜ य गोपाल सĠ तित-बथई-हरड़ी।। गढाघरापत्  य-पौराम।। रėाकरापĜ य-हलधर तेतिरया हरडी खě डबसा \n।। ठ. दूबे सĠ तित भौर।। लाखूमशिहमित-बेहद यमुगाम।। योगीĮ वरापĜ य-सोĠ दपुर सरपरब कुरहनी वासी Ņीट खě डबला।। \nशुभƖþापĜ य-देशुआल।। झाझू सĠ तित-रैयाक गुरदी सोनकहमेरी।। वाİ तु, वागू, िहरू -देउरी गोपालापĜ य-गढ़।। देने सĠ तित-\nचनुआरी।। पक्षधरपल-तेतिरया।। िदनकरापĜ य-पॲसक, बथदी िबहारी-उभय गोरादी-साधु सƘित-बथयी।। लŞ मीपित सĠ तित-\nखरसा गणेशवरापĜ य-गणेĮ वरापĜ य-गुलदी।। हĪ लेĮ वरापĜ य बेलारी।। जीवेĮ वरापĜ य-अलय।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \n  \n(2) ''अ'' \nसोमकंठ-सरपरब।। रिब सĠ तित-गौर ƙŌपुर।। जयकर सĠ तित-सजनी।। भासे-डीह।। देवेĮ वरापĜ य-देशुआल।। \nपक्षीĮ वरापĜ य-यमुगाम।। िगरीĮ वरा-मĜ य-देशुआल िवĠ ğ येĮ वरापĜ य-वैकुě ठपुर।। िशितकंठ सĠ तित-खुņी ।। रėनेĮ वरापसगुलदी।। \nअथ गंगोलीƇाम-महामहो सुपट सĠ तित-गोम कटमा।। होरे सĠ तित-िबसपी।। हारू  सĠ तित- देशुआल।। हिर सĠ तित-डुमरा।। \nिदवाकरापĜ य-िदगउĠ ध।। गौरीĮ वर सĠ तित जगनाथापĜ य-धमर्पुर।। कुमर-गंगोली वासी।। कमलपािण-वैगनी, वड़Ƈाम।। डालू \nसĠ  तित-सकुरी।। गयन सĠ तित-खरसौनी ।। एते गंगोली Ƈाम।। अपथपबौली Ƈाम-रिव सĠ तित-िबरौिल।। उदयकरसĠ तित-\nसपता देशुआल।। मिहपित सĠ तित-कोशीपार डुमराही।। हिरयािण सĠ तित-गोधनपुर लŞ मीदþापĜ य-गोनोली।। नारू  सĠ तित \nभतौनी डहुआ।। रूद  सĠ  तित-बछौनी।। रूद  सुत पाठक भीम-भीरडोआ।। जागू सĠ तित-रयपुरा।। िवशो सĠ तित-चणौर।। \nबासु गौिर सĠ  तित-महरैल।। केशव गोिवĠ दापĜ य-राजे।। दामोदरापĜ य-राजे िशवदþापĜ य-बि़ढयाम।। गोगे सĠ तित-सहुड़ी।। \nयशोधरापĜ य-मेयाम।। दामू सĠ तित-अĦ मा।। पुě याकरपĜ य: पैकटोल पिनहथ उँदयी सĠ तित-धेनु।। मधुकर रėाकर Ćभा कर \nिवभाकरापĜ य जगित।। एते पवर्पĪ लीƇाम।। अथ सोदपुर Ƈाम-ƇहेĮ वरापĜ य-धउल।। रूƖेĮ वरापĜ य-िवरपुर।। धीरेĮ वरापĜ य सुĠ दर \nिवĮ वेखरापĜ य भवे माधव-हसौली।। रामापĜ य-रमौली।। बाटू-बड़साम।। रूिच  बासुदेव-कुसौली।। यटाधरापĜ य-पचही।। \nगयनापĜ य: रोहाड़:’बहेड़ा।। रित हिर-टाटी।। बाİ तु सĠ तित-तेतिरहार।। रूपे  सĠ तित-िसमखाड़।। बसाउनापĜ य-कĠ हौली।। \nकामेĮ वर सुरेĮ वर राम।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \n  \n(3) \nनाथापĜ य-भौआल।। काĠ हापĜ य-सुखेत।। िÿपुरे-अकडीहा।। रितनाथापĜ य डालू-कटका।। बाटू सुत हलधर āीधर-\nकेउँटगामा।। सुधाकरा पĜ य-गौर।। म. म. उ. िĂनाथपत्  य-िदगउथ।। म. म. उ. भवनाथ Ć. अयाचीसुत म.म.उ. शंकर महो \nमहादेव महो मासे महोदारो सĠ तित सिरसन अपरा भवनाथ Ć. अचाचीसुत शĦ भुनाथ रूƖनाथापĜ य- बािल।। महामहो \nदेवनाथापĜ य-िदगउĠ ध।। महो रघुनाथापĜ य-रैयाम।। जोर सĠ तित-िवठौली िमसरौली गोपीनाथापĜ य- मानी, जगौर।। म. म. उ. \nजीवĮ वर सुत गणपित हिरपित-मिहया।। लोकनाथापĜ य-मािझयाम खोिर। हरदþ काधदापĜ य शहड़ सुहथिर।। देवे सĠ तित-\nमिहया।। एते सोदरपुर Ƈाम।। अथ गंगोरƇाम—बीनू वासू कुरूम  भौआल केशवापĜ य-अिहयारी-पोनद।। सनाथ सĠ तित-िवरनी \nवासी।। भोरे सĠ तित मिहĠ Ɩ पुर।। िवठू कािद बेकक।। \nअय पĪ ली Ƈाम-हलधर सĠ तित-बनाइिन।। महामहो उँमापित समौिल,वारी, जरहिरया।। रूपनाथ  सĠ तित िगरपित-समौिल’ पशुपित-\nसमौिल।। महाĆबंधक।। रघुनाथापĜ य: दड़मपुरा नरहिर, रघुपित सĠ तित-समौिल।। देवधरापĜ य- कछरा, देउरी।। गांगु सĠ तित-\nदोउरी।। िदवाकरापĜ य-देउरी,सकुरी, मोहरी-कटैया।। घोटक रिव सĠ तित-कटैया।। ƇहेĮ वरापĜ य: कछरा।। रामकरापĜ य-\nभालय।। िनितवरापĜ य-राजोसितĮ वरापĜ य-िसĦ भुनाम।। काĠ हापĜ य-पड़ौिल।। िवरमिमāापĜ य-ततैल।। रामदþ सुत केशव \nसĠ तित-काĠ ह-हाटी।। महाई सĠ तित-फूलदाहा माधवापĜ य-िदवड़ा।। इबे सĠ तित-बेहरा।। नरिसंहापĜ य हिरपुर।। मुरा री सĠ तित-\nमुराजपुर।। भोगीĮ वर राजेĮ वरापĜ य पुरे सĠ तित-अलयी।। वंशधरापĜ य-अलय।। गोिवĠ दा पĜ य-रैयम।। कीसे सĠ तित राम \nसĠ तित वाटू सĠ तित-नंगवाल।। ĆभाकरापĜ य-पजुर्आिर।। िहताई सĠ तित-िवİ याक्षापĜ य नकेसुता-बैकुंठपुर।। हारू  सĠ तित-\nनैकंधा।। किवराज  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n  \n(4) ''आ'' \nसĠ तित-मछैटा।। िसंहेĮ वरापĜ य-ननौर।। िमÿकरापĜ य-ननौर-राजखंड,पाली।। जयकरापĜ य-कुसमाल, िपě डारूछ , बारहता, \nरताहास पाली कछरा।। माधवा।। पĜ य गौरीĮ वरापĜ य अिहयारी, टूपाभारी।। गणपित, गांगु सĠ तित-अिहयारी।। यशु, डगरू  \nसĠ तित-कुरूम।।  बागू सĠ तित-रोहाल, कटैया।। गोिवĠ दा पĜ य हचलू सुत िदवाकरा पĜ य-सुदई, षिनहथ।। होराइ सĠ तित-\nअि़डयारी।। रूƖेĮ वरा पĜ य-भड़गामा। बाटू सĠ तित-सĠ दलाही, पाली पाली, िवशानĠ द पĜ य-ƙŌपुर।। थेतिन सĠ तित-जलकौर \nपाली।। चĠ दौत पाली दुगŭिदĜ य पĜ य-मिहषी।। देवािदĜ यपĜ य-िबहार, मिहषी समेत।। रतनू ĆoरėािदĜ य पĜ य-मिहषी।। \nरėाकरापĜ य-यशारी।। ततो धोधिन सĠ तित-यशिर।। िवशो, āीकर, शुिचकरापĜ य-पुरोठी।। जीवे सĠ तित-मोिन।। बादन सĠ तती \nआसी।। सुधाधरापĜ य मांगुसĠ तित-मोनी।। भवदþापĜ य-पुरोही।। (100/05) शुभंकरा पĜ य- जमदौली।। पौथू सĠ तित-परसौनी, \nजरहिटया, सकुरी।। कुसमाकर सĠ तित-जमदौली।। यटाघरा पĜ य-सकुरी।। āीवधर, वंशीधरापĜ य-सकुरी।। बुिŀधरा पĜ य-\nततैल।। काĠ हापĜ य-अलय, सकुरी।। इनसĠ तित सकुरी।। मुरारी सĠ तित रामापĜ य-मिहĠ Ɩवाड़।। िवशो सĠ तित रूƖेĮ वरापĜ य-\nकोलहņा।। गणेĮ वर नĠ दीĮ वरापĜ य-मिहĠ Ɩवाड़।। गोिवĠ दायĜ य= हिरपुर।। िवरेĮ वर नरिसंहापĜ य-रादी āीधरापĜ य बेलउँच राढ़ी।। \nगुणीĮ वरापĜ य-कोइलखा।। ƇहेĮ वरापĜ य चहुँटा।। शोपालापĜ य-समैया।। हिरपािण सĠ तित-समैया।। बाछे सĠ तित होरेĮ वर \nमितĮ वर मंगरौनी।। बाटू सĠ तित-कटउना।। जसू, शतू सĠ तित-सकुरी।। गणपित सĠ तित भगवसĠ तित-पचाढ़ी।। \nगुणाकरापĜ य-बरेहता सोĠ दवाड़।। पुरािदĜ या पĜ य-मृगİ थली एते पĪ ली Ƈाम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \n  \n(5) \nहरड़ी।। धनेĮ वर-मिझयाम, कनईल, लोहना समेत।। लाखू सĠ तित-कनइल।। चाण सĠ तित रितĮ वर-छामू।। रामकर कृį णाकर-\nथुगाम वासी।। भोगे सĠ तित शंकर गुदे-िदवड़ा।। इबे-जरहिरया।। देवे सĠ तित-रहड़ा।। गोढ़े-रहड़ा।। गोĠ दन चाण- पुरोिहत \nगोपाल सĠ तित मारू -वरूआड़  सुपे संखवाड।। āीकर-पेकटोल।। गौरीĮ व-रतेकुना।। िमā भगव-पुरामिनहरा।। चƅेĮ वर \nसĠ तित-दहुड़ा करूहरा।  देहिर-ततैल।। सोम-ततैल।। सािĠह सĠ  तित- गोधनपुर।। देवे सĠ तित-कािदकापूर। (ताई-तÿेव ।। \n।। गोना सकराढ़ी-िथितकरापĜ य-आडू.गावासी-मिझयाम समेत।। बुधौरा सकरादी, दूबा-सकरादी अĠ हार बरगामा समेत।। एके \nसेकराढ़ी Ƈाम।। अथ दिरहरा Ƈाम-िÿपुरािर सĠ तित-िसंहाāम।। हिरकर बु िŀकर रूपनािद  िवजनपुर।। यशİ पित सĠ तित \nगणपित भड़ैली।। गुणपित सĠ तित-पठोङगी)।। िवńापित-पुडरीक-मछदी। केशव-अमरावती। िशरू -कुरूम  सोने सĠ तित \nभौजाल।। िशव-यमुगाम।। गुणाकर पŃकर मधुकरपņो। Ćज्ञाकरापĜ य-कुसुमाक-वड़गाम।। िमÿकरापĜ य-जरिह टआ।। Ćसाद \nगौरीĮ वरापĜ य-भरउड़ा सĠ हवा समेत।। िदवाकरापĜ य-अलई।। िदनकरापĜ य सोनतौला।। रितशĦ मŭवस-सकुरी।। भवशĦ मŭपĜ य-\nƙŌपुर।। यटाधर-ƙŌपुर।। शिशधरापĜ य-पिनहारी।। बागू गांगू तरहट।। गोिवĠ द-काĠ ह-पचही।। नारू -यशराजपुर।। बाटू-\nƙŌपुर।। इĠ Ɩपित हिरनगर आग् नेय।। झॲटपाली दिरहरा िसमिसम कोइलख िवĮ वनाथापĜ य मिहसान कोइलख समेत।। \nिवधुपित-तÿैव।। होरे उराढ़ वासी।। गांगू-कछरा।। रघुपित सेघ कठरा।। काĠ ह-कटैया जादू सरहरावासी कृį णपित गुणीĮ वर: \nफूलमित।। सुĠ दर गांगू-तंÿैव।। मतीĮ वरापĜ य-सुĠ दरअलई समेत।। सुरपित-गोलहरी, अलय समेत।। िगरीĮ वरापĜ य-उिडसम।। \nपě डोिल दिरहरा-हिरकर सĠ तित िसहौली।। शंकरपरनामक गोदे-नवहथ।। काĠ हा पĜ य-नवहथ। आसो-िचलकौिर।। भाइ \nसĠ तित-ततैल, तेतिरया, िसमिर।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n  \n(6) ''उ'' \nकनसम।। गोि़ढ सĠ तित-बि़ढयाम। सुपन सĠ तित-गांगू िमņी।। िवशो-तÿैव।। िहक सावे-दीघीया।। धीरेĮ वर सĠ तित-तारडीह, \nजलकौर-दिरहोश। िमā काĠ हापĜ य-मतउना।। गंगेĮ वर सĠ तित िमā दुगŭिदĜ यापĜ य-चडुआल।। देवधरापĜ य।। अिग्नहोिÿक \nमहामहोहिर सĠ तित-नेतवाड़।। नारू  सुत रूिच -महुआल।। िवभाकरापĜ य-िसंिधया।। Ćभाकर सुत जुधे-पटसा।। नोने-\nजगवाल।। नारू  सुत बाटू Ćभृित-अĠ दोली।। गोि़ढ सĠ तित-धनकौिल िमā हिर सुत चě डेĮ वर-चंडगामा।। नारायण-उने।। िमā \nमितकर-बघोली।। धामू सĠ  तित-पोजारी।। शूलपािण-रतौली नीलकंठ-पोखिरया रूपन -रतौली।। खांतर-बड़गाम।। बासू सĠ तित-\nबाली मुिनĆo िवरĮ वरापĜ य िदवाकर-राजनपूरा।। रिवकर-छÿनछ राजनपुरा,सीसब समेत।। गुणाकर िसि़ढबाला।। Ćिसि़ढवाल।। \nहिरकर-जरहिरया,ततैल समेत।।  ƙŌेĮ वरापĜ य रėाकरापĜ य-पंšचारी।। िवĮ वरूपसĠ तित-पिनहारी।। शूलपािणƚाता नीलकंठ-\nबोथिरया।। रूपन  सुत भोग िगरी-रतोली।। यवेĮ वर-जरहिरया-ƙहमेĮ वर तÿैव।। एते दिरहरा Ƈाम।। अपथ माě डर Ƈाम-गढ़ \nमाě डर कामेĮ वरापĜ य-बथया।। महþक जोर सĠ तित-बघांत।। सुइ भवािदĜ पĜ य-कनैल, मुठौली समेत।। िदवाकरापĜ य- जॲकी,मिढ \nझमना।। हरदþ सĠ तित-खनितया।। गुणाकर, जयकर-खनितया।। माधवापĜ य-अरिडया।। रित, डालू-भौआल, दोलमानपुर।। \nबेगुडीहा।। खांतू। ठाकुर, सरवाई, केउƏै सĠ तित-भौआल।। गदाई-दोलमानपुर-केशवापĜ य-असमौ।। कानहापĜ य-आसमा।। \nसूपे, िवभू-कटमा िवभू,भानुकर िपलरवा।। किवराज शुभंकरापĜ य-कटमा।। वागीĮ वरापĜ य-मिहषी, गांगे।। रूपधरा  \nपĜ य=मङÿर्ौनी।। रिवदþापĜ य िवशो-देउरी।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \n  \n(7) \nहिरकर-िवजहरा।। खांत-जरहिरया।। हिर-मङरौना।। होरे-केउँट गामा।। सुधाकर-वारी।। शुभंकर-सकुरी।। पशुपित सĠ तित \nगुणपित-ओकी।। (18/09) (18/09) िशवपित इĠ Ɩपित-रजौर। कृį णपित-पतौनी।। रघुपित-(18/03) जगौरा।। Ćजापित-\nअमरावती।। छीतर- जगौर।। आड़िन सĠ तित कुलपित कटैया।। नरपित-दहुला।। रिवपित-कटका।। महादेव-िसर खि़डया \n(āीखंड)।। रितपित-(18/03)-िसहौिल)। दूबे-दुबौली।। पौखू-िबठुआला।। धनपĜ या- सरहद।। िवधूपित-पतनुका।। \nसुरपित, रतन-कनखम।। सोम-बेहद।। भवे, महेश-कटैया।। गुणीĮ वर-कटाई।। पीताĦ बरा पĜ य-कटाई, जमुआल।। देवनाथा \nपĜ य िमā नĠ दी सĠ तित-बेहटा।। जीवेĮ वरापĜ य-ओंराम।। िसंगाई-ननौरा।। दुगाई-तेतिरहार।। नगाई-कोइलख।। बागीĮ वरापĜ य-\nसकुरी।। रूिचकराव  शीरू -जरहिरया, मकुरी।। लक्षमीकांतापĜ य-िÿपुरौली।। हिरकाĠ तापĜ य दिहला।। उमाकĠ ता पĜ य ƙहĦ पुर \nसुगĠ ध सĠ तित-कनसी।। महेĮ वरापĜ य मझौली।। गुणे िमāापĜ य-थुबे, खरका ।। सोिर िमāापĜ य-ƙहमपुर।। गयन िमāा \nपĜ य, वीरिमāापĜ य-वारी सकुरी।। हिरशĦ मŭपĜ य सुधाकरािद-मृगİ थली थेछ िमāापĜ य-अĠ दौली।। सुरेĮ वरापĜ य। ƇहेĮ वरापĜ य-\nकटउना।।हिर िमāापĜ य-कटउना।। ऋिष िमāापĜ य-बेलउँजा।। यित िमāापĜ य-कटउना ।। कीतूर् िमāाद मतीĮ वरापĜ य-\nगोआरी।। िगरीĮ वरा पख-िमāरौली।। हरे िमāापĜ य-खपरा ।। बाछेिमआपĜ य-हरखौली।। हेलन, नरदेव-लेखिŅया।। िशवाई \nसĠ तित-विलयास, धयपुरा।। \nसवŭनĠ द-दलवय, सकुरी।। दलवय िİथत-असगĠ धी।। चĠ Ɩकरापल-कोवड़ा।। कुलधर, रामकरापĜ य-िदपेती, बेतावड़ी।। चोचू \nमोचू-पीहारपुर गोआरी समेत गोपाल सĔ जन-ƙŌपुर, जगतपुर।। िमÿकरापĜ य,रूपनापĜ य-मिहषी, सकुड़ी ।। सुथवय सĠ तित-\nअपोरवािर, जहरौली।। रितधरशुमे-कनपोरविरतरौनी।। हिर सĠ तित-िनकासी, यमुगाम।। एते माě डर Ƈाम:।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \n  \n(8) ''ऊ'' \nअथ बिलयास Ƈाम:।। िभखे, चुĠ नी, िनितकारपĜ य-चुझनी।। दूबे सकुरी।। सुरानĠ द-बैकक वासी।। रित सĠ तित-खड़का।। \nिशवािदĜ या पĜ य मुराजपुर, ओगही, यमुथिर।। शुभंकरापĜ य-ततैल, कमरौली ।। नĠ दी सĠ तित-भौआल, अलय, सतलखा।। \nसुधाकरापĜ य-जरहिरमा।। राम शझिपĜ य-जादू धरौरा।। केशव-यमसम।। शिक्त āीधर-सकुरी मिहĠ Ɩपुर समेत।। मĿु सĠ तित \nनारायण िसमरी, जालय, खड़का।। महĠ थ सĠ तितमाड़र िशरू  सĠ तित-िबशाढ़ी।। रूƖािदĜ यापĜ य-िवठौली।। रूिच  सĠ तित \nउदयकरापĜ य-नरसाम।। एते विलयास Ƈाम:।। \nअथ सतलखा Ƈाम: गुणाकर-डोक् हरवासी।। िवभू सĠ तित भाį करापĜ य-सतौिल।। िदवाकरापĜ य-सतौिल।। चĠ ƖेĮ वरापĜ य-\nकĽोली।। शंकरापĜ य-सतलरवा लोहरा पĜ य, नĠ दीĮ वरापĜ य, यवेĮ वरापĜ य-कछरा।। अथ एकहरा Ƈाम:-āीकर-तोड़नय।। जाटू \nसĠ तित-सरहद।। शुभेसĠ तित-मैनी।। सोने सĠ तित-मě डनपुरा लक्षमीकरापत् य-संƇाम।। रूद  सĠ तित-आसी।। धाम-\nनरॱध, जमालपुर।। गढकू-कसरउढ़।। बाटू-िसंधाड़ी।। िथते-खड़का ।। िमते-कĠ हौली।। गणपित पतउना।। जाने-ओड़ा।। \nकोचे-रूचौिल।।  शुिचकरापĜ य- मुराजपुर।। िचÿेĮ वरपĜ य-नरॱछ।। एते एकहरा Ƈाम।। अथ िवĪ वपंचक ( बेलउँच) Ƈाम: \nधमŭिदĜ यापĜ य-िससौनी ।। रामदþ हरदþ, नोना िदĜ या सĠ तित- रितपाड़।। शुधे सĠ तित-सुदई।। िशरू -Ņारम।। \nगयािदĜ यापĜ य-ओगही।। महािदĜ य कĦ मर्पुर बछौनी समेत।। जीवािदĜ य-उजान।। रूƖािदĜ य-दीप सुदई।। सवŭिदत-ति़डयाड़ी।। \nदेवािदĜ य-ƙŌपुर।। İ ėािदĜ य-काको।। िमचािदĜ यापĜ य नारू -काको वासू-देड़ािरया ĆाणािदĜ य पस हिर, गयन-कĠ होली।। शुपे-\nकोलहņा।। रूकमािदĜ य-ओझौली।। केउँदू-सकुरी।। महथू-सकुरी।। चौबे सĠ तित-सतलखा।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \n  \n(9) \n  \nअथ हिरअम Ƈाम-लाखू सĠ तित-रखवारी।। केशव-दामू-मंगरौना।। (25/07) मांगू-नरिसंह-िशवां।। (18/09)- हारू  िशवा।।  \n(27/05) नरहिरसĠ तित-विलराजपुर चाण िदनू-कटमा।। परमू लाखू-आिहल।। रित गुणे-कटमा।। माधव सुत सĠ तित-भच् छी।। \nएते हिरअम मूलƇामा।। अथ टंकवासटाम् किवराज लŞ मीपािण-नीमा।। सुरेĮ वरापĜ य,दामोदरापĜ य-पटिनया गंगोली।। रिव शमŭ \nखंग लŞ मी शĦ भŭ-ƙहमपुर।। पतरू , शीरू -पटिनयाँ पोखरौनी भौर, सकुरी।। जागे सĠ तित-रतनपुरा।। महाई सĠ तित-पिरहार।। \nदेवदþापĜ य-पीलखवाड़।। रिवदþापĜ य-बहेड़ा।। पाँखूसĠ तित-िसरखंिडया ( āीखंड)।। सुषन, मारू  सĠ तित-नरधोध।। \nहराई, शुिचकर, Ćीतकरापत्  य-अकुसी।। हिरĆŌ- पोराम।। दामोदरपĜ य-बेहरा।। उँमापित सĠ तित-ततैल।। एते तंकवाल \nƇामा:।। अथ घोसोतƇाम: रितकाĠ ह-पचही।। रूिचकरापĜ य-नगवाड़।। रूद  सĠ तित-यमुथिर।। रूद  सĠ तित-गĠ धराइिन।। \nगणपित सĠ तित-घिनसमा।। कृį णपित सĠ तित-खगरी।। पृĝ वीघरापĜ य-सकुरी।। रूƖ चĠ Ɩ-डीह।। एते घोसोत Ƈामा:।। \nअथ करĦ बŌ Ƈाम इĠ Ɩनाथा पĜ य कोई लख।। शोिरनाथापĜ य-दीघही।। रामशĦ मŭपĜ य-ƙŌपुर।। रितकरापĜ य-मिझयामा \nबुि़दकरैव।। बुिŀकरापĜ य सĠ तित काĠ हापĜ य ककरौड़।। हचलू सĠ तित-कनपोखिर।। गणेĮ वरापĜ य-केडरहम।। लाĠ ही सĠ तित-\nगोि़ढ-सैतालवासी।। सदु-रूिच  सĠ तित हरदþापĜ य-घनकौिल।। िनितपĜ य-बछांत।। नोने सĠ तित-वेला।। लािĠह सĠ तित \nमुरदी।। सादू सĠ तित-ककरौड़।। मांगू सĠ तित-सोन, कोलखू, मघेता समेत।। मधुकरापĜ य-दोलमानपुर।। सदुoिगरीĮ वर \nसĠ तित नरिसंह नडुआर।। āीवĜ स सĠ तित-बेहट।। सदुoकेशव-िसरखंि़डया ( āीखंड)।। वराह सĠ तित-तरौनी।। रामावĜ य-\nतरौनी।। काĠ ह, āीधर-तरौनी।। रघुदþ रूिचदþ-रूचौिल।।  सदुपाğ याय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \n  \n(10) ''इ'' \nमाधवापĜ य-मझौरा।। सदु. रामापĜ य-झंझारपुर।। गुणीĮ वरापĜ य-झंझारपुर।। सदुo भवेशवरापĜ य-अनलपुर।। हिरवंशापĜ य-\nमुजौिनया।। िशववंशापĜ य-रोहाड़।। धूþर्राज म.म.उ. गोनू सĠ तित-िपě डोखि़ड।। एते करĦ बहा Ƈाम:।। अथ बूधवाल Ƈाम:।। \nरिवकरापĜ य-खड़रख सुरसर समेत ।। सुपे सĠ तित-ƙहमपुर।। राम चाण-मिझयाम।। ढोढ़े-बेलसाम।। उगरू -सतलखा।। \nकाĠ हापĜ य-वेलसाम।। दूबे, हिरकर-हिरना।। दामोदर-सकुरी।। राम िदनू-सुĠ दरवाल।। गंगािदĜ य िवकम-सेतरी।। सदुoभानुसुत \nगणेĮ वरापĜ य-पिरणाम।। गुणीĮ वरापĜ य उजान।। कोने-पीलखा।। गंगेĮ वर-मिलछाम।। रूिचकर  रितकर-गंगौरा।। महेĮ वर-\nफरहरा।। गौरीĮ वर-मिदनपुर।। िवशो सुधाकर-डुमरी।। सूयर्कर सĠ तित-िसडरी।। ƇहेĮ वर-मिहषी।। भोगीĮ वर-िचलकौिल।। \nबासू-बोधाराम।। उदयकर-आड़ी।। पौथे धरमू-मुठौली।। काĠ हापĜ य-बुधवाल।। जगĠ नाथापĜ य-िसंिधया।। एते वुधवाल Ƈाम।। \nअथ सकौना Ƈाम-वाटन सĠ तित- िसंिधया।। हिरĮ वरपĜ य-िदवड़ा।। सोमेĮ वरापĜ य-बघांत।। बाबू सĠ तित- डीहा।। रित’  गोपाल \nिदनपित-तरौनी।। रूद  सĠ तित-जगĠ नाथपुर।। गुणे-मिहपित-सिररम।। शुिचनाथपĜ य परसा।। गुणे भासे-ततैल।। एते सकौना \nƇाम: अथ िनसउँत Ƈाम:- पिěडत सुपाई सĠ तित-तरौनी तरौनी।। रघुपित-पतउना।। जीउँसर सĠ तित-कुआ।। इितितसॉं \nअथफनĠ दह Ƈाम: āीकरापĜ य-बथैया।। कुसुमाकर, मधुकर,िकठो सĠ तित, िवठो ƙहनपुर।। हाठू-चाण।। बसौनी-ƙŌपुर ।। \nसुखानĠ द गुणे-िससौनी गांगू-सकुरी।। सदुo गॲि़ढ-खनाम।। मतीĮ वर, पौखू-चोपता।। शंकर-खयरा।। महेĮ वर-डीहा सोम गोम \nमाधव केशव-भटगामा।। िवरेĮ वरापĜ य िसंहवाड़, िसĠ हुवार।। लŞ मी सेवे-सकुरी।। भवाईरूद -वोरवाड़ी, भटुआल, दिरहरा, िसमरवाड़, \nमुजौना समेत।। एतेफनĠ दह राम:।। \n  \n \n \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \n  \n(11) अथ अलय Ƈाम।। बाढ़ अĆलय, उसरौली, बोड़वाड़ी, सुसैला,गोधोखीच।। शंकरापĜ य-गोधनपुर िसंिधया समेत।। \nāीकरापĜ य-उजरा।। हेतू सĠ तित-सुखेत िमā ( िममांशक) हिर देवधरापĜ य-िसंिघया।। बासू सĠ तित: जरहिरया बाढ़ वासी। \nरिवशĦ मर्-जरहिरया।। धारू  सĠ तित-बेहट।। िशरू -धमिडहा, कािदपूरा गोिवĠ द सĠ तित-बेहद।। म.म.उ. गदाघर-उमरौली।। परभू \nवुिŀकर-बैगनी।। रėधर सĠ तित भवदþ-भटपूरा।। िशवदþ-अजĠ ता।। िमāा ( िममांशक) सुधाधरपĜ य उसरौली।। \nलŞ मीधरापĜ य हलधर सĠ तित-यमुगाम।। शिशधर, रघु, जाटू-अलयी।। यवेĮ वर-अलयी।। गंगाधरापĜ य-यमुगाम।। िमā \n(िममांशक) लाखू भूड़ी गणेĮ वर-परमगढ़।। िसधू-वाड़ेवन।। दोदě ड अलयी लोआमवासी।। जसाई-डीहा।। रूद -खड़हर।। \nरमाई-राजे सीत िवĮ वेĮ वर मितĮ वर-उसरौली।। वेद सĠ तित-मलंिगया नाĠ यपुर अलई, िसमरी, रोहुआसमेत गंगुआल बाथ राजपुर \nवासी।। िकितधरापĜ य-सकुरी जयकरापĜ य-कड़राियिन।। सुधाकरापĜ य कड़राियिन, मुराजपुर।। गोनन-कटमा ढ़ीगंगोली बेकक \nसमेत। कोठॲ कटमा।। साठू िवशादी दोलमानपूर।। रूद -गंगोली।। कुशल गुिणया-भटगामानालय समेत एते बभिनयाम Ƈाम:।। \nअथ खौआल Ƈाम: āीकरापĜ य-महनौरा।। रितकर सुधाकरापĜ य-महुआ।। चĠ ƖकरापĜ य:  महुआ।। रूिचकरापĜ य-महुआ \nमितĠ Ɩपुर।। िİथितकरापĜ य: मिहĠ Ɩा िदवाकरापĜ य-कोवोली।। हिरकरापĜ य-महुआ।। आदावन-परसौनी।। ( बाछे दोढ़े सĠ तित-\nरोहुआ।। वेणी सĠ तित: रोहुआ।। उँमापित) (16/07) सĠ तित-नाहस ।। िवĮ वनाथापĜ य आिहल।। बुिŀनाथ रूिचनाथापĜ य-\nखड़ीक।। रघुनाथापĜ य-Ņारम।। िवį णु सĠ तित: Ņारम।। नोने जगĠ नाथापĜ य-वुसवन।। राम मुरारी शुक सĠ तित-पě डोली।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \n  \n(12) ''ई'' \nबाटू सĠ तित-ƙŌमपुर ितरहर मौडु।। साधुकरापĜ य-दि़डमा।। हरानĠ द,सĠ तित-अिहयारी।। भवािदĜ यापĜ य-नाहस देशुआल।। \nपॉंखू-बेहटा।। भवे सĠ तित  धमर्करापĜ य-देशुआल।। डालू सĠ तित-दि़डमा।। दामोदरा पĜ य-तरहट बŌमपुर।। राजनापĜ य-\nयगुआल।। िĆितकरापĜ य-पचाडीह (पचाढ़ी।। पतौना खौआल िदवाकरापĜ य-घुघुआ।। भवािदĜ यापĜ य-ककरौड़ खंगरैढा समेत।। \nबैńनाथ Ćजाकारक रघुनाथा कामदेव-मौनी,परसौनी।। गोपालापĜ य कृį णापĜ य-कुमिर, खेलई।। शिशधरापĜ य नरिसंहापĜ य-बोड़वाड़ी \nकोकडीह, छतौिनया।। दामोदरापĜ य-कोकडीह।। नयािदĜ यापĜ य-बेजौली।। Ņािर सĠ तित जयािदĜ यापĜ य = सुखेत,सवर्सीमा।। \nशुिचकरापĜ य-िदगउĠ ध।। आड़ू सĠ तित रघुनाथापĜ य-मुराजपुर ƙŌपुर।। जीवेĮ वरापĜ य-िदगुĦ ध।। भवेसĠ तित-िमņी, सतैढ़,बेहट।। \nदूबे-सĠ तित-ƙŌपुर।। हेलु सĠ तित-सतैढ़ रिवकर सĠ तित तÿैव।। Ćसाद मधुकर सĠ तित बेहटा।। िदवाकरापĜ य िपथनपुरा।। \nगंगेĮ वरापĜ य-कुरमा, लोहपुर।। लĦ बोदर सĠ तित-कुरमा।। नाइ सĠ तित-िपथनपूरा।। राजपिěडत सह कुरूमा।।  रामकर सĠ तित \nिमŇी खंगरैठा, गनाम।। आङÿिन सĠ तित-सौराठ।। मित गहाई, केउँदू सĠ तित-िसĦ वरवाड़।। एते खौआल Ƈाम:।। \nअथ संकराढी Ƈाम:-महामहोकारू  सĠ तित भगŀर गोिवĠ द सकुरी।। िĆितकर-कािदगामा।। शुभे सĠ तित-अलय महामहो \nहिरहरापĜ य-सुĠ दरौ गोपालपुर।। जयािदĜ यापĜ य-मलुनी सरावय।। परमेĮ वर-नेयाम।। सदु सुपे-हरड़ी।। रामधरापĜ य-अलय।। \nहिरशĦ मर् सĠ तित-िसधलमुरहदी।। रेकोरा संकख् Ġ दी-होरे-चांड़ो-परहट।। सोम-गोम-शिƅरायपुर।। हिरĮ वर-सकराढ़ी वासी।। \nजीवेĮ वरापĜ य-बेला आधगाउ।। गयन Ņािरकािद।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \n  \n(13) \nनोने िवभू िसंिधया-गढ़ बेलउँच-सुपन अकुनौली।। कौिशक-कुसौली।। लक्षमीपािण-सुशारी।। पाँवू-देयरही।। एते \nबेलउँचƇाम:।। अ थ नरउनƇाम: बेलमोहन नरउन यटाधरापĜ य-मदनपुर।। रातूसĠ तित-किरयन।। गĭ वųĮ वरापĜ य: िसंिधया।। \nडालू सĠ तित रूिचकर : मिलछाम।। चĠ Ɩकर टुने सĠ तित-सुŎनी।। िवशोसĠ तित-िÿपुरौली।। हेलूसĠ तित भखरौली।। िदवाकरा \nपĜ य: सुरसर, कवयी।। िदनकरापĜ य-पुडे।। खांतू कोने-वĜ सवाल।। शिƅरायपुर नाउन-दामोदरापĜ य-जरहिरया। मुरारी=तेघरा।। \nयोगीĮ वरापĜ य-ओझोिल किसयाम।। जगŀरापĜ य-वोि़डयाल।। चƅेĮ वरापĜ य-शिƅरायपुर।। नोने सĠ तित-मलंिगया, करिहया, \nपंचरूखी।।  होरे सĠ तित नयूगामा।। कामेĮ वरापĜ य चकौती भवेĮ वरापĜ य नयगामा भरवरौलीसमेत नयगामा भरवरौलीसमेत ।। \nएते नरउन शाम।। ।।अथ पिरचोन Ƈाम :- मधुकरापĜ य = तरौनी झौआ, पŃपुर ।। िशवपित, गुणेĮ वरपरा पौनी, सिकथाल।। \nदेहिरसƘित = कनौती तरौनी भवेĮ वरा (14 से) मैलाम।। जौन सĠ तित-आिहल।। यशु आिदतू डीहाआिहल।। वावू पाठकािद-\nभैलाम, कटउना िवसपी समेत।। कामेĮ वरापĜ य पौनी, सिकयाल।। देहिरसĠ तित-कनौती, तरौनी, लाĠ हूसĠ तित-उĪ लू।। \nजगĠ नाथापĜ य हरदþ-खड़का, वगड़ा बयना समेत।। आङिनसुत पदमािदĜ यापĜ य-\nमंगनी, िसरखि़डया, महालठी, लोही, चकरहट, कनर्मान तनकी समेत।। हिरनाथापĜ य मखनाहा, कšजोली।। चě डेĮ वरापĜ य हिरवंश \nसुत रėाकरायपĜ य-बथैया ।। चƅेĮ वर-कुरमा।। बाटू सĠ तित-चƅहृदा, िसड़ली बासी।। िवरपुर पिनचोभ-रातू सĠ तित-\nसुĠ दरवाल।। हारू  सĠ तित किरयन।। वाİ तु सĠ तित-िमņी।। महेĮ वरापĜ य-देशुआल।। िदनकर मधुकरापĜ य-जरहिरया ।। \nरामेĮ वरसĠ तित चĠ ƖकरापĜ य-अलदाश।। िवर सĠ  तित केशवापĜ य-भरौर, शहजादपुर, विलया समेत।। वासुदेव सĠ तित ददरी।। \nसोनेसĠ तित-ƙहमौिल।। धराई सĠ  तित-अमरावती-रातू सĠ तित-किर हया, उसरौली आिदĜ यडीह।। हिरĮ वरापĜ य-डीहा।। सोमेĮ वर-\nबधांतडीह।। रधु: रामपुर डीटा रिव गोपाल-तरौनी।। हिरशĦ मŭपĜ य-महुआ।। बाटनापĜ य-तरौनी, बैगनी।। रूिचशĦ मŭ-\nजगĠ नाथ, भिटरभ।। शुिचनाथापĜ य-ततैल ।। शिशधर-ƙŌपुर नेहरा,भवनाथापĜ य पुरसौली।। देवािदĜ यापĜ य-पुरूषौली।।  ऐते \nपिनचोभ Ƈाम:।। अथ कुजौली Ƈाम:-गोपाल सĠ तित-हिरश यशोधर-बेहटा।। सुपन, नाँथू , पौथू लŞ मीकर-भरवरौली।। \nजीवे, जोर-मलंिगया।। मेधाकर-वनकुजौली।। रातू िसĦ मुनाम कĠ धराइन।। सुरपित।। वड़साम ।। गणपित-िदगउĠ ध।। \nलŞ मीपित-मिहĠ Ɩवाड़।। चě डेĮ वरहिर-िदगउĠ द साने-लोड़ाम, महोखिर।। िवį णुकर-परसौनी।। रूपन -कĠ धरािन।। सोम-लोआम।। \nराजूसĠ तित सुधाकर-सरावय।। लŞ मीकर सुत Ćज्ञाकर अमृतकर-वेजौली। देवािदĜ य-िदशौि़ड।। चĠ ƖकरापĜ य-खयरा।। िĆितकर-\nबेलहवाड़।। वेदग् डीह कुजौली।। िवरेĮ वर-रूदिनƇाम।। भव बैकक, मĪ दडीहा।। पराĠ त सĠ तित-नेÿाम।। ऐते कुजौली।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \n  \n(14) ''14'' \nअथ गोÿ पšजी िलखयते।।:-शािěडĪ ये िदधŸष: सिरसब, महुआ,पवर्पĪ ली ( पबौली) \nखě डबला, गंगोली, यमुगाम, किरयन, मोहिर,संझुआल, भडार:।। पě डोली जिजवाल, दिहमत, ितलई, माहव.िसĦ मुनाम िसहांāम, ससारव: \n(सोदरपुर) İ तिलत कड़िरया, अĪ लािर,होईया, समेत तĪ हनपुर, पिरसरा, परसंडा, वीरनाम, उþमपु कोदिरया,धितमन, बरेबा \nमधवाल, गंगोरāय, भटौरा, बुधौरा ƙŌपुरा कोइयार,केरिहवार, गंगुआलĮ च, धोिसयाम, छतौनी, िमगुआल ननौती,तपनपुरāवा।। इित \nशािण अथ वĜ स गोÿ:-पĪ ली ( पाली) हिरअĦ ब,ितसुरी, राउढ़ टंकबाल धुसौत, जजुआल, पहĿी जĪ लकी ( जालय) \nमĠ दवाल, कोइयार, केरिहवार, ननौर, उढ़ार Ćिथ करमहाबुधवाल, भड़ार लाही, सोइिन सकौना, फनĠ दह, मोहरी, बढ़वाल ितसउँत \nवरूआली  पě डोिल, बहेरादी, बरैवा, भě डािरसम, बभिनयाम, उिचत, तपनपुरा,िबढुका नरवाल, िचÿपĪ ली, जरहिरया, रतवाल, ƙŌपुरा \nसरौनी।। एते वĜ स गोÿ अथ काशयप गाम दानशौħयर् ĆतापैĮर्च Ćिसŀा यÿ पािथर्वा: ओइिनसा सवर्त: āेį ठा İ वİ व धमर् \nĆवितर्का:।। ओइिन, खौआला संकराढ़ी, जगित, दिरहरा, माě डर बिलयास, पचाउट, कटाई, सतलखा पě डुआ, मािनछा मेरĠ दी मडुआल: \nसकल पकिलया बुधवाल, िपमूया मौिर जनक भूतहरी महा काशयपे छादनĮ च, थिरया, दोİ ती, मरेहा,कुसुमालंच, नरवाल, नगुरदहāप \n।। एते काĮ यप गोÿा:।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \n  \n(15) \nअथ पराशरं गोÿ:-नरउन सुरगन सकुरी सुइरी िपहवाल, नदाम महेशिर सकरहोनĮर्च सोइिन ितलै करेवाचािप।। एतेपराशरगोÿ \nअथ काĜ यायन गोÿ: कुजौली, ननौत, जĪ लकी, वितगामĮर्च।। एते काĜ यायन गोÿा:।। अथ सावणर् गोÿ: सोĠ दपुर, पिनचोभ \nकरेवा नĠ दोर मेरĠ दी।। अथ अलाĦ वुकाक्ष गोÿ: वŞ याĦ ĆलाĦ बुकाक्ष कटाई, ƙŌपुरा चािप। ।। अथ कौिशक गोÿे-िनखूित अथ \nकृį णाÿयगोÿ: लोहना बुसवन साĠ Ɩ पोदोनी चo।। अथ गौतम गोÿ:-ƙŌपुरा उिþमपुर कोइयारं चािप गौतमो।। अथ भारŅाज \nगोÿ: एकहरा बेलउँच ( िवĪ वपंचक) देयामāािप किलगाम भूतहरी गोढ़ार गोधोिलचा।। एते भारŅाज गोÿा  अथ मोदगĢ यै गोÿ: \nमौदगĪ यै एतवालो मािलछİ तथा दीघŸषोिप काĢ य जĪ पकी तÿ वþर्ते।। एते मोƄगगĪ यौ गोÿा।। अथ विशį ठ गोÿ: कौिशĪ ये \nपुनĮ च कोथुआ िवį णुवृिŀ वाल।। एते विशį ठ गोÿा:।। अथ कौिěडĪ य गोÿ: एकहटयूिवशĪ यु पाउन İ पी गोÿाĮर्च।। एते \nकौिěडĪ यगोÿ।। अथ परसातंडी गोÿ-केटाई।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \n  \n16 ''ऐ'' \n  \n17 \nिवशद कुसुम तुį टा पुě डरी कोप िवį टा धवल वसन वेषा मालतीवŀ केशा।। शिशधर कर वणŭ शुƚजातुङÿवİ था \nजयितजीतसमİ ता भारती वेणु हİ ता।। सरİ वती महामायै िवńाकमल लोिचनी। िवĮ वरूप  िवशालािक्ष िवńाĠ देिह परमेĮ वरी।। \nएकदĠ त महावु िŀः सवŭज्ञोगणनायक: सवर्िसिŀ करोदेवॲ गौरीपुÿ िवनायक: गंगोली सै बीजी गंगाधर: ए सुतो  वीर (05/04) \nनारायणॲ। तÿ नारायणसुत: (181/02) शूलपािण। ए सुतो हाले शॉंईकौ।। थिरया सैकाĠ ह दौ।। खě डबला Ƈामोपायर्क:।। \nसाइँक: शककर्णा परनामा ए सुता भƖेĮ वर दामोदर (05/06) बैकुě ठ नीलकंठ āीकंठ ğ यानकंठा ।। तÿ (09/01/) दामोदर \nएकमावासी बैकुě ठ सĠ तित पाठक वासी।। नीलकंठ संतित संसारगुरदी वासी।। āीकंठ संतित गुरदी, हरड़ी सरपरब, मौर \nवािसĠ य:।। āीकंठसुता Į यामकंठ हिरकंठ िनĜ यानĠ द गंगेĮ वर देवानĠ दहरदþ हिरकेशा: तÿायो पšचĔ येį ठ सकराढ़ी सै डालू सुत \nदौपतौनाखौआल सै गणपित Ŀौणा अĠ यो पतऔना खौआल सै गणपित दौ।। तÿ गंगेĮ वर सुता हĪ लेĮ वर चƅेĮ वर पक्षीĮ वरा: सै \nसुत दौ सै Ŀौणा हĪ लेĮ वरो गुरदीवासी।। चƅेĮ वरौ हड़री वासी।। ए सुतो पŃनाम:।। डीहभě डािरसम सै शौिर दौ।। तÿ \nपŃनाम सुतो पुरूषोþम: गढ़बेउँच सै अिभनĠ द दौ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \n  \n18 \nपुरूषोþम सुतो ज्ञानपित: माउँबेहट सै हिरकर सुत बाटू दो।। ज्ञानपित सुतो उँमापित सुरपित एकमा बिलयास सै आङिनसुत \nबाढ़ दौ।। एकमा विलयाससैबीजी धरणीधर। ए सुता पŃनाम āी िनिध āी नाथाः।। (15/04) पदमनाम सुतो शुक् ल हिरवंश \n(08/07) हिर शĦ मर्णौ बरेबा सै पुरूषोþम दौ शुकलहिरवंश सुतो आङिन जगĠ नाथौ बाढ़ अपलय सै वŀर्मान दौ।। सुतो बाढ़ूक: \nमहुआ सै जगĠ नाथ दौ।। बाढू सुता बरूआली  सै देहिर दौ वरूआली  मराढ़ सै बीजी िदवाकर: ए सुतो बाछ āीहषर्:।। āी हषर् \nसĠ तित  मराढ़वासी बाछ सĠ  तित बरूआली  वासी।। बाछ सुतो।। ‘'आविİथक’’ चĠ Ɩकर रėाकर (121/05) मधुकर साधुकर \nिवरेĮ वर धीरेĮ वर िगरीĮ वरा: धनौज सै जनादर्न दौ।। साधुकर सुतो धाम: पिनहारी दिरहरा सै गंगेĮ वर दौ गंगेĮ वर दौ।। अपरौ \nदेहिर: पिनचोभ सै िवğ नेĮ वर दौ।। सुता दिरहरा सै गंगेĮ वर दौ।। ठ. सुरपित सुता दूबे ला (27) (34/08) मिहपितय: \nमंगरौनी माě डर सै पीताĦ बर सुत दामू दौ माě डर सै वीजी िÿनयनभņ: ए सुतो आिदभņ: ए सुतो उदयभņ: ए सुतो िवजयभņ ए \nसुतो सुलोचनभट (सुनयनभņ) ए सुतो भņ ए सुतो धमर्जटीिमā ए सुतो धाराजटी िमā ए सुतोƙŌजरी िमā ए सुतो िÿपुरजटी \nिमā ए सुत िवघुजटी िमā ए सुतो अजयिसंह: ए सुतो िवजयिसंह: ए सुतो ए सुतो आिदवराह: ए सुतो महोवराह: ए सुतो \nदुयŸधन िसंह: ए सुतो सोढ़र जयिसंहकŭचायŭİ ÿ महाİ ÿ िवńा पारङगत महामहोपाğ याय: नरिसंह:।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \n  \n19 \nतकŭचायिİÿ महाİ ÿ िवńा पारङगत महामहोपाğ याय (10/06) नरिसंह सुता महामहो िनिध (07/01)।। सुता महामहो (07/01) \nिनिध िशलपािण (16/01) ।। कुलधरा:।। महामहो िनिध सुतो āी कुमार पाठक वासी कुलधरं कोड़रावासी िशलपािण \nमङगरौनीवासी ए सुतो महोिवभाकर: जिजवाल मातृक:।। ए सुता नारायण चĠ Ɩकर िवĮ वेĮ वरा: किरअन सै धमŭिधकरणीक महा \nमहोपाğ याय भरथ दौ।। महामहोपाğ याय नारायण सुता महामहोपाğ याय देवशĦ मर् हेलन जगतपुर नर देवा: म.म. उ. आदय: परली \nपाली सै जयशĦ मर् दो अĠ यो केउँटी राउढ़ सै धराई दौ।। महामहोउपाō देवशĦ मर् सुता महामहो  जगĠ नाथ महांमहोउ. देवनाथ िमā \n(16/08) नĠ दी िमā (18/09) गुणे िमā िİथतकरा:आńो पोखरौनी टंकवाल सै नरिसंह दौ अपरौ छादन सिरसब सै देवािदĜ य \nदौ अĠ यौ भě डािरसम सै रूिचकर  दौ।। महामहोउ जगĠ नाथ सुता सदुपाğ याय (19/05) अमतू सदुपाğ याय (09/06) िवशो \nमहामहोपाğ याय बटेशा (18/02) गढ़िनखूित सै महामहþक िवńाधर दौ मेरĠ दी सै āीधर Ŀौणा।। अपरौ पीताĦ बर: चƅहद \nपिनचोभ सै चĠ Ɩकर दौ।। पीताĦ बर सुतो दामू Ćo दामोदर: बेलउँच सै तीथर्ङकर दौ भरेहास सै िवĮ वनाथ Ŀौणा (44/02) दामू \nसुता बाढ़ अपलय सै महामहोपाğ याय रामेĮ वर दौ: बाढ़  अĆलयसै वीजी पंिडत गंगा ए सुतो भरत: ए सुता सीते पदूमवŀर्मान \nहाउँका:।। पदूम सुतो कमलपािण। ए सुता रतनेĮ वर वĜ सेĮ वर यवेĮ वर देवेĮ वरा: खौआल सै नयपािण दौ एकहरी सै सोने Ŀौणा \nवĜ सेĮ वर सुतो (57/08) वीरेĮ वर महामहोपाğ याय रामेĮ वरौ आń: भाě डरसै Į यामकंठ दौ अĠ यो ततैल पě डुआ सै महामहो िदवाकर \nदौ सोनकिरयाम करमहा सै हिरकेश Ŀौणा।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \n  \n(20) \nमहामहोपाğ याय (60/02) रामेĮ वर सुता महो (18/01) ƇहेĮ वर महो लŞ मीघर (53/07) महो गंगाधरा: (163/03) मताउन \nदिरहरा सै रित दो।।: मताओन दिरहरा सै वीजीāीकर: ए सुतो गंगेĮ वर िवĮ वेĮ वरॲ।। गंगेĮ वर सुता िवĠ ğ येĮ वर यटेĮ वर यवेĮ वर \nपरनामक सवųĮ वर पशुपित धमųĮ वर िगरीĮ वर गौरीĮ वरा: टकवालमातृक: िगरीĮ वर सुतो देवािदĜ य दुगŭ िदĜ यॲ अलय सै रित दौ।। \nदेवािदĜ य सुतो महो रित िबजूकौ: सिरसब सै भवदेव दौ।। महोरित सुता ठकुराइिन लिरवमा देयीका:।। कोइयार सै भवशĦ मर् \nदौ।। ठक् कुर दुबे Ćo āीपितसुता ठ. (15/09) हरपित ठ. (84/04) नरपित ठ. चĠ Ɩपित Ćo चाण: Ć. चाण: सोन किरयाम \nकरमहा सै āीधर दौ सोन किरयाम करमाहासै बीजी महामहोपाğ याय वंशधर: ए सुता महामहोहिरƙहम महामहोहिरकेश म. म. \nधूþर्राज गोनूका: सकुरी सै महामहो देयी दौ।। महामहो हिरकेश सुतो (12/04) गोिवĠ द नोने को खě डबला सै िनĜ यानĠ द \nदौ।। अपरौ (11/02) लŞ मीपित लŞ मीकंठो कुजौली सै बाछे दौ।। अपरै लािĠह रूिचकर  हिरवंशा: लखनौर सकराढ़ी सै \nपिनहथ दॲदे दौ।। रूिचकर  सुतो हरदþ िनितकरौ खě डबलासै िवĮ वनाथ दौ।। अपरो िगरीĮ वर: मनझीसै ज्ञातनाम सीत दौ।। \nिगरीĮ वर सुता गंगेĮ वर भवेĮ वर देवेĮ वरा: (33/06) लखनौर सकराढ़ी सै सवųĮ वर दौ।। (603/06) गंगेĮ वर सुता (21/08) \nनरिसंह āीवĜ स केशवा: (26/09) (31/01) बेलासकo जीवेĮ वर दौ अपरै (20/08) वाराह āीधर माधव (29/03) (35/03) \nरामा: पतौना खौआल सै आदू दौ।। पतऔना खौआल सै वीजी महामहोपाğ याय Ćजापित सुतो महो वाचİ पित महो उँमापित।। \n(127/05) वाचİ पित सुतो गणपित।। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \n  \n(21) \nधनौज सै िÿपुरािर दौ।। गणपित सुता शिशधर (21/04) लŞ मीधर सुरानĠ द धमर्िधकरिणक महामहोपाğ याय (03/05) \nहिरशĦ मर्णा:।। शिशधरसुतो गदाधर: मड़ार सै रिवदौ ।। अपरौ मिहघर पृĝ वीघरौ गंगोली सै देवरूपदौ।।  अपरै जयकर िशरू  \nगोनू गंगाधरा: सै िĆयंकर दौ।। गदाधर सुतो महामहो नयपािण महो हिरपािण महुआएं भीखम दौ।। महो हिरपािण सुतो \nलŞ मीपािण रतनपािण उदनपुर जिजवाल सै शािĠतकर दौ।। अपरौ मिहपािण जयपािण गंगोली सै मातृक:।। महामहो रėपािण \nसुता महो हरािदĜ य महामहो भवािदĜ य (13/0/0) भवािदĜ य महामहो Ġ यािदĜ य महामहो धरािदĜ या गंगोली सै वंशधर दौ।। अपेरे \nजयािदĜ य महामहो (191/09) दैवािदĜ य महो गंगािदĜ या िमगुआल सै चĠ Ɩकर दौ।। महामहो जयािदĜ य सुता लŞ मीकर शुिचकर \nआचायर् उदयकरा: बनाइिन पाली सै भोगीĮ वर दौ (20/01) शुिचकर सुता छीतू (71/06) बीकू आङूका: भुतहरी िनखूित सै \nसुत दौ िदघोय सै पित Ŀौणा।। आङ्ÿ सुता महथौर अĆलया गयशĦ मर् दौ: महथोरे अĆलया बीजी बाढ़न: ए सुतो िवĮ वनाथ: ए \nसुतौ गयशĦ मर् गुणाकरौ िभगुआल सै िवरेĮ वर दौ।। गयशĦ मŭ सुतोकारू  वेदूकौ सकराढ़ी माÿकौ।। āीधरसुतो (30/10) रितध \n(53/106) मिहधेरो नाउन सै मुरािर दौ: शिƅरायपुर नरउनसै बीजी मनोधर: ए सुतो बलभƖ: ए सुतो  पनाईत भƖेĮ वर: केउँटी \nसउढ़सै हिरहर दौ।। ए सुतो (10/01) रामेĮ वर नĠ दीĮ वरौ अलयसै देवपित दौ।। नĠ दीĮ वर सुतो गौरीĮ वर गोिवĠ दो करूआनी  \nसकराढ़ीया सै रितकर दौ: करूआनी  सकराढ़ी सै बीजी हरदþ: ए सुतो āीकरदशर: (13/04) मनोरथा: \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \n  \n(22) \nदशरथ सुता बिलदेव (8/05) राम नरिसंहा।। पचहीवासी नरिसहं सुतो शूलपािण: िसंहाāम सैजाई दौ।। ए सुतो पŃपािण \nमहामहोपाğ याय कारूकौ  आń: सुरगण सै गोवŀर्न दौ।। अĠ यो कोइयार सैदĪ हन दौ।। महामहोपाğ याय कारू  सुतोमहो \nगोिवĠ दमहो िĆितकरमहो महो जगŀरमहो (14/07) हिरहरा: करही सै हिरवंश दौ।। महोिĆितकर सुतो लŞ मीकर मधुकरौ सिरसब \nसैमहो हरािदĜ य दौ।। सिरसबसै बीजी रėपािण ए सुतो चƅपािण दीधीसै भीम दौ।। ए सुता āीवĜ स हĪ लेĮ वर वसुĠ धर \nरामदेवकाम देवा: चƅहद पिनचोभ सै िछितशĦ मर्दौ।। āी वĜ स सुता महो (11/02) देवािदĜ य महो (14/07) जयािदĜ य महो \nहरािदĜ या: मĠ दवाल जĪ लकी सै उńोतकर दौ।। अपरौ िशवािदĜ य: जलकौर पालीसै āीवĜ स दौ महो हरािदĜ य सुता नाĠ यपुर \nसौआल सै  बाछ दौ (03/0) म. म. धमŭिधकरŭणक हिरशĦ मर् सुता राछे बाछे नोने गडूर (02/ 40/0) जयशĦ मर्णा: नाĠ यपुर \nकािसĠ य: तÿाńो गढ़ हृकहरी सै धनरजय दौ।। अपरौ मङार सै पीथो मािगनेयः बाछे (14/01) बाछे सुता जयदेव कापिन \nमधवा गंगोली सै भीम सुत शाकĪ य दौ धोिसयाम सै धाम दौणा अपरौ धाम: अहपूर करमहा सै नारायण सुत िहंगू दौ।। \nगौरीĮ वर सुतो दामोदर मुरािर: टकबाल सैरूद  दौ: टंकबाल सै बीजी हिरयािण: ए सुतो शंखपािण: कीितर्पािण: िपहवाल सै \nझालोदो ।। गंखपािण: नीमावासी।। कीितर्पािण सुतो गोिवĠ द शूलपािण: गोिवĠ द पोखरौनीवासी।। ए सुतो नरिसंह: पिरसरा सै \nउँमापित दौ।। ए सुतो वĜ सेĮ वर: बेला सकराढ़ी सैराउल मासो दौ।। अपरौशुक् ल (17/06) िभखारीक: गंगोली सै रितदेव दौ \n।। अपरै हिरहर मुरारी अनĠ त दमोदर āीनाथा।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \n  \n(23) \nतेरहोत सकराढ़ी सै रामेĮ वर दौ (03/09) वĜ सेĮ वर सुतो रूद : नाĠ यपुरखौआल सै होिरल दौ (03/05) गड़ूर सुतो \nधमŭिधकरणीक म.म. होिरल: िवठुआल सै रैधर सुत मनोधर दौ।। ए सुतो धीरेĮ वर: सुइरी सै धमŭğ यक्षक देवे दौ।। अपरौ \nिवĠ ğ येĮ वर: ।। रूद  सुता खझौली बेलउच सै कीितर्शĦ मर् दौ।। अथ ठोम टेकारी Ƈाम तÿ चतुवųदाğ यायी कामदेवो बीजी।। ए \nसुतापािज्ञक परशुराम िदक्षीत सोमिÿपाठी कृį ण।। किलगामौ पायर्क परशुराम सुतोāीधर बलभƖो िÿपाटीसै कुमर दौ बलभƖ सुता \nशारङ्ÿ बनमाली उńोतकरा: महुआ सै अिग्नहोिÿक धनĖĔ य दौ।। शारङ्ÿ सुतो राम वामनौ।। वामन कांचगाम वासी।। \nमहामहोपाğ याय राम िवĪ वपंचक (बेलउँच) वासी। ए सुतो संतोष पिरतोषौ।। (151/01) सĠ तोष सĠ तित दिक्षण पाटकवासी चाक \nƇाम सिĠत।। पिरतोष सुतो हिरहर नारायणो दुखनौरीसकराढ़ी सै बनमाली सुत हरानĠ द दौ।। अĠ Ĝ यौ दिरहरा सै मातृक:।। \nनारायण सुतो देवे (3/0) भवे कौ एकहरा वािसĠ यो।। हिरहर सुतो कुश लवौ सकoिनĜ यानĠ द दौ लभİ त बड़िय नाĦ ना Ćिसŀ \nगढ़ वासी।। कुश सुतो िशवदाश कीितर्शĦ मर्णौ सकराढ़ी सै लŞ मीपािण दौ।। कीितर्शĦ मर्सुता बलाइिन पाली सै भोगीĮ वर दौ \nमुरारी सुता (62/02) सुता बागे गोगे मांगुका: तेरहोत सकराढ़ी सै जाई दौ।। तेरहोत सकराढ़ीसै बीजी गंगािदĜ य एसुतो \nभवािदĜ य एसुतो जाई माने कौ गंगोली सै पिणडत केशव दौ।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \n  \n(24) ''4'' \nजाई सुतो हारू  गोनूकौ कुजौली सै राजू दौ।। कुजौली सै बीजी दािĠतय पुÿ पौÿादय इĠ Ɩ चĠ Ɩ रूƖ तारापित िदनकर \nपहकरा।। िदनकर सुता कणर् वासुदेव गंगाधर नरदेव मूलदेव।। कणर् सुता हिरहर हिरƙŌ शािĠतƙŌ शूलपािण नरिसंह \nिशवƙŌाणा:।। िशवƙŌ सुता (17/08) शुभंकर जयकर लŞ मीकर नोने मेधाकर गुणाकरा: मोखिर सै मधुमन दौ सकुरी सै \nमहामहो उ. देयी दौ।। मेधाकर सुतो जानूक: वनगांववासी बलाइिन वासी पासी सै देĪ हन दौ।। ए सुतो भीम नĠ दीĮ वरौ \nपकिलया सै काĠ ह दौ।। नĠ दीĮ वर सुतो (26/09) रूप  पचटन पě डुआ सै मुरारी दौ अपरौ िशव: क पिसया मातृक: िशव सुतो \nराजूक: कुिरसमा सकराढ़ी सै Į यामकंठ दौ।। राजू सुता सुधाकर अमृतकर (123/07) सोमकर िवधुकर चĠ Ɩकर शिशकरा: \nतÿाńोरेकौरा गंगोली सै पिěडत केशव दौ।। सोइिन सै शंकरदाश Ŀौणा।। ठ. (73/05) चĠ Ɩपित सुता महामहो महादेवा \nपरनामक येध महामहो भगीरथा: परनामक मेध महामहो दामोदर (32/07) म.म. महेशा (30/05) रेकौरा सकराढ़ी सै वीर सुत \nरूद  दौ: रेकौरा सकराढ़ी सै बीजी किपलानĠ द ए सुतो जयपािण ए सुतो ƙŌेĮ वर: बरैवा सै िÿलोचन दौ।। ए सुतो गोवŀर्न \nनाĠ यपुर अलय सै हिरपािण दी ।। ए सुतोबĠ धु वŀर्न: टूनी नाĦ नारख् यात: नरधोध टकबाल सै बनमाली दौ।। ए सुता बाटू \nगोिवĠ द माधना चĠ दौत पाली सै गंगाधर दौ।। अथ पĪ ली Ƈाम बीजी किपलदेव: ए सुतो सोमदेव ए सुतो वासुदेव: ए \nसुतोआिददेव: ए सुतोराउल भृगुक: एतİ यपĜ नी।। ÿयम एकİ य सुतो अिभमĠ यु (06/07) (21/04) पुरूषोþमौ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \n  \n(25) \nअपरा सुतो ƙहमेĮ वर महेĮ वरौ।। अपरा सुता शंकरदेव बलदेव वरदेव वासुदेवा: मछैटा Ƈामोपायर्का:।। महेĮ वरसुता िकतूर् \nगुणाकर िदवाकर गवųĮ वरा।। िकतर् सुता नाइ साइ िशव छीतर नोनेका: सकराढ़ी सै नरिसंह दौ।। नादू सुतो \nचĠ Ɩकर:चĠ Ɩोतगामो पायर्क:।। ए सुता महो (19/86) िĆितकर महामहो शुिचकर आचायर् लŞ मीकर महो गुणाकरा: तÿादयाİ मय \nडीह दिरहरा सै अिभमĠ यु दौ।। अĠ Ĝ यौ खौआल सै हिरपािण दौ।। महामहे। गुंिचकर सुतो महोगंगाधर गणपित: आńो गंगोर सै \nरजदेव दौ अĠ यो नहरासै गांगू दौ।। महो गंगाधर सुतो महो (10/04) हलधर धमŭिधकरिणक म.म. (23/0/10) नरिसंह।। \nमहामहो (20/01) बाछे का: तÿाńो मताओन दिरहरा सै शूलपािण दौ अĠ यो गोरा जिजवाल सै िशवदþ दौ।। गोिवĠ द सुता \n(135/09) होरे चांड़ो सोम हिरĮ वर (30/01) हिरĮ वर गोमा: गढ़ खě डबला सै कामेĮ वर दौ (01/05) बैकुě ठ सुतो गंगेĮ वर \n(06/09) भोगीĮ वरौ गढ़ वािसĠ यो।। गंगेĮ वर सुता िसŀेĮ वर सोमेĮ वर रतनेĮ वर नोने देवके तÿादयाĮ चĜ वारॲ नरवाल माÿक: \nअĠ यो हिरअम मातृक: ।। िसŀेĮ वर सुता गढ़वय भगव िशवशĦ मर् िवį णुसĦ मर्णा: नीमाटक. रėपािणदौ।।भगव सुतो कामेĮ वर \nगढ़अलय सै देवशĦ मर् दौ।। (28/04) कामेĮ वर सुता फनĠ दहसै गंगेĮ वर दौ: अविहखě ड भě डािरसम सै बीजी कुसुमािदĜ य: ए \nसुतो āीधर कलपािण:।। āीधर सुता।। \n  \n(26) ''5'' \nएकादाश: तÿेक: मैनी वासी।। अपरौ विशį ठ: सुरगन सै सवŭज ओङ्ÿ दौ।। अपरौ ओहरी करहीवासी अपरौ रैधर: ए युतो \nगंगाधर: फनĠ दह वासी।। ए सुतो लरवाई शिशधरौ।। महो लखाई सुता रėेĮ वर (18/06) भवेĮ वर: ज्ञानेĮ वरा: बुजौली सै \nमेधाकर दौ।। अपरौ हĪ लेĮ वर िबरेĮ वरौ मेंरĠ दी सै हृिषकेश दौ हĪ लेĮ वर सुता गंगेĮ वर घनेĮ वर रामेĮ वरा: तेरहोत सकराही सै \nकुलेĮ वर सुत भवनेĮ वर दो सकुरी सै महो नयपािण Ŀौणा।। (20/05) गंगेĮ वर सुता सुपरानी बंगोनी सै सुपर दौ (01/04) वी \nसुता देवधर मासो मुरािर गांगु िशवदेवा:।। देवधरसुता आिददेव (34/07) िवĮ वरूप  पुरूषोþम: आिददेव सुतो (07/02) िवकणर् \nवसुĠ धरौ।। तÿ बसुĠ धर सुतो देवपािण:दिरहरा सै मांगु दौ।। ए सुता शारङ्ÿपािण āीपािण शूलपािण वंशीधर धराधर हलधरा: \nतÿाńाİ ÿय बलिह।। टंकवाल सै वृहİ पित दौ।। िमÿवंश भािगनेयो।। धराधर सुतो देवािदĜ य: देवहार सरौनीसै देवनाम दौ।। \nलोहरा Ƈामोपायर्क ए सुतो शुज महामहोपाğ याय सुपरौ रवौआल सै हिरपािण दौ।। महामहोपाğ याय सुपर सुतो तÿ (09/02) सोम \nगोमॲ बभिनयाम सै भीखम दौ।। अपरै साबै वीर (20/02) धीर परम चांड़ौका बलिहट सै रितकर दौ ।। अपरौ गौरीĮ वर: \nबलिहट सै (आनयािद साÿ) चांड़ो सुता वीर नĠ दी गुणेका: (40/06) (45/03)  उचित सै अĠ दू सुत हटवय दौ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \n  \n(27) \nउिचत भě डािरसमसै बीजी मिहपािण ए सुतो धमर्पािण लखाईकौ:।। लरवाईक: सोहरावासी धमर्पािण उचित वासी।। ए सुतो \nपŃपािण नरउन सै िĆयंकरदौ ए सुतो पुरूषोþम सिरसबसै कामदेव दौ।। ए सुतो अĠ इ नोने कौ मािलछ सै लŞ मीकंठ सुत \nदेवकंठ दौ।। अĠ दू सुतो (23/04) थानू हटवयकौ।। आńो: गोरा जीजवाल सै āीपित दौ।। अĠ Ĝ यो गुलदी खě डबला सै \nरėाकर दौ।। हटवय सुत (25/02) माधव दामोदर āीधर (28/07) हलधर केशवा: कुजौली सै शिशकर Ćo शंकर सुत रधु \nदौ दिहमत हिरहर Ŀौणा (43/06) वीर सुता रूƖ (30/03) राजू सोने का: वभिनयामसै गोनन सुत िकहो दौ: वभिनयामसै बीजी \nहिरशĦ मर् ए सुतो झालोक: महजौली मािÿक: एक सुता शुभंकर जयकर िĆयंकर चोथेका (75/04) शुभंकर सुतो बाछे क: \nजगित सै महािनिध दौ।। ए सुतो रामƙŌ कृį ण ƙहनौ।। रामƙहम सुता भीम जाई जवे कांगूका: सुइरी सै काĠ ह दौ।। जायी \nसुता गोर जयपित (22/10) गणपितय:।। गोर सुतो वीर (14/06) गोननो कोड़रा माě डरसै रėेĮ वर दौ अĠ यो यमुगाम सै \nहिरहर दौ।। गोनन सुता (27/07) (92/09) मिहपित िकठो ऐंठोका: महवालसै िदवाकर दौ: महवालसै बीजी माहवमपĜ या: पĜ ना \nए सुतो Ćभाकर ए सुतो बनमालीक: ए सुता ओहिर ढेहिर चƅधरा:।। ओहिरĆoरėाकर सुतो िदवाकर जीवाकौ हिथयन सकुरी \nसै देवपित दौ।। िकठो। सुता खě डवला सै रिवकर दौ (05/06'') भोगीखर सुता नारायण रėाक िदवाकर (22/01) भवशĦ मर् \nगढ़ाधरा: नीमाटंक सउँथपािण दौ।। रėाकर सुतो पक्षधर: कुरर्समासकo राजू दौ।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \n  \n(28) ''6'' \nपक्षधर सुतो हलधर यशोधरौ दिरहरा सै रतनाकर दौ।। यशोधर िवİ फी सै सुतो रिवकर पिनचोभ सै कोन दौ।। रिवकर \nसुतो रूƖ āीकरौ गढ़ िवİ फी सै शंकर दौ।। सुलारूƖ āी करौ गढ़ िवİ फी सै शंकर दौ बाढ़ िवİ फी सै बीजी िवį णु शĦ मŭ: ए \nसुतो हरािदĜ य ए सुतो कमŭिदĜ य:।। ए सुतो शािĠत िवƇािहक देवािदĜ य राजवĪ लभ भवािदलो।। यिद िवƇहदेवािदĜ य सुता \nपाएधािरक वीरेĮ वर ĭ यिक्तव नैवािधक (64/05) धीरेĮ वर अĆƅयमहासमिĠ धपित महामहþक गणेĮ वर भाě डागिरक यटेĮ वर \nİ थानाकािर: हरदþ सुंƖाहआक लŞ मीदþ शुभ दþा: तÿ पाě डका वीरेĮ वर अĆƅय गणेĮ वर राजवĪ लभ शुभदþा: नाĠ यपुर िÿपाली \nसै कामेĮ वर दौ।। अपरौवितर्त धीरेĮ वर अनुƅमांक जनेĮ वरॲ महपौरवासी माधवमभािगनेयो हरदþ लŞ मीदþ: मह यौर वासी \nयमुगाम सै कािटयर् माने दौ।। हरदþ सुतो मुरारीदþ: बहेराढ़ी सै लड़ावन दौ।। अपरौ उँमापित दत वरूआली  मातृक ।। \nअपरौ शंकरदþ अलय सै देवे दौ।। अपरौ महþक होराइक: गढ़ बेĪ उँच सै शंकरदþ दो।। शंकरदþ सुता नरवाल सै \nिदवाकर दौ।। रूद  सुतो वेणीक: बहेराढ़ीसै नरहिरसुत िवĮ वम् भर दौ (04/09) अिभमĠ यु सुता िवकणर् वरूरूिच  सागर पीताĦ परा: \nभझौली सकराढ़ी सै दशरथ दौ।। वररूिचसुता  देĪ हण सोĪ हण ितमे मुरािरय: देलहनो (09/07) वलाइिन वसी सोĪ हनॲ मछाँटा \nवासी ितमे जलकॲर वासी मुरारी बहेराढ़ीवादी ए सुतो देवपािण चĠ Ɩपित।। देवपािणसुतो हािरल देहिर: आń: सुरगनसै गोवŀर्न \nदौ।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \n  \n(29) \nअĠ यो िभĠ न मातृक:।। होिरल सुता लŞ मीकंठ जयकंठ िशितकंठ सोखे (09/04) लड़ावन Į यामकंठ हेलना: तÿाńो सिरसब सै \nकामदेव सुत कानह दौ अĠ यो खैआल सै बाछे दौ।। जयकंठ सुतोİ थानाĠ तिरक रित: पवौली सै वीर दौ (05/04) िवकणर् सुतो \nगणपित वाचİ पित।। वाचİ पित पबौली गामोपायर्क: ए सुतौ हरदþ।। बापरौ आń सुरगन सै गोवŀर्न दौ अĠ य पंच जेठोरी \nसकरदीसै ऐलौदो।। हरदþ सुता वीर देवे āीदþा: वीर सुतो महो (14/03) गंगाधरभĠ द. हिरदाशदौ।। जलवंयापņ राजवासी \nदामोदरो बीजी ए सुतो माधव बाĠ ğ वौ।। माधव सĠ तित भĠ दवालवासी ए सुतो जानु āुितपरम िÿलोचन:।। जानू सुता अिमनĠ द \nदाजू अच् युत मूधरा:।। दाजू सुतो हिरदाश:।। हिरदाश सुता सै दौ।। İ थाĠ तिरक ठरित सुतो ठ. वासुकी: गढ़ िनखूित सै \nयगŀर दौ।। िनखूित सै बीजी िÿपाठी रूƖ: ए सुता महामहþक सुरेĮ वर रतनेĮ वर नोने देवेका: सरौनीमातृक: सरौनी \nमातृक:।। महामहþक सुरेĮ वरसुता शािĠत िवƇिहक हिरहर िवńाधर देवधरा: डीह राउढ़ सै छीतर दौ।। महामहþक िवधाधर \nसुता जगŀर नोने Ćo रėधर देवधरा बुधौरा सकराढ़ी सै गणपित दौ।। छतौनी सै माधव Ŀौणा।। महामहþक जगŀरसुतो \nलŞ मी शĦ मर् कीितर्शĦ मर्णॲ िसंहाāम सै रėेĮ वर दौ दुवादए पार पुर सकराढ़ी सै अनĠ त Ŀौणा।। ठ. वासुकी सुता गोिवĠ द नरहिर \n(11/0/10) जनादर्ना: तĪ हनपुर सै रėाकर दौ : तĪ हनपुर सै बीजी िवį णु शĦ मŭ: ए सुता शुक् ल ज्ञान रėेĮ वर दामोदरा: तÿ \nदामोदर सुतो लोिरक: बेलासकराढ़ी सै मासो दौ।। ए सुतो चĠ Ɩकर धमर्करौ कुजौली सै िवकणर् दौ।। चĠ Ɩकर सुतो लगशĦ मर् \nरėाकरौ डीह दिरहरासै लŞ मेĮ वर दौ।। रėाकर सुता पोखराम बसहासै राम सुत देवे दौ।। सुइरीसै कीितर्दाश Ŀौणा।। ठ. \n(25/02) नरहिर सुता िवĮ वĦ भर (30/04) िवरखू (25/04) गदाधरा: गढ़ माě डर सै नागे दौ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \n  \n(30) ''7'' \n(02/01) महामहो िनिधसुतो āी कुमार पाठक वासी गंगोभीर सै चĠ Ɩकर दौ।। ए सुतो इबे (26/02) चौबेकौ टकबाल सै \nरėपािण िदिश िमÿानĠ द दौ।। (09/05) इबे सुतो घृितकर: केउँटराम पě डोली सै रूद  दौ।। ए सुतो रिवकर: अलय सै \nगोिवनद दौ।। एक सुतो गुणीĮ वर (11/06) Ćo कोने बागेकौ ितसउँत सै जगŀर सुत नारायण दौ िनĦसै दुगŭदाश दौिहÿ \nदौ।। बागे सुतो रातूक: गढ़ यमुगाम सै जीवेĮ वर दौ गढ़ यमुगाम सै बीजी āीकर: ए सुतो हिरकर: ए सुतो जीवेĮ वर: \nसकराढ़ीसै पदमपािण दौ।। जीवेĮ वर सुतो आङिन: माङिन: अथरी दिरहरा सै नरिसंह दौ: दिरहरा सै बीजी कमल पािण: ए \nसुता देवधर धरणीधर माहव (किनį ठा) अपरौ (14/07) िचĠ तामिण: (15/07) देवधर सुतो कुसुम (11/03) रेचĠ Ɩो कुसुमे सुता \nसागर पुराई सीधू का: ।। सागर सुतो पाई दामोदरौ।। दाĦ मोदर सुतो बसाईक: ए सुतो राम: ए सुतो नरिसंह।। नरिसंह।। \nसुता िदधो सै कमŭिदĜ य दौ।। ठ. िवĮ वĦ भर सुतो नाथू (70/02) बाटू कौ (52/0/10) खौआल सै िवकू सुत रघुपित दौ \n(03/06) िवकू सुतो रघुपित: गंगोर सै भोरे दौ: गंगोर सै बीजी शाĮ वत: ए सुतो दामोदर: ए सुता रघु माधव चĠ Ɩधरा: छतौनी \nसै āृंगार दौ।। चĠ Ɩधर सुतो िवनू िवदू कौ पě डुआ सै राम दौ।। (19/04) िवदू सुता िवĮ वनाथ (16/09) āी नाथ जगĠ नाथ \nदेवनाथा: सतलखा सै मिहधर दौ।। āी नाथ सुतो गुणीनाथ: राढ़ी कोइयार सै शािĠत दौ ए सुतो भोरेक: शीशे पालीसै \nऐलौदौ।। भोरे सुता (17/01) िशवनाथ भवनाथ देवनाथा: छतौनी वासी सठवाल सै देवशĦ मर्िदिश कुसुमाकर दौ छतौनी सै \nपरमेĮ वर Ņौणा (23/01) रघुपित सुतोहिरपित: (25/04) नरउन सै कोने दो नरउनसँ बीजी महामहोपाğ याय मिहधर: ए सुता āी \nधर मनोबर लŞ मीधरा:।। āीधर सुतो उदयकर िĆयंकरौ िĆयंकरें।। कुमुदी मातृको।। अपरो िÿलोचन:।। उदयकर सुता \nरतनाकर पुě याकर रूिचकरा : लखनौर सक मातृ: रतनाकर सुता पदमाकर मिƅकर। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \n  \n(31) \nशुिचकर कीितर्करा: मिƅकर सुतो जयशĦ मर् हिरशĦ मŭणौ।। बĜ सवाल वािसĠ यो।। बुधौरा सकरादी सै िĆितकर दौ।। (11/06) \nहिरशĦ मर् सुतो िĆितशĦ मर्: पचही जिजवाल सै लŞ मीĮ वर दौ जिजवाल सै बीजी दě डपािण: ए सुतो रėपािणहषर्पािण:।। रतनपािण \nसुता शूलपािण गोवŀर्न महेĮ वर शीरू  शारङ्ÿ:।। शूलपािण सĠ तित पतखौिर वासी।। (09/01) गोवŀर्नो गोरा वासी।। \nमहेĮ वर सुतो उƇेĮ वर: पचही वासी।। ए सुता (17/03) गौरीĮ वर शुक् ल काĠ ह सुरेĮ वर सोमेĮ वरा:।। काĠ ह सुतो लŞ मीĮ वर \nहिरĮ वरौ: सरौनी सै सवŭनĠ द दौ।। लŞ मीĮ वर सुतो पदमपािण: पचही सकराढ़ी सै कारूदौ।।  ितसउँत सै िवĮ वĦ भर Ŀौणा।। \nिĆितशĦ मर् सुतो डालू (08/02) कोने कौ करमहा सै नोने दौ।। (02/06) नोने सुता कीितर्शĦ मर् (143/06) रामशĦ मर् मांगू का: \nआĿय: मेरĠ दी सै कुसुमाकर दौ।। अĠ यो सुरगन सै िवरेĮ वर दौ।। मेरĠ दी सै बीजी जनादर्न: ए सुतौ बैकुě ठ हृिषकेशौ।। \nहृिषकेश सुता मानू पुě याकर िदवाकर गुणाकरा: परİ पर िभĠ न मातृका:।। पुě याकर सुता दिहभत सै काĠ ह दौ (14/05) कोन \nसुतो उदयकर (23/06) āी करौ विलयासै भीखे दौ।। (01/02) शुक् ल हिरवंश सुता (09/03) सुता रितकर सोमकर \nलŞ मीकर (10/05) साधुकर िदवाकर शुंभकरा: आń िसधौली सै सुरेĮ वर दौ।। अपरैÿय हडूरी खě डबला सै चƅेĮ वर दौ।। \nअĠ Ĝ यो गढ़ बेलउँच सै चणाई दौ।। िदवाकर सुतो िभरवेक: ितसउँत सँƇहेĮ वर दौ ितसउँत सै बीजी िवĮ वĦ भर: ए सुता हिरहर \nहĪ लेĮ वर (14/05) नारायण (10/05) पŃनाम गोधन जीवन िदवाकरा: आĿय सिरसब सै रामदौ।। अĠ यौ करनैठा सकराढ़ी सै \nरėपािण दौ।। हिरहर सुतो डालूक: िवİ की सै मधुकर दौ।। डालू सुतो ƇहेĮ वर: माě डर सै चĠ Ɩकर दौ।। ƇहेĮ वर सुतो \nमोतीक: \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \n  \n(32) ''8'' \nमाě डर सै नारायण दौ।। (11/03) िभखे सुता रूƖपुर सिरसब सै वीर सुत महादेव दौ वरूआली  सै रामेĮ वर Ŀौणा।। एवम \nठ. महादेवािद मातृक चƅम।। महामहोपाğ याय ठ. भगीरथा परनामक मेघ सुतोमहामहोपाğ याय ठ. रामभƖ: नाउन सै रितपित शुत \nशोरे दौ (08/04) डालू सुता मधुकर (27/02) चĠ Ɩकर (24/07) िदवाकरा: मड़ार सै सोम सुत यरेĮ वर दौ।। पचदही \nिसंहाāम सै धाम Ŀौणा।। मधुकर सुतो रूिचकर  िवĮ वेĮ वरौ (56/07) करिहया पिनचोभ सै सॲसे दौ।। करिहया पिनचोभ सै \nबीजी चě डेĮ वर: ए सुतो िभखेक: ए सुतो गॲिढ: केउँटराम पě डौली सै  ƇहेĮ वर दौ तĪ हनपुर सै महादेव Ŀौणा।। गॲिद सुतो \nसॲसेक: सुइरी सै गुणकर सुत मधुकर दौ।। सॲसे सुतो िĆितकर हारू  कौ बेला सकo जीवेĮ वर दौ (03/01) रामौ बलिह \nटंकवाल मातृक: ए सुतौ मधुकर चांड़ौ।। (24/08) मधुकरसुतौ (59/04) राउल मासौ कौ बेलावासी पचही जिजवाल सै \nमहेĮ वर दौ।। राहुल मासौ सुता िÿलोचन कृį ण नारायणा: कोइयार सै हिरĮ वर दौ।। िÿलोचन सुता हरदþ पुरोिहत गोपाल \nसाधुकरा: बुधौरा सै बुधौरासँ भोजू दौ।। हरदþ सुतो चाण गोननो पिनचोभ सै सह देव दौ।। पिनचोभ सै बीजी मधुमन: ए \nसुताधूĔ जर्िट वाचİ पित वृहİ पित भोजदेवा:।। तÿ धूĔ जर्िट सĠ तित तिĪलİ माƇामोपायर्क:।। (10/02) वाचİ पित सĠ तित वीरपुर \nƇामॱ पायर्क:।। वृहİ पितसĠ तित यमुनाƇामौपायर्क:।। भोजदेव सĠ तित चƅहृद वासी।। हरदþ करिहया पŃपुर वासी।। ए \nसुता िछितशĦ मर्विशį ठदेवशĦ मर्णा:।। विशį ठौ हड़हृद वासी।। ए सुतो रिव शĦ मर्: ए सुतो महादेव ए सुता सहदेव āीदेव \nआिददेवा:।। सहदेवसुता सािĠह देहिर आङूका:  सै दौ।। गोनन सुतो जीवेĮ वर धारेĮ वरौ बरूआली  सै चाĠ द दौ।। \nजीवेĮ वरसुतो िगरीĮ वर: \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \n  \n(33) \nखě डबला सै जाई दौ (07/05) दामोदर सुतो महो दिध: पाली मातृक:। ए सुतौ िवĮ वनाथ गोननौ।। िवĮ वनाथ सुतो जगĠ नाथ \nिशवनाथौ कुजौली सै गोनन दौ अपरौ होरेक: दिरहरा सै िवĮ वरूप  दौ।। होरे सुतो जाई भवनाथौ।। गĦ भीर होरा वािसयॲ ।। \nजाई सुता माितछ सै देहिर दौ।। मािलछ सै बीजी वĜ सेĮ वर: ए सुतौ हललैĮ वर दिěडका: सुरगन मातृक:।। ए सुतो पुरूषोþम \nĆo देहिर: खě डबला सै कापिन माधव दौ।। देहिर सुतो करूणाकर : थुरी जालय सै धाम दौ।। (55/04) रूिचकर  सुतो \nरितपित: टकवाल सै िशरू  दौ टकबाल सै बीजी हिरकंठ: ए सुतौ लŞ मीकंठ: पě डुआ सै शंकर दौ।। ए सुतो बाढूक: देउरी सै \nāीनाथ दौ।। ए सुतौ माधव (25/06) केशवौ नरवाल सै यशुदौ भĠ दवाल पिरसरा सै कृį ण शĦ मर् Ŀौणा।। बृहद ƙहनपुरा सै \nिवį णुकरकरþुत: माधव सुतो िशरू  मांगु कौ जलकौर दिरहरासै अĠ इ सुत सॲदू दौ गाउल करमहा सै पागु छौणा िशरू  सुता \n(24/08) रूद  रित िवĮ वेĮ वरा: माě डर सै सुधाकर दौ।। (02/05) सदुपाğ याय (27/03) िवशोसुतौ (28/05) हिरकर \nसुधाकरौ पालीसै हलधर दौ (06/08) देĪ हन सुतो गंगादþ हĪ लेĮ वरौ िवलय सै हिर दौ।। गंगादþ सुता धारेĮ वर शंकर \nभोगीĮ वर यवेĮ वर (12/01) मोतीश्  वरा: िसंहाāम सै महोदिध पौÿ देहिर सुत गदाधर दौ।। धारेĮ वर सुतो धीरेĮ वर: दिरहरासै \nदेव सĠ तित देवेĮ वर दौ।। ए सुता हलधर देवधर लŞ मीधर (14/02) āीधरा: जगित सै धारेĮ वर दौ: जगित सै बीजी जयकर \nए सुतो सगर: ए सुता जलसेन िÿलोचन अरिवĠ दा।। जलसेन सुता मधुकर गोधन āीकर देĪ हन जीवधरा:।। गोधन सुतो \nिसŀेĮ वर गंगेĮ वरौ।। िसŀेĮ वर सुता कृį ण धारेĮ वर रूƖेĮ वरा: जगित वासĠ य:।। धारेĮ वर सुतो बोधी कोने को केउँटी एडढ़ सै \nहिरहर दौ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \n  \n(34) ''9'' \nकेउँटी राउढ़ सै बीजी मसबास बासूक: ए सुतो िसंगारूक : ए सुतोवाराह: ।। ए सुता āी वĜ स जगŀर āीधरा: ।।āीधर सुता \nिवńाńर लŞ मीधर शिशधर मिहधर हिरहरा: िसंहाāम सैगंगािदĜ य दौ।। हिरहर सुता धोिसयाम सै रितनĠ दन दौ।। हलधर सुतो \n(42/01) सौसेक: सुपटानी गंगोली सै गोम दौ (05/07) गोम सुतो जीवेक: एकमा विलयास सै रितकर दौ (08/07) रितकर \nसुता िदńो सै साĠ हू दौ।। (19/02) सुधाकर सुता मनोरथ (36/08) हिर काĠ ह (28/01) सोमा बहेराढ़ी सै रिव दौ \n(07/01) लड़ावन सुतो राम सुपनो रूƖपुर सिरसब सै वीर दौ।। राम सुतो (27/01)  िÿपुर रिव: डीह दिरहरासै िवĮ वĦ भर दौ \nिपहवाल सै लŞ मीपित दौिहÿ दे (19/08) रिव सुतो पुरेक: माě ड सै िवभू दौ (07/01) अपरा दूबे सुता गुणाकर शािĠतकरणीक \n(22/07) पौखू िमÿकरा: मघेटा पालीसै āी कंठ दौ।। अपरौ सुपेक: घुसौत सै राम सुपे सुतो िवभूक: िदघोय सै जगĠ नाथपुर \nवासी सुरेĮ वर दौ।। (10/10) िवभू सुतो गोरा जिजवाल सै भवदþ दौ (08/03) गोवŀर्न सुतो कापिन ĆoƙाŌण: भě डािरसम \nसै Į याम कंठ दौ कोधुआ सै गोिवĠ द Ŀौणा।। कापिन सुता भवदþ गंगादþ जयदþा: सकराढ़ी सै शारĻ दौ।। मांडूल \nĆo भवदþ सुता दूबा सकरा लभशĦ मर् दौ।। āी कर सुता जनक बैकुě ठ धारेĮ वरा:।। जनक सुतो ऐलो बीठूकौ बरैबा सै \nकाĠ ह दौ।। ऐलो सुता आिददेव जीवधर वंकेĮ वरा: जी सुताअनĠ त रिव सुपेका इबावािसĠ या: चě डी बेहद हिरअमसै िवńािनिध \nउक् त मिह िनिध दौ।। रिव सुता शुिचकर गुणाकर शुभंकर लभशĦ मर्णा: बलिहिटसै िशवािदत लभशĦ मर् सुतो रामशĦ मर्: गढ़ \nबेलo लŞ मीपािण सुत पौचू दौ।। एवम् रितपित मातृक चंƅ।। रितपित सुता (48/05) गोरे होरे बासू यशुका: बहेराढ़ी सै \nजनादर्न।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \n  \n(35) \nसुत गणपित दौ (07/08) (32/08) जनादर्न सुतो गणपित: शिƅरायपुर नरउन सै हिरĮ वर दौ (03/08) रामेĮ वर सुतो \nयोगीĮ वर चƅेĮ वरॲ (64/03) िवरपुर पिनचोभ सै रėेĮ वर दौ (08/08) वाचİ पित सुतो हिरशĦ मर् ए सुतो (18/03) देवशĦ मर् ए \nसुतो थानूक: ए सुतौ गौरीĮ वर ए सुतौ महेĮ वर वीरपुर वासी ए सुतो कामेĮ वर: ए सुतौरėे ततैल पě डुआ सै गुणाकर दौ।। ए \nसुतौ िवĮ वनाथ (17/04) िवकू कौ तÿादयो रेकौरा गंगोली सै जाटू दौ अĠ यौ तĪ हनपुर सै लौिरक दौ।। अपरा सुता करूआनी  \nसकराठी सै जगŀर दौ सिरसब सै राम Ŀौणा।। भĠ दवाल जĪ लकी सै उńोत करमतुत योगीĮ वर सुतो हिरशऽवर: चĠ दौत पाली \nसै हलधर दौ (05/04) महो हलधर सुतो (12/0) Ćाणधर: एकमा विलयास सै साधुकर दौ (08/07) (21/08) साधुकर सुतो \nिमÿकर (16/03) चě डेĮ वरौ ितसउँत सै पिěडत सुपाई दौ (08/09) नारायण सुतो पिěडत सुपाईक: पतऔना खौआ गदाधर \nदौ।। ए सुता भड़ार सै āीिनवास दौ।। हिरĮ वर (25/05) सुता चाĠ दोविलयास सै िशवािदĜ य दौ।। चाĠ दो बिलयास सै बीजी \nपुरूषोþम: ए सुतामहादेव जयदे महेĮ वरा:।। जयदेव सुतो सुधािनिध एसुतौ महािनिध ए सुतो जयिनिध रėपुर ितलयली सै \nहिरहर दौ।। जयिनिध सुता अभयिनिध राजिनिध सुता लŞ मीकरा:।। तÿाńो बभिनयाम सै राम दौ।। सुपर कोयली  सै रिव \nभािगनेयो।। अĠ यौ महुआ मातृकौ।। अभयिनिध सुता रėेĮ वर रामेĮ वर परमेĮ वरा: गंगो देवरूप  दौ।। रėेĮ वर सुता सूयर्कर \nदेवदþ गौरीĮ वर शंकर गदाधरा: तÿाńो िदनारी सरीसव सै राम दो।। अपरै बिभिनयाम सै िनितकर दौ।। सूयर्करसुता \n(44/06) रूिचकर  िशव (13/02) गंगािदĜ य महो (28/03) हरािदĜ य काĠ ह ĆoकामेĮ वरा: मछैटा पाली सै गणेĮ वर दौ शोधवाल \nगंगोली सै गंगेĮ वर Ŀौणा।। िशवािदĜ य सुता होरे पुराई धारू  भवाई दुगŭिदĜ या।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \n  \n(36) ''10'' \nधोिसयाम सै जगĠ नाथ सुता āीरंग दौ लाही सै āीधर दौणा (49/07) गणपित सुता रिवकर अमरू  कमलू का: बेलउँच सै \nमहािदĜ य दौ (04/07) िशवदाशु सुतो दुगŭिदĜ य बo (14/05) तीथुकरौ डीह दिरहरा सै िवकणर् सुत नĠ दन दौ सुरगन सै राय \nहिरकेश Ŀौणा दुगŭिदĜ य सुतो धरािदĜ य किपलेĮ वरौ कुजौली सै रूिचकर  दौ सिरसब सै वीर Ŀौणा धरािदĜ य सुता एकादश महो \n(16/05) धमŭिदĜ य महो (30/09) जयािदĜ य महो (22/06) गयािदĜ य महो महािदĜ य महो जीवािदĜ य (19/06) (25/05) महो \nरूƖािदĜ य ।।25/05।। पŃपुर पकिलया सै सीधू सुत बाछे दौ िचलकौर दिरo भव Ŀौणा अपरे सुता रėा िदĜ य महो िमÿािदĜ य \nमहो (20/02) महो ĆाणािदĜ या: (33/10/0) भरेहा सै गणपित दौ सोहन जĪ लकी सै लमशĦ मर् छौणा अपरौ रूक् मािदĜ य परनामक \nबाटू Ćo (35/02) लाला लहरा गंगोली सै बारू  दौ।। महो महािदĜ य सुता िवĮ वनाथ (50/02) इबे (66/02) मोखे चौबे का: \nमाě डर सै गोपाल दौ (02/01) अपरा नरिसंह सुतो चोथू  मोथू कौ ।। चौथू  सुतो देहिर: जिजबालभातृक: ए सुतो देवदाश \nरामपित:।। देवदाश सुतो रėेĮ वर ए सुतो सुथन सबवई कौ नाĠ यपुर अलय सै पौखू भािगनेयो ।। सुथन सुतो गणेĮ वर नर \nदेवौ सै दौ।। नरदेव सुतो सĔ जन गोपालौ अलयसै शूलपािण दौ।। गोपाल सुतो हिरहर नरिसंहो सरपरब खě डबला सै होरे \nसुत परमेĮ वर दौ बलहा बिलयास सै महादेव Ŀौणा।। एवम् शोरे मातृक चƅं।। शोरे सुता वुधवाल सै काĠ ह दौ।। बुधवालसै \nबीजी बासुदेव: ए सुतो िवभाकरĆभाकरौ।। Ćभाकर सुतो धारेĮ वर: हिरपुर वासी. ए सुता धमųĮ वरबामन सोमा: गंगोली सै गणपित \nदौ बामनसुता पुराश कौशल इबे िहरू  का: सुइरी सै Ćितहİ त Ćज्ञाकर दौ।। पुराश सुता मधुकर सूयर्कर (38/08) उदयकरा: \nखौआल सै रėपािण दौ।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \n  \n(37) \nमधुकरसुतो सटुपाğ यायमानूक: एकमा खě डबला सै सुपे दौ (09/01) अपरा िवĮ वनाथ सुतो सुपे गांगुकोदिक्षण खě ड कटाई सै \nभीम दौ।। सुपे सुता जाटू मितहार (20/07) (20/91) शतु लाखूका:  करमहा सै  लŞ मीपित दौ।। (02/06) लक्षमीपित \nसुता सिरसब सै देवािदĜ य दौ (03/02)  देवािदĜ य सुता (12/07) सुता खौआल सै नोने दौ (03/05) (33/04) नोने सुत: \n(16/05) काĠ ह: गंगोर सै शाकĪ लयदौ।। सदुपाğ याय (191/03) भानू सुता (45/06) गणेĮ वर पिरयाणव (22/07) गुणीĮ वर \nमहो गंगेĮ वर (35/01) रूिचकर : (43/04) रितकरा: एकमा विलयास सै भीखे दौ (08/01) उपरा भीखे सुता िचĠ तामिण \nिदनमिण (19/09) िहरमिण धरामŭणय: िÿलाठी धुसौत सै िÿलोचन दौ।। िÿलाठी धुसौत सै बीजी नरिसंह: ए सुतो केĮ व: ए \nसुता लŞ मीकंठ Į यामकंठ सुपटा: छतौनीसै िवभू दौ।। लŞ मीकंठ सुता चĠ Ɩकर भवेĮ वर वसĠ ता: आńो गोधोली सै āीधर \nभािगनेयो।। अĠ योदिहमत सै राम दौ।। भवेĮ वर सुतो िÿलोचन: दिर गौिढ दौ िÿलोचन सुता नाउन सै हिरशĦ मर् दौ (08/01/) \nजिजoलŞ मीĮ वर Ŀौणा।। महो गंगेĮ वर सुतो हेलूक गढ़ माě डर सै जीवेĮ वर दौ (07/02)   कोनेĆo गुणीĮ वर सुतो जीनेĮ वर: \nपवौली सै पुराश दै (07/03) वापट सुता यशोधर जगŀर (17/05) हलधरा: कुसमाल सै मिणधर दौ।। अपरै उदयकर \nगुणाकर पŃकरा: फनĠ दह सै लखाईƚातृ शिशधर दौ।। यशोधरा सुतो िĆितकर पुराशो: नीमाटकबाल सै जगĠ नाथ सुत भवनाथ \nदौ कुजौली सै पहकर Ŀौणा वसुआल सै भवदाशकİ तुत: पुराश सुतो देवशĦ मर् ितसउँत सै खुशे दौ।। अपरौ मोहन दामूकौ \nएकमा पिलयास सै आनĠ दकर दौ भेरहा सै लड़ावन छौणा अपरौ वीठू पुě याकरौ सकराढ़ी सै हरपित दौ।। जीवेĮ वर सुता \nटकबाल सै गोपाल दौ।। अपरा जीवेĮ वर सुतो सॲसेक: बुधवालसै (59/07) मानू दौ।। जसानĠ दटकबाल सै बीजी: \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \n  \n(38) \nपाँखूक: ए सुतो āी िनवास: ए सुतो हिरहर: उदनपुरÿिजवाल सै आविİथक माने दौ।। ए सुतो बाछेक: गढ़ यमुगाम सै हिरकर \nदौ।। सुतो गोपाल: िमगुआल सै जाटू सुत िमतूदौ सोइिन सै शंकरदाश छौणा एकािĠतक गोपाल सुता (46/04) नारायण हिर \nबासुदेवा: नरवाल सै िदवाकरपौÿ मिणकरसुत होरे दौ िभखौनी किलगाम सै कमलपािण Ŀौणा अपरौ सुपेक: हड़री खě डबला सै \nगोनĠ द Ŀौणा तेलू सुतो काĠ ह: दिरहरा सै पŃकर दौ (07/04) रेचĠ Ɩ सुतो योगु मĠ डनौ ।। योगू सुता आितर्धर मनोधर \nचतुभूर्जा।। चतुभुर्ज सुता पुराक मसवास देवधरा: पालीसै āीपािण दौ।। पराक āीपĜ या: परनामा सुतो यशİ पित िसंहाāम सै \nमनोधर दौ ए सुतो महामहो रितपित महो रामपित महो (12/0/01) जानपितय: ।। गोधूिल अलय सै शंखपािण दौ।। \nƙŌपुरािदधोय सै सोम छौणा।। महामहो  रितयित सुता महामहो सुरपित महामहो इĠ Ɩपित महामहो महो धृितपितय: जानी मराड़ सै \nलोचन Ćo चĠ Ɩकर दौ िपहवाल सै सीधू दौिहÿ दौ।। महामहो सुरपित सुता महो िकितर्शĦ मर् महो िĆितशĦ मर्महो हिरशĦ मर्िमā \nिमÿशĦ मर्णा: आńो महुआ सै छीतू दौ दिरहरा सै गंगेĮ वर Ŀौणा अĠ यो करही भě डािरसम सै देकवंश सुतनयवंश दौ।। महामहो \nिĆितशमŭ सुता रिवकर गांगु िदवाकरा: तÿाńो यमुगाम सै जीवेĮ वर दौ।। अĠ यो वित गाम सै इशर वाट सुत जादू दौ।। \nरिवकर सुता शुभंकर (34/05) गुणाकर Ćजाकर (24/09) कुसुमाकर पŃाकरा: नदाम सै महादेव सुत सुधाकर दौ इबा. सक. \nमितदेव Ŀौणा (38/01) पŃकर सुतो बाटू Ćo हरीक: (73/07) तĪ हनपुर सै गढवय दौ (07/08) शुक् ल जान सुतो महादेव: \nचाě डी टकवाल सै सोम दौ।। महादेव सुता सोमदेव नरदेव गंगदेवा: कुजौली सै मनोरथ दौ।। सोमदेव सुतो चě डेĮ वर \nबŀर्मानौ।। चě डेĮ वर सुतो यवेĮ वर \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३८ म अंक १५ जुलाइ २००९ (वषर् २ मास १९ अंक ३८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \n  \n(39) \n(21/09) वीरेĮ वरौ: जालय सै āीपित दौ।। यवेĮ वर सुतो गढ़वयक: मिहयानी सै तारापित दौ।। गढ़वय सुता हिररिव रतना: \nपाली सै िछताई दौ (09/07) मोतीĮ वर सुतो रėाकर: दिरo काĠ ह दौ।। ए सुतो िछताई िहताई कौ (43/02) को \nिसĦ भुनामकरमहा सै शंकर दौ।। िछताई सुतो Ćभाकर: पदमपुर पकिलया सै बाछेदौ।। पŃपुर पकिलया सै बीजी बासुदेव: ए \nसुता महादेव गंगदेव रामदेव कामदेवा:।। रामदेव सुतो िशितकंठ Į यामकंठौ।। िशितकंठौ सुतो िसधूक: यमुगाम मातृक: ए सुतो \nगणपित बाछे कौ।। अपेरो िगरीĮ वर: पाली सुइरी सै अिभनĠ द दौ।। बाछे सुता भाइ मासे चĠ Ɩकरा: िचलकौर सै भव दौ।। \nमाउँबेहट सै काĠ ह Ŀौणा काĠ ह सुता","size_mb":1.83,"has_text":true},"Videha 039.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 039.pdf","name":"Videha 039.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगİत २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)\n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \n एिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n २. गń \n२.१.\n कािमनी कामायनी-कथा-भरोस \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.२. \n िमिथलेश कुमार झा-लघुकथा- एडभांस युग मे \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा- सुरिक्षत \n२.४ \n सुशाĠत झा- सुशांत झा-कथा- अहां कोना रहै छी भौजी.... \n२.५ \n पालन झा -कथा- गरीबक िजĠदगी \n२.६. कथा-िगरैत देवाल-\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n मनोज झा मुिक्त-इĔजितक खाितर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n३. पń \n  \n३.१.\n सतीश चĠƖ झा-सृजन \n३.२.\n अमरेĠ Ɩ यादव-आƫान / कĪ पना आ यथाथर् \n  \n३.३. \n आशीष अनिचĠहार-गजल \n  \n३.४.पंकज पराशर-\n -फैसलाबाद   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.५.\n िवनीत ठाकुर-अĥयागत \n  \n  \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां \n  \n  \n३.७.\n िहमांशु चौधरी-आतङकक राजकुमार \n३.८.\n  Ĕयोित-Ćतीक्षा सऽ पिरणाम तक \n३.९.\n दयाकाĠत-पाँच लाख बौआक दाम \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-तूिलकाक िचÿकला \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n५. गń-पń भारती -पाखलो (धारावािहक)- मूल उपĠयास-कॲकणी-लेखक-तुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\nडॉ. शंभु कुमार िसंह, āी \n सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n६. बालानां कृते-१.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); आ २. मğय-Ćदेश याÿा आ \nदेवीजी- Ĕयोित \n७. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष \n(इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-\nEnglish and English-Maithili Dictionary.] \n  \n \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक \nिलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and \nDevanagari versions ) are available for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n  \n \n१. संपादकीय \n १. संपादकीय \n\"हम मैिथल\" मैिथली ÿैमािसक कोलकातासँ \n लोकािपर्त भेल अिछ, जकर Ćधान सĦपादक āी \n रामलोचन ठाकुर आ सĦपादक मनमोहन िमā 'चंचल' छिथ।   \n१२ जुलाइ २००९ कें कोलकाता सĦपकर्क मािसक बैसार िनयमानुसार  मासक दोसर रिवकें भेल। \n   \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ जुलाई २००९) ८२ देशक ८६२ठामसँ २६,६१४ \nगोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ १,८८,४८१ बेर देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद \nपाठकगण \n \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n २. गń \n२.१.\n कािमनी कामायनी-कथा-भरोस \n  \n२.२. \n िमिथलेश कुमार झा-लघुकथा- एडभांस युग मे \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा- सुरिक्षत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n२.४ \n सुशाĠत झा- सुशांत झा-कथा- अहां कोना रहै छी भौजी.... \n२.५ \n पालन झा -कथा- गरीबक िजĠदगी \n२.६. कथा-िगरैत देवाल-\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n मनोज झा मुिक्त-इĔजितक खाितर \n \nकािमनी कामायनी \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nभरो स \n‘अहॴ के धान रहै़    बलु जे हम कािट देलौ    हमरा अपने बहुते काज रहै है।’ धान क बाेझ माथ \nप’ स’ नीचा दरवĔजा लग पटकैत बटेसरा छाेटका भाय के देखैत मातर बाजल छल ।ओकर यएह पैघ पैघ \nआँिख मे लाल लाल डाेरी दूरे सॅ ĕलकैत नजिर आबए छलै ।दलान प’ कुरसी प’ बैसल अखबार सॅ नजिर \nहॅटबैत  कान मे घुिरयाित ओकर बाेल के अनठा क’ छाेटका भाय गĢ प के पलटैत नहूँ नहूँ किर \nक’बजला ‘बटेसर बाबू  तू त एतेक मेहनित छ  इमŭनदार सेहो ।एतेक बूझनूक भ’ क’किन किन गĢ प प’ नै न \nउबलबा के चाही ।   जो  रे  माॅ के कही चािर कĢ प चाह बनवा क’ आँगन सॅ भेजथुन  ।’ मुनेसरा दाैङ \nक’ आँगन चिल गेल आ’ बटेसर दलान प राखल अखङा चौकी के गदर् कांĠह प राखल अपन मइलर् अंगाेछा \nसॅ झाङैत बैस गेल । मुदा ओकर मुखाकृित एखनो धिर तामस सॅ भरल छलै ।ओ अपना िवरूŅ एकोटा \nआखर निहं सुिन सकैत अिछ   ‘बङका कका बाेलै हथीन जे बटेसरा अहाॅ सबके आँिख मे धूरा झोँिक रहल \nहै।’  ‘अच्छा   तो बङका कका के गĢ प प तमसाएल छ़    धुर    बुङबक़    ।’छाेटका भाय हॅसैत बजल  \nजेना ई हो तमसैबाक के कोनो गĢ प छै  । \n   कारी धूथूऱ एकदम गठल शरीऱ  पूरा गाम मे एकटा वएह बिच गेल सहनी टाेल मे जवान मरद  । आर \nसब िदयाद बाद  भाय बिहनी  पंजाब   हिरयाणा  िसलीगुङी़ नै जािन कþ कþ चिल गेल अिछ कमाबए लेल \n। ई हो गेल छल    कलकþा  मुदा  तुनुक िमजाज   लिङ झगिङ क’ मािर पीट किर क ई ओþ निहं टीक \nस \nकल  आ’ बौआ ढहना क’ फेर गामक राİता अपनैालक । \n     बाबूजी के आगाँ पाछाँ करैत रहैĠह  त’ ओ कोना नै कोना ओकरा सरकारी नैाकरी लगवा देने रहैथ  \n।बाबूजी के खेत त’ ओकर बाबुए बटाए करैत छल   मुदा ई िकछु नब जमीन आ’ अपन बाङी झाङी बढाैलक \n बटाए के खेत। आठ टा िधया पुþा   सबके पढेनाय िलखेनाय सरकारे के कपार प’   सबहक अĢ पन सौख \nमौज    गाम मे ओ पिहल लोक छल जेकरा घरक चार प’ सिजमिनक’ लþी नै भ’ क’ टीवी के एंिटना लागल \nछल ।पािन राखए लेल बङका सीनटैक् स \nके टब सेहो राखल     काज त’ कोनेा नै होय मुदा अपन दू कोठरी के नब पक् का बनल घरक छत \nप’ ओकरा एना बैसा देलकै    मानू ओ ओिह गामक ताजमहल होए ।कलकþा मे देखने रहै     लहेिरयासराय \nमे बैसाहलक ।बटेसर के अपनो िफट फाट बेस    ।पैंट शटर्   हाफ पैंट सेहो कखनो क’      रंग \nिबरंगक’ टी शट़र्    माथ प’लाल िपयर टाेपी    हाथ मे घङी    आँिख प’ धूपक चĮमा  ।सरकारी नाैकरक रो \nबदाब़ । \nअगहनी फसल कटबा के तैयारी भ’ रहल छल    ।कोन कोन गाम सॅ नै   तािक तािक क’ बाेिनहािर सब \nआनल जाय़ िनमोिछया   बूढबा़  İÿीगण    दुगुना मजूरी   ितरलोकी जे बङका कका के भातीज छल \nकहलकैĠह    ‘कका  हमरा त’ सवा सौ बीघा लेलक  ऊपर सॅ भिर पेट खेनाय बीङी तमाकू अलग सॅ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n ।’खगन बाबू आने की बङका कका चुपचाप मूङी झूकाैने सुनैत रिह गेल छलाह  ‘िक जमाना आिब गेल छै \n   ।’ \n   बटेसरक किनया  छाेटका भाय के अंगना मे काज करैत छल   िक िजट िफट मे रहै  कĠहाैली बाली  \n।काकी क ेपरदेिसया बेटा बेटी पुताैह सब सेहो बङ मान संĦमान दैĠह  । \n    ‘कĠहाैली वाली के मोन खराप छै़    ई सुिन काकी जेना िबयाकुल भ’ जायथ़‘हे रौ बाउ बजार जाए छै \nकिन उनिट दİत के दबाए नेने अबीहै बटेसरा के बौह के बङ रद दİत भ’ रहल छै  कािŎए सॅ।’ काकी \nटाेल मे ककरो  बजार जाइत देिख बािज उठैथ । \n   आ’ कĠहाैली बाली के की ठाठ़  रतुका अइर्ंठ बासन    बाहिर अइठŭर प’राखल राखल खरकैट रहल अिछ \n  जलखई  भानस बनतई त कोना  ।काकी िपछाैती मे जा कए िचकिर रहल छिथ    ‘रौ सोहना   रे  \nितसबा़     गै  मंजूआ  माय के पठा किन जĪदी   देिख कþेक बेर भेल जाइतर् छै ।’आ’ बङ िचकरला के \nबाद अपन आँगन सॅ िनकिल क’ झून झून पायल बजबैत आबै । ‘मायजी    माथ मे बङी दरद हलै      सोहना \nके बाबू कहैहलै बलू आय नै जो ।मुदा हम कहिलए जे काकी के बङी िदक् कत भ’ जैते    ।भिर अंगना \nलोकवेद सब आयल है    संजूआ के आंगन बाङी मे नाैकरी लािग गेलए  त’ मंजूआ के मेहमान ले गेलै़   छाेट \nबच्चा है ऩ  बिहनी नाैकरी प’ जेतय़    त’ बच्चा के खेलैते़  ओिह से दीक् कत हो गेल हमरो    निहं त’ मंजुआ \nआिब क’सब काज किरय दैत हलैĠह  ।’जĪदी जĪदी दूधक बासन माॅजैत बाजल ‘मायजी़ चुžी दाय क़़    þ \nहै  किन चाह पीिबताै  ।’आ’ काकी चाह बनवा क’ सोहना़    िबसवा आ कĠहाैली वाली के िबİकूट संगे पीबए \nलेल बजबा लेलिखĠह़   । \n    पवन आ’ गाेरखक घरवाली अपन सौसक ई रूप  देिख क’ दंग रिह गेल छलीह  ।अपना आगाँ केकरो \n िकछु नै चलए देबए वाली   जबरदİत İÿी  आय  दाय नाैकर प’ एþेक मेहरबान । ‘िक करबै किनया  आब \nओ जुग नै छै  बङ मूॅह ठाेर धेने रहै छी़ त’ काज किर दैत अिछ   एसगिर रहे छी उपाय की़  बाबूजी के \nसमय मे िभनसरे सॅ दलान प’ मजिलस जमय लागै    ‘चाह ला़ पािन ला़   ओ त’ बूटना छलै    बटेसरा के \nबाप रहै    जे हुनका पाछाँ लागल  राित क’ दरवĔजा प’ सूत लेल सेहो तैयाऱ नै त’ ओहो एक टा आफत  \nआब त’ सेहो नै  एकसर एþेटा आँगिन मे कािह कािह करैत जीिब रहल छी़    । \n    ताबैत बङका टा के घाेघ तनने कĠहाैली वाली आिब दूनू िदयािदनी के गाेङ लगलक    ‘कखनी अलिखन \nदीदी सब़़  काल भरै िदन काकी बाट तकैत रहलिखĠह     चािर िदन पिहले से सब घरक पलंग परक चादिर \nधाेआबै छली   किनया सब के साफ सुथरा घर भेटबा के चाही़   बलु़  ’  ।’कĠहाैली वाली बरांङा मे राखल \nबरतन सब समेिट क’ ऽ््ऽल’ प’ जाइतर् काल दू िमनट ठाढ भ’ बाजल   । \n  बङकी किनया आ’ कĠहाैली वालीके दुरागमन एके िदन भेल छलै  तािह लेल ओ हुनका पैघ िदयािदनी जकाॅ \nसĦमान दैत छल ।पिहने त’ बङ लाज करै’  ‘हे  दीदी अलिखन है़ हाली   हाली काम क’ दै छी    ।’ननिद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nसब के कहै़    घाेघ तनने आबै़   ल’ग मे ठाढ से हो नै होय    मुदा धीरे धीरे आन िदयािदनी सब के अयला \nप’मुखिरत भेल गेल़ ‘गै दाय सब़ बङकी दीदी त हमरा सॅ किहयेा बाेलबाे नै केलिखĠह़    आ’ ई मॅझली के \nदेिखयाे    कहै हे़ हे कĠहाैली बाली हमर नूआ कखनी साफ होतै    ।’नबकी िदयािदनी सब प’ चुटकी लेबए सॅ \nबाज नै आबै़ काकी के कान सेहो भिर दै  । \n     जखन घर मे लोक सब जूटै   कĠहाैली वाली के नखरा आओर बिढ जाए  काकी सॅ कहैĠहै    ‘ऊ़ \n   सोहना के बाबू कहै हĪले़ बङकी भाैजी तोरा ला िक आनलकाै    ।’ काकी कहलिखĠह   ‘अखने त’ अहाॅ \nके म्ॅाझला बौआ न’ब साङी आिन क’ पंजाब सॅ देने रहै   बेटा लेल पेĠट बूसट    ।’ ‘हॅ से हम कहिलए बलू \nदैते रहै हिथĠह की़   ।’ गĢ प के तङाक सॅ पलित क’ बाजल । \n  ओकरा परो छ मे काकी बजलीह ‘ऐंठी से बिढ गेल छै  जिहया सॅ अिह घर मे काज पकङलक   उþान \nभ’ क’ चलैत अिछ। पिहने घर बाला दारू  पीिब क’ गþर गþर फाेिङ दै़ पङा   पङा क’ नैहर भागै छल \n आब देिखयाै  िगरहथनी भेल गĢ प छाँिट रहल अिछ़  ।’ \n  एक एक किर क’ आठ बच्चा़ ‘हे ओपरेसन उपरेसन कथी लेल करेबै़ एगाे दूगाे आर होते त होते ।’दीपारानी \nके टाेकला प’ बाजै    ।देखैत देखैत दू तीन टा बेटा बेटी के िववाह दान किर क’ पाेता  नाित वाली वाली \nबिन गेल आ’ जखन बङकी भाैजी सहिर सॅ गाम आबिथ लाजे हुनका सोझाॅ सॅ हॅिट जाए़ ‘दीदी की सोचैत \nहोथीĠह़ ई बूढाे भे गेले    ।’मुदा रंग िबरंगक साङी़    लहठी़    िसžुर काजिर    पिहरनै  ओ अपन पूताैह सॅ \nबेसी नब लागै। \n   ‘बङकी दीदी साङी नै अनलिखĠह हमरा लेल़’   दीदी के देखैत मातर ओकर फरमाइसर् आर बिढ जाए \n।आ’ अिह बेर छैठ मे जखन दीदी गाम पहुॅचिल त’कĠहाैली वाली हुलिस क’ ल’ग आयल । ‘हमर बेटा के \nनाैकिर नै लगते़   पंजाब से घुिर आयल ।’ बङकी किनया चॱकली ‘चिल आयल़    ।हमरा घर प’ िकएक निह \nआयल ।’ ओ चुप़   ।दाेसर िदन आिब क’ कहैत अिछ़  ‘जे बलु संभुआ कहलकै जे भैया फाेन प’ कहलकै  \n  के छै़    हम तोरा नै िचĠहे िहयाे।’बङकी किनया क्षुĤध   ‘हमहॴ उठेने रिहयै़    आ’ हमहॴ भैया सॅ गĢ प करबेने \nरिहयै़    पूिछयाै त’    ।’संभुआ िपछाैती मे बाङी साफ करैत छल आयल   ‘हॅ    की ’बङकी किनया लग माथ \nझूका लेलक । ‘अहाॅ के हम बजेने नै रही घर प़   ।’ ‘हूं’  ‘त िकयाक निह एलीयै़   ।’ ओ एकदमे चुप    । \n  ‘ एतेक झूठ बाजै छै ई सब ।’  बङकी किनया घर मे जाकए बजली त’ छाेटकी ननिद टपिक पङली़    ‘ओ \nसब कोने सोइतर् बाभन छै जे झूठ निह बजतै ।’ \n  कĠहाैली बाली  कĠहाैली बाली   कĠहाैली बाली़    भिर िदन ओकरे चचर्  ‘गै़    माॅ कĠहाैली बाली के बेटा \nरमुआ   आिर प’ के’ सबटा सीसो पाॅिग लेलकाै  ।’छाेटकी ननिद िचकरित आँगन मे पैंसली त’ माॅजी के मोन \nतामसे माहूर भ’गेलिĠह  ओ नहा  धाे क’ पूजा करय लेल बैसले छलीह ।पूजा घर सॅ बहरा पएर मे चĢ पल \nपिहर पछुआित मे गेली    ‘हे रमुआ के माऽऽ््ए़   हे    िक भेलै़   छाैङा िकएक  एना अगþी जेकाॅ  करैत अिछ़   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \n पूिछ लैते   हम मना कैरतीयै    तखन नै़   ।’आ ‘ओ घाेघ वाली काकीके देिख क’ रमुआ के िबखैन िबखैन \nक’ गिरयाबए लागल छल़   । \n     घर आिब क’ काकी परो क्ष मे खूब जहर उगलली   ।किनए काल मे फनकैत छाेटका भाए एला़ ‘संभुआ \nके टी़ वी ठीक करबा ब’ लेल देने रिहयै़ से एखन धिर नै देलकै कहली एको बेऱ     चािर सौ टाका सेहो \nदेने रिह उपर सॅ़    ’। काकीफेर िचकरली़    कऽ््ल ल’ ग’ जाकए़़   “यै  संभुआ के माय़      यै पूिछयाै संभूआ \nके़   हमर टी़वी बेच िबकीन लेलक की  ।’ \n काकी सेहो बूझैत छलीह  ओ टी  वी आ’ पैसा’ लेल संभूआ के उकिट दैत छलिखĠह    ‘एखनी दैत \nछी ’कहैत कहैत छाै  मास बीता देलकै़   । \n    ‘यै किन कोबी कहबै    संभूआ के आनय लेल ’काकी फटा फट खूजल पाए ताकुए लगली  । ‘नमरी देबए \nत’ छदाम सेहो निह घूरा क’ दैत  ।’चुžीदाय िकछु बाजय चाहली    त’ माॅजी तमसा गेली  “एसगरे रहै छी \nगाम मे तू सब गाेटे पाहुन पङक़  एलाॅ   दू    िदन मे चिल जेबें   नै िकछु कही ओकरा सब के़ जानै नै छी \n  आब पिहलुका गĢ प नै छै  सरकारे एकर सबहक मान बढा देने छै़  ओ त’बाबूजी के एहसान छै़    बटेसरा \nके नाैकरी  जे किनयाे आँिख मे लाज िलहाज बाॅचल छै   नै    त’ अपन दर    िदयाद के त’ ओतबाे पािन निहं \nछै  नै कोनो दरेग ।’   \n  छैठक’ परना के बाद बङकी किनया सहिर जाए लगली त ‘कĠहाैली बाली के कहलिखĠह    ‘अहॴ के भरो से \nमाॅ जी के छाेङने जाए छी़  देखबै  ।’   ‘हे दीदी  िचĠता जुिन करूॅ  ओ ठंढी मे माॅ िगर पङलिखĠह़ \nक’ल’ प’ िपच्छिङ  हलै़   ।हमहॴ हुूनका  देख भाल करली़ पॅजरा मे केþना तेल मािलस  तखनी जा \nक’उठलिखĠह  ।’  ‘ठीक छै एह ीस नै अहाॅ हुनकर असली पूताैह िछयैĠह  हमरा सब के अहाॅ प’ बहुत भरो \nस अिछ    ।’ आ’ ओकर Ĥहुत Ĥहुत बङाई करैत रूपया  पैसा दैत िवदा भ’ रहल छिल़  तखने माॅजी भगवती \nघर सॅ बहरैत    बाजए लगली़   ‘एसगरै रहैत छी़ सांझे सकाल सबटा दरबĔजा ब्ंाद क’ लैत छी इहŭे सोिच \nनेने छी़   जाैं मिरयेा जायब़   त    कĠहाैलीबाली भाेरे भाेर दरबĔजा पीटबे करतै    नै खुजतै त  हĪला हेतै \n   चारो ं िदस बेटा बेटी के लोक सब खिƙ करतै़    बटेसरो  लग सबहक फाेन नंमर छै तािह लेल हमरा \nलेल िनिİचंत  रहुॅ ।’बङकी किनया के आँिख मे नोर भिर गेलिĠह    बुढापा़   एसगरूआ  भय सॅ Ƈिसत \n    माॅजी कĠहाैली बाली के पैलबारक जादती सिह रहल छिथ   गाम मे ते इहŭे िवकĪप छै़    मुदा  िनदर्य \nसहिर मे  धन दाैलत     िसनेह  अनुराग दइयŭे क की अहाॅ केकरो  िवĂास आ’ वफादारी पािब सकैत छी   \nिकžाे निहं । \n      \n    27  ।06 ।09  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \n \n _________  िमिथलेश कुमार झापिरचय-पात \n \nनाम ________ िमिथलेश कुमार झा \nिपता ________ āी िवĂनाथ झा जĠम ________ 12-01-1970 केँ मनपौर(मातृक) मे पैतृक \n________ Ƈाम-जगित, पो*-बेनीपņी,िजला-मधुबनी, िमिथला, िपन*- 847223 डाक-संपकर् _____ Ņारा- \nāी िवĂनाथ झा, 15, हाजरा रोड, कोलकाता-- 700026 िशक्षा :  \nĆाथिमक धिर- गामिहक िवńालय मे। मğय िवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņी सँ। माğयिमक धिर- āी \nलीलाधर उच्च िवńालय,बेनीपņीसँ इितहास-Ćितơाक संग İनातक-कािलदास िवńापित साइंस काँलेज उच्चैठ \nसँ, पÿकािरता मे िडĢलोमा-पÿकािरता महािवńालय(पÿाचार माğयम) िदĪली सँ, कĦĢयुटर मे डी.टी.पी ओ \nबेिसक ज्ञान। रचना: िहĠदी ओ मैिथली मे किवता, गजल, बाल किवता, बाल कथा,सािहिĜयक ओ गैर-\nसािहिĜयक िनबंध, लिलत िनबंध, साक्षाĜकार, िरपोतŭज, फीचर आिद। Ćकािशत पिहल रचना: \nिहĠदी मे– मुखपृơ अखबार का- जनसþा(कलकþा संİकरण) मे 19-10-94 केँ(किवता) मैिथली मे- \nिवधवा(किवता)-Ćवासक भेंट(मैिथली मािसक कोलकाता)-िरकाडर् ितिथ उपलĤध निह, आरक्षण िसफर् सþाक \nहेतु- आलेख(Ćवासक भेंट-कोलकाता)- नवĦबर 1994 कें। Ćकािशत रचना: मैिथली:- Ćायः 15 गोट किवता, \n17 गोट बाल किवता, 18 गोट लघुकथा, 3 गोट कथा, 1 टा बालकथा, 44 गोट आलेख आ 6 गोट \nअĠय िविवध िवषयक रचना Ćकािशत। Ćकािशत रचना:- िहĠदी:- Ćायः 10 गोट किवता/गजल, 18 गोट \nआलेख, 1 गोट कथा ओ 3 गोट िविवध िवषय Ćकािशत। \nएडभांस युग मे \n  \n___   की हाल-चाल यौ? भैयाक िवआह भ गेल की? केहन रहलै बिरयातीक सĜकार? \n____ सब ठीके रहलै।--- İवागत-सĜकार मे त’ बुझू जे कोनो कमी निह।--- खूब एडभांस पिरवार छै। \n____ वाह ! खूब नीक बात। \n____ आ नीक बात आरो, जे बिरयाती मे İÿीगण- वगर् सेहो छलीह। \n____ ऎं ! --- ठीके? --- के सब रहिथ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n____ हँ यौ, सतबारा वाली मौसी, सौराठ वाली दीदी, मलंिगया वाली मामी, कहरुया वाली भौजी सब रहिथ, \nखूब मोन लगलै। \n____ िछः नाक कटेलौ। \n____ एह, दुिनयाँ कते एडभांस भ’ गेलै आ अहाँ परंपराकेँ पडनिह छी ! \n____ ऎं यौ, कोन मूहसँ बजै छी ! --- यौ सात लाख काटर नै लेने रिहतौ तखन ने एडभांस बुिझतहुँ, धुर \nजी !!                         । \n  \n \nअनमोल झा ( १९७०- )- गाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, \nसािठसँ बेशी लघुकथा, तीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž पिÿका, \nİमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, आ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” \n(दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), “ Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) \nआिदमे संƇिहत। \nसुरिक्षत \n  \nभाइस चाĠसलर बनलाक बाद बधाइ देबऽ लेल आयल लोकक ताँता लागल छलै। बहुत गोटा क्षुĤध आ \nिविİमत सेहो छल। Ćायः बहुत गोटाकेँ बुझल छलै जे एखन िहनका सऽ पĠƖह गोटा आर िसिनयर अिछ \nतकरा बाद िहनकर नĦबर अबैत छिन। \n  \nमुदा सभकेँ पाछू छोड़ैत भी.सी.क कुसŰपर बैसल देिख एक गोटा पूिछ देलकैन- āीमान् अपनेक नĦबर तऽ \nबड़ पाछा छल। कोना एलउ एतेक जĪदी एतय। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nभी.सी. हँसैत कहने रहिथन- सभ मंÿीजीकऽ कृपा िछयैन। ओ लोक फेर पुछलक- मंÿीजी कते िदन? हुनका \nगेलापर की हैत अहाँक? \n  \nभी.सी.गĦभीरता पूवर्क कहने छलिखन- िकछु नै हैत हमरा। कारण जैह मंÿी एताह हम ितनके सपोटर भऽ \nजायब। तैँ हम सुरिक्षत छी, अित सुरिक्षत...।  \n \n  \n सुशांत झा \n  \nअहां कोना रहै छी भौजी.... \n  \nलŞमी आई आठवां क्लास मे चल गेिल। िमिडल İकूल के हेटमाİटर यादवजी ओकर अंƇेजी के बƂड Ćशंसा \nकरैत छिथĠह। कहैत छिथĠह जे अगर एकरा मौका भेटैक त जरुर िकछु करत ई बिचया। ओिहिदन \nिजलाİतरीय नाटक Ćितयोिगता के लेल िरहसर्ल मे बौआरानी के सलेक्शन İकूल सं भेलैक। कहने रहय-\nकका यौ...मेन रोल निह भेिट सकल, लेिकन हम अपना िदस सं खूब कोिशश केिलयै। हम ओकर अंƇेजी के \nटेİट करयैक लेल ओकरा सं रीिडंग दैक लेल कहैत िछयैक। बौआरानी धुरझार अंƇेजी पढ़ैत अिछ आ \nओकर माने सेहो बतबैत अिछ। हम सोचैंत छी जे एकटा Ćितभा के फेर अकाल मृĜयु भ जैतैक \nकी...? लेिकन के जनैत अिछ ĆारĤध मे ककरा की िलखल छैक। \nहमरा दस साल पिहने के बात मोन पड़ैत अिछ। शैलेĠƖ भैया के ससूर गाम आयल रहिथĠह आ बड़का \nकका सं कहलिखĠह- आब हमरा अहां के संबंधक कड़ी खĜम भय गेल। बड़का कĸा पिहने निह \nबुझलिखĠह, लेिकन किनये कालक बाद हुनका आंगन मे कžा रोहिट उिठ गेल। पूरा गामक लोग जमा भ \nगेल। पता चलल जे शैलेĠƖ भैया निह रहलाह। बड़का कĸा के जीवन मे पिहल बेर कनैत देखने \nछिलयिĠह, 65 साल के अवİथा मे अंगना मे ओ ओगरिनहया मािर का कािन रहल छलाह।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nलŞमी तिहया  छोट छल, Ćाय चािर या पांच साल के। ओकर छोटकी बिहन रािगनी 2 साल के हेतैक। शैलेंƖ \nभैया एखन रिहतिथ त 44-45 के रिहतिथ। भैया के कका हुनका एनटीपीसी मे नौकरी लगा देने रहिथĠह। \nओ जमाना छलै जिहया एडहाक पर बहाली होईत छलैक आ बाद मे हािकम ओकरा िकछु िदनुका बाद \nपरमानेंट कय दैक। शैलेंƖ भैया ताबत परमानेंट निह भेल छलाह, इĦहर घर पर घटक सबहक लाईन लािग \nगेलिĠह। हाय रे िमिथला के बेटी सब, आई हुनका परमानेंट नौकरी रिहतिĠह त भौजी के ई िदन थोड़े देखय \nपिड़तिĠह। शैलेंƖ भैया के िबयाह नीक पिरवार मे भेलिĠह। भौजी के बाप ततेक धड़फडेल रहिथĠह जे बेटी \nके मेिƏक के परीक्षेक साल िबयािह देलिखĠह। भौजी आ भैया के अबİथो मे बिढ़या अंतर छलिĠह...लेिकन \nसबिकछु के दरिकनार करैत िबयाह भ गेल। आब सोचित छी, त बुझायत अिछ जे ई एकटा मैिथल िपता के \nिववशता स बेसी िकछु निह छल।  \nशैलेĠƖ भैया आ भौजी अनपरा चिल गेला..जतय एनटीपीसी मे ओ क्लकर् छलाह। जमाना बदैल रहल छल। \nिदĪली मे नब आिथर्क ĭयवİथा लागू भ रहल छल,उदारीकरण के नाम पर कयकटा  िनयम बनायल आ \nहटायल जा रहल छल। \nभैया के परमानेंट होई के संभावना िदन पर िदन क्षीण हुअय लगलिĠह। आब त एडहाक के दरमाहो कम \nपड़य लगलिĠह जिहया स िबयाह भेल छलिĠह। ताबत लŞमी आ रािगनी दुिनया मे आिब गेल छल। भैया \nशराब िपबय लगला। पित-पėी के बीच संबंध खराब हुअय लगलिĠह। धीरे-2 शराब हुनकर İवाİĝय के \nĆभािवत केरय लगलिĠह। हुनकर िकडनी खराब भय गेलिĠह। ओ छुņी लय क गाम आिब गेलाह। ओ छुņी \nपर छुņी लेने जाईथ। लेिकन एडहाक के नौकरी मे लंबा छुņी-कतेक िदन चिलतिĠह। गामॲ मे हुनकर शराब \nके नशा निह छुटलिĠह। पाई नै रहिĠह त अž पैन बेच क पी लिथ। पोलीथीन आ सİता शराब सेहो। \nकखनो पोखिरक महार पर त कखनो नहिरक कात मे। जन हरवाह सब देखय, त कĸा के कहिन। जिह \nखानदान मे एकोगोटे भांग आ बीड़ी िसगरेट निह पीबय ओिह आदमी के बेटा के बारे मे शराबी होई के चचŭ \nकतेक अपमानजनक आ लĔजाİपद हेतैक-ई हमरा सबके ओतेक छोट अवİथा मे निह बुझे पड़े। लेिकन \nआब कĪपना करैत छी, त मोन केना दिन कर लगैत अिछ। \n  \nभौजी के सासु के ĭयवहार िदन पर िदन भौजी के Ćित िबपरीत भेल जाईĠह। आब त ओ खुलेआम कहय \nलगलीह जे अही मौगी के पेरे हमर बेटा के मोन खराब भेल जाईये। बात-2 पर रिक्षिसया आ गािर भौजी के \nिनयित बिन गेलिĠह। एकटा कुलीन घर के कĠया-जकर कुलशील के गवाह िमिथला के तमाम पंजीकार \nछलाह-जे पारंपिरक िमिथला के सवŸþम गांव मे स आयल छलीह-हुनकर ई हाल हमर मोन के िवदीणर् कय \nिदए। ओिह समय हम पटना मे छलहुं। मैिƏक पास कय मेिडकल के तैयारी करी, किहयो काल गाम जाई। \nमोबाईल के जमाना निह छल। मां स िचņी-पर बात हुए या गाम जाई तखने। एतेक निह बुिझयै। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nसाल 2001 के िपतरपक्ष मे गामे मे रही। शैलेĠƖ भैया के अंगना मे हमरा नोत रहै। हम खा क उठले रही \nकी, भैया के ससूर अयलाह। तकर बाद कžा रोहिट उिठ गेल। \n  \nतकर बाद के कहानी भौजी के दुख, अपमान, मानिसक यातना आ संघषर् के कहानी छिĠह। तीन साल तक \nभौजी कोनो तरह कटलीह। लŞमी आ रािगनी के चमकैत चेहरा मलीन भेल गैलैक। ओ आब पूणर् Ƈामीण \nवाला लागय। लेिकन लŞमी तीन साल तक अनपरा के पिĤलक İकूल मे इसाई टीचर सं अंƇेजी पढ़ने \nरहय। ओकर अंƇेजी एखनो नीक रहै। दूनू बिहन आब गामे मे िबहार सरकार के İकूल मे जाई। \n  \nकोनो तरहे समय बीतल। भौजी के िशक्षा िमÿ मे भय गेलिĠह। डेढ़ हजार महीना पर। नबका युवा मुिखया \nशैलेĠƖ भैया के दोİत रहिĠह। ओ भरल पंचायत मे बाजल जं एकटा वेकेंसी हेतैक त शैलेĠƖक किनया के \nहेतैक। \n  \nआई अिह बात के चािर साल बीत गेल। आई नीतीश सरकार िशक्षा िमÿ सबके दरमाहा साढ़े सात हजार \nकय देलकैक। आब ओकर नाम पंचायत िशक्षक भय गैलैक आ ओ परमानेंट सेहो भय गैलेक। आब भौजी \nके सासु के ĭयवहार बदिल गेलिĠह। भौजी घर चलबै छिथ। आब ओ सोचैत छिथ जे ओ त बेसी निह पिढ़ \nपेली लेिकन दूनू बेटी के जरुर इिजिनयिरंग करेती। ओ हमरा स पूछैत रहैथ, जे अहां सब त पÿकार छी-\nकतेक जान पहचान हेत,कनी देखबै। \n  \nहमरा लŞमी के आंिख मे ओज देखा रहल अिछ। ओकरा अगर मौका देल जाई त ओ जरुर िकछु करत। \nहेडमाİटर यादवजी के कथन सही छिĠह...। लेिकन की ई कहानी एतय खĜम भय जेबाक चाही ? की लŞमी \nआ रािगनी के भिवįय सुिनिĀत भय गेनाई अिह िखİसा के सुखद अंत मानल जाई ? \n  \nभौजी के अवİथा एखनो 31 साल छिĠह। जिहया िबयाह भेल छलिĠह तिहया 17 साल के छलीह। हुनकर की \nहेतिĠह...?? .हुनकर के छिĠह.?? .की हुनकर सुखदुख के कोनो मोल निह...?? ई सवाल मुंह बौने ठाढ़े \nअिछ...िमिथला के समाजक समाने...आ हर साल सैकड़ॲ मैिथलानी अिह सवालक सामने हािर जाइत \nछिथ....जे हमर के अिछ...??की हमर सुखक कोनो मोल निह...?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nपालन झा \n  \n                   गरीबक िजĠदगी \n   \n    रामकुमार सभ बाले-बच्चे िचĜकार कािट कए कािन रहल छल। कानए िकएक निह \n      सभ संसार ओकर उजिड गेलैक। दू चािरटा बकरी छलैक से हो सभ अिगलग्गी \n      मे झुलिस कए मिर गेलैक। लोकसभ के मुदा आब जुटनिह की।सभ चीज वİतु त \n                       सुƂडाह भए गेल छलैक। लोकसभके सांĜĶा देबाक अितिरक्त आओर कहाँ रिह गेल \n    छलैक, हँ एकटाधिर भगवानक कृपा जे दुनू बाल-बच्चा समेत रामकुमार दुनू Ćाणी \n    बिच गेल। जतेक तरहक लोक ततेक तरहक गप। लोक सभ ढाढस बढबैत जे आब \n    की करबा िवधाताक घर मे इएह मंजूर भेल छल, हुनको लगमे गरीबक दुःख देबालेल \nरहैत छिन रिजİटर मे िलखल, नीक कहाँ सँ िलखिथन। कतेक िदन जोगार कएलाक \nबादे ओ खोपरी ठाढ भेल छलेक, कोनहुना सभ ओही मे िनवाह करैत छल।वषॉ-बुžी \nसँ त बचल रहैत छल। थाकल-मारल चैन सँ त सुतैत छल। आब कतए रहतैक, कतए \nई दुनू बाल-बच्चा रहतैक। आब ई कोना फेर खोपडी ठाढ करतै, दुनू बाल-बच्चा के \nपोसतै िक घर बनेतै। आब किनए कए की हेतैक, जे वİतु नƠ भए गेलैक से आब \nथोडेक घुिरकए अओतैक कतेक काल धिर कानैत रिहतए रामकुमार, किनते थोडे \nसाहस कए बजबाक Ćयास करैत कहैतािछ “आब हम कोना जीबै, हमर बाल-बच्चा \nकोना रहतै, कोनहुना भिरिदन काज कएके बोिन अनैत रही, ओही मे सँ दोकान-दौडी, दबाइ-दारु करैत रही, \nटुटलो घर छलते रौद वसात सँ बचल रहैत छलहुँ, आबतँ ओहो खोता उजिड गेल” एखनहु समाज िनơुर \nनिह भेल छैक, टोल-पडोसक लोक सभ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nिकछु ने िकछु मदित करए लगलैक। आगाँ फेर सभ नीके होएबाक बोल भरोस देबए \nलगलैक।रामकुमार फेर भोकािर पािर कए कनैत अिछ आ,िकछु साहस कए अपन \nदुःखनामा सुनबए लगैत अिछ “चािर िदन पिहने भुटकुन िगरहथ परती बला खेत \nलए लेलिन। कहने रहिथ जे ई दसो कňा जमीन के तोिडकए खेत बनाए ले आ \nहमरा तोँ एकर उपज तीन वषॅ धिर िकछु निह िदहे, तकर बाद तोरा जाबत धिर \nखेत के अपन खून-पसेना सँ बनेलहुँ, बच्चा के आिरपर सुताकए ओिह चैतक रौद \nमे काज करैत रही। पिहल वरख तँ िकछु निह भेल, एिहबेर आलू रोपैक िवचार \nकएनिह रही, की खेत लए लेलिथन, एिहलेल हम सभ बैसार कएके जाइ िछयिन \nकहैक लेल, जे हतैक से हतैक, फिरछा लेबिन, आ खेत धिर निह जोतए देबिन” \nकिह कए ओिहठाम सँ बच्चा सभक लेल िकछु खेनाइक इंतजाम करए चिलगेल। \n                         रामकुमार अपन टोल-पडोसक लोककेँ अपन दुःख \nददर् सुनिबतिह छल जे कोना हमर बुिधया बेती हमरा सभक संग-संग काज करैत \nछल, बडका-बडका ढेपकेँ फोडेत छल, घास-पात िविछ-िविछ कए आिर पर जमा \nकरैत छल। किहते छल िक मटकुनमा एक गेँट सोहारी, नोन-तेल-मिरचाइ सभ \nनेने ओिहठाम आिब गेल। रामकुमार’क किनयाँ, अरहुिलया केँ हाथ मे सोहारी’क \nगेँट दैत कहैत अिछ- “बच्चा सभकेँ ताबत खुआ-िपआकेँ शांत करु आ अहूँ सभ \nिकछु खा-पी िलअ, आब जे वİतु नƠ भए गेल से घुिरकए थोडेक आएत आगाँक \nिचंता आब करू , भगवान’क इच्छा हेतिन’तँ फेर सभ भए जेतैक। हमहुँ सभएक-दू \nिदन मे भुटकुन िगरहथक अĠयाक िवरुŀ बैसार करैत छी।“रामकुमार िकछु साकाँक्ष \nहोइत-“निह, हम िगरहथ सभसँ झगडा निह करब, हमरा संग जे अĠयाय भेल अिछ \nतकर िनसाफ भगवान İवयं करिथन, फेरतँ हमारा एही समाज मेरहब, ओने हमरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nसंग अĠयाय कएलिन हमतँ निह ने केिलअिन नीक उपजाक सभावना देिख करेज \nफाटए लगलिन आ खेत छीन लेलिन। कतेक मेहनत हम कएने छलहुँसे निह देखने \nछलाह की कहाँ भेलिन जे दस टाका व दूसेर अžोक मदित कए िदयैक” बीचे मे \nलुटना किह उठैत अिछ” अहा कतेक मेहनितसँ घर बनओने छल, दू मासक बाद \nसाओन-भादव आिब रहल छैक, कोना रहतैक! की करतै! दू-चािर िदनक बात रहैक \nतखन ने घरोतँ ने छैक बेशी ककरो, जे एिह छोट-छोट नेनाक आāय भए जइतैक।“ \nरामकुमार एकमाÿ भगवान पर भरोस करैत,”चिल जेबैक िदĪली-पंजाब िदस। सुनैत िछयैक कजे ओिहठाम \nखूब काज भेटैत छैक, अपन जतेकटा ईगाम छैक ततेक-ततेक \n-टा जगह मे पच-पच महल’क मकान सभ बनैत छैक, एकबेर काज लािग गेला पर \nपाँच-पाँच बरख धिर दोसर ठाम जाइक कोनो काज निह। साल-दू-साल काज चलए \nबला मकानक’तँ कोनो किमए निह, ओतिह चिल जेबैक, केओ ने केओ काज धराइये \nदेते, एिहठाम हमरा आब की अिछ! अरहुिलया काज निह करतै, िधया पुता के’तँ \nसोझाँ मे रखतै, भानस-भात’सँ करतै नै! ”एतेक कहैत देरी की ओमहर’सँ कĠहैया टोक \nदैत जे-हँ, रौ रामकुमार मंगल’क बेटा भोलबा पंजाब मे रहैत छैक आ ओ, जे सहदेबा’क बेटा राजकुमार \nछौक सेहो पढनाइ छोिड िदĪली की हिरयाणा चिल गेलेक आ खूब \nकमाइ-खटाइ जाइ छै। सहदेब’क बेटा राजकुमार तँ अपन सार सभके सेहो लए गेलैक। चमर टोिलयो’क \nकतेक छौडा सभके काज धरेलकैक। चमर टोली’क छौडा सभके देखैत   \nिछयैक खूब नीक-नीक कपडा-लता पिहरने, हाथ मे घडी आ काँख तर रेिडयो लटका \nकए घुमैत-रहैत अिछ। आबतँ ओसभ खेतो भरना लेबए लागल अिछ, पिहने ई सभ \nखाइ बेतरेक मरैत छल। माए-बाप, भाइ-बिहिन सभलेल् सेहो नीक-नीक कपडा सभ  अनैत अिछ। ओकरे \nसभसँ गप कएकेँ चिल जो िदĪली-हिरयाणा, तोरो िदन-दुिनयाँ \nनीक भए जेतौक िचंता निह। “िदĪली-पंजाब’क चचŭ चिलते छलैक की मंगल सेहो \nआिब गेलैक। मंगल सभ चीजके िनहािर रामकुमार लग आिवकए बैिस गेल की  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nतखन िह रामकुमार हबो-ढकार भए कनैत अपन दुःċनामा सुनबैत-सुनबैत िदĪली \nलए जएबा’क पैरवी करए लगलैक। राजकुमार कतहु हमरो िदĪली सभ मे काज धराए \nिदनए तँ बाल-बच्चा सभकेँ पोिस िलतहुँ, सुनैत िछयेक जे ओतए बोिन बेशी दैत छैक, एतए तँ तीन सेर धान \nवा दू िकलो गहूम भेटैत छैक, एतेक मे कोना िनबŭह करबै, \nताहू मे किह ओ बेराम भए जेबैक तँ बाल-बच्चा सभकेँ के देखतै? अरहुिलया सभ िदन \nबेरामे रहैत अिछ। मंगल बोल-भरोस दैत जे हँ, िकएक ने लए जेतैक, हमतँ कहबे करबे तोहुँ जाकेँ भेंट \nकए अपनेसँ किह िदहक। ओ आब आठसँ दस िदनक भीतरे पूिणर्मा सभक लगीच मे जेतैक। \n   रामकुमार अĠहरगरे भोर मे उिठ राजकुमार केँ भेंटकए अपन दुःख-ददर् सुनबैत िदĪली \n  \nलए जएबाक आƇह करैत अिछ। राजकुमार काज धरएबाक आĂासन दैत रेल-मासूलक \nइंतजाम कए लेबाकलेल कहैत अिछ।रामकुमारक मुखमěडल पर मुİकान’क संग चमक \nआिब गेलैक। आĂİत भए रामकुमार घर मे पन-िपआइ कए बोिन करबा’क लेल चिल गेल।सांझुक पहरअबैत \nकाल बेसाहक िकछु वİतुजात लएकेँ आएल। खाए-पीकेँ सुतबाक \nĆयास करैत अिछ मुदा िनĠदो होइक तखनने,कारण रेल मासूलक इंतजाम जे निह भए \nसकलैक।घर मे सĦपिþ मे सĦपिþ माÿ अरहुिलयाक नैहर मे देलगेल``` हँसुली’ टा छलैक \nमुदा ओकरा बेचला’सँ पैसे कतेक िदतैक,तीन सए निह साढे तीन सए टाका``।चािर गोटेक मासूल,बटखचŭ आ \nतािह पर बेरवख्त लेल िकछु हाथो मे रहैक चाही।जाइते देरी जँकाज निह भेिट सकै दू-चािर िदन रुकए \nपरैक तखन की हेतैक?िचंता सँ िनž निह भएरहल छलैक।कोनहुना पसरखोलबाक बेरमे िनž भेलैक, फेर \nभोरमे काज पर जएबाक छलैक। \nरामकुमार आइ एकेवेिरयाँ काज कए सबेरे घर चिल आएल मासूलक इंतजाम करबा’क \nलेल। मासूल’क कोन-हुना इंतजाम कए िदĪली जएबा’क तैयारी मे लािग गेल। कािŎ अĠहरगरे िदĪली \nजएबाक छैक। राजकुमारसँ भेंटकए पुणर् आĂİत भए आइ राितए मे मोटरी-चोटरी पाथेय सभ बािĠह-छेक \nरािख देलक,भोरे आब माÿ Ćİथानक काज।     \nरामकुमार सबेरे-सकाल उिठ बाले-बच्चे तैयार भए िनयत समय पर िवदा भए गेल। \nƙŌİथान मे जाकए बैसल छल िक ताबत राजकुमार दस डेग पिहंने सँ चल-चल देरी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nभए गेलैक, बस छुटतै’तँ Əेनो छुिट जेतैक। समय पर निह पहुँचबै’तँ फेर Əेन कािŎये \nभेटतै। सभ झटिक कए भगवती चौक पर पहुँचल िक ओमहर’सँ बस हनहनाइत पहुँिच गेल। कोनहुना सभ \nबस’सँ िदĪली टीशनधिर पहुँचल। गाडी अएबा मे घंटा भिर िबलĦब \nछलैक। ताबत राजकुमार पैसा लए िटकट कटाए अनलक। िकछु पनिपआइ सभ करैत गेल िक Əेनो आिब \nगेलैक। भीड’तँ छलैहे तथािप कोनहुना सभ चिढ कए िदĪली İटेशन आिब \nगेल।      \nिदĪली मे बडका-बडका शाँिपंग माल सभ बनैत देिख अचंिभत ओ मने-मने काजक आशा \nमे खुिशयो भए रहल छलैक। सएक-सए मजदूर काज कए रहल छल। रामकुमार सभ किहओ महानगर \nदेखने रिहतए तखन ने, िजज्ञासाथर् राजकुमार सँ िकछु-िकछु पुछए लागल। राजकुमार आब गामक भाषाकेँ \nछोिड टूटल-फूटल िहĠदी मे ओकरा बुझबैत िहĠदी मे बजबाक िनदųश दैत कहए लगलैक,”हे! ई बडका शहर \nिथकैक, एिहठाम गामक भाषा निह बिजहे,निहतँ लोक देहाती बुझतौक, िनछĠछ देहाती। अपना सभमे गप \nकरबहतँ निह कोनो, मुदा हािकम हुकुमसँ िहĠदीएमे बात किरहह, ओना ओ सभ अपनामे अंƇेिजएमे गĢप करैत \nछैक” रामकुमार उþर दैत कहैत अिछ” अँए हौ राजकुमार! ओसभ जखन अंƇेजीमे गĢपकरैत छैक तँ Ąेर \nिरक्शा-टेĦपू-टेक्सी बला सभ सँ कोना गĢप करैत हेतैक,            \nई सभतँ देखैत िछयैक जे िहĠदीए मे बजैत छैक ओकरा अंƇेजी बजैत कहाँ देखैत िछयैक” की राजकुमार \nकहैत अिछ हँ,हौ एिह लोककतँ ओ सभ उपेक्षा दृिƠएँ अवĮय \nदेखैअ छैक, मुदा जािहठाम मजदूर-िरक्शा आिदक काज पडैत छैक तािहठाम ओकरो िहĠदीए मे बाजए पडैत \nछैक मुदा सभ छोटका िहĠदीए मे गĢप करैत छैक चाहे ओ \nचाय-पान बला हो ठेला-िरक्शा बला हो चाहे जन-मजदूर हो”,रामकुमार िकछु आगाँ \nबढैत अिछ की,पुनः राजकुमारसँ पुिछदैत चैक जे अँए हौ एिहठाम देखैत िछयैक जे बुिढया-बुिढया सभ िजंस-\nपेंट पिहरने रहैत छैक, कतेक केँ देखैत िछयैक जे भिर देह कपडो निह पिहरने रहैत छैक, से िकएक? \nगाँव-घर सभ मे एना रहतै तँ लोक कतेक चौल करतै।“ राजकुमार डँटैत जे, ”हे, ई बडका शहर िथकै \nएिहठाम सभ सेठ-साहूकार \nसभ छैक एिहठाम एिहना रहैत छैक, ई सभ बात एिहठाम निह बिजहेँ निहतँ पुिलस \nकेँ बजाए जेल मे दए देतौक” रामकुमार सहिम गेल, मुदा भीतरसँ आओरो िजज्ञासा \nसभ उमिर रहल छलैक। गप-शप करैत सभ राजकुमारक डेरा पर पहुँिच गेलैक। राİताक सभ झमारल \nछल। गामसँ जे िकछु अनने छल सएह सभ खा-पी कए आराम करए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nलागल।        \nसाँझुक पहर चािर बािज गेलैक, काजक तलाश मे से हो जएबाक छलैक। राजकुमार \nअरहुिलया केँ भानस भात करबाक सभ वİतु देखाए रामकुमारक संग िनकिल गेल। \nसंयोगवश लगिह मे िकछु दुरी पर एकटा नव पर मकान बिन रहल छलैक। धखाइत- \nधखाइत ओिहठाम पहुँचल । मािलक मनेजरक संग ठीकेदार सेहो छलैक। राजकुमार \nमािलक केँ रामकुमारक िदस इशारा लकरैत जे काजक तलाश मे गाम सँ आएल छैक। \nरामकुमार से हो टुटल-फूटल िहĠदी मे अपन दुदŶĠयक िवषय मे कहए लगलैक। संयोगवश रामकुमार केँ काज \nभेिट गेलैक। दोसरेिदन मािलक केँ एकटा एपाटर्मेटक ने ओ ले बाक छलैक, सए-दूसए लेबरक काज \nछलैक। दोसरे िदन आठ बजे काज पर बजाओल गेलैक। राजकुमारक देह सेहो हĪलुक भए गेलैक आ \nरामकुमार सेहो Ćसž भए गेल । \n                                 रामकुमार दोसर िदन समय पर पहुँिच काज \nĆारĦभ कए देलक। मनसँ काज करए लागल, मेहनितयातँ छलहे, मािलक काज देिख Ćसž भए गेलैक। दू-\nचािर िदन काज कएलाक उपरांत िकछु अिƇम आ िकछु अपनो िदस सँ रहबाक लेल वİतु जात खरीद \nआनएलेल कहॴ देलकै। रहबाक लेल एकटा झोपडीनुमा घर दए देल गेलैक। सभ बाले-बच्चे रामकुमार रहए \nलागल। िकछुए िदन मे \nसभ िहिल-िमिल गेल। िधयो-पुतो सभ जगहसँ पिरिचत भए अपन खेलाए धुपाए लागल। \nबडका छौडा ललटुनमा काज करए काल मे बापक छोट-छीन टहल सेहो कए दैक। आबतँ \nईसभक िĆय पाÿ बिनगेल। मािलक-मिलकाइन जखन अबैकतँ चाहो सभ िपआए दैक। मािलक आब गेटक \nचाभी सेहो एकरे हाथ मे थĦहा देलकै। कखनहु ककरो िबषय मे नीक                         \nअधलाह जे िकछु पुछबाक रहैत छलैक से रामकुमारे सँ पुछैत छलैक। इहो सभटा बात सĜय-सĜय किह दैत \nछलैक। िकछु िदनमे घरक छत सभ ढला गेलैक, रामकुमारक के आब ओही मे रहबाक लेल आज्ञा भेिट \nगेलैक। गेटक चाभी सेहो दए देल गेलैक। आवए-जाए बला पर नजिर रखबाकहेतु सेहो किहदेल गेलैक। \nमािलक-मिलकाइनकेँ कोनो गुĢत बातक जानकारी लेबाक होइतँ रामकुमारेसँ पुछैत छलैक। दू-तीन वरख धिर \nएिह मे काज चलतै से सोिच खूब Ćसž भए रहए लागल। समय िबतैत गेल देिखते-देिखते आब तेसरो बरख \nबीतल जाए रहल छलैक एपाटर्मेटक दोसरमहल घिरक सभ ढांचा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nतैयार भए गेलैक, मुदा एखनो बहुत काज बाँकी छैल। आबतँ िफिनिशंगक काज चालू कएल जेतैक। मािलक \nधीरे-धीरे मजदूर सभक छँटनी करए लागल, झोपडी सभ सेहो हँटए लगलै। रामकुमारक िचंता \nसेहो बढए लगलैक जे आब हमरो ई İथान छोडए पडत। ठीकेदार,रामकुमार केँ मकानक एकटा कात मे \nरहबाक İथान सीिमत कए देलकै। रामकुमार उदास भए कए रहए लागल तथािप ओ छओ-मास घिर आओर \nओही मे खेप लेलक। पĠƖह िदन ठीकेदार मािलक केँ एपाटर्मेँटक चाभी सौप देतैक। रामकुमार \nपėी अरहुिलयाक संग भिवįयक िचंता करैत अवसर पािब काजक खोज सेहो करए लागल। “िदĪली सभ \nमहानगर मे काज कतहु निह भेटैक,ताहू मे मजदूरीक काज। एखनहु इंिजिनयर, डाक्टर, िशक्षकक \nकाज पडततँ एकक बदला अनेक उपिİथत भए जाएत मुदा मजदूरक िदĸततँ सभ िदन रहतैक, कतबो \nमशीनी युग एलैक मजदूरकतँ काज पडबे करतै। मजदूर की आब मजदूरे रहलैक? ओहो सभ आब अपन \nİवयंक काज करए लागल आ ओिह मे ओकरा खूब आमदिनयो होइत छैक बाबू-भैया सभ गाममे जमीन बेचैत \nछिथ आ ओसभ खरीद करैत अिछ। “मकान मे िफिनिशंगक काज सेहो लगचाए गेलैक। बाहर मे \nरंग_िवरंगक फूल सभ सेहो लागए लगलै। \n                       रामकुमार केँ भगवान-भगवतीक कृपा सँ दोसरो ठाम काज भेिट गेलैक मुदा ओिह काज मे \nएखन दस िदन समय आओर लगतै, एहने एकटा शाँिपंग माँल बनतै, ओहू मे चािर-पाँच वषर् धिर काज \nचलतै। रामकुमार दुनू Ćाणी खूब खुश छल िक कुसंयोग सँ बडका बेटा ललटुनमा दुःिखत पिडगेल। टाइ-\nफाइड भए गेलैक की कालाĔवर एकसए तीन आ चािर िडƇी धिर बुखार रहए लगलैक। बुखार उतरए केनाम \nनिह। कखनहु-कखनहुँ आँिखसभ बž भए जाइक तँ कखनहु देह पािन-पािन मुदा िजĿी Ĕवर्र जĪदी छुटबाक \nनामे निह लैक। ठीकेदार एहनो िİथित मे \nघर खाली करबाक हेतु अंितम चेतावनी दए देलकै। घर तँ खाƞी कइये देने रहैक, पिरसर मे बनल एकटा \nिगलेबा पर जोडल ईटक घर मे छलैक। मािलक से हो आिब कए किह गेलैक, मािलक İवयं \nललटुनमाक मरनासž अवİथा देखलकै तथािप कोनो हालत मे पिरसर खाली करबाक आदेश दैत चिल गेल। \n    आइ भोरे पिरसर खाली करबाक छलैक मुदा ओ खाली करबासँ िववश छलैक, छौडा एक-दूिदन \nिजतै की निह से कहब किठन छलैक। सांझुक पहर ठीकेदार, मािलक, मिलकाइन सभ एलै एकरा सँ \nिवनु िकछु कहनिह सामान सभ बाहर मे कनैल फूलक गाछ िदस छहर िदबालीक कातमे फेकए लगलैक। \nरामकुमार-अरहुिलया दुनू Ćाणी िनहोरा-िवनतीसँ जे,” मािलक दू चािर-िदन मे हम \nखाली कए देब,एिह जडकाला मे राित मे ई लएकेँ कतए जेबैक। मािलक! मिरजेतैक ललटुनमा। इएह \nललटुनमा छल जे अहुँ सभक टहल कए दैत रहए। किहओ चाह आनए, किहओ िसगरेट तँ किहओ पािन। \nएही जरकाला मे किहयै ललटुनमा ठँढ लािग जेतौक İवेटर खरीद कए पिहिर िलहे, पएर मे चĢपल लए लेआ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nपैसो दैत रिहयै। मािलक! ओयेह ललटुनमा मिर रहल छैक कहाँ दू टा टको दैत िछयेक जे एकटा गोिटयो \nखेतै। मािलक दू चािर िदन रहए िदऔक हमारा खाली कए देब।“ मुदा \nठीकेदार आ मािलक पर तकर कोनो Ćभाव निह। ललटुनमा जािह टूटल खाट पर पडल छल, ओिह खाट \nसिहत ललटुनमाकेँ पिरसर सँ बाहर  गाछक तर रािख देलक। ओकरा सभ केँ संका जे कही मिर गेल तँ \nआओरो आफत होएत। \n            रामकुमार मािलक सँ Ćाथर्ना करैत कलजोिरकए जे” मािलक! एकरा बड किठन सँ पोसने िछयैक, \nअहाँ सभ गरीबक ददर् ओ ममता निह बुझैत िछयैक। अहुँ सभकेँ बाल-बच्चा अिछ मुदा अहाँ सभतँ बच्चाकेँ \nमाएक दूधो निह िपअए दैत िछयैक िकएक तँ माएक शरीर खराब भय जेतैक नब \nनिहदेखेमेअओतै।बच्चा सभकेँ दाइसभक भरोसे छोिड जतए ततए रंगीन दुिनयाँ मे घूमए चिल जाइत िछयैक। \nअपने सभखाली धनकघमौर करैत िछयैक। बच्चाकेँ रंग-िवरंगक कीमती कपडा-िखलौना गाडी जे चाही से दैत \nिछयैक मुदा असली İनेह तँ माइये-बाप सेँहोइत छैक से İनेह देवए अहाँसभ नहॴ जनैत िछयैक यिद से İनेह \nरिहतैक तँ ललतुनमा केँएना निह बाहर कए िदितयै, अहाँ सभकेँकनेक बो दरेद निह अिछ मतलब ओतबे \nकाल रहैत अिछ जतेक काल अपने लोकिन के काजक जरुरी रहैत अिछ। “ मािलक! एकरा राित भिर \nरहए िदऔक। मुदा मािलक- मिलकाइन पर तकर कोनो Ćभाव \nनिह। \nसगरो राित रामकुमार दुनू बच्चाकेँ नेने जगले रिहगेल। भगवान-भगवतीक İमरण करैत जे”, हे भगवान! \nसभटा दुःख हमरे सन गरीबकेँ देिलयै। गाम मे तँ सरो समाज छल बोलो भरोस देलक एिहठाम तँ केओ निह \nअपन होइत छैक सभ İवाथर् मे लागल रहैत अिछ,गरीबक िदस ककरो ğयान निह। ओहो जे राजकुमार छल \nसे हो पंजाब चिल गेल ,आब हम एखन कतए जाउ, हमरसभक रक्षा करु! रक्षा करु!”भोर होइतिह देरी \nललटुनमाक आँिख खुिल गेलैक, साक्षात जेना सूयर् भगवान अपन \nĆकाश पुĽसँ रोगकेँ हरण कए लेलिथन। ललटुनमा पािन मंगलकै पीबाक लेल। अरहुिलया-रामकुमारक \nबात जेना िदनकर दीनानाथ सुिन लेलिथन। दुनू Ćाणीकेँ होश आिब गेलैक। ललटुनमाकेँ गाएक दूध पीआए \nदवाइ दए देल गेलैक। िकछु कालक बाद होश भेला पर ललटुनमा बजैत अिछ- “माए एतए \nिकएक िछयैक? मािलक सभ हमरा सभकेँ िनकािल देलिखन? माए माथ पर हाथ धए सहला बैत अपन दुःख \nकहए लगलैक। बीच-बीच मे ललटुनमा आिखँ से हो मुिन िलअए। िकछु कालक बाद होश भेला पर ”माए! \nएतएसँ चल, एिह घरक सोझाँ हम निह रहब, गाछेक तर मे रहबाक अिछतँ बरक गाछ तर च, मुदा एिहठाम \nआब निहरह, एकोक्षण हमरा निह राख एिहठाम। ओिह Ĕवरसँ हमरा ई बेशी दुःख बुझाइत अिछ,जĪदी चल” \nरामकुमार सभवİतु-जातकेँ एकटा बोिरया मे लए, ललटुनमाकेँ काĠह पर लटकाए धमर्-वृक्षक छयामे रहबाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nलेल बाले-बच्चे रामकुमारक दुनू Ćाणी एक-टक ओिह मकानकेँ िनहारैत िवदा भए गेल। निह जािन, कोन धमर्-\nवृक्षक छया मे ओ रुकल। \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना \nआकाशवानी सँ Ćसािरत आ िविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी \nपद पर पदİथािपत। \n  \n  \nिगरैत देवाल \n  \nभालसिरक गाछक कात मे जे एकटा कोठली छै ओिह मे रहैत अिछ  बैठा- सपिरवार। ओ एकमाÿा कोठली \nबैठा के दोकान आ घर दुनू छैक - िदन मे दोकान आ राित मे घर। अहल भोरे उिठ कमला घाट पर \nकपड़ा िखचनाई, ओतिह कपड़ा सुखा कऽ दुपहर तक घर लौटनाई, पेﾥर िखचल-सुखायल कपड़ा पर आयरन \nकेनाई - यैह िदनचयŭ छै बैठा के। नेना मे हमरा सभ कें पिरहास सुझय -'नाम बैठा, मुदा हरदम ठाढ़े'। \nसĜये बैठा बेसी काल ठाढे रहैत अिछ । बैठा बैसैत छल तऽ मुदा सभटा काज खतम कईये कऽ - चाहे \nजखन हो। \n  \nबैठाक ओ िदनक कायर्İथल, राित मे िवāामİथल मे पिरणत भऽ जायल करैक। एक कात िखचबाक लेल \nमोटरी बाĠहल कपड़ाक ढेरी आ दोसर कात बैठा सपिरवार  पित-पėी आ चािर गोट संतान - तीन टा बेटी \nआ एक टा बेटा क़ोरपछुआ। किनयाँ रİता कात मे चुŎी पजािड़ भानस करैक आ बैठा पिटया पर सुतल़ \nबीड़ी धुकैत, कोनो गीत़ऱाजा सŎेश िकंवा लोिरक़ ग़ुनगुनैत; िधया-पुता सभ आपस मे झगड़ा करैत िकंवा \nखेलाईत। यैह टा क्षण होईत छलैक बैठाक आरामक, पलखित पेबाक़ एक क्षण के लेल सभटा िदन-दुिनयाँ \nिबसिर जेबाक ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \n  \nबैठा डाँड़ तोिर मेहनित करैत छल जे दू पाई संजोिग बेटी के िवयाह करा सकत । उपरा-उपरी तऽ छैहे \nतीनू बेटी। मुदा एिह हाड़-तोड़ मँहगी मे कतऽ सँ कऽ सकत बचत आ तािह पर घिड़यालक मुंह सन लड़का \nबला के मुंह़ई चाही तऽ ओ चाही। बैठा लड़का बला ओिह ठाम सँ िनराश घर घुिम आबय। लागई कोन \nजनम के पाप केलक जे बेटी के बाप बनल। गाम मे लोक सभ वुﾥिटचाल करैक़क़िनयाँक मुंह हरदम तुĦमा \nलटकल़बेटी, िनरीह मनİताप मे डुबल़क़ी करतैक बैठा ? अपराध-बोध सँ भड़ल़मुदा एिह सँ की भऽ \nसकैछ? समİयाक िनदान तऽ िकžहु निह हेतैक । \n  \nएक िदन भोरे-भोर  सॱसे गाम गनगना गेलै जे बैठाक बड़की बेटी ककरो संग पड़ा गेलै। बैठाक किनयाँ-\nबच्चा सभ ओंघिरया मारै। गामक सभ लोक बेरा-बारी जुटऽ लगलै। कोई कहई - 'गामे-गाम छान माड़ - \nपड़ा कऽ आिखर जेतै कतऽ' ;  तऽ ककरो कहब रहै जे पुिलस मे नािलस करा। बैठा िİथतप््राग़्य बनल \nरहल --  िकंकतर्ĭय िवमूढ। मोन कहलकै - ' तोरा सामĝयर् निह छलहु तऽ अपने अपन रİता चुिन लेलकै \nछॱड़ी। जतऽ रहै, सुख सँ रहै। लोक के की  नीको मे दुसतहु आ अधलाहो मे।' \n  \nआँिख मे चमक आिब गेल छलै बैठा के । बच्चा सभ कžा-रोहट पसारने छलैक़ओĦहर किनयाँ के चट्-चट \nदाँती लगैत छलै । लोकक भीड़ बढले जा रहल छलै । \nमनोज झा मुिक्त \nइĔजितक खाितर     \n  \nएिह लोकिĆय कायर्ƅम ’मैिथली गुĽन मे’ बहुतोलोकेक िजवनक घटना सुनैत-सुनैत आई हम अपना जीवन मेँ \nिवतल या िक कहु िवित रहल घटना िलिखक, पठािव रहल छी ई आशा लक जे अवĮय Ćशारण क,देब। \nअपन मोनक बोझ कम करब आ मैिथल समाज मे ĭयाĢत एिह चलन Ćित सĦपूणर् समाज क लेल हमर ई Ćķ \nअिछ। \n                  हमर नाम सुची अिह। हमर घर सागरमाया अĖचल मे पडैत अिछ। हम(3) तीन भाय-बिहन \nछी।(2)टा भाय आ हम बहीन मे एसगरे छे। बाबुजी हमर एकटा सरकारी कमर्चारी छिथ आ माँ गृिहणी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nहमर जĠम 2030 साल, आइ स 33 वषर् पिहने भेल। बाबुजी सरकारी नोकिरहारा आ एसगर बिहन होयबाक \nनाते घर-पिरवारक सब क्यो बड मानैत छलिय हमरा। बाĪय काल बहुत दुःखमय रहल हमर। हम सब \nअथŭत माँ,दुनू भाय आ हम अपना गामे मेँ रहैत छलहुँ आबाबुजी ओतही जत-जत हुनकरपोिİटंगहोइत। हमरा \nगामे मे हाइİकूल होयबाक कारणेँ हमारा सब भाय-बिहन İकूल संगे जाइत-अवैत छलहुँ। मैिƏक हम बहुत \nनीक जका पास कयलहुँ। मैिƏकक बाद गाम स तीने िकलोमीटर पर रहल एकटा काँलेज मे हमर एडिमशन \nभेल। \nकाँलेज मे लडकीक संख्या ओते बेसी नै त कमो नै छलै। हम I.A. First year के पिरक्षा \nदेलहुँ आ किन िदनक बाद िरजĪट सेहो आयल, बहुत नीक नĦबर आयल छल हमरा। \nहमर बाबुजी पढल-िलखल आकी कहु बुझिनहार होयबाक कारणे हमरा İवतंÿ जका छूट \nभेटल छल कोनौ अंकुश निह। एिह तरहे हमारा I.A. फİटर् िडिवजन सँ पास कयलहुँ 2043 साल मे। \nआब B.A. मे पढबाक लेल हमरा िवराटनगरक महेĠƖ मोरंग केंपस मे \nएडिमशन भेल। ओना िवराटनगर मे त हमरा अपन पिरवारक केओ ĭयिक्त नइ छलिय हँ, \nहमर मामा-मामी ओतइ रहैत छलिय। मामा एकटा फैक्Əी मे मैनेजर छलिय। हम हूनेक सब संगे रहेत \nछलहुँ। काँलेजक हमरा क्लास मे हमरा अलावा एकटा आर मैिथल लडकी छली- पुनम। ओना लडका सब \nत बहुत छल मूदा एकटा लडका अरुण यादव बहुत सĥय \nआ पढाइयोमे िनक छल। ओना हमरा ककरोस ओते मतलब नइ रहैत छल। मतलब रहैत छल त माÿ \nअपन पढाइ सँ। हँ सािहĜय मेँ हमर रुची होयबाक कारणे किवता सĦमेलन \nसब मे हमर जायब मामा के किनको नीक नइ लगैत छलिन। एिह तरहे हम फİट इयर \nनीक नĦबर स पास कयलहुँ किहयो शाम चिल आयल बेर मे वा आवĮयक नोट सब हमरा अरुण सहयोग क \nदैत छलिय। अरुण हमर बहुत नीक िमÿ भ गेलाये। हमरा दुनू गोटाक बीच आर कोनो तरहक सĦबĠध नइ \nछल, मुदा सĦबĠध त माÿ एकटा असल िमÿक। अरुण किहयो काल हमरा डेरा पर अबैत छलिय जे हमरा \nमामा अरु मामी के \nकिनको िनक नइ लगैत छलिन। मामी आब एकटा कोनो छोटो बात मे अरुण लगाक उलहनक रुप मे बात \nकिह दैत छलिय। एकिदन भोरे हमर बाबुजी िवराटनगर पहुँचलिय आ हमरा पढाइ-िलखाइ आर सब बात-\nĭयवİथा सĦबĠध मे पुछलिय। हम-सब बहुत नीक कहिलयैन। बाबुजी ताइके बाद हमरा अरुणक सĦबĠध मे \nपुछलिय- के छीयै ई अरुण यादव। ओकरा स केहन सĦबĠध छै तोरा? बाबुजी के बहुत सरल रूप  मे हम \nकहिलयैन- अरूण  यादव हमरे क्लासक एकटा सĥय आ लगनशील िवŀाथŰ िछयै, आ हमर बहुत नीक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nिमÿ। बाबुजी अइस बेसी हमरा नइ पुछलिय आ- “िनक जका पढब,सब िवचार करैत.” किहक ओिह िदन \nचिल गेलिय। बाबुजी त चिल गेलािय मुदा हमरा मोन मे एकटा मामा-मामी आ बाबुजी Ćित किन केनादोन \nसोचाय। लागल। हम अरूणक  माÿ एकटा िमÿ \nमानैत िछयै आ ई सब एहन शंका िकए क रहल छिय। फेर हम अपना के सामाĠय बनब के Ćयाश कर \nलगलहुँ। पिहनही जका काँलेज जयबाक हमर िदनचयŭ शुरु भेल। हमारा आब अरुण स बहुत कमे बजैत \nछलहुँ। पिहने त ओना हमारा कहयो हम नइसोचैत \nछलहुँ, मुदा आब हमरा कखन काँलेज जाइ आ अरुण के देखैत रही जका होइत \nछल। अिहना शुरु-शुरु मे अरुण Ćित कोनो भावना नइ आयल हमरा मोन मे मामा-मामी \nजबरदİती किहक अरुण Ćित हमरा सोचबाक लेल िववश क देलिय। B.A. सेकेěड इयर अथŭत फाइनलके \nपरीक्षा होब मे माÿ चािरमास बाँिक छल मुदा आब हमरा पढ मे किनको मोन नइ लगैत छल। आिखर एक \nिदन हम अपना-आपके नइ रोक सकलहुँ आ अरुण के किह देिलयै जे- हम आहाँ सँ Ćेम करैछी। अरुण \nएकदम चूप-चाप छल। हम \nपुछिलयै- िक हम अहाँके पसĠद नइ छी? अरुणक बोल फुटल- नइ-नइ से बात नइ िछयै। आहाँ सब तरहे \nबहुत नीक छी, हम अहाँक एही Ćİतावके हृदय सँ İवागत करैत छी। मुदा डर अिछ हमरा अइ बात के जे \nहम यादव छी, आहाँ ƙाĦहण छी,की हमरा आहाँक िववाह संभव छीयै? अरुणक एही Ćķ के कोनो उþर हम \nनइ देिलयैक। हमरा मोन मे ई पूरा िवĂास छल जे अखन के जमाना मे जाित-पाित कोनो बडका कारण \nनइ िछयै, हम अपना बाबुजी के कहुना मना लेबै। परीक्षा नजिदक भेलो पर हम दुनु गोटे \nओते नइ पिढ रहल छलहुँ जतेक पढबाक चाही। Ćेम छुपाओल नइ जा सकै छई, İयाह \nहमरो सब संगे भेल। मामा-मामी बाबुजी के खबर केलािखĠह, बाबुजी िवराटनगर आिबक \nहमर स समान लइत ,हमरा नेने गाम चिल औलािय। हमारा बाबुजी के कह चाह िलयैन जे आब माÿ 2 \nमासक बाद हमर B.A. फाइनल परीक्षा अई। मुदा बाबुजी कोनोबाते हमर सुनबाक फेरी मे नइ रहिथ। बस \nदस िदनक िभतर इिěडयाक एकटा गाम मे हमर िवकाह िठक क देल गेल। हमरा नइ चािहतो हमर िववाह \nकरादेल गेल। हमर आ अरुण दुनु गोटेक सब सपना चकनाचुर भ गेल। चािहयोक िकछु नइ कर सकलहुँ। \nहम त आब \nभाग्य मे Ĥयाह िलखल सोची कहुन अपन नयाँ जीवन के िİवकारबाक लेल बाğय भ \nगेलहुँ। िववाहक पाँचे िदन पर िŅरागमन भ गेल। अपना सासुर गेलहुँ। सासुर आयल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nजे उमंग एकटा नयाँ िववािहता मे होइत छै वा अपन नइहर छोडका लेम जे दुःख होइत छै से किनको हमरा \nनई बुझायल, िकया त हम अपना आपके माÿ एकटा कठपुतली \nबुझैत छलौ माÿ कठपुतली। िववाहक छः िदन भेलाक बादो हमरा हमर पित नइ टोकलिथ, हमरा लग हमर \nपित औलिय। आइये हम ओइ मनुख्यक के िनकजका देिख रहल िछ जकरा संग हमर िजवनक ĆĜयेक साँस \nबĠहागेल अिछ। बर पलंग पर बैसलिय। ओहो चुप आ हमहुँ चुप। दुनु गोटे चुपे-चुप बैसल ओराित \nिबितगेल। Ćातःिभने राित मे फेर औलिय, ओइिदन ओ दारु िपिबक आएल रहिथ। दारु स हमरा एकदम घृणा \nलगैत छल मुदा हमारा एकहुँ रित हुनका मना नइ क सकिलयैन। बेगर िकछु बजने हम सब \nसंगही सुतलहुँ। Ćातःिभने पाँच बजे हमर बारह उिठक िदĪली चिल गेलिय। िदĪली मे ओ कĦĢयूटर \nइंिजिनयिरंग क रहल छलिय। िŅरागमनक (3) तीन मासक बाद हमर बाबुजी क अयलाक बाद पता चललिन \nजे ओ नाना बन, बला छिय। समय अपना समयसँ िवित रहल छल। हम एकटा बच्चाक माय बनलहुँ। \nसासुर मे सउस, ससुर सब गोटे बड़ा मानैत छलिय हमरा। बच्चा भेलाक एक ही मासे म हमर बाबुजी अपन \nगाम ल ऎलिय। हमर आठ मास रहलाक बाद ससुर िवदागरी कराक हमरा सासुर ल गेलिय। तीन वषर् \nिवितगेल छल हमरा बारह के िदĪली गेला। एक िदन हमर ससुर इमरजेंसी तार पठािवक हमरा वर के गाम \nबजौलिखĠह। गाम एलाक बाद राित मे हमरा दुनु गोटे मे पिरचय-पाÿ भेल। एतेक िदन धिर ने िकयो सब \nिकछु कहलिथ आ नइ हम ककरो बतेिलयै, हम त माÿ \nएकटा हƂडी आ माउसक बनल मुितर् आ की कहु रोबोट जका छलहुँ। ओइ राित मे हमर पित सब िकछु \nहमरा बतौलिय। ओ कहलिय-देखु हमारा आहाँ स िववाह करबाक पक्ष मे \nनइ छलहुँ, हमर त िदĪलीए मे एकटा लडकी संगे Ćेम किरत छलौ जे हमरा बाबु-मायेक  बुझल रहै। मुदा \nसब िकछु बुिझतो ओ जाितक किनयाँ आ दहेजक लेल जबरदİती हमर \nिववाह आहाँ सँ कए देलिय। आहाँ स भेल िववाह हम माÿ अपन बाबुक इĔजित बचाब लेल केने छलहुँ। \nिववाहक बाद हम िदĪली जाक ओही लडकी स िवयाह क लेलहुँ, जकरा हमारा Ćेम करैत छिलयै, हम \nचािहतोमे आहाँ स Ćेम नइ क सकेछी हँ माÿ आहाँ हमर किनयाँ छी आ आहाँक बच्चाक बाबु हमही छी \nİयाह टा हमारा किह सकेछी।“ हम हुनका \nिकछु नइ कहिलयैन आ ओिहना बच्चाक संग किहयो नैहर- किहयो सासुर करैत हमर जीवन िवतैत छल। \nअखन दू वषर् सँ एकटा वोिडर्ङ İकूल मे हम पढािब रहल छी आ शेष अपन जीनगी गुजािर रहल छी। \n        एिह तरहे जिहया अरुण स हम Ćेम बड करैत छलहुँ जबरदİती ताना मािर-मािर क हमरा अरुण संग \nĆेम करबाकलेल िववश क देलक। जाित आ समाजक खाितर हमर जीवनक डोरी ओइ खुņा मे बािĠह देल \nगेल जे लडका पिहनही स एकटा दोसर लडकी संग Ćेम करैत छल आ लडका के नइ चािहतो जाित आ \nसमाजक डर स चार लाख  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nदहेज लक हमरा सँ िववाह कए देल गेलै। अइमे घाटा कोन समाजके भेलै वा फायदा कोन समाजके भेलै। \nघाटा आ फायदा त जकरा जे होऊ मुदा हमर जीवन अिभशĢत बनादेल गेल हमरा बाबुजी आ हमरा साउस- \nससुर Ņारा। नइ अपने Ćेम करए बला मनुख्ख सँग िजवन िवताव सकलहुँ आ नइ अपना पितक िजवने मे \nसमािहत भ सकलौ। ई दोष ककरा देल जाय, हमर Ćķ सब समाज स अिछ। उतरो चेहे जे अबै मुदा \nहमर जीनगी-----, हमर जीनगी त-------। \n३. पń \n  \n३.१.\n सतीश चĠƖ झा-सृजन \n३.२.\n अमरेĠ Ɩ यादव-आƫान / कĪ पना आ यथाथर् \n  \n३.३. \n आशीष अनिचĠहार-गजल \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \n३.४.पंकज पराशर-\n -फैसलाबाद  \n३.५.\n िवनीत ठाकुर-अĥयागत \n  \n  \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां \n  \n  \n३.७.\n िहमांशु चौधरी-आतङकक राजकुमार \n३.८.\n  Ĕयोित-Ćतीक्षा सऽ पिरणाम तक \n३.९.\n दयाकाĠत-पाँच लाख बौआक दाम \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n  \n  \nसतीश चĠƖ झा \n  \nसृजन \nबुĠद बरखा कँे उतिर क’ \nदेह के सगरो िभजेलक। \nतĢत मोनक आिग निह \nतैयो कहाँ किनओं िमझेलक। \n  \nजिड़ रहल छल गाछ रौदक \nधाह सँ आँगन दलानक। \nछल केना सुƂडाह भ’ गेल \nफूल गेना, तरु गुलाबक। \n  \nिनž सँ जागल कमलदल \nबुĠद पिड़ते दृग उठौलक। \nİनेह सँ जल बूँद कँे सब \nिनज तृिषत उर सँ लगौलक। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nĆİफुिटत नव पंखुिरत \nिकछु बुĠद आंचर मे नुकौलक। \nपीिब जल अमृत धरा कँे \nजीव जीवन कँे बचैलक। \n  \nजड़ बनल िकछु बीज कँे \nजखने भेलै İपशर् जल सँ। \nअंकुिरत भ’ गेल बंजर \nभूिम के चेतन अतल सँ। \n  \nअिछ मनोरम दृįय सबकेँ \nछै केहन आनंद भेटल। \nहषर् मे डूबल Ćकृितक \nनृĜय मे जीवन समेटल। \nगाछ पर बैसल केना अिछ \nखग बना क’ İनेह जोड़ा। \nछी एतय हम आई असगर \nनिह िपया छिथ,सुž कोरा। \n  \nकी केलहुँ हम İनेह क’ क’ \nद’ देलक िकछु घाव जीवन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nनीक छल दुिनयाँ अबोधक \nपूणर् जीवन, तृĢत जीवन। \n  \nघाव जँ रिहतै शरीरक \nफोिर क’ कखनो सुखिबतहुँ। \nतूर के फाहा बना क’ \nघाव पर मलहम लगिबतहुँ। \n  \nदेत के औषिध बना क’ \nअिछ चोटायल घाव मोनक। \nके िमटायत आिब हमरो \nनेह सँ संताप मोनक। \n  \nŅािर के पट बंद कयने \nछी ĭयिथत हम आिब बैसल। \nआइ अिबतिथ िपया, रिहतहुँ \nअंक मे आबŀ Ćितपल। \n  \nठोर पर ठहरल सुधा जल \nआइ ‘िĆयतम’ के िपयिबतहुँ। \nĆĔĔविलत देहक अनल िकछु  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nİनेह के जल सँ िभजिबतहुँ। \n  \nरक्त सन टुह-ंउचयटुह कपोलक \nमğय चुंबन ल’ िलतिथ ओ। \nबाँिह के बंधन बना क’ \nबाğय हमरो क’ िदतिथ ओ। \n  \nतेज िकछु बिहतै पवन जँ \nल’ िजतय आँचर उड़ा क’। \nभ’ िजतहुँ िनलर्Ĕज , भिगतहुँ \nनिह हुनक बंधन छोरा क’। \n  \nतोिड़ क’ सीमा असीमक \nŅािर पर जा िनž पिड़तहुँ। \nĜयािग क’ देहक वसन नव, \nİवणर् आभूषण हटिबतहुँ। \n  \nक्षण भिरक अवरोध क्षण मे \nक’िदतहुँ अपने समपर्ण। \nझाँिप आचिर मुँह किरतहुँ \nदेह कँे िनįĆाण िकछु क्षण।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \n  \nĆाण सँ Ćाणक िमलन मे \nअिछ केहन जीवन अमरता। \nहोइत तखने देह मे िकछु \n‘बूँद अमृत’ सँ सृजनता। \n  \nके करत वणर्न क्षिणक ओ \nĆाण मे अनुभूित नभ कँे। \nशĤद सँ बांĠधब असंभव \nओ घिटत आनंद भव के। \n  \n  \nमोन मे उतरल कहाँ अिछ \nिकछु अिभĢसा काम बोधक। \nअिछ हृदय मे आइ हमरो \nकामना मातृĜव बोधक। \n  \nबुĠद जे ठहरल उतिर क’ \nजीव मे जॱ होइत पिरणत। \nअपन देहक रक्त, मĔजा \nदैत रिहतहुँ दान मे िनत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n  \nİनेह सँ गभर्İथ िशशु कँे \nधमर् मानवता िसखिबतहुँ। \nİÿाी जाितक एिह जगत मे \nमान राखब , िनत पढ़िबतहुँ। \n  \nअिछ जगत मे पूĔय नारी \n देवता के बाद दोसर। \nकƠ सँ जीवन बुनै अिछ \nगभर् मे िनज रािख भीतर। \n  \nिकछु सजावट लय बनल \nअिछ वİतु नारी निह जगत मे। \nनिह करब अपमान किहयो \nबिन पुरुष दंभी अहं मे। \n  \nअंक मे नवजात िशशु कँे \nदूध İतन सँ िपया क’। \nपूणर् मानव हम बनिबतहुँ \nझाँिप आँचर मे िजया क’। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nहोइत तखने जĠम हमरो \nिकछु सफल पिरपूणर् जीवन। \nजॱ सृजन निह भेल तन सँ \nĭयथर् अिछ अिभशĢत जीवन। \n  \nछै केहन मोनक अिभĢसा \nलालसा जग मे सृजन कँे। \nदैत छै के धैयर् एकरा \nनिह बुझै छै कƠ तन केँ। \n  \nछिथ अचंिभत देवतो गण \nदेिख नारी के समपर्ण । \nजी रहल जीवन िबसिर क’ \nगभर् के रक्षा मे सिदखन। \n  \nगभर् मे नौ मास रखने \nअिडग बैसल असह् दुख मे। \nद’ रहल छिथ अž भोजन \nदेह सँ िनज मातृ सुख मे। \n  \nहषर् मे अिछ मग्न ममता ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nछै तपİया पुÿा İनेहक। \nसाधना मे लीन अिछ ओ । \nछै केहन हठयोग देहक। \n  \nअंत क्षण साक्षी िवधाता ! \nमोन मुिछर्त, ददर् तन मे। \nवेदना सँ Ćाण ĭयाकुल \nअिछ केहन पीड़ा सृजन मे। \n  \nसुिन अपन नवजात िशशु के \nओ पिहल अनमोल ƅंदन। \nधĠय ममता ! दुख िबसिर क’ \nहँिस उठै छै फेर तन मन। \n  \nअंकुिरत ओ बीज किहयो \nभ’ उठै छै गाछ भारी। \nछाँह ममता के बनै छै, \nĆाण के आधाार नारी। \n  \n  \nपैध होइते िशशु केना ओ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nिकछु बनै छै दुƠ दानव। \nअंध मोनक वासना में \nहोइत अिछ पथ ƚƠ मानव। \n  \nबुिझ सकल निह गभर् मे ओ \nभावना नारी हृदय केँ। \nबिन असुर िनज आचरण सँ \nक’ देलक लिĔजत समय कँे । \n  \nहोइत अिछ नारी ‘बलĜकृत’ \nअिछ पुरूष  ओ के जगत कँे ? \nगभर् नारी सँ धरा में \nजĠम निह लेलक कहू के ? \n  \nछी! घृिणत कामी, कुकमŰ \nछै पुरूष  पाथर केहन ओ। \nयंÿाणा दै छै केना क’ \nआइ ककरो देह कँे ओ। \n  \nभिर जेतै ओ घाव किहयो \nदेह नोचल , चेĠह चोटक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nजĠम भिर िबसरत केनाक’, \nओ मुदा िकछु दंश मोनक। \n  \nमोन निह भोगल िबसरतै, \nĔवार पीड़ा के उमड़तै । \nलाल टुह टुह घाव बिनक \nजĠम भिर निह आब भरतै। \n  \nपिढ़ िलतय जॱ भाग्य ममता \nअिछ अधमŰ ई जगत के। \nनिह करत ओ Ćाण रक्षा \nपेट मे बैसल मनुख के । \n  \nजĠम द’ क’ ओिह पुरुष के \nअिछ कहू के भेल दोषी ? \nदेव दोषी ? काल दोषी ? \nगभर् अथवा बीज दोषी ? \n  \nछै िनयित नारी के एखनहुँ \nहाथ बाĠहल, ठोर साटल। \nके देतै सĦमान ओकरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nछै कहाँ भव धमर् बाँचल। \n  \nƇĠथ के उपदेश ज्ञान क \nअिछ जतेक लीखल िवगत मे। \nभेल अिछ िनमŭण सभटा \nमाÿा नारी लय जगत मे। \n  \nक’ सकत अवहेलना निह \nदृिƠ छै सिदखन समाजक। \nनिह केलक िवƖोह किहयो \nधमर् छै बंधन िववाहक। \n  \nजĠम सँ छै ज्ञान भेटल \nधमर् पėी के िनभायब। \nİवगर् अिछ पित के चरण मे \nकƠ जे भेटय उठायब। \n  \nğयान, तप, सेवा, समपर्ण \nजĠम भिर निह बात िबसरब। \nĆाण निह िनकलय जखन धिर \nŅािर के निह नांिघ उतरब।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \n  \n  \nनिह हेतै िकछु आब कनने, \nशिक्त चाही खूब जोड़क। \nनोर मे सामĝर्य रिहतै... \nनिह रहैत ओ ‘वİतु भोगक’। \n  \nछीन क’ ओ ल’ सकत जँ \nिकछु अपन सĦमान किहयो। \nचुप रहत भेटतै केना क’ \nदान मेे अिधकार किहयो । \nअमरेĠ Ɩ यादव \n  \n                         आı वान \n                                 \nहे हउ िदना–भदरी, \nतूँ दुनू भाय \nचाहक सँग भाĻ िपिबकऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nभिररहल छह पĠ जाबमे \nसरदारक बखारी । \nआ एतय तोहर घरमे \nकोनटा लग \nकािनरहल छह \nतोहर पाँच मनक कोदािर । \n  \nहे हउ कृį णाराम–सोबरन, \nतूँ दुनू भाय \nसाउदीक बालू–पहाडपर \nरोिमरहल छह हेँजक हेँज उँट \nआ एतय सुĠ न लगै छह \nतोहर दौरीबथान \nअनŭ भेल जाइ छह \nतोहर अनेर भैँस । \n  \nहे हउ भाय सलहेस, \nतूँ परदेशक दरबĔ जापर \nदैत छह पहरा \nठोकैत छह सलामी । \nआ एतय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nतोहर मायक आँचरमे \nमुदइ गडौने छह नजिर \n  \nहे हउ िदना–भदरी, \nहे हउ कृį णाराम सोबरन, \nहे हउ भाय सलहेस, \nबाँझ भेल जाइ छह तोहर चौरी चाँचर, \nसुĠ न भेल जाइ छह गोहाली बथान \nटुगर लगै छह तोहर देश । \nआबह घुिरकऽ \nजिĪ द आबह घुिरकऽ \nअपने गामके बनेबै पĠ जाब \nअपने समाजके बनेबै कतार \nअपने देशके बनेबै अिमरका । \n  \nआशीष अनिचĠहार \n \nगजल  १७  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nिकछु िवरोधाभास िविचÿे बुझाइत छैक \nपेटक आिग पािन सं निह िमझाइतछैक \nराम नाम सþ िथक मुदा समसाने धिर \nलोक राम सं बेसी रावने लेल घुिरआइत छैक \nबम गोली छुटैत छैक एना भए कए \nलोक किनकबो निह घƙाइत छैक \n  \nगजल १८ \nएना हमरा िदस िकएक देखैत छी अहाँ \nलाल टरेस आिखँए िकएक गुĦहरैत छी अहाँ \n  \nकोन खराप जँ अहाकँ करेज पर िलखा गेल हमर नाम \nजँ मेटा सकी तँ मेटा सकैत छी अहाँ \n  \nपीअर रौद मे नािच रहल उĔजर बसात अनवरत \nउदास सन गाम मे केकरा तकैत छी अहाँ \n  \nपािन जेना बचए तेना बचाउ एखन ,हरदम \nजल-संकटक समय मे िकएक कनैत छी अहाँ \n  \nधेआन सँ पिरवतर्न देखू चोरबा बदिल लेलक समय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nराित भिर जािग कए िदन मे सुतैत छी अहाँ \nगजल १९ \nएना जे धड़ के नेड़ा बैसल छी \nिजनगीक अथर् के हेड़ा बैसल छी \n  \nनिह होइĠह अĠहार हुनक कोबर मे \nतँए अपन करेज जरा बैसल छी \n  \nउराहल इनारक पािन सँ कĤज होइए \nगंगोजल के सड़ा बैसल छी \n  \nभेटबे करत केओ ने केओ किहओ \nएही उĦमेद पर अपना के िजया बैसल छी \n  \nकरोट फेरब के पिरवतर्न कहल जाइए \nजखन की आĜमे के सुता बैसल छी \n (अिगला अंकमे जारी) \nपंकज पराशर \nफैसलाबाद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nघुिर आऊ बाऊ, घुिर आऊ \nएिह बाट सँ क् यो आइ धिर \nनिह पहुँचल अिछ फैसला धिर \nबाट-घाट केँ छेिक कए बैसल पंच-समूह \nिकĠ नहु निह छोड़त बाट \nनिह बĠ न करत अवघात \nआ हरान भ’ कए घुरब अहाँ \nतँ पिहनिह िकएक निह घुिर जाइत छी बाऊ ? \n  \nफैसलाक लेल िजद कयिनहार सब आब कहाँ ? \nमोकदमा पर मोकदमा \nगाम सँ ल’ कए दुिनया भिरक पंचायत मे \nमुदा फैसलाबादो मे फैसला कहाँ ? \n  \nअटािरये सीमा सँ हमर पछोड़ धयनेँ \nवृŅा सबहक समूह- \nरेड िक्लफ...रेड िक्लफ...बुदबुदाइत \nचिकत भेल थिकत İ वर मे \nअāुिवगिलत भेल कहैत रहलीह \nघुिर आऊ बाऊ, घुिर आऊ \nएिह ठाम सँ कोनो बाट फैसला धिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nनिह पहुँचल अिछ आइ धिर \n  \nदुिनया भिरक छड़ीदार आ मरड़ लोकिन \nकोटर्-कचहरी आ िशखर-सĦ मेलनी ओकील सब \nफैसला धिर पहुँचबाक पूवŭĥ यासे टा क’ कए \n                                                                                    रिह जाइत छिथ \n  \nतारीख-पर-तारीख करैत असोथिकत िवĮ व समूह \nपरतारल जाइत रहल-ए कइक सदी सँ \nएखन निह बाद मे \nफैसला ... बाद मे \nसब बेर ओिहना फैसलाबाद मे \n  \nमंटो भाइक कथा सँ एक् के बेर चेहाइत पुछैए \nपीि ड़त-क्षुिधत-उĜ पीि ड़त िवशाल जन समूह \nिकएक हमरा लोकिनक फैसला बाद मे ? \n  \nअहाँक फैसला एडिवना केर काॅफी सन मीठ \nमाऊंटबेटनक दृढ़ता सन अिडग  \nमुदा टोबा टेक िसंहक बेर मे िकएक \nफैसला...... बाद मे?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \n  \nपुİ त-दर-पुİ त बीित जाइत छैक बाऊ \nमोकदमा लड़िनहार सँ ल’ कए Ġ यायाधीश धिरक   \nमुदा फैसलाक बेर मे कģयूर् लािग जाइए \nशोिणतक पमारा बहय लगैए \nएक् को टा काग-पंछी निह देखार पड़ैए नगर मे \nआ फैसला आगूक लेल टािर देल जाइए \n  \nनीित सँ अनीित सँ अनेक कूटनीित सँ \nउताहुल जन-समूह केँ राजी क’ लेल जाइए \nआ आइ-काि Ī ह केर अनंत-āृंखलाक फांस मे \nशनै: शनै: फैसला िवलीन भ’ जाइए \n  \n  \nिजĠ ना केर फैसला सब िलयाकत केँ निह पिसĠ न पड़लिन \nिलयाकतक हĜ या भेलिन \nजुिĪफकारक फैसला िजया-उल-हक केँ अनसोहाँत लगलिन \nभुņो केँ फाँसी भेलिन \nएकक फैसला दोसर केँ अनसोहांत लगैत रहतै \nआ हĜ याक अनंत āृंखला अनवरत चलैत रहतै बाऊ \nएहना मे ककर बात के सुनतै?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nफैसला रहतै फैसले ठाम \nमुदा गामक-गाम अनेर भ’ जेतै \n  \nअहाँ िकएक निह सुनैत छी हमर हाक? \nिकएक निह धरैत छी अपन गामक बाट? \nडेगार भेल बढ़ले जा रहल छी \nफैसलाबाद \n...?? \nिवनीत ठाकुर, िमिथलेĂर मौवाही, धनुषा । \n  \nअĥयागत \n \n  \n \nकतेक देरऽसँ ठाढ छैथ Ņार पर अĥयागत \nिसदहा दऽ कऽ घरनी करु हुनका İवागत \n  \nĆचĠड  गिमर्में  िभत धेने भेल  लहालोट छै \nतन पर गुदरी हुनकर परल कतेक छोट छै \nअपन दुःख आ िपड़ाके ओ छाितमे दवाकऽ \nटहल   लगावे   सगरो    गामे–गाम    जाकऽ \n  \nजĠमें की कमर्सँ हुनका कोना कहबै पछुवाएल \nकपटीके   जालमें   हुनक  जीवन जे ओझराएल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nअषाढक   रौदी   जका  पैरमे  फाटल  बेमाई  छै \nसमाजेनै   देखतै   तऽ  ककरा  गल   दबाई  छै \n  \nिनशाĆभा झा (संकलन) \n  \n \n  \n                        िववाह क गीत \n                            \n  \n             कोना िवयाहब धीया ओ िपया, कोना िवयाहब यो{(2)} \n                     वरक भाव आकाश चढल छई, \n                     दू अच्छर निह पƃल-िलखल छई। \n            माँग करए फटफिटया यो िपया, कोना िवयाहब यो,                                           \n                                 कोना िवहायब धीया ओ िपया, कोना िवयाहब यो। {(2)}     \n                     वरक बाप केहन छिथ बोƃला, \n  \n                     ितलक माँगे सोनक मोहरा, \n  \n                वरक बाप लटपिटया यो िपया, कोना िवयाहब यो, \n  \n                कोना िवयाहब धीया ओ िपया, कोना िवयाहब यो। \n  \n                     कोनो उपाय निह हमरा सुझईए, \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \n                     बेटीक देिख जग झाझर लगइए, \n  \n            बेटीक िवयाह झनझिटया ओ िपया, कोना िवयाहब यो, \n  \n            कोना िवयाहब धीया यो िपया, कोना िवयाहब यो।{(2)} \n  \n(अिगला अंकमे)। \n  \n िहमांशु चौधरी। \nआतङकक राजकुमार \n  \n         आइकािŎ भोर – साँझ \n         हमर गाम असुरिक्षत अिछ \n         भोर मे शांित बलाĜकृत \n         साँझ मे सुरक्षा अपहिरत \n         शांितक लेल अƠजाम \n         सुरक्षाक लेल महायज्ञ \n         पŀितसन भ गेल अिछ। \n         कखनो लŞमी भोकािड पाडैत अिछ \n         कखनो सािवÿी गोहािर मङैत अिछ \n         क्षणमे पावर्तीक हरण होइत अिछ \n         गामक देवता शांित-शांित कहैत छिथ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \n         गामक िगŀसभ ƅांित-ƅांित कहैत अिछ। \n         केहन कोलाहल केहन िमथकीय परĦपरा आतĹे-आतĹ \n         गामक मिĠदर,मिİजद आ चचर् कोलाहल, \n         िŅिवधा आ िमथकीय परĦपराक आāय İथल बिन \n         िसजर्ना,िचंतन आ सुरक्षा केँ बदी बना पौरुख, \n         गौरव आ महĜवाकाङ्क्षाक घडारी केँ चारुिदससँ भाला, \n         गडाँस ल क घेिर लैत अिछ। भाला पौरुखक पेट मे \n         गडाँस गौरवक छाती मे आतĹक हृदय एतबो मे निह जुडाइत अिछ \n         िडहबारक गाछ मे िसजर्ना, िचंतन, महĜवाकाङ्क्षा ज्ञान, \n         भाव आ इच्छा के बािĠह आरासँ चीरैत अिछ \n         सूयŸदयसँ सुयŭİत धिर अहĹार िचिचआइत अिछ \n         िवजयोĜसव!  िवजयोĜसव!! \n         \n        िसजर्ना, िचंतन महĜवाकाङ्क्षा, ज्ञान, भाव, \n        इच्छा पौरुख आ गौरवक हĜया सँ शोकायल अिछ हमर गाम। \n        एक-एकटा फूल झडैत जा रहल अिछ \n        जकर कतहु निह चचŭ होइत छैक \n        गामक समवेदना हरेक िदन कƠĆद याÿा क रहल अिछ \n        ई दृिƠƚम निह समय हमर गामकेँ बेर-बेर ठकलक अिछ \n        िवğवंशक गजर्न आ तजर्न से हो भ रहल अिछ \n        शोकाएल हमर गाम मे एक बेर फेर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \n        िववेक आ आİथाक िडिबया बार पडतैक \n        ओकर इजोत सँ पडाएित ---- आतĹक राजकुमार। \n \nĔयोित\n  \nĆतीक्षा सऽ पिरणाम तक \n  \nबहुत आवेग छल भरल भीतर \nचेहरा पर माÿ िकछु लकीर \nĆाण रक्षाक याचना करैत \nभऽ गेल छल एक फकीर \n पौरूषसऽ  राज करैवला कमर्वादी \nआिह तािक रहल छल तकदीर \n  \nएक शूĠयता भिवįयक Ćित \nसबिकछु बुझाइत अĠकर हाथमे \nतैयो िहĦमत हारक कायरता निहं \nचमĜ कारक िवĂास छल साथमे \nपालनकतŭ दुƠक िवनाश करता \nअपन कþर्ĭयपथ पर चलैके लाथमे \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nमेघक ताěडव सऽ ÿİत Ģ ्राकृित \nअवतारक राित छल बड कारी \nअƠम सĠतानक रİता ĭयग भऽ \nतािक रहल छल मोन केने भारी \nतूफानक कोलाहलक बीच गूंजल \nबाल कृįणक मायावी िकलकारी \n  \nदयाकाĠत \nपाँच लाख बौआक दाम \nनिह कमाईत छैथ फुटल कौड़ी \nनिह रोजगारक कोनो ठेकान \nदस बरख सॅ धेने छिथ िदĪली \nटाका आबै छैन अखनो गाम \nबाबु सुद-दरसुद जोरी के \nलगबैत छिथन बौआक दाम \nपाँच लाख बौआक दाम । \n  \nकहैत छिथ एम.बी.ए. केने छी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nनिह चाही सरकारी नोकरी, नाम \nएम.एन.सी. मे नोकरी करैत छी \nरखैत अिछ कĦपनी सबटा ğयान \nĆवĠधन के कोनो गĢप करू  ते \nमुँह बेता जेना परम अकान \nपाँच लाख बौआक दाम । \n  \nघटक देखी के बाप बजैत छिथ \nबड़का हािकम हमर संतान \nगाड़ी-बंगला नोकर-चाकर \nसब चीजक ओतय ओिरयान \nआॅिफस मे बड़का-बड़का हािकम \nकरैत रहैत छैक बौआके सलाम \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nअिबते लगन घटकक आसमे \nमखमल जाजीम सोभय मचान \nिसĪक कुतŭ संग परमसुख धोती \nसिज-धिज बैसिथ बाप दलान \nजखन देखु भरल रहिथ छैन \nचाहक संग िखलबņी मे पान  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nपाँच लाख बौआक दाम। \n  \nअिह लगन मे लुŎा लंगड़ा \nनिह बाँचल िकयो बिहर अकान \nपैंतीस बीतल चिढ गेल छþीस \nनिह सुनैत अिछ िकयो कान \nहमर सपुतक षुभ लगन मे \nसब अĢपन बिन गेल अिछ आन \nपाँच लाख बौआक दाम। \n                   \n                   दयाकाĠत \n \nपाखलो \nमूल उपĠयास : कॲकणी, लेखक : तुकाराम रामा शेट, \nिहĠदी अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस.मैिथली अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \nपाखलो- भाग-२ \n  \nशालीकेँ होस आिब गेलैक। एखन धिर साँझ पिर गेल रहैक। पूरा जंगलमे अĠहार ĭयाĢत भ’ गेल रहैक। \nएिह अĠहारकेँ देिख शालीकेँ बुझाइक जे जेना फेर ओकर दम िनकिल जेतैक। ओकरा देह पर ओकर अपन \nकोनोटा नूआ निह रहैक। मुदा ओकरा देह पर िकछु फाटल-िचटल नूआ रािख देल गेल रहैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nओकरा देहक नीचाँ िकछु कड़गर कपड़ा रहैक। ओकरा माथक नीचाँ जे िकछु रहैक तकर तँ ओकरा पतो \nनिह चिल सकलैक।  ओ जड़वत भ’ गेलीह। ओकर करेज धक-धक करैत रहैक, देहक पोर-पोरमे दरद \nहोइत रहैक। ओ जतय कतहुँ अपन हाथ रखैक ओकरा सूखल खून हाथ लागैक। ओ बहुत डिर गेल \nछलीह मुदा कािन निह सकैत छलीह। \nओ उिठ कए बैिस गेलीह। तखने अकİमात्  टॉचर्क इजोत भेलैक। ओकर इजोत ओकरा देह पर पड़लैक। \nओ छन भिरक लेल अपन आँिख बž क’ कए फेर खोललक। देखलक जे वैह पाखलो ओकरा लगीच आिब \nरहल छलैक।  आन दू पाखलो ओतिह ठाढ़ रहैक। पछाित जा कए ओ दुनू ओिह टॉचर्क इजोतमे आगू बिढ़ \nगेल। \nशाली िदस आिब रहल पाखलो नांगटे देह छल। ओ फेर डरसँ िसहिर गेलीह। ओ फटलका नूआ-फņा \nल' कए अपना छातीकेँ झाँपैत ठाढ़ हेबाक Ćयास करए लागलीह। ताधिर ओ पाखलो शालीकेँ झट दए अपन \nहाथेँ पकिड़ लेलक। शाली टूटल गाछ जकाँ धरती पर िगर गेलीह। ओ पाखलो शालीक देहक नीचाँ \nओछाओल कपड़ा उठा लेलक । शालीक माथक नीचाँ राखल टोपी शालीक माथ पर रािख ओ जोर-जोरसँ \nहँसय लागल। शालीक घबराहिट बिढते जा रहल छलैक। ओ डरेँ थरथर काँपय लागलीह।  ओकरा बुझैलैक \nजे एकटा बड़का टा अजगर खूब पैघ मुँह बौअने ओकरा अपन Ƈास बना लैतैक। ओ जोरसँ िचकरल, मुदा \nओकरा मुँहसँ कोनो शĤद निह िनकललैक। \nओ फेर शालीकेँ चुĦमा-चाटी करब  सुरह क’ देलकैक आ ओकरा अपन बाँिहमे किस लेलकैक। \nओिह अĠहार घुĢप जंगलमे ओ अजगर सिरपहुँ ओकरा अपना काबूमे क’ लेलकैक। झार-झंखार आ पात \nसभसँ अजीब तरहेँ आवाज आब’ लागलैक। \n  \nसाँझ होइतिह ई बात सॱसे गाममे पसिर गेलैक। सीता कहैत रहैक जे कोना ओ पाखलोक चंगुलसँ बाँिच \nगेलीह। शाणू केर घरनी बतबैत छलीह जे कोना पाखलो कुमािर शालीकेँ उठा कए भािग गेल ओ ओकर \nइĔजित लूिट लेलक।  शालीकेँ तँ पाखलो नोिच-चोिथ नेने हेतैक, ई सभ सोिच-सोिच आन सभ लोक ओकरा \nĆित अपन दया भाव देखबैत रहैक। \n  \nपाखलो शालीक इĔजित लूिट लेलकैक ई बात सॱसे गाममे आिगक भांित पसिर गेलैक। ओकर भाय जे \nनोकरीसँ घर घुरैत रहैक ओकरहुँ ई बात बुझनामे आिब गेलैक। ओ गोİसासँ लाल भ’ गेलैक। संगिह डिर \nसेहो गेलैक। ओकरा हाथमे कुड़हिर रहैक जकरा ओ अपन कĠहा पर रािख लेलक। \nएिह कुड़हिरसँ जे हम ओिह पाखलोकेँ िजþे निह कािट देिलयिन तँ हमरहुँ नाम निह। ओ बेर-बेर यैह शĤद \nदोहराबैत रहैक। शालीकेँ ताक’ जएबा लेल  ओ कतेको लोकसँ िमनती केलक मुदा क्यो ओिह अĠहार जंगलमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nजएबा लेल तैयार निह भेलैक। ओ एकटा लालटेम जरौलक आ एसगरे जएबा लेल तĜपर भ’ गेल। ‘पाखलो \nओकरा गोली मािर देतैक' ई किह लोक-सभ ओकरा डरएबाक Ćयास केलकैक मुदा ओ अपन िजद पर अड़ल \nरहल। ओ एसगरे चिल देलक, तखने दादी सेहो ओकरा संगे जएबाक लेल तैयार भ' गेलैक। दादी बस केर \nचालक रहैक। शकल-सूरतमे ओ सोनूएँ-सन रहैक। दुनू Ħहालगडी जएबाक लेल तैयार भ’ गेलैक। \n  \nदादी शालीक कानमे िकछु कहलकैक।  ओ दुनू पातोलेक बाटे जंगल निह जा कए सीधे गामक पुिलस \nİटेशन िदस चिल देलकैक। एहन देिख गामक िकछु आर बूढ़ आ जुआन सभ ओकरा संग भ’ गेलैक। सब \nक्यो पुिलस-İटेशन पहुँिच गेल। दादी İटेशनक पुिलस कॉĠसटेबल देसाई साहेबकेँ शोर पारलकैक। ओ \nदरबĔजा निह खोिल िखड़की खोललक आ ओतिहसँ बाहरक दृĮय देखलकैक। \nपाखलो भीतरमे छैक की? दादी कॉĠसटेबलसँ पुछलकैक। \nनिह। कॉĠसटेबल कहलकैक। \nतखन गेलैक कत’ ? दादी फेर पुछलकैक। \nकामŸक Ćधान आ हुनक दूई टा संगी भोरिह िशकार पर गेल छैक, एखन धिर निह आएल छैक। दूई गोटे \nपणजी शहर गेल छैक जे आब कािŎए एतैक। \nकॉĠसटेबल कहलकैक। \nसाँचे? \nहँ, साँचे, देवकीकृįण भगमानक िकिरया। कॉĠसटेबल कलकैक। \nनिह, निह ओ झूठ बािज रहल अिछ। हमरा सभकेँ पुिलस İटेशनक भीतर जा कए देखबाक चाही। \nपिहने दरबĔजा खोलू, हमरा सभकेँ देिख कए पाखलो भीतरे गुबदी मािर देने हैत। सोनू जोरसँ िचकिड़ कए \nकहलकैक आ अपन कुड़हिर नचब’ लागल। \nजाउ! जाउ! बž करू  अपन ई नाटक। कॉĠसटेबल गोİसासँ कहलकैक। \nएखन जँ अहाँक बिहनक इĔजित पाखलो लूिट नेने रिहतए तँ अहाँ िक एिहना चुप बैिस रिहतहुँ? सोनू \nगोİसासँ  बाजल। \nआब अहाँ िकछु बेिसए बाजए लागलहुँ अिछ, एिहसँ बेसी जँ िकछु बाजलहँ तँ हमरा बĠदूक िनकालए पड़त। \nअहाँ एना िकएक बािज रहल छी? दादी बीचिहमे टोकलक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nओ िक कोनो बाहरी लोक िछयैक?  िफरंगीक पेटपोİसा, अपन आ आनक कोनहुँ गरैन निह? एहन-एहन केँ तँ \nपाखलोएक संग भगा देबाक चाही। \n‘हाँ साँचे!’ एतबा किह सभ लोक हँ मे हँ िमलैलकैक। \n  \nनिह, निह हमरा सभकेँ अहाँक बात पर भरोस निह अिछ। हमरा सभकेँ देखए िदअ,पाखलो िनिĀते भीतर \nदुबकल अिछ। एतबा किह ओ भीतर जएबाक िजद करए लागल। \nनिह, निह एहन बात निह छैक। जँ एहन रहतैक तँ अहाँ सभ एखन धिर पड़ा गेल रिहतॱक। पाखलो सँ \nअहाँ सभकेँ गोली खाए पिड़तए।  अहाँ सभकेँ जँ एखनहुँ िवĂास निह होअए तँ भीतर आिब जाउ मुदा \nजĪदीए बहरा जाएब। \nसभ क्यो पुिलस İटेशनक भीतर घुिस गेल। ओतए तीनटा पुिलसक अितिरक्त क्यो निह रहैक। एक \nकॉĠसटेबल देसाई, दोसर नायक कासीम आ तेसर धोणू पुिलस। \nसोनू आ दादी दुनू शालीकेँ ताकबाक लेल राितएमे पातोलेक जंगलमे चिल गेल। सोनू शालीक नाम \nल’ ल’ कए िचकड़’ लागल, मुदा ओकरा कोनो जबाब निह भेटलैक। जंगलमे भालू सभ कानैत रहैक। चारू  \nिदस कीड़ा-मकोड़ाक आबाज अĠहार आ सžाहिट पसरल रहैक।  ओ दुनू राित भिर जंगलक खाक छानैत \nरहलैक मुदा ओकरा कानमे माÿ ओकरिह Ņारा लगाओल गेल आबाजक Ćितğविन सुनाइत रहलैक। \nसोनू छन भिरक लेल बहुत िनराश भ’ गेल। गाम-घरमे ककरो देहमे ƙŌ बाबाक Ćवेश केलासँ जे िİथित \nहोइत छैक ओिहना सोनूक देह काँपए लागलैक। \nओ अपन आँिख िबदोिर देलक मुदा कोनहुँ तरहेँ अपन देह पर िनयंÿण केलक। हम सॱसे जंगलमे आिग लगा \nदेबैक, आ जरा कए राख क’ देबैक। यैह जंगल पाखलो केँ शरणागत केने छैक। जरा देबैक एकरा, सुƂडाह \nक’ देबैक। ओ बुदबुदाब’ लागल। \n  \nदोसरिह छन ओकरा डरो लागए लागलैक। ओ लालटेमक बितहिर उकसा देलकैक।  लालटेमक इजोत \nभभक’ लागलैक। ओिह बितहिरसँ ओ सॱसे जंगलकेँ जरएबाक तैयारी करए लागल,मुदा दादी ओकरा रोिक \nलेलकैक। \nअहाँ ई कोन पगलपन क’ रहल छी? \nई पगलपन निह छैक दादी। एिह जंगलिहमे आिग लगा कए हम ओिह पाखलोकेँ सुƂडाह क’ देबैक। सोनू \nअपन दाँत आ ठोर िबदकाबैत बाजल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nनिह, निह ओ एना निह मिर सकत, हँ जंगल अवĮये जिर कए सुƂडाह भ’ जेतैक।  एतबा किह दादी ओकरा \nरोकबाक Ćयास केलकैक। एिह बातकेँ ल’ कए दुनूमे हाथापाही सेहो भ’ गेलैक, आ एिह बीच सोनूक हाथसँ \nलालटेम िगर गेलैक आ बुता गेलैक। चारू  िदस घुĢप अĠहार भ’ गेलैक। \nबहुत राित भीजला पर ओ दुनू गाम घुरल। \n  \nएखन मुगŭ पिहले-पिहल बाँग देने हेतैक। खाĦहसँ ओंगिठ कए ठाढ़ भेल सोनूकेँ िनž आबए लागलैक, तखनिह \nदरबाजा पर खट-खट केर आबाज भेलैक। सोनू उिठ कए दरबाजा लग गेलैक। सोनू ओिह दरबाजा लग \nखाĦहे जकाँ ठाढ़ रहलैक। \nघरमे बरैत लालटेमक इजोतमे ओ पुिलस Ćधान कामŸ रेयस केँ िचĠह गलैक । गोर-गहुमा कांित आ तािहपर \nभूĪल मॲछ। पुिलस Ćधान अपना कĠहा परसँ शालीकेँ नीचाँ पटैक देलकैक।  ओ शालीकेँ कहुना बैसएबाक \nĆयास केलक मुदा असफल रहल, हािर कए ओ अपनिह अंगा खोिल ओछा देलकैक आ ओिह पर शालीकेँ \nसुता कए तीनू पाखलो घूिर गेल। ओकरा सभक जूþाक आबाज शनैः-शनैः कम होमए लागलैक। \nशाली धरतीए पर घोलिट गेलीह। ओकर आँिख खुजले रहैक। सोनूकेँ तँ बुझू जे क्यो  ओकरा पाएरमे काँटी \nठोिक  देलकैक, ओ भावशूĠय भ' ठाढ़ रहल। ओकर आँिख कोनमे राखल कुड़हिर पर  चिल गेलैक । \nलालटेमक इजोतमे ओिह कुड़हिरक चमकैत धार सोनूक असहाħयता पर हँसैत रहैक। ओ चमक सोनूक \nकरेजकेँ चालिन केने जा रहल छल। \n(ƅमशः) \n  \nāी तुकाराम रामा शेट (जĠम 1952) कॲकणी भाषामे ‘एक जुवो िजएता’—नाटक, ‘पयŭवरण गीतम’, ‘धतŸरेचो \nİपशर्’—लघु कथा, ‘मनमळब’—काĭय संƇह केर रचनाक संगिह कैकटा पुİतकक अनुवाद,संपादन आ Ćकाशनक \nकाज कए Ćितिơत सािहĜयकारक रूपमे  ख्याित अिजर्त कएने छिथ। Ćİतुत कॲकणी उपĠयास—‘पाखलो’ पर \nिहनका वषर् 1978 मे ‘गोवा कला अकादमी सािहिĜयक पुरİकार’ भेिट चुकल छिन। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nडॉ शंभु कुमार िसंह \nजĠम: 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, गामिहसँ,आइ.ए., बी.ए. \n(मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार \nसँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा (NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] “मैिथली नाटकक \nसामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। \nमैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता,कथा, िनबंध आिद समय-समय पर Ćकािशत। वतर्मानमे \nशैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nसेबी फनŮडीस \n  \n \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स); 2. मğय-Ćदेश याÿा आ देवीजी- Ĕयोित झा चौधरी \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-\nपिÿकामे कथा, लघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत \n(2004 ई.)   \n नताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \nनीचाँक दुनू काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा सोलह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nनताशा सÿह \n \n  \n  \n2.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nमğय Ćदेश याÿा- Ĕयोित\n  \nपĠƖहम िदन ः \n6 जनवरी 1992 ़ साेमिदन ः \nहमर सबहक गाड़ी राितके 12ः45 मे आयल आऽ हमसब भोरे 11ः00 बजे टाटा पहुँिच \nगेलहुँ।बीतल 14 िदन हमरा सब लेल अिवİमरणीय बिन गेल छल।İटेशनमे सबके लैलेल िकयाे ने िकयाे \nआयल छल।हĦमर िचĠहार िशिक्षका याÿामे गेल छलैथ से हमर अिभभावक हुनके िजĦमेवारी देने रहिथन घर \nपहुँचाबैके।हम हुनके संगे अपन घर लाैिट एलहुँ। \nदेवीजी : Ĕयोित      \n      देवीजी ः िमÿता िदवस \n      देवीजी िमÿता िदवसके अवसर पर अपन सभा पुनः लगेने छली।मुदा सबबेर सभा जुटाबक Ćयाेजन \nततेक िविवध आ राेचक हाेयत छलैन जे लोक सबहक बिढ़या जुटान हाेयत छल।अिहबेर ओ िमÿता आ \nसामािजकता िसखा रहल छली।हुनका  ज्ञात भेलैन जे िकछु बच्चा सब अपन घर आयल अितिथ सबसऽ \nनीक ĭयवहार निहं कऽ रहल छल।तािह पर ओ बजली जे मैिथल सबमे तऽ हमेशा साैहाƖर्पूणर् िवचार माĠय \nअिछ। जिहना भारतमे ‘अितिथ देवो भव’ के गूँज अिछ तिहना नेपाल अपन अितिथसेवाक ĭयवहार लेल \nĆिसŀ अिछ। \n      देवीजी कहलिखन जे İनेह आ सहयाेग सऽ िमÿता िनिमर्त हाेयत छै।िमÿके समय पर िबना ओकर \nआमंÿण के Ćतीक्षा केने सहायता करैके चाही।दाेसर के खुशीमे अपन खुशी पाबैके Ćवृþी मनुįयके āेơ बना \nदै छै।िमÿता मे लोलुपता या लोभ निहं हुअ के चाही।अपन िमÿके गलत आदत के सुधारक Ćयास सदैव \nकरैके चाही। िमÿता जाित़ रंग़ धऩ िशक्षा आिदके भेद निहं मानै छै।अिभमान के काेनाे İथान निहं अिछ \nअिहमे।भारतके इितहास आ ƇĠथ सबमे िमÿता आ Ćेम के अłुत उदाहरण भेटत। धािमर्क ƇĠथमे कृįण \nसुदामाके िमÿता क वणर्न अिछ।āीकृįण भगवान गाेकुल के राजकुमार आ सुदामा एक दीन ƙाı मण।मुदा \nकृįण भगवान के लेल अिह सऽ दाेİती पर काेनाे असर निहं छलैन।देवीजी कहलिखन जे अपन दाेİतके \nसमयर्समय पर ओकर पसĠदक ğयान रािखकऽ िकछु उपहार देला सऽ िमÿके आभास हाेयत छै जे हमर िमÿ \nहमर कतेक ğयान राखैया।      तिहना अितिथ सेवामे सेहाे िवनƛता़ सĜ कार तथा सबसऽ बेसी İनेह के \nबहुत महĜ व छै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \n      देवीजी कहलिखन जे İनेह आ शुभकामना ĭयक् त करैलेल गुलाबक फूल सन सहज आ सुĠदर उपहार \nआर की हैत। मुदा गुलाब फूलक रंग आब बहुत महĜ वपूणर् भऽ गेल अिछ कारण लोक सब तऽ गुलाबक \nफूल के िविभž रंगके सेहाे िवशेष पिरिİथित के लेल िनयमबŀ कऽ देने छैथ।जेनािक लाल गुलाब Ćेमक \nअिभĭयिक् त के लेल तथा कĜ थइर् गुलाब सुĠदरता के Ćशंसा हेतु Ćİतुत कैल जायत अिछ। तिहना उĔजर \nगुलाब भाेलापन तथा पिवÿता के़ हĪका गुलाबी तथा पीच रंगक गुलाबक फूल सहानुभूित के़ गाढ़ गुलाबी \nरंगक गुलाब धĠयवाद के़ पीयर गुलाब दाेİती के़ संतरा गुलाब िजज्ञासा के़ एवम् नीला रंगक गुलाब रहİयभाव \nके अिभĭयिक् त लेल कैल जायत अिछ।पीच रंगक गुलाब Ćेम लेल निहं भेजल जायत अिछ आऽ कारी गुलाब \nमृĜ यु के दुःखद अवसर मे देल जायत अिछ। लाल रंगक गुलाबक कली Ćेमक शुŀता के अिभĭयक् त करैत \nछै तऽ उĔजर रंगक गुलाबक कली िकशाेरीके देल जायत अिछ।तैं देवीजी कहलिखन जे गुलाबक फूल देबऽ \nकाल ओकर रंग पर जरूर  ğयान िदय। \n      अĠततः देवीजीक ĭयिक् तगत िवचार छलैन जे गुलाबक फूल जतेक नीक गाछमे लागैत छै ततेक \nनीक ताेड़लापर निहं तािह कारणसऽ वैकिĪपक उपहार हुनका बेसी पसĠद छैन जािहमे Ćकृितके हािन निहं \nहाेइर्।सबसऽ बेसी महĜ वपूणर् अिछ अपन िमÿ के Ćसž राखक इच्छŭ। अिह इच्छŭ सऽ कैलगेल केहेनाे \nबचकाना Ćयास अितिथके Ćसž कऽ दैत अिछ।जेनािक भगवान राम सबरीके अंइठ बैर खुशŰखुशी खा लेने \nरहिथ।अिह तरहे अितिथ सĜ कार करैके उपदेश देलाक बाद देवीजीक आिहके सभा समाĢ त भेलैन। \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी। \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवाफोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, \nMithilakshara orPhonetic-Roman.) \nLanguage: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, \nMithilakshara and Phonetic-Roman/ Roman.) \nइंिग्लश-मैिथली कोष/ मैिथली-इंिग्लश कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदान ई-मेल \nŅाराggajendra@videha.com पर पठाऊ।   \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. \nसवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary.   \n \n१.पĽी डाटाबेस आ \n२.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n१.पĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण/ संकलन/ सĦपादन-पĽीकार िवńानĠद \nझा\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं  गजेĠƖ ठाकुर\n Ņारा) \nजय गणेशाय नम:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \n (66) ''25'' \n(24/05) पाली सै दुगŭिदĜ य Ŀौ।। कĠ हौली एकहरा सै (29/01) माधव सुतोइनी बसावनौ (33/01) \nमाě डर सै सुधाकर सुत चाĠ द दौ वुधवाल सै दाश Ŀौणा बसावन सुता बहेराढी सै सोने दौ (07/01) नरहिर \nसुता बाराह (42/03) बाउरे (48/08) िशरूका : नरउन सै कोने दौ (14/05) सकo जीवेĮ वर Ŀौणा \n(42/03) बाराह सुता नोने सोने इबे चौवेका: माě डर सै रघुपित दौ ितसूरी सै िसधू दौिहÿदौ सोने सुता रूद  \nसुधाकर Ćo सुधे महाईका: (46/01) खौआल सै रित दौ (16/07) रमापित सुतो हिरहर बेलउँच सधरिदĜ य \nदौ (10/05) भरेहा सै गणपित Ŀौणा हिरहर (29/04) सुतो रित: टकबाल सै केशव दौ (09/05) केशव \nसुता हरदþ (43/06) भवदþ रिवदþ देवदþा: (41/05) (49/04) जिजवाल सै वावू Ŀौ।। रितसुता \nजल्  लकी सै मितकर दौ (12/010) मo मo रितघर सुत मितकर सुतौ लŞ मीकर: माě डर सै सुरसद दौ \n(22/02) कुजौली सै राजू Ŀौणा एवं भवदþ मािलक चकं।। भवदþ  सुता खौआल सै िवशो दौ (21/040) \nअमरू  सुतोिवशोक: करo āीकाĠ त दौ (21/010) खौआल सै गोिवĠ द Ŀौणा िवशो सुतो (302/02) गोिवĠ द \nबुध हलधर दौ (19/04) पॉंखू सुतो हरधर: दिरo िगरी दौ (22/04) िगरी सुताशकत (39/04) (57/03) \nमाधवा: सोदरo हिर दौ (23/10) कुo वंशवŀर्न Ŀौणा हलधर सुतौ (91/04) थेघ: िवतरखा माě डरसँभाने दौ \n(19/10) भानुकर सुतो रामकर: बहे रिव दौ।। रामकर सुतौ मानेक: घुसौत सै गुणाकर दौ (20/01) \nगुणाकर सुतौ गोि़ढ बिलo āीधर दौ (94/04) माने सुतौ पीताĦ बर:(230/08) हिरo िवभू दौ (16/03) नोने \nसुता चाण (28/04) िवभू परभू (36/03) लाखूका (37/02) पचही जिजo रूƖपािण दौ कशयपगोÿे ƙहĦ पुरा \nसै हिरहर Ŀौणा िममांशक िवभू (33/03) सुता वुिŀकर (50/08) (66/01) (77/02) होरे जोरे का: \nतĪ हनपुर सै गोपाल दौ (24/09) गोिवĠ दसुतौ गोपाल: पाली सै कामेĮ वर दौ गोपाल सुतौ लाĠ हूक: पाली सै \n(61/04) नाइ दौ (21/05) नाइसुतौ यशु कगरू  बागेका: (38/05)  माě डर सै जीवेĮ वर दौ।। एवम् बाबू \nमािÿक चƅांप  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \n  \n(67) \nरामचĠ Ɩा परनामक बावू सुतो (84/06) (97/04) दामोदर: कटका सोदरपुर सै िवशो सुत (26) भानु दौ \n(24/05) शादू सुता महाई गोनू (17/02) (67/05) िवशो जीवे पराना: माě डर सै जोर दौ (07/0/11) चौबे \nसुतौ िशव धामौ (253/01) िशव सुतौ कामेĮ वर: बेलउँच सै सुत केशवदौ।। कामेĮ वरसुता पीते सागर \nिवठूका: कोइयार  सै िवनायक दौ महो सागर सुता सदुo जीवे महामहþक जोर जाने का बहेराढ़ी सै धृितकर \nसुत बाराह दौ दिरहरा सै हिरशĦ मर् Ŀौणा महामहþक (39/07) जोर सुता पाली सै तुगुरू  दौ (25/01) \n(35/010) डगरू  सुतो रघु िशवौ खौआल सै जीवे दौ (20/01) अपरा शुिचकर सुतौ नोने āीवॲ करमहा सै \nिनितकर दौ जीवे सुता रतन् (29/07) मांगु हरय: पिनचोभ सै धराई दौ वीरपुर पिनचोभ सैबिरमी महेĮ वर ए \nसुतौ कामेĮ वर ए सुतौ रतनेĮ वर: ए सुतौ नाथू बारू  कौ ।। बारू  सुतौ धराईक: माě डर सै महामहोपाğ याय \nजगĠ नाथ दौ (02/05) िनखूित सै िवńाधर Ŀौणा (29/01) धराई सुता करूआनी  सकराढ़ी सै भीम दौ एवं \nिवशोमातृक चƅं।। िदशो सुता केशव मo भानु (88/03) कुमार राजा का: माě डर सै गागेदौ (21/03) \nभवदþ सुतो काĠ ह: हिरअम सै रूिच  दौ ।। काĠ ह सुतो रिव िगरी कौ बोहाल करमहा सै िशववंश सुत \nसुपन दौ गंगुआल सै गोिवĠ द Ŀौणा िगरी सुतौ कुले गागे कौ पालीसै पौखू दौ।। (13/09) खौआल सै \nनरिसंह Ŀौणा गांगु सुतौ महनू रंजनो (40/01) (229/07) कुजौली सै सुरपित दौ (04/04) रूƖ सुतौ \nरघुक: ए सुतौ कानह: पबौली सै मिहपितदौ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \n  \n(68) ''26'' \n  \nकाĠ ह सुतो सुरपित: सकराढ़ी सै चě डेĮ वर सुत देहिरदौ िदघोय सै जगĠ नाथ Ŀौणा सुरपित सुतौ थेघ मेघौ \nितसुरी सै पौखू पौÿ खाजो सुत गुिददौ खॉंजो सुतौ गुिदक: खě डव शुभदþ दौ।। गुिदसुता झोट पाली \nदिरहरा सै मधुकर सुतमांगु दौ कोइयार सै सुधाकर Ŀौ।। मानुमािÿक िमā मानुसुतो (63/04) भवानीनाथ \nरामनाथौ (82/06) बाली दिरहरा सै होराई दौ (22/04) रूपन  (49/10) सुतौ बासूक: पालीसै केशव दौ \n(14/04) नाउनसै कोने Ŀौणा (62/05) वासुतेर बुधा (67/03) सुधाईकौ हिरअम सै रित दौ (16/03) \nरितसुतौ महाइक: (85/02) भाě डर सै कृį ण पित दौ (18/08) कृį णपित सुतौ रामपित सवर्पित (48/01) \nवुधवाल सै भानु दौ (19/04) दिरह िĆितनाथ Ŀौणा बुधाई सुतौ िचकू होराई कौ पिनo माने दौ (17/10) \nगोिवĠ द सुतो मानेक: सतo चाĠ द दौ (24/07) (28/09) चाĠ द सुतो मितकर: फनĠ दह महेĮ वर दौ।। माने \nसुतौ रामपािण रतनपािण एकo महाई दौ (221/08) थानू सुतौ कोचेक: करo िवĮ वनाथ दौ।। कोचे सुता \nबैजू महाई हरायका दिरo केशव दौ (40/05) महाई सुतौ गोिवĠ द (441/05) मुरारी: माě डर सै ज्ञानपित दौ \n(231/06) ज्ञानपित सुतौ रिव दामोदरौ (83/08) बुधवाल सै महेĮ वर दौ (19/04)  महेĮ वर सुता पवौली सै \nधराधर सुत िवशो दौ विलo िदनमिण Ŀौणा होराई मािÿक चƅं।। होराई सुता देवनाथ (82/05) \nकाशीनाथमिहनाथा:करमहा सै रघुनाथ दौ (02/08) āी वĜ स सुता बाछे सुता बाछे (36/08) (32/02) शĦ मु \nहरय: दिरo कोचे दौ (15/01) कोचे सुतौ दुगीिदĜ य गोनू (53/02) कौ गढ़ घोसोत सै रिवकर दौ (19/01) \nमाě डर सै हरदþ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \n  \n(69) \nबाछे सुतो (27/02) माने भवे कौ खě डबला सै लाख दौणा (01/06) लाखू सुता राम रूद  कुĪ पितय: \nबभिनयाम सै िकठो दौ (06/08) खě डबला सै रिवकर Ŀौणा (13/05) भवे सुतौ रघुनाथ: नरउन सै िवदू दौ \n(08/02) चĠ Ɩकर सुतौ (28/01) बागे ओहिर बहेराढ़ी सै बासू दौ (07/08) तĪ हनपुर सै रतनाकर Ŀौणा \n(80/08) ओहिर सुतौ िवदूक: ितसूरी सै ƇहेĮ वर सुत िसधू दौ माě डर सै माने Ŀौणा िवदू सुता बo(1/09) \nāीपित िगरपित (704/07) पौखूका: पिनचोभ सै महेĮ वर दौ (20/03) माě डर सै रूिचकर  Ŀौणा रघुनाथ \nमािÿकचंƅ रघुनाथ सुतौ āी नाथ हिरनाथौ सोदरपुर सै मीन दौ (16/08) राम सुतौ भीम: नरउन सै िदनकर \nदौ (24/08) दिरहरा सै कुसुमाकर Ŀौणा (8/10) भीम सुतो जीवनाथ (62/04) िवĮ वनाथा: विलo हिरअमसै \nभवे दौ (25/07) (54/04) नरहिर सुता (55/06) रिव मवे (74/02) (31/04) (45/02) कुश मधुकर \nसाधुकर बुिŀकर (75/06) (334/09) कृį णा िसमरौनी माě डर सै िगरीĮ वर दौ (20/07) िगरीĮ वर सुता \nिवशोराम हĪ लेĮ वरा: कुजौली सै चĠ Ɩकर सुत िमतू दौ खौआल सै डालू Ŀौणा (44/07) भवे सुतो गणेश: \nनरउन सै मेघ दौ (19/03) शुिचकर (74/03) सुतौ मेघ: वभिनo इशर दौणा (06/07) मिहपित सुतौ इशर \n(51/10) रघुकौ विलo जयानĠ द दौ।। इशर सुता शादू कुलपित (35/08) गोिदका जगित सै धाम दौ \n(15/05) बास सुतो धरेĮ वर: ए सुतो धाम: सरौनी सै महादेव दौ।। धाम सुतो भवेक: तपोवन सै िवठू दौ \n(52/09) मेघ सुतौ गौरीपित वावू (44/08) (136/10) इĠ Ɩपितय: माě डर सै कुलपित दौ (24/05) \n(31/08) आङिन सुतो कुलपित सोदरo िवĮ वनाथ दौ (22/010) मम िवĮ वनाथ सुतौ गोपीनाथ: (29/02) \nविलयास सै शंकरसुत कृį ण दौ अलय सै गोती Ŀौणा \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \n  \n(70) ''27'' \n(38/03) कुलपित सुतौ मांगुक: बहेराढ़ी सै पौखू दौ (09/04) िÿपुरे (40/07) पौखूक: परसंडा सै āीदþ \nदौ पौखू सुता (48/04) (38/06) रितमित वावू चाĠ दा: (31/07) खौआनादू सुत चĠ Ɩक दौ अलय सै कारू  \nĿौणा एवं ठo रघुपित िववाहİ थापं’’ ठ धराधर सुता बेहर करमहा सै वावू सुत कृį णपित दौ (27/01) \n(66/07) मानू सुता हरखू (168/09) (37/05) जयदेवा: सिरसब सै मिहपािण दौ (20/04) माने सुतौ \nगंगेĮ वर: बिलo बसाउन दौ (270/09) सुतौ रėपािण मिहपािण माě डर सै Ćसाद शुभंकर दौ (09/06) \nसदo िवशो सुतो शुभंकर: अलय सै गणेश दौ।। ए सुतौ (38/06) वुिŀकर: पिनo नोने दौ (18/05) नोने \nसुता हिर िशव निहयितय: िवİ फी संज्ञानकर दौ मिहपािण सुता नयपित उँमापित रिवपित शुभपित यथा ƅम \nडीगरू  िनकरू  (53/10) िनकरू  (56/07) नोनी पौहोिरला: (52/05) मंगरौनीहिरo दामु दौ (25/07)’ केशव \nसुतौ दामूक: पिरवŀर्मान दौ (23/06) फनĠ दह सै नरिसंह Ŀौणा (39/05) दामू सुता माě डर सै िगरीĮ वर दौ \n(27/05) कुजौली सै िमतू Ŀौणा (49/01) हरखू सुतौ सदुo राघव: रैयाम सोदरo माघूसुत गवेश दौ \n(22/010) मo मo (30/07) रघुनाथ सुतौ थानूo िसरू  कौ विलयास सै जीवेĮ वर सुत िशवािदĜ य दौ \nटकबाल सै लाखू Ŀौणा (50/07) िसरू  Ćoāी पित सुतौ माधव मनोरयौ पिनचोभ सै पुलहारी िदनकर दौ \n(17/07) फलाहारी िदनकर सुतो भवदþ: दिरहरा सै कीितर्शĦ मर् सुत केशव दौ यमुगामसै आङिन Ŀौणा \nिममांशक (42/05) माधव सुता हिरकेश गणेश नारायण अनĠ त चतुभुर्जा: बुधबाल सै महेĮ वर सुत िशरू  दौ \n(19/06) िशरू  सुतौ (66/02) रघु मैखौबधवास सिरo मोिर दौ (27/03) गंगेĮ वर सुता गौिर गौिर मोिर \n(35/05)       \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \n  \n(71) \nसोिर कुलपितय: खौआल सै नोने दौ।। सोिर सुता माě डर सै काĠ ह दौ (09/03) काĠ ह सुतौ गोपीनाथ: \nबेलउँच सै धमŭिदĜ य दौ (16/05) खैआल सै उँमापित Ŀौ गणेश सुता दिरहरा सै जीवे दौ (25/06) शक् तू \nसुतो जीवेक: हिरअम सै िदन दौ (16/07) माě डर सै नगाई Ŀौणा (42/08) जीवे सुतो (79/05): रामदेव: \nमिहषी पाली सै िशवदौ (19/07) धरािदĜ यसुतौ देवे (40/03) रतनू कौ विलo हरािदĜ य दौ (10/01) \nहिरिदĜ य सुतौ पिनधोध (36/04) सुधाकर मिटधोध शुभंकरो फनo नरिसंह दौ।। देo Ćo. देवािदĜ य सुता \nिशव गागु (35/5) (35/02) बागे का: खणडबला सै देवे दौ (05/08) कामेĮ वर सुतौभवाई हरायकौ \n(33/02) बहेo रित दौ (07/05) िनखूित सै जगŀर Ŀौणा भवाई सुतौ देवेक: बभिनo कुमर दौ (14/06) \nसकo िगरीĮ वर Ŀौणा देवे सुता खौआल सै रघुपित दौ. (07/09)  नरउन सै कोने Ŀौणा (30/06) िशव सुतौ \n(56/07) नरपित: माě डर सै सुपन दौ (09/06) (35/07) हिरकर (35/07) हिरकर सुता रितकर \n(29/03) (36/09) मधुकर खांतरा: टकबाल सै बाइ दौ (09/05) नरउन सै यशु Ŀौणा खांतर सुता सुपन \nरूपन  (56/01) हलधरा: वेलo धमŭिदĜ य दौ (16/05) खौआल सै उँमापित Ŀौणा सुपन सुता सुधे महाई राम \nनोने कोनेo नाउन सै खांतू सुत सुिचदौ (27/06) बभिनयाम सै इĮ वर Ŀौणा एवं राघव मािÿक चƅं \nसदुपाğ यायराघव सुता बावू बनाई (94/05) (53/37) िवराई बाबी का िसमरवाड़ सोदरपुरसै माधू दौ (15/09) \nहलधर सुतो वाİ तुक कĦजोली ĭ यासकंठ दौ।। वाİ तु सुतौ (56/04) (33/06) राम हिरकौ सकo राजू दौ \nपाo नारायण Ŀौणा हिर सुता (35/01) (137/04) बसावन नोने मितĮ वरा: सतo चाĠ द दौ (26/05) चाĠ द \nसुतौ  इबे िशरूक : (92/08) टकo ƇहेĮ वर Ŀौणा मितĮ वर सुता जनादर्न बo (8/08) Ćo जानू अच् युत āी \nिनवास (46/05) नीना: खौआल सै गोĠ दू दौ (21/010) (30/04) बाइ सुतो गोĠ दूक: अलय सै रėधरसुत \nहरदþदौ गंगोली सै साधुकर Ŀौणा गोनू सुता (83/03) जागे माधव गोपी मुरारी (66/03) मुकुĠ द केशवा: \nनाउन सै ऐंठो दो (27/02) बागे सुतौ एंहोक: माě डर सै दामूसुत मांगु दौ पाली सै रामदþ Ŀौणा \n  \n(72) ‘’28’’ \nऐंठो सुतो हेलूअĠ इ कौ करo बाइ सुत मिहपित दौ गंगोली सै राम Ŀौणा माधव Ćo (80/09) माधू सुतौ \nमाě डर सै काशी दौ भवेसुतौहलसर: नरउन सै खांतू दौ  (19/02) माě डर सै बागे Ŀौणा. (145/02) हलसर \nसुतौ काशीक: पालीसै रूद  दौ (23/11) देवे सुतौ रूद : नरउन सै उदयकर दौ तरूद  सुता बिलयास सै \nनारू  दौ (21/08) जीवेĮ वर सुतौ (59/10) रितकर: ए सुतौ नारूक : धुसौत सै रिवकर दौ (19/01) माě डर \nसै हरदþ Ŀौणा नारू  (43/01) सुतौ चमरूक : (56/06) करमहा सै गौरीपित सुत बाइदौ सकo साहू Ŀौणा \n(58/07) काशीसुता हिरअम सै महाई दौ (25/08) चाĠ द सुतौ िमतूक: माě डर सै िमā गयन सुत वीर दौ \nकुoसुधाकर Ŀौणा िमतू सुता कोचे महाई सुरपित पौखू का: दिरo  रिद दौ (15/02) डालू सुते रिवकर: \nसोदरo  महेश दौ (35/04) रिवकर सुता पबौिल सै धराधर सुत िदशो दौ  बिलयास सै िदनमिन Ŀौणा महाई  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \nसुतौ रामचĠ Ɩ: एकo वुिŀकर दौ (22/01) लŞ मीकर सुतौ हिरनाथ: ए सुता गंगेĮ वर (09/09) हĪ लेĮ वर \nभवेĮ वरा: विलयास सै गौिर दौ।। भवेĮ वर सुता िममांशक रूद  धमŭिधकर जी वाटू राजपंिडत गढ़कू (42/04) \nवेणीका जालय सै मिहधर दौ।। िमā रूद  सुता रिवकर वुिŀकर गुणाकर: (262/08) अलय सै रėधर \nदौ।। वुिŀकर सुता उचित सै सुĠ दर दौ (06/03) हलधर सुत सुĠ दर सुतौ थेघ: खě डo महादेव Ŀौणा एवम् \nवावू मािÿक चƅं।। बावू सुतो रितधर हरपित कृį णपित कृį णा: (123/06) हारीसोदरo कृį णा: (123/06) \nहारीसोदरo जयदेव दौ (22/06) रित सुतौहोरे नोने कौ कुजौली सै रिवकर दौ (23/03) अलय सै गंदाधर \nĿौणा होरे सुता मिण शिश बाछे कृį णा: जगित सै रूद  दौ (27/08) भवे सुतौ रूद : जिजo देव सुत धाम दौ \nविलo सुपन Ŀौणा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \n  \nनम: (73) \nरूद  सुतौ (35/06) नानक: उचित सै कान्  ह सुत पशुपित दौ गंगोली सै जोर Ŀौणा. िमā मिण सुता बासुदेव \n(88/05) कामदेव जयदेवा: पिनo. बुिŀकर दौ (26/06) धराई सुतौ िवभाकर: दिरहरा सै āीपित सुत हरदþ \nदौ टैकबाल सै गांगु Ŀौणा  िवभाकर सुता गुणाकर बुिŀकर िदवाकर (93/10) Ćभाकर रामदेवा: खौआल सै \nरघुनाथ दौ (21/04) गंगोली केशव बु िŀकर सुता माě डर सै महाई दौ साधव सुत āीवेĮ वर सुतौ कोने देवेक: \nसुरगन सै लŞ मीकर दौ ए सुतौ महाईक: करमाहा सै शुभे दौ।। महाई सुता पाली सै रूद  सुत उगरूदौ  \nदिरहरा सै महेĮ वर Ŀौणा एवं जयदेव मातृक चƅं िमā (76/06) जयदेव सुता नगवाड़ घोसोत सै \nमहामहोपाğ याय िवńापित दौ (19/01) रिवकर सुतौ रूद  बुिŀकरौ दिरहरा सै गुणीĮ वर दौ बुिŀकर सुतौ \nहलधर (52/04)  मo. मo. उ.पाo. केशवो सिरसब सै जादू सुतबाइ दौ सकौना सै सोम Ŀौणा \nमहामहोपाğ याय (61/07) केशव सुता महामहोपाğ याय गोिवĠ द सोĠ हू हरखू सिरसब सै केशव दौ (20/04) \nसोने सुतौ पौखूक: टकo राम दौ।। पौखू सुतौ कोने केशवो माě डर सै िवशोसुत Ćसाद शुभंकर दौ \nपिनo नाने Ŀौणा केशव सुता विलoमितकर दौ मएड़ सै बाभन Ŀौणा महामहोपाğ याय गोिवĠ द सुता महामहो \nलŞ मीनाथो परनामक (209/05) ठकरू  मo मo उपाoिवńापित (65/05) मo मo उपाo (102/03) दामोदर \nमo मo उपाoरामनाथ (178/07) आगमाचायर्क मo मo उपाo (96/04) देवनाथ तकर् पšचनन \nमo मo उपाo गोपीनाथ कĠ टको Ņारकारक महामहोपाğ याय मधुसूदन महामहो (39/04) (105/09) जनादर्ना: \nमाě डरसै इखिड दौ (120/08) दुखिड सुता रघु राम रिव Ćo नोने का: एकहरा सै वागीĮ वर दौ (28/06) \n गंगेĮ वर सुतौ वागीĮ वर गणेĮ वरौ (51/09)  करo āी नाथ दौ।। वागीĮ वर सुता सकराढ़ी सै िगरीĮ वर सुत \nमहेĮ वर दौ करमहा सै सुपन Ŀौणा एवम् ठo िवńापित मातृक चƅं।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \n  \n(74) ‘’29’’ \nमहोमहोपाध्  याय िवńापित सुता अिनरूŀ अनĠ त अच् युता: एकहरा सै काशी दौ (25/01) माधव सुतौ सĠ यासी \nकाशी (52/09) ओने कौ पाली सै गुणाकर दौ (24/04) गुणाकर सुता माě डर सै सुरसर दौ (22/02) \nकुजौली सै राजू Ŀौणा सĠ यासी (134/04) काशीसुता सोदरपुर सै लाखन दौ (27/09) गोपीनाथ सुता हाऊँ \nĆo रėाकर: माě डर सै महामहोपाğ याय पशुपित दौ (18/08) अलय सै मo मo उपाo रामेĮ वर Ŀौणा हाउँ \nĆo(43/05) रėाकर सुता राम लाखन भव (63/03) (48/03) जीवेका करमहा सै माधव दौ (02/09) \nमाधव सुतौ रूद  सवųĮ वरौ माě डर सै (70/03) रितकरदौ (28/05) (34/05) रितकरसुता इबे (32/10) \nगुणाकर (82/09) िĆितकरा: (82/09) बहेराढ़ी सै रिव दौ (09/04) माě डर सै िवभूĿौणा लाखन सुता \nबासुदेव (53/08) जनादर्न गोपी नरहिरय: खौआल सै जीवे दौ (25/04) अपरा (55/02) हिरकर सुतौ जीवे \nजोरो तकo (132/08) तकo Ćथमापरोक्षे भवदþİ यैव दौ सुरगन सै भगव Ŀौणा जीवे सुता करमहा सै िशरू  \nसुत गंगाधर दौ जांजवाल सै गोनू दौिहÿ दौ एवम् कृį णपित मािÿक चƅं।। कृį णपित सुता खौआल सै \nरėपित सुत परशुराम दौ (14/05) बुिŀकर (80/05) सुतौ कृį णपित गाउलकरमहा सै साधुकर दौ (21/09) \nरूपन  सुता साधुकर सुयर्कर (83/07) िपरतू का: खौआल सै रतनू दौ (26/05) रतनू सुतौ डालूक: गंगोरसै \nसुधाकर दौ (19/06) (44/15) चĠ Ɩकर: (40/06) माě डरसै डालू दौ साधुकर सुतौ भवनाथरामनाथौ बेलउँच \nधरम् दौ (22/09) कृį णपित सुता भाषाकंo āीकंठ बसुकंठ Ćo धरमूका: पě डुआ सै शुभंकर दौ पě डुƇापासै \nबीजी मo मo उo. पाठक गोिवĠ द: ए सुतौवामन: ए सुता सदुo. हिर सदुपाğ याय िवį णु सदुपाğ याय डालू \nसडपाğ याय छीतू चĠ Ɩकरा:।। चƅपािण Ćo छीतू सुतौ पृĝ वीधर मनोधरौ महोमनोधर सुतौ हेमधर: ए सुतौ \nगुणाकर: ए सुतौ पाँ Ćाणधर:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \n  \n(75) \nĆाणघर सुतौ पाँ आनĠ दकर: ए सुता पाँ काĠ ह पाँ माधव पाँ केशव पाँ नारायणा: तकo रितपित दौ।। पाँ \nकाĠ ह सुता पाँ रामकर पाँ रėाकर पाँ शुभंकरा: सोo  हलधर दौ।। पाँ शुभंकर सुतौ पाँ सूयर्कर पाँ \nरिवभाकरौ नदाम सै नरायण दौ।। धरमू सुता सकo धनपित दौ (14/07) सदुoसुपे सुतो दामोदर: ए सुतौ \nडालूक: पवौलीसै गोिढ दौ (34/06) डालू सुतो िवńापित (74/02) धनपित बुधपाल सै बासुदेव दौ सुरगन सै \nकेशव Ŀौणा घनपित सुतॲ जोर (53/03) सकौना सै रघु दौ।। अपरौ हचलूक: पालीसै हिरकर सुत वाठन \nदौ विलo काĠ ह Ŀौणा एवं कृį णपित मिÿक चƅं।। कृį णपित सुतौ रėपित: करहरावुधवाल सै मानु सुत पूरखू \nदौ (19/06) मानू सुतौ पुरखू नारायणो (94/01) िÿिŅ खौआल सै िगरूदौ  (28/09) (37/01) बाटू सुतौ \nिगरूक : करमहा सै मिहपित दौ गंगोली सै राम Ŀौणा िगरू  सुता हरखू (48/09) (78/05) गणेश धनेशा: \nभरव. कुजौली सै शुभंकर दौ (23/03) सुपन सुता (36/06) āीकर शुभंकर (64/84) हिरकरा: दिरहरा सै \nसुपन दौ (22/04) सुपन सुतौ गांगु िवशॲकौ एकहरा सै हारू  दौ।। शुभंकर सुता मेधू पांगु (39/02) \n(16/01) िदनू शुिच जागे का: खौआल सै शुभे दौ (23/02) शुभेसुतो मानेक: सोदरपुर सै \nमहामहोपाo रघुनाथ दौ (27/07) (32/05) रघुनाथ सुतौ जोर: विलo माधू दौ (15/04) माधू सुतो \n(47/09) रूद  (56/08) शĦ भू कौ अलय सै मo मo उपाo रामेĮ वर दौ (02/01) दिरo रित Ŀौणा \nपूरखूसुतौ महामहो रामदेव: पबौली सै रघुदþदौ (34/01) िशवदþ सुता (32/01) (46/06) रूिचदþ रामदþ \nरूिचदþ शुभदþा: भौआल माě डर सै सवŭई दौ (22/07) सवŭई सुतौ (46/09) āी कर केउँइ कौ \nकरo सुपन दौ (26/08) गंगुआल सै गोिवĠ द दौ (39/07) रूिचदþ सुता रघुदþ जानू (65/03)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \n  \n(76) ‘’30’’ \nगादू का: पिनo लाखू दौ (17/10) (56/09) लाखू सुतौ āी िनवास Ćo. āी राम: सकराढी सै हिरĮ वर दौ \n(05/05) हिरĮ वर (12/02) सुतौ रतीĮ वर: करo मांगुसुत Ćज्ञाक दौ (37/06) रघुदþ सुतौ करमहा सै \nपशुपित दौ (03/07) मo मo उपाo रितघर सुता महो (76/04) कुलपित सदुo पशुपित कृį णपित िवį णुपित \n(43/06) िवį णुपुरी ख् यात् महो (306/03) रमापितय: सोदरपुर सै हेलू दौ (21/07) ƇहेĮ वरसुतौ हेलूक: \nउचित सै होरे दौ।। हेलू सुतौ (45/02) थेघ: नरउन सै ƇहेĮ वर सुत सुधाकर दौ दिरo. गुणाकर Ŀौणा \n(39/01) पशुपितसुता सकराढी सै राजू दौ (06/04) राजूसुतोहोरे शोरे कौ: बहेराढी सै िवरखू दौ (07/10) \nिवरखू (77/05) (44/01) सुतौ वेणी वाछ कौ: नाउन सै रितकर दौ (19/02) रितकर सुता करमहा सै \nबाइ दौ (21/08) तĪ हनo िवर Ŀौणा एवम् रėपितमािÿकचƅं रėपित सुतौ परशुराम: और खě डबला सै \nमहामहोपाğ याय ठo गोपाल दौ (04/06) महामहोपाğ याय उदयपुर राजगुरू महेश सुता मo मo ठo रामचĠ Ɩ \nमहामहोपाğ याय गोपाल महामहोपाğ याय अच् युत धमर्कमŭवतार राजनैितक मo पo परमानĠ दा: मिहषी पाली सै \nिशव सुत दाम दौ (28/05) अपरा िशव सुता दामू (75/08) (83/05) काĠ ह जीवे का: बेलउँच सै होरे दौ \n(25/05) रूƖािदĜ य सुतौ होरेक: (182/02) होरे सुतौ अमरूक : सोदरपुर सै रामनाथ सुतकाĠ ह दौ (23/09) \n(78/01) रामनाथ सुतौ काĠ ह दिरहरा सै हिरहर दौ काĠ ह सुतौ (308/04) (58/05) बांसू नोने को नरउन \nसै चĠ Ɩकर दौ माě डर सै िवशो Ŀौणा (76/08) दामू सुता दिरहरा सै गुणे दौ (22/05) (75/09) िशवे सुतौ \nगुणेक: Ņारम बेलउँच सै िशरू  दौ (10/03) महो जयािदĜ य सुता हरदþ सुधे िशरूका : पě डुआसै Ćाणधर \nसुतहĪ लेĮ वर दौ भĠ दवाल सै िशरूĿौणा िशरू  सुतौ (75/09) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \n  \n(77) \nगंगाधर लŞ मीधरौ पालीसै िदनकर दौ (12/05) हचलू सुतौ िदनकर: नरउन सै योगेĮ वरदौ पालीसै हलधर \nĿौणा िदनकर सुता कटौना माě डर सै सुरसरदौ (22/02) कुo राजू Ŀौणा गुणे सुतौ (70/09) गणेश: कटमा \nहिरअम सै रामकर दौ (16/08) रामकर सुतौ (96/05) हिरहर: पचही अजीवo िमतू दौ  (17/04) गोपाल \nसुता िमतू िदनू िपरतू पवर्त (58/06) िहरइ का: विलयास सै सुधाकर दौ।। िमतू सुतौ ओहिर: उचित सै \nथानू सुत होरे दौ खě डबला सै भीम Ŀौणा एवम् गोपाल मािÿक चƅं कर मo मo उपाğ याय ठ. (93/01) \nगोपाल सुतौ माधव: विलo हिरअम सै सुधाकर दौ (27/05)  कुश सुतौ सुधाकर: महनौरा खौआलसै डालू \nदौ (19/04) (38/03) रामकर सुतौ डालूक: पालीसै गोपालनदं माě डरसै वीर Ŀौणा (83/07) डालू सुतौ \nउधोरण:(84/07) पचही जिजवाल सै शंकर दौ (17/04) (38/02) माधव सुतौ (77/02) शंकरौ सकराढ़ी \nसै जगŀर सुत आङिन दौ केउँअराम सै मधुकर Ŀौणा शंकर सुता हिरपित गणपित गुदे खांतरा: सकराढी सै \nरतीĮ वर सुत गौिढ दौ (24/03) गोिढ सुता सोने गणपित मुशे मुरारी िशरूका : बहेराढी सै िवशो सुत वागीĮ वर \nदौ गंगोर सै हिरहर दौ िमā सुधाकर सुतो (252/07) रघुनाथ: गौर सादोपुरसै सुधाधर दौ (19/01) बाटू \nसुता सुधाधर (57/09) मिणधर (54/02) रामधर रूपधरा : जगित सैभवे दौ जिजo धाम Ŀौणा (44/08) \nसुधाधर सुता (36/01) (86/08) बासुरे चƅयािण पŃनाभा: माě डर सै नोने दौ (18/03) महामहो रितपित \nसुता चाĠ द (35/08) (54/08) इबेकुशे का: मिलछाम नरउन सै डालू सुत मधुकर दौ (08/03) विलयासै \nयशोधर Ŀौणा मोन शावर पुİ तक।। कुिचत पिनo शॲशे Ŀौणा झूo नoशाखा लेखक: डोमाई िमāा।। चाण \nĆo (39/04) चĠ Ɩपित सुता बासू Ćoबसुपित सूयर्पित शĦ भूपित गंगापित (45/06) मानू का: िसरखंिडया \n(314/03) लेखक लूटन झा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \n  \n(78) (31) \nकरमहा सै केशव दौ (02/08) केशव सुतो (54/01) टुनेक: खě डबला सै पुरूषोþम सुत ज्ञानपित दौ \nभĠ दवाल सै मितकर Ŀौणा वसुपित सुता नोने (33/05) ओहिर िनकार गुणाकर हिरहर: िवरपुर पिनo खांतू दौ \n(17/02) जिजo रित Ŀौणा नोने सुता (318/02) गोिवĠ द (77/02) पुरूषोþम िगिरपित भवानी नाथा: उजान \nवुधo होरे दौ (221/07) हिर सुता (58/04) धीरू  होरे सदुo (151/02) कुलपितय: बेलo िजवािदĜ य दौ \n(19/06) वुधवाल सै शुभंकर Ŀौणा होरे सुता (79/06) उधे वेणी काशी (259/08) िवį णुपितय: माě डर सै \nरामकर दौ (25/07) घोसेत सै गुणाकर Ŀौणा एवम् परशुराम मिÿक चƅम।। परशुराम सुतौ हाड़ी िचĠ तामित \nमिहथा सोदरपुर सै बएन सुता छीतर दौ (23/0/0) कीितर्नाथ (42/07) सुता काशी भैरव माधव दामोदरा: \n(107/0) िसमवाड़ खौआल सै राम सुत गहाई दौ (21/10) (94/05) गहाई सुतौ जसाउन नोने कौ समया \nपालीसै गोपाल दौ (23/0/0) गोपाल सुतौ (53/06) हिरपािण: खौआल सै साधुकर सुत शुिचकर दौ \n(19/04) शुिचकर सुता अलय सै साढू सुत नारायण दौ सोदरपुर सै भोगीĮ वर दौिहÿ दौ (85/04) काशी \nसुतौ (209/08) गुणी बाटनौ पारखě ड बहेराढ़ी सै चाĠ Ɩ दौ (27/0) हिरहर अलकार (070/08) कुबेरा: \nिसर खंिडपा माě डर सै महादेव दौ (27/09) आङिन सुतौ महादेव वुधवाल सै भानु दौ (19/04) दिरo िĆित \nशĦ भर् Ŀौणा बo (0211/0) महादेव सुता हिरअम सै नाथू दौ (25/07) (39/05) मांगु सुतो नाथुक: गंगोर \nसै हिरनाथ दौ झूo नo शाo पुo।। गंगोली सै मितनाथ सुत हिरनाथ दौ।। मेहनo शाoपुo लेo पौ लूटन \nझा नाथू सुता राम (322/04) लाखन (40/06) रघु खूरीका: (32/05) ƙŌपुर \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \n  \n  \n(79) \nजिजo नारू  दौ (20/09) खौआलसै िवĮ वनाथ Ŀौणा बाटन सुतौ पदूम(96/01) छीतरौ माě डर सै हिरनाथ दौ\n (25/02) पदम सुतौ हिरनाथ:सिरसब सै कुलपित दौ (28/01) \n(87/01) कुलपित सुतौ िवशोक: दिरoगांगुदौ।। हिरनाथ सुतौ āीपित: बेहद करo. नरहिर दौ (26/09) हर\nसुतौ(76/04) गोिवĠ द नरहिर िस मरी विलयास सै जोर दौ (30/07) माधवसुतौ नारायण: एकहरा सै सुधाकर \nदौ ।। नारायण सुता जोर (44/10) \n(36/09) महन् िशरू  का: बेलउँच सै धमŭिदĜ य दौ (16/05) खौआलसैउँमापित Ŀौणा।। जोर सुतो रघुनाथ (\n40/05) बहेराढ़ी सै िवĮ वभर दौ(07/06) खौआलसै रघुपित Ŀौणा नरहिर सुतौ गोĠ इक: हिरहरा सै थेघ दौ(2\n1/09) बुिŀकर सुतो थेध: सोदरo रघुनाथ दौ (130/07) रघुनाथ सुतौ(48/05) मिहपित गंगापित (66/05)\n ितसूरी सै ƇहेĮ वर दौ।। थेध सुतौलŞ मीपित गौरीपित हारी पाली सै काĠ ह दौ (21/03) काĠ ह सुता(37/03\n) िवį णुपित (35/09) रघुपित नरपित (83/01) रमापितइĠ Ɩपित हिरपित (142/08) \n(54/06) सुरपितय: सकराढ़ी सै गुणेदौ।।एवम् छीतर मािÿक चƅं।। (81/07) छीतर Ćo परशुराम सुतौ (\n106/03)भोरानाथ: रजौरा माě डर सै रघुनĠ दन दौ (18/01) \n(46/02) यग् यपितसुता अफेल (75/08) वेणी नरहिर (152/07) शिशधरा: आńा पालीसै रूददौ  (28/02) व\nिलयारू  सै नारू  दौ।। अĠ यो पालीसै रिवनाथ दौ (20/10)खौo रिवनाथ मo मo उपाo (56/03) नरहिरसु\nतौ घनेश: शोधोिलअलय सैवेणी दौ (15/03) हिर सुतौ रघुक: खौआल सै शुिचकर दौ बुधवाल सै मानुदौ (6\n6/08) रघु सुतो वेणीक: खौआलह नारायण दौ (21/05) नारायणसुता (61/02) खě डबला सै नरहिर दौ (2\n2/02) नरउनसै चĠ Ɩकर Ŀौणावेणी सुतौ देवनाथ: \n(46/06) माě डरसै देहिर दौ (29/04) गुणाकर सुतौदेहिर: कुजौली सै āी वŀर्न सुत हिरहर दौ माě डर सै \nवागीĮ वर Ŀौणा देहिरसुता जीवे बासू (131/03) यशुका: सिरसब सै भवािदĜ यसुत रिव दौसकराढ़ी सै नĠ दीĮ वर\n Ŀौणा \n \nभारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2.मैिथली \nअकादमी, पटना \nŅारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-  \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला \nशĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे \nशĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), \nषोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन), पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम \nशĤदसभमे ई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत \nअिछ। \n \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, \nताहूिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक \nअनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nधारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ चलबाक Ćयास कएलहुँ अिछ। \nपोथीक वणर्िवĠयास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माÿामे िभž अिछ। िनरĠतर अğययन, अनुसĠधान आ \nिवĮलेषणक कारणे ई सुधाराĜमक िभžता आएल अिछ। भिवįयमे आनहु पोथीकेँ पिरमािजर्त करैत मैिथली \nपाƁयपुİतकक वणर्िवĠयासमे पूणर्रूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक Ćयė रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेĠƖ मलंिगया/ धीरेĠƖ Ćेमिषर् संयोजन- गणेशĆसाद भņराई \nĆकाशक िशक्षा तथा खेलकूद मĠÿालय, पाƁयƅम िवकास केĠƖ,सानोिठमी, भक्तपुर \nसवŭिधकार पाƁयƅम िवकास केĠƖ एवं जनक िशक्षा सामƇी केĠƖ, सानोिठमी, भक्तपुर। \nपिहल संİकरण २०५८ बैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: िशवĆसाद सĜयाल, जगžाथ अवा, गोरखबहादुर िसंह, गणेशĆसाद भņराई, डा. रामावतार यादव, डा. \nराजेĠƖ िवमल, डा. रामदयाल राकेश, धमųĠƖ िवƫल, रूपा  धीरू , नीरज कणर्, रमेश रĽन \nभाषा सĦपादन- नीरज कणर्, रूपा  झा \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ। \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿा पर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \n \n \nVIDEHA FOR NON-RESIDENT MAITHILS \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n8.1.Original poem in Maithili  by Ramlochan Thakur Translated into English by \nGajendra Thakur \n8.2.THE COMET- English translation of Gajendra Thakur's Maithili \nNovel Sahasrabadhani translated by Jyoti. \n  \n \nDATE-LIST (year- 2009-10) \n \n(१४१७ साल) \n \nMarriage Days: \n \nNov.2009- 19, 22, 23, 27 \n \nMay 2010- 28, 30 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nJune 2010- 2, 3, 6, 7, 9, 13, 17, 18, 20, 21,23, 24, 25, 27, 28, 30 \n \nJuly 2010- 1, 8, 9, 14 \n \nUpanayana Days: June 2010- 21,22 \n \nDviragaman Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23, 27, 29 \n \nDecember 2009- 2, 4, 6 \n \nFeb 2010- 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25 \n \nMarch 2010- 1, 4, 5 \n \nMundan Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \nDecember 2009- 3 \n \nJan 2010- 18, 22 \n \nFeb 2010- 3, 15, 25, 26 \n \nMarch 2010- 3, 5 \n \nJune 2010- 2, 21 \n \nJuly 2010- 1 \n \nFESTIVALS OF MITHILA \n \nMauna Panchami-12 July \n \nMadhushravani-24 July \n \nNag Panchami-26 Jul \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \nRaksha Bandhan-5 Aug \n \nKrishnastami-13-14 Aug \n \nKushi Amavasya- 20 August \n \nHartalika Teej- 23 Aug \n \nChauthChandra-23 Aug \n \nKarma Dharma Ekadashi-31 August \n \nIndra Pooja Aarambh- 1 September \n \nAnant Caturdashi- 3 Sep \n \nPitri Paksha begins- 5 Sep \n \nJimootavahan Vrata/ Jitia-11 Sep \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \nMatri Navami- 13 Sep \n \nVishwakarma Pooja-17Sep \n \nKalashsthapan-19 Sep \n \nBelnauti- 24 September \n \nMahastami- 26 Sep \n \nMaha Navami - 27 September \n \nVijaya Dashami- 28 September \n \nKojagara- 3 Oct \n \nDhanteras- 15 Oct \n \nChaturdashi-27 Oct \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \nDiyabati/Deepavali/Shyama Pooja-17 Oct \n \nAnnakoota/ Govardhana Pooja-18 Oct \n \nBhratridwitiya/ Chitragupta Pooja-20 Oct \n \nChhathi- -24 Oct \n \nAkshyay Navami- 27 Oct \n \nDevotthan Ekadashi- 29 Oct \n \nKartik Poornima/ Sama Bisarjan- 2 Nov \n \nSomvari Amavasya Vrata-16 Nov \n \nVivaha Panchami- 21 Nov \n \nRavi vrat arambh-22  Nov \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \nNavanna Parvana-25 Nov \n \nNaraknivaran chaturdashi-13 Jan \n \nMakara/ Teela Sankranti-14 Jan \n \nBasant Panchami/ Saraswati Pooja- 20 Jan \n \nMahashivaratri-12 Feb \n \nFagua-28 Feb \n \nHoli-1 Mar \n \nRam Navami-24 March \n \nMesha Sankranti-Satuani-14 April \n \nJurishital-15 April \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nRavi Brat Ant-25 April \n \nAkshaya Tritiya-16 May \n \nJanaki Navami- 22 May \n \nVat Savitri-barasait-12 June \n \nGanga Dashhara-21 June \n \nHari Sayan Ekadashi- 21 Jul \n \nGuru Poornima-25 Jul \n \n१.\nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  Videha e journal's all old \nissues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n२.मैिथली पोथी डाउनलोड Maithili Books Download, \n३.मैिथली ऑिडयो संकलन Maithili Audio Downloads, \n४.मैिथली वीिडयोक संकलन Maithili Videos \n५.िमिथला िचÿकला/ आधुिनक िचÿकला आ िचÿ Mithila Painting/ Modern Art and Photos  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n102 \n \n  \n\"िवदेह\"क एिह सभ सहयोगी िलंकपर सेहो एक बेर जाऊ।  \n \n६.िवदेह मैिथली िक्वज  :  \nhttp://videhaquiz.blogspot.com/ \n  \n \n  \n७.िवदेह मैिथली जालवृþ एƇीगेटर :  \nhttp://videha-aggregator.blogspot.com/ \n  \n \n  \n८.िवदेह मैिथली सािहĜय अंƇेजीमे अनूिदत :   \nhttp://madhubani-art.blogspot.com/ \n  \n \n  \n९.िवदेहक पूवर्-रूप  \"भालसिरक गाछ\"  :  \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/ \n  \n \n  \n१०.िवदेह इंडेक्स  :   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n103 \n \nhttp://videha123.blogspot.com/ \n  \n \n  \n११.िवदेह फाइल :  \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n १२. िवदेह: सदेह : पिहल ितरहुता (िमिथला़क्षर) जालवृþ (Ĥलॉग) \nhttp://videha-sadeha.blogspot.com/ \n  \n१३. िवदेह:ƙेल: मैिथली ƙेलमे: पिहल बेर िवदेह Ņारा \nhttp://videha-braille.blogspot.com/ \n  \n१४. VIDEHA\"IST MAITHILI   FORTNIGHTLY \nEJOURNAL ARCHIVE \nhttp://videha-archive.blogspot.com/ \n  \n१५. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  मै िथ ली  पो थी क  \nआक ŭइव  \nhttp://videha-pothi.blogspot.com/ \n  \n१६. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  ऑि डय ो  आक ŭइव  \nhttp://videha-audio.blogspot.com/ \n  \n१७. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  वी िड यो  आक ŭइव   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n104 \n \nhttp://videha-video.blogspot.com/ \n  \n१८. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  िम िथ ला  \nिच ÿ क ला , आध ुि नक  कल ा  आ  िच ÿ क ला  \nhttp://videha-paintings-photos.blogspot.com/ \n  \n१९. मैिथल आर िमिथला (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) \nhttp://maithilaurmithila.blogspot.com/ \n  \n२०.āुित Ćकाशन \nhttp://www.shruti-publication.com/ \n२१.िवदेह- सोशल नेटविकर्ंग साइट \nhttp://videha.ning.com/ \n२२.http://groups.google.com/group/videha \n२३.http://groups.yahoo.com/group/VIDEHA/ \n२४.गजेĠƖ ठाकुर इ डेक्स \nhttp://gajendrathakur123.blogspot.com \n२५.िवदेह रेिडयो:मैिथली कथा-किवता आिदक पिहल पोडकाİट \nसाइटhttp://videha123radio.wordpress.com/ \n  \n२६. नेना भुटका \nhttp://mangan-khabas.blogspot.com/ \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n105 \n \nमहĜĜवपूणर् सूचना (१):महĜĜवपूणर् सूचना: āीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंƏी: मा Ćिवश\" केर  'िवदेह' मे \nई-Ćकािशत रूप  देिख कए एकर िĆंट रूपमे  Ćकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"āुित Ćकाशन\" केर Ćİताव \nआयल छल। āी निचकेता जी एकर िĆंट रूप  करबाक İवीकृित दए देलिĠह। िĆंट संİकरणक िववरण एिह \nपृơपर नीचाँमे। \nमहĜĜवपूणर् सूचना (२): 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली \nशĤद कोश āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित \nमैिथली-अंƇेजी शĤदकोश-खěड-I-XVI. Ćकािशत कएल जा रहल अिछ: लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार \nझा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम- रु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN No.978-81-907729-\n2-1 e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com website:http://www.shruti-\npublication.com \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(३). पĽी-ĆबĠध िवदेह डाटाबेस िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण- āुित \nपिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। पुİतक-ĆािĢतक िविधक \nआ पोथीक मूĪयक सूचना एिह पृơ पर शीƈ देल जायत। पĽी-ĆबĠध (शोध-सĦपादन, िडिजटल इमेिजंग आ \nिमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण)- तीनू पोथीक शोध-संकलन-सĦपादन-िलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ \nकुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा Ņारा Combined ISBN No.978-81-907729-6-9 \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(४) 'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत कएल जा' रहल गजेĠƖ ठाकुरक  िनबĠध-\nĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास (सहćबाढ़िन) , पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप (गĪप-गुच्छ), \nनाटक(संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय िवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक \nबाद िĆंट फॉमर्मे।कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ (लेखकक िछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-कथा, \nनाटक-एकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ संकलन)-लेखक गजेĠƖ ठाकुर Combined \nISBN No.978-81-907729-7-6िववरण एिह पृơपर नीचाँमे । \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (५): \"िवदेह\" केर २५म अंक १ जनवरी २००९, िĆंट संİकरण िवदेह-ई-पिÿकाक पिहल \n२५ अंकक चुनल रचना सिĦमिलत। िववरण एिह पृơपर नीचाँमे। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n106 \n \nमहĜĜवपूणर् सूचना (६):सूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-\nिडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and \nEnglish-Maithili Dictionary. िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन İतंभमे \n \nनव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing \nnew issue of VIDEHA. \n कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक- गजेĠƖ ठाकुर \n \n  \nगजेĠƖ ठाकुरक िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास (सहćबाढ़िन) , पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप \n(गĪप-गुच्छ), नाटक(संकषर्ण), महाकाĭय ( ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय िवदेहमे \nसंपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे। कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ \nIst edition 2009 of Gajendra Thakur’s Kuru Kshetram-Antarmanak (Vol. I to VII)- \nessay-paper-criticism, novel , poems, story, play, epics  and Children-grown-ups \nliterature in single binding:   \nLanguage:Maithili  \n६९२ पृơ : मूĪय भा. रु. 100/-(for individual buyers inside india)   \n(add courier charges Rs.50/ -per copy for Delhi/NCR and Rs.100/- per copy for \noutside Delhi)  \n \nFor Libraries and overseas buy ers $40 US (including postage)   \n \nThe book is AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n107 \n \n \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/  \n \nhttp://videha123.wordpress.com/\n   \n \n(send M.O./DD/Cheque in  favour of AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \n \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \n \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107 \n \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com \n \n  \n  \n िवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : देवनागरी \n\"िवदेह\" क २५म अंक १ जनवरी २००९, िĆंट संİकरण :िवदेह-ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक चुनल रचना \nसिĦमिलत। \n \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका http://www.videha.co.in/ \nिवदेह: वषर्:2, मास:13, अंक:25 (िवदेह:सदेह:1) \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर \n   \nगजेĠƖ ठाकुर (1971- )  िछिड़आयल िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास ( सहćबाढ़िन) ,पń-संƇह \n(सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप ( गĪप-गुच्छ), नाटक(संकषर्ण),महाकाĭय ( ĜवĖचाहĖच आ \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n108 \n \nअसĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक (खěड 1 सँ7 ) नामसँ। िहनकर कथा-संƇह(गĪप-\nगुच्छ) क अनुवाद संİकृतमे आ उपĠयास ( सहćबाढ़िन) क अनुवाद संİकृत आ अंƇेजी(द कॉमेट नामसँ)मे \nकएल गेल अिछ। मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली शĤदकोश आ पĽी-ĆबĠधक सिĦमिलत रूपेँ  लेखन-शोध-\nसĦपादन-आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण। अंतजŭललेल ितरहुता यूनीकोडक िवकासमे योगदान आ \nमैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक िवकास। ई-पÿ संकेत- ggajendra@gmail.com \n  \nसहायक सĦपादक: āीमती रिĮम रेखा िसĠहा \n \n āीमित रिĮम रेखा िसĠहा (1962- ),  िपता āी सुरेĠƖ Ćसाद िसĠहा, पित  āी दीपक कुमार। \nāीमित रिĮम रेखा िसĠहा इितहास आ राजनीितशाİÿमे İनातकोþर उपािधक संग नालĠदा आ बौधधमर्पर \nपी.एच.डी.ĆाĢत कएने छिथ आ लोकनायक जयĆकाश नारायण पर आलेख-ĆबĠध सेहो िलखने \nछिथ।सĦĆित “िवदेह” ई-पिÿका(http://www.videha.co.in/ ) क सहायक सĦपादक छिथ। \nमुख्य पृơ िडजाइन: िवदेह:सदेह:1 Ĕयोित झा चौधरी \nĔयोित (1978- )  जĠम İथान -बेŎवार, मधुबनी ; आइ सी डबĪयू ए आइ ( कॉİट \nएकाउěटेĠसी); िनवास İथान- लĠदन, यू.के.; िपता- āी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- āीमती सुधा \nझा, िशवीपņी।Ĕयोितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् ( अंƇेजी पńक हेतु) Ĕयोितकेँ भेटल \nछिĠह। हुनकर अंƇेजी पń िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com केर मुख्य पृơ पर सेहो रहल अिछ।  \nिवदेह ई-पिÿकाक साइटक िडजाइन मधूिलका चौधरी (बी.टेक, कĦĢयूटर साइंस), रिĮम िĆया (बी.टेक, कĦĢयूटर \nसाइंस) आ Ćीित झा ठाकुर Ņारा। \n(िवदेह ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ  http://www.videha.co.in/ पर ई-Ćकािशत होइत अिछ आ एकर सभटा \nपुरान अंक िमिथलाक्षर, देवनागरी आ ƙेल वसर्नमे साइटक आकŭइवमे डाउनलोड लेल उपलĤध रहैत अिछ। \nिवदेह ई-पिÿका सदेह:1 अंक ई-पिÿकाक पिहल 25 अंकक चुनल रचनाक संग पुİतकाकार Ćकािशत कएल \nजा रहल अिछ। िवदेह:सदेह:2 जनवरी 2010 मे आएत ई-पिÿकाक26 सँ 50म अंकक चुनल रचनाक संग।) \nTirhuta : 244 pages (A4 big magazine size)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n109 \n \nिवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : मूĪय भा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big magazine size) \nिवदेह: सदेह: 1: : देवनागरी : मूĪय भा. रु. 100/- \n(add courier charges Rs.20/-per copy for Delhi/NCR and Rs.30/- per copy for \noutside Delhi) \nBOTH VERSIONS ARE AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT  \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/ \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n(send M.O./DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107 \nWebsite:http://www.shruti-publication.com \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com \n  \n\"िमिथला दशर्न\"  \n \n    मैिथली िŅमािसक पिÿका   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n110 \n \n \n   अपन सĤसिƅĢशन ( भा.रु.288/- दू साल माने 12 अंक लेल भारतमे आ ONE \nYEAR-(6 issues)-in Nepal INR 900/-, OVERSEAS- $25;  TWO YEAR(12 issues)- \nin Nepal INR Rs.1800/-, Overseas- US $50) \" िमिथला दशर्न\"केँ देय डी.डी. Ņारा Mithila \nDarshan, A - 132, Lake Gardens,  \nKolkata - 700 045 पतापर पठाऊ। डी.डी.क संग पÿ पठाऊ जािहमे अपन पूणर् पता, टेलीफोन नं. आ \nई-मेल संकेत अवĮय िलखू। Ćधान सĦपादक- निचकेता। कायर्कारी सĦपादक- रामलोचन ठाकुर। Ćितơाता \nसĦपादक- Ćोफेसर Ćबोध नारायण िसंह आ डॉ. अिणमा िसंह।  Coming Soon: \nhttp://www.mithiladarshan.com/ \n(िवज्ञापन) \nअंितका Ćकाशन की नवीनतम पुİतक \nसिजĪद  \n \nमीिडया, समाज, राजनीित और इितहास \n \nिडज़ाİटर : मीिडया एěड पॉिलिटक्स: पुěय \nĆसून वाजपेयी 2008 मूĪय रु. 200.00  \nराजनीित मेरी जान : पुěय Ćसून वाजपेयी \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु.300.00 \nपालकालीन संİकृित : मंजु कुमारी Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 225.00 \nİÿी : संघषर् और सृजन : āीधरम Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु.200.00 \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाěडेय Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.180.00 \n \nउपĠयास \nशीƈ ĆकाĮय \n \nआलोचना \n \nइितहास : संयोग और साथर्कता : \nसुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nिहंदी कहानी : रचना और पिरिİथित \n: सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nसाधारण की Ćितज्ञा : अंधेरे से \nसाक्षाĜकार : सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच \n: अशोक भौिमक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n111 \n \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु.125.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 200.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 200.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश \nबनवासी Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 180.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nबडक़ू चाचा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 195.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : \nसĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 200.00 \n \n \nबालकृįण भट्ïट और आधुिनक िहंदी \nआलोचना का आरंभ : अिभषेक \nरौशन \n \nसामािजक िचंतन \n \nिकसान और िकसानी : अिनल \nचमिडय़ा \n \nिशक्षक की डायरी : योगेĠƖ \n \nउपĠयास \n \nमाइƅोİकोप : राजेĠƖ कुमार \nकनौिजया \nपृĝवीपुÿ : लिलत अनुवाद : \nमहाĆकाश \nमोड़ पर : धूमकेतु अनुवाद : İवणŭ \nमोलारूज़  : िपयैर ला मूर अनुवाद : \nसुनीता जैन \n \nकहानी-संƇह \n \nधूँधली यादें और िससकते ज़ख्म : \nिनसार अहमद \nजगधर की Ćेम कथा : हिरओम \n  \nअं ित का,  मै िथ ली  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n112 \n \n \nकिवता-संƇह \n \n \n \nया : शैलेय Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 160.00 \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 300.00 \nकब लौटेगा नदी के उस पार गया आदमी : \nभोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु.225.00 \nलाल िरĤबन का फुलबा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.190.00 \nलूओं के बेहाल िदनॲ में : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 195.00 \nफैंटेसी : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु.190.00 \nदु:खमय अराकचƅ : Įयाम चैतĠय Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 190.00 \nकुआर्न किवताएँ : मनोज कुमार āीवाİतव \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 150.00 \nपेपरबैक संİकरण \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु.100.00 \n \nकहानी-संƇह \nÿै मा िस क, सĦ प ादक- अनलक ांत  \nअंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-\nII,गािजयाबाद-201005 (उ.Ć.),फोन \n: 0120-6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \nआजीवन सदİयता शुĪक \nभा.रु.2100/-चेक/ Ƒाģट \nŅारा “अंितका Ćकाशन” क नाम सँ \nपठाऊ। िदĪलीक बाहरक चेक मे \nभा.रु. 30/- अितिरक्त जोड़ू। \nबय ा,  िह Ġदी छम ाह ी \nपि ÿक ा, सĦ प ादक- गौ री ना थ \nसंपकर्- अंितका Ćकाशन,सी-\n56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-\nII,गािजयाबाद-201005 (उ.Ć.),फोन \n: 0120-6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \n आजीवन सदİयता शुĪक रु.5000/-\n चेक/ Ƒाģट/ मनीआडर्र \nŅारा “ अंितका Ćकाशन” के नाम \nभेजें। िदĪली से बाहर के चेक \nमें 30 रुपया अितिरक्त जोड़ें। \nपुİतक मंगवाने के िलए मनीआडर्र/ \nचेक/ Ƒाģट अंितका Ćकाशन के \nनाम से भेजें। िदĪली से बाहर के \nएट पार बैंिकंग (at par \nbanking) चेक के अलावा अĠय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n113 \n \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन \nवषर् 2007मूĪय रु. 70.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 100.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 100.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश \nबनवासी Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 90.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : \nसĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु. 90.00 \nमैिथली पोथी \n \nिवकास ओ अथर्तंÿ (िवचार) : नरेĠƖ झा \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 250.00 \nसंग समय के (किवता-संƇह) : महाĆकाश \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nएक टा हेरायल दुिनया (किवता-संƇह) : \nकृįणमोहन झा Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 60.00 \nदकचल देबाल (कथा-संƇह) : बलराम Ćकाशन \nवषर्2000 मूĪय रु. 40.00 \nसĦबĠध (कथा-संƇह) : मानेĂर मनुज Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु. 165.00 \nचेक एक हजार से कम का न \nभेजें। रु.200/- से Ĕयादा की \nपुİतकॲ पर डाक खचर् हमारा वहन \nकरेंगे। रु.300/- से रु.500/- तक \nकी पुİतकॲ पर 10% की \nछूट, रु.500/- से ऊपर रु.1000/-\n तक 15%और उससे Ĕयादा की \nिकताबॲ पर 20%की छूट ĭयिक्तगत \nखरीद पर दी जाएगी । \nएक साथ िहĠदी, मैिथली में सिƅय \nआपका Ćकाशन \n \n \nअंितका Ćकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार \nगाडर्न,एकसटेंशन-II \nगािजयाबाद-201005 (उ.Ć.) \nफोन : 0120-6475212 \nमोबाइल नं.9868380797, \n9891245023 \nई-\nमेल: antika1999@yahoo.co.in, \nantika.prakashan@antika-\nprakashan.com \nhttp://www.antika-\nprakashan.com \n(िवज्ञापन)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n114 \n \n  \nāुित Ćकाशनसँ \n१.पंचदेवोपासना-भूिम िमिथला- मौन\n  \n२.मैिथली भाषा-सािहĜय (२०म शताĤदी)- Ćेमशंकर \nिसंह\n  \n३.गुंजन जीक राधा (गń-पń-ƙजबुली िमिāत)-\n गंगेश गुंजन\n  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गĪप संƇह)-सुभाषचĠƖ \nयादव\n  \n५.कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ आ २ (लेखकक \nिछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-कथा, नाटक-\nएकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध \nआिदक समƇ संकलन)- गजेĠƖ ठाकुर\n  \n६.िवलिĦबत कइक युगमे िनबŀ (पń-संƇह)- पंकज \nपराशर\n  \n७.हम पुछैत छी (पń-संƇह)- िवनीत उĜपल\n  \n८. नो एěƏी: मा Ćिवश- डॉ. उदय नारायण िसंह \n“निचकेता”\n िĆंट रूप  हाडर्बाउĠड (ISBN \nNO.978-81-907729-0-7 मूĪय रु.१२५/- \nयू.एस. डॉलर ४०) आ पेपरबैक (ISBN No.978-\n81-907729-1-4 मूĪय रु. ७५/- यूएस.डॉलर \n२५/-) \n९/१०/११ 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार \nपर१.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद \nकोश āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत \nकरबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित \nमैिथली-अंƇेजी शĤदकोश-खěड-I-XVI. लेखक-गजेĠƖ \nठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद \nझा, दाम- रु.५००/- Ćित खěड । Combined \nISBN No.978-81-907729-2-1  ३.पĽी-ĆबĠध \n(िडिजटल इमेिजंग आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी \nिलĢयांतरण)- संकलन-सĦपादन-िलĢयांतरण गजेĠƖ \nठाकुर\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार \nिवńानĠद झा\n  Ņारा । \n१२.िवभारानीक दू टा नाटक: \" भाग रौ\" आ \n\"बलचĠदा\" \n१३. िवदेह:सदेह:१: देवनागरी आ िमिथला़क्षर \nस ंİकरण:Tirhuta : 244 pages  (A4 big \nmagazine size) िवदेह: सदेह: 1:ितरहुता : मूĪय\nभा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big \nmagazine size) िवदेह: सदेह: 1: :  देवनागरी : \nमूĪय भा. रु.100/- \nāुित Ćकाशन, DISTRIBUTORS: AJAI  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n115 \n \nARTS, 4393/4A, Ist \nFloor,AnsariRoad,DARYAGANJ. Delhi-\n110002 Ph.011-23288341, \n09968170107.Website: http://www.shruti-\npublication.com \ne-mail: shruti.publication@shruti-\npublication.com \n (िवज्ञापन) \n \n \n२. संदेश \n \n१.āी गोिवĠद झा- िवदेहकेँ तरंगजालपर उतािर िवĂभिरमे मातृभाषा मैिथलीक लहिर जगाओल, खेद जे अपनेक \nएिह महािभयानमे हम एखन धिर संग निह दए सकलहुँ। सुनैत छी अपनेकेँ सुझाओ आ रचनाĜमक आलोचना \nिĆय लगैत अिछ तेँ िकछु िलखक मोन भेल। हमर सहायता आ सहयोग अपनेकेँ सदा उपलĤध रहत। \n \n२.āी रमानĠद रेणु- मैिथलीमे ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ  चला कऽ जे अपन मातृभाषाक Ćचार कऽ रहल छी, से \nधĠयवाद । आगाँ अपनेक समİत मैिथलीक कायर्क हेतु हम हृदयसँ शुभकामना दऽ रहल छी। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n116 \n \n३.āी िवńानाथ झा \"िविदत\"- संचार आ Ćौńोिगकीक एिह ĆितİपधŰ ग्लोबल युगमे अपन मिहमामय \"िवदेह\"केँ \nअपना देहमे Ćकट देिख जतबा Ćसžता आ संतोष भेल, तकरा कोनो उपलĤध \"मीटर\"सँ निह नापल जा \nसकैछ? ..एकर ऐितहािसक मूĪयांकन आ सांİकृितक Ćितफलन एिह शताĤदीक अंत धिर लोकक नजिरमे \nआĀयर्जनक रूपसँ  Ćकट हैत। \n \n४. Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक \nइितहासमे होएत। आनĠद भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल \nछिथ। \n \n५. डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित समिपर्त मेहनितक \nअमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ फराक अğयाय आरंभ करत, हमरा िवĂास अिछ। अशेष शुभकामना \nआ बधाइक सĻ, सİनेह| \n \n६. āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष \nसभ कुशल अिछ। \n \n७. āी ƙजेĠƖ िÿपाठी- सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" केर लेल बधाई \nआ शुभकामना İवीकार करू।  \n \n८. āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार जािन कनेक \nचिकत मुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर \nमंगलकामना।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ३९ म अंक ०१ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ३९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n117 \n \n \n९.डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे मैिथली \nपÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह Ćकारक नव Ćयोगक हम \nİवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n \n१०. āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पि","size_mb":1.19,"has_text":true},"Videha 040.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 040.pdf","name":"Videha 040.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४० म अंक १५ अगİत २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)\n        \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \n एिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n कािमनी कामायनी-कथा-लालकाकी \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.२. \n िमिथलेश कुमार झा-लघुकथा- समय संकेत \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा- अĠहरजाली \n२.४ \n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न -१५ \n२.५ \n दयाकाĠत- ितरंगा \n२.६. कथा-कलाकार-\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n मनोज झा मुिक्त  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n  \n३. पń \n  \n३.१.\n सतीश चĠƖ झा-बुधनी \n३.२.\n िववेकानĠद झा-ओ Ćेमिह छल \n  \n३.३. \n आशीष अनिचĠहार-गजल-गń-किवता \n  \n३.४.पंकज पराशर-\n -तक्षिशला  \n३.५.कािमनी कामायनी-असमंजस \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां \n  \n  \n३.७.\n िहमांशु चौधरी-तोँ İवतंÿ छेँ \n३.८.\n  Ĕयोित-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-२ \n३.९.\n रूपेश - जय िहĠद जय-जय िमिथला \n  \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-तूिलकाक िचÿकला \n  \n५. गń-पń भारती -पाखलो -३ (धारावािहक)- मूल उपĠयास-कॲकणी-लेखक-\nतुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी \nसेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n  \n६. बालानां कृते-\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n७. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल \nबेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary.] \n  \n8. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n 8.1.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Jyoti \n  \n  \n9. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक \nिलंकपर उपलĤध अिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and \nDevanagari versions ) are available for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n \n िवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n \n १. संपादकीय \n१५ अगİत १९४७ आ १५ अगİत २००९ मे \nभारतक रूपमे  बहुत रास पिरवतर्न आएल अिछ। \nभारत आइ िवĂक सोझाँ एकटा एहन रूप  लेने \nअिछ, एहन छिव बनेने अिछ, जकर अिİतĜव \nिवĂक आिथर्क मĠदीमे सेहो अिवचल छैक। मुदा \n बहुत रास समİया एखनो िवकराल अिछ। \n असामाĠय नगरीकरण जािहमे माÿ महानगरपर \nबोझ बढ़ल अिछ, छोट-छोट नगरक िवकास \n अवरुŀ भऽ गेल अिछ। गाम िबला रहल अिछ। \nİवाइन-ģलू जतए कतहुसँ आएल होअए, भारतमे ई एकटा िवकट रूप  लऽ लेने अिछ। बढ़ैत \n जनसंख्याक संग हमरा सभ सए-पचास \n नागिरकक मृĜयुक बादो टेमी-ģलू दवाइ दोकान \n सभमे िबƅी लेल निह दऽ सकल छी। सरकार \n Ņारा जारी डॉक्टर सभक मोबाइल नĦबरक सूची,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n जािहमे एĦस आ आर पैघ हॉİपीटल सिĦमिलत \n अिछ, आĀयर्जनक रूपसँ  िİवच-ऑफ रहैत \n अिछ, तखन िवज्ञापनपर ओतेक पाइ खचर् कऽ \n के की होएत? देखू.. \n  \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ \n१४ अगİत २००९) ८३ देशक ८७९ ठामसँ २७,४८१ \n गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ १,९१,५१९ बेर \n देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- \n धĠयवाद पाठकगण। \nअपनेक रचना आ Ćितिƅयाक Ćतीक्षामे। \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n २. गń  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n२.१.\n कािमनी कामायनी-कथा-लालकाकी \n  \n२.२. \n िमिथलेश कुमार झा-लघुकथा- समय संकेत \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा- अĠहरजाली \n२.४ \n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न -१५ \n२.५ \n दयाकाĠत- ितरंगा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n२.६. कथा-कलाकार-\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n मनोज झा मुिक्त \n  \nकािमनी कामायनी \n  \nलाल काकी \nटक       टक            टक       टक             टुन      टुऩ      टुन      टुन       घंटी बजबैत तांगा के सोर सँ \nओिह सूतल सूतल सुİत सुİत टोल मे हरकत आिब गेलए ।कोनो अĥयागत सएह आबैत छलाह ताँगा \nपर       िकनको बेटा पूतौह        िकनको धी जमाए़     िकनको समधी़          िकनको सर कुटुम          ।आऽ \nटक    टक      टुन    टुन’ क ğविन जेना अिह खबिर के समİत घर धिर पहुँचा दैत़    िकयो आयल अिछ \nपाहुन पड़क  ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n       िदनक करीब दस बाजल छल    । मुदा गाम मे तँ पराते सब उिठ़    पराती गबैत       पूजा पाठ      \nनेम टेम करैत़     अपन िदनचयŭ मे ĭयİत भऽ जाइत छल       तािह लेल दस एगारह बजैत बजैत फुरसते \nफुरसत    । \n      िकछु अपन दरवĔजा सँ िनकिल     िकछु अपन दलान सँ बिहराित ताँगा धिर औला़       ।आऽ खबिर \nपसिर गेल चारॲकात जे लालकाकी पटना जा रहल छिथ।हुनक बड़का पाैÿ कĠहैयाजी आिब गेलिखĠह लेबए \nलेल । \n        लाल काकी      अपन जमाना के परम सुžिर        गोरवािह İÿी       ततेक गोऱ    जेना साक्षात चान \nबुिल रहल अिछ धरती पर। आऽ एकदम लाल बूँद़    जेना अंगरेज । \n    िखİसा छल हुनका पाछाँ जे बड़का घरक बेटी के गौरव ढाह लेल सासुर मे हुनक पित के दोसर िववाह \nकराओल गेल ।ओिह समय समाज मे बहु िववाह पूणर्रूपेण Ćचिलत छल । आऽ एकए क गोट कतेक कतेक \nिववाह करैत छलाह ।मुदा सौितिनयाँ डाह       ।सौितन संगे रहनाय एकटा बड़का दुखदायी Ćसंग छलैक \nİÿीगण समाजक लेल । \n       सौितन एतैĠह़      करेज पर राहिड़ दड़रतैĠह़       तखन िहनक टहंकार मारैत गौरव ढहतैĠह़       बड़ \nउþान भऽ कऽ चलैत छिथ। घरवला के िववाह भऽ गेलिĠह मुदा नबकी किनया सासुरक मुँहो निह देख \nसकलीह    ।नैहरे मे भोजक पात उठब गेलीह त कोना नै कोना िबषहरा महाराज डँिस लेलिखĠह ।जखन \nलाल काकी के ई खबिर भेटलैĠह़      तँ ठňा कऽ हॅसैत बजलीह ‘लैह हमर गौरव तँ भगवित सेहो निह ढािह \nसकलीह ।’बाजए काल मे हुनक बुņी बुņी चमकैĠह । आऽ दोसर िखİसा हुनक जे Ćचिलत \nछल     ‘िववाहक बड़ िदन धिर हुनका पूत नै होए छल खाली धी     धी     धी    । तँ ओ भगवान सँ कबुला \nकेलिथ़   ‘ हे स़þनारैन महाराज Ĕयोँ हमरा पूतौह झोँट पकिड़ कऽ मरत तँ हम बाजा गाजा सँ अहाँक पूजा \nकरब ।’एिह पर बड़ हॅसी ठňा भेलए      मुदा भगवान जेना हुनका पर बड़ अनुƇही छलिखĠह । आऽ ओहो \nिदन एलैĠह जखन घर मे पूतौह आिब गेलिĠह । मुदा ओ कबुला     भगवानक पूजा के । आब करल की \nजाए । कबुला        कबुला छल़   ।आखीर मे भगवानक पूजा के समय बीध जकाँ पूतौह हुनक एक टा लट \nपकड़लिखĠह         ओ ढोल पीपही सँ पूजा सĦपž भेल छल । \n       मुदा हम जे लाल काकी              के देखने रिहयैĠह        पाकल़ पाकल      छोट  छोट केश़     वृŅा़     \nकिन देहगर      मुदा गेराई वएह      बड़ İनेिहल़     गĢपक सĢप  के िसनेह  । \n  हम सब जखन गाम जाई हमर पपा ढेर रास फलफूल नेने जाइथ ।आऽ शरीफा              लाल काकी के \nबड़ पिसž । ‘गै बच्चा     दू टा सरीफा ला’।तखन एकोटा नैक सँ पाकल शरीफा नै छलै     हम किन किन \nपाकल शरीफा के हाथ सँ कैस कैस कऽ दािब दािब कऽ एकदम घुĪलल बना कऽ द’ देिलयैĠह ।किनए \nकालक बाद काकी हमरा तकने िफरैत छलीह  ‘कþ छै़   बुिचया     ’ ।आऽ हमरा देखैत मातर बजली ‘ हे ले \nअपन सरीफा      काँचे छाै।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \n     एक िदन हमर आंगन मे बनल मॅड़वा़     भाई सबहक उपनैनक          पर बैिस हमरा िखİसा सुनबूत \nछलीह ‘ जाजर् पंचम इंगलैंडक गĿी प बैसलै     तेकरा बाद जाजर् छठम      जाजर् सĢताम़         ।’आऽ ओिहƅम \nजे ग्Ģपर मोन पङैत अिछ़     ओ बाजल छलीह   ‘उजरा जीर होइत छै़   ऊजरा मरीच       हमर पीþी \nकलकþा सँ आनैत छलाह   ।लोक चान प पहुँच गेलए  ।’ \n     हम अपन दाय सँ पूछिलयैĠह    । ‘दूर     हुनक गĢपठ सĢपल एहने रहैत छैĠह उजरा मरीच आऽ चान \nपरलोक  ।चौरचन मे चान महाराज के अरघ देल जाइत अिछ  ओ भगवान छिथ        हुĠकर िक ओ त \nकिनए िदनक बाद सूरूज  महाराज पर सेहो लोकवेद के पठा देती  ।’ \n   हुनक गĢपय पर पीठ पाछाँ बड़ मखौल उङै़    ।जीभक बड़ पातिर      नीक नूकूत खायब़       नीक \nपिहरब  । \n     एक िदन दाय के बड़का पोत जमाए एलिखĠह      त ’हुनक किनए कालक बाद अपन दरवĔजा सँ टहलैत \nटहलैत      हमरा आंगन कऽ मॅड़वा पर आिब बैसिलह   ‘बौआ दाए Ħया़         अपन छोट िदयािदनी के ओ अिह \nनाम सँ बजबए छलीह          ‘िक सब बनेलहुँ अिछ जमायक लेल’ ।आऽ दाय जे परम ओिरयानी     \nबुिधयािर      मृदूभाषी़     मयŭदा वाली सुžिर İÿी छलीह़    बड़ आदर सँ अपन पैघ िदयािदनी सँ       जमाएर् के \nगेलाक बाद़    चाह िपयाबैत बैस क िवĠयास सँ गĢपआ करैथ । \n        जीभ बस मे निहं छलैĠह  तँ पेट सेहो जवाब द’ देने छलैĠह      ।आऽ लालकाकी बीमार भऽ गेल \nछलीह ।छोटका बेटा के पेलवार त ल’ग मे छलैĠह         मुदा पटना वला बेटा के मोन मे छरपņी लािग \nरहल छलै   ‘माए के हम अपन लग रािख क बड़का डाक्टार सँ इलाज करैब।आँिखक सोझा रहत तँ हमरो \nमोन मे चैन रहत ।’ \n    आऽ तािह लेल टमटम आयल छल ।उĦहर काकी बड़का टा के भांगिट ठाढ केनो       ‘मिर जायब मुदा \nमगह निह जायब         कॅह कासी कॅह उसर मगहर        मगह मे जे मरै छै तेकरा पैठ नै होय छाै          \nमगं दोषं दधाित  इित मगध       ’ ‘मगहीया डाेम सँ बþर हƛ जीनगी भ जायतँ  ‘िकžो िकžॲ हम मगह नै \nजायब ।’ \n       छोटकी पूतौह दरवĔजा पर बैस ĭयाख्यामन द रहल छलीह  ‘तीन िदन सँ अž पािन ितयागने \nछिथĠह         भिर राइत जागल़       कुहरैत      ‘हम मगह नै जायब।’ \n       अपन नूआ आंगी वला झोरा के छोटका टेबूल पर ठाढ भऽ क” दही के खाली मटकूङी मे रािख  चार \nसँ लटकैत सॴक पर टाँिग क नूका देने रहिथ           कखनो ओकरा कोठी के दोग मे नूका दैथ        मुदा \nताकैत ताकैत लोक तािकए लैक    ।कखनो अपना लग मे रहय वला पोता सब के बजा कऽ नहुँ नहुँ \nिनहौरा करैथ’       ‘हे बाऊ      अपन िहİसा के जमीन हम तोरे सब के िलख देबऽ       हमरा मगह नै जाए \nद’       ।’मुदा हुनक Ćाणक रच्छा करय लेल सबके लगै     पटना जेनाए आवĮयक छल      ओतय पैघ पैघ \nङाक्ट र        ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \n     कĠहैया जी हुनक झोरा झपटा उठाबैĠह  ताँगा पर राखय लेल       तँ ओ झपिट कऽ ओकर हाथ सँ \nझीक  कऽ अपन करेज सँ लगा कऽ घाना पसािर दैथ़     ‘हम निह जायब ई गाम छोिङ कऽ      एतय सँ \nहमर अथŰए उठत        अिह आंगन मे हम मॅहफा पर सँ उतरल छलहुँ   ।’आऽ ओ भोकासी पािङ कऽ \nनीच्चा मे औंघङा औघङा कानिथ़            दरवĔजा के नीचा ठाढ सबहक आँिख झर झर बहैत छल       \nिवशेख किरक पूरना लोक सब के       जे हुनका बड़ िदन सॅ़       कएक बरक सँ जनैत छल । \n    Əेनक समय लगिचया गेल छल ।जेनाए परम आवĮयक ।आऽ बेर बेर अपन हाथक  घङी देखैत       एþे \nकाल धिर िकंकþर्ĭय िवमूढ  ठाढ कĠहैयाजी काकी के भिर पाॅज पकिङ कोरा मे उठा       ताँगा पर बैसा \nदेलकैĠह      जा ओ अž पािनक पोटरा पोटरी      बाेरा झोरा राखय लेल मुड़ला        असक्तद      िनबर्ल \nकािक     नै जािन कोन दैवीक शिक्त  सँ उछैलकऽ  ताँगा सँ नीचा उतिर दुगŭİथान िदस पङाय लगलीह     \n।जेना कसाई के देख कऽ गाय िचकरैत छै़     ओिहना ओ अपन िĆय बड़का पाैÿ के देख क। िचकरय \nलगलीह़       ।िचकरैत िचकरैत हुनक गरा बािझ गेलिĠह़      ।कĠहैयाजी हुनका पाछाँ भगला      आऽ लपिक \nकऽ फेर अपन कोरा मे उठा ताँगा प  बैसा देलकैĠह़     िकयो लोटा मुँह मे लगा कऽ दू चािर घोँट पािन \nपीया देलकैĠह       ।कĠहैयाजी अपनो छरिप कऽ बैस रहला      आऽ कािक के पॅिजएने रहला  ।चीज वाेİत \nलोके सब रािख देलकै     आऽ तांगा वला के इसारा किर देलकै़   ओ तङाक सँ भगबए लागल घाेङा        \nओ     हुनक कानब       जेना कोने बच्ची दुरगमिनया किनया  के      ।ताँगा के पाछाँ पाछाँ    भिर टोलक \nलोक़     अिङयातए़     बाेल भरोस दैत़     िदयािदनी आऽ पुतौह सब़       ‘हे बौआ     यौ गोड़ लगैत छी काकी \nके अवİसे पठा देबैĠह    ।’’  ‘ इलाज करा कऽ चिल अिबहिथ  ’     ‘जुिन कानैथ़    िहनका हमर सĢपहत़       \n।’ \n       आऽ   पोखिर धिर अिङयैत कऽ जखन ओ सब आपस हुनक दरवĔजा पर आिब बैसली      त सबहक \nमूह नाक आँिख  लाल लाल      जेना रंग अबीर मिल देने होय  ।झर झर नोर बिह रहल छलै एखनो \nधिर      । \n       आऽ ओिह िदन की राितयो मे     िधया पुþा के छोिङ     पैघ ककरो अž नै धसले मुँह मे  ।रिह रिह \nकऽ लाल काकी के ओ     करूण  ƅंदन जेना सबहक कान मे घुिरयाित रहल छल        ।पचासो वरखक \nअपन बास छोिङ पिहल बेर ओ नैहर वा’ सासूर क आगाँ कþाे पएर राखने छलीह । \nकािमनी कामायनी \n11।8।09  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \n  \n _________  िमिथलेश कुमार झापिरचय-पात \n \nनाम ________ िमिथलेश कुमार झा \nिपता ________ āी िवĂनाथ झा जĠम ________ 12-01-1970 केँ मनपौर(मातृक) मे पैतृक ________ Ƈाम-जगित, पो*-बेनीपņी,िजला-मधुबनी, \nिमिथला, िपन*- 847223 डाक-संपकर् _____ Ņारा- āी िवĂनाथ झा, 15, हाजरा रोड, कोलकाता-- 700026 िशक्षा :  \nĆाथिमक धिर- गामिहक िवńालय मे। मğय िवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņी सँ। माğयिमक धिर- āी लीलाधर उच्च िवńालय,बेनीपņीसँ इितहास-\nĆितơाक संग İनातक-कािलदास िवńापित साइंस काँलेज उच्चैठ सँ, पÿकािरता मे िडĢलोमा-पÿकािरता महािवńालय(पÿाचार माğयम) िदĪली सँ, कĦĢयुटर \nमे डी.टी.पी ओ बेिसक ज्ञान। रचना: िहĠदी ओ मैिथली मे किवता, गजल, बाल किवता, बाल कथा,सािहिĜयक ओ गैर-सािहिĜयक िनबंध, लिलत िनबंध, \nसाक्षाĜकार, िरपोतŭज, फीचर आिद। Ćकािशत पिहल रचना: \nिहĠदी मे– मुखपृơ अखबार का- जनसþा(कलकþा संİकरण) मे 19-10-94 केँ(किवता) मैिथली मे- िवधवा(किवता)-Ćवासक भेंट(मैिथली मािसक \nकोलकाता)-िरकाडर् ितिथ उपलĤध निह, आरक्षण िसफर् सþाक हेतु- आलेख(Ćवासक भेंट-कोलकाता)- नवĦबर 1994 कें। Ćकािशत रचना: मैिथली:- Ćायः \n15 गोट किवता, 17 गोट बाल किवता, 18 गोट लघुकथा, 3 गोट कथा, 1 टा बालकथा, 44 गोट आलेख आ 6 गोट अĠय िविवध िवषयक रचना \nĆकािशत। Ćकािशत रचना:- िहĠदी:- Ćायः 10 गोट किवता/गजल, 18 गोट आलेख, 1 गोट कथा ओ 3 गोट िविवध िवषय Ćकािशत। \n  \nसमय—संकेत \n  \n___  नमİकार,किहया एलहुँ गामसँ ? काज नीके- जना सĦपž भेलै ने? \n___  हँ- हँ, खूब नीकसँ सब िकछु भ’ गेलै । \n___  ऎं यौ, अहाँक बडका भैयाक की समाचार छिन ? \n___  बडका भैया ! ठीक छिथ । --- माएक काज मे सब भाँइ जुटल रिहऎ ने । ओहो भेटल छलाह । \n--- ठीक छिथ । \n  \n___  --- --- !1 --- --- ‘ त ‘ भाए-भैयारीक भेंट सेहो आब काजे-परोजने हेतै की !!! ‘ --- --- ओ \nछगुंता मे पिड गेल छलाह। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n  \n \nअनमोल झा ( १९७०- )- गाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, \nसािठसँ बेशी लघुकथा, तीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž पिÿका, \nİमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, आ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” \n(दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), “ Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) \nआिदमे संƇिहत। \nअĠहरजाली \n  \nभऽ गेलै। आइ कठराबालीक दोसरो बेटीक िबयाह भऽ गेलै। बेचारीकेँ भरोस नै छलै जे ई अिĠतम बेटीक  \nिबयाह करा िनसास छोड़ब। आ दुरागमन तऽ अपना हाथमे छैक, जे जुड़तै से देतै, नै जुड़तै नै देतै। दहेज \nजकाँ मोल-मोलाइ आब नै ने हेतै। \n  \nकठराबालीक घरबाला पाँच हजार महीना िदĪलीमे कमाइत छलै। मुदा नै किहयो सैंयेक देहपर एकटा वİÿ \nभेलै नै अपने वा दीये-पुतेकऽ। की करतै कहुना समय काटै छल। से जे आइ बेटीक िबयाह छलै हुइल \nबजड़ल छलै। बिरयातीक पचास टा अबैया छलै आ एलै एक सय गोटा। कठराबालीक मोन अपिसयाँत छलै, \nसबटा एİटीमेट फेल भऽ गेलै। हाँइ-हाँइकऽ सब सामान आनल गेल। \n  \nतरकारी काटैक हुइल भेलै। तीमन बžा हाँसू कठराबाली अपने सऽ अँगने-अँगने जा पाँच टा आिन देलकै। \nबेस तरकारी सब बनलै। \n  \nवर-िबयाह भऽ गेलै। जसो भेलै। दोसर िदन भेने रुिनयाँ माय समाद देलकै कठरा बालीकेँ जे हमर तीमन-\nबžा हाँसू नै पहुँचल हे, से दऽ जाथु नै तऽ बात नै ठीक हेतैन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \n  \nकठराबाली कतबो ताकै हाँसू, भेटबे नै करैय। तरकारी बनबै काल िकयो दाइ-माय हाथ लगा नेने चल गेल \nरहिथन। एक िदन रुिनयाँ फेर आयल जे माय कहलक हे आँच जरै छै से किन तामे अहाँ अपने हाँसू \nिदयौ। कठराबाली देलकै अपन बला हाँसू। जखन दोसर िदन एकरो आँच जरै छलै तऽ हाँसू लेबय अपने \nगेलै तऽ रुिनयाँ मायक गĢप सुिन ओकरा ठकमूड़ी लािग गेलै। \n  \nरुिनयाँ माय कहलकै- ऐँ अहाँक ई सपरतीब, हाँसू हराकऽ ठेसी सऽ अहाँ अपन हाँसू लेमऽ एलहुँ हेँ। सňा \nनै छल तऽ बेटी िकयै जनमेलहुँ। हमर हाँसू दऽ जाउ तखने ई हाँसू भेटत। नै तऽ अहूँ घर हमहूँ घर। \nआिद-आिद। \n  \nकठराबालीकेँ ठकमूड़ी नै लिगतै, मुदा लगलै एिह लके जे पाँच हजारक कमेनहारक बहु रहैत आ दूये टा \nबेटीमे दू लोक सुझय लागल अिछ हमरा। आ रुिनयाँ, िहिनयाँ, िगिनयाँ आ रिनयाँ एिह चािर गोट बेटीक माय \nआ सब कुमािरये। घरबाला एकटा साधारण िगरहİथ। कोना कऽ अपना नून-तेले िनमािह लेत एही चािर गो \nभगवतीक चěडीİवरूपा माय। आ कठराबाली खाली हाथे अपना अँगना घुिम गेल, मुदा पयरे नै उिठ रहल \nछै, पैर लोथ भऽ गेलै। जे हमरा देिखयोकऽ एकर अĠहरजाली नै हटलै....!!  \n \n  \n कुसुम ठाकुर \nĆĜयावतर्न \n१५ \nएिह िसनेमाक Ćेिमएर पटना मे छलैक आ हम āी लĪलन जी के संग ओिह के लेल पटना गेल छलहुँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nओना तs जमशेदपुर मे १९८१ सs āी लĪलन Ćसाद ठाकुर केर नाटक आ सांİकृितक गितिविध शुरू  \nभs गेल छलैĠह मुदा मैिथली केर सेवा आ हुनका अपना संतुिƠ भेंटलैĠह १९८३ मे, जिहया ओ अपन िलखल \nपिहल मैिथली नाटक केर मंचन केलाह, मुदा ओिहयो मे िकछु ÿुिट हुनका अपना बुझेलैĠह। \n  \n  \nिमिथलाक्षरक İथापनाक बाद पिहल नाटक छलैक \"िमİटर िनलो काका\" जािह केर पिहल मंचन जमशेदपुर मे \nभेलैक आ दोसर मंचन \"अĠतराįƏीय नाƀय समारोह\" पटना मे। \"िमİटर िनलो काका\" क s मंचन केर बाद \nĆितवषर् मैिथली भाषा भाषी के एकटा नाटक देबाक आ मंचन करबाक लेल Ćितबŀ āी ठाकुर जी Ćितवषर् \nएकटा नाटक केर रचना करैत रहलाह आ ओकर मंचन होइत रहलैक। एिह बीच िबना कोनो अनुभव के \nएकटा मैिथली िविडयो िफ़Īम सेहो बनौलाह। जमशेदपुर मे पिहल िफĪमोĜसव āी ठाकुर जी केर देन छैĠह। \nĆकाश झा जी केर सँग हुनक िसनेमा मे काज केलाक बाद Ćकाश झा िफĪमोĜसव जमशेदपुर मे भेल छलैक \nजािह केर पूरा ĭयवİथा āी ठाकुर जी अपनिह कएने छलाह। िÿिदवसीय नाƀय समारोहक केर इच्छा पिहल \nनाƀय समारोह सs छलैĠह, ओ जमशेदपुर मे भेलैक आ खूब नीक जकां संपž भेलैक। \n  \n  \nĆकाश झा जी के सात कड़ी वाला धारावािहक \"िवƖोह\" केर शूिटंग से मदनपुर( बेितया) केर जंगल जंगल \nआ बĦबई मे भेलैक आ ओ शूिटंग के बीच मे āी ठाकुर जी केर मोन िकछु ख़राब भs गेल छलैĠह जािह \nचलते ओ धारावािहक केर शूिटंग जĪदी खतम होइते चिल अयलाह। हमरा से पता निह िकयैक जिहया \nसs āी ठाकुर जी शूिटंग के लेल गेलाह मोन बहुत घबराइत छल। फोनक बेसी सुिवधा निह छलैक तथािप \nहुनका खबिर भेंट गेलैĠह आ अपन शूिटंग खतम किर कs आपस आिब गेलाह। \n  \n  \nबेितया सs अयलाक बाद पता निह िकयाक आ की भेलैंह, बीच बीच मे बुखार लािग जायत छलैĠह, डॉक्टर \nसs देखा दबाई होइत छलैĠह तs फेर दू तीन िदन मे ठीक भsजाइत छलाह। एिहना करीब चािर पॉँच मास \nतक चलैत रहलैक बीच बीच मे हम किहयैĠह नीक सs डॉक्टर के देखा िलय, डॉक्टर सँs देखाबिथ तs मुदा \nपूरा पूरा चेक अप निह होय। हमरा ओिहना मोन अिछ अचानक एक िदन बुखार भेलैंह आ एकिह बेर खूब \nतेज़ बुखार भs गेलैĠह। एिह बेर हम सोिच लेने रिहयैĠह जे पूरा नीक सय जांच करवाबय के छैĠह मुदा ओ \nअपनिह बजलाह एिह बेर हॉिİपटल मे भरती भsजाइत छी आ नीक सँ पूरा जाँच करवा लैत छी। राित मे \nततेक बेसी बुखार भsगेलैĠह जे ओिह समय भरती कराबय पिर गेलैĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \n  \n  \nभोर मे हम हॉिİपटल गेलहुँ तs डॉक्टर बी.एन.झा राउंड(round) मे छलाह पुछला पर कहलाह \"बुखार निह \nअिछ साँझ तक छोिर देबैĠह आ निह तs कािŎ घर जा सकैत छिथ\" हम हुनका भोजन करवेलाक के बाद \nघर आिब गेलहुँ। सांझ मे बच्चा सब के लs कs अयलहुं। पता चलल जे डॉक्टर साहेब केर आदेश छलैĠह \nजे िबना सबटा जाँच कएने घर निहं जाय देताह। हम सब राित मे घर आिब गेलहुँ। दोसर िदन िकछु एहेन \nभेलैक जे हम भोर मे हॉिİपटल निहं जा सकलहुँ । बड़का बेटा पुþु आ पंिडत जी सँ चाय नाĮता पठा \nदेिलयैĠह आ हम एकिह बेर दुपहर मे हुनकर कपडा लs कs गेलहुँ जे आइ तs घर आिपस आिबये जयताह। \n  \n  \nहॉिİपटल माÿ हुनकर कपडा आ चाय लs कs गेल रही। पहुँचलहुँ तs िहनका उदास देखिलयैĠह, पुछला पर \nकहलाह जे अइयो डॉक्टर साहब निह छोरताह। हम सुनतिह डॉक्टर बी. एन. झा लग गेलहुँ, कहलाह जे \n\"हम आब ठाकुर जी के िकछु आओर िदन रखबैĠह हुनका खुनक बहुत कमी छैĠह \"। इ सुनतिह हमरा \nिचĠता भेल मुदा किरतहुँ की राित मे फेर सs खाना लs कs आबय परल आ राित भिर हम सुित निहं पयलहुँ \n। \n  \n  \nदोसर िदन āी ठाकुर जी केर सबटा खून इĜयािद केर जाँच शुरू  भेलैक । जाँच केलाक बाद डॉक्टर बी. \nएन. झा ओिह जांचक सबटा िरपोटर् देिख खुश निह छलाह हुनका िकछु आशंका छलैĠह, की से तs निह \nकहलाह, कहलाह \"bone marraw\" करवाबय परतैĠह। \n                                 \n ितरंगा  \nभारतक राजधानी िदĪली मे शायद Əैिफक के सेहो राजधानी छैक ओहो मे बीआरटी रोड पर सबसे बेसी \nƏैिफक रहैत अिछ िचराग िदĪली रेड लाइट पर ओही रेड लाइट पर एकटा बच्चा बहुत रास ितरंगा झंडा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nलय के बेचैत छल आओर जोर जोर सं बजैत छल ितरंगा ले लो कल पंƖह अगİत है बाबूजी कम से कम \nएक झंडा तो ले लो एकटा कार सं जा के िचपैक गेल और हाथ जोरी के झंडा लेबाक आƇह कराय लागल \nबाबूजी आपके गारी मे बहुत अच्छा लगेगा कार मे बैसल बाबूजी के गुİसा आबी गेलैन और कार के दरबाजा \nखोली के ओकरा मरबाक कोिशस केलैथ दरबाजा के चोट  बच्चा के कपार मे लगलैक और बच्चा रोड पर \nखसी परल आ ओकरा माथा से खून बहय लगलैक एतबा मे लाल बþी भय गेल और बाबूजी गारी ल के \nचलैत बनलाह िवजय के दिहना टांग पर से एकटा कार पास कय गेल | \nिवजय के पता छलैक जे आई जे İकुल मे माİटर जे पढेने रहैक ितरंगा के महाĜम ई केसिरया शहीद  के \nĆतीक थीक उĔजर रंग सादगी के और हिरयर हिरयाली के ओकरा माİटर इहो कहने रहैक जे तु सब िक \nबुझिबन शहीद महाĜम तोरा सबके ते आजादी ओिहना भेटी गेलौक ! बेचारा िवजय िदन मे İकुल करैत अिछ \nऔर साँझ के लाल बþी पर हरेक सीजन के हरेक रंगक सामान बचैत अिछ ! जखन ओकरा होस भालैक \nते देखैत अिछ पायर लग माय बैसल अिछ और हमर दिहना टांग निह अिछ आई ओकरा माİटर जी के \nकेसिरया रंगक महाĜम बेर बेर याद आबी रहल छैक । \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n  \n  \nकलाकार \n  \nओकर उमिर सात-आठ साल सँ बेसी तऽ निहये हेबाक चाही। मुदा एक बात मानऽ पड़त जे कमाल के \nकरतब करई छई छॱड़ा ..आिगक गोलाक बीच सँ चीता जकाँ छलांग लगा कऽ िनकिल गेनाई, दुनू पैर के \nमोिड़ काĠह पर रािख हाथ सँ चलनाई,छोट छĪला के बीच सँ शरीर िनकािल लेनाई़..आर की की ने़..! सभ \nकहैक जे कमाल के चुİती-फुतŰ छै छॱड़ा मे। एकर शरीर जेना रबड़ के बनल हो। सĜये एहन सहजता आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nचुमकी सँ  ई सभ करतब करब सकर्सक  कोनो माँजल कलकारो लेल किठने हेतई। माÿा तीन टा बच्चा \nमीिल कऽ कय रहल छल करतब - जनपथक तीमुर्हानी बला लाल बþी पऱ़ एक टा बच्चा ढोल पीटैत, दोसर \nकलाकार आ तेसर सहायक। लाल बþी पर रुकल सभ लोक अपलक देिख रहल छल करतब़ \nमुग्ध़..चिकत। \n  \nदृĮय पिरवतर्न भेलैक।  खेल रुिक गेलैक। सहसा महान कलाकारक हाथ झड़कल बाटी लऽ कऽ याचना मे \nसभक आगू घुमऽ लगलैक .. एक रुपया़..दू रुपयाक हेतु .. पेटक खाितर, वİÿक खाितऱ़..। ओकर याचक \nनजिर एक दीस जतऽ लोक सँ सहायताक उĦमीद बĠहने छलैक ततिह एक हाथ पेट-मुंह पर जा कऽ भूख \nकें संकेितत कऽ रहल छलै  .. संकेितत कऽ रहल छलै  जे   पेटे  खाितर जान जोिखम मे दऽ कऽ रहल \nछी ई खतरनाक खेल । बþी ताबते मे हिरयर भऽ गेलैक। लोक तरकश सँ छुटल तीर जकाँ अपन-अपन \nवाहन सँ भागऽ लागल। लोक िबसािर देने छल छॱड़ाक अजगुत करतब के़ लोक अनसुना कऽ देने छल \nछॱड़ाक याचना के। छॱड़ा सड़कक कात मे ठाढ भेल अपन खािलये रिह गेल झड़कल बाटी िदस तकलकै \nफेर देखैत रहल सरर् -सरर् भागल पड़ायल जाईत गाड़ी के हुजुम के । \n  \nएक बेर फेर सँ छॱड़ा Ćितक्षा कऽ रहल छलै बþी कें लाल हेबाक़..िकĮमतक कोन भरोस? \n  \n  \nमनोज झा मुिक्त \n चाँद के टुकडा \n  \nअखनो, अहु समय मे आिवक मनुख्ख िकया एहन पुरान सोँच रखै छिय? आन-आन चĠƖमा पर जाक घर \nबनयबाक सोँिच रहल अिछ आ हम सब अपन घर के उजाडैत छी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nमनुįयक जĠम िकछु करबाक लेल होइत छैक ओनािहएँ नƠ करबाक लेल निह। हँ किहयो काल एहन \nपिरिİथित आिब जाइत छैक जे मनुख्खके िवचलीतक दैत छैक मुदा एहन िवचलनक पिरिİथित मे अपना \nआपके सĦहरबाक चाही, संकट के सामना करबाक चाही जे अखनो लोक नइ बुिझ सकल अिछ। मनोज \nमुिक्तजी हम अहाँक कायर्ƅम के िनयिमत āोता छी आ एही कायर्ƅम मादे बहुत लोकक जीवन मे घटल \nघटना सब सुनैछी ताही स हमरा जीवन मे त नइ मुदा हमरा िमÿ के घर मे घटल ई घटना हम पठािव \nरहल छी। एकरा सुिनक āोता सबके िकछु लाभ होय तिĠह ताइ आश स पठािब रहल छी। \n                                                      हमर घर धनुषा िजलाक एकटा गाम मे अिछ। हम आ हमर िमÿ \nिवनोद बच्चे स बाले वरख सँ संगे पिठत छलौ। ओना संगी सभ त आरो छल मुदा िवनोद जका दोसर \nनिह। िवनोद सभ िदन सब क्लास मे हमरा स िनक नĦबर लािबक पास होइत छल। पठनाइ िलखनाइ के \nसंगही सभ काज मे िवनोद ओतवही िनपुण छल चाहे वो खेलकुद हुए, बाजभुक मे हुए वा अनुशासने मे हुए। \nसब तरहेँ िवनोद िनक छल। हम सब संगे संग मैिƏक पास कयलहुँ। \nमैिƏक क बाद मे I.SC. पठबाकलेल जनकपुरक रा. रा. व. काँलेज मे एडिमशन लेलहुँ। \nओना ई बात आइस 10 वषर् पिहनेक बात अिछ। \n                     िवनोद के पिरवार सेहो बड हँसी खुशी रहैत सखी स िजिवरहल पिरवारक उदाहरण गाम मे \nछल। िवनोदक पिरवार छोटे छल- माय, बाबुजी एकटा बिहन आ िवनोद के जोिड क चािर गोटे छल ओहे \nपिरवार मे। िवनोदक बिहन से हो सातम क्लास मे अğययनरत छलीह। िवनोदक बाबु एकटा सरकारी \nअİपताल मे काज करैत रहिथन। हमर सब हक गाम जनकपुर स लगे भेलाक कारण स बेसी पाविन मे \nहम सब \nगामे चिल जाइत छलहुँ। हमरा अĠय,अĠय कोनो संगीके जौ कोनो तरहक परेशानी चाहे उलझन होइत छलै \nत सभ गोटे िवनोदे लग जाक सĪलाह –सुझाव लैत छलौ। अथŭत िवनोद बहुत सुझबुझ बला ĭयिक्त छल। \nजिहना िवनोद नाम छल तिहना ओ िवनोदी अथŭत हँसमुख लोक से हो रहय, ने कोनो गम, ने कोनो िचंता, \nकोनो काज मे आĜम िवĂास---(दन दन दनाइत रहु)। \n                    अिहना हम सभ I.SC. पास कयलहुँ। I.SC . पास कयलाक बाद दुनु गोटे काठमाěडू \nगेलहुँ। डाँक्टरी पढाइयक Ćवेशक तैयारी करबाक लेल। काठमाěडू मे से हो हम सब एकही रूम  मे रहीत \nछलहुँ। िवनोदक घर सँ आ हमरा घरक लोक सब स फोन मे बातचीत भ जाइत छल। एकबेर छिठक \nपाविन मे हम सब गाम गेलहुँ। िवनोदक योजना छल जे ओ 4/5 िदनक बाद आओत आ हम पिहन ही चिल \nआयब। छिठमे गाम पर से हो बहुत मनोरĽन भेल छल। छिठक Ćातःिभने हम काठमाěडू अयलहुँ, ओ \nसोमिदन छल आ िवनोद आयबाक रिविदन रहै। ओना असगर त मेनेजर नइ लगैत छल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nमुदा वेसी िदनक बात थोƂवे छैक कहैत असगरे कहुना शिनिदन धिर िवतयलहुँ। रिवक िदन भोर मे छः, \nसात बािजगेल िवनोद नइ आयल। भेल,फेर आइ बाट मे गाडी जाम भ गेल होय तै ताही स देरी भ रहल \nछैक। अिहना हम ग्यारह बजे तक इंतजार क क खाना बनाक खयलहुँ, इ सोचेक जे बुझाइया िवनोद \nिदनुका गाडी स आयत साझ मे सेहो सात-आठ बिजगेल, िवनोदक कोनो अता- पता नइ छल। अिहना 9, \n10, होइत 11 बिजगेल िवनोद नइ आयल। हमरा आशंका होवए लागल। िवनोद वचन के एकदम पĸा लोक \nछल।राित कटनाइ मुिĮकल बुझाइत छल। बहुत राित धिर जगले छलहु िनž कखन पिडगेलो पते नइ \nचलल। भोर मे दरबĔजा ढकढकयबाक आवाज स हमर िनž टुटल। \nगामस फोन आयल छल। गेलहुँ त फोन पर िवनोद छल। िवनोद कहलक जे हमारा नइ \nआब सकलहुँ िकछु िदन आओर हमरा लागत। िवनोदक बिहनक िववाह िठक भ गेल छल \nबुधेिदन िववाह भेलाक कारणे हडबडी मे सभ काज करबाक छलै। ओना अयबाक लेल \nत हमरो कहलक मुदा अखुनका क्लास छोडए बला नइ भेलाक कारण स हम नइ जा सकलहुँ। बेİपित िदन \nएहन समाचार आयल जे अबाके रिह गेलहुँ। िवनोद, िवनोदक बाबु, \nआ िवनोदक माय तीन गोटे फाँसी लगाक मिर गेल। माथ पकिरक वैिस गेलहुँ जे एहन खुशी मे एहन िवपत \nकोना? ई समाचार त हम बुिझयवै नइ केलौ मुदा  बुिझयवाक लेल िववश भ गेलौ। तैयो अपन मनके \nमनयबाक लेल हमारा तखने गामक लेल िवदा भेलौ जनकपुरक गाडी नइ भेटल,िवरगंजक गाडी पकरलहुँ। \nशाम पहुँिचत-पहुँिचत 5 बिज गेल। शाम जाइते सबस पिहने िवनोदे ओत गेलहुँ। ितनु लहास के मेिडकल \nचेक के लेल जनकपुर लगेल छलैक। राित मे सभ खेडा हमरा बुझए मे आयल जे िकया सामुिहक \nआĜमहĜया भेलैक। िवनोदक बिहन जकर िववाह बुधिदन होब बला छलैक ओ बिरयाती \nआबस पिहनही एकटा िचňी िलिखक छोिर देने रहे जे—{“बाबु,माय,आ भैया,हमरा माफ करब।ओना ई बात \nहमरा आहाँ सबके पिहनही कहॴ देबाक चाही मुदा संकोच स नइ कहए सकलहुँ आ ऐ हम िववश छी ई काज \nकरबाक लेल। अखन हम बहुत बडका धमर्संकट मे छी, एक िदस सब पिरवार ओअर मान इĔजत आ \nमयŭदा अिछ त दोसर िदस हमर पुरा िजवनक Ćķ अिछ जे हमरा िजवाक अिछ। ताही स हम अपन \nिजवनक लेल क रहल छी। िनहोरा अिछ जे हमरा तकबाक Ćयाश नइ करब।“}-- आहाँक-- \n                                                  कुलिच्छन/बिहन॥ \nिवनोदक बिहन गामेक एकटा पासमान जाितक लिडका संगे चिल गेलाक बाद समाज स बँचबाक लेल िवनोद \nआ िवनोदक माय, बाबु मृĜयु के चुमने छल अपन इĔजत बचयबाक लेल सबस सİता काज हुनका सबके \nयाह बुझयलिन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \n                            मनोज जी हम āोता सभके ई घटना अइ लेल सुनयलहुँ जे की सबके समझाब-बुझाब \nबला िवनोद Ņारा कायल गेल ई काज उिचत भेल? \nने जािन अखन कतेक िवनोद समİया स घेराक आĜमहĜयाक रİता चुनत? \n                 जीवन त जीवाक लेल होइत छैक, िकछु करबाक लेल होइत छै। जीवन मे छोटिछन रूकाहट  \nत होइते रहैत छैक। आĜमहĜयाक बाट चुनब एकटा िनक लोकक काज िकनहु नइ भेल जेना हमरा बुझाइत \nअिछ। जीवन संघषर्क दोसर नाम िछयै---। \n                   ---------------------------                             \n                             [1] \n                   --------------------------------------- \n  \nओना जीवनक सĦबĠध मे बहुत गोटे अपन-अपन पिरभाषा करै छिय, मुदा हमरा बुिझ पडैत अिछ जीवन माÿ \nदेखावा िछयै। ओना ई सब ठाम शत-Ćितशत सĜये नही भ सकैय। बहुत िदन स उकुस-मुकुस करैत हमर \nमोन के गठरी के अिछ टेंज मैिथली गुĽन माफर्त खोिल रहल छी। अखुनका समय बहुत आगा बिढ गेल \nछैक ताएँ हमसब सĜय, झूठ, आ देखावा के िचिĠहक, बुिझक िकछु करबाक चाही से समİत āोता स हमर \nआƇह अिछ। \n         हमर नाम ए. कुमार अिछ। हमर घर जनकपुर अĖचल मे पडैत अिछ। हम अखन िवराटनगर मे \nरहैत छी। ओना बचपने स ने उधोके लेव,ने माधव के देव से िसŀांत \nरही आयल अिछ हमर। अपना घर स दूर िवराटनगर मे रिहयो क जे िकछु समय भेटैत अिछ तकरा अपन \nसंİकृितक Ćचार- Ćसारक कायर्ƅम मे जाक िवतवैत छी आ नइ त घरक पाछु मे रहल वारी मे काज करैत \nरहैछी। हम आइ अĢपन निह िक िकछु महानुभाव सबहक , देखावा केहन-केहन छिĠह से āोता के सुनाव \nचाहैत िछयिĠह। \n                                          मैिथलीक कोनो कायर्ƅम, सामािजक काज वा िकछु रहैत अिछ त सबस आगा-\nआगा रह वला ĭयिक्त सबमे स रहैत छिय एकटा ĭयिक्त संदेश कुमार, संदेश जीक िमठ बोली, आकर्षक \nĭयिक्तĜव आ िनक पाइबला नौकरी हूनक िवशेषता छिĠह। िवरटनगरक कोनो संİथा हुए, हूनक उपिİथित \nआिनवायर् रहै छिĠह। संदेश जीक कायर्Ćणाली पर िकनको कोनो आपिþ नइ रहैन। ककिर घरबला- \nघरबालीक पंचेती हुए, िकटनैितक गĢप हुए चािह जाितक सभा, सब ठाम हूनके वोलबला रहैत छिĠह। हमरे \nनिह की एत रहबला Ćायः लोकके ई िवĂास छलै की संदेश जी गलत नइ क सकै छिय। िवĂास ककरो \nपर नइ कायल जा सकैत छैक तकर वडका Ćमाण सदेश जी छिय। मैिथल ƙाŌण सबहक वैसार छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nिवराटनगर मे, ओना निहयो त 45-50 गोटेक उपिİथित छल ओिह ठाम। मुŀा छल’ राकेश के सभ काज \nमे उपिİथितक। मैिथली वा मैिथलक कोनो काज होइत छल त संदेशे जी जक राकेश के सेहो अिनवायर् \nउपिİथित रहैत छल ओतय। राकेश सĢतरी िजĪलाक वासी छिथ। िकछु िदन पिहने राकेश दोसर जाित मेँ \nिववाह क लेने छल। िववाहक बाद कोनो काज परोजनमे राकेशक उपिİथित संदेश जी के नीक नइ लगिन। \nसंदेश जीक ई पूरा कोिशश रहैत छल जे राकेश के समािजक बिहįकार कायल जाए। सभा मे संदेश जीक \nकहब छलिन जे राकेश कुसंİकारी भ गेल, समाज के िवगािड देलक। एहन-एहनके सामािजक बिहįकार \nजरुरी छैक नइ त एकिदन समाज नƠ भ जायत। हम मौन रिहक एकटा कोना मे वैसल \nिवचार सब सुनैत छलहुँ। ओना आनो बहुत बाबु लोक सब रहैय ओतय मुदा सब “बरोक भाइ आ किनयोक \nभाइ“ जका तिनक चुĢप छलैय। सभा मे उपिİथत लोक सब मे छलिय, एकगोट वृŀ से हो। आइ स पिहने \nहुनका हमारा एत नइ देखने रिहयै न। \n                                         ओ वृŀ ठाढ भ बाजब शुरु कयलिĠह- हमर नाम रघुनĠदन िमसर अिछ। हमर \nघर संदेश बाबुक बगल के गाम मे पडैत अिछ। \nसंदेश बाबु हमरा नइ िचĠहैत हेता मुदा हम िहनका िचĠहैत िछयिन। हम मोरङ्ग़े िजĪलाक एकटा गामक \nİकूल मे िशक्षक छी। \n                             ओना आइ हम पिहले िदन एहन सभा मे अएलहुँ, या आ बाज निह चािहतो अपनोक निह \nरोक सकलहुँ अिछ। िकया त हमारा शुरुए स एत देिख रहलछी, एतुĸा सब लोक ƚम मे फँसल छिय। के \nओ हँ, हँ करैत त के ओ चुĢप-चाप रिहक। तखने सँ हम सुिन रहल छी, जाितक संİकार अपन संİकृितक \nजोगय बाक गĢप। मुदा एकैटा समाधान जे अंतजŭितय िववाह क लेने राकेश के सामािजक बिहįकार िक \nमैिथलक संİकार आ जातीय संİकृित मे माÿ İवजाित वा िवजाित मे िववाह अवैध छैक? हम किनको एही \nस सहमत निह छी। \n                        संदेश बाबु तखने स समाजक, जाितक, संİकारक, संरक्षण ल बडका भाषण द रहल \nछिय। हमर Ćķ अिछ अपने सब स जे की अपन जĠम देब बला माय, बाबुके गािर पढब, मारब-पीटब आिद \nकाज सँ समाज की संİकािरक होइत छैक? संदेश बाबु, अपन टेटर से हो देिखयौ। जे लोक अपने \nसमाजकेँ िबगािड रहल छिय, से एत आिबक समाजक बाहक बनल छिय। एहन- एहन सँ हमरा आहाँके \nसचेत होयबाक चाही। हँ ई जे बौवा छिय संदेश बाबु सने हँ मे हँ िमलवैत िहनको हमारा िनक जका िचĠहैत \nिछयै।  \nबाबु बेचारा बडका िवŅान छलिन मुदा िहनका सन पुत भेलिन। जाधिर पंिडत जी जीिवत छलाह ई एकहुँ सेर \nदूध नइ देलिखĠह, गाम पर एत स जाइ छिय त सब एक दोसर के मुँह तकैत रहै छिय जे कोन घर भोजन \nबनत त भोजन करब। ई बउवा एत जाितक इĔजत मे लागल दागक बात करै छिय। अपन भितजी, एकटा \nनइ दू-दू टा भािग गेलिन दौसर जाित संगे। िक यौ? याह िवराटेनगर स 25 िदन पर ल जाक पुनः ƙाŌणे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nमे िवयाह करा देलिखĠह। की अपना जाितक लेल नीक काज केने छिय। हमरा स बुझू त जे िहनका सँ \nलाख गुणा िनक राकेश बाबु जे कम स कम दोसर लडकी के त अपना संİकार मे िमलौने छिय। \n         एत उपिİथत सब समाज सँ हमर याह आƇह अिछ जे जौँ समाज के संİकृित आ संİकार बचब \nचािहत छी त चुĢपे रहला स काज नइ चलत समाज मे अगडीया बन बला संदेश बाबु सबहक चिरÿ के नापेँ \nपडत- तौलेँ पडत। समाज ककरो बपौती सĦपित नइ होइत छैक। एहन माÿ दोसर के टेटर देख बला स \nसमाजक सचेत करबाक हमर आ आहाँक कतर्ĭय अिछ। \n            जी ताइ िदनक बाद संदेश जी आ हुनक िपछुलग्ग िमÿ सब झुठ-फुस बजनाइ छोिड देने छिय। आ \nहम आभारी, कृतज्ञ छी ओ बुढा माİटर साहेब के। कायर्ƅम मैिथली गुĽन मे ई घटना पढयबा मे माÿ \nएकैटा हमर लŞय अिछ जे मैिथल समाज मे अपने करब आ दोसर के-धरब “बला Ćवृित के हमरा आहाँके \nअंत करिह टा पडत। चुप रहला स काज नइ चलत जे अपन जĠमदाता के आदर नइ कर सकै या ओ \nसमाज के कत ल जाक छोडत”, एहन- एहन स लोक के पदŭ उठाबही पडत। जौ अहुँक गाम वा शहर मे \nिकयो संदेश बाबु सन अिछ त देखब भाग ने जायब। एहन लोकक चिरÿ ठीक ओहने रिहत छैक जे \nदहेजक िवरोध कय िनहार अपना बेटाक िवयाह मे मोटगर नोट लैत छिय----॥                   \n                --------------------------------- \n  \n                     शिनवार \n          -------------------------------- \n  \nजीवन, ओझरायल डोरा जका बुिझपडैय या। वाİतव मे सब िकछु एकही आदमी के नइ भेटक सकैय िकछु \nने िकछु के कमी ĆĜयेक मनुख्य के रहवे करै छिĠह। किहयो एक –एकटा पाइला तरसैत रह-वला ĭयिक्त \nजखन बहुत पाइ कमालइ छिय त बाहरस देख वला सब हक नजिर मेँ ओ सवर्गुण सĦपž लगैछिय मुदा \nिक? पाइएक लेल हुनका िक-िक छोड परल हैतिन से केओ नइ सोचेक िछĠह। िकछु तही तरहक हमरो \nजीवन मे भेल अिछ। अपना जीवन मे भोगने िकछु क्षण, आ चािहयो क नइ कर पािवरहल िकछु वंदना के \nहम Ćİतुत करबाक लेल िदĪली स इ पÿ पठािव रहल छी। ओना हम त निहए सुनाओ सकब तथािप आशा \nअिछ अवĮय Ćसारण क देवइ। गाम पर छलहुँ त एही कायर्ƅम के आनĠद भरपुर माÿा मे उठिवत छलहुँ। \nएखन हमर जीवन कत स कत चिल गेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nहमर नाम महेĠƖ आनĠद अिछ। हमर जĠम एकटा मğयम विगर्य पिरवार मे, िबहार राĔयक मधुबनी िजĪला मे \nभेल। हमारा अपना माय-बाबुक पिहल संतानक रुप मे जĠम लेने छलहुँ। माय के क ओ ट के ज्ञान नइ \nछलैिĠह, आ बाबुजी िदĪली मे काज कहाँदोन \nकरिथĠह। कहाँदोन अइला िक हमरा जĠम भेलाक छऎ मासेक बाद बाबु के मृĜयु भ गेलिन। कहाँदोन हमरा \nओ देखनहुँ नइ रहिथन। हमरे देखएला जखन ओ िदĪली स अवैत रहिथन सन 1963 मे त बस एिक्सडेěट \nमे हुनक मृĜयु भ गेलिन। बहुत कƠ क-क माय हमरा पोसने होइिथन से अनुभव, हमहे की केओ क \nसकैछिथ। बाबु स जेठ एकटा कका छिथĠह। जिहया बाबुक मृĜयु भेलिन त दादी- दादा दुनु गोटे िजिवते \nरहिथĠह। बेटाक मृĜयु दादी आ दादा दुनु गोटेक तोिर देलकिन। बाबु मरलाक दुए साल के भीतर मे दादी-\nदादा सेहो ई संसार छोिडक चिल गेलिखĠह। पितक मृĜयु के बाद माय के छहिर देिनहार गाछ के रुप मे \nरहल दादी- दादाक मृĜयु क िवछोह परीक्षा गेल किन हुनका। \n                                    अपना जीवन मे एकके बाद आयल दोसर आफत- िवपत स हडबराइयोक माय माÿ \nहमरा लेल अपन जीवन िजय लगिलह। कहबी छै—“डूबैत सुरज के केओ पुछुिनहार निह होइत छैक”। \nतिहना कका माय के िभž क देलिखĠह। दुःख सहब माय के आदित भ गेल रहिन, माय नइ \nहडबडेलिखĠह। ओना मामा आिवक माय के अपना गाम लगेलिखĠह आ ओतही सभ िदन रहबाक लेल कह \nलगलिखĠह मुदा बच्चा लक नैहर ओगरब माय के नइ नीक लगलैĠह आ ओ 10/15 िदनक बाद अपने गाम \nघुिर एलिखĠह। हूनक जीवनक एक माÿ सहाराक आशा हमही छिलयैक। ओना खेत एते िहİसा भेटल छलै \nजकर उपजनी स कहुना साल कटा जाइत छलै। घरे मे माय चखŭ चलवैत छिलह। मिहना मे 2 वेर मामा \nअवैत छलिखĠह आ चखŭक सूत मधुबनी आ सूतक पाइ आ सामान माय के द अवैत छलिखĠह। गामे मे क \nİकूल सँ हम आठ क्लास पास कयलहुँ आ गामक से एक/डेढ कोस पर रहल एकटा हाइİकूल मे नाम \nिलखा, पढ लगलहुँ। हमरा बाबु नइ होइतो गाम मे ककरो स खराब कपडा आ पढाइयक समान मे कमी, \nहमरा माय किहयो नइ होब देलिखĠह। माय के बैसी समय चखųकाटए मे िवतैत छलिĠह। हमरा याद अिछ \nजिहया हम 9 वाँ क्लास मेअ रही त माय के मोन बहुत जोर सँ खराब भ गेल रहिĠह। बेसीकाल हुनकर \nमाथ दुखाइत। डाँक्टर जाँच क क हुनका चĮमा देने रहिन आ चखŭ किन कमे कटबाक सलाह देने रहिन। \nसमय-िवतैत जा रहल छल अपना गित मे। हम मैिƏकक परीक्षा देवाक तैयारी मे छलहुँ। ओना बच्चे क्लास \nस हमपढाइ िलखाइ मे ठीक होयबाक कारणे पुरा गामक आश हमरा पर छलै। हँ एकटा बात हम चािहयोक \nनइ िवसरल छी जे जौ केओ हमरा ‘टुग्गर’ वा ‘टुगरा’ कहॴ दै से हमरा माय के किनको बदŭĮत नइ होइन। \nहमर मैिƏक परीक्षाक सेंटर बेनीपņी मे परल छल। परीक्षा देबाक लेल बेनीपņी मे एकटा रुम भाडा ल क \nओत रहल छलहुँ। अपन संतानक Ćित िसनेक भावना माय के, परीक्षा समय मे बेनीपņी \nहमरा संगे रह स नइ रोक सकलिन। मायक आिशर्वाद आ हमर मेहनत दुनु सफल भेल। हम फİटर् \nिडिभजन सँ मैिƏक पास कयलहुँ। िरजĪटक िदन जे हम मायके खुशी देखिलयैन तकर वणर्न हम निह क  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nसकैत छी। माय ओिहिदन पूरा गाम मे लƂडू बटने छलिखĠह।      “एहन खुशी छलिखĠहजेना एकटा बच्चा \nअपना घर मे भ रहल दीदीक िवयाह मे खुशी रहैत छिय।“ \n     मैिƏक पास कयलाक बाद माय फेर िचंता मे परीक्षा गेलिखĠह। डाँक्टर हुनका बेसी चखŭ कटबाक लेल \nमना केने रहिन मुदा ओ हमरा पढाइयक खाितर िवसिर गेलिखĠह, \nआ िदन-राती चखų मे िबताव लगलिखĠह। हम मधुबनीक आर. के. काँलेज मे काँमसर् िबषय ल क पढ \nलगलहुँ। बच्चे स माय स किहयो दुर नइ रहल, हमरा शुरू -शुरू  मे 10/15 िदन बहुत केनादोन लागल मुदा \nकहुना- कहुना रहा लगलहुँ। अिहना हमारा \nI.COM  से हो फİटर् िडिवजन सँ पास कयलहुँ। िदन राितक मेहनत सँ मायके İवाİĝय \nखराब होब लागल रहिन।माय के कतबो जीĿ के हम नइ सुिन अपन मौसा ओत गेलहुँ जे िदĪली मे छलैथ। \nमाय के मोन रहिन जे हम आओर पढी। िदĪली मे एकटा फैक्Əी मे सहायक एकांटेंट मे काज भेट गेल। \nएक वषर् जĪदीए िबित गेल ओत। ओना हमारा 2 बेर \nगाम आयल छलहुँ। आब हमर तनखा एते भ गेल छल जिहसँ ĆĜयेक मास हम गाम पर \nसेहो हजार/पĠƖह सय पठा दैत छिलयै। माय के छती बडजोर दुखाय वला बीमारी स परेशान रह \nलगलिखĠह। हमरा िचňी िलखबाक बजवौ लिय आ िववाह करबाकलेल जोर देव लगलिय। हम माÿ 10 \nिदनक छुņी मे आयल छलहुँ। माय के बात के हम नइ काट सकलहुँ। आ ओही दस िदन मे ममे गाम मे \nहमर िववाह भेल आ दुरागमन से हो। माय के मोन बेसी खराब होब लगलैंĠह। ऐबेर हम नया किनया सिहत \nमायके ल क िदĪली चिल एलाहुँ। डाँक्टर सँ जाँच के बाद पता चलल जे हुनका केँसर भ गेल छिĠह।एकर \nकारण छला वैसी चखŭ काटब। हम इलाज मे अपना तरफ स कोनो किम नइ रखिलयै मुदा ओइ सालेक \nअंतधिर माय से हो हमरा अनाथ बनािवक एही संसार स चिल देलीह। अिहना समय िबतैत गेल। अखन हम \nफैक्Əी मे िसनीयर एकाउंटेंट छी। अखन हमरा पिरवार मे हम सब 3 तीन गोता छी, हम, किनयाँ, आ \nएकटा 2 वषर्क बेटा ‘सुकोमल’ \nअिछ। देिखयौ, समय कोना चलैछै, अखन अपना किनयाँ बच्चा कहु अपन पुरा पिरवार आ पाइ स से हो \nभरल-पुरल होइ तो बहुत दुःख होइ या अपन नेĠहपनक बात सब याद क! क! अखन हमारा चािहयोक संगी \nसभ संगे खेलायबला आसपास, िझिझर-कोना, पकिढĪलो, कबƂडी-कबƂडी, सुरŭ नइ खेल सकैत छी। ओना \nआन बच्चा जका हम मायक \nअĜयिधक िसनेहक कारणे बहुत कमे खेल सकलहुँ ओ खेल सभ। मनोज जी हम Ćायः \nिनिĀत क नेने छी जे अपना सुकोमल के गामक मािटमे खेलाव खाितर सभ चुņी गामे पर िवतायब। \nसंİकृित, भाषा, आ मािट-पािन बुझबाक लेल गामक मे रहनाइ बड़ जरुरी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nहोइत छैक से हमरा बुझाइया। हमारा समİत āोता सँ आƇह से हो करबिन जे अपना बच्चाके गाम मे सेहो \nखेलबाक मौका िदयौ, िकयाक त खेलनाइ जीवन मे सब िदन सĦभव निह। हमरा बस एक्हीटा बातक कचोट \nहोइत रहैया जे अपन गाम हमरा के पडल अिछ जकर याद मे सिदखन िलĢत रहैछी। \n  \n                             (चाँद के टुकडा) \n  \n                                 हमरा हमर गाम। \n  \n३. पń \n  \n३.१.\n सतीश चĠƖ झा-बुधनी \n३.२.\n िववेकानĠद झा-ओ Ćेमिह छल \n  \n३.३. \n आशीष अनिचĠहार-गजल-गń-किवता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \n  \n३.४.पंकज पराशर-\n -तक्षिशला  \n३.५.कािमनी कामायनी-असमंजस \n  \n  \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां \n  \n  \n३.७.\n िहमांशु चौधरी-तोँ İवतंÿ छेँ \n३.८.\n  Ĕयोित-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-२ \n३.९.\n रूपेश - जय िहĠद जय-जय िमिथला \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \n \n  \nसतीश चĠƖ झा \n  \nबुधनी \n घुरलै जीवन दीन - हीन कें \n बनलै जिहया टोलक मुिखया। \n नव- नव आशा मोन बािĠह क’ \n सगर राित छल नाचल दुिखया। \n  \n घास फूस कें चार आब निह \n बाĠहब कजŭ नार आिन क’। \n निह नेžा सभ आब िबतायत \n बरखा मे भिर राित कािन क’। \n  \n माँिग लेब आवास इिĠदरा \n काज गाम मे हमरो भेटत। \n जाित - जाित कें बात कोना क’ \n ई ‘दीना’ मुिखया निह मानत। \n  \n भेलै पूणर् अिभलाषा मोनक \n भेट गेलै आवास दान मे। \n दुख मे अपने संग दैत छै \n सोिच रहल छल ओ मकान मे। \n  \n की पौलक की अपन गमौलक \n की बुझतै दुिखया भिर जीवन। \n मुदा िबसरतै बुधनी किहया \n बीतल मोन पड़ै छै सिदखन। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \n पड़ल लोभ मे गेल सहिट क’ \n साँझ भोर मुिखया दलान मे। \n होइत रहल भिर मास बलĜकृत \n िववश देह िनवर्İÿा दान मे। \n  \n जाित- धमर्, िनज, आन ĭयथर् कें \n छै बंधन जीवन मे झूठक। \n जकरा अवसर भेटल जिहया \n पीिब लेत ओ शोिणत सबहक। \n  \n सबल कोना िनबर्ल कें किहयो \n देत आिब क’ मान Ņािर पर। \n कोना बदलतै भाग्य गरीबक \n दौड़त खेतक अपन आिर पर। \n  \n भाग्यहीन िनधर्न जन जीवन \n बात उठाओत की अिधकारक। \n नोिच रहल छै बैसल सभटा \n छै दलाल पोसल सरकारक। \n \n  \nिववेकानĠद झा \n  \nओ Ćेमिह छल...! \nĆातः केर İविणर्म आभा मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nपिटया पर सिरया कऽ राखल \nतानपूरा, हारमॊिनयम आ तबला-डुग्गीक मğय \nअहाँक कॊरा मे फहराइत \nकापीक पžा \nआ एमहर-ओमहर िछिरआयल \nहमर िकछु शĤद \nअहाँक आँिख मे सेतु \nबनयबाक Ćयास कर रहल छल \nआ अहाँ िखड़की सँऽ बाहर \nिवńापीठ िदस देख रहल छलहुँ \nिक हम आयल रही ...., \n  \nएकटा िपआसल दुपहिरयाक एकांत मे \nवाńयंÿक िमिāत तान मे \nहमर शĤद सभ केँ बहुत सेहंता सँऽ \nअपन ठॊर पर अहाँ रखनिह छलहुँ \nिक हम आयल रही ...., \n  \nपुनः \nएकटा ĮयामवणŰ साँझ मे \nदीप केर Ĕयॊित िकछु किह उठल छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nिक अहाँक ठॊर पर तखने \nहम अंिकत कऽ देने रही \nवाńयंÿ सँऽ िनकसल िमिāत संगीत \nआ देखलहुँ \nअहाँक आरक्त नेÿ मे \nआ अहाँक गाल पर नचैत \nअĆितम धुन \nिक हम आयल रही !..,.. \n  \nओ Ćेमिह छल...! \n          \nआशीष अनिचĠहार \n \nगजल २० \n  \nइजोतक ददर् अĠहार सँ पुिछयौ \nधारक ददर् कछेर सँ पुिछयौ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nनिह काटल गेल हएब जिड़ सँ \nकाठक ददर् कमार सँ पुिछयौ \n  \nसमदाउनो हमरा िनगुर्णे बुझाएल \nकिनञाक ददर् कहार सँ पुिछयौ \n  \nसभ पुरुषक मोन जे सभ İÿी हमरे भेटए \nअवैध पेटक ददर् ĭयिभचार सँ पुिछयौ \n  \nकरबै की हाथ आ गला िमला कए \nअनिचĠहारक ददर् िचĠहार सँ पुिछयौ \nगजल २१ \nअनका रोकबाक चĸर मे अपने रुिक गेलहुँ \nअनका बझएबाक चĸर मे अपने बिझ गेलहुँ \n  \nकरेजक उĜफाल इ निह छल बुझल हमरा \nअनका बसएबाक चĸर मे अपने बिस गेलहुँ \n  \nएतेक गँहीर हेतैक खािध-खþा थाह निह छल \nअनका खसएबाक चĸर मे अपने खिस गेलहुँ \n  \nमाथक भोथ मुँहक चोख सभ िदनुका छी हम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nअनकर कहैत-कहैत अपने किह गेलहुँ \n  \nिमिडआक Ćभाव एतेक िवİतार मे निह पूछू \nअनका िचĠहा अपने अनिचĠहार रिह गेलहुँ \nिकछु गń किवता \n१) सीमा \n  \nअथर् माİटरमाइĠड भए सकैत छैक । माİटरपीस भए सकैत छैक । माİटर निह । \n  \n२ ) काटब \n  \nपेट भरबाक लेल घेंट कटैत छी आ घेंट ऊँच रखबाक लेल पेट \n  \n३ ) दोसराित \n  \nजखन भए जाइत छी हम अपने अशक्त । \nतखने जरूरित  परैत अिछ दोसराितक । \n  \n४ ) \n  \nĆगित १. \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nशंख । महाशंख । डपोरशंख । हराशंख । \n  \nĆगित २. \n  \nकिनया देशी । िपया परदेशी । बच्चा िवदेशी । \n  \n५) मूलमंÿ \n  \nअपन किनयांक हाथ पकड़ू आ दोसरक किनयांक करेज । िचĠहारक गिरदन पकरू  आ अनिचĠहारक पैर । \nकिहयो कोनो काजमे असफलता निह भेटत । \n  \n६ ) मोिĮकल काज \n  \nकोनो कनैत जीव के चुĢप करब ओतबे मोिĮकल काज छैक , जतेक की अपन आँिखक नोर के रोकब । \n  \n७ ) सुआद \n  \nसोहारी आ गĢप दूनू नून मरचाई लगेला सं सुअदगर भए जाइत छैक । \n \n पंकज पराशर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nतक्षिशला \nएकटा कबूतरक पंख आ दू टा सांपक केचुआ \nहत-Ćितहत İ वरक अनुगूंज सँ संतĢ त वातावरण \nिशला सँ आभािसत िकला केर अतीत \nचलैत जाइत छी िजज्ञासाक सीमांत धिर \nबुझाइत अिछ ओस सँ नम भूिम पर \nमिदर्त भ' रहल अिछ बहुत रास वाितर्क \nघुमंतू पएर सब सँ कतेक बरख सँ \n  \nिशला पुछैत अिछ िशला सँ \nअतीतक मादे तीत अकþ भेल \nअतीतक सुİ वादु िजƫा पर \nसमयांतिरत होइत रहैत अिछ \nमूअनजो-दाड़ो केर भंसाघरक पक् व-गंध \n  \nकांट-कांट भेल Ćहरी सब चौचंक अिछ \nअतीत केँ संग ल जेबाक आकांक्षी वतर्मान सँ \nकांटयुक् त तार सँ घेरल-बेढ़ल अतीत \nऔनाइत रहैत अिछ हमरा मोन मे ओिहना \n  \nहत-Ćितहत मनुक् खक अंितम İ वर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nदसो िदशा मे पसरल अिछ हाहाकर जकां \nमुदा िनधŭिरत İ वर-पंथी कणर्-कुहर फराक रहैत अिछ \nबहुत रास िमĔ झरी İ वर संघनन सँ \nāुत परंपरा सँ ĆाĢ त ऋचा \nअį टाğ यायीयो सँ पूवर्क ĭ याकरण मे िनबŀ \nऔनाइत रहैत अिछ हमरा कान मे अहिनर्श \n  \nतक्षिशला मे अक्षिवहीन िशला सबहक बीच \nपक्ष-िवपक्षक कोनो तकर्-िवतकर् \nकोनो तरहक िजज्ञासा शमनाथर् संवाद-िववाद \nअसंभव लगैत अिछ आब \n  \nइजोिरया राितक नील-धवल आकाश मे \nअहिनर्श खसैत रहैत अिछ \nनिह जािन कतेक Ƈह-उपƇहक İ वर केर पग-धूर \nआ मिलन होइत रहैत अिछ अनेक िशलामुख \nझाड़ल-पोछल वतर्मानक बीच \nतक्षिशला मे !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n \n कािमनी कामायनी \n  \nअसमंजस \nओ लड़ाइ तँ \nअहाँ İवयं लड़ने रही़ \nजय पराजयक \nिबनू िचंताक \nलोकवेदक िनंदा केँ अनठाबैत़़ \nसेहो तखऩ  ओिह बयस मे \nजखन अहाँकेँ गņा एतेक मजगूत निह छल \nजे सĦहािर पाबैत हिथयारक बोझ़ \nएक िदस चƅĤयूह़ आ़ऽ दोसर िदस अनंत जुआएल जोŀा़ \nआने िक दुनु छोर प मृĜयुतक तांडव \nमुदा िबनु  इथ़-ऽऽउथ क \nअपन लŞय मे लागल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nअहाँ संƇाम सँ मुँह नै नुकेलहुँ \nफेर आय िचकन चौरस \nअिह मैदान मे़ एतेक उदƚाĠत िकएक़ \nबढैत चलू .. िवलमू निह़ \nिजनगीक ई लड़ाइ सेहो  \nअहॴ के लड़बाक अि़छ \nहमर बीर अिभमĠयु ..  । \n         3।7।09       \n  \nिनशाĆभा झा (संकलन) \n  \n \n  \n                        िववाह क गीत \n                        \n      जाँघ जोडी बाबा बैसलिन मंडप चिढ, \n                    आब बाबा करू  कĠयादान यो। \n      जौओ ितलक लए धीया केड उसरगलऊ, \n                    आब धीया भए गेल िवरान यो। \n      सुसुिक-सुसुिक कानिश माए सुनैना, \n                    बाबूजी केड चेहरा उदास यो। \n      जािह बेटी लए नटुआ नचाओल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \n                 सहए बेटी भए गेल िवरान यो। \n      कĠयादान करए उठलिन बाबा जनक रीिख, \n                    मोती जका झहरिन नोर यो। \n      जाँघ जोडी बाबा बैसलिन मंडप चिढ, \n  \n                   आब बाबा करु कĠयादान यो। \n  \n(अिगला अंकमे)। \nिहमांशु चौधरी। \nतोँ  İवतंÿ  छेँ \n                 \nिवचारक देवाल मे बĠद छी \nहाथ-पएर काटल अिछ \nने िलिख सकैत छी \nने चिल सकैत छी \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nठोर हमर बोली अहाँक \nआँिख हमर दृिƠ अहाँक \nभाषा हमर िचंतन अहाँक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nिनदŸषता अशुŀ भेल \nĆƠा िवपरीत भेल \nआशा गुदरी-गुदरी ओछाओन सन \nके शÿु, के िमÿ \nिवĂास जखन उपहास बनल \nके बूझत अंतरक धाह \nएिह उहापोह मे धरती भेल बाँझसन \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \nएक कोना मे रिहतहुँ \nनव युगक वैजयंती ठाढ अिछ \nदेश-देशांतरक कथा सूिन \nिसंहासन जĪलादक लगैत अिछ \nहमरा अभागल किहतहुँ \nअपना केँ İवतंÿ कहैत छी \nजे अĠहारकेँ निह बुझलक \nते ओ इजोत की बूझत \nगुज-गुज अĠहिरया मे बेउ कएने छी \nतैयो कहैत छी--- तोँ İवतंÿ छेँ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nĔयोित\n  \nĆतीक्षा सँ पिरणाम तक-२ \n  \nदरबान सब मूिछर्त भऽ पड़ल \nबĠधन मुक्त भेल कारागार \nसब बाधा दूर होइत गेल \nखूजल अपने सँ सब Ņार \nिशशुकेँ उठाकऽ िवदा भेल \nपार करऽ उमड़ैत यमुनाक धार \n  \nछÿ तािन तैनात शेषनाग \nवषŭ सँ İवामीक रक्षा मे \nचरणİपशर्क आकांक्षी यमुना \nमुदा अिडग अपन हठमे \nवासुदेव केँ रİता देबऽ लेल \nभक्तदवĜसलक पैर भीजल धारमे \n  \nजकरा अपन अभाग बुझने छल \nवा बुझने छल कुसंजोगक  फेर                    \nĆकृितक उƄगारक अिभĭयिक्तक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nई सब छल एक अłुत खेल \nमथुरा सँ गोकुल लेल िवदा \nकंसक मृĜयुक आरक्षण लेल \n  \nरूपेश  कुमार झा 'Ĝयॲथ' \nजय िहĠद! जय जय िमिथला!! \n  \nराįƏ हमर भारत िथक \nजे िवĂगुरुक मिहमा सँ मंिडत \nतकर काĠह पर िथक सुशोिभत \nहमर जĠमभूिम िमिथला \nजय िहĠद! जय जय िमिथला!! \n  \nअनेकता मे एकता िथक देशक Ćाण \nयैह तऽ िथक एĸर पिहचान \nओिह अनेक मे सँ एक \nहमर जĠमभूिम िमिथला \nजय िहĠद! जय जय िमिथला!!  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \n  \nिहĠदक मही पर िथक िवńमान \nसंİकृित अनेक बिन चान \nिमिथलाक संİकृित सेहो एक \nअिवरल दीिĢतमान िवशेष िशला \nजय िहĠद! जय जय िमिथला!! \n  \nमािट सोन ओ देश मिण \nकĠहुआ कऽ ताकै एĦहर कनी \nआँिख देबौ दुनू फोिड़ आ \nदम लेबौ तोरा मािट िमला \nजय िहĠद! जय जय िमिथला!! \n  \nमािटक सेवक छी हम देशभक्त \nएकरा लेल बहा सकै छी रक्त \nमािट लेल पसीनाक ठोप-ठोप \nसुखा सकब ने किथला? \nजय िहĠद! जय जय िमिथला!! \n  \nपिहने िहत देशक फेर Ćदेशक \nअगुआ सभ ले तोँ ई सबक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nनिह तऽ एिह देशक जनता \nचिटएतौ तोरा झोņा िहला \nजय िहĠद! जय जय िमिथला!! \n  \n-रूपेश  कुमार झा 'Ĝयॲथ'। \n  \nपाखलो \nमूल उपĠयास : कॲकणी, लेखक : तुकाराम रामा शेट, \nिहĠदी अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस.मैिथली अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \nपाखलो- भाग-३ \n  \n  \n  \nसोनू जखन शालीक लग आएल, तँ शाली नहुँ-नहुँ अपन आँिख खोललक। दुनूक अवाके बž भ’ गेल रहैक। \nसोनू शालीकेँ शोर पारलकैक आ पािन पीबा लेल देलकैक। शाली‘आिह-आिह’  किह कए जबाब देलकैक। \nएतबिहमे सोनूक अंदर केर भाव बाहर िनकिल गेलैक। \n  \n*   *   * \n  \nशालीक शीलभंग कएलाक पĀात् पाखलो ओकरा सोनूक ओिहठाम छोिड़ देने छलैक एिहलेल गामक लोक सभ \nसोनूकेँ समाज सँ बािड़ देने छलैक। शालीकेँ गभर् छिन ई बात समूचा गाममे पसिर गेलैक। समूचा गाममे ने \nतँ क्यो सोनूसँ बात करैक आ ने क्यो ओकरा काज पर बजबैक। सोनूक रोजी बž भ’ गेलैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nओिह घटनाक दोसरिहं िदन शाली आĜमहĜया करबाक Ćयास कएने रहय मुदा सोनूकेँ बीचिहं मे घर आिब \nजयबाक कारणेँ ओकर िजनगी बाँिच गेलैक। गभर्वती हेबाक लाजक कारणेँ ओ कैक बेर घरसँ भािग गेल \nछलीह मुदा सब बेर सोनू ओकरा घुरा लैक। \nओकर घर गामक सीमान पर रहैक। एिह लेल गामक आन लोकसँ ओकरा कोनहुँ Ćकारक संबंध निह \nरहैक। तकरा बादो गामक मौगी सभ शालीकेँ देिख ओकरा नाम पर थूक फेकैक। ओकरा पर फĤती कसैत \nरहैक। शाली बेचारी सभ िकछु सहैत जा रहल छलीह। “चाहे जे िकछु भ’ जाए मुदा अपन जान निह देब \nशाली!” सोनू ओकरा कहलकैक। ओ इहो कहलकैक—“बीया चाहे कथुक हो वा केहनो हो जँ एकबेर ओ \nमािटमे पिड़ जाइत अिछ तँ ओकर पालन-पोषण मािटए करैत छैक। मािट बंजर निह हेबाक चाही।” \nसोनूकेँ काज भेटब मोसिकल भ’ गेलैक, आ ओ दुनू Ćायः भूखले रहय लागल। उपरसँ लोक सभक ऊँच-नीच \nसुनैत-सुनैत ओ आिजज भ’ गेल छल। ओ बहुत परेशान रहय लागल। जँ आर िकछु िदन गाममे रिह जाइ तँ \nभूखसँ मिर जाएब आ लोकक ऊँच-नीच तँ सुनिह पड़त, एहना सोिच कए ओ एकिदन गाम छोिड़ कए शेळĢया \nपड़ा गेल। शाली घरमे एसगरे रिह गेलीह। सोनू किहयो-काल गाम आबैक आ शालीकेँ अž-पािन द’कए \nआिपस चिल जाइक। \nभोरका पहर रहैक। शाली दरबाजासँ देखाब’ वला सरंग केँ िनहारैत छलीह। तखने ओ दरबाजासँ भीतर \nआबैत कामŸ Ćधानकेँ देखलकैक। ओकर तँ करेजा धक् द’ रिह गेलैक। अपन कनहा आ छाती पर तमगा \nलगौने कामŸ Ćधान अपना हाथक बंदूक धरती पर राखैत ओþिह बैिस गेल। शाली तँ डरक मारल काँपय \nलागलीह। कामŸ Ćधान ओकरा िकछु कहय चाहैत छल मुदा बािज निह सकल। ओकरा कॲकणी निह आबैत \nरहै साइत एिह लेल ओ चुप रिह गेल। पछाित जा कए ओ जे िकछु पुतर्गाली भाषामे कहलकैक ओकरा \nशाली निह बुिझ सकलीह। ओ शालीकेँ अपना लगिह मे बैसबाक इशारा केलकैक। आ फेर िकछु िखž \nभ’ कए चुप रिह गेल। भ’ सकैछ जे ओकरा पĀाताप भेल हो, “एहन शाली केँ लागलैक।” ओ उठल, अपन \nबंदूक अपना कनहा पर राखलक आ चिल देलक। ओकरा जूताक आबाज शालीक करेजक धुकधुकीक पाछाँ \nगुĦम भ’ गेलैक। \nशाली अपना घरमे पाखलो केँ सहारा देने छैक, क्यो ई बात समूचा गाममे िछिड़या देलकैक। ई खबिर समूचा \nगाममे लुþी जकाँ पसिर गेलैक। सोनूकेँ ई खबिर जखन शेळĢयामे भेटलैक तँ ओ अपन हाथसँ कान दािब \nलेलक। आब ओ कोन मुँहे गाम जाएत? ऐहन सोिच ओ अपन कान ऐंठ लेलक। \nकामŸ रेयश पुिलस İटेशनक सभ पाखलोक Ćधान छल। ओकरा िलİबनसँ भारत एनाइ छओ-सात बरखक \nलगधक भ’ गेल रहैक। एिह गामक पुिलस-İटेशनमे ओकर दोसर बरख रहैक। ओकर डील-डॉल- \nलाल, गोर, कैल केश आ मोछ वला रहैक। बाघ-सन ओकर दुनू आँिखसँ लोककेँ डर भ’ जाइक। ओ \nजिहयासँ एिह गाममे आयल तिहये सँ एिह गामक लोक पर अपन हुकुम चलबए लागल छल। दू महीना धिर \nओ लोक सभकेँ बहुत डरौलक-धमकौलक-सतौलक  आ पीटलक। आब ओ लोककेँ सताएब तँ बž क’देने \nछल मुदा गामक लोककेँ ओकरासँ बहुत डर लागैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nदोसरिहं िदन साँझकेँ जखन शाली अपन घरक दीप लेसैत छलीह, तखनिह दरबाजा पर जूताक आबाज \nसुनलक। कामŸ Ćधान सीधे घरमे घूिस गेलैक, आ बĠदूक कनहा परसँ नीचाँ रािख बैिस गेल। डरसँ शालीक \nहाथसँ दीप छूिट गलैक आ चारू  िदस अĠहार भ’गेलैक। Ćधान अपना जेबीसँ सलाइ िनकािल दीप लेसलक \nआ हँसए लागल। ओकरा हँसबाक आबाजसँ पूरा घर गूँजायमान भ’ गेलैक। ओ शालीकेँ अपना लगिहं मे बैसा \nलेलक आ ओकर गाल, ठोर आर ठुƂडीकेँ सहलाब’  लागलैक। ओ İवयं हँिस रहल छल आ शािलयो केँ \nहँसएबाक Ćयास क’ रहल छल। मुदा शाली डरसँ काँिप रहल छलीह। जािह समय पाखलो शालीकेँ अपना \nबाँिहमे घीचैत छल ठीक ओिह समय ओकर नजिर ओकरा नोर पर गेलैक। ओ ओकर गरम नोरकेँ पोछलक \nआ ओकरा समझएबा-बुझएबाक लेल ओकरा पीठ पर थपकी मारए लागल। बादमे ओ शालीक ठुƂडीकेँ उठबैत \nओकरा अपना िदस देखबाक लेल इशारा करए लागल। मुदा शाली ओकरा िदस निह देिख सकलीह। ओ \nअपन दुनू हाथेँ अपन आँिख झाँिप काँपैत-काँपैत ओतएसँ जयबाक उपƅम करए लागलीह। एतबिहमे पाखलो \nओकरा अपन दुनू हाथेँ अपना बाँिहमे घीच लेलकैक। \nदोसरिहं िदन भोरे-भोर गामक लोग कामŸकेँ शालीक घरसँ िनकलैत देखलकैक। ओकरा देखतिह लोक सभ \nशालीक नाम पर थूक फेकय लागल आ ओकरा संबंधमे िभž-िभž Ćकारक बात सभ करए लागल। \n“हे-बे देिखऔक! शालीक भरुआ” \n“ओ पाखलो केँ अपना घरमे रािख धंधा सुरह क’ देने छैक वा अपन नव दुिनयाँ बसा नेने अिछ?” \n“दुिनयाँ केहन यौ? धंधा किहयौक, धंधा।” \n“छी-छी, ओ लाज-शरम पीिब गेल अिछ” \n“औजी! लाज-शरम रहतैक कतए सँ! ओ तँ अपन जाितओ-धरम ƚƠ क’ नेने अिछ।” \n  \n*   *   *   *   *   * \n  \nगाम वलाक नजिरमे हम पाखलोएक रूपमे  एिह धरती पर जनम लेलहुँ। ठीक ओिह साल पुतर्गाली सरकार \nगामसँ पुिलस-İटेशन हटा लेलकैक। हमर बाप ओिह समय गाम छोिड़ पणजी शहर चिल गेलाह। हुनकर \nरूप  किहयो हमरा आँिखक समक्ष निह आिब सकल। नेनपनमे हम हुनका किहयो देखने रिहयिन की \nनिह? सेहो हमरा İमरण निह अिछ। \nहमर माए शाली, वाİतवमे एकटा देवीक रूपमे  एिह संसार मे आएल छलीह। हुनकर वणर् तँ Įयाम छलिन मुदा \nसुžिर छलीह। एकदम सोटल देह। ओ Ćायः लाल आ िक हिरयर रंगक साड़ी पिहरैत छलीह आ माथ पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nिसनूरक टीका लगबैत छलीह। एिह पिरधानमे ओ एकदम सुžिर लागैत छलीह। एकदम सांतेरी माए-सन। \nहमर जनम एकादशी िदन भेल छल, एिह लेल माए हमर नाम िवňल राखने छलीह। एिह धरतीक पाथरसँ \nबनाओल गेल āी िवňल केर कारी Ćितमा ओिह िदन ओिह मंिदरमे İथािपत कएल गेल रहैक, ई बात हमर \nमाए बतौने छलीह। ओ अपन मधुर आबाजसँ हमरा िवठू किह बजबैत छलीह। \nकामŸ Ćधान (हमर बाप) केँ पणजी शहर चिल गेलाक पĀात् हमर मायक हालित आब साँचिहमे बहुत खराप \nहोमए लागल छल। समूचा गाम ओकरा  मंिदरक दासीक सदृश देखैत रहय जखन िक ओ एकटा पितवर्ता \nनारी छलीह। गामिहमे एकटा ƙाŌणक घरमे बिहकरनीक काज क’ कए ओिहसँ ĆाĢत मजूरीसँ ओ हमर पालन-\nपोषण कएने छलीह।  \n  \n  \n(ƅमशः) \n  \nāी तुकाराम रामा शेट (जĠम 1952) कॲकणी भाषामे ‘एक जुवो िजएता’—नाटक, ‘पयŭवरण गीतम’, ‘धतŸरेचो \nİपशर्’—लघु कथा, ‘मनमळब’—काĭय संƇह केर रचनाक संगिह कैकटा पुİतकक अनुवाद,संपादन आ Ćकाशनक \nकाज कए Ćितिơत सािहĜयकारक रूपमे  ख्याित अिजर्त कएने छिथ। Ćİतुत कॲकणी उपĠयास—‘पाखलो’ पर \nिहनका वषर् 1978 मे ‘गोवा कला अकादमी सािहिĜयक पुरİकार’ भेिट चुकल छिन। \n  \nडॉ शंभु कुमार िसंह \nजĠम: 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा, गामिहसँ,आइ.ए., बी.ए. \n(मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार \nसँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा (NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] “मैिथली नाटकक \nसामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nमैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता,कथा, िनबंध आिद समय-समय पर Ćकािशत। वतर्मानमे \nशैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nसेबी फनŮडीस \n  \n  ƅमशः  \nबालानां कृते- \nदेवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-\nपिÿकामे कथा, लघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत \n(2004 ई.)   \n नताशा: मैिथलीक पिहल-िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n नताशा अठारह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n \nनताशा उžैस  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \n \n  \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर \nसभ पाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी। \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवाफोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, \nMithilakshara orPhonetic-Roman.) \nLanguage: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, \nMithilakshara and Phonetic-Roman/ Roman.)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nइंिग्लश-मैिथली कोष/ मैिथली-इंिग्लश कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदान ई-मेल \nŅाराggajendra@videha.com पर पठाऊ।   \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. \nसवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary.   \n \n१.पĽी डाटाबेस आ \n२.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n१.पĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण/ संकलन/ सĦपादन-पĽीकार िवńानĠद \nझा\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं  गजेĠƖ ठाकुर\n Ņारा) \nजय गणेशाय नम: \n \n(80) ।।32।। \nघनेश सुता रघुनĠ दन गोिवĠ द (219/02) परमानĠ दा: (92/05) पबौली सै रतन् दौ (30/08) िशवदþ सुता \nभानुदþ (43/08) (62/07) कृį णदþ हरदþ रूपदþा: (63/08) टकबाल सै िशरू  दौ (09/06) माě डर सै \nसुधाकर Ŀौणा।। हरदþ सुतौ रतनूक: खौआल सै हिर दौ (22/01) (169/01) हिर सुता सोदरपुर सै हिर \nदौ (28/08) सतo: चाĠ द Ŀौणा रतन् (43/09) सुतो गोढ़ाई अफेलौ पिनo हिर दौ (17/01) (82/07) बाछ \nसुतौ हिर गोपालौ (77/06) दिरo कुसुमाकर दौ (24/09) फनĠ दह सै गोिवĠ द Ŀौणा हिर सुता राजनपुरा \nदिरहरा सै जीवेदौ (16/01) िदवाकर सुतौ बाटुक: सिरसब सै माने दौ (27/03) विलo बसाउन Ŀौ (32/07) \nबाइ सुतौ (78/03) पराउ जीवे कौ मिहयासोदरपुर सै हिरनाथ दौ (23/10) कुo बंशवŀर्न Ŀौणा जीव सुतौ \nिवį णुपित गणपित रखवारी हिरअम सै खूदी दौ (31/09) (139/04) खूदी सुतौ (48/05) धरमूक: कटमा \nमाě डर सै रिवपित दौ (24/05) मo मo उपाoरिवपित सुतौरतनू राम (178/01) (36/105) लाखन वु िŀकरा: \nउजान वुधवाल सै देवे (22/08) बेलउँच सै गयािदĜ य Ŀौणा रघुनĠ दन सुता और खě डबला सै \nमo मo उपाoिवĮ वĦ भर दौ (04/06) मo मo उपाo दामोदर सुतौ अिग्नहोिÿक मo मo उपाoिवĮ वĦ भर: हिरअम सै \nगयन दौ (19/03) गयन सुता राजनपुरा दिरहरा सै बसावन दौ (32/04) बाइ (34/08) सुतौ बसावन: \nबहेराढ़ी सै जनादर्न दौ (10/01) जनादर्न सुता नरउन सै कोने दौ (14/05) सकराढ़ी सै जीवेĮ वर Ŀौणा \n(53/04) बसावन सुता सोदरपुर सै मo मo उपाo नासे दौ (23/01) मo मo भासे सुता दामोदर पुरूषोþम \nकृį णा: सतo शंकर दौ (24/07) (89/06) शंकर सुता रितकर (41/07) लŞ मीकर वुिŀकरा: फनĠ दह सै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nबासुदेव सुत महेĮ वर दौ कुजौली सै शिशकर अिग्नहोिÿक महामहोपाğ याय िवĮ वĦ भर (95/08) सुतौ भवेश: \n(49/06) दिरहरा सै महेश दौ (23/03) दाशेसुता (247/03) शंकर महेश महादेव भीम \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \n  \n(81) \nरामदेवा: (81/03) शिƅरायपुर नरउन सै नारू  दौ (25/05) जगŀर (318/08) Ćoमुशे सुतौ लाखू नारू  शै \nबेलउँच सै जयािदĜ य दौ (30/09) पě डुआसै हĪ लेĮ वर Ŀौणा नारू  सुतौ हĪ लेĮ वर: (85/05) बेहट माě डर सै \nसोम दौ (20/01) सोम सुता (54/10) रितकर बाइ चाणा: (131/05) सिरसब सै माने सुत गंगेĮ वर दौ \n(27/09) खौआल सै नोने Ŀौणा महेश सुतौ भवानी (42/02) नाथ: कटमा हिरअम सैभवपित दौ (25/09) \nिवभू सुता (51/06) (37/04) बसावन जसाइन िवį णुपित भवपित िगिरपितय: िदगउĠ ध खौआल सै सतू दौ \n(11/02) नोने सुतौ āीधर: धोसोत सै रिवकर दौ (56/03)  āीधर सुतौ रालूक: पिनचोभ सै धराई दौ \n(26/06) सकo भीम Ŀौणा शतू सुता हलधर काĠ ह िशव मिहपितय: कुजौली सै िदवाकर सुत मधुकर दौ \nपिनचोभ सै मांगु Ŀौणा भवपित सुतौ रमापित िसहौली माě डर सै ओहिर दौ (31/01) ओहिर सुता िसमरवाड़ \nसोदरपुर सै रूपे  दौ (28/08) अपरा हिर सुतौ रूपेक : िमŇी खौआल सै राम दौ (21/10) फनĠ दह सै मोिर \nĿौणा रूपे  सुतौ (60/01) नारू  Ćo गदाधर (2066/06) गागु Ćo नारायण कौ उजान वुधवाल सै दैवे दौ \n(22/08) बेलउँच सै गयािदĜ य Ŀौणा एवं धराधरिववाह समांĢ त ।। शुभ शाके 1778 सन् 1263 सालāावण \nकृį णतृतीयायां िदनकरौ पě डुआ सै पाँ हषŭनĠ द िलिखत िसंह ठ. लŞ मीधर सुतो गणेश: पतनुका माě डर सै \nघनĮ याम दौ (22/04) िवधूपित सुता Ćाणपित जी उँतपित Ćभापित वेणी का राधवास सिरसब सै गंगेशवर दौ \n(27/09) खौआल सै नोने Ŀौणा Ćाणपित सुता काशी (44/09) लड़ावन नरिसंहा देउँरी खě डबला सै सािĠह \nदौ (22/09) सकराढी सै देवे Ŀौणा लड़ाउँ सुतो रामदेव \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \n  \n(82) ।। 33।। \nहोराई कौ कĠ हौली एकहरा सै टूनी दौ (25/01) टूनी सुतो हिरपित कुजौली सै िगरीĮ वर सुत हरीĮ वर दौ \nमाě डरसै नोने Ŀौणा होराई सुता मधुसूदन गोपीनाथ लŞ मीदेवा: गढ़ खě डबला सै माधव दौ (28/04) हराई \nसुतौ माने सोनाकौ दिरहरा सै ƇहेĮ वर दौ अĪ य सै साठू Ŀौणा माने सुता धारू  (74/08) (38/05) चाण \nजीवेका: बुधवाल सै गंगेĮ वर दौ (11/06) माě डर सै जीवेĮ वर Ŀौणा चाĠ द सुतौ माधव: नरउन सै िदवाकर \nसुत िदनकर दौ (24/08) दिरo कुसुमाकर Ŀौणा माधव सुता बेलऊँच सै भवािदĜ य दौ (30/09) (63/06) \nहरदþ सुता पौखू रित भवािदĜ य सोमा शिƅरायपुर नरउन सै योगीĮ वर सुत हिरĮ वर दौ (25/05) िवİ फीसै \nहोराई दौ (71/08) भवािदĜ य Ćo भवाई सुता शंकर रघु गॲढ़ेका Ņारम खौआल सै धारू  दौ (21/04) धारू  \n(83/10) सुता िशरू  पदम लाखू गादूका: एकहरा सै āी कर सुत चाĠ द दौ खौआल सै मूसेहर भूले Ŀौणा \nमधुसूदन सुता उमापित (84/01) िवńापित (26/103) लŞ मीपित Ćo भņा: अनलपुर करमहा सै रघु सुत िशव \nदौ (02/08) भवेĮ वर सुतौ धमŭिदĜ य: नरउन सै गौरीĮ वर दौ (03/07) टकबाल सै रूद  Ŀौणा धमŭिदĜ य सुतौ \nबासुदेव: ƙŌपुर जिजवाल सै काĠ ह सुत नारू  दौ (25/08) वरूआली  सै रिव Ćिसŀ रूिचकर  दौिहÿे Ŀौ \n(74/07) बासुदेव सुतौ रघु खूदे कौ मुराजपुर विलयास सै िशवािदĜ य सुत सवŭिदĜ य दौ (12/09) िशवािदĜ य \nसुतौ सवŭिदĜ य: हारीपाली सै राम दþ दौ (41/02) पवौिल सै बागे Ŀौणा साğ य Ćo सवŭिदĜ य (70/02) \n(41/08) सुता बाढ़ सोढ़ू नोने गोढ़े का: फरहरा बुधवाल सै भानु सुत महेĮ वर दौ (19/04) माě डर सै \nरिवदþ दौिहÿ दौ रघुसुता िशव दामू मधुसूदना सोदरपुर सै सोĪ हन दौ (21/07) सोĪ हन सुता āी (82/02) \nपित दूबेमुरािरका: कĠ हौली बेलऊँच सै हिर दौ (10/04) ĆाणािदĜ य।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \n  \n(83) \nसुतौ हिर (70/09) (14/03) गयनौ फनĠ दह सै बासुदेव सुत महेĮ वर दौ कुजौली सै शिशधर Ŀौणा हिर सुतौ \nिवĮ वनाथ Ćo रिवनाथ देवनाथौ गढ़घोसोत सै रिवपितसुत कुलपित दौ (25/10) विलयास सै मधुकर Ŀौणा \nिशव सुता महनौरा खौआल सै जीवे दौ (20/09) िमÿकर (48/02) सुतौ हरखू (55/06) जीवेकौ काको \nबेलउँच सै केशव दौ (21/07) केशव सुतो गोनू बागे कौ पाली सै लŞ मीधर Ćo माधव सुत गोपाल Ćoगोप \nदौ जिजवाल सै भव Ŀौणा जीवे सुतो पीताĦ बर: िदगउĠ ध सोदरपुर सै शक् तू सुत उचोरण दौ (22/01) \n(37/08) देवनाथ सुता िमशरू  (55/08) (50/01) (47/07) शकतू का: कुजौली वंशवŀर्न दौ (23/03) \nजालय सै मo मo रामेĮ वर Ŀौणा शक् तु सुतौ उघोरण: मधुकरयņो दिरहरा सै शंकर दौ (11/08) गुणाकर सुता \nशंकर चĠ Ɩकर सूयर्करा: िवठुआल सै नोने दौ (36/02) शंकर सुता िवरपुर सोदरपुर सै रूƖेĮ वर सुत हिरहर \nदौ बेलउँच सै रूƖािदĜ य Ŀौणा उńोरण (57/07) सुतौ गंगाधर: कड़राइन बमिनयाम सै ƇहेĮ वरसुत होरें दौ \n(22/01) होरे सुतौ िवį णुपित: सकराढ़ीसै गुणपित दौ (30/02) डालू सुतौ रघुपित कुलपित सै दौ ।। \nरघुपित सुतौ गुणपित िशवपित कुजौली सै रूपन  दौ गुणपित सुता जिजवाल सै हिरहर सुत पुराई दौ सरौभीसै \nपुराई Ŀौणा एवम् भņ मािÿक चĠ Ɩा भņ सुता घनĮ याम राम āी कृį णा बेहर खě डवला सै जनादर्न दौ \n(01/07) (40/09) मिहपित सुतौ काĠ ह: राजनपुरा दिरहरा सै िदवाकर सुत बाइ दौ (32/07) बाटू सुता \nअलय सै नारायणसुत āीकर सै खौआल सै शुिचक Ŀौणा।। ठ. (72/02) काĠ ह सुतौ िवį णुपित: कुरैल \nसकराढ़ी सै रूिचकर  दौ (24/03) लाख सुता रूिचकर।।  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \n  \n(84) ।।34।। \nशुिचकर मितकर (59/07) (46/03) रामकर कृį णकरा: (52/06) पालीसै गंगाधरसुत नरिसंह दौ विलयास \nसै रित Ŀौणा रूिचकर  सुतौ (46/09) अफेल पइमो (36/03) पाली सै सुधाकर सुतमुशे दौ (24/03) \nसुधाकर सुतौ िमÿकर Ćo मुसेक: विलयास सै रूिचकर  दौ।। मुसै सुता खौआल सै डालू सुत िवńापित दौ \nभě डािरसम सै शुभे Ŀौणा ठo (91/10) िवį णुपित सुतौ जनादर्न कुआ ितसउँत सै जीवेĮ वर सुत नĠ दन दौ \n(14/05) गणपित सुतौ नĠ दीĮ वर रघुरामॲ बरेबा सै देवे दौ।। नĠ दीĮ वर सुता गौरी मौिर चě डेĮ वर रबीका: \nपचाउँट सै  कीितर्शĦ मर् दौ।। चě डेĮ वर सुतौ āीवेĮ वर: िदशोसै बासुदेव सुत रित शĦ मर् दौ कूिचत् पě डोल सै \nसुयन Ŀौणा झून शा पिनo घनपित Ŀौणा जीवेĮ वर सुता रघुपािणहिरपािण रंजन (51/06) राम नĠ दन (36/02) \nमाधूका: सुदै बेसउँच सै होरे दौ (30/07) सोदरo काĠ ह Ŀौणा (147/05) नĠ दन सुतौ गोपीनाथ िवजहरा \nमाě डर सै िशरू  दौ (29/03) रितकर सुतौ हेलूक: पबौली सै āीदþ दौ (20/05) āीदþ सुता माě डर सै \nबागेĮ वर दौ (17/01) कुजौली सै राजू Ŀौणा हेलू सुता िबइ िशरू  लाखू परभू ज्ञाना: कुजौली सै सुपन दौ \n(30/05) दिरहरा सै सुपन दौणा िशरू  सुता साधुकर (37/04) मानुकर भİ करा: सकुरी गंगोली सै डालू सुत \nसुरेदौ (05/04) िवĮ वरूप  ड़गाम सुतौबहुरूप  ए सुतौ मधुकर: ए सुतौ सवर्दþ: ए सुतौ लŞ मीदþ: ए सुतौ \nभवदþ: ए सुतो सोमदþ: ए सुतौ डालूक: ए सुता रघुपित (44/07) काĠ ह सुरेĮ वरा: बरेबासै साउले दौ।। \nसुरेĮ वर सुतॲ होरे शोरेकौ भĠ दवालसै िवधू सुत फूलहर दौ माě डरसै सागर Ŀौणा एवम् जनादर्न मािÿक \nचƅम।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \n  \n(85) \nठ. जनादर्न सुता वावू Ćo (95/04) रघुदेव (82/01) जयकृį ण जयराम (111/02) जय िशव Į याम \nगोिवĠ दा:गंगौरा बुधवाल सै रामदेव दौ (11/03) रूिचकर  (37/03) सुतौ रिवकर वुिŀकरौ एक थानू दौ \n(22/08) दिरo िĆितशĦ मर् Ŀौणा रिवकर सुता माधव साधुकर अमरू  (85/01) लोटना: (37/04) \nओझोिलबेलउँच सै धरािदĜ य सुत बाढ़ दौ (10/05) बाढू सुता जाने माने महेĮ वर गौरीĮ वर (45/07) चाĠ दा: \nभरेहा सै गणपित सुत केशव दौ सुगन सै देवनाथ Ŀौणा माधव (47/02) सुतौ परभूके: मिहया सोदरपुर सै \nरूिचनाथ  (23/01) पाली सै गांगु Ŀौणा परभूसुता बासुदेव रामदेव गोिवĠ दा: खडीक खौआल सै गौरीनाथ दौ \n(24/03) गौरीनाथ (62/09) सुतौ अमरू  उŀवौ पाली सै देवािदĜ य सुत गांगु दौ (28/03) गांगु सुता िवदू \nकुलपित āीपित (332/09) जागे का: केउँटगामा सोदरपुर सै बाइ दौ (19/01) माě डर सै होरे Ŀौणा रामदेव \nसुतौ नारायण: जगित सै काशी दौ (29/01) नोने सुता िम मांशक (87/05) िमसरू  होरे (156/08) वेणी \n(43/03) काशीका: करमा हिरअम सै िमतू दौ (28/04) दिरहरा सै रिव Ŀौणा काशी सुतौ भवानीनाथ िवठौली \nसोदरपुर सै नोने दौ (30/07) (48/05) जोर सुतौ नोने हचलू कौ माě डर सै िवशोसुत हिरकर दौ (28/05) \nहिरकर सुतौ वेणी वुिŀकरो (173/04) भंगरौना हिरअम सै केशव दौ (27/05) दिरहरा सै वŀर्मान Ŀौणा नोने \nसुता परान िवį णुपित एकमा बिलया सै रघु दौ (16/03) शुिवभाकर सुता गुणाकर मितकर िदवाकरा: गंगोरसै \nदेवनाथ दौ मितकरसुतौ रघु फनĠ दह सै माधवदौ ।। रघु सुतौ महाईक: गाउल करमहा सै बाटू सुत हिरदॱ \nसकराढ़ी सै लिनĿौणा एवम् घनĮ याम मातुकचƅम।। घनĮ याम (109/04) सुतौ कुनाईक: (116/03) \nकĠ हौली \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \n  \n(86) ।। 35।। \nसोदरपुर सै छोटाई दौ (28/081) बसाउन सुता पशुपित िवńापित (73/02) (49/07) मिहपित उँमापितका \n(136/08) खौआल सै गोिवĠ द दौ (22/01) खě डबला सै नरहिर Ŀौणा पशुपित सुता (78/05) दामू नरहिर \nāी हिरय: (44/02) मिहषी पाली सै मिहषी बागे दौ (28/03) बागे सुता थेध डालू रघुपितय: भौआल दिरहरा \nसै कारू  दौ (23/09) कारू  (40/04) कारू  सुतौ रित महाईकौ झंझारपुर करमहा सै राम दौ (02/09) राम \nसुतौ हिरहर (65/02) िदवाकरौ जगौर माě डर सै रघुपित दौ (23/06) सोदरo खांतू Ŀौणा नरहिर सुता \n(11/05) रामदेव कामदेव (153/01) (120/07) लोटाई छोटाईका: हारीपाली सै जसाई दौ (32/05) \nरघुपित (42/05) सुतौ जसाई वाचİ पितडीह दिरहरा सै भवे दौ (28/05) रिवसुतौ भवेक: हिरअम सै नोने दौ \n(16/03) विलयास सै िनितकर Ŀौणा भवे सुतॲ मेंघाकर Ćo मेधू रėाकर: बघवास सिरसव सै गौिर दौ \n(27/09) गौिर सुतौ जोर: टकवाल सै िशरू  दौ (09/06) माě डर सै सुधाकर Ŀौणा जसाई सुता लाखू \n(51/07) शंकर (809/03) गणेशा: हसौली सोदरपुर सै िशव दौ (16/05) रातू सुता बाटू रूिच  (52/03) \n(37/01) वासुदेवा: नरउन सै जगŀर दौ (33/01) बेलउँच सै जयािदĜ य Ŀौणा बाटू सुता िशव चाĠ द परान \n(133/04) िवį णुपितय: खौआल सै इबे दौ (23/02) इबे (48/06) सुतौ चौबेक: (53/01) पवौिल सै देवदþ \nदौ (24/01) देवदþ सुता विलयास सै इबेसुत शिƅ दौ गंगोली सै सोमदþ Ŀौणा िशवसुताāय शोभाज्ञानॲकें \nवभिनयाम सै कुलपित दौ (27/07) (81/06) कुलपित सुतो जाटू बाटू कॲ माě डरसै िकरतू दौ (221/02) \nिकरतू सुतो इबेक: सुपरानी गंगोली सै गोनूसुत िशवदौ पिनचोभ सै केउँदू Ŀौणा एवम् छोटाई मािÿ कचƅं।। \n(03/01) छोटाई सुतौ अिनरूŀ: (09/02) मलंिगयह कुजौली सै हिरनाथ दौ (18/02) जीवे सुतो महाई \nगौरी कौ माě डर सै सुधाक सुत चाण दौ वुधo दामू Ŀौणा (37/08) महाई सुतो गोपीनाथ: पाली सै कुलपित \nदौ (26/04) उगरू  सुतो कुलपित मिहपित के उँटू का: \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n  \n(87) \nकुजौली सै लŞ मीĮ वर दौ गंगोली सै हिरĮ वर Ŀौणा कुलपित सुतो मुथेक: खौआल सै हरपित दौ (25/04) \nहरपित सुता चाĠ द माने सोनेका: (43/09) (38/07) (77/05) पाली सै गोपाल दौ (31/06) खैआल सै \nशुिचकर Ŀौणा गोपीनाथ सुतौ (92/03) गोपीनाथ सुतौ िĆितनाथ (81/08) हिरनाथौ कुआ ितसउँत सै माधू दौ \n(34/05) माधू सुतौ रूिचदþ: लोहय सकराढ़ी सै पइम दौ (34/01) पइम सुता (87/07) िवĮ वनाथ हिरनाथ \n(164/01) लŞ मीनाथा: हिरअम सै परमू Ćo Ćभाकर सुत इबे दौ (251/03) परमू सुतॲ  इबेक: माě डर सै \nिगरीĮ वर दौ (27/05) कुजौली सै िमतू Ŀौणा इबे सुतो गोिवĠ द: बिलयास सै िमतू दौ (28/03) मिहधोध \nसुधाकर सुतौ िभतूक: टकबाल सै सोम दौ।। िमतू सुता गुणेशंकर महाई गहाईका: सोदरo माधवदþ सुत \nशुभदþ दौ सतoरėाकर Ŀौणा हिरनाथ मातृक चƅं।। हिरनाथ सुता सोम आनĠ द मांझी डुमरा बुधवाल सै \nगुणपित दौ (19/04) िवĮ वेĮ वर (44/10) सुता कुशे Ćo देवानĠ द (151/08) बसाउन (67/07) राज \n(173/09) परानमिणका: (52/05) बेलo. रूƖािदĜ य दौ नरहिरĮ वर दौणा क् विचत विलo जोर Ŀौणा (32/03) \nबहेo ठ. िवĮ वĦ भर Ŀौणा कू: न शाएवा सदुo मिण सुता (82/10) गणपित गुणपित िवį णुपित उँमापित सुरपितय: \n(40/03) रजौरामाě डर सै यग् यपित दौ (32/07) पाली सै रूद  Ŀौणा गुणपित सुतौ गोिवĠ द: सोदरo बासुदेव \nदौ (31/07) (40/03) बासुदेव सुता पाली सै होराइ Ćoहोिरल दौ (20/07) सुतथ सुतोनाथ Ćo (169/09) \nमिणधर माě डर सै मधुकर दौ (28/05) मधुकर सुता जोर जान बलभƖा: करमहा सै Ćजाकर दौ।। नाथू \nसुतौ होराई क: पबौिल सै देवदþ सुत िशवदþ दौ (।30/08) माě डर सै सवŭई Ŀौणा. \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \n  \n(88) ।। 36।। \nहोराई सुता कुजौली सै बैजू सुत ओहिर दौ (23/03) यशोधर सुतौ वैजू कौ िवशोकौ सोदरपुर सै वŀर्न दौ \n(21/02) माणडर सै भवदþ Ŀौणा बैजू सुतो नोने ओहिर अलप सै बुिŀपर Ćo वुधेदौ (181/02) दिरo गौरी \nĿौणा ( मूo नo शाo) गंगोली सै िशरू  Ŀौणा ( मूo नo शाo) ओहिर सुतो गणपित पशुपित दिरहरा सै शंकर दौ \n(34/05) (41/08) शंकर सुता बभिनयाम सै रूिचकर  दौ (15/04) रूिचकर  सुता खौआल सै āीधर दौ \n(33/04) पिनo धरािदĜ य Ŀौणा (मo नo शाo वैजू दौ) एवम् ठ. लŞ मीधर Ćथम िववाह समाĢ त ठ. गणेश सुतो \nबैńनाथ दुगŭदþौ पुड़े नाउन सै रमाकाĠ त दौ  (24/08) (76/07) िवर सुतौ Ĕ योo रामनाथ: माě डर सै \nरितपित सुत लाखन दौ (32/06) लाखन सुते मेध (247/06) धरमू कौ कुजौली सै āीकर दौ (30/06) \nāीकर सुतॲ ज्ञान (131/06) मधुकरपņो दिरहरा सै चाण दौ (34/05) चाण ĆoचĠ Ɩपित सुतो मितकर \nवभिनo (54/05) रूिच  दौ Ĕ योितिĭवर्द रामनाथ सुतौ āीधर (77/02) पबौली सै कĪ याण दौ (30/08) \n(189/10) रामदþ सुता (52/01) (48/02) शुभे कĪ याण जसाईका: बेलउँच सै जोर दौ (19/07) पवौिल \nसै देवधर दौ।। कĪ याण सुता करमहा सै िवńापित दौ (26/09) (58/05) शĦ भू सुता िवńापित घनपित \nमिहपितय: माě डर सै मनोरथ दौ (09/03) मनोरथ सुता जीवे शीरू  चाण:(71/01) जालय सै रामेĮ वरसुत \nमिहघर दौ यमुगाम सै गेणाई Ŀौणा िवńापित सुतो भगीरथ: विलयास सै शीरू  दौ (32/03) शीरू  सुता \n(57/03) (85/02) बसाउन भवनाथ नोने सोने का (90/10) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n  \n(89) \nबहेराढ़ी सै नरहिर सुत िवĮ वĦ भर दौ (07/06) खौआल सै रघुपित दौणा āीधर सुता गणेĮ व नरोþम \nधरनीधरा: सोदरपुर सै वेणीसुत रितनाथ दौ (35/06) वासुदेव सुतो वेणी काशी कौ माě डर सै नगाई सुत \nिवĮ वĦ भर दौ फनĠ दह सै जगĠ नाथ Ŀौणा वेणी सुतो रितनाथ: पाली सै देवािदĜ य सुत बागे दौ (35/02) \nदिरहरा सै कारू  Ŀौणा रितनाथ सुतो āी कृį ण (165/08) अच् युतौ पाली सै िवį णोदेवसुत कामदेव दौ \n(32/05) िवį णुपित सुता बासुदेव कामदेव बo (03/10) सोमदेवा माě डर सै बसाउन सुत देशरथ दौ \nसिरसब:हलधर दौिहÿ दौ।। कामदेव सुता माě डर सै िशरू  सुत साधुकर दौ (34/07) साधुकर सुतो नरपित \nरिव: हिरअम सै िवमूसुत जसाउन दौ (33/03) जसाउन सुता माě डर सै सुपे सुत िगरू  दौ पाली सै वद \nĿौणा धरनीधर सुतौ रमाकाĠ त कमलाकाĠ तो बेहर (91/07) करमहा सै रामचĠ Ɩ दौ (27/02) जयदे सुतौ \nबासुदेव िशवदेवॲ (98/06) पवौली सै रूिचदþ सुत रघुदþ दौ (30/01) रघुदþ सुता बिलयास सै होरे सुत \nसॲढू दौ (15/04) दूबे सुता शिक्त āीधर गणपितका पाली सै नरिसंह दौ।। गणपित सुता हेलू (47/02) \nसुरे होरेका आĿया गंगोली सै सोमदþ दौ।। अĠ Ĝ यो टकबाल सै माधव दौ (09/07) दिरहरा सै सोढू Ŀौणा \nहोरे सुतौ बाटू कौ बेलऊँच सै िदनकर दौ (128/24) सोदू  सुता कुजौली सै जीवे सुत महाई दौ \n(135/01) महाई सुतौ रतनू पूरखूकौ सोदरपुर सै (34/04) देवनाथ दौ देवनाथसुतोनाथू (70/01) (73/03) \nपौथू कौ पाली सै नादू सुत यशु दौ सिरसब सै खांतू Ŀौणा बासुदेव सुतौ रामचĠ Ɩ भगीरथौ (78/06) \nसोदरपुर सै िनकार दौ (23/02) मo मo गोिवĠ द (49/03) सुता रघुनĠ दन (39/08) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \n  \n(90) ।। 37।। \nगोĠ दू (66/04) िनकारा: खौआल सै वीर दौ (30/05) (44/03) बाइ सुतौ वीर: बेलउँच सै धरािदĜ य सुत \nमहािदĜ य दौ टकo दूनभ Ŀौणा (47/07) वीर सुतौ रंजन (73/05) परानौ हिरअमसै लाखू दौ (25/08)   \n(65/06) लाखू सुतौ खखनू धारू  कौ दिरहरा सै नारू  सुत लाखू दौ वुधवाल सै गंगािदĜ य Ŀौणा िनकारसुता \nमिहपित (77/04) (272/04) (103/04) चूड़ामिण िवį णु कृį ण हिरनĠ दन (75/01) लक्षमन अच् युता: \n(63/08) वुधवाल सै चाण सुत धारू  दौ (35/01) रूिचकर  सुता चाण (46/03) िदनकर नोने का: \n(49/02) माě डर सै कोने सुत जीवेĮ वर दौ बुधवाल सै डालू Ŀौणा चाण सुता मानू (48/06) (73/06) मित \nरितपित (52/08) āी पित (77/07) धरापित Ćo धारू  का: बेलउँच सै गयािदĜ य सुत कृį णपित दौ (29/08) \nपणडुआ सै शुभंकर Ŀौणा (77/01) धारू  सुतौ रघुनाथ जी (89/09) जीवनाथॲ (78/10) एकहरा सै \nकृį णपित सुत āी पित दौ (22/08) (42/03) िदने सुता गुणपित (304/04) कृį णपित शुńापित नरपितय: \nअलय सै हिर दौ।। कृį णपितसुता (45/01) कुलपित (50/07) āीपित रमापितय: जिजवाल सै लाखू दौ \n(17/03) गौरीĮ वर सुत रėपािण सुतौ जीवे लाखू कौ फनĠ दह सै िवदू दौ।। लाखू सुतौ रघुपािण (72/05) \n(189/04) हिरपािण करमहा सै गंगेĮ वरसुत राम दौ (35/03) माě डर सै रघुपित Ŀौणा āीपित सुता सोदरपुर \nसै भƖेĮ वर सुत सोĦ हल दौ (33/01) बेलउँच सै हिर Ŀौणा रामचĠ Ɩ सुता रामकृį णा कृį ण लŞ मीकांता दिरहरा \nसै रामचĠ Ɩ दौ (22/05) (47/03) हिर सुता मित गोिवĠ द दामू (75/02) मधुसूदन āी हिर का: (4/03) \nबेलउँच सै जयािदĜ य सुत सुधे दौ (30/09) सुधेसुता (43/07) माधू िमÿकर (60/09) यशु (51/09) \nगुणेका: पाली सै हचलूसुत िदनकर दौ (35/01) माě डर सै सुरसर Ŀौणा गोिवĠ द सुता केशव अजूर्न \nĆदभूभना: करमहा सै रिव सुतमांगु दौ (20/08) रिव सुतो मांगुक: तĪ हनपुर सै गोिवĠ द सुत गोपाल दौ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \n  \n(91) \n(25/01) पाली सै नĠ दीĮ वर Ŀौणा मांगू सुता महाई (179/06) (68/05) नरहिर िवशोका दिरहरा सै हिरकर \nसुत पŃूकर दौ (10/09) पŃकरसुतो (58/01) रघु काĠ हु कौ जिजवाल सै सोमसुतमाधव दौ (31/01) \nमाधव सुतौ देघ: उचित सै हटवय सुत माधवदौ खौआल सै भवे Ŀौणा अपराĆदूभन सुता गौरीपित (97/03)  \nरघुनाथ (78/04) रघुनाथ लŞ मीनाथा खě डबला सै मेघदौ खौजग: ĆńूĦ म सुता रामचĠ Ɩ रामभƖ वलभƖा: \n(60/01) (06/02) बलभƖा: बुधवाल सै मिण सुत िवį णुपित दौ (36/07) िवį णुपितय िशवनाथ: खौआल सै \nयशोधर दौ (31/04) (39/03) (88/01) रामकर सुता हिर गणपित कुशा: हिरअĦ ब सै हारू  सुत िशरू  दौ \n(19/01) विलयास सै रूिच  Ŀौणा गणपित सुतौ यशौधर सिरसद  केशव दौ (29/06) विलयास सै िनितकर \nĿौणा यशोधर सुता जिजवाल सै रघु दौ (12/08) शंकर सुता भैरवपुर होरे शोरे का दिरहरा सै धराधर सुत \nलाखू दो करमहा सै धार रघुसुतौ देवदþ भवे कौ माě डर सै रतनू सुत बागे दौ नरउन सै शिश Ŀौणा \nरामचĠ Ɩ सुतौ रघुनĠ दन (02/04) (83/06) हिरनĠ दनौ खě डबला सै रितनाथ दौ (33/03) जी सुता रामनाथ \nपॉथू हिरहरा बेलoबाढू सुत मानू दौ पाली सै शुभंकर Ŀौणा (64/08) पौथू सुतौ रितनाथ: बहेo शंकर दौ \n(27/01) मितĮ वर सुताजोर महनूकुशे जीवे शंकर सकo िनितकर दौ।। शंकर सुताहोिरल रėपािण राघव \n(236/01) शूलपािण का सिरसब सै इन दौ (20/04) (69/01) ƇहेĮ वर सुतारूद चाण (44/03) इĠ Ɩ \nमहेĠ Ɩ (147/08) (60/02) रिवका: करमहा सै लŞ मीपितक्षो इन सुतॲ थेध सुधाकरौ पिनo मिह सुत रतनू दौ \nमाě डर सै नगाई Ŀौणा रितनाथ सुता मिहषी बुधवाल सै डालूसुत āीदþ दौ (10/1) सूयर्कर सुतौ राम लाखन \nखě डबला सै बलभƖ दौ लाखन Ćo लक्षमन सुता ƇहेĮ वर (57/09) भोगीĮ वर मितĮ वर नĠ दीĮ वरा: तÿाńो \nितसूही सै गुणेĮ वर दौ अĠ Ĝयो पě डुआ सै हĪ लेĮ वर दौ भोगीĮ वरसुतो धार धाने कौ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \n(92) ।। 38।। \nमाě डर सै सागर दौ।। धारू  सुता āीपित िगरपित ठालू Ćo रितपित मिणपित गणपितकां विलयाससै िवभाकर \nसुत िमÿकर दौ गंगोली सै सादू Ŀौणा रितपितय Ćoडालू सुता जिजo अमांई दौ (12/05) ƇेहĮ वर Ćo. अमांइ \nसुता दिरहरा सै पॉंथू दौ (23/08) कोने सुतो पॉंथूक: फनo हिरनाथ दौ।। पौथू सुता सोदo देवनाथ दौ āी \nदþ सुता कृį णदाश पुरूषोþम वलभƖा: माě डर सै िवशो सुत बासुदेव दौ (27/01) कुलपित सुतौ िवशोक: \nकरमहा सै जागू दौ  (53/06) िवशो सुतो वासुदेव: बुधवाल सै देवे सुत सोम दौ (22/08) सोम सुता जीवे \n(41/03) (88/07) (74/09) भवे अमरू  बाइक: गढ़: माě डर सै िदनकर दौ (22/08) (80/04) िदनकर \nसुता जमुनी जिजवाल सै महेĮ वर सुत रिव दौ ितसुरी सै खाजो Ŀौणा वासुदेव सुतो रूपधर : पाली सै सुरपित \nदौ (25/01) वागू सुता गोिवĠ द (62/02) दामोदर माधवहिरहरा: (89/08) (81/04) माě डर सै बुिŀकर दौ \n(27/04) वुिŀकर सुता भवनाथ रिव (64/02) गोरीका।। गोिवĠ द सुतो सुरपित बनमाली हृिषकेशा: दिरo रिव \nसुत भवे दौ सिरo गोिर Ŀौणा सुरपितसुता खौआल सै माने दौ (36/01) माने सुता वेद गĭ वर् (90/09) नोने \nगोिवĠ द धाने अमरू  शंकरा: बहेराढ़ी सै गदाघर दौ (25/04) गदघर सुतो िवį णुपित (49/03) सकराढ़ी सै \nगोिवĠ द सुत चाणौ दौ (05/08) खě डबलासै मेघ Ŀौणा एवम् रमाकाĠ त मातृक चƅं।। रमाकाĠ त सुता िसहौिल \nमाě डर सै मिहपित सुत बलदेव दौ (31/08)  (54/02) इबे सुतौ िवभाकर भगीरथ दौ सोदरपुर सै वŀर्नसुत \nहिरनाथ दौ (21/03) दिरहरा सै राम Ŀौणा िवभाकर सुतौ वैिदक िवĮ वĦ भर हीरेदेवौ वुधवाल सै लाखूसुत गोपी \nदौ (19/06) लाखू सुता \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \n  \n(93) \nसुता गोपी (85/07) गौरी रूदा : खौआल सै बुिŀकर दौ (14/05) बभिनo रूिचकर  Ŀौणा गोपी सुतो दामोदर: \nखौआल सै सोजू दौ (19/09) िकशोटू सुता िवशो रघुशोभीक टकo िĆितकर दौ।। रघु सुतो सोजू \n(85/07) जगĠ नाथौ करमहा सै गणपित दौ जिजo सोम Ŀौणा सोजू सुतो रंजन: पिनo लाखू दौ (30/01) \nसकराढ़ी सै हिरĮ वर Ŀौणा वैिदक: िवĮ वĦ भर (86/01) सुतो हिरपित (92/01) मिहपित खě डबला सै \nमoमo ढ़o दामोदर दौ (32/07) हिरअम सै गयन Ŀौणा मिहपित (77/03) सुता बलदेव जयदेव भागीरथा: \nघुसौत सै जगतगुरू o. सदानĠ द दौ (29/01) कंटकोŅार कारक मoमo (82/02) मधुसूदन सुतो कृį णानĠ द \n(82/05) जगþगुरू मo मo सदानĠ दो दिरहरा सै शक् तूसुत इन दौ (25/06) शक् तू सुता होरे चाण इन शोरे \n(49/01) मिहĠ Ɩा: (66/02) बेलउँच सुधे दौ (37/08) पाली सै िदनकर Ŀौणा इन सुतो āीराम: (128/02) \nहिरअम सै पीताĦ बर दौ (31/08) मांगु सुतो पीताĦ बर गुदीकौ माě डर सै रमापित दौ (22/04) पक्षधर सुतो \nमिहपित रमापित ितसुरी सै ƇहेĮ वर दौ।। रमापित सुता नरउन सै खांतू दौ (19/03) माě डर सै वागीĮ वर \nĿौणा पीताĦ बर सुता सकराढ़ी सै सुधाकर दौ (34/09) अपरा लाखू सुतो सुधाकर: करo बाराह दौ (20/8) \nखě डoज्ञानपित पाली सै जगत् गुरू  मo मo सदानĠ द सुता पबौली सै भरथी दौ (30/09) रूिचदþ सुतो उńे \nज्ञानो हिरअम सै िवभू दौ (33/03) खौआल सै रातू Ŀौणा सुधाकर सुतो परमुक: पाली सै हिरपािण दौ \n(31/06) हिरया ज्ञान सुता रामदेव कामदेव (88/09) (55/02) (78/01) भवदेव कृį णदेव पाली सै महाई दौ \n(21/03) महाई सुता (65/07) परान हरखू गोिवĠ दा सकo गुणे सुत िवńापित दौ सुरगन सै होरे Ŀौणा \nरामदेव सुता भरथी खुदाई (93/06) यदुनाथ िĆितनाथा (03/02) सकराढी सै āीपित दौ (24/03) मतीĮ वर \nसुता रघु (80/01) गणपित āीपितय: अलय सै हेलू दौ (21/06) नारायण सुतो हेलूक: माě डर सै रिवदþ \nदौ (19/05) टकबाल सै बाटू Ŀौणा हेलू सुता सतo िदवाकर दौ (24/07) िदवाक सुतौ (59/08) गौरीĮ वर: \nपिनo āी पित दौ।। āी पित सुता करमहा सै रितघर सुत पशुपित दौ (30/03) \n  \n(94) ।।39।। \nपशुपित (173/04)  सुता भागीरथ दशरथ (232/04) मनोरथा एकहरा सै महाई दौ (26/07) माě डरसै \nज्ञानपित Ŀौणा भरथी सुता शंकर (219/03) शुभंकर िवĮ वभरा: कुजौली सै पागु सुत माधव दौ  (30/06) \nपागु सुतो राम भीम गोढ़े माधवा बहेराढ़ी सै ढोढ़े सुत रितकर दौ (19/09) अपरा ढोढ़े (40/06) सुतो \nरूिचकर  रितकरौ माě डर सै िवशो सुत सुधाकर दौ (19/02) करमहा सै गंगेĮ वर Ŀौणा रितकर सुतो िवदूक: \nखौआल सै āीकर सुतरामकर दौ रामकर सुतो रėाकर होरे कौ (54/07) पाली सै नĠ दी सुत बागू दौ \n(21/06) माě डर सै सुरपित Ŀौणा माधव सुता माě डर सै राम सुत गोĠ टू दौ (31/09) चĠ Ɩपित सुता गोढ़े \n(40/07) गौिर राम रूिच  (61/06)  पराना: वुधवाल सै गुणीĮ वर सुत देवे दौ (22/08) बेलo गयािदĜ य Ŀौणा \nराम सुतो गोĠ इका हिरअम सै दामू दौ (27/06) दामू सुता धनपित (47/04) िवधुपित नरपित सुरपित \n(237/07) (70/08) नरपित सुरपित (82/07) चĠ Ɩपितय: उदनपुर जिजo दामु सुत पागु दौ (25/02)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \n(68/08) पागु सुता माě डर सै हिर सुत गंगेĮ वर दौ (22/02) हिर सुता गंगेĮ वर (77/02) भवेĮ वर कारू  \nभानुकर िकितर्कर िवńाकरा: जिजवाल सै हिर सुत जायी दौ भě डािरसम सै साठू दौणा।। गोĠ इ सुतो बाटूक: \nजिजवाल सै गुणे सुत रिव दौ (12/01) रिव सुता नरउन सै मुशेसुत धारू  दौ वटोढ़ी सै रूिचकर  Ŀौणा एवम् \nबलदेव मािÿक चƅं।। (111/11) बलदेव सुतौ सोदरपुर सै नरपित सुत शुभंकर दौ (37/09) रघुनĠ दन \nसुता रमापित Ćo (44/01) बावू नरपित हरपितय: हिरअम सै बेणी सुत जुड़ाउन दौ (19/0/1) शीरू  सुतो \n(71/04) सोने बेणीकौ सकराढ़ी सै केशव दौ।। बेणी सुतो जुड़ाउन: सोदरपुर सै राय काĠ ह सुत राय महनू \nदौ (21/07) काĠ हू सुतो महनूक: करमहा सै रितपित दौ (21/08) रितपित सुतो नरपित (50/01) गंगोर सै \nकेशवनाथ दौ (19/06) पाली सै दुगŭिदĜ य Ŀौणा \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \n  \n(95) \nराय महन् सुतो िवį णुपित (66/05) बेलऊँच सै ĆाणिदĜ य सुत सुपे दौ (33/01) अपराĆाणािदĜ य (69/04) \nसुतो सुपेक: अलयसै वाİ तु दौ (48/03) सुपे सुता िशरू  रूिच  भवे बुिŀकरा दिरo िवशौ दौ (30/06) \nिवशोसुतो नोनेक: (76/08) वभिन सै एंठोदौ जेठौरसकo िदवाकर Ŀौणा (37/08) पाली सै िदनकर Ŀौणा \nजुड़ाउनसुता माoजोर दौ (26/09) गागे सुता जोर मनोरथ गोिवĠ दा खě डबला सै गंगहिर दौ।। जोर सुतो \nāी नाथ मितनाथौ वभिनयाम सै इशर सुत गढ़कू दौ माě डर सै जोए Ŀौणा नरपित सुता (81/04) भागीरथ \nशुभंकर दशरथा बुधवाल सै मिण सुत सुरपित दौ (36/07) सुरपित सुतो पदूम: सोदरपुर सै सुधाधर सुत \nबासुदेव दौ (36/07) बासुदेव (53/09) सुतो छोटाई (305/02) कामदेवो करमहा सै रघु सुत चƅपािण दौ \n(20/08) देवे सुता रघु राम रूिच  इबन काĠ हा पबौली सै सुपन सुत देवदþ दौ (20/05) फनĠ दह सै \nिवĮ वनाथ Ŀौणा रघु सुता (60/05) ठकरू  हरदþ (61/02) केशव चƅपािण हिरपािण रĜ Ġपािणय एकहरा सै \nकोचे सुत महाई दौ (26/07) महाई सुता रतन् राम (128/02) वेणी चाणा सोदरपुर सै रिवनाथ सुत \nमo मo देवनाथ दौ (37/08) पाली सै यशु Ŀौणा चƅपािण सुता सकo नĠ दी सुत नोने दौ (05/08) गंगोर सै \nरघुनाथ Ŀौणा शुभंकर सुता करमहा सै राघव सुत िवराई मo मo देवनाथ दौ (37/08) पाली सै यशु Ŀौणा \nचƅपािण सुता सकo नĠ दीसुत नोने दौ (05/08) गंगोर सै रघुनाथ Ŀौणा शुभंकर सुता करमहासै राघव सुत \nकाई िवराईद िवराई सुता माě डर सै िशव सुत अिनरूŀ दौ (39/04) गोिढ सुता िशव (111/02) हिरभवाईका \nसोदरपुर सै देवे सुत पौखू दौ (51/04) धीरेĮ वर सुतो देवेक: दिरहरा सै िसŀेĮ वर दौ।। देवे सुतो जोर \nपौखूक घुसौत सै गुणाकर दौ विलयास सै āीधर Ŀौणा पौखू सुता चाण गॲग िशरू  सुधीकौ अलय सै रĜ नधर \nसुत भवदþ दौ माě डर सै नरिसंह Ŀौणा िशव सुतो (51/06) अिनरूŀ: बेहद खě डबला सै िदनू सुता गुणाकर \nदौ (34/08) मिहपित सुतो िदनू धनपित करमहा सै माधव ढोढे सुतो सुधाकर रामकरा (13/05) सोदरपुर सै \nकेशव दौ।।    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \n  \n(96) ।।40।। \nदिरहरा सै मुिन Ŀौणा िदनू सुतो गुणाकर: पिनo सै खोत दौ (17/01) खाँतू सुतो हिरपित: दिरहरा सै सुपन \nसुतखांतु दौ बुधवाल सै डातू Ŀौणा गुणाकर सुतो सĜ यभामाकें दिरo भवे सुत मेधू दौo रिव सुत भवे सुतो मेधू \nरतनू कौ सिरo गौिर दौ।। मेधू सुता सुपन (909/8) रितपित रमापितय: बहेराढ़ी सै बाराह सुत नोने दौ।। \nखौआल सै रितकर Ŀौणा उपर सै तेसा पं िƅक टीप अिनरूŀ सुतो मोहन मनोहरो करमहा सै राघव दौ \n(28/07) सोदरपुर सै माधू Ŀौणा अिनरूŀ सुता पाली सै पशुपित दौ (28/03) रĜ नािदĜ य सुता हिर \n(80/02) (94/03) (92/01) (81/02) गणपित नोने  सोने का: (81/02) सतलरवा सै रĜ नाकर सुत चाण \nदौ (28/09) टकबाल सै ƇहेĮ वर Ŀौणा नोने सुता कृį णपित वाचİ पित (80/05) (77/07) बाइका: दिरहरा सै \nकारू  दौ (35/02) कारू  सुता पाली सै गोपाल सुत रėपािण दौ (24/01) खौआल सै āीकर Ŀौणा कृį णपित \nसुतो पशुपित खě डबला सै ठ. चाण दौ (04/06) सकराढी सै रूद  Ŀौणा पशुपित सुता (10/06) विलयास सै \nरामनाथ सुत जगĠ नाथ दौ (32/03) रघुनाथ सुतो रामनाथ किव शेखर रोपंिकत (55/02) चĠ Ɩनाथौ हिरअम \nसै रघु दौ (31/09) रघु सुता (78/08) उńोरण (58/09) वणीकाशी (52/09) जगĠ नाथा: (58/08) \n(52/02) (801/06) माě डर सै आगिनसुत नरपित दौ (24/05) नरपित सुता (60/04) सुता सोदरपुर सै \nिवĮ वनाथ सुत रितनाथ दौ (19/01) दिरहरा सै मुिन Ŀौणा रामनाथ सुता (81/02) सुता जगĠ नाथ भमह \n(86/10) बागेका बहेराढ़ी सै िशव सुत रितनाथ दौ (27/01) िÿपुरे सुत िशव सुतो रितनाथ रूƖनाथौ गंगोली \nसै डगरू  दौ।। रितनाथ सुतो थेń: (71/04) सकo चाě डेĮ वर सुत महेĮ वर दौ जĪ लकी सै उँमापित Ŀौणा \nजगĠ नाथ सुतो महेश: खण्  डबला सै उधेसुत जगĠ नाथ दौ (22/09) बुधे सुतो उगरू  िशरूकौ  वभिनयाम सै \nउधे सुत हेलू दौ माě डर सै िकरतू Ŀौणा जाग् गू ĆoजगĠ नाथ सुता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \n  \n(97) \n(93/08) काशीनाथ भवानीनाथ Ćाžाथा: माě डर सै गागे दौ (26/09) कुजौली सै सुरपित Ŀौणा अपरा ठ. \nगणेश सुता गरीब रूिचकर  िवĮ वनाथा: जगतपुर उइिन सै महाराज रूƖनारायणासुत राजा देवनारायणा दौ \nमंगरौनी पाली सै पाँ मोहन Ŀौणा एवम् ठ. बैńनाथ मातृक चƅं।। Ĕ येį ठ कृį ण ÿयोदशयां बुधे \n(28.05.2003.Wednesday) अपरा ठ. लŞ मीधर सुतो पुरĠ दर: खनाम फनĠ दह सै गोशौई बलदेव दौ \n(20/06) बन् (59/03) सुतो महो गोढ़ीक: सकराढ़ी सै िदवाकर दौ।। महो गोिढ सुतो सĠ यासी रूिच  \nगोपीकौ नरउन सै गाइ सुत राम दो सिरसब सै सिĠत Ŀौणा सĠ यासी रूिच  सुता सदुपाğ याय (143/03) \nमुकुĠ द महो काशी महो िनकारा: माě डर सै गाइ दौ (22/02) ऋिष (54/08) सुतो गाइ बनमाली कौ \nखě डo होरे दौ गाइ सुता वेणी िवशोनरपितय: खुबाल सै रिवदþ दौ (25/04) रिवदþ सुता रूद  चाĠ द मित \nसवŭइ शिश शĦ मु नोनेका बिलo गोपाल दौ।। िनकार सुतो मo मo रामभƖ: सकुरी सिरसब सै शंकर दौ \n(20/04) अपरा गंगेĮ वरसुता गोगे (76/01) भोगे गोिढ (295/04) जुड़ाउना खौआल सै सूयर्कर दौ।। \nजुड़ाउन (45/05) सुता यशोधर सुधाधर मिणधरा: सतलखा सै रितकर दौ (32/09) रितकर सुतो āीकर: \n(51/02) बुधवाल सै केशव सुत नारू  दौ पकoसुपन Ŀौणा सुधाकर सुतो शंकर: टकo होरे सुत जीवे दौ \nिवİ फी सै सुधाकर Ŀौणा शंकर सुतो शूलपािण बेलo गादू दौ।। ऋिष सुत शिश सुतो गाइक: पाली सै गांगू \nĿौणा गाइ सुता विलयास सै नोने सुत अमरू  दौ फनĠ दह सै गुिद Ŀौणा मo मo रामभƖ सुता (69/03) पंिडत \nराज पदांिकत मo मo पाo मधुसूदन िवńािनिध राज पदां वैńानाथ Ćo पीताĦ बर (172/05) महो उमानĠ द \n(178/07) मo मo बागीश (232/01) िÿदě डी सĠ यासीकारक मo मo रतीशा: (129/03) भवरौलीसकराढी सै \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \n  \n(98) 41 \nāीकाĠ त दौ गोिवĠ द सुतो पृĝ वीधर: ए सुता गंगेशवर हĪ लेĮ वर राजेĮ वर यटेĮ वर: यटेĮ वर सुतो राम: ए सुतो \nचĠ Ɩकर: ए सुतो गुणाकर: ए सुतो डालू ए सुतो िĆितकर āीकरौ िÿलाठी सै राम दौ āीकर सुता रिवकर \nशंकर शुभंकर रूिचकर  मितकरा: पिनoयशोनĠ द दौ।। शंकर सुत मोने सुतो गोिवĠ द: मराढ़ सै ƅािĠत दौ।। \nसदुपाğ याय गोिवĠ द सुतो सदुगदाधर (144/07) पअनामो बुधबालसै इबे दौ।। काĠ ह सुत गंगाधर सुतो इबेक: \n।। ए सुता शंकर भानुकर (65/04) राजा पुरूषोþमा: िवजनपुर दिरo सै हिर िशव दौ।। सदुo गदाधर \nसुता गोपाल जगदीश (170/02) āी काĠ ता िशरोमिणय: यमुगाम सै नरपित सुत हिरहर दौ पालीसै रėाकर \nĿौणा सदुo āीकाĠ त सुता मनोहर मोहन पूरख बधाई हृिषकेश मधुरेशा: पिनo किवराज दौ (17/05) (59/04) \nअपरा रामदेव रामदेव सुतो वासुदेव सानोकौ बुसवनसै घृितकर दौ।। बासुदेव सुतो देवनाथ राजन \nĆo (54/04) हरपित पतौना खौआलसै होिरल दौ।। देवनाथ सुतो िशवनाथ: डीह दिरहरा सँगोरी दौ।। \nिशवनाथ सुतो किवराज: वेलासकo गोढ़े सुत पथरू  अलयसै सोने Ŀौणा किवराज सुता सकराढ़ी िवĮ वनाथ \nदौ।। मधुकर सुत साधुकर सुतो िवĮ वानाथ: पाली सै रिव दौ।। िवĮ वनाथ सुता हिरअमसै सोन सुत जयदेव \nदौ विलo लाखू Ŀौणा पिěडत पदा. मo मo मधु सूदन सुतो गोशौइ मदन वलदेवौ दिरहरा सै उँमापित सुत \nिमरवाई दौ (36/02) उपरा शंकर सुतो सुधाकर तलपुर सैगढ़वय दौ (12/02) पाली सै िधखाई Ŀौणा \nसुधाकर सुतो गुिदक: हिरअम सै गोिर दौ (16/08) माधव सुतो İ तीक: ए सुतो रूिच  गाई कौ।। रूिच  \nसुत बागे सुतो गुिदक: डीह दिरहरा सै सुपन दौ।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \n  \n(99) \nगुिदसुतो गोिढ सोनीकौ (45/01) यमुगाम सै रėाकर दौ।। गौरीसुतो उँमापित समौिल पाली सै परमगुरू  \nपठांo मo मo वनİ पित दौ (09/02) सॲसे सुतो उँमापित (224/03) िगर पित िगिरपित (63/01) सुता \nसुधापित परमगुरू  पदां िङत वाचİ पित िमā काĠ हा: (56/02) पचही जिजवाल सै लŞ मीपित दौ।। परमगुरू  \nवाचİ पित (45/04) āीराम रĜ नपािण हिरपािण āी हिरश: सतलखा सै चाĠ द दौ।। उँमापित सुतो िभरवाईक: \nबहेराढ़ी सै परान दौ (25/02) अपरा बाराह सुतो िदनकर (81/01) भानुकरौ सकराढ़ी (57/09) सै चांड़ो \nदौ (05/08) उचित हटवय Ŀौणा िदनू Ćoिदनकर सुतो परान: एकहरा सै मo मo गढ़कू दौ (28/06) \nमo मo गढूक सुतो राम (46/02) राम लाखनौ (62/05) खौआल सै भांगु दौ।। परान सुता माě डर सै शिश \nसुत गोिवĠ द दौ पिनचोभ सै धाम Ŀौणा िभरवाई सुता पाली सै नĠ दन दौ (35/04) अपरा रघुपित सुतो \nिगरीपित रėपित (92/03) सोदरपुर सै पौखू दौ (40/07) धीरेĮ वर सुत देवेĮ वर सुते (71/09) पौखूक: \nधुसौत सै गुणाकर दौ।। पौखूसुतौ चाĠ द गांगुकौ अलय सै भवदþ दौ (18/01) रėघर सुत भवदþ सुतो \nरूिचनाथ : माě डर सै नरिसंह दौ रėपित सुतो अनĠ त: सोदरपुर सै हलधर दौ (31/05) अपरा कीितर्नाथ \nसुता (81/02) गांगुहलधर जागे का: माě डर सै सोम दौ (33/02) सिरo गंगेĮ वर Ŀौणा हलधरसुत (75/02) \nखौआल सै बाइ दौ।। अनĠ त सुतो नĠ दन: सोदरपुर सै जुड़ाउन दौ (24/04) अफलसुतो (60/05) िदवाकर \nिवभाकरĆo भैरवो दिरहरा सै कोने दौ।। िदवाकर (47/07) सुतो खातर जुड़ाउनो (52/08) विलयास सै \nजयािदĜ य दौ।। जुड़ाउन सुता सतलखा सै सुपे सुत जागे दौ उदनपुर जिलo सोनू Ŀौणा नĠ दन सुतो िशव: \nकाको बेलउँच \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \n  \n(100) \nबनमालीसुत गणेश दौ पाली सै िदनकर Ŀौणा सदुo बलदेव सुतो गोशौइ (293/09)जीवनाथ सोमौई Ćo (256/07) रमाना\nथ हिरनाथा दिरहरा सै सदानĠ द दौ (33/02)भवानी नाथ सुतो सदानĠ द: (135/02)  एकहरा सै बलभƖ दौ (37/05) \n(86/04) िदनेसुता गुणपित (82/04) कृį णपित सुधापित नरपितय: अलय सै हिर दौ।। कृį णपितसुता मुरािर िवńापित Ć\nजापित टकबाल सै रामकर दौ।। नरउन सै āीकर Ŀौणा मुरािर सुतोलŞ मीनाथ: विलया सै शोरे सुत मित दौ पिनo सुधे Ŀौ\nणा (89/03) लŞ मीनाथसुतोकिवकंठाभरण पदािङत वाचİ पित यशİ पित बुधवाल सै िवĮ वेĮ वर दौ विलo जोर Ŀौणायशİ प\nित सुतो बलभƖ: दिरo सोने दौ।। बलभƖ सुता पाली सै रित सुत बसूदौ सुरगन सैिवशो Ŀौणा सदानĠ द सुतो रघुनाथ: सोद\nरपुर सै अिनरूŀ दौ (27/08) अपरा (54/03)माधव सुतो सुरपित: करमहा सै रिवकर सुत सोने दौ माě डर सै पािण दौ। \nसुरपित सुतोदेवानĠ द हिरअम सै भांगु दौ (25/08) दिरo बासू दौ।। देवानĠ द सुतो कृį णदाश:करमहा सै बासुदेव दौ (40/\n04) देवे सुता रघु राम रूिच  (46/02) (45/01)  इबन काĠ हा(45/01) \n(57/08) पबौली सै देवदþ दौ (20/05) फनĠ दह सै िवĮ वनाथ Ŀौणा(46/02) राम सुता माधव (45/02) बासुदेव अनĠ त\n िदवाकर (67/09) शंकरा: खौआलसै बुिŀकर दौ (14/05) अपरा बुिŀकर (150/05) सुतां रूपे  अमरू  िवशेका: \n(93/01)बहेराढ़ी सै धाम सुत गुणेĮ वर दौ दिरहरा सै कुसुमाकर Ŀौणा बासुदेव सुतो रघुनĠ दन: \n(92/08) दिरo जीवे दौ (28/02) अपरा जीवे सुतो (63/01) मुरारी एकo कृį णपित दौ(42/02) टकबाल सै रामकर Ŀौ\nणा कृį णदाश सुतो अिनरूŀ विलयास सै बासुदेव सुतकामदेव दौ हिरअम सै रामचĠ Ɩ Ŀौणा अिनरूŀ सुतो गोिवĠ द दाश: हिर\nअम सै िभखू दौ(36/03) परमू (35/08) सुता || \n \nभारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2.मैिथली \nअकादमी, पटना \nŅारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला \nशĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे \nशĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), \nषोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन), पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम \nशĤदसभमे ई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत \nअिछ। \n \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, \nताहूिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक \nअनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक \nधारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ चलबाक Ćयास कएलहुँ अिछ। \nपोथीक वणर्िवĠयास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माÿामे िभž अिछ। िनरĠतर अğययन, अनुसĠधान आ \nिवĮलेषणक कारणे ई सुधाराĜमक िभžता आएल अिछ। भिवįयमे आनहु पोथीकेँ पिरमािजर्त करैत मैिथली \nपाƁयपुİतकक वणर्िवĠयासमे पूणर्रूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक Ćयė रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेĠƖ मलंिगया/ धीरेĠƖ Ćेमिषर् संयोजन- गणेशĆसाद भņराई \nĆकाशक िशक्षा तथा खेलकूद मĠÿालय, पाƁयƅम िवकास केĠƖ,सानोिठमी, भक्तपुर \nसवŭिधकार पाƁयƅम िवकास केĠƖ एवं जनक िशक्षा सामƇी केĠƖ, सानोिठमी, भक्तपुर। \nपिहल संİकरण २०५८ बैशाख (२००२ ई.)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nयोगदान: िशवĆसाद सĜयाल, जगžाथ अवा, गोरखबहादुर िसंह, गणेशĆसाद भņराई, डा. रामावतार यादव, डा. \nराजेĠƖ िवमल, डा. रामदयाल राकेश, धमųĠƖ िवƫल, रूपा  धीरू , नीरज कणर्, रमेश रĽन \nभाषा सĦपादन- नीरज कणर्, रूपा  झा \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:- \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿा पर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६ \n \n \nVIDEHA FOR NON-RESIDENT MAITHILS \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n8.1.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Jyoti   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \n \nDATE-LIST (year- 2009-10) \n \n(१४१७ साल) \n \nMarriage Days: \n \nNov.2009- 19, 22, 23, 27 \n \nMay 2010- 28, 30 \n \nJune 2010- 2, 3, 6, 7, 9, 13, 17, 18, 20, 21,23, 24, 25, 27, 28, 30 \n \nJuly 2010- 1, 8, 9, 14 \n \nUpanayana Days: June 2010- 21,22 \n \nDviragaman Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23, 27, 29  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \n \nDecember 2009- 2, 4, 6 \n \nFeb 2010- 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25 \n \nMarch 2010- 1, 4, 5 \n \nMundan Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23 \n \nDecember 2009- 3 \n \nJan 2010- 18, 22 \n \nFeb 2010- 3, 15, 25, 26 \n \nMarch 2010- 3, 5 \n \nJune 2010- 2, 21  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \n \nJuly 2010- 1 \n \nFESTIVALS OF MITHILA \n \nMauna Panchami-12 July \n \nMadhushravani-24 July \n \nNag Panchami-26 Jul \n \nRaksha Bandhan-5 Aug \n \nKrishnastami-13-14 Aug \n \nKushi Amavasya- 20 August \n \nHartalika Teej- 23 Aug \n \nChauthChandra-23 Aug  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \n \nKarma Dharma Ekadashi-31 August \n \nIndra Pooja Aarambh- 1 September \n \nAnant Caturdashi- 3 Sep \n \nPitri Paksha begins- 5 Sep \n \nJimootavahan Vrata/ Jitia-11 Sep \n \nMatri Navami- 13 Sep \n \nVishwakarma Pooja-17Sep \n \nKalashsthapan-19 Sep \n \nBelnauti- 24 September \n \nMahastami- 26 Sep  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \n \nMaha Navami - 27 September \n \nVijaya Dashami- 28 September \n \nKojagara- 3 Oct \n \nDhanteras- 15 Oct \n \nChaturdashi-27 Oct \n \nDiyabati/Deepavali/Shyama Pooja-17 Oct \n \nAnnakoota/ Govardhana Pooja-18 Oct \n \nBhratridwitiya/ Chitragupta Pooja-20 Oct \n \nChhathi- -24 Oct \n \nAkshyay Navami- 27 Oct  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \n \nDevotthan Ekadashi- 29 Oct \n \nKartik Poornima/ Sama Bisarjan- 2 Nov \n \nSomvari Amavasya Vrata-16 Nov \n \nVivaha Panchami- 21 Nov \n \nRavi vrat arambh-22  Nov \n \nNavanna Parvana-25 Nov \n \nNaraknivaran chaturdashi-13 Jan \n \nMakara/ Teela Sankranti-14 Jan \n \nBasant Panchami/ Saraswati Pooja- 20 Jan \n \nMahashivaratri-12 Feb  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \n \nFagua-28 Feb \n \nHoli-1 Mar \n \nRam Navami-24 March \n \nMesha Sankranti-Satuani-14 April \n \nJurishital-15 April \n \nRavi Brat Ant-25 April \n \nAkshaya Tritiya-16 May \n \nJanaki Navami- 22 May \n \nVat Savitri-barasait-12 June \n \nGanga Dashhara-21 June  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \n \nHari Sayan Ekadashi- 21 Jul \n \nGuru Poornima-25 Jul \nOriginal poem in Maithili by Gajendra Thakur \nTranslated into English by Jyoti Jha Chaudhary \n \nGajendra Thakur (b. 1971) is the editor of Ma ithili ejournal “Videha” that can be viewed at \nhttp://www.videha.co.in/ . His poem, story, novel, research articles, epic – all in Maithili language \nare lying scattered and is in print in single vo lume by the title “KurukShetram.” He can be \nreached at his email: ggajendra@airtelmail.in \n \n \nJyoti Jha Chaudhary, Date of Birth: December 30 1978,Place of Birth- Belhvar (Madhubani \nDistrict), Education: Swami Vivekananda Middl e School, Tisco Sakchi Girls High School, Mrs \nKMPM Inter College, IGNOU, ICWAI (C OST ACCOUNTANCY); Residence- LONDON, \nUK;Husband- Sunit Chaudhary, Father- Sh. Sh ubhankar Jha, Jamshedpur; Mother- Smt. Sudha \nJha- Shivipatti. Jyoti received editor's choice  award from www.poetry.com and her poems were \nfeatured in front page of www.poetrysoup.com for some period.She learnt Mithila Painting under \nMs. Shveta Jha, Basera Institute, Jamshedpur and Fine Arts from Toolika, Sakchi, Jamshedpur \n(India). Her Mithila Paintings have been displa yed by Ealing Art Group at Ealing Broadway, \nLondon. \n  \nThe Trumpet Player Of A Musical Band’s Accompaniments \nObserving the note of a trumpet \nAmong the crowd of a band \nPerceiving the scene of emptiness \nPainted on the canvas of nature \nPicture of a roaring ocean  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \nWords of characters painted in a dark cave \nNo one can see the picture in this darkness \nAt least people can hear voice of my aspiration \nSailing yacht in the sea crossing the waves \nShort of time to hear the sound they make \nViewing the musical notes of fluctuating waves \nThe lilting sea waves are countless \nThe indefinite sky doesn’t have any end \nThe oceans, by joining each other \nMisapprehend to be endless \nOn the rotating round earth \nAn illusion of a gigantic whirl \nBut man triumphed over \nThe boundary of sea too \nMeasured its circumference \nIs the illusion of sky limited? \nIs there any end to this too? \nAccept it endless unless proved \nIn viewing words \nHearing pictures \nCrossing seas  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nCounting time-period-countries \nLeft viewing the \nPictures of the dark cave \nLeft listening to \nRoar of the seas \nCan see the voice and hear the picture \nA strange sage \nJoining the crowd of band \nTurned into a trumpet player \nOf a musical band’s accompaniments  \nNote – In the street bands in  Rajasthan, many musicians do play trumpet in \norder but at the same time many of t hem just pretend to play by bringing the \ntrumpet to the mouth. These unskilled members of a band are instructed not to \nblow the trumpet in any case. Such  musicians are addressed as band’s \naccompaniments. \n  \nVIDEHA MAITHILI SANSKRIT TUTOR- XXIV \nसंİकृत िशक्षा च मैिथली िशक्षा च- २४ \n(मैिथली भाषा जगĔजननी सीतायाः भाषा आसीत् - हनुमĠतः उक्तवान- मानुषीिमह संİकृताम्) \n-गजेĠƖ ठĸुरः \n(आगाँ) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \nENGLISH संİकृतम् मैिथली \nThis shirt is very nice. एतत् युतकं सुĠदरम् अिİत। ई अंगा बƂड नीक अिछ। \nIs this a new pair of \nshoes, dear friend? \nएतत् पादÿाणं नूतनं िकं िमÿ? ई जुþा नबका अिछ की, \nभाइ(सखी)? \nWhere did you buy this \nsaree? \nएतां शािटकां कुÿ ƅीतवती? ई नूआ कþऽ सँ िकनलहुँ? \nHow is the ‘palloo’? अĖचलः कथम् अिİत? आँचर केहन अिछ? \nI could not get a \nmatching blouse for \nthis saree. \nएतİयाः शािटकायाः अनुरूपः  \nचोलः एव न लĤधः। \nएिह नूआक िमलान बला Ĥलाउज \nनिह भेिट सकल। \nYour trouser’s cut is \nstylish. \nभवतः ऊरुकİय िवĠयासः \nिविशƠः एव भोः। \nअहाँक फुलपेंटक किटंग İटाइल \nबला अिछ। \nIt is the latest fashion \ndear. \nअĜयाधुिनकः िवĠयासः िमÿ। ई नबका फैशन अिछ, भाइ \n(सखी)। \nI too have a pair of \nearrings like this. \nमम समीपे अिप एतादृशं \nकणŭभरनम् अिİत। \nहमरो लग एहने कानबला \nअिछ। \nThe width of this saree \nis very less. \nशािटकायाः पिरणाहः बहु Ġयूनः। एिह नूआक चकराइ बƂड कम \nछै। \nThis colour suits you. एषः वणर्ः भवĜयाः युĔयते। ई रंग अहाँपर जँचै अिछ। \nHow much did you pay \nfor this sweater? \nएतİय İवेदकİय कृते िकयत् \nदþवान्? \nएिह İवीटर लेल कतेक टाका \nखचŭ भेल? \nI want to buy new \ntrousers. \nअहं नूतनम् उरुक ं ƅेतुम् \nइच्छािम। \nहम नव फुलपेंट कीनए चाहै \nछी। \nSee, his hairstyle. तİय केशिवĠयासं पĮयतु। ओकर केशिवĠयास देखू।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nThis is very beautiful, \nisn’t it? \nबहु सुĠदरमिİत खलु एतत्? ई बƂड नीक छै, छै की निञ? \nThe saree makes her \nlook older. \nशािटकया सा Ćौढा इव दृĮयते। नूआ पिहरने ओ वयसगर लगैत \nछिथ। \nThe style of this \nbangle is very \nattractive. \nकंĹणİय िवĠयासः आकषर्कः \nअिİत। \nएिह चूड़ीक िडजाइन बड नीक \nछै। \nI need a saree like \nthat. \nतादृशी शािटका आवĮयकी। ओकरसन नूआ हमरा चाही। \n  \n२४ \nचतुिवर्ंशिततमः पाठः \n  \nअńािप वयं संİकृत संभाषणİय अĥयासं कुमर्ः। पूवर्तन् पाठे वयँ Ćािणनान् नामािन संİकृतेन् कथं वक्तĭयािन \nइित ज्ञातवंतः। अिİमन पाठे तİय पुनः İमरण कृĜवा अƇे गच्छामः। इदानॴ भविłः वाक्यािन वक्तĭयािन। \nगजः अĂİय अपेक्षया बलवान्। \nĭयाƈः āृगालİय अपेक्षया ƅूरः । \nएतादृशािन वाक्यािन वक्तĭयािन। \nवाक्ये ĆािणŅयİय नाम भवेत्। \nअपेक्षया इĜयİय अिप Ćयोगः करणीयः। एतादृश वाक्यािन वक्तĭयािन। \nअÿ आगच्छतु। \nमम हİते सुधाखěडः अिİत। \n  \nभवती İपशर्म् कतुर्ं शĊोित वा। Ćयėं करोतु।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \nभाग्यāीः न शĊोित। \nभवान् शĊोित। \nितलकः अिप न शĊोित। शĊोित वा। \nितलकः शĊोित। \nमम मुƠौ (हİते) िकमिप अिİत। \nउľाटयतुम् शĊोित वा। \nशĊोित- शĊुवंित (ब.व.) \nशĊोित इित िƅयापदम् भवेत्। \nिशशुः चिलतुम् न शĊोित। \nकृषकः पिरāमं कतुर्ं शĊोित। \nअहम् एकवचनं वदािम भवंतः बहुवचनं वदेयुः। \n  \nवृŀः चिलतुं न शĊोित। \nवृŀाः चिलतुं न शĊुवंित। \nमातरः पाकं कतुर्ं शĊुवंित। \n भरतनाƀयं कतुर्ं शĊोित। \n भरतनाƀयं कतुर्ं शĊुवंित। \n  \nअहं देशं रक्षणं कतुर्ं शĊोिम। \nवयं देशं रक्षणं कतुर्ं शĊुमः। \nवयं सवų िकम् िकम् कतुर्ं शĊुमः।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \n  \nदृĮयः \n  \n-वासुदेवः आगच्छतु। एतद् अिप नेतुं न शĊोित िकम्? \n-नेतुं न शĊोित। \n-गृƩातु। इदानॴ नेतुं शĊोित। \n-शĊोिम। \n  \n  \nितलकİय लेखनी मम लेखनी इव अिİत। \nमम घटी ितलकİय घटी इव नािİत। \nएतİय युतकम् नािİत। \nएतİयाः ितलकं तİयाः ितलकम् इव नािİत। \nसंİकृत भाषा अमृतम् एव मधुरा भाषा। \nिÿवेणी कोिकलः इव गायित। \nसुदशर्नः कुĦभकरण इव िनƖां करोित। \nसुदशर्नः वकासुर इव भोजनं करोित। \nिवनोदाथर्ं वदािम। \nसĜयम् इित न िचंतयतु। \nउþमम्। \nसः मĪलः इव युŀं करोित।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \nअहम् अंधकारे अंधः इव चलािम। \nिभक्षुकः पंगु इव चलित। \nअिभनयं करोित। \n  \nदृĮयः: \n  \n-िकं भोः। मंÿी इव िवलĦबेन् आगच्छित वा। \n-क्षĦयताम्। िवलĦबः अभवत्। \n-गजः इव मĠदं चिलĜवा आगतवान् वा। \n-अहं िकं करवाणी। अहं नगरयानेन आगतवान्। तत यानम् अĂ शकटः इव मĠदं चलित İम। \n-भवतु। कः िवशेषः। \n-भवान् कृįणकुमारं जानाित खलु। \n  \nसः ....इव अिभनयं करोित। \nकािलदासः इव काĭयं िलखित। \n...इव सः उपĠयासं िलखित। \nबहुĆिसŀः सः। \n-सĜयम्। अहं āुतवान् यत सः अनूप जलोटा इव गीतं गायित इित। \n-वदित सĜयम्। वयम् अİमाकं युवकमěडले तİय सĦमानं कुमर्ः िकम्। \n-अवĮयम्। अĠय सवų अिप कुवर्ंित चेत् अवĮयं कुमर्ः। अńिप गोिơयां भवान् एतं िवषयम् उपİथापयतु। सवų \nचचŮ कृĜवा वयं िनणर्यं कुमर्ः। \n-सĜयमेव तिहर्  गच्छामः।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \n-आम्। गच्छामः। \n  \nसुभािषतम् \n  \nमातेव रक्षित िपतेव िहते िनयुĹते \nकाĠतेव चािभरमयĜयपनीयं खेदम्। \nलŞमॴ तनोित िवतनोित च िदक्षुं कीितर् \nिकं िकं न साधयित कĪपलतेव िवńा॥ \n  \nāुतİय सुभािषतİय अथर्ः एवम् अिİत। अिİमन् सुभािषते सुभािषतकारः िवńायाः महĜवं वणर्यित। िवńा माता \nइव अİमान् रक्षित। यथा माता İवपुÿं पुÿॴ वा रक्षित तदवत् िवńा अिप अİमान् रक्षित। िपता इव िपते \nिनयुंते। िपता İवपुÿं उþम् कायर्ं इव िनयोजयित। िवńा अिप अİमान् सĜकायų िनयोजयित। कांता इव \nअिभरमयित। पėी इव संतोषं ददाित। िवńा अिप-एवमेव ऐĂयर्म् ददाित। िवńाĥयासं यः करोित सः तदबलात् \nउńोग ĆाĢयात् ऐĂयर्ं ĆाĢतुम् शĊोित। अतः सः ऐĂयर्ं अिप ĆाĨोित। एवमेव तİय जनİय कीितर्ः अिप सवर्ÿ \nĆसािरता भवित। अतः अंते सुभािषतकारः वदंित- िकं िकं न साधयित कĪपलतेव िवńया- िवńा सवर्ं \nसाधयित। िकं न साधयित। इित सः Ćķं पृच्छित। \nवयम् अńतन् पठे इव इĜयİय अĭययİय पिरचयं ĆाĢतवंतः। एतिİमन् सुभािषते तİय एव अिधकः Ćयोगः कृतः \nअिİत। कथम् । पĮयंतु। \nिवńा िकं करोित- मातेव (माता इव) रक्षित। िपता इव िहते िनयुङ्ंते। \nकांता इव अिभरमयंित। \nएवम् अिİमन् Įलोके िÿवारम् इव इĜयİय अĭययİय Ćयोगः कृतः अिİत। \n \n१.िवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  Videha e journal's all old \nissues in Braille Tirhuta and Devanagari versions  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \n२.मैिथली पोथी डाउनलोड Maithili Books Download, \n३.मैिथली ऑिडयो संकलन Maithili Audio Downloads, \n४.मैिथली वीिडयोक संकलन Maithili Videos \n५.िमिथला िचÿकला/ आधुिनक िचÿकला आ िचÿ Mithila Painting/ Modern Art and Photos \n  \n\"िवदेह\"क एिह सभ सहयोगी िलंकपर सेहो एक बेर जाऊ।  \n \n६.िवदेह मैिथली िक्वज  :  \nhttp://videhaquiz.blogspot.com/ \n  \n \n  \n७.िवदेह मैिथली जालवृþ एƇीगेटर :  \nhttp://videha-aggregator.blogspot.com/ \n  \n \n  \n८.िवदेह मैिथली सािहĜय अंƇेजीमे अनूिदत :   \nhttp://madhubani-art.blogspot.com/ \n  \n \n  \n९.िवदेहक पूवर्-रूप  \"भालसिरक गाछ\"  :   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/ \n  \n \n  \n१०.िवदेह इंडेक्स  :  \nhttp://videha123.blogspot.com/ \n  \n \n  \n११.िवदेह फाइल :  \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n १२. िवदेह: सदेह : पिहल ितरहुता (िमिथला़क्षर) जालवृþ (Ĥलॉग) \nhttp://videha-sadeha.blogspot.com/ \n  \n१३. िवदेह:ƙेल: मैिथली ƙेलमे: पिहल बेर िवदेह Ņारा \nhttp://videha-braille.blogspot.com/ \n  \n१४. VIDEHA\"IST MAITHILI   FORTNIGHTLY \nEJOURNAL ARCHIVE \nhttp://videha-archive.blogspot.com/ \n  \n१५. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  मै िथ ली  पो थी क  \nआक ŭइव   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n102 \n \nhttp://videha-pothi.blogspot.com/ \n  \n१६. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  ऑि डय ो  आक ŭइव  \nhttp://videha-audio.blogspot.com/ \n  \n१७. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  वी िड यो  आक ŭइव  \nhttp://videha-video.blogspot.com/ \n  \n१८. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  िम िथ ला  \nिच ÿ क ला , आध ुि नक  कल ा  आ  िच ÿ क ला  \nhttp://videha-paintings-photos.blogspot.com/ \n  \n१९. मैिथल आर िमिथला (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) \nhttp://maithilaurmithila.blogspot.com/ \n  \n२०.āुित Ćकाशन \nhttp://www.shruti-publication.com/ \n२१.िवदेह- सोशल नेटविकर्ंग साइट \nhttp://videha.ning.com/ \n२२.http://groups.google.com/group/videha \n२३.http://groups.yahoo.com/group/VIDEHA/ \n२४.गजेĠƖ ठाकुर इ डेक्स \nhttp://gajendrathakur123.blogspot.com  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n103 \n \n२५.िवदेह रेिडयो:मैिथली कथा-किवता आिदक पिहल पोडकाİट \nसाइटhttp://videha123radio.wordpress.com/ \n  \n२६. नेना भुटका \nhttp://mangan-khabas.blogspot.com/ \n \nमहĜĜवपूणर् सूचना (१):महĜĜवपूणर् सूचना: āीमान् निचकेताजीक नाटक \"नो एंƏी: मा Ćिवश\" केर  'िवदेह' मे \nई-Ćकािशत रूप  देिख कए एकर िĆंट रूपमे  Ćकाशनक लेल 'िवदेह' केर समक्ष \"āुित Ćकाशन\" केर Ćİताव \nआयल छल। āी निचकेता जी एकर िĆंट रूप  करबाक İवीकृित दए देलिĠह। िĆंट संİकरणक िववरण एिह \nपृơपर नीचाँमे। \nमहĜĜवपूणर् सूचना (२): 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर १.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली \nशĤद कोश āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित \nमैिथली-अंƇेजी शĤदकोश-खěड-I-XVI. Ćकािशत कएल जा रहल अिछ: लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार \nझा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम- रु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN No.978-81-907729-\n2-1 e-mail: shruti.publication@shruti-publication.com website:http://www.shruti-\npublication.com \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(३). पĽी-ĆबĠध िवदेह डाटाबेस िमिथलाक्षरसँ देवनागरी पाěडुिलिप िलĢयाĠतरण- āुित \nपिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। पुİतक-ĆािĢतक िविधक \nआ पोथीक मूĪयक सूचना एिह पृơ पर शीƈ देल जायत। पĽी-ĆबĠध (शोध-सĦपादन, िडिजटल इमेिजंग आ \nिमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण)- तीनू पोथीक शोध-संकलन-सĦपादन-िलĢयांतरण गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ \nकुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा Ņारा Combined ISBN No.978-81-907729-6-9 \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(४) 'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत कएल जा' रहल गजेĠƖ ठाकुरक  िनबĠध-\nĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास (सहćबाढ़िन) , पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप (गĪप-गुच्छ), \nनाटक(संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय िवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक \nबाद िĆंट फॉमर्मे।कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ (लेखकक िछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-कथा,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n104 \n \nनाटक-एकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ संकलन)-लेखक गजेĠƖ ठाकुर Combined \nISBN No.978-81-907729-7-6िववरण एिह पृơपर नीचाँमे । \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (५): \"िवदेह\" केर २५म अंक १ जनवरी २००९, िĆंट संİकरण िवदेह-ई-पिÿकाक पिहल \n२५ अंकक चुनल रचना सिĦमिलत। िववरण एिह पृơपर नीचाँमे। \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (६):सूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-\nिडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and \nEnglish-Maithili Dictionary. िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन İतंभमे \n \nनव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing \nnew issue of VIDEHA. \n कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक- गजेĠƖ ठाकुर \n \n  \nगजेĠƖ ठाकुरक िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास (सहćबाढ़िन) , पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप \n(गĪप-गुच्छ), नाटक(संकषर्ण), महाकाĭय ( ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय िवदेहमे \nसंपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे। कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ \nIst edition 2009 of Gajendra Thakur’s Kuru Kshetram-Antarmanak (Vol. I to VII)- \nessay-paper-criticism, novel , poems, story, play, epics  and Children-grown-ups \nliterature in single binding:    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n105 \n \nLanguage:Maithili  \n६९२ पृơ : मूĪय भा. रु. 100/-(for individual buyers inside india)   \n(add courier charges Rs.50/ -per copy for Delhi/NCR and Rs.100/- per copy for \noutside Delhi)  \n \nFor Libraries and overseas buy ers $40 US (including postage)   \n \nThe book is AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT \n \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/\n  \n \nhttp://videha123.wordpress.com/\n   \n \n(send M.O./DD/Cheque in  favour of AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \n \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \n \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107 \n \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com \n \n  \n  \n िवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : देवनागरी \n\"िवदेह\" क २५म अंक १ जनवरी २००९, िĆंट संİकरण :िवदेह-ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक चुनल रचना \nसिĦमिलत। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n106 \n \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका http://www.videha.co.in/ \nिवदेह: वषर्:2, मास:13, अंक:25 (िवदेह:सदेह:1) \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर \n   \nगजेĠƖ ठाकुर (1971- )  िछिड़आयल िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास ( सहćबाढ़िन) ,पń-संƇह \n(सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप ( गĪप-गुच्छ), नाटक(संकषर्ण),महाकाĭय ( ĜवĖचाहĖच आ \nअसĽाित मन) आ बाल-िकशोर सािहĜय कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक (खěड 1 सँ7 ) नामसँ। िहनकर कथा-संƇह(गĪप-\nगुच्छ) क अनुवाद संİकृतमे आ उपĠयास ( सहćबाढ़िन) क अनुवाद संİकृत आ अंƇेजी(द कॉमेट नामसँ)मे \nकएल गेल अिछ। मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली शĤदकोश आ पĽी-ĆबĠधक सिĦमिलत रूपेँ  लेखन-शोध-\nसĦपादन-आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयांतरण। अंतजŭललेल ितरहुता यूनीकोडक िवकासमे योगदान आ \nमैिथलीभाषामे अंतजŭल आ संगणकक शĤदावलीक िवकास। ई-पÿ संकेत- ggajendra@gmail.com \n  \nसहायक सĦपादक: āीमती रिĮम रेखा िसĠहा \n \n āीमित रिĮम रेखा िसĠहा (1962- ),  िपता āी सुरेĠƖ Ćसाद िसĠहा, पित  āी दीपक कुमार। \nāीमित रिĮम रेखा िसĠहा इितहास आ राजनीितशाİÿमे İनातकोþर उपािधक संग नालĠदा आ बौधधमर्पर \nपी.एच.डी.ĆाĢत कएने छिथ आ लोकनायक जयĆकाश नारायण पर आलेख-ĆबĠध सेहो िलखने \nछिथ।सĦĆित “िवदेह” ई-पिÿका(http://www.videha.co.in/ ) क सहायक सĦपादक छिथ। \nमुख्य पृơ िडजाइन: िवदेह:सदेह:1 Ĕयोित झा चौधरी \nĔयोित (1978- )  जĠम İथान -बेŎवार, मधुबनी ; आइ सी डबĪयू ए आइ ( कॉİट \nएकाउěटेĠसी); िनवास İथान- लĠदन, यू.के.; िपता- āी शुभंकर झा, ज़मशेदपुर; माता- āीमती सुधा \nझा, िशवीपņी।Ĕयोितकेँ www.poetry.comसँ संपादकक चॉयस अवाडर् ( अंƇेजी पńक हेतु) Ĕयोितकेँ भेटल \nछिĠह। हुनकर अंƇेजी पń िकछु िदन धिर www.poetrysoup.com केर मुख्य पृơ पर सेहो रहल अिछ।  \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n107 \n \nिवदेह ई-पिÿकाक साइटक िडजाइन मधूिलका चौधरी (बी.टेक, कĦĢयूटर साइंस), रिĮम िĆया (बी.टेक, कĦĢयूटर \nसाइंस) आ Ćीित झा ठाकुर Ņारा। \n(िवदेह ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ  http://www.videha.co.in/ पर ई-Ćकािशत होइत अिछ आ एकर सभटा \nपुरान अंक िमिथलाक्षर, देवनागरी आ ƙेल वसर्नमे साइटक आकŭइवमे डाउनलोड लेल उपलĤध रहैत अिछ। \nिवदेह ई-पिÿका सदेह:1 अंक ई-पिÿकाक पिहल 25 अंकक चुनल रचनाक संग पुİतकाकार Ćकािशत कएल \nजा रहल अिछ। िवदेह:सदेह:2 जनवरी 2010 मे आएत ई-पिÿकाक26 सँ 50म अंकक चुनल रचनाक संग।) \nTirhuta : 244 pages (A4 big magazine size) \nिवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : मूĪय भा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big magazine size) \nिवदेह: सदेह: 1: : देवनागरी : मूĪय भा. रु. 100/- \n(add courier charges Rs.20/-per copy for Delhi/NCR and Rs.30/- per copy for \noutside Delhi) \nBOTH VERSIONS ARE AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT  \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/\n \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n(send M.O./DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107 \nWebsite:http://www.shruti-publication.com \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n108 \n \n\"िमिथला दशर्न\"  \n \n    मैिथली िŅमािसक पिÿका  \n \n   अपन सĤसिƅĢशन ( भा.रु.288/- दू साल माने 12 अंक लेल भारतमे आ ONE \nYEAR-(6 issues)-in Nepal INR 900/-, OVERSEAS- $25;  TWO YEAR(12 issues)- \nin Nepal INR Rs.1800/-, Overseas- US $50) \" िमिथला दशर्न\"केँ देय डी.डी. Ņारा Mithila \nDarshan, A - 132, Lake Gardens,  \nKolkata - 700 045 पतापर पठाऊ। डी.डी.क संग पÿ पठाऊ जािहमे अपन पूणर् पता, टेलीफोन नं. आ \nई-मेल संकेत अवĮय िलखू। Ćधान सĦपादक- निचकेता। कायर्कारी सĦपादक- रामलोचन ठाकुर। Ćितơाता \nसĦपादक- Ćोफेसर Ćबोध नारायण िसंह आ डॉ. अिणमा िसंह।  Coming Soon:\n \nhttp://www.mithiladarshan.com/ \n(िवज्ञापन) \nअंितका Ćकाशन की नवीनतम पुİतक \nसिजĪद  \n \nमीिडया, समाज, राजनीित और इितहास \n \nिडज़ाİटर : मीिडया एěड पॉिलिटक्स: पुěय \nĆसून वाजपेयी 2008 मूĪय रु. 200.00  \nराजनीित मेरी जान : पुěय Ćसून वाजपेयी \nशीƈ ĆकाĮय \n \nआलोचना \n \nइितहास : संयोग और साथर्कता : \nसुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n109 \n \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु.300.00 \nपालकालीन संİकृित : मंजु कुमारी Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 225.00 \nİÿी : संघषर् और सृजन : āीधरम Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु.200.00 \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाěडेय Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.180.00 \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु.125.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 200.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 200.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश \nबनवासी Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन \nिहंदी कहानी : रचना और पिरिİथित \n: सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nसाधारण की Ćितज्ञा : अंधेरे से \nसाक्षाĜकार : सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच \n: अशोक भौिमक \n \nबालकृįण भट्ïट और आधुिनक िहंदी \nआलोचना का आरंभ : अिभषेक \nरौशन \n \nसामािजक िचंतन \n \nिकसान और िकसानी : अिनल \nचमिडय़ा \n \nिशक्षक की डायरी : योगेĠƖ \n \nउपĠयास \n \nमाइƅोİकोप : राजेĠƖ कुमार \nकनौिजया \nपृĝवीपुÿ : लिलत अनुवाद : \nमहाĆकाश \nमोड़ पर : धूमकेतु अनुवाद : İवणŭ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n110 \n \nवषर् 2008मूĪय रु. 180.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nबडक़ू चाचा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 195.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : \nसĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 200.00 \n \n \nकिवता-संƇह \n \n \n \nया : शैलेय Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 160.00 \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 300.00 \nकब लौटेगा नदी के उस पार गया आदमी : \nभोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु.225.00 \nलाल िरĤबन का फुलबा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.190.00 \nलूओं के बेहाल िदनॲ में : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 195.00 \nफैंटेसी : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु.190.00 \nदु:खमय अराकचƅ : Įयाम चैतĠय Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 190.00 \nमोलारूज़  : िपयैर ला मूर अनुवाद : \nसुनीता जैन \n \nकहानी-संƇह \n \nधूँधली यादें और िससकते ज़ख्म : \nिनसार अहमद \nजगधर की Ćेम कथा : हिरओम \n  \nअं ित का,  मै िथ ली \nÿै मा िस क, सĦ प ादक- अनलक ांत  \nअंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-\nII,गािजयाबाद-201005 (उ.Ć.),फोन \n: 0120-6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \nआजीवन सदİयता शुĪक \nभा.रु.2100/-चेक/ Ƒाģट \nŅारा “अंितका Ćकाशन” क नाम सँ \nपठाऊ। िदĪलीक बाहरक चेक मे \nभा.रु. 30/- अितिरक्त जोड़ू। \nबय ा,  िह Ġदी छम ाह ी \nपि ÿक ा, सĦ प ादक- गौ री ना थ \nसंपकर्- अंितका Ćकाशन,सी-\n56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-\nII,गािजयाबाद-201005 (उ.Ć.),फोन \n: 0120-6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n111 \n \nकुआर्न किवताएँ : मनोज कुमार āीवाİतव \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 150.00 \nपेपरबैक संİकरण \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु.100.00 \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन \nवषर् 2007मूĪय रु. 70.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 100.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 100.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश \nबनवासी Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन \nवषर् 2008मूĪय रु. 90.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : \nसĜयनारायण पटेल Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु. 90.00 \nमैिथली पोथी \n \n आजीवन सदİयता शुĪक रु.5000/-\n चेक/ Ƒाģट/ मनीआडर्र \nŅारा “ अंितका Ćकाशन” के नाम \nभेजें। िदĪली से बाहर के चेक \nमें 30 रुपया अितिरक्त जोड़ें। \nपुİतक मंगवाने के िलए मनीआडर्र/ \nचेक/ Ƒाģट अंितका Ćकाशन के \nनाम से भेजें। िदĪली से बाहर के \nएट पार बैंिकंग (at par \nbanking) चेक के अलावा अĠय \nचेक एक हजार से कम का न \nभेजें। रु.200/- से Ĕयादा की \nपुİतकॲ पर डाक खचर् हमारा वहन \nकरेंगे। रु.300/- से रु.500/- तक \nकी पुİतकॲ पर 10% की \nछूट, रु.500/- से ऊपर रु.1000/-\n तक 15%और उससे Ĕयादा की \nिकताबॲ पर 20%की छूट ĭयिक्तगत \nखरीद पर दी जाएगी । \nएक साथ िहĠदी, मैिथली में सिƅय \nआपका Ćकाशन \n \n \nअंितका Ćकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार \nगाडर्न,एकसटेंशन-II \nगािजयाबाद-201005 (उ.Ć.) \nफोन : 0120-6475212 \nमोबाइल नं.9868380797,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n112 \n \nिवकास ओ अथर्तंÿ (िवचार) : नरेĠƖ झा \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 250.00 \nसंग समय के (किवता-संƇह) : महाĆकाश \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nएक टा हेरायल दुिनया (किवता-संƇह) : \nकृįणमोहन झा Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 60.00 \nदकचल देबाल (कथा-संƇह) : बलराम Ćकाशन \nवषर्2000 मूĪय रु. 40.00 \nसĦबĠध (कथा-संƇह) : मानेĂर मनुज Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु. 165.00 \n9891245023 \nई-\nमेल: antika1999@yahoo.co.in, \nantika.prakashan@antika-\nprakashan.com \nhttp://www.antika-\nprakashan.com \n(िवज्ञापन) \n  \nāुित Ćकाशनसँ \n१.पंचदेवोपासना-भूिम िमिथला- मौन\n  \n२.मैिथली भाषा-सािहĜय (२०म शताĤदी)- Ćेमशंकर \nिसंह\n  \n३.गुंजन जीक राधा (गń-पń-ƙजबुली िमिāत)-\n गंगेश गुंजन\n  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गĪप संƇह)-सुभाषचĠƖ \nयादव\n  \n५.कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ आ २ (लेखकक \nिछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-कथा, नाटक-\nएकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध \nआिदक समƇ संकलन)- गजेĠƖ ठाकुर\n  \n६.िवलिĦबत कइक युगमे िनबŀ (पń-संƇह)- पंकज \n८. नो एěƏी: मा Ćिवश- डॉ. उदय नारायण िसंह \n“निचकेता”\n िĆंट रूप  हाडर्बाउĠड (ISBN \nNO.978-81-907729-0-7 मूĪय रु.१२५/- यू.एस. \nडॉलर ४०) आ पेपरबैक (ISBN No.978-81-\n907729-1-4 मूĪय रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-) \n९/१०/११ 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार \nपर१.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद \nकोश āुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत \nकरबाक आƇह İवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित \nमैिथली-अंƇेजी शĤदकोश-खěड-I-XVI. लेखक-गजेĠƖ \nठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद \nझा, दाम- रु.५००/- Ćित खěड । Combined \nISBN No.978-81-907729-2-1 ३.पĽी-ĆबĠध \n(िडिजटल इमेिजंग आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी \nिलĢयांतरण)- संकलन-सĦपादन-िलĢयांतरण गजेĠƖ \nठाकुर\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार \nिवńानĠद झा\n  Ņारा । \n१२.िवभारानीक दू टा नाटक: \" भाग रौ\" आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n113 \n \nपराशर\n  \n७.हम पुछैत छी (पń-संƇह)- िवनीत उĜपल\n  \n\"बलचĠदा\" \n१३. िवदेह:सदेह:१: देवनागरी आ िमिथला़क्षर \nस ंİकरण:Tirhuta : 244 pages (A4 big \nmagazine size) िवदेह: सदेह: 1:ितरहुता : मूĪय \nभा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big \nmagazine size) िवदेह: सदेह: 1: : देवनागरी : \nमूĪय भा. रु.100/- \nāुित Ćकाशन, DISTRIBUTORS: AJAI \nARTS, 4393/4A, Ist \nFloor,AnsariRoad,DARYAGANJ. Delhi-\n110002 Ph.011-23288341, \n09968170107.Website: http://www.shruti-\npublication.com \ne-mail: shruti.publication@shruti-\npublication.com \n (िवज्ञापन) \n \n \nसंदेश \n१.āी गोिवĠद झा- िवदेहकेँ तरंगजालपर उतािर िवĂभिरमे मातृभाषा मैिथलीक लहिर जगाओल, खेद जे अपनेक एिह महािभयानमे हम एखन धिर संग निह \nदए सकलहुँ। सुनैत छी अपनेकेँ सुझाओ आ रचनाĜमक आलोचना िĆय लगैत अिछ तेँ िकछु िलखक मोन भेल। हमर सहायता आ सहयोग अपनेकेँ सदा \nउपलĤध रहत। \n२.āी रमानĠद रेणु- मैिथलीमे ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ  चला कऽ जे अपन मातृभाषाक Ćचार कऽ रहल छी, से धĠयवाद । आगाँ अपनेक समİत मैिथलीक \nकायर्क हेतु हम हृदयसँ शुभकामना दऽ रहल छी। \n३.āी िवńानाथ झा \"िविदत\"- संचार आ Ćौńोिगकीक एिह ĆितİपधŰ ग्लोबल युगमे अपन मिहमामय \"िवदेह\"केँ अपना देहमे Ćकट देिख जतबा Ćसžता आ \nसंतोष भेल, तकरा कोनो उपलĤध \"मीटर\"सँ निह नापल जा सकैछ? ..एकर ऐितहािसक मूĪयांकन आ सांİकृितक Ćितफलन एिह शताĤदीक अंत धिर \nलोकक नजिरमे आĀयर्जनक रूपसँ  Ćकट हैत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका  'िवदेह' ४० म अंक १५ अगस्त २००९ (वषर् २ मास २० अंक ४०)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n114 \n \n४. Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे होएत। आनĠद भए रहल अिछ, ई \nजािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ।...िवदेहक चालीसम अंक पुरबाक लेल अिभनĠदन।   \n५. डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित समिपर्त मेहनितक अमृत रंग, इितहास मे एक टा िविशƠ \nफराक अğयाय आरंभ करत, हमरा िवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सĻ, सİनेह| \n६. āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कुशल अिछ। \n७. āी ƙजेĠƖ िÿपाठी- सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" केर लेल बधाई आ शुभकामना İवीकार करू।  \n८. āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा बेसी आƪािदत भेलहुँ। \nकालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n९.डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे मैिथली पÿकािरताकेँ Ćवेश िदअएबाक साहिसक कदम उठाओल \nअिछ। पÿकािरतामे एिह Ćकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत छी, संगिह \"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n१०. āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पिÿकाक Ćकाशनमे के कतेक सहयोग करताह- ई तऽ भिवįय कहत। ई हमर ८८ \nवषर्मे ७५ वषर्क ","size_mb":1.2,"has_text":true},"Videha 041.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 041.pdf","name":"Videha 041.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतĦबर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक \n४१)\n        \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n कािमनी कामायनी-कथा-अिभशĢत \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.२. \n िमिथलेश कुमार झा-िरपोतŭज \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा- कोर बैंिकंग \n२.४ \n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न -१६ \n२.५ \n  मखान खािन ई िमिथला- भीमनाथ झा \n२.६. कथा-चौबिटयापर-\n कुमार मनोज कĮयप  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n२.७.\n मनोज झा मुिक्त \n२.८.\n Ćकाश झा - रंगदृिƠ; िदĪली \n  \n३. पń \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा- दसम खेप \n  \n३.२.\n सतीश चĠƖ झा-पंखहीन कĪपना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.३.\n दयाकाĠत-माँ िमिथला ताकय संतान \n  \n३.४.पंकज पराशर-\n -ननकाना सािहब \n  \n३.५.कािमनी कामायनी-आजुक िवńाथŰ \n  \n  \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां \n  \n  \n३.७.\n अिजत-ओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \n३.८.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-३  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n३.९.\n सुिमत आनĠद \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n  \n  \n४.. गń-पń भारती -पाखलो -४ (धारावािहक)- मूल उपĠयास-कॲकणी-लेखक-\nतुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी \nसेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n५. १.बालानां कृते-\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स).२.कĪपना \nशरण: देवीजी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n६. भाषापाक रचना-लेखन - पĽी डाटाबेस (आगाँ), [मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल \nबेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary.] \n  \n७. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n ७.१..Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by  Lucy Gracy from New York. \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in  Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)  \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format and Maithili Audio/ \nVideo/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ िचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख \nसार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर जाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक धरती Ćाचीन कालिहसँ \nमहान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक िचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक मािटमे पसरल एिह \nतरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज'। \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत \nवेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\"। \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n \n १. संपादकीय \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nआइ कािŎ पĽी-Ćबंध माÿ मैिथल ƙाŌण आ कणर्-कायİथक मğय िवńमान अिछ। मुदा \nĆारĦभमे ई क्षिÿय( गंधविरया राजपूत) केर मğय सेहो छल। \nवणर्रėाकरमे ७२ राजपूत कुलक मğय ६४ केर वणर्न अिछ, जािहमे बएस आ पमार दोहराओल \nअिछ। दोसर ठाम ३६ राजपूत कुलक वणर्न अिछ। २० टा नामक पूवर्हुमे चचर् अिछ। \nिवńापितक िलखनावलीमे, जे Ćायः हुनकर नेपाल Ćवासक ƅममे िलखल गेल छल, चĠदेल आ \nचौहानक वणर्न अिछ। गाहनवार वा िमिथलाक गंधविरया राजपूतक दू टा शखा िमिथलामे \nछल, भीठ भगवानपुर आ पंचमहला(सहसŭ, पूिणर्याँ)। गंधविरया,पमार,िवशेवार,कंिचवाल, चौहान आिद \nिमिथलाक महĜĜवपूणर् राजपूत छिथ।मुदा गंधविरया िमिथलामे महĜĜवपूणर् छिथ आ एखनहु \nमधुबनीसँ सहरसा-पूिणर्याँ धिर छिथ। \nवणर्रėाकरक राजपूत कुलवणर्नक िनĵ लगभग ६२ टा कुल अिछ। \nसोमवंश,सूयर्वंश,डोडा, चौसी, चोला, सेन, पाल, यादव, पामार, नĠद, िनकुĦभ, पुįपभूित, िāंगार,अरहान, गुप\nझरझार, सुरुिक, िशखर, बायेकवार, गाĠहवार,सुरवार, मेदा, महार, वात,कूल, कछवाह, वायेश, करĦबा, हेया\nना, छेवारक, छुिरियज, भोĠड, भीम, िवĠहा,पुĠडीरयन, चौहान, िछĠद, िछकोर, चĠदेल, चनुकी, कंिचवाल, रा\nĠचकाĠट, मुंडौट,िबकौत, गुलहौत, चांगल, छहेला, भाटी, मनदþा, िसंहवीरभाŌा, खाती,रघुवंश, पिनहार,सु\nरभांच, गुमात, गांधार, वधर्न, वıहोम, िविशĮठ, गुिटया, भाƖ, खुरसाम, वहþरी आिद। एखनो गंगा \nिदयारामे राजपूत आ यादव दुनूक मğय ‘बनौत’ होइत छिथ, आ दुनूमे बहुत घिनơता अिछ। \nपवर्तमे रहिनहार आ वनमे रहिनहारक वणर्न सेहो अिछ वणर् रėाकरमे। जनक राजाक िवरुद \nज(कबीला) सँ बनल Ćतीत होइत अिछ। \nमहाराजािधराज ५ मान् िमिथलेशक आज्ञानुसार पछबािरपारक लौिकक आ āेिणक ĭयवİथा \nपĽीकार लोकिन जे िİथर कएलिĠह से Ćकािशत भेल छल आ ईहो Ćाथर्ना छल जे तािह \nमğय जिनका िकछु वक्þĭय होइĠह से Ćाथर्ना पÿ Ņारा āी ५ मान् मğय िनवेदन करिथ, ततः \nिनदान िविशƠ सभा मğय एकर परामशर् कए पुनः Ćकािशत कएल जायत। \nएतएसँ १ सँ १५ धिर āेणी बना देल गेल। ढेर िववाद उठल जे पाइ लए कए उच्च āेणी \nदेल गेल। \nपछबािरपारक लौिकक नाममे कतहु लौिकक तँ कतहु असल नाम छल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nिकछु उदाहरण अिछ- \n१.     िसंहवाड़-मथुरेश ठाकुर \n२.    मिनयारी- मधुपित िमā \n३.    अमौन-बालकराम पाठक \n४.    भराम- धीतरी \n५.    बसĠतपुर- माधव िमā \n६.    कोकडीही- रामेĂर िमā \n७.    िनĜयानĠद चौधरी- िपěडारुछ \n८.    एडु- भैħयो िमā \n९.    खुटौिनयाँ- भवानीदþ झा \n१०.    लक्षमीपित िमā- धगजरी \n११.    कĠत झा- चानपुरा \n१२.   टĹवाल मिहधर झा-पेकपाड़ \n१३.   िवįणुदþपुरिचकनौट (मुजģफरपुर) \n१४.   चान पाठक- गजहरा \n१५.   काकठाकुर- धमदाहा \n१६.    खाशी ğयामी- रंगपुरा(पूिणर्याँ) \n  \nमाÿ रसाढ़-अरिरयाक पĽीमे मिहलाक पĽी भेटैत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nराजाक िनहुछल लड़कीसँ िबयाह केलापर राजा Ņारा पĽीकारकेँ बजाए हुनकर नाममे तİकर \nउपािध जोड़ब, नैħयाियक गंगेश उपाğयायक जĠम िपताक मृĜयुक ५ सालक बाद \nहोएब, महेशठाकुरक बिहनक िववाह कूच-िबहारक राजकुमारसँ होएब, किवशेखर ĔयोितरीĂरक \nउपािधक संग उĪलेख ( हुनकर पाěडुिलिप नेपालक पुİतकालयसँ ĆाĢत होएबासँ पूवर्), ओकर \nअितिरक्त ढेर रास किव एकटा ढाका किव , संिधिवƇािहक आिद पद आ किव शेखर लोकिनक \nिववरण, मुिİलम आ चमर्कारसँ िववाहक िववरण आ समाजमे ओिहसँ भेल सĠतितक Ćित कोनो \nदुराƇहक अभाव, ई सभ पĽीमे विणर्त अिछ। \nएिह पोथीक िमिथलाक्षर अंकन जािह दस हजारसँ ऊपर तालपÿ/ बसहा पÿ/ आधुिनक \nकागजपर िलखल िमिथलाक्षर पĽीक ४०० वषर्सँ ऊपर पुरान पाěडुिलिप मğय विणर्त साढ़े \nपĠƖह सए वषर्क (४५०-२००९ ए.डी.)क जीन मैिपंग विणर्त अिछ। \nगंगेश उपाğयाय-छादन छादन, उदयनाचायर्-ननौतीवार ननौती ( किरयन, समİतीपुर),महेश ठाकुरक \nमातृक काĮयप गोÿी सकराढ़ी मूलमे रुद झा। रमापित उपाğयाय Ćिसŀ िवįणुपुरी, परमानĠदपुरी \nवĜसगोÿी करमहा मूलक तरौनी गामक चैतĠयक गुरु ई वणर्न सेहो अिछ। \nपĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग / अंकन/ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण/ संकलन/ \nसĦपादन- गजेĠƖ ठाकुर,नागेĠƖ कुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा Ņारा Ćणीत एिह पुİतकक \nकारण आवरण देवानĠद Ćिसŀ छोटी झा पĽीकारजीक हİताक्षर जे १७६६ केर अिछ, केर \nसेहो Ćयोग भेल अिछ आ हुनक िपतामह पज्ञीकार रघुदेव झाक िलखल माěडर मूलक पोथीक \nĆाचीनतम िडिजटल इमेिजंग सेहो अिछ। \n  \nआयर्भņक िववरण- (27) (34/08) मिहपितय: मंगरौनी माěडैर सै पीताĦब र सुत दामू दौ \nमाěƑ सै वीजी िÿनयनभņ: ए सुतो आिदभņ: ए सुतो उदयभņ: ए सुतो िवजयभņ ए सुतो \nसुलोचनभट ( सुनयनभņ) ए सुतो भņ ए सुतो धमर्जटीिमā ए सुतो धाराजटी िमā ए \nसुतोƙŌजरी िमā ए सुतो िÿपुरजटी िमā ए सुत िवघुजटी िमā ए सुतो अजयिसंह: ए सुतो \nिवजयिसंह: ए सुतो ए सुतो आिदवराह: ए सुतो महोवराह: ए सुतो दुयŸधन िसंह: ए सुतो सोढ़र \nजयिसंहकŭचायŭİÿस महाİÿ िवńा पारङगत महामहोपाğया य: नरिसंह:।। 584(A) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nिमिथला पĽी-िवज्ञान Ćोžयन संİथान, पचही हाउस, िमजŭपुर रोड, दरभंगा Ņारा मैिथल ƙाŌण आ \nकणर् कायİथक अितिरक्त आन जाित मğय सेहो पĽी ĭयवİथा लागू कएल जएबाक गप छल \n(आचायर् भोलानाथ झा, १८.१०.१९८२), मुदा ई संİथान İवयं िवलीन भऽ गेल। पĽीक उĿेĮय \nजे छल, तकर िवपरीत ई ƙाŌण आ कायİथ समुदायक मğय आĠतिरक İतरीकरण \nआनलक, िमिथलाक लोकतांिÿक मूĪयमे कमी आनलक, पĽीकारक िनःİवाथर् सेवा, सĜयिनơा, आ \nिवĂासी होएबामे कमी आएल,िबकौआ वगर्क उĜपिþ भेल आ बाल-िववाहक Ćथा आएल, िवधवाक \nसंख्यामे अभूतपूवर् वृिŀ भेल आ आइ धिर समाज एिहसँ देखार भऽ रहल अिछ कारण िवधवा-\nिववाहक पक्षमे आ बाल-िववाहक िवपक्षमे कोनो समाज-सुधार आĠदोलन िमिथलामे निह \nदृिƠगोचर भेल आ मैÿेयी सन िवदुषीक िमिथलामे उĜपिþ पुरान गप भऽ गेल। \n  \n  \nसंगिह \" िवदेह\" केँ एखन धिर ( १ जनवरी २००८ सँ ३० अगİत २००९)८४ देशक ८९६ \nठामसँ २८,५३३ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ १,९४,७९४ बेर  देखल गेल अिछ ( गूगल \nएनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n२. गń  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \n२.१.\n कािमनी कामायनी-कथा-अिभशĢत \n  \n२.२. \n िमिथलेश कुमार झा-िरपोतŭज \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा- कोर बैंिकंग \n२.४ \n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न -१६ \n२.५ \n  मखान खािन ई िमिथला- भीमनाथ झा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \n२.६. कथा-चौबिटयापर-\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.७.\n मनोज झा मुिक्त \n२.८.\n Ćकाश झा - रंगदृिƠ; िदĪली \n  \n \n  \nकािमनी कामायनी \n  \n अिभशĢत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nƇाउंड ģलोरक ओ भĭयतम   चूँह चूँह करैत ģलैट  बेली चमेली  बोगनबेिलया के लता पुįप सॅ किन झाँपल \nसन  कंपाउंडक  बङका देवार प’ ठाठ सॅ ठाढ रॉक गाडर्नक िकछु िवशेष नमूना़   झरोखेदार लाल बङका लौह \nफाटकक कात में चमकैत Ƈेनाइट पाथर एखनो पित के ऊपर ओकर नाम सुनहरा आखर सॅ अपन  छाती \nप’  खोदबेने शान सॅ ठाढ   \n     ओ देवाऱ   ओ नेम Ģलेपट    ओ लता कुंज    ओ घर   बङ िकछु कहय चाहैत छलै   ओकर सबहक \nजीभ तालुॅ सॅ सिट गेल होय जेना़   मुदा ओकर सबहक िवयाकुलता  ओकरा सब के अवİसे बुझाय पिङ \nजाय    जे इर् घर के जनैत छल लग सॅ  । ‘शांित’ के नाम एखनो अपन करेज सॅ सटाैने ओ कतेक अशांत \nछल से वणर्नातीत बूझू ।कतेक बेर सांझ  भोऱ  वा दुपहिरया में ओ नामें नै  दरो देवार संगे ओ घर सेहो \nिवयाकुल भ’ ताकए लागै  अपन गृहİवािमनी के ओ वाĜस Īयपूणर्  मधुर मधुर İनेह िसक्तए İपश़र्  ओ परम \nिनĮछल हाİय ओ ममĜव्  मुदा  हā की  \n      कतेक बरख पिहने   अपन  िकराया के ģलै ट में रहैत रहैत  ओकर  नजिर अिह Ƈाउंड ģलोर प’ पङल \nरहैक   िबकाउ  छल   मुदा बङ मॅहग  अपन Ħयुिजक के İकूल चला चला क’ जे पाय जमा केने छल   \nआ’ इकॉनोिमİट घरवला के जमा पूँजी सॅ  त’ अिह इलाका में इर् ģलैेट  खरीदनाए    अिह जĠम में \nत’ असंभवे छल़  मुदा जखन इच्छा Ćबल भ’ जाइत छै  त’ िवधाता कोनो नै कोनो िवध आगाँ आिबए जाइतर् \nछिथ   । शांित के एक गोट दोİत   Ħयूिजकक अनĠय Ćेमी   गायक सहकमी़र्   कुबेर क’ परम कृपा पाÿ    \nके मदिद सॅ ओ अिह एच आइर् जी डी डी ए ģलैकटक अिधकािरणी बिन हिषर्त भ’ आगाँ के सपना के \nमहल सजेबा में लािग गेल छल   करीब बरख िदनक’ समय आ’ ऊपर सॅ दस लाख आओर अिह ģलैगट के \nभीतिर बाहिर सॅ सुरूिचपूणर् कोठी में पिरवितर्त किर देने छलै़   ओ दप दप करैत संगमरमिरक देवार   ओ \nहĪका हिरयर टाइĪस ।कþ कþ सॅ निह आिशयाना के सजावटक चीज बोİत खरीदल गेल   चाॅदनी चाैक़   \nचावङी बजार  िदĪली हाट़  लाइफर् İटाइल़  जयपुर   जĦमू़  चैžे  ।Ƒाइंग रूमक  पछविरया देवार त एम एफ \nहुसैनक बङका कैनवासे बूझू़  िक लैंप शेड  शैिडिलयस़र्  साेरोİकी कटग्लास   बाथरूमक  सुĠदर टाइĪस़  \nबाथटब  िफिटंग्स  पदŭ   सब िकछु एकदम İवणर् मय जेना िमडास टच   \n         तीन बेडरूमक  के बङका ģलैुट में आगाँ िदश कंपाउंड में एक गोट कमरा संगीत कक्ष के रूप  में \nĆितिơत कराओल गेल   जतय सॅ  पंचम İवर में कखनो राग मŎार छेङल जाए त’ तानपूरा आ’ िसतार क \nसंग कखनो राग भैरवी \n     घरक पाछाॅ बङका पाकर्     पाकर् में बेसी दूर धिर बङका बङका फूलक पाैधा लगवा क’ ओतय दाना \nपानी रािख दै   त’ िचङैचुनमुनक बहार  कलरव  सेहो ओिह घर के आĜमेमुग्ध किर दैक  । \n      देखला सॅ लागै़  जेना साैदयर्  आ’ कला  दूनू के संजाेग कþाै छै त’ ओ शांित में वİÿे पिहरै त’ पएर \nक’ सैिडल सॅ ल क़ माथक िकिलप धिर एके रंग जेना पुरान िफĪमक कोनो िहरोइन  गीत संगीत   त ओकर \nशरीरक सĦपूणर् सेल में ĭयािĢत  एक क्षण नै चुप   सिदखन  चाहे िकचन में हो वा बाथरूम  में  भाैंरा जकॉ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nगुनगुनाइतर्  सुंदिर जखन कालेानी के सङक प’ ठाढ भ’ अपन  जžत के िनहारै   त’ अङाेिसन पङाेिसन \nसबहक करेज में हूक उठै़ जेना ओकर सबहक छाित प’िकयाे मूॅग दङिङ रहल होय   हूॅह’ । \n       घरक लता कुॅज   एक एक टा़ पजेबा   पाथिर   Ģला İटर के ़   लाेकवेदक इरर्खा के भान होइतर् रहैत \nछलै मुदा ओ सब त’ अपन मलकािनक’उदारता प’   रइसŰ प’   कलाĜमनक पहलूॅ प’ गीत संगीत प’ अपने \nमें ‘महो महो’भेल Ćसžतापूवर्क ओकरा आसीरबाद दइतर् छलै़   ओकरा Ćसž देिख ओ सब िमली क’ िझिझर \nकोना िझिझर कोना’ खेलाय लागैत छल । \n      ‘नजिर लागे राज ताेरे बंगले पर’    जखन शांित गबै  त’ इर्ंट इर्ंट िसहिर जाए  ‘अइर् बंगला प’ कोनो \nदुƠा़  कोनो कुटनी के नै लागै नजिर  भगवित़ ।’मुदा तैयाे केकर नजिर एतेक तेज धारदार  जरैत गोइठ \nासन छलै जे़  । \n       उĦहर ओ किरया आ’ ऊजरा झाझी कूकूर   केहेन दन भेल  अलसाएल पङल एक कोन में ।पिहने \nत’ भिर भिर िदन नै खाए  शांित के बेडरूम  में बनल दूनु आलमीरा लग   जािह में ओकर वİÿ आ’ सैंिडल \nसब छलै  िसूॅघ सूॅिघ क’ बेहाल भ’ भूकए लागै़  कखनो अिह बिहनी के दुलार  कखनो ओिह बिहनी के िसनेिह  \nके अनठबैत कूॅ  कूॅ  करैत पङल ।मािलक अपने सॅ कोरा म्ेंा बैसा क दूध में डूबा डुबा क’ िबİकुट \nखुआबैथ  त’ किन मिन खाए । \n         गृहİवामी के माय बाबू   दूनू परानी जे अिह शहिर में कþाे अनतए रहैत छलाह  दाैङल आिब \nगेलिखĠह  दूनु बेटी   एक त’ बारहवी किर क’ फैशन टैĊा ेलौजी करए छल  दोसर बारहवॴ में   ।माय बाबू \nअपन पुÿक मुॅह देिखक बेकल भ’जायथ मुदा िविध क’ िवधान  । \n         भुņ खाॅट पुरूख    पिहनो चुĢपर   आब त’ आओर चुĢपे भ’  गेला ।किन फिरच्छ भेला प’ फैब इंिडया के \nघुňी सॅ किनए ऊपर रंगीन कुरता पिहर   छाित तनने   दूनू कुकुर के िसकिङ पकिङ टहलए लेल कालाेनी में \nिनकलए छलाह़    आब बङका भोरे कहु त’ जे अंधारे में   घरक पाछाॅ कूकूर के टहला क’ घर में पइस \nजाइत़  आĜमक िनवŭिसत सन  । \n       घर की छल  एकदम सुन मसाऩ    संगीत मुरूझा  गेलए   कĠया Ņुय अपने में  भिर भिरिदन दोİत मिहम \nसंग    घर में चूँ शĤद नै   शनै  शनै   बङकी पढए लेल अमेिरका चिल गेलए   छाेटकी सेहो बारहवी करैत \nकोनो कोसर् करए लेल होİटल चिल गेलए  माए बाबू के अपनो घर दुआिर छलैĠह  कþेक िदन छाेङने \nरिहतिथ     आिखर में गृहİवामी  नाैकरानी  आ’ दूनु कूकुर  ।घरक रंग रूप  एकदमे बदिल गेलए़  गाछ   \nिबरीछ  सुखैत़  पाकर् सॅ सॅटल सबटा पाैधा सूखा गेलए  अž पािनक अभाव में िचङै चुनमुन धिर ितयािग \nदेलक ओिह बास के । \n      ंमहĪला के दू चािर जनािन जे शांित के जनैत छल   ओिह बाटे आबैत जायत   एक गोट अथर्पूणर् दृिƠ \nओिह ģलैनट प’ अवİसे द’ दै आब ककरो नजिर में ओिह घर वा घरनी लेल कोनो इरखा निह बाॅचल छल़   \nओ कलंिकत भ’ गेल छलै नै  अपराध बोध सॅ Ƈस््रत़   आ’ कहु नै अिभशĢतल   ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \n         कएक बेर सुतलाहा राित में लाेकवेदक वƅाेिक्त’ सुिन घरक नीन उखिङ जाए़  ओकरा होय  इर् पढल \nिलखल मूढमित  िनशाचिर  सब आधुिनकता के चकचुक में इर् हो िबसिर गेलए   जे देवारो के कान होइत \nछै  ।अपन माथ अपने सॅ निह पीट सकैत छल   माेन होय़  जाेर सॅ हाका्रेश किर  मुदा शहरक \nमजŭदानुसारे  कानब रोकै  त’ जाेर सॅ िससकािर ओिह सुनसान राित में दूर दूर धिर अवİसे सुना जाइत छलै \n       अिह में त’ िकĦहराें सॅ दू मत निह छलै जै दूनू परानी   पृĝवी के दू Ɨूव    ।एकटा  इरर् घाट़  त’ एकटा \nबीर घाट   एकटा सिदखन  हाय पाय िक हाय पाय़  बाप  Ħया  भाय़ बिहन  पėी    संतान  सब िकछु पाय  \n।दोसिर नख सॅ िशख धिर कला आ’ साैंदयर्क पुजैगरी  भावना क’ उĠमþ लहिर सॅ सराबोर  जखन अपन \nसुकुमािर  कंठ सॅ ‘छुप गया कोइर् रे  दूर से पुकार के़  दरद अनोखी हाय़”  गबै त’केकर करेज में नै दरेग \nउिठ जाए    िचङै चुनमन धिर कुहुकए लागै़ ।जखन ओ दूनू संगी िमल क’ डुएट गाबैथ  “तेरे मेरे सपने अब \nएक रंग है तू जहाॅ भी ले जाए राही़ ।’वा ‘ नैन साे नैन नाही िमलाव देखत सूरत आवत लाज \nगुइयŭॅ  ”  तखन त’ पूछू निह    इटर् पाथिर Ģलामİटर फूल पाैधा  जेना सब िमिल क’ ं  ंमगन  भ’झूमिर गाबए \nलागै  \n      कतेक ĆाेƇाम अपन संगीत İकूलक तĜवामवधान में āीराम सेंटर  कमानी आॅडीटाेिरयम़  इंिडया हैिबटेट \nसेंटर  वगैरह वगैरह में देने रहै  अपन छाÿ संगे İवयं अपनो İटेज प’ कएकटा   गीत  ओ  आ ‘ओकर दोİत \nिमिल क’ Ćİतुत करैत  आ’ ĆबुŅ    गणमाĠय āाेता सबहक गगन भेदी ताली के गङगङाहिट सॅ माथ सॅ पएर \nधिर सराबोर भ’ जायथ  । \n           गृहİवामी तखनो डाेनेशऩ  फंड   अिह  िफराक में रिह जायथ  ।हुनका तिनको भान निह िक मुňी सॅ \nबालू जकॉ की ससिर रहल अिछ  । \n         आ’ ओिह िदन     सावनक सुहाैन  गरजैत मेघ   आकास में िबजुिर लता संग संगत द रहल छल़  नीचा \nधरतीके ओिह ģलैरट में   हारमाेिनयम आ’िसतारक जुगलबंदी  आ ओिह जुगलबंदी सॅ जे समाॅ बंधलै़   बंधैत \nजाइत रहलै   पािन बूनी के डरै   कोनो िवĿाथŰ निह आयल छलै  आ’ नै तबलची वा िगटािरİट सएह़  बच्चा \nसब İकूल़  घरवला  आिफस़   एकसिर दूनू दोİत़  आकासक कारी कारी मेघ शांित के ıदूयक शांित भंग \nकरय लेल ĭयƇ  मन मजुर अिह मेघ में नृĜय रत होय लेल  पािख फङफङेबे कएने छलै िक     अĆĜयाुिशत \nरूपेण  पित के आगमन   िपþै आĠहर होइत कमंडलु सॅ अपन चुरू  में जल िनकािस  गाैतम āाप देबए लेल \nहाथ ऊपर उठाैने ही रहैथ िक़   ‘जाे कुलिच्छनी़  आय सॅ तू Ćİतर मूरत में पिरवितर्त भ जाे  ।’  माेन में इर् \nवाक आैनाइतų रहैĠह   िक अिहĪया  अपन İवभावक Ćितकूल Ĕवालामुखी जकॉ फुइट गेल़  हवा में उठल हाथ \nपकङैत एकदम कठाेर İवर में बाजल ‘बİस़    बङ भेल   अहाॅ हमरा की सराप देब    आय हम अहाॅ के \nद’ रहल छी़    ’गाैतम हकबक सन ठाढे़  हाथ में कमंडल आ’ जल कþय    जरूरी  फाइलक पुिलĠदा  नेने \nअनिचĠहार सन तािकतै रिह गेला़    ‘इर् कोन रूप  एकर   अजगुत    इर् वएह िथक जे अठारह बरख पिहने   \nलाल जाेङा में मिĪलका ए तरžुम बनल ओकरा साेझाँ माथ झूकाैने बैसल़    साैस ससूरक आज्ञाकािरणी  पित  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nके अनुगािमनी   बच्चा Ņय केर İनेिहल माय    लगक साĢता़िहक हाट सॅ   दूनू हाथ में सĤजी सॅ भरल भरल \nभारी झाेरा   उठा क’ अनिनहािर मğयम वगŰय सुगृहणी  अपन पिरवारक धूिर प’ नचैत İÿी ’ \n          तेहेन ठनका खसलै जे ओिह हिरयर वटवृक्ष के सĦपूणर् सूडऽऽह किर देलकै  ।तेकरा बाद बाहर \nआकास में उिधयाित सबटा मेघ तीवर् बसातक झाेंका सॅ उिङ गेलुा  मुदा ओ अनतए िन ह जाकऽ् गाैतमक \nमानस पटल प’ İथायी रूपे  बास ल’ लेलकै   । \n      कतेक घंटा    िदऩ  सĢताीह़   मास़  बीतैत रहलै  ‘िबन घरनी घर भूतक डेरा’ भ’ गेलै  ।सĦपूणर् घर अİत \nĭयİत़   सुžर िचक्क़न कजिरया टाइĪस \nक’ छटा मिलन होबए लगलै़  एþए बाĪटी फेंकल   ओþ’ झाङू़  ओह की दुगर्ित  । \n      आ’ एक िदन   छुņी के िदऩ   भिरसक कोनो परब छलै   ģलै टक कागद सॅ अĢपनन नाम हॅटा क’ दूनू \nबेटी के नाम किर   शांित आिब क’ ओ कागद गाैतम के पकङा देलकैĠह  अिह चेतावनी के संग  ‘हम इर् घर \nअĢपरन बेटी Ņय के दान द’रहल छी़   मुदा एकरा देखबा लेल हम अवİसे आबैत रहब   जखन जखन हमर \nमाेन करत़  इर् हमर İवĨए    हमर शाेिणत  हमर Ćाण अिछ।’ \n     सिदखन सलवार सूट़  साङी पिहरए वाली शांित    जीĠस टाॅप में सजल   एक गोट गाैरवािĠवत जुबती \nसन गरदिन धिर काटल केस झूलबैत़ िबन कोनो लाेच लाच के चिल जायत रहल । \n    गाैतम के त’ निह किह मुदा बाहिर Ƈेनाइटर् प’ सुनहरा आखर में िलखल ओ नाम़   ओ घर  ओ बाॅचल \nखूचल पााद पįप िबलिख िबलिख क’ कानय बाजए लागल छल  ‘सिरपहुॅ  हम ‘अिभशĢतह’  भ’ गेलहॅू।’ \n             कािमनी कामायनी \n              20।8।09 \n  \n \n _________  िमिथलेश कुमार झापिरचय-पात \n \nनाम ________ िमिथलेश कुमार झा \nिपता ________ āी िवĂनाथ झा जĠम ________ 12-01-1970 केँ मनपौर(मातृक) मे पैतृक ________ Ƈाम-जगित, पो*-बेनीपņी,िजला-मधुबनी, \nिमिथला, िपन*- 847223 डाक-संपकर् _____ Ņारा- āी िवĂनाथ झा, 15, हाजरा रोड, कोलकाता-- 700026 िशक्षा :   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nĆाथिमक धिर- गामिहक िवńालय मे। मğय िवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņी सँ। माğयिमक धिर- āी लीलाधर उच्च िवńालय,बेनीपņीसँ इितहास-\nĆितơाक संग İनातक-कािलदास िवńापित साइंस काँलेज उच्चैठ सँ, पÿकािरता मे िडĢलोमा-पÿकािरता महािवńालय(पÿाचार माğयम) िदĪली सँ, कĦĢयुटर \nमे डी.टी.पी ओ बेिसक ज्ञान। रचना: िहĠदी ओ मैिथली मे किवता, गजल, बाल किवता, बाल कथा,सािहिĜयक ओ गैर-सािहिĜयक िनबंध, लिलत िनबंध, \nसाक्षाĜकार, िरपोतŭज, फीचर आिद। Ćकािशत पिहल रचना: \nिहĠदी मे– मुखपृơ अखबार का- जनसþा(कलकþा संİकरण) मे 19-10-94 केँ(किवता) मैिथली मे- िवधवा(किवता)-Ćवासक भेंट(मैिथली मािसक \nकोलकाता)-िरकाडर् ितिथ उपलĤध निह, आरक्षण िसफर् सþाक हेतु- आलेख(Ćवासक भेंट-कोलकाता)- नवĦबर 1994 कें। Ćकािशत रचना: मैिथली:- Ćायः \n15 गोट किवता, 17 गोट बाल किवता, 18 गोट लघुकथा, 3 गोट कथा, 1 टा बालकथा, 44 गोट आलेख आ 6 गोट अĠय िविवध िवषयक रचना \nĆकािशत। Ćकािशत रचना:- िहĠदी:- Ćायः 10 गोट किवता/गजल, 18 गोट आलेख, 1 गोट कथा ओ 3 गोट िविवध िवषय Ćकािशत। \n  \nिमिथलेश कुमार झा \n  \n  \n“हम मैिथल” (मैिथली ÿैमािसक) पिÿकाक लोकापर्ण \n  \nिदनांक २६.०७.०९ (रिव िदन) केँ हावड़ाक मेिडĔकल क्लबक सभागारमे साँझू पहर आयोिजत एकटा कायर्ƅममे मैिथली \nÿैमािसक “हम मैिथल”क लोकापर्ण भेल। \nएिह कायर्ƅमक अğयक्षता कएलिन āी िकशोरीकाĠत िमā। कायर्ƅमक उľाटन कएलिन āी युगल िकशोर झा, अितिथ छलाह \nāी गंगा झा ओ āी रामलोचन ठाकुर। पिÿकाक िवमोचन āी नवीन चौधरीक हाथेँ भेल। संचालन कएलिन āी Ćमोद \nठाकुर। एिह अवसरपर िविभž वक्ता लोकिन पिÿकाक हेतु हषर् जनबैत संपादक-Ćकाशककेँ शुभकामना देलिन। \nदोसर सÿमे āी रामलोचन ठाकुरक अğयक्षतामे एकटा किव सĦमेलन भेल। एिहमे किवता पाठ कएलिन āी अजय कुमार \nझा “ितरहुितया”, āी अमरनाथ झा “भारती”, āी अनमोल झा, āी िमिथलेश कुमार झा, āी िवनय भूषण आ āी रामलोचन \nठाकुर। \nकायर्ƅमक अĠतमे āी मनमोहन चंचल धĠयवाद ज्ञापन कएलिन। \nलोकािपर्त पिÿका: \nहम मैिथल (Ćवेशांक जुलाइ-िसतĦबर २००९) \nĆधान सĦपादक-āी रामलोचन ठाकुर \nसंपादक-āी मनमोहन िमā “चंचल”  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nसंपादकीय पता-१४८ सी.रोड, बामनगाछी, सलिकया, हावड़ा-६, फोन-९९०३२०१०५० \nपृơ-४०, दाम-१६ टाका \n  \n  \n“संपकर्”क मािसक बैसार \n१२ जुलाइ २००९ (कोलकाता)-संपकर्क जुलाइ मासक बैसार िनयमानुसार मासक दोसर रिव (१२ जुलाइ)केँ संğया पाँच \nबजेसँ नवीन Ćकाशनक कायŭलय-कक्षमे भेल। एिह बैसारक अğयक्षता āी नवीन चौधरी कएलिन। आरिĦभक कुशल-क्षेम ओ \nिविवध चचŭक उपराĠत उपिİथत रचनाकार लोकिन अपन-अपन रचनाक पाठ कएलिन। संपकर्क परĦपरानुसार संपकर्मे Ćİतुत \nरचना टटका, अĆकािशत ओ अपिठत होइछ। Ćİतुत रचना सभपर उपिİथत āोतागण अपन-अपन Ćितिƅया जनौलिन। \nरचनाक पाठ कएिनहार रचनाकार छलाह-िमिथलेश कुमार झा (समय-संकेत, उपकार-लघुकथा), अनमोल झा (नीक लगैत अिछ \nहमरा-किवता), सुरेĠƖ ठाकुर (देखब कहॴ िछलिक निञ जाए-किवता, मुइल राįƏ-कथा), नवीन चौधरी (दू गोट कथा)। पिठत \nरचना पर उक्त रचनाकार सभक संगिह āी िकशोरीकाĠत िमā, āी नवोनारायण िमā, āी देवशंकर िमā, āी रोिहत िमā, āी \nिवमलकाĠत िमā, āी शंकर िमā आिद अपन Ćितिƅया जनौलिन। \n  \n \nअनमोल झा ( १९७०- )- गाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, \nसािठसँ बेशी लघुकथा, तीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž पिÿका, \nİमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, आ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” \n(दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), “ Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) \nआिदमे संƇिहत। \nकोर बैंिकंग \n  \n-डाक बाबू, हमर एकटा मनीआडर अबै बला छै। देिखयौ ने एलै हे की नै? \n-के फेकना पठेतौ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \n-हँ, एलैहे की? \n-नै गै, फामर् तऽ एलौ हे, पाइ तऽ एखन नै एलैहे, एतै तऽ काहा पठेबौ। \n-आर कनी िदन ठिक िलअ िगरहत! कहै छलै फेकनाक बाउ जे िकदैन बैंिकंग भऽ जाइ छै झंझारपुरक बैंक \nतऽ ओतऽ पाइ जमा करत नेना, एतऽ संगे संग आिब जेतै खाता मे...!!  \n \n  \n \n  \n कुसुम ठाकुर \nĆĜयावतर्न \n१६ \n      हमर एकटा İवभाव अिछ, जे आई धिर हम निह बदिल सकिलयैक अिछ, आ आब शायद बदिल निह \nसकैत िछयैक। हमरा मोन मे खराप बात बहुत जĪदी आिब जायत अिछ। पचास तरहक आशंका तुंरत आिब \nजायत अिछ। हम कतबो कोिशस करैत िछयैक जे मोन सs िनकािल िदयैक मुदा िकयैक ओ िनकलत। चाहे \nिकयो घर सs बाहर गेल होयथ आ समय पर नञ लौटल होयथ िकंवा कोनो तरहक मोन खराप होय। हम \nबहुत जĪदी घबरा जायत छी। आ तखैĠह नञ हमरा खएबा मे नीक लागैत अिछ आ नञ दोसर कोनो काज \nमे। इ हमर सबस पैघ कमजोरी अिछ एिह लेल हमरा हमर शुभ िचĠतक बेटा हमर पित आ हमर सब \nसs नीक संगी जे आई धिर एकिह टा छिथ सेहो कैयैक बेर समझौलैथ आ समझाबैत छिथ मुदा ओिह \nİवभाव के हम निह बदिल सकलहुँ। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nहम सोिच के अİपताल गेल छलहुँ जे हम āी ठाकुर जी के लs कs घर अयबैĠह आ अनबो कयलहुँ मुदा \nहमरा पता चलल आ डॉक्टर बी.एन.झा कहलैथ जे bone marrowकराबय परतैĠह आ ओहो वेĪलोर जाय \nकs , इ सुनतिह हमरा जेना खराब िदनक आशंका भs गेल। ओना तs डॉक्टर साहब बुझेलिथ जे \nजमशेदपुर मे सेहो bone marrow भs सकैत छलैĠह, चूँिक ओ चाहए छलिथĠह एक बेर वेĪलोर मे सबटा \nजाँच भs जाय तािह लेल ओ जमशेदपुर मे आगू जाँच नञ कराय वेĪलोर पठा रहल छलिथĠह। ओिह \nिदन, राित भिर हमरा िकयैक नॴद होयत। भिर राित सोिचतिह Ćात भs गेल। \n  \n  \nदोसर िदन सs वेĪलोर जेबाक आ अगुलका जाँच करेबाक िवषय मे सोचय के छल, आ हम सब सब सँ \nपिहने अपन बिहन जमाय, यािन छोट बिहनक पित जे नीक डॉक्टर छिथ आ धनबाद मे छलाह हुनका \nसs गĢप कयलहुँ। ओिह समय हमर बाबूजी सेहो धनबाद मे छलाह। सब सs बात िबचारक बाद भेलैक जे \nबाबुजी हमरा सब सँग वेĪलोर जयताह आ माँ बच्चा सब संग जमशेदपुर मे रहितह। \n  \n  \nबाबुजी āी ठाकुर जी आ हम तीनू गोटे साँझ मे वेĪलोर पहुँचलहुँ। होटल पहुँिच आ तैयार भs एक बेर \nअİपताल गेलहुँ आ अİपताल देिख आिब गेलहुँ। राित भिर हमरा िकयैक नॴद होयत भोर मे हम सब समय \nपर तैयार भs अİपताल पहुँिच गेलहुँ। अİपताल मे तs िकछु िदĸत निह छलैक मुदा जािह डॉक्टर के \nओिह ठाम डॉक्टर बी. एन. झा पठेने रहिथ हुनक िवषय मे हम सब पता करय के लेल घुिम रहल छलहुँ। \nहमरा सब केर घुमैत देिख एक सĔजन रुिक कs पुछलाह \" अहाँ सब केर कोनो िदĸत अिछ वा िकनको \nखोिज रहल िछ\"? हम तुंरत कहिलयैĠह \"असल मे हमरा सब केर डॉक्टर कुिरयन सs देखेबाक \nअिछ, हुनके खोिज रहल िछयैĠह\" । सुनतिह ओ पुछलाह \"अहाँ सब रिजİƏेशन करवा लेने छी \"? जिहना \nहम सब कहिलयैĠह नय करवाबय के अिछ, ओ तुरंत अपना संग लs जा रिजİƏेशन करवा संग चलय लेल \nकहलाह आ ओकर बाद कुसŰ सब लागल हॉल छलैक ओिह ठाम बैसय लेल किह कतहु चिल गेलाह। āी \nठाकुर जी केर नाम लs बजेलकैĠह हम तीनु गोटे भीतर गेलहुँ । भीतर पहुँिच हम जे देखलहुं तs हमर \nआĀयर्क ठेकान निहं रहल। डॉक्टर कुिरयन आओर िकयो निह, ओ तs ओ ĭयिक्त छलाह जे हमरा सब केर \nसब काज करवा अपना सँग ओिह ठाम तक अनने छलाह । हम बाबुजी आ āी लĪलन जी तीनु गोटे एक \nदोसराक मुँह तकैत रिह गेलहुँ । िवĂास निहं भेल जे एतेक नामी आ पैघ डॉक्टर के इहो रूप  होइत छैक \n। हम सब तs किहयो कĪपना मे सेहो निह सोचने आ देखने रिहयैक डॉक्टर के इ रूप  । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \n  \nडॉक्टर कुिरयन पिहने जमशेदपुरक पूरा िरपोटर् देिख आ िवİतार सs सब िकछु पुछलाह आ तािह केर बाद इ \nकिह अİपताल मे भतŰ होयबाक लेल कहलाह जे दू तीन िदन मे सबटा जाँच भs जायत तािह केर बाद हम \nअहाँ सब केर िकछु किह सकैत छी। अİपताल मे भतŰ करेलाक बाद दू तीन िदन तक हम सब िदन, राित \nमे िहनकर भोजनक बाद करीब १० बजे आपस होटल बाबुजी केर सँग आिब जायत छिलयैĠह । मोन \nतs अयबाक निहं होयत चल मुदा बाबुजी आ िहनकर िजĿ रहैत छलैĠह तsआिब जाइ ।राित भिर हम िकछु \nिकछु समय पर बाथरूम  जाइ आ समय देिख । भोर ६ बजे सs पिहनिह अİपताल पहुँिच जायत छलहुँ \nबाबुजी अपन बाद मे आबिथ। \n  \n  \nएक सĢताह धिर जाँच आ रेपोटर्क िसलिसला चलैत रहलैक आ एक सĢताह बाद एक िदन डॉक्टर कुिरयन \nअपने अपन पूरा डाक्टरक दल सँग अयलाह । एक टा चीज हम वेĪलोर अİपताल मे देखलहुँ जे कोनो \nठाम देखय के लेल निहं भेटल। ओिह ठामक डाक्टर सब पूणर् रूपेण  मरीज के लेल समिपर्त रहैत छिथ आ \nताहू मे डाक्टर कुिरयन के हम महान किह सकैत िछयैĠह । सब िदन ओ आिब पिहने मरीज वाला िबछावन \nकेर बगल मे एकटा आओर िबछावन रहैत छलैक ओिह पर बैिस जाइत छलाह आ पिहने हाल चाल पुछैथ । \nओिहयो िदन आिब बैसी गेलाह आ हाल चाल पुछलाह, तािह केर बाद कहलाह \"आब सबटा िरपोटर् तs आिब \nगेल अिछ, मुदा हम सब bone marrow करबैĠह जािह मे बहुत कƠ होइत छैक। ठाकुर जी केर खून \nबहुत कम छैĠह जािह लेल हमरा सब केर खुनक आवĮयकता परत आ अहाँ सब मे सs एक गोटे के खून \nदेबय पडत। हम तुंरत खून देबाक लेल तैयार भs गेलहुँ। हमरा घर मे हमर चारू  गोटे के एकिह Ƈुप केर \nखून छैक। डाक्टर कुिरयन िहनका देिख जखैĠह बाहर गेलाह तs हुनक एकगोट सहायक डाक्टर हमरा \nबाहर बजेलाह आ हमरा एकटा फामर् दs blood bank जा खून देबाक लेल कहलिथ । \n  \n  \nहम फामर् लेलाक बाद िहनकर केिबन मे निहं गेलहुँ आ सोझे blood bank चिल गेलहुँ। नसर् के जिहना \nफामर् देखेलहुँ ओ तुंरत एक टा कुसŰ पर बैसेलिथ आ िकछु समय बाद हमरा एकटा खूब पैघ हॉल मे \nलs गेिलह । जिहना हॉल मे हम पैसलहुँ पूरा हॉल मे सब ठाम सब िबछावन पर लोक सुतल खून दैत छल \n। इ देखतिह हमर डर सs हालत ख़राब भs गेल । हमरा सूई सs बड डर होइत छलs आ सुनने \nरिहयैक जेblood donation मे बहुत समय लागैत छैक।मोन मे एक सँग कैयैक टा Ćķ उठैत छल जािह \nमे पिहल ई: जँ हम बेहोश भs गेलहुँ तs की होयत ?हमरा सँग आओर िकयो निह छलs । बाबुजी के हम \nखून देबय लेल निह किहितयैĠह ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \n  \n  \nसूई घुसाबय सs पिहने तक हम बहुत डरल छलहुँ मुदा एक बेर सुई घुसा देलक तािह केर बाद साहस बिढ \nगेल आ ददर् से निह होइत छल। जखैĠह हमरा बुझय मे आिब गेल, हम बेहोश निह होयब तs हम नसर् \nसs पुछिलयैक \"इ खून हमर पित के देल जयतैĠह नय\" ? ओ कहलक \" निह अहाँक पित के दोसर खून \nहुनक Ƈुप के देल जायत जे bank सs उपलĤध होयत \"। हम सुनने छिलयैक जे bank मे HIV केर \nजाँच निह होइत छैक जािह चलते माÿ सĦबĠधी व जे मरीजक संग आयल रहैत छिथ हुनके खून लेल \nजाइत छलैक , इ सुनतिह हमरा और मोन बेचैन होमय लागल तथािप हम ओिह blood bank केर \nिवभागाğयक्ष छलैथ हुनका बजवोिलयैĠह आ कहिलयैĠह हमर आ हमर पित केर खुनक एकिह Ƈुप छैĠह । \nओहो हमरा कहलिथ ई संभव निह छलैक । हमरा िकछु नय फ़ुराइत छल, तथािप हम हुनका आƇह \nकेिलयैĠह जे \"हमर खून पर हमर नाम आ मरीजक नाम िलिख रािख िदयोक आ िकछु घंटा रुिक कsकोनो \nदोसर ठाम खून पठािबयौक , ताबैत हम डॉक्टर कुिरयन सs भेंट कयने आबैत िछ \"। डॉक्टर कुिरयन केर \nनाम सुनतिह डॉक्टर हमरा कहलैथ \"ओना तs हम सब,सब खून पर खून देबय वाला केर नाम,मरीजक नाम \nआ तारीख िलिख दैत िछयैक । डॉक्टर कुिरयन किह देताह तs हम अहॴक खून अहाँक पित लेल पठा \nदेबैĠह \"। \n  \n  \n  \nनसर् आिब हमर सुई िनकािल देलैथ आ हमरा िहदायत देलैथ जे कम स कम १५ िमनट रुकय लेल मुदा हम \nसुई िनकालैत के संग अपन चĢपल पिहरलहुं आ तुंरत ओिह ठाम सs िबदा भs गेलहुं । हम देखिलयैक नसर् \nचाय लय आिब रहल छलैथ मुदा हमरा ओिह समय इहो होश नय छल जे हम खून देने छिलयैक तुंरत नय \nजयबाक चाही । हम आठ नौ िदन सs वेĪलोर मे छलहुँ आ ओतबा िदन मे ततेक बेर डॉक्टर कुिरयन \nसs काज पड़ल छलs जे कोन समय मे डॉक्टर कुिरयन कतय रहैत छिथ से हमरा बुझल भs गेल छल । \nहम जĪदी जĪदी ओिह वाडर् पहुँचलहुँ मुदा पता चलल डॉक्टर कुिरयन ओिह ठाम निह छलाह ओिह वाडर् केर \nडॉक्टर हमरा दोसर वाडर् केर नाम बता कहलिथ अखैĠह ओिह ठाम भेटताह , हम लगभग दौरित ओिह वाडर् \nतक पहुँचलहुँ । \n  \nवाडर् मे पहुँचलहुँ ताबैत धिर पसीना सs लथपथ भs गेल छलहुँ हमरा देिख केयो किह सकैत छलs जे हम \nथाकल आ परेशान छी । वाडर् मे पहुँचित देरी हम डॉक्टर कुिरयन केर सहायक डॉक्टर सs हुनका िवषय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nमे पुछिलयैĠह मुदा ओ हमारा जवाब देबय सsपिहने पुछलाह \"आिखर की बात अिछ अहाँ एतेक घबरायल \nिकयैक िछ? पिहने अहाँ बैसू आ हमरा कहू की बात छैक \"? आ तुंरत एक ग्लास पािन मँगा कs िपबय \nलेल देलाह , मुदा हम पािन िपबय सs पिहनिह एक साँस मे हुनका सब बात बता देिलयैĠह आ कहिलयैĠह\" \nहमारा डॉक्टर कुिरयन केर मदद चाही\" । ओ तुंरत कहलाह अहाँ के हम कतहु नय जाय देब हम तुंरत \nडॉक्टर कुिरयन के एिह ठाम बजा दैत िछयैĠह । तुंरत अपन पेजर िनकािल खबर पठा देलिथ हुनक समाद \nअखैĠह खतमो निह भेल छलैĠह िक हम डॉक्टर कुिरयन के आबैत देखिलयैĠह । हम दौिर क डॉक्टर \nकुिरयन लग पहुँचलहुँ आ सबटा बात बता देिलयैĠह । हमर गĢप सुनैत देरी डॉक्टर कुिरयन हमरा कहलाह \n\"अहाँ घबराऊ जुिन, अहॴ केर खून अहाँक पित के देल जयतैĠह\" आ फ़ोन उठा ओिह ठाम सs blood \nbank केर िवभागğयक्ष के फ़ोन किर किह देलिथĠह जे \"āी ठाकुर जी केर केिबन मे हुनक पėी जे खून \nदेने छिथĠह सैह पठायल जाय \"। एतवा वाक्य सुिन हमरा जे ख़ुशी भेटल तािह केर हम वणर्न निह \nकs सकैत िछयैक । एिह देश मे एहेनो डॉक्टर छैथ तािह केर हमरा अंदाज निह छल । हम हुनका \nधĠयवाद िक देितयैĠह हम एक टक हुनका देखैत रिह गेिलयैĠह। ओ हमरा िदस देिख कहलाह अहाँ केिबन \nमे जाऊ साँझ मे āी ठाकुर जी केर अहॴ वाला खून चढ़तैĠह। \nहम डॉक्टर कुिरयन सs भेंट किर केिबन िदस जाइत छलहुँ राİता मे हमरा चĸर आिब गेल आ हम एक \nठाम कुसŰ पर बैिस गेलहुँ। पॉँच दस िमनट केर बाद हम केिबन पहुँचलहुँ, बाबुजी आ इ हमरा लेल िचंितत \nछलैथ जे हम कतs चिल गेल छलहुँ, देखैत देरी पुछलाह \"कतs गेल छलहुँ \"। हम कहिलयैĠह \"खून देबय \nलेल, दsदेिलयैक आ आब साँझ मे अहाँके खून चढत \"। \n  \n  \nसाँझ मे िहनका जĪदी भोजन करवा देिलयैĠह खून चढ़ेनाइ शुरू  भेलैक ओकर िकछु समय बाद बाबुजी के \nहोटल पठा देिलयैĠह आ हम िहनका बगल मे बैिस गेलहुँ। कतबहु कहैथ सुित रहु हमरा िकयैक नॴद होयत \nएक तs िचंता दोसर हम जमशेदपुर मे देखने रिहयैĠह जहाँ हमर ğयान दोसर िदस देखैथ तs झट \nद tube के पकिर ओकर speed बढ़ा दैत छलाह जे कहुना खून चढेनाइ जĪदी खतम भs जाय। राित मे \nइ सुित रहलाह आ हम िहनकर हाथ पकरने बैसल रिह गेलहुँ आ जखैĠह पूरा खून चिढ गेलैĠह तs नसर् के \nबजा ओकर पाइप सब िनकलवा तािह केर बाद बगल वाला िबछावन पर पिर रहलहुँ। \n  \n  \nदोसर िदन भोर मे डॉक्टर के आबय सs पिहने नसर् आिब जाँचक लेल िहनकर खून लs गेलैĠह आ ओकर \nदोसर िदन भोर मे bone marrow होमय के छलैक ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \n  \n  \nडॉक्टर कुिरयन अपन पूरा डॉक्टरक दल सँग अयलाह हुनका देखैत निह जािन िकयैक हमरा आशंका आ \nडर दुनु होमय लागल। हमरा माÿ एतबा बुझल छल जे रीढ़ केर हƂडी सs खून लेल जयतैĠह जे कƠĆद \nहोइत छैक। डॉक्टर सब जिहना िहनकर केिबन मे घुसलिथ हमरा आ बाबुजी के बाहर जेबाक लेल किह \nदेलैथ। हम तs एक सँग ओतेक डॉक्टर के देिख घबरायल छलहुँ। बाहर मे ठाढ़ पचास तरहक मोन मे \nआबैत छल। अचानक िहनकर कानय केर आवाज बुझायल, ओ सुनतिह हमरा कना गेल आ हमर आँिख के \nआगु जेना अĠहार भs गेल। हम बाबुजी के िबना िकछु कहनिह जा एकटा कुसŰ पर बैिस गेलहुँ । बाबुजी \nके कोना अपन िİथित केर िवषय मे बुझय देितयैĠह । डॉक्टर जखैĠह बाहर िनकलाह तs हमरा कहलैथ \nअहाँ सब आब भीतर जाऊ । भीतर गेलहुँ तs इ कानैत छलाह आ हमरा देखैत देरी किह उठलाह \"मािर \nदेलक \"। हम वणर्न निह किर सकैत छी जे हमरा ओिह समय मे असगर केहेन बुझायल, बाबुजी छलाह \nमुदा हुनका सॲझा हम अपन वेदना के कोना Ćकट होमय िदितयैĠह , ओ निह रिहतिथ तs हम अवĮय \nकानय लिगतौĠह। \n  \n  \nदोसर िदन डॉक्टर कुिरयन अपन डॉक्टरक दल सँग सबटा िरपोटर् लs कs अयलाह ,आ आिब āी ठाकुर \nजी केर बगल मे बैिस गेलाह। पिहने हुनक हाल चाल जे िक सब िदन पुछैत छलाह पुछलाह आ तािह केर \nबाद अपन असली मुĿा पर अयलाह। सब सsपिहल ओ हमरा सब केर कहलाह हम सबटा िरपोटर् देिख लेने \nछी आ इ िनįकषर् िनकलल अिछ जे अहाँक \"cell malignant\" अिछ। ओिह समय मे हम इ तs निह \nबुझैत छलहुँ जे \"malignancy\" की होइत छैक मुदा इ बुझा गेल जे िकछु ख़राब बीमारी छैक, िकछु गरबर \nछैक। डॉक्टर कुिरयन सबटा बात बताबैत कहलाह आब चूँिक इ \"oncology \ndepartment\" केर case छैक तािह लेल हम अहाँ के \"oncology department\" पठा रहल \nछी। oncology शĤद सुनैत केर सँग हमरा जेना सब बुझय मे आिब गेल आ ओकर बाद हमरा मुँह स एक \nशĤद िकछु निह िनकलल जे हम डॉक्टर सँ िकछु पुिछितयैĠह । डॉक्टर कुिरयन अपन सहायक डॉक्टर सब \nकेर किह कs चिल गेलाह जे अİपताल सँ छुņी देबाक लेल आ \"oncology\" िवभागक डॉक्टर \nसs देखबाक लेल सबटा कागज तैयार किर देबाक लेल। हम सब आपस होटल आिब गेलहुँ। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nदोसर िदन हम सब होटल सs सीधा oncology department डॉक्टर Ćसाद लग पहुँचलहुँ । ओिह िदन \nहम आ āी ठाकुर जी गेल छलहुँ। बाबुजी के आँिख देखेबाक छलैĠह ओ आँिख वाला अİपताल चिल गेल \nछलाह, जे एक तरह सँ नीके छलैक । डॉक्टर Ćसाद जे हमरा सॲझा मे कहलिथ से भगवान कोनो पėी के \nओ िदन निह देखाबिथ जे हुनका ओ सुनय परैĠह । डॉक्टर Ćसाद िवİतार सs िबमारी के िवषय मे बतेलाक \nबाद कहलिथ जे इ िबमारी मे लोक बेसी सs बेसी पĠƖह साल जीबैत छैक। िकछु आओर जाँच से कराबय \nलेल कहलाह मुदा ओ बाहर रिह सेहो करायल जा सकैत छलैक । हम सब आपस होटल अयलहुँ, इ त \nबहुत राित तक जागल रहलाह आ ओकर बाद सुित गेलाह मुदा हम तs भिर राित जागले रिह गेलहुँ। दुनु \nगोटे एक दोसरक िİथित बुझैत छिलयैक मुदा किथ लेल राित भिर मे एको शĤद बािज होयत । भोर मे \nतैयार भs समय पर डॉक्टर Ćसाद लग पहुँिच गेलहुँ । \n  \n  \nडॉक्टर Ćसाद िकछु जाँच केलाक बाद कहलैथ जरूरत  परतैक तS \"WBC\" बदलय परतैक आ ओिह लेल \nएक गोट अपन आदमी के तैयार रहय पड़त िजनकर \" WBC \"लेल जा सकैत अिछ । ओ \n\"WBC\" बदलय केर सबटा Ćिƅया बता देलाह । हमरा एकटा फॉमर् द Ĥलड बैंक जेबाक लेल कहलाह आ \nिहनका फेर सs भरती हेबाक लेल । हम िहनका केिबन मे पहुँचा ओिह ठाम सs फेर Ĥलड बैंक पहुँिच \nगेलहुँ । Ĥलड बैंक केर डॉक्टर हमरा हाथ सँ फॉमर् लs एकटा कुसŰ पर बैसय कहलाह। िकछु समय बाद \nआिब खून िनकािल लेलैथ। हम जिहना कुसŰ पर सs उठय चाहलहुँ हमर माथ घुिम गेल आ हम धĦम \nसs फेर कुसŰ पर बैिस गेलहुँ । इ देिख हमर बगल मे नसर् छलैथ से पकिर हमरा तुंरत बेड पर सुता \nदेिलह । हम उठलहुँ तs डॉक्टर हमरा कहय लगलाह, \"हम अहाँक खून निह लs सकैत छी िकयैक \nतs अहाँ जाँच समय मे बेहोश भs गेलहुँ अिछ। इ सुनतिह हमरा कनाइ छुिट गेल मुदा हम अपना आप के \nरोिक लेलहुँ आ ओिह ठाम सँ िनकिल चिल देलहुं। \n  \n  \nहमरा िकछु निह फ़ुराइत छल हम की करी हमरा संग आओर िकयो निह छलाह । हम मोन दुखी कयने \nचलल जाइत छलहुँ आ सोचैत छलहुँ आब की होयत। अचानक सामने मे डॉक्टर कुिरयन पर नजिर गेल \nओ हमरा देिख हमरे तरफ आबैत छलाह। ओ हमरा पुछलाह \" डॉक्टर Ćसाद की कहलाह\", हम हुनका \nसबटा पिरिİथित बता देिलयैĠह आ इहो जे हमरा लग दोसर िकयो निह छैथ हम आब की करी। ओ तुरĠत \nकहलाह अहाँ घबराऊ जुिन जरूरत  परतैक तs हम अपन WBC अहाँक पित के देबैĠह । इ सुनैत देरी \nहम अपना आप के निह रोिक पयलहुँ आ कानय लगलहुँ । मोन मे भेल िक एहनो डॉक्टर होइत छैक? ओ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nवाक्य आय धिर डॉक्टर कुिरयन केर क़ज़र् हमरा लग अिछ। आय धिर हम डॉक्टर कुिरयन के कहल वाक्य \nनिह िबसिर सकलहुँ। \n      \n मखान खािन ई िमिथला- भीमनाथ झा \n  \nिमिथलाक लोक एतेक सरस, मैिथली भाषा एते मृदुल, एिह ठामक भूिम एते उवर्र, उपवन एते सघन आ हिरयर कंचन अिछ- \nतकर कारण की? की ई निह जे एतऽ जलाशयक आगार अिछ, नदी पोखिर डबरा अपार अिछ? \n  \nिमिथलामे समुƖ निह छै, तेँ एिह भूिमक वासीक İवभाव नोनछराइन निह लागत, लोक “अथाह” निह भेटत। िमिथलामे गंगा \nबहै छिथ,तेँ समाज पिवÿ अिछ; मधुर जलक Ćवाह चलै छै, तेँ लोकोमे मधुरताक तरंग उछलैत देखब। पािनक एतऽ कमी \nनिह, लोकक आँिखयोमे “पािन” भेिट जायत। \n  \nकवीĂर चĠदा झा िमिथलाकेँ नदी-मातृक देश ओिहना निह कहने छिथ- \n  \nनदी-मातृक क्षेÿ सुĠदर शİय सॱ सĦपž \nसमय िसर पर होय वषŭ बहुत संिचत अž \nदयायुत नर सकल सुĠदर İवच्छ सभ ĭयवहार \nसकल िवńा-उदिध िमिथला िविदत भिर संसार \n  \nनिदए निह, पोखिरयोक Ćधानता अिछ एतऽ। एहन कोनो गाम निह, जतऽ दू-चािर दस-बीस छोट-पैघ पोखिर निह हो। \nसैकड़ो वषर् पुरान एहन-एहन सयक धक पोखिर एखनो एतऽ अिछ जकरा “दैता पोखिर” कहल जाइछ, माने कोनो दैĜय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nआिबकऽ ओकरा खुनने छल! मनुक्ख बुते कतहु ओते टा पोखिर खूनल होइ! तिहना, बड़का पोखिरमे “महराजी पोखिर” सभ \nअिछ। छोट-मोट तँ कैयन हजार होयत। \nतेँ, िमिथलामे जलकरक चलिन बेसी। जलक सवर्Ćधान फिसल िथक- मखान। मखान- ई शĤद ğयानमे अिबतिहँ िमिथलाक \nअनुपम ĭयिक्तĜव साकार भऽ उठैछ। एहन ĭयिक्तĜव जकर जोड़ निह- अिŅतीय। \nमखान, कहल जाइछ, İवगŸमे निह भेटैछ। देवतासभकेँ मखानक तİमै लेऽ, पाग कयल मखानक फोँका लेऽ मन जखन \nललचाय लगै छिन तँ िमिथलामे जĠम लै छिथ आ जीहकेँ जुड़बै छिथ। \nिमिथलाक एक खास पाबिन िथक कोजगरा- उĪलासक पाबिन, उमंगक पाबिन, लŞमीक आराधनाक पाबिन। ओिह िदन मखान \nपरसबाक Ćथा अिछ। से िमिथलेमे अिछ। \nमखान िमिथलाक खास वैिशįƀय बिन गेल अिछ। तेँ, एिह ठामक सािहĜयोमे मखान Ćवेश कऽ गेल अिछ। अनेक \nसािहĜयकार कोनो-ने-कोनो Ćसंगमे एकर नाम लेने छिथ। जािह रचनामे मखान शĤद आिब गेल अिछ, ओ रचना ओहने \nलिलतगर-देखनगर, ओहने कोमल-िनमर्ल, ओहने हुलसगर-सुअदगर भऽ गेल अिछ। किववर सीतारामझाकेँ भगवानस रामक \nसुयशक िनमर्लता आ मिहमाक ĭयापकता देखयबाक भेलिन तँ किह उठला- \nआिĂनीक चान जकाँ \nदही ओ मखान जकाँ \nराम-यश Ćान जकाँ \nिवĂमे पसिर गेल। \n  \nकिववर सीतारामझा एक आनो Ćसंगमे, लŞमी-पूजाक नैवेńक अंग-रूपमे , मखानक नाम लेने छिथ- \nपूजिथ लŞमी-पद नबेद दय मधुर मखानक। \nअपनहुँ खािथ Ćसाद भाग धिन तािह िकसानक॥ \n  \nमखानक उĪलेख कयिनहार मैिथली सािहĜयकारक कमी निह अिछ, िकĠतु एतऽ तीन किवक माÿ चचŭ करऽ चाहब। पिहल \nछिथ किवचूड़ामिण मधुप, जिनक अिवİमरणीय किवता “कोजगराक मखान” अिछ। दोसर छिथ मंÿेĂर झा, जिनक \nगीतपोथीक नाम िथकिन- “पान एतैए मखान एलैए”। तेसर िथका गोपालजी झा “गोपेश” जे अपन पोथी “मखानक \nपात” सँ कतेको गोटेक मुहँ पोछऽ चाहलिन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nमधुपक “कोजगराक मखान”क िवषयवİतु उच्च वगर् Ņारा दिलतपर कयल गेल अĜयाचारपर आधृत अिछ। ई किवता वगर्-\nवैषĦयकेँ उघािरकऽ रािख देने अिछ। मधुप करुणरसक महान किव िथका। एतऽ एक फोँका मखानसँ किव करुणाक \nिनझर्िरणी बहा देने छिथ। िकĠतु, तािहसँ पिहने उĜसवक जीवĠतता देखल जाय- \n  \nआबालवृŀ जुिट रहल- \nआसमदų िवदीणर् जनु युग्म कान \nिमिल हमहुँ तािह मानव-िनिधमे \nबिह गेलहुँ न गुिन अपमान-मान, \nकहुँ दू फोँका, कहुँ एक \nकतहु निह सेहो \nतेहन महिगक िवधान, \nिकछु हो, \nआजुक िनिशमे कहुना \nिनĀय िथक खाइ मखान पान। \nता िक ओही भीड़मे एक अवांिछत छौँड़ा सिĠहया गेलै। चीिĠह गेलापर Ƌिपटा देल गेलै। किवक नजिर पड़लिन- \nजाकऽ समीप देखल िनगािह, \nदेिखतिहँ िहय कहलक आिह! आिह! \nगोिवĠद ÿािह! \nई आिब मखानक हेतु, गेल, \nनिह पािब सकल एको फोँका, \nसौँसे शरीरमे छैक िकĠतु \nककरो कुकृĜय-िनिमर्त फोँका! \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nएिह करुण Ćसंगक बाद उĪलासक चचŭ उिचत िथक। सवŭिधक मखानक बखान गीतकाĭयमे भेल अिछ। मंÿेĂरझाक \nमखान-Ćेम तँ हुनक गीतपोथीक नामेसँ झलकैत अिछ- “पान एलैए मखान एलैए”। कोनो करतेबताक अवसरपर Ƈामवािसनी \nिमिथलाक मğयवगŰय पिरवारमे रहरहाँ देखब ई हूिलमािल- \nबड़की िपिसया कुĦहरौड़ी अँचार बनाबिथ बैसल \nबुढ़बा काका दरबĔजापर पान िचबाबिथ ओङठल \nलछमन एलैए िक राम एलैए \nटोल-पड़ोसक घर-घर के समाङ एलैए \nपान एलैए मखान एलैए \nधीया के िबयाहके सामान एलैए। \n  \nमखान जिहना İवच्छ कोमल िचĸन होइछ, मखानक पात तिहना कँटाह खड़खड़ आ मैलमुँह। एिहपर कहिबयो Ćिसŀ भऽ \nगेल- मखानक पातसँ मुँह पोछब। एकक आकांक्षा जखन दोसराकेँ सोहाइ निह छै तँ अपन खौँझ एहू तरहेँ ĭयक्त करैछ। \nअथŭत, बड़ नीक-िनकुत चाहै छिथ तँ बुझथु, तेहन उपाय करबिन जे नोचैत रिहहिथ अपन मुँह! एिह कहबीक Ćयोग ĭयंग्योमे \nहोइ अिछ। शीषर्क- किवतामे किव ितलक-दहेज लेिनहार बाप, समाजक चिरÿहीन मुँहपुरुष, İवाथŰ नेता, छŃवेशी भƖजन एवं \nसमाजकेँ गतर्मे ठेलिनहार जते तĜव अिछ, सभकेँ मखानक पातसँ मुँह पोिछ देबऽ चाहै छिथ। \nआइ Ćयोजन अिछ- \nजे ओहन-ओहन िशखěडीक मुँह \nमखानक पातसँ पोिछ दी \nजे बेटाकेँ िवƅीक वİतु बूिझ कए \nितलक-दहेजकेँ बढ़बइत अिछ \nकĠयागत करेज खखोिर कए \nअपन इƠदेवताक अघ्यर् चढ़बइत अिछ। \n  \n................... \nबĠधु! तेँ आइ Ćयोजन अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nजे समƇ पिरवतर्न आनब सजर्न लेल \nकोनो अवरोधक तĜĜवक मुख \nमखानक पातसँ पोिछ दी \nजे कायर्पािलका, Ġयायपािलका आ िवधाियकाक \nगिरमाकेँ भंग करैछ \nआ िविध-ĭयवİथामे आİथा रखिनहार \nशािĠतिĆय लोककेँ अकारणहुँ तंग करैछ। \n  \nमखान जे जलतलमे, पंकक पिरसरमे जĠम लै अिछ, से अपन गुणसँ भगवानपर माला बिन चढ़ै अिछ, भोग बिन अिपर्त होइ \nअिछ, āेơ पदाथर्क मापदěड बूझल जाइ अिछ, ततबे निह, मुहािबरा बिनकऽ दुजर्नकेँ चेतौिनयो दै अिछ, अपन “पात”सँ \nकुिĜसत तĜĜवक मुहोँ पोछै अिछ। संसारक एहन दुलर्भ पदाथर्, जे िमिथलामे सुलभ अिछ, तकर “मान” कतौ मैिथल \nसािहĜयकार लोकिन निह देिथ! डॉ. बी.झाक धुनपर गुनगुनयबाक हेतु ककर मन निह मचिल उठैत होयत?— \nचĠƖमा उतरल गगनसँ \nचांदनीसँ नहाउ औ! \nधान-पान-मखान-पूिजत \nमैिथलीकेँ जगाउ औ! \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \nचौबिटया पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \n  \n' भैया ! हम कहैत छी आब अवİथा भेल, आबो तऽ चैनक साँस िलय । किहया धिर कॲढ़ तोरैत \nरहब? आब तऽ बौआ वयİक भऽ गेल छिथ ; आबो तऽ िकछु करथु  िक सभ िदन पढ़ाई के नाम पर बापे \nके कमाई पर पुﾥटानी करैत रहताह । सभ के कोनो सरकारीये नोकरी भेटैत छैक? अपने गाम  िक टोले \nमे देिखयौ ने जे हुनका सँ कतेक छोट सभ जकरा नाक पोछबाक लुिर निहं छलैक सेहो सभ िदĪली-बĦबई \nजा कऽ हजारक-हजार  रूपैया  घर पठबैत आछ । साँच पुिछ तऽ मैिथलक पछुएबाक कारण सरकारी \nनोकरी के पाछु भागब आछ । से जँ निहं भेटल तऽ कतहु के निहं रिह गेलहुँधोिबक गदहा बला पि़र। हम \nतऽ कहैत छी किलयुग मे तपİया केला सँ भगवान भने भेट जािथ ; मुदा सरकारी िकžहुँ निहं एकरा तऽ \nमरीिचका बुझु़ एतेक भाई-भतीजावाद आ घुसखोरीक जुग मे ओना कतऽ नोकरी राखल छै़ ओ तऽ जमाना \nरहई जे आहाँ सभ के सरकारी नोकरी भेट गेल़़आब ककरो नाम गनाउ गाम मे ?।' कĸा आरो बहुत िकछु \nबजैत चिल गेलाह। मुदा दलानक कोनटा मे ठ़ाढ हमरा मे आर बेसी  सुनबाक सामĝयर् निह रिह गेल छल \nहम झमा कऽ खसल छलहुँ  मोिĮकल सँ सĦहािर पओलहुँ अपना कें । बाबूक Ćितिवर्ﾥया हम बुिझ निह \nपओने छलहुँ ओ मुँह सँ साईत िकछु बाजल निह छलाह  बाजलो हेताह तऽ सĦभव जे मनोŅेगक कारणे हमहॴ \nसुिन निह पओने होईयैक। \n  \nकĸाक शĤद हमरा जमीन पर पटिक देने छल़़हमर िसिवल सेवाक बुनल सभ टा सपना जेना एके चोट मे \nटुिट कऽ हमरे सोझँा मे खंड-खंड पसिर गेल आ हम ओिह पर ओंघरा कऽ अपन सवŮग शरीर शोिणते-\nशोिणत कऽ लेने छी । \n  \nहमर बाबू परम शुŀ़़बेसी बाजऽ वला निहं । ओिह िदन कĸा के İपƠ जवाब निह देबाक पाछु हुनका मोनक \nकोनो कोन मे नुकायल कोनो अनजान भय छलिन से हमरा ओिह िदन मायक बात सँ बुझायल - 'सरकारी \nनोकरी निह भेल तऽ कतहु Ćाईवेटो मे तऽ देखितयैक । बाबूये पर कतेक भार देबैऩ़पँाच-छौ मिहना मे ओहो \nतऽ िरटायरे कऽ रहल छिथ। वेतनक समुचा पाई मे तऽ घर चिलये निह रहल छैक़़पेंसनक अधोर पाई मे \nकोना पार लगतैक ? मुनमुन तऽ अखन बी०ए० मे गेबे केलैयै, ओकर पढ़ाई तऽ कहुना पूरा करबैये \nपड़तैक़़। ' मायक İवर मे जे एकटा चेतावनी छलैक से हम निह बुिझितयैक, एतबो अबोध हम निह। हम \nओिह राित कतेक कानल रिह से हमहॴ जनैत िछयैक। जािह सपना के हम एक-एक िवंदु सँ उकेरने \nरिह, जकर पँािख पर बैिस कऽ हम कĪपना लोक मे िनच्छंद िवचरण करैत रिह, तकर जेना पँािख कतिर \nकऽ भू-लुंिठत कऽ देल गेल छलैक । हमरा अपन भिवįयक िचंता सँ बेसी दुख एिह बातक आछ जे कĸा \nअपन वुﾥिटल िसŀांत - 'दुिभ, दािल आ देयाद जतेक गलय ततेक नीक ' - हमरो पिरवार पर अजमेबा मे \nसफल भऽ गेल छलाह। निह तऽ जे बाबू एकटा सपना देखने रहिथ अपन संतान के Ćशासिनक सेवा के  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nउच्चþर İतर पर पहुँचेबाक  सदा ĆोĜसािहत कयने रहिथ एिह लेल, जे गवर् सँ कहिथ जे साधनक अभाव \nमे हम İवयं निहं बिन सकलहुँ तऽ की ; अपन बेटा के  आई०ए०एस० बना कऽ देखायब से एकाएक यू-टनर् \nलऽ लेताह से हम सपनो मे निह सोचने रही । पिहल चाँस मे हम पी०टी० तऽ िनकािलये लेने रही़एिह बेर \nदोसर चाँस एिपयर होयब़़एतबे मे बाबू अगुता जेताह; ई हुनकर İवभाव तऽ िकžहुँ निहं! \n  \nहम अपन िपþ के पीिब गेलहुँ। अपन सफाई मे िकछु बाजब उिचत निहं बुझना गेल । सुतली राित मे \nअपन दु-चािर टा कपड़ा बैग मे रािख घर सँ चुपचाप िनकिस गेलहुँ िबना ककरो जनेने । मोन मे रंग-\nिवरंगक भवना आयल़़आĜम-हĜया तक के । अंत मे मोन İवीकारलक़़चंडीगढ़ चल जाई िदनेश लग़़क़तेक जीĿ \nकरैत छल ओ चंडीगढ़ एबाक लेल़़क़हैत छल बड नीक शहर छै । Əेन एबा मे एखन देरी छैक़़ फरीछ सेहो \nभऽ रहल छैक़़ हम िदनेश के फोन करैत छी - 'परसू हम चěडीगढ़ पहुँच रहल िछयौ भोर मे़ İटेशन पर \nआिब कऽ अपना ओतऽ लऽ जैहैं । ' आर िकछु हम निह किह सकिलयै़ओ पुिछते रिह गेल़़ फोन कािट \nदेिलयै । \n  \nİटेशन पर ओ आयल छल हमरा आरयाित कऽ अपन घर लऽ जेबाक हेतु। िदनेश हमर लंगोिटया \nयाऱ़पढ़लक-िलखलक कĦमे़ज़िĪदये कोनो Ćाईवेट मे नोकरी पकिड़ लेलक । सुनैत िछयैक नीक कमाईत आछ \n। भिर रİता ओ हमर अकİमात एबाक Ćयोजन पुछैत रहल  हम बात के घुमबैत रहिलयै । बस एतबे \nकहिलयै जे हमरा कोनो नोकरी धरा दे़ज़े होई हम करै लेल तैयार छी। ओ हमरा अपना भिर बुझेबाक Ćयास \nकरैत रहल य़ार ! तोरा मे Ćितभा छौ़तॲ आई०ए०एस कऽ सकैत छैंतोरा पर गाम समाज के आँिख लागल \nछैक़़तॲ Ćाईवेट नोकरी-चाकरी के झंझट छोड़़़तैयारी करैत रह़़ माँ भगवती के कृपा सँ सफलता अवİसे \nभेटतौ़। मुदा हमहुँ िजिदयायल रही। ओ हािर मािन लेलक  हमरा एकटा केबल-ऑपरेटर ओिहठाम नोकरी \nरखा देलक तीन हजार रूपैया  मिहना पर । \n  \nगाम-घर, माय-बाप, भाय-बिहन सभ कें िबसिर जेबाक Ćयास कऽ रहल छी हम । कतऽ कहाँ सँ पता करैत-\nकरैत एक िदन मायक फोन आयल़़बड़ कनैत छल़़हमरो बकोर लािग गेल़़ हम िकछु बािज निहं सकल रिह \nफ़ोन कािट देिलयै । \n  \nिबतैत समयक संगे एक िदन नरेंƖजी सँ भेंट भेल़़ नरेंƖजी अपने ओĦहर के समवयİके जकाँ । दोİती \nबढ़ल़़पता चलल हुनकर िपता बैंक-मैनेजर छिथन समİतीपुर मे । बैंक सँ लोन लऽ कऽ İवयं के केबल \nशुरू  करबाक िवचार जागल । बात आगू बढ़ल़़क़ाज करबाक अनुभव आई दू साल मे भैये गेल । योजना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nपर काज करय लगलहुँएक-एक मुĿा पर गहन सोच-िवचार   Ćोजेक्ट-िरपोटर् तैयार भेल  कतऽ सँ मशीन \nसभ कीनब क़ेहन आदमी सभ के काज पर राखब़़क़ोना Ćचार -Ćसार करब सभ िकछुक योजना राित भिर \nजािग कऽ बना लेलहुँ । लोन  भेिट गेल़़मशीन,आवĮयक वİतु-जात सभ खरीद भऽ गेल। कािŎ धूम-धाम \nसँ उľाटन करबाक िदन छल । सोचलहुँ बाबू-कĸा सिहत गामक सभ लोक के बजायब उľाटन-समारोह मे \n। अचानक सँ एहन पैघ योजना देिख कऽ घरक लोक गवर् सँ गद्-गद भऽ उठत़़क़ĸा के जलन तऽ हेबे \nकरतैन जे देयाद गिल निहं, उिठ रहल आछ  मुदा तािह सँ हमरा िक ? हुनकर मोने एहने छिन तऽ दोसर \nकी करतैन ?। बुधना आिब कऽ समाद देलक - 'आहँ करैत रहू उľाटन, ओĦहर पायल-केबल सभ कें \nमुपþ मे केबल देखेबाक घोषणा कऽ देलकैयै । जेहो एक-दू गोटे तैयार छल अपन केबल लेबाक लेल, सेहो \nपायले िदस चिल गेल । Ąी ककरा निहं रूचतै  ?' पायल केबल के मािलक भवेश तऽ हमरा संगे गामक \nİवूﾥल मे पढ़ने आछ , ओकरा एना निह करक चािहयैक । हम दौड़लहुँ भवेशक घर िदस। रİते मे भेटा \nगेल ओ। हम कहिलयै - ' यार ! तोरा एना निह करक चािहयौ । तॲ तऽ पुरान छैं ; कमा चुकल \nछैं, कनेक िदन Ąीयो मे केबल देखा सकैत छैं । मुदा हम बैंक सँ लोन लऽ कऽ शुरूये  करऽ जा  रहल \nछी । हमरा पेट पर तऽ लात निह मार । ' भवेश चौआनयँ मुिİकयायल छल। ओकर एिह मुİकी मे \nवुﾥिटलता हमरा साफ बुझा रहल छल।  'देखही दोस ! दोİती अपना जगह पर छैक आ िबजनेस अपना \nजगह पर । ने दोİती मे िबजनेस एबाक चाही ; ने िबजनेस मे दोİती । ' \n  \nसे िबजनेस मे दोİती निहये एलै । हमर सभ मशीन, सामान ओ आधया दाम में खरीद लेलक । हमर \nसपना एक बेर पेﾥर सँ चकनाचूर भऽ कऽ हमरा आगँ िछिड़या गेल आछ । हम अपन मोन के बुझबैत छी--\n-सपना टुटबे खाितर बुनल जाईत छैक़़आर कोनो बात निहं। \n  \nमनोज झा मुिक्त \n  \nदेशक अवİ था आ जनताक Ćवृित \n                    — मनोज झा मुिक् त \n   अखुनक पिरवेशमे ककरोसँ पुिछयौक देशक अवİ था केहन अिछ ? त, कहता िक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nकहू सभ ठाम ƚį टाचारे ƚį टाचार ĭ याĢ त अिछ । देशक नेता ƚį ट, कमर्चारी तĠ ÿ \nƚį ट, पÿकािरता जगत ƚį ट, ĭ यापारी ƚį ट...आर िकदन िकदन...सभचीज ƚį टे \nƚį ट, तहन देशक िİ थितके िक कहबैक...। \n   देशक स्  िथित िनिĮ चतरुपेण नीक त निहंए अिछ, मुदा एकर दोषी के ? सभ \nजॱ ƚį टाचािरए अिछ त नीक ĭ यिक् त केओ निहं ? आ देशक जनता िक दूधक \nधोएल अिछ ? सबकेँ एकवेर अपना छातीपर हाथ रािखकऽ सॲचिहटा पड़त । आिखर \nिकया देशक हालित एिह तरहें िदनानुिदन खसकैत जाऽरहल अिछ ? \n    देशमें सब तरहक लोक हाएव कोनो आĮ चयर्क गĢ प निहं । सबहक कहब ई \nछिĠ ह जे सभक्षेÿमे ƚį टाचारीए लोकक चलाचĪ ती छैक । अईसँ असहमत बहुत \nकĦ मेगोटे हएता । मुदा यहो सĜ ये छैक जे सĜ यक बाटपर िधरे—िधरे आगा ससरैत \nलोक सेहो अई देशमे अिछ । हँ, सĜ यवादी धारमे लागल खाँटी राį Əवादी सभक \nसँख् या बहुत कम अिछ आ िदनानुिदन ओिह सँख् यामे Ũास होइत जाऽरहल अिछ । \nतकर कारण िक ? \n    जॱ İ पį टरुपसँ कहल जाए त दशक एिह पिरिİ थितक िजĦ मेवार आन केओ \nनिहं, हमिह आँहाँ छी । हमही आँहाँ देशक नेताके, ĭ यापारी आ कमर्चारीकेँ \nƚį टाचारी बनािव रहल िछयैक । \n     हम आँहाँ एकटा नेताके ƚį टाचार करबालेल िववश कऽ दैत िछयैक । जॱ \nगाममे एकटा कोनो नेता साइकलपर चिढकऽ अवैत अिछ या पैदल अवैत अिछ त \nओकरा देखबाकले कोना जनता निहं जाइत िछयैक । एतवे निहं ओई नेताके \nअपना दरबĔ जापर बैसऽदेवमें सेहो हमसब अपनाआपके हीन महशुस करैत छी । आ \nहमरे आँहाँक गाममे जॱ एकटा नेता महँग गाड़ीमे चिढकऽ अवैत अिछ त ओकरा \nपाछा या कहु İ वागत करबाकलेल माइए पुते दौड़ैत िछयैक, ओकरा अपना \nदरबĔ जापर बैसबऽमे हमसब अपनाके गवŭिĠ वत भेल अनुभूित करैत छी । चुनावक \nसमयमे कतबो सकाराĜ मक सॲंचवला नेता िकएक निहं हुअए ओकरा भॲट देवाक \nबदलामें हमसब मतपÿमे अपन जाितक उĦ मेदवारके िचĠ हमे मोहर लगवैत छी । \nओतवे निहं अपन मतक महĜ वके बुिझतो हमसब अपना मतके पाई लऽ कऽ बेिच दैत \nिछयैक जकर कारणसँ जकरालग अपन जाितक जनसँख् या वेसी अिछ आ वेसी पाई अिछ \nवएह नेता चुनाव िजतैत छिथ । िक हमर आँहाँक एिह तरहक ĭ यवहार एकटा नेताकेँ \nƚį ट बनवाकलेल िववश निहं करैत छैक । जॱ जाितक नामपर केओ िजतैत अिछ त \nओ अपना जाितक वाहेक आन जनताके वारेमे िकया सॲचत ? आ अपना जाितकलेल \nसेहो िकछु निहं कऽसकैया, िकयाक त ओ ई नीक जकाँ बुझने रहŶत अिछ जे \nअपना जाितकलेल हम काज निहंयो करब तखनो हमर जाित हमरा भॲट देबेटा करत \n। आ ओ जे पजेरोबला नेता आ पाईबला नेताक तुलनामें अपनाके िनरीह \nबुझैत अिछ, ओहो हमरा आँहाँक सािमĢ यता पएवाकलेल आ चुनाव जीतवाकलेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nपाईएके अपना जीवनक सभसँ पैघ लŞ य बुिझ ‘एिन हाउ, पाई कमाऊ’ के नीित \nअवलĦ वन कऽलैत अिछ । आ जखन ओ पाइएक बलपर हमरआँहाँक भोट लेत त िकया \nहमरा आँहाँक िवकासकलेल ओ सॲचताह ? \n     तिहना देशक कमर्चािरके हमही आँहाँसब अपन काज जĪ दीसँ जĪ दी करेबाकलेल \nया कानूनन निहंयो होबऽवला काज गैरकानूनन रुपसँ करेबाकलेल घुस देल करैत \nिछयैक आ एिहं तरहें एकटा कमर्चारीकेँ जवरदİ ती हमसब ƚį टारी बना दैत िछयैक \n। ओनो कमर्चारीयो खासकऽ एकटा पुिलसमे जेबाकलेल हािकम एकलाख टका लेल \nकरैत छैक, हािकमके डाइरेक् टर बनेवाकलेल मĠ ÿीŅारा लाखो रुपैया घूस लेल जाइत \nछैक । जहन ओ कजर् पैंच  लऽ कऽ बहाल भेल रहैत छैक त कोनो बहĠ ने कमेबेटा \nकरतैक । \n    एकटा ĭ यापारीकेँ काला बाज़ारी करबामे सेहो हमसब अपने बहुत बेसी \nदोषी छी । हमसब बुिझतो रहैत िछ तइयो ओकर िवरोधमे बजबाक िहĦ मत नई \nकरैत िछयैक ? हमरा आँहाँलेल के बािज देत ? ककरो लग ओतेक फुरसित निहं \nछैक । \n    हमसब सबके ƚį टाचारी त कहैत िछयैक, मुदा अपन टेटर निहं देखैत छी । \nसरकार अपन गाम अपने बनाबु किहकऽ ĆĜ येक गाममे १५ सँ ३० लाखधिर रुपैया \nĆितवषर् देल करैत अिछ । गामक िवकास कतेक भेल छैक, िवशेषकऽ मधेशमे से \nककरोसँ छुपल निहं अिछ । सभ पाटŰक Ćितिनिधसब अपन बपौटी(पैÿृक) सĦ पित \nबुिझ खुलेआम लुटैत अिछ आ हम आँहाँ मौन भऽ सबिकछु देखैत रहैछी । जॱ \nिकयो ĭ यिक् त ओइ काजक िवरोध करैत छैक त हमिह आँहा केओ पाटŰक नामपर, \nकेओ जाितक नामपर ओहन ƚį टाचारीकेा दूधक धोएल बनाऽदैत िछयैक । ओहन \nƚį टाचारीकलेल पाटŰयोसब अपन Ćितį ठाधिर दाओपर लगा दैत अिछ ओकरा \nबँचवऽमें । एकरा अिरक् त जे िकछु कोनो गामठाममे जॱ छोटछीन िवकासक काज \nहोइत अिछ त ओकरा िवनाश करबामें हमसब बहादुरी बुझैत छी । अपना घरक \nअगााक सडकपर राखलगेल Ƈाभेलक पाथर अपना घरमे घुिसयाबऽमे त हमरा सबके \nजोरा सĦ भवतः कतौ निहं भेटत । \n    एतेक धिर िक सरकार िवńालयसबके ĭ यविİ थत करबाकलेल अपनेगामक İ थािनय \nĭ यिक् तक अनुसारे चलेवाकलेल िवńालय ĭ यवİ थापन समीितके िनमŭण योजना लािब \nĆायः सभ िवńालयके समुदायमे हİ ताĠ तरण केलक, मुदा िवńालय ĭ यवİ थापन समीित \nअखन माÿ   पाई कमेबाक एकटा İ थलक रुपमें पिरणत भऽगेल अिछ । चाहे िवńालयमे \nिशक्षकक रखबामे होय या िशक्षककेँ सरुवामें हुए, िवशेष कऽ मधेशक ĆĜ येक \nिवńालय ĭ यवİ थापन समीितसभ एिह तरहक ĭ यापारमें लािगगेल अिछ । िवńालयक पढाई \nकेहन छैक, िशक्षक िवńालयमें अवैत अिछ िक निहं, िवधाथŰ अवैत अिछ िक निहं \nतािहसँ ĭ यवİ थापन समीितके कोनो मतलव नई रहल देखल जाऽरहल अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \n    एिह तरहें देशक िवकास कोना हायत ? जाधिर हमसब अपने निहं सुधरब त \nआन के सुधारत ? जॱ हमसभ एकटा सĜ य बाटपर चलिनहार, देशभकत आ जनताक \nसमİ याके अपन बुझऽबला नेताक बदलामे तामझामबला पँजेरो एिनहार नेताके \nिनरुĜ साही निहं करब त िदनानुिदन ƚį टाचारक दलदलमें हमसब धँसैत जाएब । सĜ यक \nपक्षधरके मनोबल बढेनाई जरुरी आ सभक कतर्ĭ य भऽगेल अिछ । आन िकयो िकया \nहमरा आँहाँक सĦ बĠ धमे सॲिच देत ? ताएँ आनके दोष देबासँ पिहने एकवेर \nहमसभ अपने टेटर देखब िक ? \nटेį ट परीक्षा आबऽलागल, मैिथलीक िवńाथŰ पुİ तक िबहीन \nशैिक्षक वषर्क अĠ त होमऽ लागल अिछ, िकछु िदनकवाद दशम कक्षाक टेį ट परीक्षा सेहो हएत । आन आन \nिवषयक िवńाथŰक कोसर् अĠ तो होमऽलागल अिछ, मुदा िहलिस कऽ अथवा ककरो दबावसँ मैिथली िवषय \nलेिनहार िवńाथŰ अखनो धिर पुİ तक केĠ Ɩक दुवािरपर हाजरी दैत बरोबिर भेटत । कारण जे दशम कक्षाक \nिवधाथŰ अखनो धिर निह देखने अिछ— दश िकलासक मैिथली पोथी । \nधनुषा िजĪ लाक लगभग एक दजर्न आ महोþरी िजĪ लाक पसŭ पतैली लगायतक İ कूलमे मैिथली िवषयक \nपढाई होइत अिछ, मुदा िवधाथŰ आ िशक्षक दुनुगोटे मैिथलीक पुİ तक अखनधिर नई भेटलाकवाद िफरसान \nअिछ । साझा ĆकाशनŅारा Ćकािशत पुİ तक, जनक िशक्षा सामƇी केĠ ƖŅारा िवधाथŰकलेल उपलĤ ध कराओल \nजाइत  अिछ । जनकपुरधाम िİ थत िवńापित चौकपर रहल ‘िवńा पुİ तक केĠ Ɩ’क िवƅेता कलानĠ द झा \nकहलिन, ‘साझा Ćकाशनकेँ वेरवेर तगेदा कएलाकवादो मैिथलीक पुİ तक उपलĤ ध निह कराओल गेल’ । \n  \n           दुखक गĢ प त ई अिछ जे तािहकालमे मैिथली िवषयक पाƁय पुİ तकक आभाव देखल गेल \nअिछ, जािहकालमे साझा Ćकाशनक अğ यक्ष छिथ— मैिथलीक पैघ सािहĜ यकार/पÿकार/किव/फोरमक \nनेता/बहुतरास मैिथली संघ—संİ थाक अगुवा ĭ यिक् तĜ व āी राम भरोस कापिड़ ‘ƚमर’ । अपनाके मैिथलीक \nयोŀा आ साझा Ćकाशनक पिहल मैिथल/मधेशी चेयरमैन कहबामे गवर् कएिनहार कापिड़के पदपर पहुँचलाक \nवादो मैिथली पोथी निह भेटव सवर्ÿ आलोचनाक िवषय बनल अिछ । \n             मैिथली िवषयक पुİ तकक अभाव हएव, मैिथली भाषा आĠ दोलनक ĭ यापकतामें सऽभसँ पैघ \nरोकावटकरुपमें देखाऽरहल अिछ । मैिथलीक पाƁय पुİ तकक सहज उपलĤ धता जाधिर नई हएत ताधिर \nिवńालयक िशक्षामें मैिथलीक पढाई माÿ भाषण धिर सीिमत रहत । गणतĠ ÿ ĆािĢ तकबाद मैिथलीकेा भजा कऽ \nभलेिहं कतेको मैिथल विरį ठ पदपर चिलगेल होिथ, मुदा धरातिलय यथाथर् इएह अिछ जे मैिथली कािĪ हयो \nपाछा छल आ एखनो िससैकते अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n-Ćकाश \nरंगदृिƠ; िदĪली \n  \n  \n  \nबांग्ला नाटक लेल कोलकाता आ मराठीक लेल मुĦबई, तिहना पिहने माÿ िहĠदीक लेल िदĪली जानल जाइत \nछल । मुदा आब सĦपूणर् भारतवषर्मे िविवधतापूणर् नाटक मंचनक लेल िदĪली केĠƖमे आिब चुकल अिछ, तािहमे \nकोनो शंखा निह । िदĪलीक मंडी हाउस िİथत िविभž Ćेक्षागृहमे िनĜय कोनो-ने-कोनो भाषाक नाटक मंिचत \nहोइते रहैत अिछ । एिह ठाम िहĠदी, मराठी, बंगाली माÿ निह बिĪक मिण \nपुरी, असिमया, उदूर्, पंजाबी,मैिथली, कžड़, मलयालम आिद भाषाक नाटक देखबाक मौक़ा Ćाय: भेटैत रहैत \nछैक । \n  \nएिह बीच िदĪलीक Ćेक्षक केँ एकटा अĜयंत सुखद अनुभव भेलिन राįƏीय नाƀय िवńालयक Ćांगणमे । मराठी \nनाटककार िवजय तेंडुलकर िलिखत Ćिसŀ नाटक जात ही पूछो साधु की आ बांग्ला लेखक रवीĠƖनाथ ठाकुर \nिलिखत अचलायतन; दुनूक मंचन िहĠदीमे, जेना तीनू रंगमंचक संगम भ’ रहल हो ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \n \n  \nजात ही पूछो साधु की राįƏीय नाƀय िवńालय रंगमंडलक कलाकारक संग Ćिसŀ नाƀय िनदųशक रािजĠदर \nनाथ आ अचलायतन राįƏीय नाƀय िवńालय िŅतीय वषर् छाÿक संग युवा िनदųशक शांतनु बोस कयने छलाह \n। \n  \nनाटक जात जी पूछो साधु की एकटा İवİथ हाİय-ĭयंग नाटक अिछ ।  एिहमे महीपत नामक ĭयिक्त कहुना \nक’ एम.ए. पास करैत अिछ  - थडर् िडिवजन सँ । बहुत िदन बेरोज़गार रहला बाद िसफािरिशज़्मक \nटेकिनक सीख कोनो कॉलेजमे लेक्चरार बनैत अिछ आ नाटकक अंतमे कतेको उथल-पुथलक बाद एक बेर \nफेर बेरोजगार भ’जाइत अिछ ।  \n  \nएिह सोझा-सोझी कĝयक लेल नाटकक संवादमे नाटककार ततेक ने ŅĠद ओ उĜसुकता भिर देने छिथ, जे \nĆेक्षक एकाƇ भ’ महीपतक सोलो लौगीमे हेरायल रहैत छिथ । ई नाटककारक िवशेषते ने जे आई \nसँ 40 वषर् पिहने िलखल कĝय आजुक संदभर् सेहो समकालीने बुझना जाइछ । संवाद सेहो तेहेन ने चोटगर \nआ तीŞण छैक जे Ćेक्षागृहमे बैसल दशर्क केँ बेधैत अिछ । हाİयक पुट द’ नाटककार अपन सभ गĢप किह \nदैत छिथ आ दशर्क ओकरा सहषर् Ƈहण करैत छिथ । \n  \nएकत’ सबस’ बेसी तेěडुलकरजीक नाटकक मंचन सĦपूणर् भारतमे भेलिĠह अिछ  ताहुमे जात ही पूछो साधु \nकी नाटकक मंचन सबस’ बेसी भेल अिछ । िनदųशकक रूपमे  रािजĠदर नाथ जीक नाम िहĠदी रंगमंचक \nसुपिरिचत नाम अिछ । िवजय तेěडुलकरक Ćाय: सभ नाटकक  िहĠदीमे मंचन राजेĠदरजी कतेको बेर \nकयलिथ अिछ । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nएिह नाटक लेल मंच पर नाटकक संĆेषणक जे िविध रािजĠदर नाथ अपनेने छिथ ओ अित सरल अिछ । \nमुदा, अिभनेताक अिभĭयिक्त पर अĜयंत बारीकी सँ कायर् कयल गेल अिछ । मंच पर तीनू कात तीनटा \nदरवाज़ा, आधा मंच पर माÿ एक फूट ऊँच Ģलेटफॉमर् आ सात-आठ टा Ĥलॉक माÿ सँ एतेक जीवंत Ćİतुित \nिनदųशकक दूर दृिƠक पिरणाम िथक । \n  \nĆİतुितमे Ćकाश पिरकĪपना गोिवĠद यादवक छिन । गोिवĠदजी सेहो राįƏीय नाƀय िवńालय स’ Ćिशिक्षत \nछिथ । महीपत बनल अĦबरीश माÿ दू कदम चिल जखने दोसर Ćकाश िबĦबमे Ćवेश करैत छिथ िक \nसमुच्चा पिरदृĮये बदिल जाइत छैक । माÿ Ćकाशक Ćभाव सँ मंच कखनो समाचार पिÿकाक \nदģतर,  कखनो िनछछ देहात त’कखनो गामक कॉलेज वािक िपकिनक İथलमे पिरवितर्त होइत रहैत अिछ । \n  \nएिहना वİÿाभूषण सभ सेहो तकर् संगत अिछ । जेँ सभ िकछु संतुिलत अिछ तेँ नाटक देख सभ दशर्क \nभरपूर पूणर्ताक संग Ćेक्षागृह सँ बहराइत छिथ । \n \n \nआब दोसर Ćİतुित : अचलायतन । ई Ćİतुित छाÿक Ćिशक्षणक िहİसा अिछ तेँ Ćİतुितमे तकनीकी पक्ष पर \nबेसी ğयान गेल । भ’ सकैत अिछ बहुतो दशर्क केँ ई Ćİतुित बहुत बेसी आकिषर्त नै केने होइन, मुदा ई \nĆİतुित तकनीकी दृिƠए उĜकृơ त’अिछए । नाटक देखबाकाल अिभनेता-अिभनेÿीक शारीिरक शिक्तक \nक्षमता, देह गित,आवाज़ संतुलन आ पाÿक मानिसक अिभĭयिक्त रोमांिचत करैत छल । रवीĠƖनाथ जीक \nिलखल एतेक पुराण कथा केँ आजुक संदभर्मे Ćİतुत केनाइ अित किठन कायर् छल, जकरा िनदųशक अपन \nदृिƠ सँ समकलीन बनेबाक भरपूर कोिशश केलिन अिछ । \n  \n  \nअचलायतन के कथा सार ई जे एिह नामक एकटा िशक्षा संİथा अिछ जत’  िशक्षाक रूपमे  सालॲ-साल पुरान \nरुिढ़केँ जीिवत रखनाए माÿ अिछ । मुदा िकछु नव सोचक िवńाथŰ आ गुरुक Ćयास स’ एिह परĦपराकेँ \nतोिड़ देल जाइत छै आ एकबेर फेर स’अचलायतन के पुन: İथािपत करैत अिछ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nनाटक जे Ćाय: कंभेंशनल फॉमर्मे कयल जाइत अिछ तकरा तोड़बाक पूरा-पूरा कोिशश केलिन अिछ शांतनु \nबोस । शांतनु बोस लगातार एिह िवधामे कायर् क’ रहल छिथ । मुदा एखन एिह फॉमर् केँ सामाĠय दशर्क \nİवीकारबाक लेल तैयार नै छिथ ।   \n  \n  \nनाटक जात ही पूछो साधु की अĜयिधक यथाथर्वादी अिछ जािहमे समाजक जे रूप  आइ जै िİथितमे अिछ \nओकरा ओही रूपमे  लेखक रखलिĠह अिछ आ ओकरा हम सभ सहषर् İवीकरलहुँ अिछ जािहमे समजाक \nसभरूप  एĸेठाम देखबामे अबैत अिछ । तथाकिथत सĥय समाज आ िनरक्षर समाज दुनूक वातŭलापमे \nआकाश-पतालक अंतर । नाटककार आ समीक्षक आ दशर्क; सभकेँ यथाथर्वादक रूपमे  एकरा İवीकार \nकरबाक चाही । हँ ! िमिथलाक लोक जीवन एकरा किहया ने İवीकािर चुकल अिछ । एिह फॉमर्मे मैिथलीमे \nसेहो कतेको रचना भेल जेँ उĜकृơ अिछ मुदा एखनो तक मैिथल तथाकिथत सĥय सािहĜयकार ओकरा \nİवीकारबाक लेल तैयार निह भेलिखĠह । एहना िİथित के की कहल जा सकैत अिछ ? \n  \nएिहना दोसर रूप  ई जे अपन रचनाकेँ कोनो काल माÿ केँ लŞमण रेखा सँ मुक्त करबाक चाही । तखने \nओ कालजयी भ’ पाओत । आ रचनाकेँ सेहो समकालीन पिरĆेŞयमे देखबाक चाही । ओकरामे जँ कनी फेर-\nबदल कयला सँ आजुक’ पीढ़ीक लेल साथर्क बिन जायत त’ ई कोन बेजाय बात हेतैक ?  \n  \n     \n  \n      Ćकाश झा \n      राįƏीय नाƀय िवńालय \nभगवान दास रोड, नई िदĪली-01. \n011-23389138, 09811774106.                    । \n  \n३. पń \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \n३.१. \n गुंजन जीक राधा- दसम खेप \n  \n३.२.\n सतीश चĠƖ झा-पंखहीन कĪपना \n३.३.\n दयाकाĠत-माँ िमिथला ताकय संतान \n  \n३.४.पंकज पराशर-\n -ननकाना सािहब \n  \n३.५.कािमनी कामायनी-आजुक िवńाथŰ \n  \n  \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \n  \n  \n३.७.\n अिजत-ओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \n३.८.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-३ \n३.९.\n सुिमत आनĠद \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n  \n \n  \nगंगेश गुंजन \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nगुंजन जीक राधा- दसम खेप \n(नवम खेपक बाद िकछु कालक िवराम आएल छल राधाक Ćİतुितमे। Ćİतुत अिछ राधाक दसम खेप। आशा \nअिछ, गुंजन जीक एिह मैग्नम ओपसक Ćİतुित अपन लोकिĆयताक िशखरपर िवराजमान रहत-सĦपादक।) \n  \nकहानी बेश बिढ़या \nकथानक बेश िचĸन \nमुदा सौँसे कथा मे \nहमर ने मन ने हम! \nकहल जे नेत की से \nबुझत जे लोक की से \nएही बीचिह मे तँ सभ \nफाँक टा रिह जाइछ बुझब \n \n \n \n \nबंद केवाड़ बुिŀ िववेक वा एकर िकछु आओर अिभĆाय अपनिह सँ पुछैत-पुछैत अपनिह Ćķ भऽ गेल मनक \nसेहो एकटा फराके दशा होइत छैक। राधाक सएह छिन। दुःिखत छिथ, दुिखते बनिल रहऽ चाहैत \nछिथ, दुःख सँ िनकलऽ चाहैत छिथ। दुनू चाहबाक- इच्छाक अपन-अपन बेर होइत छिन। ईहो अनुभव \nिविचÿे कहबाक चाही। भोर मे मन कहैत रहैत छिन जे बात; दुपहर मे निह रिह जाइत छिन से मनोदशा. \nसाँझ होइत-होइत पिरिİथित िकछु आर भऽ जाइछ आ अĠत मे एकटा चािरमे İवभावक भऽ जाइत छिन राित \nअबैत-अबैत...मनक बात। İवयं अपनिह हाथ सँ छहिल कऽ  छुिट गेल डोलक डोरी जेकाँ गंहीर इनार। \nिकछुओ टा कहाँ रिह जाइत छिन बुझवा योग्य, अपन सुभीता वला समाचार. \nसबटा जेना  अनिचĠहार भऽ जाइिन, िकछु टाने िचĠहार।  \nिक तं मने बिन जाइत छिन समİत ƙजभूिम संसार । \nबा पड़िल-पड़िल रिच लैत छिथ संसारे केँ अपन मन । \nएहना  मे िनिĀते जल निह, अž निह आ İवर निह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nसंगी साथी निहँ तेँ निह कोनो तरहक वाणी-बोलीक ĭयवहार ।  \nसबहक कउखन बलात् -İवयं राधा कृत अनुपिİथत आ                \nकउखन İवतः भऽ जाइत से ! अथŭत् \nओना तँ अनुमान होइछ सब िकछु चिलए रहल अिछ लोकक \nिदनचयŭ आ आ जरूरी  समाचार । सबटा अपना गितयेँ \nअपन िहसाबेँ अिछ ĭयİत ! \nआँगन िनपनाइ, जाड़िनक ओिरआओन सँ लऽ  \nफूल-दूिभ तुलसीक Ĥयोँत आ ठाँव-बाट धिरक Ćिƅया, अथक \nअनवरत चिल रहल अिछ। आ हम! \nराधाक Ćķ राधाकेँ ! हम कतऽ छी? \nकतबा आ िकयेक ?  हम एिह िदन-राित आ चलैत बीतैत समय मे छी वा निह छी?  \nजँ छी तँ कोन अंश मे आ निह तँ, तँ िकयेक निह छी? बाटक कात िनİसहाय ठाढ़ लोक जकाँ िकयेक \nभऽ गेल छी हम ! सोझाँ सँ एक एक कऽ जा रहल गाड़ी, बटोही सँ लऽ कऽ वİतु जात लादल बड़दक \nघंटी टुनटुनबैत गाड़ी, घोघ मे कनैत किनयाँ, \nआ कउखन घरहटक बाँस वा काठक िसĪल लादल। \nसबटा तँ कोनो ने कोनो रूपेँ  सृजनेक ĭयॲत। \nकिनयाक िवदागरी सँ लऽ बटोहीक चलब अपना-अपना गĠतĭय धिर आ बाँस-काठ सँ लदल गाड़ी घवाहो \nकाĠह पर ऊघैत बड़दक बेबस जोड़ा- िकछु रचने मे अिछ लागल! मन सँ बा कतर्ĭय सँ , बा कोनो दबल \nआवĮयकता- िववशता सँ । कऽ तऽ रहल अिछ रचने। \nāम-फल िनभर्र  पिरवार-बालबच्चाक परोक्ष Ćितपादन आ िनमŭणक काज। \nĆितपल रचना होइत अिछ। से बात तँ बूझल अिछ। \nमुदा एिह रचना सँ भऽ वा कऽ देल जाइत अिछ कोनो-कोनो मनुक्ख  \nवंिचत, ितरİकृत तेकर तँ निह अिछ ज्ञान! ğयानो कहाँ गेल पिहने किहयो... जे सोिचितऐक एकर ममर्, रचना \nƅमक याÿा सँ वंिचत होयवाक अभाव आ तकर मनोभाव ! कहाँ गेल ğयान। \nवंिचत परĠतु करैत रहलैक  अिछ सतत् कोनो ने कोनो सþा। सþा माने Ćभुता। Ćभुता माने राजा, राजा \nमाने राजा । कए टा राजाक राजा- महाराज! सþा माने महाराज। \nāीकृįण छिथ की? \nहमरा कऽ देलिन सृजन सँ िवरत, एक कात असकर ! की छिथ ओ ? \nआ İवयं हम केहन मूितर् आ अकमर्ěय, चुपचाप . हुनकर देल समय केँ सहजिह İवीकािर कऽ  पड़िल छी \nदुिखत। अपनो तँ निह  रमैये मन कदािचत् एही मे ? पड़ल-पड़ल अपन आ माÿ अपनिह मनोनुकूल संसार \nरचै मे, तािह मे एते असकरे बSसै मे?  \nकतहु चाहैत तँ निह अिछ मन - \nरही अहाँ एिहना रुसल िकछु आर िदन, मास.. \nरुसले रही हमहूँ , निह करी िकछु टा काज  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nनिह आबी, निहये टा आबी अहाँक लग पास। \nरहू रुसले बरु  िकछु आर िदन... \nचीिĠह सकी हमहूँ अपना केँ आ भऽ \nसकय अहुँक चिरÿ आ हृदयक पिरचय िकछु आर \nएिह बेर मन तैयार अिछ, \nआब सō करबा लेल निह बुझाइत अिछ Ćİतुत \nकऽ लेबऽ चाहैत अिछ- एिह पार िक ओिह पार! \nआĜमीय िचĠहार हँसीक İवर, \nबुझलिन, आकुल Ćķ कहलिखन कृįणकेँ  \nमनकथाक एिह िनणर्य-िबĠदु पर राधाक कान मे पड़ल कोनो आĜमीय िचĠहारक हंसी-İवर!  \n-अहाँ एना िकयेक हँसलौँ एतेक जोर ठहĸा दऽ? \n-’बेकूफ, एहन िवषयक की हेतैक एिह पार िक ओिह पार? ई की कोनो यमुना छै...  \nयमुना तँ बड़ दयालु माय अिछ राधा ! ओ तँ Ćİतुत केने छैक सब लेल अपन सब िकछु। \nई पिरिİथित निह यमुना। \nएकर कोनो निह छैक ई कात ओ कात। \nई धार िनरĠतर आ िनबर्ंध छौक । चाहला सँ \nसेहो निह छौक इिच्छत पिरणाम! \nकालधाराक आरĦभ आ अंत, İवयं कालेधारा सिख! \nकी करओ क्यो, तोहूँ की करबेँ आब \nयैह छौक तोरो गाम ! \nएिह सभ मनोभाव केँ गाम जकाँ मान आ \nिबनु तमसयने, कुंिठत मोने सोच िकछु-िकछु \nकाज, िकछु लोकगर उपाय, नव बाटक संज्ञान! \nिनकल  घर-आंगन सँ, चुपचाप निह रहै,  \nआब बाज, राधा बाज... निह  कर िचĠता \nिनकल अपना मन सँ  \nआĜमा  केँ करऽ दे िवचरण भिर वƌभूिम, सौँसे संसार! \nजुिन हो एना जीिवतिह मृत । जीवन मनुक्खक सामĝयर् छैक । \n एही लेल होइत अिछ मनुक्ख, \nतोँ बूझ ई बात । सृिƠ İवयं मनुįयेs पर तँ जीबैत अिछ। \nकात मे भरलो लोटा जल रहैत छौक राखल \nलागल रहैत छौक उĜकट िपयास \nनिह पीयैत छेँ जल, करैत रहैत छेँ  छट पट \nअपना केँ Ćतािड़त करैत, बुझाइत रहैत छौक उĜकीरना करैत छेँ ? निह राधे!   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nई छैक एक Ćकारेँ आĜमदाह। İवयंकेँ डाहैत मारैत रहैत छेँ! एिह माÿ अपनिहँ आĜमिलĢततामे  \nबूझल छौक जे अपने ओतेक  निह मरैत छेँ तोँ जतेक मृĜयु होइत रहैत छैक कतहु अĠतऽ आन आनक । \nआन-आन ठाम... \nएक बेर हमरा िदस तािक ले । देख हमरा एक बेर.. खोल आँिख-आँिख खोल। बंद आँिख मे वाİतिवक \nजीवन आ संसार  अँिटयेनिह सकैत छैक। बुझवाक चाही मनुक्ख केँ। बंद आँिखक सेहो मयŭदा छैक, मुदा \nकोनो मयŭदा सृिƠक वाİतिवक उþरदाियĜव-मनुक्ख जीवनक उĜकषर् सँ बेसी निह । (अिगला अंकमे...) \n \n  \n  \nसतीश चĠƖ झा \n  \nपंखहीन कĪपना \nसुखा गेल अिछ मोिस कलम केँ \nकोना आइ किवता हम लीखू। \nरुग्ण भेल अिछ मोन भावना \nराित अĠहार चान की देखू। \n  \nदीन हीन ĭयाकुल अनाथ भ’ \nभटिक गेल अिछ भाव मोन केँ। \nपंखहीन िविक्षĢत कĪपना \nबदिल गेल अिछ अथर् शĤद केँ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nकािन रहल अिछ वणर्क माÿा \nछंद आब उĠमुक्त भेल अिछ। \nसुĠदर देह आिग सँ सगरो \nअलंकार केर झरिक गेल अिछ। \n  \nअिछ आयल दुिदर्न सािहĜयक \nआँिख खोिल क’ की हम देखू। \nसुखा ...............................लीखू। \n  \nअिहत सुखी भ’ जीिव रहल अिछ \nिहत दुलर्भ अिछ वİतु जगत केँ। \nİवाथर् धमर् ज्ञानक पिरभाषा \nभोग िवलास अथर् जीवन केँ। \n  \nझूठ पिहरने वİÿा रेशमी \nसĜय ठाढ़ िनवर्İÿा कात मे। \nअिछ िनमर्ल निह जल गंगा केर \nअğर्य देब हम कोना Ćात मे। \n  \nिदशाहीन जा रहल दूर छी \nकेना ठहिर क’ िकछु क्षण बैसू।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nसुखा ...............................लीखू। \n  \n  \nिबलिट गेल अिछ अपन घ’र मे \nसंİकार, िशक्षा, अनुशासन। \nखंड - खंड मे बाँिट रहल अिछ \nजाित धमर् केँ अंध कुशासन। \n  \nज्ञानी छिथ बैसल अĠहार मे \nƚƠ लोक केर िनत अिभनंदन। \nसĜय आचरण लिĔजत जग मे \nअĜयाचारक रूप  िवलक्षण। \n  \nिचंता छोिर करू  हम िचंतन \nअिछ मृगतृįणा की की देखू। \nसुखा ...............................लीखू। \n  \nपहुँिच गेल अिछ यान चान पर \nअिछ पसरल ओिहना िनधर्नता। \nवक्षİथल केर वसन बेिच क’ \nदूध िपयाबिथ िशशु कँे माता।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n  \nलोक बनल अिछ वİतु बजारक \nिबका रहल जीवन नेनमन मे। \nभेल कतेक उžित एिह देशक \nचमिक रहल अिछ िवज्ञापन मे। \n  \nिबलिख रहल अिछ भूखल बच्चा \nकेना Ņािर पर जा क’ बैसू। \nसुखा ...............................लीखू। \n \n  \n \n दयाकाĠत \nमाँ िमिथला ताकय संतान \n  \nससरी गेल कतेको टाट \nखिस परल कतेको ठाठ \nनिह अिछ कतहु पदŭ टाट \nनिह राखल दलान पर खाट  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nकतेको घर साँझ-Ćात सं बंिचत \nकतेको घर ताला सं संिचत \nजतय रहै छल जमाल दलान \nआई बाबा िबन सुž दलान \nमाँ िमिथला ताकय संतान \n  \nसगर देश मे भय रहल पलायन \nिमिथला सन निह दोसर ठाम \nबी०ए०, एम०ए० घर बैसी के \nकिहया धिर देता इिĦतहान \nजीबाक निह बचल कोनो साधन \nनिह रोजगारक कोनो ठेकान \nगाम बैसी करता की बैउया \nकोना बचेता घरक Ćाण \nमाँ िमिथला ताकय संतान \n  \nपढ़ल िलखल बौक बनल अिछ \nधुरफंदी सब मौज करैत अिछ \nएक आध जे पोİट िनकलैत अिछ \nभाई-भतीजा छािप लैत अिछ \nसबतिर बĠदर बाँट मचल अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nकोनो िवभाग निह आई बांचल अिछ \nिबना पाई िकयो बात निह करताह \nकतेक सहत सĔजन अपमान \nमाँ िमिथला ताकय संतान \n  \nहमर बुिŀ-िववेकक लोहा \nदेशे निह िवदेशो मानैया \nहमर मेहनत-लग्नक वल पर \nआई िकयो बाबु कıबैया \nहमर उžित देिख के आई \nसब Ćांत हमरा सं जरैया \nकिरतहु Ćितभाक सदुपयोग \nरिहता जँ िमिथलामे ओिरयान \nमाँ िमिथला ताकय संतान \n  \n                 दयाकाĠत\n \n! \n \nपंकज पराशर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nननकाना सािहब \nिचड़ै डेराइत अिछ \nडेराइत-डेराइत चेहाइत अिछ \nआ उिड़ जाइत अिछ िनİसीम गगन मे \n  \nएिह भूगोल मे इितहासक ऑक्टोपसी गछाड़ \nआ सेहो निह तँ कोन बात \nजे तोप केर आवाज सहज लगैए \nआ िचड़ै केर İ वर भयाƅांत ? \n  \n लाउडİ पीकर सँ गुरू  Ƈंथ सािहब केर \nलयाĜमक İ वर पसरैत अिछ अंतिरक्ष मे \nआ सड़क पर ओिहना िवńमान रहैत अिछ \nिनİ तĤ धताक साƛाĔ य \n  \nबैग उठबैत बढ़बैत छी डेग \nकोनो आन नगरक लेल \nतकैत छी चारू  िदस \nतकैत जाइत छी आकुलता सँ \nमुदा देखार निह पड़ैत अिछ \nिचड़ै-चुनमुनीक िकलोल करैत झुंड! \n                                 िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \n \n कािमनी कामायनी \n  \nआजुक िवńाथŰ \n  लोदी के लोढी बूझू \nिसİटम सील समान \nिथंकर के कुतरूम  बूझू \nपीसू एक समान \n बनत चहटगर चटनी । \n            ƅाĦट  ƅाĦपटन फैन भेल \n             हॉĤस हासुआ छाप \n             अकबर आब होटल बनल \n             फैराडे   फेराडॉल \n              बनल बिढया िवज्ञापन  । \nभू के नक्शा  तािड़ क’ \nअपन बनाउ Ģला न  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nजतए मोन तþ राखू \nएिशया यूरोप आिन \nरहत वसुधैव कुटुंबकम \n               हिरĀĠƖ औ Ćेमचंद \n               दूनू बेमातर भाय \n                एकके काज पोथी िलखब \n                 दोसरक गĢपे केनाय \n             देखु इ नब नमूना । \n         औरंजेब भागल कƙ  सॅ \n        दुख सॅ ढिह गेल ताज \nमुँह नूकॉने िहम छलाह \nदेिख िवńाथŰ आज \nएना की उिचत लगै छै । \n        सरİवती के राज में \n        कािन रहल इसकुल \n         ओहो केहेन िदन छलै \n      िबहॅसित छल  गुरूकुल  \n    केहेन बयार चलल छै  । \n         कािमनी कामायनी ् \n         20।8।09       \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nिनशाĆभा झा (संकलन) \n  \n \n  \n  \n    भगवती गीत     \nकओने मुँह सँ अयलीह काली, \n       कओने मुँह गेलीह हे कलजोरी-जोरी। \n       कओने मुँह भए गेली ठाढ हे कलजोरी-जोरी। \nपूब मुँह सँ अयलीह काली, \n       पिĀम मुँह गेलीह हे कलजोरी-जोरी, \n       उþर मुँह भए गेलीह ठाƃहे कलजोरी-जोरी। \nकओने फूल ओढब काली कओने फूल पिहरन हे कलजोरी-जोरी, \nकओने फूल सोलहो िसंगार हे कलजोरी-जोरी। \n       बेली फूल ओढन काली, चमेली फूल पिहरन हे कलजोरी-जोरी, \n       ओडहुल फूल सोलहो िसंगार हे कलजोरी-जोरी। \nपिहिर औिढय काली गहबर मे ठािढ हे कलजोरी-कलजोरी, \n      करय लगलीह सेवक के गोहािर हे कलजोरी-कलजोरी।    \n   \n                \n अिजत    िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \nिरक्शापर माइक लगा जोर जोरसँ \nछोटगर-छोटगर भाषणे तँ देलिथ \nनेताजी िकछु कऽकऽ देखाबिथ! \n  \nकहिथ जा घर-घरमे िबजली लगाएब \nआब अĠहारमे जीिब निह पाएब \nहर राितकेँ हम दीवाली बनबाएब \nएको जे खĦहा गािरकऽ लबैथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n  \n  \n  \nघर-घरक बच्चा İकूल जाएत \nपढ़ए-िलखऽ सँ निञ िकयो वंिचत हएत \nिशक्षाक İतर बहुत बढ़ाएब \nचािरयोटा शैिक्षक सामƇी बटबैतिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n  \nगाम-गाममे फोनेटा निह \nई-मेल आ इĠटरनेट लगाएब \nमोबाइलक तँ बािढ़ बहायब \nएĸो दू टा पी.सी.ओ. तँ खोलाबिथ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nनेताजी िकछु कऽकऽ देखाबिथ!!! \n  \n  \nकारखाना खुलत, काज बढ़त \nरोजगारीक अवसर Ćसİत बनबाएब \nबेरोजगारीक नामोिनशान मेटाएब \nएकोटाकेँ ढंगगर नोकरी िदयाबिथ \nनेताजी िकछु कऽ कऽ देखाबिथ!! \n  \n \n \nओ तँ मुहेँक बड़जोड़ छिथ \nपाटŰ आ अĢपन माÿ काज करौलिथ \nिजतलाक बाद चेहरो निह देखओलिथ \nओ तँ आब राज करै छिथ \nअनेरे िकए िकछु कऽकऽ देखओबिथ!!! \n। \nकĪपना शरण \nĆतीक्षा सँ पिरणाम तक-३ \n  \nअपन संहारकक नाश करै लेल \n Ćकोप बरसल देवी माया पर \nİतĤध रिह गेल ई- जािन कऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nकोना कृįण पौलैथ सुरिक्षत घर \nपिहने मथुरामे बाल संहार भेल \nफेर बात बढ़ल गोकुल तक  \n  \nपूतना सऽ जे ĆारĦभ भेल छल \nभयभीत कंसक नुकायल Ćहार \nएक पर एक आघात होयत रहल \nवकासुऱ अगासुर सन कतेक आर \nमुदा अिह सब मे हारैत दुĮमन \nअचूक छल हिर के पलट वार \n  \nइĦहर कखनो ƙŌाक नटखट खेल \nकखनो कािलनाग सऽ सामना भेल \nबाĪय काल स माखन चोरेनहारक \nहाथे कतेको के मोक्ष ĆािĢत  भेल \nकृįणावतारक उĿेĮय सऽ अज्ञात \nगोकुलवासी वृĠदावन िदस िवदा भेल \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nसुिमत आनĠद \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \nƏेनमे लाइन, बसमे लाइन \nिसनेमाक हॉलमे लाइन \nगैसक गोदाममे लाइन \nराशनक दोकानमे लाइन \nसबसँ बड़का सैलूनमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n  \nİकूलमे लाइन कॉलेजमे लाइन \nडॉक्टरमे लाइन आ वकीलमे लाइन \nअİपताल आ कोटर्मे लाइन \nसबसँ बड़का सकर्समे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n  \nचाहमे लाइन, पानमे लाइन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nपैखानामे लाइन आ पेशाबमे लाइन \nहोटलमे लाइन, बोतलमे लाइन \nसबसँ बड़का पाइनमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n  \nमिĠदरमे लाइन, मिİजदमे लाइन \nयोगीमे लाइन आ भोगीमे लाइन \nजोतखीमे लाइन, पंिडतमे लाइन \nसबसँ बड़का शमसानमे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n  \nनेतामे लाइन, अिभनेतामे लाइन \nखेलमे लाइन आ जेलमे लाइन \nऑिफस आ आवासमे लाइन \nसबसँ बड़का सिवर्समे लाइन! \nजेĦहरे देखू तेĦहरे लाइन!! \n  \n \nगń-पń भारती   \n  \nपाखलो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nमूल उपĠयास : कॲकणी, लेखक : तुकाराम रामा शेट, \nिहĠदी अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस.मैिथली अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \nपाखलो- भाग-३ \n  \n  \n  \nपाखलो- भाग-४ \n  \nदादी अपन बेटा गोिवĠदक संग हमरहुँ İकूल पठा देलक। ओिह िदनसँ हम आ गोिवĠद दुनू गोटे खास मीत \nबिन गेलहुँ। िवńालयक Ćवेश-पंजीमे िशक्षक हमर नाम पाखलो िलख देलिन। अही नाम सँ हम ओिह \nिवńालयमे मराठीक माğयमसँ चािरम कक्षा धिर पढ़ाइ केलहुँ। हाजरी दैत काल हमर एिह नाम पर हमरा \nकक्षाक आन-आन छाÿ लोकिन हमर खूब मजाक उड़ाबए जे हमरा बहुत खराप लागैत छल। Ćवेश-पंजीमे \nहमर नाम पाखलो िलख देल गेल रहए इहो लेल हमरा बहुत खराप लागैत छल। \nगोिवĠद हमरा सँ एक कक्षा आगू छल तकर पĀातो हमरा ओकरासँ दोसती भ’गेल छल। हम ओकरा संगिह \nमाल-जाल ल’ क’ जंगल धिर जाइत रही। जंगल जाइत काल हमरा काँट-कुशक कोनो डर निह होइत \nछल। ओतए हम सभ कणेरा-काěणां, चारां-चुžां1  खाइत छलहुँ। घूस-गे बाये घूस2  ई शĤद बोिलकए एक \nदोसरा पर  ‘भा’  अएबा धिर आ  कोयěया-बाल, गƂƂयांनी3  आिद Ćकारक खेल खेलाइत छलहुँ। चरवाहा \nसभक संग रिह हमहुँ चरवाहा बिन गेल छलहुँ। \nगोवा केँ İवतंÿ हेबासँ पिहनुके बात िथक। तखन हमर उिमर नओ-दस बरखक रहल होएत। गामक बž \nपड़ल पुिलस-İटेशन एकबेर फेर चालू भ’ गेल रहैक। ओतए तेशेरा नाम केर एकटा नव पुिलस Ćधानक \nिनयुिक्त भेल छलैक। ओ \n1.    कॲकण Ćदेशक एकटा जंगली फल जे लोक खाइत अिछ। \n2.    कॲकण Ćदेशमे खेलल जाएबला एक Ćकारक खेलमे Ćयुक्त शĤद जािहमे एहन माĠयता अिछ जे ई \nशĤद बाजलासँ कोनो खास ĭयिक्तक देहमे कोनो आĜमाक Ćवेश भ’ जाइत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \n3.    कॲकण Ćदेशमे नेना सभक Ņारा खेलल जाएबला एक Ćकारक खेल। \n  \nकिहयो काल सैह पणजीसँ गामक पुिलस İटेशन अबैत-जाइत छल। ओ अपना लेल ओतए एकटा धौरबी \nरािख नेने छल। ओकरा ओ अपना संगिह गाड़ी-घोड़ा पर घुमबैत रहैत छल। \nगामक बगल वला जमीनक लेल दþा जĪमी आ सदा ƙाŌणक बीच बहुत िदनसँ िववाद छलैक। ओकरा \nसभक बीच मोकदमा चिल रहल छलैक। दू-तीन साल बीत गेलाक पĀातो एखन धिर ककरहुँ पक्षमे फैसला \nनिह भेल छलैक। एकबेर ओ नव पुिलस Ćधान (तेशेराकेँ) अपना घर बजाकए खूब मासु- दारू  खुऔलक-\nिपऔलक। ओिह िदन ओ Ćधान ओकरा İÿीकेँ देखलकैक। ओिह काल ओ ओकरा Ćित आसक्त भ’ गेल आ \nओ जािह कक्षमे रहिथ तािह िदस देखैतिह रिह गेल। सदा Ćधानसँ िवनती केलक जे ओ मोकदमा ओकरिहं \nपक्षमे करा दैक। कने काल चुप रहलाक पĀात् Ćधान ओकरा हँ किह देलकैक। शतर्क रूपमे  ओ सदासँ \nओकर İÿी माँिग लेलकैक। सदाकेँ जĪमीक जमीनक संगिह-संग गामक सभसँ पैघ जमीन (केगदी4चास-बास) \nभेटए बला रहैक। \nचािरए-पाँच िदनक बाद पुतर्गालीक िवरोधमे काज करबाक अिभयोगमे दþा जĪमीकेँ भीतर क’ देल गेलैक। \nतकर बाद ओकर की भेलैक तािह संबंधमे ककरहुँ कोनो पता निह चिल सकल। केओ कहैक जे दþा फेरार \nभ’ गेलैक तँ केओ कहैक जे Ćधान ओकरा मािर देलकैक। \nओिह िदनक बादिहं सँ सदाक घर लग सभ िदन एकटा गाड़ी लागए लागलैक। सदाक İÿी सभ साँझकेँ \nनव-नव साड़ी पिहरए, नीक जकाँ अपन केश-िवĠयास करए, काजर, िबंदी पौडर आिद लगा अपन āृंगार करए \nआ तेशेराक गाड़ी मे बैिस जाए। तेशेराक गाड़ी सदाक बंगला पर धूरा उड़बैत फुरर् भ’ जाइक। \n4.    क्षेÿ िवषेशक बाध-बोनक नाम। \nदोसर भोर ओ गाड़ी हुनका एतए पहुँचा दैक। ओ गाड़ीक पिछला सीट पर लेटल रहैत छलीह। हुनकर केश \nआ चोटी सभ उजरल-उभरल रहैक, आँिखक काजर नाक आ गाल पर  लेभराएल रहैत छलैक। \nमोकदमाक फैसला सदा जमॴदारक पक्षमे भ’ गेल छलैक एिह लेल ओ सĜयनारायण भगवानक पूजा करबाक \nलेल सोचलक। पूजामे अएबाक लेल ओ भिर गामक लोककेँ हकार देलकैक। सदा ओ ओकर İÿी पूजा पर \nबैिस चुकल छलीह। तखनिह Ćधान तेरेश अपन गाड़ी ल’ कए ओतए आिब गेल। ओ पूजा पर बैसिल सदाक \nİÿीकेँ उठा लेलक। पूजामे आएल सभ लोककेँ एिह घटनासँ बƂड आĀयर् भेलैक। केगदी चास-बास केर \nकागद-पþर सदाकेँ थĦहबैत ओ ओकरा İÿीकेँ ल’ कए आगू बढ़ल, तखनिह सदाक छोट भाय ओकरा सभकेँ \nरोकबाक Ćयास केलकैक। तेशेर ओकरा पर बĠदूकसँ िनसान सािध लेलकैक आ आब गोली दागिह वला \nरहैक की सदा ओकरा रोिक दैलकैक। तेशेर अपन बĠदूक नीचाँ क’ लेलक। तकरा पĀात् ओ सदाक \nभायकेँ एक िदस धकेिल ओकरा İÿीक हाथ पकिड़ आगू बढ़ल। एिह पर सदा अपना İÿीसँ कहलकैक— िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n“ओकरा संग एना जा कए अहाँ हमर नाक कटबाएब की?” ई सुिन सदाक İÿी अपन मुँह चमकबैत \nबजलीह—“अहाँकेँ नाको अिछ की? जँ अहाँकेँ नाके चाही तँ हे ई िलअ...” एतबा किह ओ अपन नाकक \nनिथया िनकािल सदाक पयर लग धरती पर फेिक देलकैक आ Ćधान तेरेश केर संग चिल देलक। \nतेसरे िदन Ćधान ओकरा ल’ कए पुतर्गाल चिल गेलैक। \nĆधान तेशेरकेँ पुतर्गाल जेबासँ ठीक एकिदन पिहनुके गĢप िथक।  राितक लगभग दू वा तीन बजैत हेतैक। \nकेओ हमरा घरक फटकी खोिल हमरा घर घूिस गेल। हमर माय कम कएल लालटेमक इजोतकेँ कने तेज \nकेलक। देखलहुँ तँ एकटा अनजान लोक! ओ बाजल—“बिहन हमरा कतहुँ नुका िदअ, हमरा पाछू िफरंगी \nपुिलस लागल अिछ। एकबेर जँ हम ओिह पुिलस Ćधान तेशेराक हाथ आिब गेलहुँ तँ ओ हमर जान \nल’ लेत। हम जीिवत निह बाँिच सकब।” \nएतबिहमे दूरसँ अबैत जूता ğविनसँ बुझाइक जे केओ आिब रहल छैक। हमर माय ओकरा ओढ़बाक लेल \nअपन साड़ी देलकैक आ ओ साड़ी ओढ़ाकए ओकरा हमरिहं लग सुता देलकैक। िकछुए क्षण केर पĀात् घरमे \nइजोत देिख Ćधान तेशेर  हमरा घरमे घुिस गेल। हमर माय बहुत डिर गेलीह। तेशेरा सॱसे घर केर तलाशी \nल’लेलकैक आ ओतए के सूतल छैक? ओकरा संबंधमे पूछय लागल—हमर माय डरैत-डरैत बजलीह—“ओ हमर \nबिहन िथकीह.....साहेब।” \n  \n                                                ƅमशः \n  \n  \n  \nāी तुकाराम रामा शेट (जĠम 1952) कॲकणी भाषामे ‘एक जुवो िजएता’—नाटक, ‘पयŭवरण गीतम’, ‘धतŸरेचो \nİपशर्’—लघु कथा, ‘मनमळब’—काĭय संƇह केर रचनाक संगिह कैकटा पुİतकक अनुवाद,संपादन आ Ćकाशनक \nकाज कए Ćितिơत सािहĜयकारक रूपमे  ख्याित अिजर्त कएने छिथ। Ćİतुत कॲकणी उपĠयास—‘पाखलो’ पर \nिहनका वषर् 1978 मे ‘गोवा कला अकादमी सािहिĜयक पुरİकार’ भेिट चुकल छिन। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nडॉ शंभु कुमार िसंह \nजĠम: 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशक्षा, गामिहसँ,आइ.ए., बी.ए. (मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर \nिवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा (NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, \n1995] “मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका माँ. \nभा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता,कथा, िनबंध आिद \nसमय-समय पर Ćकािशत। वतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय \nभाषा संİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nसेबी फनŮडीस \n  \n  ƅमशः  \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) आ 2.कĪपना शरण: देवीजी \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿकामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग”Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: \nनीचाँक काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा बीस \n \nनताशा एĸैस  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nनताशा बाइस \n \n  \n2.कĪपना शरण: देवीजी \nदेवीजी  िशक्षक िदवस ‘2009’ \n      Ćधानाğयापक के िवńालय के लऽग गेला सऽ िकछु हलचल बुझेलैन।किनक आĮयचर् आऽ किनक भय के \nसंगे Ćवेश केला तऽ अĠदर के आयोजनक भनक लािग गेलैन।एहेने हाल देवीजी आ आन कमर्चारी सबहक \nसेहाे छल।अिहबेर सबटा पासा पलटल छल। िशक्षक िदवसके सुअवसर पर अिह बेर देवीजीके िपछला साल \nजकाँ िकछु कहैके आवĮयकता निहं पड़लैन। देवीजी किनक अंठा देने छलिखन मुदा सब बच्चा सब अपने \nसऽ तैयारी कऽ रखने छलैथ। बिĪक अिहबेर बच्चा सब िदस सऽ िशक्षक सब के उपहार के रूपमे  एक \nरंगारंग कायर्ƅमक आयोजन कैल गेल छल।दरबान सऽ अपन अिभभावक के बात करा कऽ बच्चा सब \nिवńालय के पिहने खुलबा लेलैथ आ िशक्षक सबके पहुॅंचै सऽ पिहने अपन Ćİतुित लेल तैयार छलैथ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \n      कायर्ƅममे िशक्षक िदवसके आरĦभक पाछु कारण के बखान सऽ जे मनाेरंजन शुरू  भेल से िशक्षक \nसबहक Ćित आदर अिभĭयिक् त सऽ लऽ कऽ िविभž Ćकार सऽ िशक्षक सबके हॕसाबैके Ćयास तक सराहनीय \nरहल। सब भावािवभाेर भऽ गेल छलैथ। Ćधानाğयापक के  ĭयंगाĜ मक कायर्ƅम बेसी नीक लगलैन कारण \nहुĠका अपन िवńाथŰ सबहक आकांक्षा आऽ िवńालयक Ćयास मे िवńाथŰक दृिƠकोण सऽ कतऽ कमी रिह \nगेल छल से ज्ञात भेलैन। एवम अिह सऽ िवńाथŰ सबहक मानिसक िवकासक पिरपक् वता सेहाे अवलाेिकत \nभऽ रहल छल। \n      पूरा तैयारी बच्चा सब अपने केने छल। रंगमंचके सजावट  सऽ लऽ कऽ कायर्ƅमक उľाेषणा तथा \nकायर्ƅमक āृंखला सब बच्चे सबहक मत आ आपसी सामंजİय सऽ भेल छल।देवीजी आ अĠय कमर्चारी लेल \nयैह सबसऽ पैघ खुशी छल।परĠतु िवńाथŰ सबहक İनेहािभĭयिक् त अखने खĜ म निहं भेल छल। िशक्षक िदवस \nके आिहके यादगार Ćİतुित जे आगाँ कतेको िदन तक सबके मोनमे सुरिक्षत रहतैन तकरा िनहारैलेल सब \nबच्चा सब अपन हाथे ĆĜ येक कमर्चारी लेल Ƈीिटंग काडर् बनेने छलैथ।अिह तरहे आिह गुरू  गुड़ आ चेला \nचीžी भऽ गेल छल। \n  \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ \nपाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी। \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवाफोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, \nMithilakshara orPhonetic-Roman.) \nLanguage: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, \nMithilakshara and Phonetic-Roman/ Roman.) \nइंिग्लश-मैिथली कोष/ मैिथली-इंिग्लश कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदान ई-मेल \nŅाराggajendra@videha.com पर पठाऊ।   \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based \non ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary. \n  \n   \n१.पĽी डाटाबेस आ २.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n  \n१.पĽी डाटाबेस-(िडिजटल इमेिजंग /अंकन/ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी िलĢयंतरण/ संकलन/ सĦपादन- गजेĠƖ ठाकुर,नागेĠƖ कुमार झा \nएवं पĽीकार िवńानĠद झा Ņारा) \n(101)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nरघु बनमाली (136/0) (266/0) कुनें सभापितय: सोदरपुरसै जीवनाथ दौ (22/0) महो जीवनाथ सुतो \n(32/06) थेघ: दिरहरा सै मुिन दौ (16/0) बभिनयामसै गोनन दौिहÿ दौ।। कुने Ćo कुलपित सुतो जागेक: \nबेलउँच सै मधुदौ।। जागे सुतो लŞ मीनाथ: विलयास सै सुपे दौ।। लŞ मीनाथ सुतो (266/0) बावू िभखूकौ \nएकहरासै परान सुत काशी दौ पिनचोभसै रमापित Ŀौणा िभखू (135/04) Ćo िभरवारी सुता माě डर सै नरहिर \nदौ सोĠ हू सुत परान सुतो नरहिर: पालीसै भवनाथ दौ।। नरहिर सुता पालीसै गणपित सुत पाठक बैजू दौ \nसिरसब सै गोपाल Ŀौणा एहे ठ. लŞ मीघर िŅतीय िववाह समाĢ त 16.06.2003 Monday \nठ. बैńानाथ सुता तरौनी कामहासै बासुदेव सुत दाउँ दौ (30/02) िवį णुपित सुता मुकुĠ द मुरािर महेशा: परहर \nसकराढ़ी सै भोजू दौ (06/04) \nअपरा वीर सुतो भोजू धीरू  को (45/09) को बभिनयाम सै रूिचकर  दौ (36/03) खौआल सै āीधर Ŀौणा \nभोजू सुतो रघु सुपनो (88/08) नरउनसै बासू दौ (23/06) āीकर सुतो बासुक: पालीसै धरािदĜ य दौ \n(28/02) बिलयास सै हरािदĜ य Ŀौणा बासू सुता गंगोली सै सुरेĮ वर दौ (43/09) भĠ दवालसै फूलहत Ŀौणा \nमुकुĠ द सुतो शंकर बि़ढयाम पबौली सै रतनू दौ (32/02) अपरा रतनू सुता खौआल सै माधव दौ (36/0) \nचाĠ द सुता माधव काĠ ह राम (68/06) देवे (60/09) हरखू पराना: वहेराढीसै गदाधर दौ (38/07) \nसकराढ़ीसै चांडो Ŀौणा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \n  \n(102) ।।43।। \nमाधव सुता बभिनयामसै मितकर सुत गहाई दौ दिरहरासै राजू Ŀौणा शंकर सुतो बासुदेव: विलयाससै रामचĠ Ɩ \nदौ (28/03) अपरा नारू  सुता ऐठो दूबे (76/0) बाग का गंगोली सै होरे सुत भवदþ दौ भवदþ सुतो \nजीवेĮ वर: पालीसै िहताई दौ (12/02) िहताई सुतो िदवाकर: ितलईसै ज्ञानधर दौ।। इबे सुतो वंशमिण \nसोदरपुर सै महादेव दौ (23/0) महामहो महादेव सुता सोने (134/06) (86/03) (138/08) (36/04) रूिच  \nरतन् दाका किव मo मo (55/09) गणपितय: कुजौलीसै रिवकर दौ (23/03) अलयसै मo मo गदाधर Ŀौणा \nवंशमिण सुता (130/28) सुता रामचĠ Ɩराघव मुकुĠ दा बुधवाल सै िदवाकर दौ (11/03) रितकर सुतो मितवर \n(43/09) मासैकॲ आńा बेलउँचसै गयािदĜ य दौ (22/09) भरेहासै केशव Ŀौणा अĠ Ĝ यो माě डर सै रितकर दौ \n(29/03) बहेराढ़ीसै रिव Ŀौणा मासे (80/09) सुतो शंकर िदवाकरौ सोदरपुरसै कमलू दौ (29/03) अपरा \nहाउँ Ćoरėाकर सुता कमलू गोिढ (53/02) शुभे अĠ दू िवरू  (31/06) (47/05) धीरू  का (62/04) \nविलयाससै इबे सुत गणपित दौ गंगोली सै सोम Ŀौणा अĠ Ĝ यो टकबालसै हरदþ दौ (25/04) हरदþ सुता \nसुरगनसै धीरू  सुत माधव दौ ितसुरी सै मुरारी दौ कमलू सुता खौआलसै इबे दौ नरउन सै वागे Ŀौणा \nिदवाकर सुता बेलउँच सै माधू दौ (37/08) माधू सुता रूिच  वेणी वासू रामू जीवेका विलयाससै िवभाकर सुत \nगुणाकर दौ पालीसै किव Ŀौणा किव रामचĠ Ɩ सुता पबौली सै नरायण दौ (32/0) भानुदतसुता (79/08) \nĆाणपित घनपित āीपितय: बुधवालसै मित दौ (43/04) मित सुतो नरपित (94/05) सुरपित सोदरपुरसै हौउँ \nदौ (29/03) करमहासै माधव Ŀौणा Ćाणपित सुता (168/08) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \n  \n(103) \nउँमापित भवानीनाथ नारायण हिरश Ħ मर्णा: खौआल सै रघुसूत गॲिढ दौ पालीसै राम Ŀौणा नरायण सुतो āीनाथ \nलोकनाथो दिरहरासै िगरी पौÿ बागे सुत हिरहर दौ पिनया रघुपित Ŀौणा बासुदेव सुतो दाउँक: कĠ हौली \nसोदरपुरसै मोरा Ŀौणा (35/02) āी हिर सुता हरीनाथ (61/07) रामनाथ िशवनाथा: खौआलसै हिरकेश दौ \n(37/0) (132/02) बाइ सुता आङिन इबन माथना (56/05) हिरअम सै परमू दौ (42/09) सोदरपुरसै महो \nजीवनाथ Ŀौणा आङिन सुतो गोिवĠ द हिरकेशॲ बुधवालसै लाखू दौ (38/09) खौआल सै बुिŀकर Ŀौणा हिरकेश \n(98/04) सुतो रितदेव रामदेवॲ (164/0) पिनचोभसै अĠ इ दौ (20/04) अĠ इ सुतो जसाई क: गंगोर सै पौखू \nदौ (29/07) अपरा सुधाकर सुता Ćभाकर िदवाकर िदनकरा: (80/05) सकराढ़ी सै चोड़ो दौ (38/08) \nखě डबलासै मेघ Ŀौणा (63/05) Ćभाकर सुतो पौखूक बिलरूिच  (10/09) अपरा रूिच  सुतो शुिचकर \nजिजवालसै सोम सुत राम दौ वुधवालसै िशवािदĜ य Ŀौणा पौखूक सुतो डालू मě डनो माě डरसै सोने सुत \nरूƖपािण दौ बेलउँचसै िवशो Ŀौणा रामनाथ सुता रघुदेव (95/03) िवį णुदेव भोराका: हिरo मधुसूदन दौ \n(27/06) भवे सुता मुरािर (83/0) मधुसूदन मुकुĠ द यथाƅम बाघ िसंह शािदला: नरउनसै \nĆथमापररोसेo गौरीपित दौ (27/08) गौरीपित ब. (81/05) पित सुता तलहनपुरसै केशवसुत गणपित दौ \nएकहरासै बामू Ŀौणा मधुसूदन सुता और सोदरपुरसै जागू दौ (31/07) अपरा सुधाकर (02/09) सुतो \nजागूक: नरउन सै िदनकर दौ (24/08) दिरहरा सै कुसुमाकर Ŀौणा जागु सुता (130/08) माě डर सै काशी \nदौ (33/09) काशीसुता रूिच  िछतू मीना: (93/0) सोदरपुरसै िकितनाथ दौ खौआल सै गहाई Ŀौणा भोरा सुता \nविलयास  सै गोढ़ाई दौ (32/03) महनू (71/05) सुतो वेणी काशी को (334/0) बुधवालसै िवĮ वेĮ वर दौ \n(36/06) अपरा िवĮ वेĮ वर सुता माě डरसै रितदौ अपरा महनू सुता बहेराढ़ीसै ढोढे दौ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \n  \n(104) ।। 44।। \n(29/03) बहेराढ़ी सै रिव Ŀौणा वेणी सुता āोÿ पĪ लव धीरू  (147/02) गोपीनाथ Ćo गोपाल नाथू पौथू \n(55/07) (49/06) िमā कृį णा: बहेराढ़ीसै वेणी दौ वेणी दौ वेणीसुतो शंकर रतनूकौ माě डरसै गांगुदौ \n(02/07) दामू सुत मांगु सुतो गांगूक पाली सै रामदþ दौ (14/02) पबौली सै बागे Ŀौणा गांगु सुतो आिदĜ य: \nबड़गाम गंगोलीसै रघु दौ (34/08) रघुसुता दिरहरासै सोनू सुत जगĠ नाथ दौ टकबालसै वंशीधर Ŀौणा नाथू \nसुतो गोढ़ाई सोनाईकौ सिरसबसै बावू दौ (38/07) चाĠ द सुता रतनू राम होिरल शौरे मुरारी नइहिरय: \nमाě डरसै मनोधर दौ (36/0) जाĪ यसै मिहधर Ŀौणा मुरािर सुता बावू āीधर काĠ हा करo जोर सुत धीरू  \nदौ दिरहरासै मेघ Ŀौणा बावू सुता खौआल सै जागू सुत परान दौ सुरगनसै शंकर Ŀौणा गोढ़ाई सुतो मथुरेर \n(157/0) एकहरासै दशरथ दौ (26/07) मुरािर सुता āी पित िवį णु पित गदाधर पीताĦ बर नारायणा: \n(228/08) पबौिलसै रामदþ दौ (36/07) बेलo जोर Ŀौणा āीपित सुतो दशरथ: नरउन जाने दौ (25/05) \nजाने सुतो भगीरथ मिहपित माě डरसै शीरू  पौÿ रूƖकाĠ त सुत सवŭई दौ नरउनसै रतीĮ वर Ŀौणा िमā दशरथ \n(91/06) सुतो रमापित: (94/05) माě डरसै āी हिरद (26/03) जाने सुतो सोने धाने कौ कनĠ दह सै \nजीवधर दौ।। सोने सुतो िशव अनाथौ पचही जिजवालसै जीवे दौ।। अनाथ सुता āी हिर हिरकेश महादेवा: \nपालीसै रित दौ रित सुतोटेकीक: खौआल सै अमाई दौ फनदहसै चाĠ द Ŀौणा āी हिर सुतो यदुनाथ: \nखě डबालासै नोने दौ (20/0) अपरा राजू सुता लािĠह शूज रूिच  लवे (50/0) वरेवासै भोम दौ।। शूज सुतो \nिमÿकर सोमो खौआल सै गोिढ दौ।। सोम सुतो नोनेक: करमहासै िदवाकर दौ।। नोने सुता वभिनयाम सै \nसुधाकर सुत िवभाकर दौ जिजवालसै पशुपित Ŀौणा दाउँ सुता सिरसव सोदरपुर सै रामचĠ Ɩ सुत अच् युत दौ \n(39/08) बावू Ćo र ėपित सुतो रामचĠ Ɩ मधुसूदनो करमहासै लŞ मीघर दौ (105/108) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \n  \n(105) \nदुबन  (42/06) (52/03) दुबन सुतो लŞ मीघर मनोधरौ (107/09) एकहरा सै कृį णपित दौ (37/05) \n(49/0) कृį णपित सुतो रिवपित इĠ Ɩपित (53/07) (132/06) पालीसै गोढ़े दौ (21/03) खौआल सै रघुनाथ \nĿौणा लŞ मीधर सुतो नारायण: (51/0) नरउनसै गीरू  दौ (25/0/) माě डरसै बसाउन Ŀौणा रामचĠ Ɩ (77/0) \nसुतो अच् युत वनमाली कौ हिरअमसै िहंगु दौ (27/05) मधुकर सुता िमतू (85/09) छीतू Ćo जीवे चाĠ दा \nकुजौलीसै मधुकर सुत मितकर दौ सोदरपुरसै बासुदेव Ŀौणा िमतू सुतो रितदेव हिरदेवौ एकहरासै राम दौ \n(40/05) अपरा महाई सुता (80/0) रतनू राम वेणी चाĠ दा: सोदरपुरसै मo मo देवनाथ दौ (37/08) पालीसै \nयशु Ŀौणा (90/02) राम सुतो रघुपित माě डरसै शंकर दौ (223/06) बेलउँच नोने Ŀौणा हिरदेव सुतो \nिचĠ तामिण िहंगु कौ सिरसब सै जानू दौ (41/07) अपरा जुड़ाउन सुता माधव (230/03) गोिवĠ द जानूका \nबहेराढ़ी सै रूिचकर  दौ (39/07) माě डर सै जोर Ŀौणा जानू (63/02) जानू सुता माě डर सै िशव सुत \nशंकर दौ पबौली सै माधू Ŀौणा िहंगु सुतो िवĮ वनाथ: माě डर सै यदुनाथ दौ (31/09) गंगापित सुतो \n(156/06) जीवे यशोधर मुरािर गणपितय: सोदरपुर सै देवे सुत अĠ दू दौ घुसौतसै गुणाकर Ŀौणा यशोधर \nसुतो दामोदर: बेलनउँच सै आिदĜ य दौ (35/03) गौरीĮ वर सुता आिदĜ य कमल भमरू  का: पě डुआ सै रामकर \nदौ (29/0/0) रामकर सुतौ लड़ावन नोने कौ गंगोर सै िशवनाथ दौ (17/0) टकबाल सै सोनमिन Ŀौणा \nआिदĜ य Ćo अिदतू सुता मě डन रघुपित िवį णुपित िशरू  का करमहासै हिर दौ सकराढ़ीसै लािĠह Ŀौणा \nदामोदरसुता यदुनाथ चतुभुर्ज (61/09) िĆितनाथ (109/0) गोप मुशायका हिरअमसै देवनाथ दौ।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \n  \n(106) ।।45।। \n(42/0) सोनी सुतो देवनाथ रूपनाथौ  गंगोर सै जोर दौ।। देवनाथ सुता माě डरसै नĠ दन सुत रघु दौ \nकरo जागे Ŀौणा यदुनाथ (85/02) सुता घनĮ याम बालानाथ मधुसूद मo उपाo पńापितय: करमहासै हरपित दौ \n(42/07) माधव सुता हरपित मुरािर (82/0) जाना सोदरपुरसै थेघ दौ (30/03) थेघ सुता सकराढ़ीसै \nमतीĮ वर दौ (39/0/0) अलयस हेलू Ŀौणा हरपित सुतो रामकृį ण (60/05) सकराढ़ी सै āी नाथ दौ \n(05/08) गुणे सुता बसावन बुिŀकर अĠ दूका बहेराढ़ीसै वाराह दौ (25/02) माě डरसै रघुपित Ŀौणा बसाउन \nसुता (80/07) भवनाथ रूिचनाथāीनाथ जीवनाथा: पालीसै वेणी नाथ दौ (42/02) अपरा परमगुरू  पदांिकत \nवाचİ पित (65/09) सुता महो वेणीनाथ रघुनाथ महामहो (58/07) पाğ याय नरहिरय (62/0) पबौली सै \nहरदþ सुत रूद  दौ दोİ ती सै जीवे Ŀौणा महो वेणीनाथ सुता हरखू िसिŀ गाइ लाखू गौरी āीदþा दिरहरा सै \nमहादेव सुत देहिर दौ नरउनसै बागू Ŀौणा āीनाथ सुता बुधवाल सै कृį ण दौ (11/03) गणेĮ वर सुता िमā \nभरथी सोने नरहिरय: बेलउँच सै महािदĜ य दौ (10/05) माě डर सै गोपाल Ŀौणा सोने सुता रघुपित पाँ āीपित \nिवदूका तĪ हनपुर सै गढ़लयसुत भानुकर दौ दिरहरा सै गाइ Ŀौणा रघु सुता कृį ण वेणी माधव गोपीका \nखौआलसै āीधर सुत िहरदू दौ जिजवाल सै पशुपित Ŀौणा कृį ण सुतो मधुसूदन: सिरसब सै भोगेसुत धनपित \nदौ पिनचोभसै अिदतू Ŀौणा अच् चुत सुतो रĜ नाकर: परहरस शदीसै पुरूषोþम दौ (43/07) धीरू  सुतो रूपधर : \nनरउनसै रितपित दौ (09/0/0) बहेराढ़ी सै ठ. गणपित Ŀौणा रूपधर  सुतो रामभƖ: बहेराढ़ी सै \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \n  \n(107) \nसै सोने सुत महाई दौ (25/03) महाई सुता खौआल सै धारू  सुत गाइ दौ पालीसै गाइ Ŀौणा \nमo मo उo रामभƖ सुता महो (111/06) भवदेव मo मo Ĕ योितिवर्द यदुनाथ (78/07) किवĠ Ɩ पदांिकत \nमo मo उo रघुनाथा करमहासै िवńापित दौ (42/06) अपरा (53/07) राम सुतो िवńापित माě डरसै यग् यपित \nदौ (32/07) अपरा यग् यपित (73/06) सुता बुधवाल चाĠ द दौ (37/03) अपरा चाĠ द (86/04) सुता दिरहरा \nसै पŃकर दौ (11/09) तĪ हनपुर सै गढ़वय Ŀौणा िवńापित सुता (109/06) सुता दिरo माधव दौ (25/07) \n(48/04) माधव सुतागुण (138/05) नĠ दार हिरहरा: (84/03) हिरo मधुकर दौ (16/03) गुणे सुतो मधुकर \nमाधवो दिरहरासै यटाधर सुत सुपन दौ फनĠ दह सै गयन Ŀौणा मधुकर सुता फिवकर ठकरू  अĠ इ गणेश \nबासुदेवा सोदरपुर सै भासे दौ (32/09) सतलखासै यटाघर सुत सुपन दौ फनĠ दह सै गयन Ŀौणा मधुकर \nसुता फिवकर ठकरू अĠ इ गणेश बासुदेवा सोदरपुर सै भासे दौ (32/09) सतलखासै शंकर Ŀौणा किवĠ Ɩ \nपदां. मo मo रघुनाथ (75/06) सुतो पुरूषोþम सोदरo यदुनाथ दौ (28/09) भीम सु यदुनाथ āी नाथ \n(86/09) (74/06) कुनाई का गोधुिल अलयसै देवनाथ दौ।। (32/09) देवनाथ सुतो बलभƖ (88/03) \nपवौिलसै बासुदेव दौ (30/08) रिवदþ सुतो (56/08) रिवदþ सुतो महो (61/08) महनूकौ दिरoगाि़ढ वेणी \nसुतो बासुदेव: खौआल सै िदनकर दौ पालीसै गोिढ Ŀौणा बासुदेव सुता टकबालसै कोने दौ (23/04) अपरा \nरितकर सुतो चाण (87/05) इĠ Ɩो विलयास हिरपािण सुत िवशो दौ सिरo सोने Ŀौणा इĠ Ɩ सुता नोने कोने दूबे \n(132/02) चौबे अĠ दूका माě डर सै होरे दौ (19/02) नरउन सै खांतू Ŀौणा  (62/08) कोने सुता िवį णुपित \nकृį णपित रितपित शंकरा कसराढ़ी सै रूिचकर  दौ (34/0) अपरा रूिचकर  सुता बेलउँचसै होरे दौ (30/07) \nसोदरपुर सै काĠ ह दौिहÿ दौ (93/03) \n  \nभारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \nमैिथलीक मानक लेखन-शैली \n \n1. नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली आऽ 2.मैिथली \nअकादमी, पटना \nŅारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n  \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार \nशĤदक अĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना-  \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। \nजेना- अंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह \nमानैत छिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश, बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश, वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग \nकएल जाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आिद कहल जाएवला \nशĤदसभकेँ ƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे \nशĤदक आरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु, तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा \nआधुिनक लेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले, चोņे, आनो आिद। \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), \nषोडशी (खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन), पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम \nशĤदसभमे ई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत \nअिछ। \n \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, \nताहूिदस लेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक \nअनुसĠधानमे एहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। हमसभ हुनक \nधारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ चलबाक Ćयास कएलहुँ अिछ। \nपोथीक वणर्िवĠयास कक्षा ९ क पोथीसँ िकछु माÿामे िभž अिछ। िनरĠतर अğययन, अनुसĠधान आ \nिवĮलेषणक कारणे ई सुधाराĜमक िभžता आएल अिछ। भिवįयमे आनहु पोथीकेँ पिरमािजर्त करैत मैिथली \nपाƁयपुİतकक वणर्िवĠयासमे पूणर्रूपेण एकरूपता  अनबाक हमरासभक Ćयė रहत। \n \nकक्षा १० मैिथली लेखन तथा पिरमाजर्न महेĠƖ मलंिगया/ धीरेĠƖ Ćेमिषर् संयोजन- गणेशĆसाद भņराई \nĆकाशक िशक्षा तथा खेलकूद मĠÿालय, पाƁयƅम िवकास केĠƖ,सानोिठमी, भक्तपुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \nसवŭिधकार पाƁयƅम िवकास केĠƖ एवं जनक िशक्षा सामƇी केĠƖ, सानोिठमी, भक्तपुर। \nपिहल संİकरण २०५८ बैशाख (२००२ ई.) \nयोगदान: िशवĆसाद सĜयाल, जगžाथ अवा, गोरखबहादुर िसंह, गणेशĆसाद भņराई, डा. रामावतार यादव, डा. \nराजेĠƖ िवमल, डा. रामदयाल राकेश, धमųĠƖ िवƫल, रूपा  धीरू , नीरज कणर्, रमेश रĽन \nभाषा सĦपादन- नीरज कणर्, रूपा  झा \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:- \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿा पर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६ \n \n \nVIDEHA FOR NON-RESIDENT MAITHILS \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \n8.1.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York  \n \nDATE-LIST (year- 2009-10) \n \n(१४१७ साल) \n \nMarriage Days: \n \nNov.2009- 19, 22, 23, 27 \n \nMay 2010- 28, 30 \n \nJune 2010- 2, 3, 6, 7, 9, 13, 17, 18, 20, 21,23, 24, 25, 27, 28, 30 \n \nJuly 2010- 1, 8, 9, 14 \n \nUpanayana Days: June 2010- 21,22 \n \nDviragaman Din:  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \n \nNovember 2009- 18, 19, 23, 27, 29 \n \nDecember 2009- 2, 4, 6 \n \nFeb 2010- 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25 \n \nMarch 2010- 1, 4, 5 \n \nMundan Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23 \n \nDecember 2009- 3 \n \nJan 2010- 18, 22 \n \nFeb 2010- 3, 15, 25, 26 \n \nMarch 2010- 3, 5  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \n \nJune 2010- 2, 21 \n \nJuly 2010- 1 \n \nFESTIVALS OF MITHILA \n \nMauna Panchami-12 July \n \nMadhushravani-24 July \n \nNag Panchami-26 Jul \n \nRaksha Bandhan-5 Aug \n \nKrishnastami-13-14 Aug \n \nKushi Amavasya- 20 August \n \nHartalika Teej- 23 Aug  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \n \nChauthChandra-23 Aug \n \nKarma Dharma Ekadashi-31 August \n \nIndra Pooja Aarambh- 1 September \n \nAnant Caturdashi- 3 Sep \n \nPitri Paksha begins- 5 Sep \n \nJimootavahan Vrata/ Jitia-11 Sep \n \nMatri Navami- 13 Sep \n \nVishwakarma Pooja-17Sep \n \nKalashsthapan-19 Sep \n \nBelnauti- 24 September  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \n \nMahastami- 26 Sep \n \nMaha Navami - 27 September \n \nVijaya Dashami- 28 September \n \nKojagara- 3 Oct \n \nDhanteras- 15 Oct \n \nChaturdashi-27 Oct \n \nDiyabati/Deepavali/Shyama Pooja-17 Oct \n \nAnnakoota/ Govardhana Pooja-18 Oct \n \nBhratridwitiya/ Chitragupta Pooja-20 Oct \n \nChhathi- -24 Oct  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \n \nAkshyay Navami- 27 Oct \n \nDevotthan Ekadashi- 29 Oct \n \nKartik Poornima/ Sama Bisarjan- 2 Nov \n \nSomvari Amavasya Vrata-16 Nov \n \nVivaha Panchami- 21 Nov \n \nRavi vrat arambh-22  Nov \n \nNavanna Parvana-25 Nov \n \nNaraknivaran chaturdashi-13 Jan \n \nMakara/ Teela Sankranti-14 Jan \n \nBasant Panchami/ Saraswati Pooja- 20 Jan  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \n \nMahashivaratri-12 Feb \n \nFagua-28 Feb \n \nHoli-1 Mar \n \nRam Navami-24 March \n \nMesha Sankranti-Satuani-14 April \n \nJurishital-15 April \n \nRavi Brat Ant-25 April \n \nAkshaya Tritiya-16 May \n \nJanaki Navami- 22 May \n \nVat Savitri-barasait-12 June  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \n \nGanga Dashhara-21 June \n \nHari Sayan Ekadashi- 21 Jul \n \nGuru Poornima-25 Jul Original poem in Maithili by Gajendra Thakur \nTranslated into English by Lucy Gracy from New York \n \nGajendra Thakur (b. 1971) is the editor of Ma ithili ejournal “Videha” that can be viewed at \nhttp://www.videha.co.in/ . His poem, story, novel, research articles, epic – all in Maithili language \nare lying scattered and is in print in single vo lume by the title “KurukShetram.” He can be \nreached at his email: ggajendra@airtelmail.in \n  \nThe Invisible Fence Of The Colours Of My Heart \nThe invisible fence of the colours of my heart \nThe collapsing walls of emotions \nPillars of rigidity standing firm \nThe granary of archived desires is full \nSymbolising \nThe Himalayan wooden temple at home \nOr the Tulasi tree at the passage \nOnly depicts good virtues \nThe borders of wells and high bank of ponds \nThe blue walls of the swimming pool  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nMaking colour of water azure \nThe invisible fence of the colours of heart \nCrumbling \nThe pillar of the rigidity stands \nFlowing \n \n१.िवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  Videha e journal's all old \nissues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n२.मैिथली पोथी डाउनलोड Maithili Books Download, \n३.मैिथली ऑिडयो संकलन Maithili Audio Downloads, \n४.मैिथली वीिडयोक संकलन Maithili Videos \n५.िमिथला िचÿकला/ आधुिनक िचÿकला आ िचÿ Mithila Painting/ Modern Art and Photos \n  \n\"िवदेह\"क एिह सभ सहयोगी िलंकपर सेहो एक बेर जाऊ।  \n \n६.िवदेह मैिथली िक्वज  :  \nhttp://videhaquiz.blogspot.com/ \n  \n \n  \n७.िवदेह मैिथली जालवृþ एƇीगेटर :  \nhttp://videha-aggregator.blogspot.com/ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \n \n  \n८.िवदेह मैिथली सािहĜय अंƇेजीमे अनूिदत :   \nhttp://madhubani-art.blogspot.com/ \n  \n \n  \n९.िवदेहक पूवर्-रूप  \"भालसिरक गाछ\"  :  \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/ \n  \n \n  \n१०.िवदेह इंडेक्स  :  \nhttp://videha123.blogspot.com/ \n  \n \n  \n११.िवदेह फाइल :  \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n १२. िवदेह: सदेह : पिहल ितरहुता (िमिथला़क्षर) जालवृþ (Ĥलॉग) \nhttp://videha-sadeha.blogspot.com/ \n  \n१३. िवदेह:ƙेल: मैिथली ƙेलमे: पिहल बेर िवदेह Ņारा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \nhttp://videha-braille.blogspot.com/ \n  \n१४. VIDEHA\"IST MAITHILI   FORTNIGHTLY \nEJOURNAL ARCHIVE \nhttp://videha-archive.blogspot.com/ \n  \n१५. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  मै िथ ली  पो थी क  \nआक ŭइव  \nhttp://videha-pothi.blogspot.com/ \n  \n१६. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  ऑि डय ो  आक ŭइव  \nhttp://videha-audio.blogspot.com/ \n  \n१७. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  वी िड यो  आक ŭइव  \nhttp://videha-video.blogspot.com/ \n  \n१८. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  िम िथ ला  \nिच ÿ क ला , आध ुि नक  कल ा  आ  िच ÿ क ला  \nhttp://videha-paintings-photos.blogspot.com/ \n  \n१९. मैिथल आर िमिथला (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) \nhttp://maithilaurmithila.blogspot.com/ \n  \n२०.āुित Ćकाशन \nhttp://www.shruti-publication.com/  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \n२१.िवदेह- सोशल नेटविकर्ंग साइट \nhttp://videha.ning.com/ \n२२.http://groups.google.com/group/videha \n२३.http://groups.yahoo.com/group/VIDEHA/ \n२४.गजेĠƖ ठाकुर इ डेक्स \nhttp://gajendrathakur123.blogspot.com \n२५.िवदेह रेिडयो:मैिथली कथा-किवता आिदक पिहल पोडकाİट \nसाइटhttp://videha123radio.wordpress.com/ \n  \n२६. नेना भुटका \nhttp://mangan-khabas.blogspot.com/ \n  \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना:(१) 'िवदेह' Ņारा धारावािहक रूपे  ई-Ćकािशत कएल जा' रहल गजेĠƖ ठाकुरक  िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास \n(सहćबाढ़िन) , पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप (गĪप-गुच्छ), नाटक(संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित \nमन) आ बाल-िकशोर सािहĜय िवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे।कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ (लेखकक \nिछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-कथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, महाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ संकलन)-लेखक गजेĠƖ \nठाकुर Combined ISBN No.978-81-907729-7-6िववरण एिह पृơपर नीचाँमे । \n  \nमहĜĜवपूणर् सूचना (२):सूचना: िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. \nएस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary. िवदेहक भाषापाक- रचनालेखन İतंभमे। \nनव अंक देखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing \nnew issue of VIDEHA. \n कुरुक्षेÿम् अĠतमर्नक- गजेĠƖ ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \n \n  \nगजेĠƖ ठाकुरक िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास ( सहćबाढ़िन) , पń-संƇह ( सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप ( गĪप गुच्छ), \nनाटक(संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ असĽाित मन) आ बालमंडली-िकशोरजगत िवदेहमे संपूणर् ई-Ćकाशनक बाद िĆंट फॉमर्मे। \nकुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ सँ ७ \nIst edition 2009 of Gajendra Thak ur’s KuruKshetram-Antarmanak (Vol. I to VII)- essay-paper-\ncriticism, novel, poems, story, play, epics and Children-grown-ups literature in single binding:   \nLanguage:Maithili  \n६९२ पृơ : मूĪय भा. रु. 100/-(for individual buyers inside india)   \n(add courier charges Rs.50/-per copy for De lhi/NCR and Rs.100/- per copy for outside Delhi)   \n \nFor Libraries and overseas buy ers $40 US (including postage)   \n \nThe book is AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT \n \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/\n  \n \nhttp://videha123.wordpress.com/\n   \n \n(send M.O./DD/Cheque in favour of  AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \n \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \n \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107 \n \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com\n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \nwebsite: http://www.shruti-publication.com/  \n  \n  \n िवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : देवनागरी \n\"िवदेह\" क २५म अंक १ जनवरी २००९, िĆंट संİकरण :िवदेह-ई-पिÿकाक पिहल २५ अंकक चुनल रचना सिĦमिलत। \n \nिवदेह: Ćथम मैिथली पािक्षक ई-पिÿका http://www.videha.co.in/ \nिवदेह: वषर्:2, मास:13, अंक:25 (िवदेह:सदेह:1) \nसĦपादक: गजेĠƖ ठाकुर \nसहायक सĦपादक: āीमती रिĮम रेखा िसĠहा \nमुख्य पृơ िडजाइन: िवदेह:सदेह:1 Ĕयोित झा चौधरी \nिवदेह ई-पिÿकाक साइटक िडजाइन मधूिलका चौधरी (बी.टेक, कĦĢयूटर साइंस), रिĮम िĆया (बी.टेक, कĦĢयूटर साइंस) आ Ćीित झा \nठाकुर Ņारा। \n(िवदेह ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ  http://www.videha.co.in/ पर ई-Ćकािशत होइत अिछ आ एकर सभटा पुरान अंक \nिमिथलाक्षर, देवनागरी आ ƙेल वसर्नमे साइटक आकŭइवमे डाउनलोड लेल उपलĤध रहैत अिछ। िवदेह ई-पिÿका सदेह:1 अंक ई-\nपिÿकाक पिहल 25 अंकक चुनल रचनाक संग पुİतकाकार Ćकािशत कएल जा रहल अिछ। िवदेह:सदेह:2 जनवरी 2010 मे आएत \nई-पिÿकाक26 सँ 50म अंकक चुनल रचनाक संग।) \nTirhuta : 244 pages (A4 big magazine size) \nिवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : मूĪय भा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big magazine size) \nिवदेह: सदेह: 1: : देवनागरी : मूĪय भा. रु. 100/- \n(add courier charges Rs.20/-per copy for Delhi/NCR and Rs.30/- per copy for outside Delhi) \nBOTH VERSIONS ARE AVAILABLE FOR PDF DOWNLOAD AT   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nhttps://sites.google.com/a/videha.com/videha/ \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n(send M.O./DD/Cheque in favour of AJAY ARTS payable at DELHI.) \nDISTRIBUTORS: AJAY ARTS, 4393/4A, \nIst Floor,Ansari Road,DARYAGANJ. \nDelhi-110002 Ph.011-23288341, 09968170107 \nWebsite:http://www.shruti-publication.com \ne-mail:shruti.publication@shruti-publication.com \n  \n\"िमिथला दशर्न\"  \n \n    मैिथली िŅमािसक पिÿका  \n \n   अपन सĤसिƅĢशन (भा.रु.288/- दू साल माने 12 अंक लेल  \n   भारतमे आ ONE YEAR-(6 issues)-in Nepal INR 900/-, OVERSEAS- $25; \nTWO  \n   YEAR(12 issues)- in Nepal INR Rs.1800/-, Overseas- US $50) \" िमिथला  \n   दशर्न\"केँ देय डी.डी. Ņारा Mithila Darshan, A - 132, Lake Gardens,  \n   Kolkata - 700 045 पतापर पठाऊ। डी.डी.क संग पÿ पठाऊ जािहमे अपन पूणर्   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n102 \n \n   पता, टेलीफोन नं. आ ई-मेल संकेत अवĮय िलखू। Ćधान सĦपादक- निचकेता।  \n   कायर्कारी सĦपादक- रामलोचन ठाकुर। Ćितơाता  \n   सĦपादक- Ćोफेसर Ćबोध नारायण िसंह आ डॉ. अिणमा िसंह।  Coming  \n   Soon:  \n     \n    \n   http://www.mithiladarshan.com/ \n(िवज्ञापन) \nअंितका Ćकाशन की नवीनतम पुİतक \nसिजĪद  \n \nमीिडया, समाज, राजनीित और इितहास \n \nिडज़ाİटर : मीिडया एěड पॉिलिटक्स: पुěय Ćसून \nवाजपेयी 2008 मूĪय रु. 200.00  \nराजनीित मेरी जान : पुěय Ćसून वाजपेयी Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु.300.00 \nपालकालीन संİकृित : मंजु कुमारी Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 225.00 \nİÿी : संघषर् और सृजन : āीधरम Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु.200.00 \nअथ िनषाद कथा : भवदेव पाěडेय Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.180.00 \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nशीƈ ĆकाĮय \n \nआलोचना \n \nइितहास : संयोग और साथर्कता : सुरेĠƖ \nचौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nिहंदी कहानी : रचना और पिरिİथित : \nसुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nसाधारण की Ćितज्ञा : अंधेरे से साक्षाĜकार \n: सुरेĠƖ चौधरी \nसंपादक : उदयशंकर \n \nबादल सरकार : जीवन और रंगमंच : \nअशोक भौिमक \n \nबालकृįण भट्ïट और आधुिनक िहंदी \nआलोचना का आरंभ : अिभषेक रौशन \n \nसामािजक िचंतन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n103 \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु.125.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 200.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 200.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश बनवासी \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 200.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 180.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \nबडक़ू चाचा : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु. 195.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : सĜयनारायण पटेल \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 200.00 \n \n \nकिवता-संƇह \n \n \n \nया : शैलेय Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 160.00 \nजीना चाहता हूँ : भोलानाथ कुशवाहा Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 300.00 \nकब लौटेगा नदी के उस पार गया आदमी : भोलानाथ \nकुशवाहा Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय रु.225.00 \nलाल िरĤबन का फुलबा : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु.190.00 \n \nिकसान और िकसानी : अिनल चमिडय़ा \n \nिशक्षक की डायरी : योगेĠƖ \n \nउपĠयास \n \nमाइƅोİकोप : राजेĠƖ कुमार कनौिजया \nपृĝवीपुÿ : लिलत अनुवाद : महाĆकाश \nमोड़ पर : धूमकेतु अनुवाद : İवणŭ \nमोलारूज़  : िपयैर ला मूर अनुवाद : सुनीता \nजैन \n \nकहानी-संƇह \n \nधूँधली यादें और िससकते ज़ख्म : िनसार \nअहमद \nजगधर की Ćेम कथा : हिरओम \n \n \nअं ित का,  मै िथ ली ÿै मा िस क, सĦ प ादक- \nअनलक ांत  \nअंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-II,गािजयाबाद-\n201005 (उ.Ć.),फोन : 0120-\n6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023, \nआजीवन सदİयता शुĪक भा.रु.2100/-चेक/ \nƑाģट Ņारा “अंितका Ćकाशन” क नाम सँ \nपठाऊ। िदĪलीक बाहरक चेक मे \nभा.रु. 30/- अितिरक्त जोड़ू। \nबय ा,  िह Ġदी छम ाह ी पि ÿक ा, सĦ प ादक- \nगौ री ना थ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n104 \n \nलूओं के बेहाल िदनॲ में : सुनीता जैन Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 195.00 \nफैंटेसी : सुनीता जैन Ćकाशन वषर् 2008 मूĪय \nरु.190.00 \nदु:खमय अराकचƅ : Įयाम चैतĠय Ćकाशन \nवषर्2008 मूĪय रु. 190.00 \nकुआर्न किवताएँ : मनोज कुमार āीवाİतव Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 150.00 \nपेपरबैक संİकरण \n \nउपĠयास \n \nमोनालीसा हँस रही थी : अशोक भौिमक Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु.100.00 \n \nकहानी-संƇह \n \nरेल की बात : हिरमोहन झा Ćकाशन वषर् 2007मूĪय \nरु. 70.00 \nछिछया भर छाछ : महेश कटारे Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 100.00 \nकोहरे में कंदील : अवधेश Ćीत Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 100.00 \nशहर की आिखरी िचिडय़ा : Ćकाश काĠत Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nपीले कागज़ की उजली इबारत : कैलाश बनवासी \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nनाच के बाहर : गौरीनाथ Ćकाशन वषर् 2007 मूĪय \nरु. 100.00 \nआइस-पाइस : अशोक भौिमक Ćकाशन वषर् 2008मूĪय \nरु. 90.00 \nकुछ भी तो रूमानी  नहॴ : मनीषा कुलāेơ Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 100.00 \nभेम का भेरू  माँगता कुŎाड़ी ईमान : सĜयनारायण पटेल \nसंपकर्- अंितका Ćकाशन,सी-56/यूजीएफ-\n4,शालीमारगाडर्न,एकसटेंशन-II,गािजयाबाद-\n201005 (उ.Ć.),फोन : 0120-\n6475212,मोबाइल \nनं.9868380797,9891245023,\n \n आजीवन सदİयता शुĪक रु.5000/- चेक/ \nƑाģट/ मनीआडर्र Ņारा “ अंितका \nĆकाशन” के नाम भेजें। िदĪली से बाहर के \nचेक में 30 रुपया अितिरक्त जोड़ें। \nपुİतक मंगवाने के िलए मनीआडर्र/ चेक/ \nƑाģट अंितका Ćकाशन के नाम से भेजें। \nिदĪली से बाहर के एट पार बैंिकंग (at \npar banking) चेक के अलावा अĠय चेक \nएक हजार से कम का न भेजें। रु.200/-\n से Ĕयादा की पुİतकॲ पर डाक खचर् \nहमारा वहन करेंगे। रु.300/- से रु.500/-\n तक की पुİतकॲ पर 10% की \nछूट, रु.500/- से ऊपर रु.1000/-\n तक 15%और उससे Ĕयादा की िकताबॲ \nपर 20%की छूट ĭयिक्तगत खरीद पर दी \nजाएगी । \nएक साथ िहĠदी, मैिथली में सिƅय आपका \nĆकाशन \n \n \nअंितका Ćकाशन \nसी-56/यूजीएफ-4, शालीमार \nगाडर्न,एकसटेंशन-II \nगािजयाबाद-201005 (उ.Ć.) \nफोन : 0120-6475212 \nमोबाइल नं.9868380797, \n9891245023 \nई-मेल: antika1999@yahoo.co.in, \nantika.prakashan@antika- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n105 \n \nĆकाशन वषर् 2007 मूĪय रु. 90.00 \nमैिथली पोथी \n \nिवकास ओ अथर्तंÿ (िवचार) : नरेĠƖ झा Ćकाशन \nवषर् 2008 मूĪय रु. 250.00 \nसंग समय के (किवता-संƇह) : महाĆकाश Ćकाशन \nवषर् 2007 मूĪय रु. 100.00 \nएक टा हेरायल दुिनया (किवता-संƇह) : कृįणमोहन झा \nĆकाशन वषर् 2008 मूĪय रु. 60.00 \nदकचल देबाल (कथा-संƇह) : बलराम Ćकाशन \nवषर्2000 मूĪय रु. 40.00 \nसĦबĠध (कथा-संƇह) : मानेĂर मनुज Ćकाशन \nवषर्2007 मूĪय रु. 165.00\n \nprakashan.com \nhttp://www.antika-prakashan.com \n(िवज्ञापन) \n  \nāुित Ćकाशनसँ \n१.पंचदेवोपासना-भूिम िमिथला- मौन\n  \n२.मैिथली भाषा-सािहĜय (२०म शताĤदी)- \nĆेमशंकर िसंह\n  \n३.गुंजन जीक राधा (गń-पń-ƙजबुली \nिमिāत)- गंगेश गुंजन\n  \n४.बनैत-िबगड़ैत (कथा-गĪप संƇह)-\nसुभाषचĠƖ यादव\n मूĪय: भा.रु.१००/- \n५.कुरुक्षेÿम्–अĠतमर्नक, खěड-१ आ २ \n(लेखकक िछिड़आयल पń, उपĠयास, गĪप-\nकथा, नाटक-एकाĹी, बालानां कृते, \n८. नो एěƏी: मा Ćिवश- डॉ. उदय नारायण \nिसंह “निचकेता”\n िĆंट रूप  हाडर्बाउĠड (ISBN \nNO.978-81-907729-0-7 मूĪय रु.१२५/- यू.एस. डॉलर \n४०) आ पेपरबैक (ISBN No.978-81-907729-1-4 \nमूĪय रु. ७५/- यूएस.डॉलर २५/-)  \n९/१०/११ 'िवदेह' Ņारा कएल गेल शोधक आधार पर \n१.मैिथली-अंƇेजी  शĤद कोश २.अंƇेजी-मैिथली शĤद कोश\nāुित पिĤलकेशन Ņारा िĆĠट फॉमर्मे Ćकािशत करबाक आƇह \nİवीकार कए लेल गेल अिछ। संĆित मैिथली-अंƇेजी \nशĤदकोश-खěड-I-XVI. लेखक-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ \nकुमार झा एवं पĽीकार िवńानĠद झा, दाम-\nरु.५००/- Ćित खěड । Combined ISBN \nNo.978-81-907729-2-1P.S. Maithili-English \nDictionary Vol.I & II and English-Maithili Dictionary Vol.I has \nbeen made available for pdf download as well as for sale \nas print version  ३.पĽी-ĆबĠध ( िडिजटल \nइमेिजंग आ िमिथलाक्षरसँ देवनागरी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n106 \n \nमहाकाĭय, शोध-िनबĠध आिदक समƇ \nसंकलन)- गजेĠƖ ठाकुर\n  मूĪय \nभा.रु.१००/-(सामाĠय) आ $४० िवदेश आ पुİतकालय हेतु। \n६.िवलिĦबत कइक युगमे िनबŀ (पń-\nसंƇह)- पंकज पराशर\n मूĪय भा.रो.१००/- \n७.हम पुछैत छी (पń-संƇह)- िवनीत \nउĜपल\n  \nिलĢयांतरण)- संकलन-सĦपादन-िलĢयांतरण \nगजेĠƖ ठाकुर\n , नागेĠƖ कुमार झा एवं \nपĽीकार िवńानĠद झा\n  Ņारा ।ISBN\n978-81-907729-6-9 Price: Rs. 5,000/- (INR) \nUS $ 1600 \n१२.िवभारानीक दू टा नाटक: \"भाग रौ\" आ\n\"बलचĠदा\" \n१३. िवदेह:सदेह:१: देवनागरी आ \nिमिथला़क्षर स ंİकरण:Tirhuta : 244 pages (A4 \nbig magazine size) िवदेह: सदेह: 1: ितरहुता : मूĪय \nभा.रु.200/- \nDevanagari 244 pages (A4 big magazine \nsize)िवदेह: सदेह: 1: : देवनागरी : मूĪय भा. रु. 100/- \n१४. गामक िजनगी ( कथा स ंƇह)- जगदीश Ćसाद म ंडल): \nमूĪय भा.रु. ५०/- (सामाĠय), $२०/- पुİतकालय आ िवदेश \nहेतु)ISBN 978-81-907729-9-0  \nāुित Ćकाशन, DISTRIBUTORS: AJAI \nARTS, 4393/4 A, Ist \nFloor,AnsariRoad,DARYAGANJ. Delhi-\n110002 Ph.011-23288341, \n09968170107.Website: http://www.shruti-\npublication.com  \ne-mail: shruti.publication@shruti-publication.com \n (िवज्ञापन) \n२. संदेश- \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n107 \n \n[ िवदेह ई-पिÿका, िवदेह:सदेह िमिथलाक्षर आ देवनागरी आ गजेĠƖ ठाकुरक सात खěडक- िनबĠध-ĆबĠध-समीक्षा, उपĠयास \n(सहćबाढ़िन) , पń-संƇह (सहćाĤदीक चौपड़पर), कथा-गĪप (गĪप गुच्छ), नाटक (संकषर्ण), महाकाĭय (ĜवĖचाहĖच आ \nअसĽाित मन) आ बाल-मंडली-िकशोर जगत- संƇह कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक मादेँ। ] \n \n१.āी गोिवĠद झा- िवदेहकेँ तरंगजालपर उतािर िवĂभिरमे मातृभाषा मैिथलीक लहिर जगाओल, खेद जे अपनेक एिह \nमहािभयानमे हम एखन धिर संग निह दए सकलहुँ। सुनैत छी अपनेकेँ सुझाओ आ रचनाĜमक आलोचना िĆय लगैत अिछ \nतेँ िकछु िलखक मोन भेल। हमर सहायता आ सहयोग अपनेकेँ सदा उपलĤध रहत। \n \n२.āी रमानĠद रेणु- मैिथलीमे ई-पिÿका पािक्षक रूपेँ चला कऽ जे अपन मातृभाषाक Ćचार कऽ रहल छी, से धĠयवाद । \nआगाँ अपनेक समİत मैिथलीक कायर्क हेतु हम हृदयसँ शुभकामना दऽ रहल छी। \n \n३.āी िवńानाथ झा \"िविदत\"- संचार आ Ćौńोिगकीक एिह ĆितİपधŰ ग्लोबल युगमे अपन मिहमामय \"िवदेह\"केँ अपना देहमे \nĆकट देिख जतबा Ćसžता आ संतोष भेल, तकरा कोनो उपलĤध \"मीटर\"सँ निह नापल जा सकैछ? ..एकर ऐितहािसक \nमूĪयांकन आ सांİकृितक Ćितफलन एिह शताĤदीक अंत धिर लोकक नजिरमे आĀयर्जनक रूपसँ Ćकट हैत। \n \n४. Ćो. उदय नारायण िसंह \"निचकेता\"- जे काज अहाँ कए रहल छी तकर चरचा एक िदन मैिथली भाषाक इितहासमे \nहोएत। आनĠद भए रहल अिछ, ई जािन कए जे एतेक गोट मैिथल \"िवदेह\" ई जनर्लकेँ पिढ़ रहल छिथ।...िवदेहक \nचालीसम अंक पुरबाक लेल अिभनĠदन।   \n \n५. डॉ. गंगेश गुंजन- एिह िवदेह-कमर्मे लािग रहल अहाँक सĦवेदनशील मन, मैिथलीक Ćित समिपर्त मेहनितक अमृत रंग, \nइितहास मे एक टा िविशƠ फराक अğयाय आरंभ करत, हमरा िवĂास अिछ। अशेष शुभकामना आ बधाइक सĻ, \nसİनेह...अहाँक पोथी कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक Ćथम दृƠया बहुत भĭय तथा उपयोगी बुझाइछ। मैिथलीमे तँ अपना İवरूपक \nĆायः ई पिहले एहन  भĭय अवतारक पोथी िथक। हषर्पूणर् हमर हािदर्क बधाई İवीकार करी। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n108 \n \n६. āी रामाāय झा \"रामरंग\"(आब İवगŰय)- \"अपना\" िमिथलासँ संबंिधत...िवषय वİतुसँ अवगत भेलहुँ।...शेष सभ कुशल \nअिछ। \n \n७. āी ƙजेĠƖ िÿपाठी- सािहĜय अकादमी- इंटरनेट पर Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" केर लेल बधाई आ \nशुभकामना İवीकार करू। \n \n८. āी ĆफुĪलकुमार िसंह \"मौन\"- Ćथम मैिथली पािक्षक पिÿका \"िवदेह\" क Ćकाशनक समाचार जािन कनेक चिकत मुदा \nबेसी आƪािदत भेलहुँ। कालचƅकेँ पकिड़ जािह दूरदृिƠक पिरचय देलहुँ, ओिह लेल हमर मंगलकामना। \n \n९.डॉ. िशवĆसाद यादव- ई जािन अपार हषर् भए रहल अिछ, जे नव सूचना-ƅािĠतक क्षेÿमे मैिथली पÿकािरताकेँ Ćवेश \nिदअएबाक साहिसक कदम उठाओल अिछ। पÿकािरतामे एिह Ćकारक नव Ćयोगक हम İवागत करैत छी, संगिह \n\"िवदेह\"क सफलताक शुभकामना। \n \n१०. āी आńाचरण झा- कोनो पÿ-पिÿकाक Ćकाशन- ताहूमे मैिथली पिÿकाक Ćकाशनमे के कतेक सहयोग करताह- ई \nतऽ भिवįय कहत। ई हमर ८८ वषर्मे ७५ वषर्क अनुभव रहल। एतेक पैघ महान यज्ञमे हमर āŀापूणर् आहुित ĆाĢत \nहोयत- यावत ठीक-ठाक छी/ रहब। \n \n११. āी िवजय ठाकुर- िमिशगन िवĂिवńालय- \"िवदेह\" पिÿकाक अंक देखलहुँ, सĦपूणर् टीम बधाईक पाÿ अिछ। \nपिÿकाक मंगल भिवįय हेतु हमर शुभकामना İवीकार कएल जाओ। \n \n१२. āी सुभाषचĠƖ यादव- ई-पिÿका \"िवदेह\" क बारेमे जािन Ćसžता भेल। ’िवदेह’ िनरĠतर पĪलिवत-पुिįपत हो आ \nचतुिदर्क अपन सुगंध पसारय से कामना अिछ। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n109 \n \n१३. āी मैिथलीपुÿ Ćदीप- ई-पिÿका \"िवदेह\" केर सफलताक भगवतीसँ कामना। हमर पूणर् सहयोग रहत। \n \n१४. डॉ. āी भीमनाथ झा- \"िवदेह\" इĠटरनेट पर अिछ तेँ \"िवदेह\" नाम उिचत आर कतेक रूपेँ एकर िववरण भए सकैत \nअिछ। आइ-कािŎ मोनमे उŅेग रहैत अिछ, मुदा शीƈ पूणर् सहयोग देब। \n \n१५. āी रामभरोस कापिड़ \"ƚमर\"- जनकपुरधाम- \"िवदेह\" ऑनलाइन देिख रहल छी। मैिथलीकेँ अĠतरŭįƏीय जगतमे \nपहुँचेलहुँ तकरा लेल हािदर्क बधाई। िमिथला रė सभक संकलन अपूवर्। नेपालोक सहयोग भेटत, से िवĂास करी। \n \n१६. āी राजनĠदन लालदास- \"िवदेह\" ई-पिÿकाक माğयमसँ बड़ नीक काज कए रहल छी, नाितक एिहठाम देखलहुँ। \nएकर वािषर्क अ ंक जखन िĆ ट िनकालब तँ हमरा पठायब। कलकþामे बहुत गोटेकेँ हम साइटक पता िलखाए देने \nिछयिĠह। मोन तँ होइत अिछ जे िदĪली आिब कए आशीवŭद दैतहुँ, मुदा उमर आब बेशी भए गेल। शुभकामना देश-\nिवदेशक मैिथलकेँ जोड़बाक लेल।.. उĜकृƠ Ćकाशन कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक लेल बधाई। अłुत काज कएल अिछ, नीक \nĆİतुित अिछ सात खěडमे। \n \n१७. डॉ. Ćेमशंकर िसंह- अहाँ मैिथलीमे इंटरनेटपर पिहल पिÿका \"िवदेह\" Ćकािशत कए अपन अłुत मातृभाषानुरागक \nपिरचय देल अिछ, अहाँक िनःİवाथर् मातृभाषानुरागसँ Ćेिरत छी, एकर िनिमþ जे हमर सेवाक Ćयोजन हो, तँ सूिचत \nकरी। इंटरनेटपर आńोपांत पिÿका देखल, मन ĆफुिĪलत भऽ गेल। \n \n१८.āीमती शेफािलका वमŭ- िवदेह ई-पिÿका देिख मोन उĪलाससँ भिर गेल। िवज्ञान कतेक Ćगित कऽ रहल अिछ...अहाँ \nसभ अनĠत आकाशकेँ भेिद िदयौ, समİत िवİतारक रहİयकेँ तार-तार कऽ िदयौक...। अपनेक अłुत पुİतक कुरुक्षेÿम् \nअंतमर्नक िवषयवİतुक दृिƠसँ गागरमे सागर अिछ। बधाई। \n \n१९.āी हेतुकर झा, पटना-जािह समपर्ण भावसँ अपने िमिथला-मैिथलीक सेवामे तĜपर छी से İतुĜय अिछ। देशक \nराजधानीसँ भय रहल मैिथलीक शंखनाद िमिथलाक गाम-गाममे मैिथली चेतनाक िवकास अवĮय करत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n110 \n \n \n२०. āी योगानĠद झा, किबलपुर, लहेिरयासराय- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पोथीकेँ िनकटसँ देखबाक अवसर भेटल अिछ आ \nमैिथली जगतक एकटा उłट ओ समसामियक दृिƠसĦपž हİताक्षरक कलमबĠद पिरचयसँ आƪािदत छी। \"िवदेह\"क \nदेवनागरी सँİकरण पटनामे रु. 80/- मे उपलĤध भऽ सकल जे िविभž लेखक लोकिनक छायािचÿ, पिरचय पÿक ओ \nरचनावलीक सĦयक Ćकाशनसँ ऐितहािसक कहल जा सकैछ। \n \n२१. āी िकशोरीकाĠत िमā- कोलकाता- जय मैिथली, िवदेहमे बहुत रास किवता, कथा, िरपोटर् आिदक सिचÿ संƇह \nदेिख आ आर अिधक Ćसžता िमिथलाक्षर देिख- बधाई İवीकार कएल जाओ। \n \n२२.āी जीवकाĠत- िवदेहक मुिƖत अंक पढ़ल- अłुत मेहनित। चाबस-चाबस। \n \n२३. āी भालचĠƖ झा- अपनेक कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक देिख बुझाएल जेना हम अपने छपलहुँ अिछ। एकर िवशालकाय \nआकृित अपनेक सवर्समावेशताक पिरचायक अिछ। अपनेक रचना सामĝयर्मे उþरोþर वृिŀ हो, एिह शुभकामनाक संग \nहािदर्क बधाई।  \n \n२४.āीमती डॉ नीता झा- अहाँक कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पढ़लहुँ। ĔयोितरीĂर शĤदावली, कृिष मĜİय शĤदावली आ सीत \nबसĠत आ सभ कथा, किवता, उपĠयास, बाल-िकशोर सािहĜय सभ उþम छल। मैिथलीक उþरोþर िवकासक लŞय \nदृिƠगोचर होइत अिछ। \n \n२५.āी मायानĠद िमā- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक हमर उपĠयास İÿीधनक िवरोधक हम िवरोध करैत छी। कुरुक्षेÿम् \nअंतमर्नक पोथीक लेल शुभकामना। \n \n२६.āी महेĠƖ हजारी- सĦपादक āीिमिथला- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पिढ़ मोन हिषर्त भऽ गेल..एखन पूरा पढ़यमे बहुत समय \nलागत, मुदा जतेक पढ़लहुँ से आƪािदत कएलक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n111 \n \n \n२७.āी केदारनाथ चौधरी- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक अłुत लागल, मैिथली सािहĜय लेल ई पोथी एकटा Ćितमान बनत। \n \n२८.āी सĜयानĠद पाठक- िवदेहक हम िनयिमत पाठक छी। ओकर İवरूपक Ćशंसक छलहुँ। एĦहर अहाँक िलखल - \nकुरुक्षेÿम् अंतमर्नक देखलहुँ। मोन आƪािदत भऽ उठल। कोनो रचना तरा-उपरी। \n \n२९.āीमती रमा झा-सĦपादक िमिथला दपर्ण। कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक िĆंट फॉमर् पिढ़ आ एकर गुणवþा देिख मोन Ćसž भऽ \nगेल, अłुत शĤद एकरा लेल Ćयुक्त कऽ रहल छी। िवदेहक उþरोþर Ćगितक शुभकामना। \n \n३०.āी नरेĠƖ झा, पटना- िवदेह िनयिमत देखैत रहैत छी। मैिथली लेल अłुत काज कऽ रहल छी। \n \n३१.āी रामलोचन ठाकुर- कोलकाता- िमिथलाक्षर िवदेह देिख मोन Ćसžतासँ भिर उठल, अंकक िवशाल पिरदृĮय \nआİवİतकारी अिछ। \n \n३२.āी तारानĠद िवयोगी- िवदेह आ कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक देिख चकिबदोर लािग गेल। आĀयर्। शुभकामना आ बधाई। \n \n३३.āीमती Ćेमलता िमā “Ćेम”- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक पढ़लहुँ। सभ रचना उच्चकोिटक लागल। बधाई। \n \n३४.āी कीितर्नारायण िमā- बेगूसराय- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक बƂड नीक लागल, आगांक सभ काज लेल बधाई। \n \n३५.āी महाĆकाश-सहरसा- कुरुक्षेÿम् अंतमर्नक नीक लागल, िवशालकाय संगिह उþमकोिटक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४१ म अंक ०१ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४१) http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n112 \n \n \n३६.āी अिग्नपुįप- िमिथलाक्षर आ देवाक्षर िवदेह पढ़ल..ई Ćथम तँ अिछ एकरा Ćशंसामे मुदा हम एकरा दुİसाहिसक \nकहब। िमिथला िचÿकलाक İतĦभकेँ म","size_mb":1.43,"has_text":true},"Videha 042.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 042.pdf","name":"Videha 042.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतĦबर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)\n        \n  \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n कथा- दूटा पाइ -जगदीश Ćसाद मंडल \n२.२.सुरेĠ Ɩ लाभ(नाटक)-माई गे ! भूख लागल हए \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा \n२.४. \n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न -१७ \n  \n२.५. कथा-नोर अंगोर-\n कुमार मनोज कĮयप  \n२.६.\n  डॉ रमानĠद झा रमण-67म सगर राित दीप जरय \n२.७.\n िरपोतŭज- मनोज झा मुिक्त \n२.८.\n अमरेĠƖ यादव-िरपोटर्   \n  \n३. पń \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा \n  \n३.२.\n सतीश चĠƖ झा \n३.३.\n िहमांशु चौधरी-दू टा पń \n  \n३.४.\n पंकज पराशर  \n३.५.\n नेनाक Ćķ-सुबोध कुमार ठाकुर \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.७.\n िमिथलेश कुमार झा-दू टा पń \n३.८.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-४ \n  \n  \n४. गń-पń भारती -पाखलो -५ (धारावािहक)- मूल उपĠयास-कॲकणी-लेखक-\nतुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी \nसेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n५. बालानां कृते-\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स)२.कĪपना शरण:देवीजी. \n६. भाषापाक रचना-लेखन -[मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) \nएम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.] \n  \n8. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n8.1.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \n8.2. Devil Blessed Us-Shyam darihare (Devil Blessed Us- Maithili story by Shyam \ndarihare, translated by Praveen k Jha ) \n  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in  Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format and Maithili Audio/ \nVideo/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ िचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख \nसार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर जाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक धरती Ćाचीन कालिहसँ \nमहान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक िचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक मािटमे पसरल एिह \nतरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज'। \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत \nवेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\"। \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n \n १. संपादकीय \nपĽीमे उपलĤध िकछु तĝय:- \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \nमहाराजाक हेतु िनहुछल कĠयासँ अपन पाँिजक रक्षाथर् कĠया चोराकेँ िबयाह केलापर राजा Ņारा \nपĽीकार लोकिनकेँ बजाए हुनकर नाममे तİकर उपािध जोड़ब, नैħयाियक गंगेश उपाğयायक \nजĠम िपताक मृĜयुक ५ सालक बाद होएब, महेशठाकुरक बिहनक िववाह कूच-िबहारक \nराजकुमारसँ होएब, किवशेखर ĔयोितरीĂरक उपािधक संग उĪलेख (हुनकर पाěडुिलिप नेपालक \nपुİतकालयसँ ĆाĢत होएबासँ पूवर्), ओकर अितिरक्त ढेर रास ढाकाकिव आ किव शेखर \nलोकिनक िववरण, मुिİलम आ चमर्कारसँ िववाहक िववरण आ समाजमे ओिहसँ भेल सĠतितक \nĆित कोनो दुराƇहक अभाव, ई सभ पĽीमे विणर्त अिछ।आयर्भņक िववरण- (२७) \n(३४/०८) मिहपितय: मंगरौनी माěडैर सै पीताĦब र सुत दामू दौ माěƑ सै वीजी िÿनयनभņ: ए \nसुतो आयर्भņ: ए सुतो उदयभņ: ए सुतो िवजयभņ ए सुतो सुलोचनभट (सुनयनभņ) ए सुतो \nभņ ए सुतो धमर्जटीिमā ए सुतो धाराजटी िमā ए सुतोƙŌजरी िमā ए सुतो िÿपुरजटी िमā \nए सुत िवघुजटी िमā ए सुतो अजयिसंह: ए सुतो िवजयिसंह: ए सुतो ए सुतो आिदवराह: ए \nसुतो महोवराह: ए सुतो दुयŸधन िसंह: ए सुतो सोढ़र जयिसंहकŭचायŭİÿस महाİÿ िवńा \nपारङगत महामहोपाğया य: नरिसंह:।। \n५८४(A)। चैतĠय महाĆभु: रमापित उपाğयाय करमहे तरौनी मूलक छलाह। ओ बंगाल चिल \nगेलाह,हुकर िशįय रहिथ चैतĠय महाĆभु।गंगेश उपाğयाय-छादन छादन, उदयनाचायर्-ननौतीवार \nननौती ( किरयन, समİतीपुर), महेश ठाकुरक मातृक काĮयप गोÿी सकराढ़ी मूलमे रुद झा। \nरमापित उपाğयाय Ćिसŀ िवįणुपुरी, परमानĠदपुरी वĜसगोÿी करमहा मूलक तरौनी गामक \nचैतĠयक गुरु।बĪलाल सेनक समयमे हलायुध आ लŞमणसेन-उńोतकर। िसंहाāम मूलक \nम.म.हलायुधसँ १२ पुİत पूवर् माěडर मूलक बीजी म.म.िÿनैन भņ ( ४०० ए.डी.लगभग) एिह \nपोथीक Ćİथान िबĠदु अिछ(पृơ १८)। हलायुध आ नरिसंह समकालीन छलाह। नरिसंह \n(माěडर मूल)सँ १२ पुİत पूवर् िÿनैन भņ मे। \n  \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ िसतĦबर २००९) ८४ देशक ९१० \nठामसँ २९,४२१ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ १,९७,८०९ बेर  देखल गेल अिछ ( गूगल \nएनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n  \n२. गń \n२.१.\n कथा- दूटा पाइ -जगदीश Ćसाद मंडल \n२.२.सुरेĠ Ɩ लाभ(नाटक)-माई गे ! भूख लागल हए \n  \n  \n२.३. \n अनमोल झा- लघुकथा \n२.४. \n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न -१७ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n२.५. कथा-नोर अंगोर-\n कुमार मनोज कĮयप  \n२.६.\n  डॉ रमानĠद झा रमण-67म सगर राित दीप जरय \n२.७.\n िरपोतŭज- मनोज झा मुिक्त \n२.८.\n अमरेĠƖ यादव-िरपोटर्   \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n \n जगदीश Ćसाद मंडल \nकथा- दूटा पाइ \n  \nहलहोिरमे फेकुओ िदĪलीक रैलीमे जाइक िवचार केलक। परसू सौझुका गाड़ी सभ पकड़त। िदĪलीक \nलƂडूक बात फेकुओकेँ बुझल रहै। तेँ खाइक मन रहै। अबसर भेटल छले से िकऐक तऽ, ने गाड़ीमे िटकट \nलागत आने संगबेक कमी, माÿ चािर िदनक खेनाइ टा अपन खचर्। गाड़ीमे लोक बेसी खाइतो निह अिछ \nिकऐक तँ पेशाव-पैखानाक समİया रहै छै। \nफेकुआ मायकेँ कहलक- ‘‘माय, परसू िदĪली जेबउ। बटखरचाक ओिरयान कऽ िदहें?’’ \nमाय बाजिल- ‘‘की सभ लेबही?’’ \nफेकुआ कहलक- ‘‘दू सेर चूड़ा लऽ कऽ डॉक्टर सहाएव नागेƖ जी चलै ले कहलिथन हेँ। हमरो दू सेर चूड़ा \nकुिņ िदहेँ।’’ \n  \nफेकुआक बातक िबĂास मायकेँ निह भेलै। मने-मन सोचलक जे दू सेर चूड़ा तँ एक िदनमे लोक खाइत \nअिछ। चािर िदन कोना पुड़तै? फेिर मनमे अयलै जे दू सेर चूड़ो आ चािर-दुना आठ टा रोिटयो पका कऽ \nदऽ देबै। कहुना भेलइ तँ रोटी िसŀ अž भेलइ। \n  \nगाड़ी अबैसँ पिहनिह जुलूसक संग फेकुआ İटेशन पहुँचल। िजनगीक पिहल िदन फेकुआ गाड़ीमे \nचढ़त। Ģलेटफामर् पर भीिड़ देिख फेकुआक मन घबड़ेबो करै आ उĜसाहो जगै जे एþे लोक चढ़त से हेतै आ \nहमरा वुþे िक निह चिढ़ हैत। िनरमली-सकरीक बीच छोटी लाइन। गािड़यो छोटिकये। मुदा सकरी सँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nिदĪलीकक लेल गािड़यो बड़की आ लाइनो बड़की। गाड़ीमे चिढ़ फेकुआ सकरी पहुँचल। िदĪलीक गाड़ी \nलगले रहै। हाँइ-हाँइ कऽ सभ िनरमलीक गाड़ी सँ उतिड़ िदĪली गाड़ीमे चढ़ल। गाड़ी खुजलै। \n  \nओना सकरी सँ िदĪली जाइक लेल चैबीस घंटा लगैत छै। मुदा आइ से निह भेल। चालीस घंटामे \nपहुँचल। मुदा चालीस घंटा कोना बीतल से फेकुआ बुझबे ने केलक। हलहोिरयेमे पहुँच गेल। ने एĸो बेिर \nखेलक आ ने पािन पीलक। मुदा तइओ भूख बुिझये ने पड़ै। गाड़ी सँ उतड़ै काल फेकुआ िखड़की देने \nĢलेटफामर् िदिश तकलक तँ जेरक-जेर िसपाही घुमैत देखलक। मुदा फेकुआक नजिर, कतौ निह \nअँटिक, मोटका िसपाही पर अँटकल। ओकर मनही पेटपर नजिर गेलै। तइ पर से छओ आंगुर चाकर \nललका बेĪट। जे बेिर-बेिर िनच्चा ससरैत। चाइन पर सँ घामक टघार। दस िकलोक बĠदुक सेहो काĠहमे \nलटकल। मुदा तखने नागेĠƖ जी सेहो अपन छबो संगीक संग हाथ सँ सभकेँ उतड़ैक इशारा देलिथन। \nधड़फड़ा कऽ फेकुओ उतड़ल। \n  \nĢलेटफामर् टिप जहाँ फेकुआ मुसािफर खाना Ćवेश करै लागल िक मिमओत भाइपर नजिर गेलै। मिमऔत भाइ \nरतना चिरपिहया गाड़ीक Ƒाइवर। अपना मािलककेँ गाड़ी पकड़वै ले आयल रहय। भाइपर नजिर पिड़तिह \nलगमे जा फेकुआ गोड़ लगलक। गोड़ लािग लालिकला मैदान िदसक राİता धेलक। पाछूसँ झटिक कऽ \nआगू बिढ़ रतना फेकुआसँ घरक कुशल क्षेम पूछलक। \nकुशलक जबाव निह दऽ फेकुआ कहलक- ‘‘कािŎ साँझ धिर लाल िकला मैदानमे रहब तेँ ओतइ अिबहह। \nअखैन नै रुकबह।’’ \n  \n ‘‘कनी चाहो पीिब ने ले?’’ \n  \n ‘‘नै अखैन कुछो नै पीवह।’’ \n  \nफेकुआ बिढ़ गेल। मुदा रतनाकेँ पाछू घुमैक डेगे ने उठै। फेकुऐ िदिश तकैत रहय। मने-मन िवचारै लगल \nजे हो न हो कािŎ भेिट निह हुअए। ओþे लोकमे के कþऽ रहत, तेकर कोन ठीक। तहूमे सौझुका बात \nकहलक। िदĪली िछयै। कोन ठीक जे िबजलीक इजोत रहतै की निह। एþे लोकमे तँ िदनोमे अĠहार रहत। \nएĸो िदन मेजमािनयो ने करौिलयै। गाममे दीदी सुनत ते की कहत? उ की कोनो िदĪलीकेँ िदĪली बुझैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nहैत। ओ तँ गामे जेकाँ बुझैत हैत। जिहना गाममे सभकेँ सभ िचĠहै छै, तिहना। मुदा ई त िदĪली छी। \nभाड़ाक एक कोठरीमे सोहर गाओल जाइत छैक आ दोसरमे कžारोहट होइ छै। िविचÿ िİथितमे रतना पिड़ \nगेल। आइ घिर रतनाक बुिŀपर एहेन भार किहयो निह पड़ल रहै। एकाएक मनमे अयलै जे कौŎुका छुņी \nलऽ कऽ भोरे फेकुआक भेिट करब। भेिट होइतिह लालिकला, जामा मिİजद देखा देबइ। \n  \nदोसर िदन भोरे रतना फेकुआक भेिट करै िवदा भेिल। लाल िकला मैदान पहुँचते भेिट भऽ गेलइ। भेिट \nहोइतिह दुनू भाइ गामेक बिसया रोटी खा पािन पीलक। भिर िदन संगे रिह, रैली समाĢत कऽ रतना अपना \nडेरापर आयल। पैघ सेठक Ƒाइवर रतना, तेँ डेरो नीक। सब सुिवधा। मुदा रतनाक डेरासँ फेकुआक मनमे \nखूब खुशी निह भेलइ। मन पिड़ गेलइ मायक ओ बात जे सिदखन बजै- ‘‘अनकर पहीिर कऽ साज-\nबाज, छीिन लेलक तँ बड़ लाज।’’ \nअपना जैह रहए ओिह सँ सबुर करी। मुदा मायक बात फेकुआक मनमे बेसी काल निह अँटकल। िकऐक तँ \nतीिन िदन सँ नहाएल निह छल। जिह सऽ देहमे लĔजितये ने बुिझ पड़ै। \nरतनाके कहलक- ‘‘भैया, पिहने हम नहेबह। िबना नहेने मन खनहन नै हैत। ओना ओंिघयो लागल अिछ। तेँ \nनहा कऽ खेबह आ भिर मन सुतबह।’’ \n  \nफेकुआके रतना बाथ रुम देखा देलक। िबजली जरैत। पािन चलैत। बाथ रुम देखा रतना गैस चुिŎ \nपजािर भानस करै लगल। भिर मन फेकुआ नहाएल। मन शाĠत भेलइ। मनमे उठलै, जखन िदĪली आिब \nगेलहुँ तँ िकछु लइये कऽ जायब। रतना लग आिव फेकुआ बैसल। \nभानसमे िवलंब देिख रतना कहलकै- ‘‘बौआ देखही, ई िदĪली िछयै। एिहठाम लोक सोलह-सोलह घंटा खटैत \nअिछ। दरमाहाक संग ओभर टाइमोक पाइ भेटइ छै। मुदा िजनगी-जीबैक लुिर निह रहने सब चिल जाइ छै। \nने गामक कजर्सँ मुिक्त होइ छै आ ने अहीठाम चैनसँ रहैत अिछ। भुतलग्गु जेकाँ सिदखन बुिझ पडै़त छै। \nतोरा एिह दुआरे किह दइ िछऔ जे तू अपन छोट भाइ िछयें।’’ \n  \nरतना बात सुिन कने-काल गुम रिह फेकुआकेँ कहलक- ‘‘भैया, तू सभ तरहे पैघ छह। जखन तोरा लग छी \nतँ तॲही ने हमर नीक-बेजाय बुझबहक।’’ \n  \nफेकुआ बातसँ रतनाकेँ अपन िजĦमाक भार बुिझ पड़लै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nबाजल- ‘‘देखही बौआ, एखन जे कहिलऔ से İटील फैक्Əीक İटाफक बात कहिलऔ। मुदा सब एहने अिछ \nसेहो बात निह छै। एहनो लोक अिछ जे अपन \nमेहनत आ लुिरसँ गरीब रिहतो अमीर बिन गेल। अपने इलाकाक ढ़ोरबा छी। जेकरा हम तँ ढ़ोरबे कहै \nिछअए मुदा ओ ढ़ोढ़ाई बाबू बिन गेल। जखन गामसँ आयल, तँ बौआ-ढ़हना कऽ चािर िदनक बाद एिहठाम \nआयल। ओकरा शैलूनमे नोकरी लगा देिलयै। िकछु िदन तँ काज करैमे लाज होइ। िकऐक तँ ओ धानुक \nछी। मुदा िकछुए िदनक पछाित तेहेन हाथ बैिस गेलइ जे नउओकेँ उžैस करै लगल। अपनो खूब मन लगै \nलगलै। दरमहो बिढ़ गेलइ। तीिन सालक बाद जेना ओकरा एिहठामसँ मन उचिट गेलइ। सोचलक जे जखन \nलुिड़ भऽ गेल अिछ तखन कतौ कमा कऽ खा सकै छी। से निह तँ गामेक चौकपर दोकान खोलब। अपना \nजे दू पाइ कĦमो हैत तइ सँ की ,समाजक उपकार तँ  हेतइ। सैह केलक। \nले बलैया, गामक लोक िकयो ठाकुर तँ िकयो नौआ तँ िकयो हजमा कहै लगलै। घरक जिनजाितकेँ नौआइन \nकहै लगलै। सभसँ दुखद घटना तखन भेलै जखन कथा-कुटुमैती आ जाितक काजसँ अलग कयल गेलइ। \nमुदा ओहो कमर्-योगी। गामकेँ Ćणाम कऽ,अपन पिरवारक संग िदĪली शहर चिल आयल। वाह रे वनक \nफूल, एिहठाम आिब कऽ अपन कारोवार शैलून ठाढ़ कऽ लेलक। छह टा İठाफ रखने अिछ। बिहनीक \nिवआह इंजीिनयरसँ केलक। हमहूँ िवआहमे रिहयै।’’ \n  \nफेकुआ बाजल- ‘‘हमरो कोनो लाज-सरम नै हैत। जे काज मे लगा देबह, हम पाछु नै हटबह।’’ \nरतना कहलक- ‘‘परसू रिव िछअए। हमरो छुņी रहत। तावे दू िदन अरामे कर।’’ \nफेकुआ बाजल- ‘‘हमरा ओते सुतल नीक नै लगतह। चिल जेबह बुलै ले।’’ \nरतना कहलक- ‘‘रौ बुिड़बक! गाममे लोक िखİसा कहै छै जे फĪलां तेहेन कािबल छै जे एĸे पाइ मे बेिच \nलेतउ। मुदा अिहठाम सभ कािबले छै। तैं देखिबही जे अिहठाम सभ से पैघ कारबार मनुक्खेक खरीद-\nिबƅीक छैक। देहाती बुिझ केओ ठिक कऽ बेिच लेतउ। कहतौ जे हवा-जहाजक नोकरी धड़ा देबउ आ चिल \nजेमए आन देश।’’ \n  \nरतनाक बात सुिन फेकुआ क्षुĤध भऽ गेल। मुदा मनमे अयलै जे जना हम बेदरा रही तिहना भैया कहैए। मुदा \nिकछु बाजल निह। दम सािध कऽ रिह गेल। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nतीिन िदनक उपराĠत फेकुआ कपड़ा िसलाइक दोकानमे काज शुरु केलक। दू हजार रुपैया दरमाहा। िभनसर \nछओ बजेसँ राित नओ बजे धिरक डयूटी। बीचमे एक बेर अधा घंटा जलखै करै ले आ एक घंटा खाइ बेिर \nछुņी। फेकुआक मनमे उठल जे Ƃयूटी तँ बीसो घंटा कऽ सकै छी मुदा सुतैक जे आठ घंटा छै से केना \nपुड़त। मुदा फेिर मनमे एलै जे जखन दू पाइ कमाइ चाहै छी तखन तँ सब सुख-भोग कमबै पड़त। \nदोकानमे आठ टा कारीगर। आठो नोकरे। फेकुआ अनाड़ी, तेँ दोकानक झाडू़-बहारु सँ काज शुरु केलक। \nकपड़ा काटब आ िसलाइ मशीन चलौनाइ सेहो कने-कने सीखए लगल। \n  \n  \nदुइये माय-बेटा फेकुआ। दस साल पिहनिह बाप मिर गेल। अपने िदĪली धेलक आ माय गाममे। मुदा मायो \nथेहगिर। पुरुखे जेकाँ बोिन-बुþा करैत। नोकरी होइतिह फेकुआकेँ माय मन पड़लै। माये टा निह गामो मन \nपड़लै। मन पड़लै गामक İमृित। माइक ममता जिग मनकेँ खोरै लगलै। मनमे उठै लगलै- रदेिशयाक \nपिरवारमे गेटक-गेट कपड़ा.....रािश-रािशक चीज-बİतु....रेिडयो, घड़ी, टी. वी., मोबाइल इĜयािद। ककरा निह \nनीक वİतुक सेहĠता होइत छै। मुदा ओहन िसहĠते की जेकरा पुरबैक ओकाितये ने रहै। दू हजार महीना \nरुपैआक गरमी फेकुआक मनमे तरे-तर चिढ़ गेलै। कोना निह चिढ़तै? मुदा आमदिनऐक गरमी चढ़ल खचर्क \nपािन पड़बे ने कयल। सोचलक जे सबसँ पिहने माएकेँ िचŇी िलिख जना िदअए। \nआठ िदनक बाद फेकुआ रतनाकेँ कहलक- ‘‘भैया, हमरा तँ िलखल-पढ़ल नै होइए। मुदा जखन नोकरी लािग \nगेलॱ तँ मायकेँ जनतब देब जरुरी अिछ। िकऐक तँ ओकरा होइत हेतै जे कþऽ बौआइ-ढ़हनाइए। रतनोक \nमनमे जँचलै। वी. आइ. पी. बैगसँ पोİट-काडर् िनकािल रतना िचŇी िलखय ले तैयार भेल। \nपुछलक- ‘‘बाज की सब दीदी कऽ िलखबीही?’’ \nफेकुआ िलखवै लगल- \nİथान- िदĪली \nता.- 5.6.2007 \n  \nमाय, गोड़ लगै िछऔ \nभगवानक दया आ तोरा-सबहक, समाजक असीरवाद से तेहेन नोकरी भेटल जे किहयो मनमे नै आयल छल। \nदू हजार रुपैआ महीनाक तलब। अपना कते खचर् हैत। जे उगड़त से मासे-मास पठा देबउ। बेंगबा कĸाकेँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nकिहअिन जे िचमनी पर जा कऽ  ईंटाक दाम बुिझ अबै ले। पिहने घर बना लेब। अपना कलो (चापाकल) \nनै छौ, सेहो गड़ा लेब। घरक आगू जे मिलकाबाक चौमास छै, ओहो कीिन लेब।’’ \n  \n                                         तोहर बेटा फेकुआ \n  \n  \nसात बजे िभनसर। मेघौन। कखनो कऽ सुरुज देिख पड़ै आ फेर झपा जाइ। िझिहर-िझिहर पुरबा हबा \nचलैत रहै। पान-छओ गोटेक संग फेकुआक माय रामसुनिर धन-रोपनी करै िवदा भेिल। िकछुए आगू बढ़लापर \nडाक-Ģयूनकेँ देखलक। मुदा आन İÿीगण जेकाँ रामसुनिर निह जे िदनमे दू बेिर मोबाइलसँ, तीिन पžाक िचŇी \nआ तइ पर सँ  जे समिदया भेटलै ओकरा िदअए समाद \nपठौत। मन मे कोनो हल-चल निह। \nरामसुनिरक आगू मे आिब हँसैत डाकĢयून कहलक- ‘‘काकी, फेकुआक िचŇी \nऐलौ हेन।’’ \nकिह झोरासँ िनकािल पोİट काडर् देलक। छबो İÿीगण डाकĢयून कऽ चारु भागसँ घेिर कऽ ठाढ़ भेिल। \nहाथमे पोİट-काडर् अिबतिह रामसुनिरक मन, िबहािड़मे \nउड़ैत ओिह सुखल पात जेकाँ जे सरंगोिलया उिठ अकास मे उड़ैत, तिहना उिड़ गेल। िजनगीक पिहल पÿ। \nमनमे अयलै जे पिहने ककरोसँ पÿ पढ़ा ली। ओना डाकĢयून लगमे, से चिल गेल। मुदा तेकर अफसोस निह \nभेलै। िकएक तँ जाधिर Ģयून लगमे छल ताधिर पÿ पढ़ेबाक िवचार मनमे आयलो निह छलैक। फेिर मनमे \nअयलै जे काज कामै नै करब। अखन खूँटमे बािĠह कऽ रिख लइ \nछी आ जखन िनचेन हैब तखन पढ़ा लेब। सैह केलक। \n  \nगोसाइ डूबैत रामसुनिर िनचेन भेिल। िनचेन होइतिह िचŇी पढ़ाबए Įयाम ओिहठाम िवदा भेिल। Įयामोक घर \nलगे। पोİट-काडर् हाथ मे लऽ Įयाम सĜयनारायण कथा जेकाँ पढ़ै लगल। मुदा दोसरे पाँती, ‘दू हजार रुपैआ \nमिहना तलब, मे रामसुनिर ओझरा गेिल। मने-मन सोचए लागिल जे फेकुआ छैाँड़ाकेँ घरक सोह एलै। बुिŀयो \nफुटैक उमेर भेिल जाइ छै। आब किहया चेतन हैत। अिगला साल तक िबयाहो कइये देबइ। असकरे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nराकश जेकाँ अंगनामे रहै छी। लगले िवचार बदिल गेलइ। बुदबुदा लागिल, कना लोक कहै छै जे मसोमातक \nबेटा दुइर भऽ जाइ छै। िवचार मे डूबल रामसुनिर। \nतिह बीच Įयाम बाजल- ‘‘सब बात बुझिलयै ने काकी?’’ \nĮयामक पुछब सँ रामसुनिरक भĸ खुजल। \nबाजिल- ‘‘बौआ, िचŇी पढ़ल भऽ गेलह। की सब छौड़ा िलखने अिछ?’’ \n  \nकाकीक मनक बात निह बुिझ Įयाम खॱझा गेल। मुदा िकछु बाजल निह। पÿकेँ िनच्चामे रिख Įयाम ओिहना \nमुह जबािनये कहै लगलिन। मुदा काडर्केँ िनच्चामे राखल देिख बेचारी रामसुनिरकेँ भेिल जे अपने िदिशसँ कहै \nअए। जिह सँ  िवĂासे ने भेलइ। मुदा झगड़ो करब उिचत निह बुझलक। िकएक तँ बेटाक पिहल पÿ छी \nतेँ अशुभ ĭयवहार नीक निह। \n  \nदोसर िदन एकटा पोİटकाडर् कीिन रामसुनिर पÿ पढ़बैइयो आ िलखबैयो ले सोहन ऐठाम गेिल। \nदुनू पोİटकाड, िलखलहो आ सौदो, रामसुनिर सोहनकेँ दैत कहलक- ‘‘बौआ, पिहने पिढ़ कऽ सुना दैह। तखन \nिलिखयो िदहऽ।’’ \nपÿ पिढ़ कऽ सोहन सुना देलक। समाचार सुिन रामसुनिरक मन खुशीसँ उĜसािहत भऽ गेलै। \nबाजिल- ‘‘बौआ आब िचŇी िलिख िदऔ।“ \n  \nसोहन िचŇी िलखऽ लागल- \n  \n                                         परमानपुर \n  \n                                         ता. 3.7.2007 \n  \n फेकू। असीरवाद।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \n  \nअखन हम अपने थेहगर छी, तेँ हĦमर िचĠता जुिन कर। रहै ले घरो अिछये। एक घैल पािन इसकूलबला \nकल पर सँ लऽ अबैत छी, ओइह भिर िदन चलैत अिछ। तेँ पािनयोक िदĸत निहये अिछ। नहाइ ले धारो \nआ पोखिरयो अिछ। किहयो-काल बरखोमे नहा लै छी। तइ सब ले तू िचĠता िकअए करै छैं? एखन खाइ-\nखेलाइक उमेर छौ। तेँ कमा कऽ जे मन फुड़ौ से किरहें। अिगला साल धिर अिबहें, िवयाहो कऽ देबउ।  \nअसकरे अंगना मे नीक नै लगैए।’’ \n  \n                                                माए रामसुनिर \n  \nसाल भिर बीित गेल। जिहना गाममे रामसुनिर अपना काजमे हरा गेिल तिहना िदĪलीमे फेकुओ। साले भिरमे \nफेकुआ कपड़ा िसलाइक कारीगर बिन गेल। \nअपना देहक कपड़ा-लþा कीनतै-कीनैत फेकुआक सालो भिरक दरमाहा सिठ गेलै। माइक िजनगी तँ जिहना \nके तिहना रहिल मुदा फेकुआक िजनगीमे बदलाब आयल। \nदुĤबर-दानर फेकुआ फुिट कऽ जुआन भऽ गेल। कपड़ा िसआइक लुिर भेने आĜमबलो मजबूत भेलै। मुदा \nगामक िजनगी आ िदĪलीक िजनगीक बीचक संघषर् फेकुआक मनमे चिलतिह रहलै। \n  \nरिव िदन। रतनो आ फेकुओके छुņी रहै। सुित उिठ दुनू मिमयौत-िपिसयौत िवचारलक जे साल भिर सँ बगेरी \nनिह खेलहुँ। से निह तँ आइ बगेिरये आनब। तािह बीच रोड पर देखलक जे पुिलसक गाड़ी इĦहर सँ ओĦहर \nकऽ रहल छै। दुनू भाइकेँ कोनो भाँजे निह लगै। कोठरीसँ िनकिल रतना चाहवला सँ पुछलक। चाहवलासँ \nभाँज लगलै जे महĪलासँ एकटा जुआन लड़की आ एकटा सेठक बेटाक अपहरण राितमे भऽ गेलइ। समाचार \nसुिन दुनू भाइ डरा गेल। बगेरीक िवचार छोिर गामक गप-सप करै लगल। \nरतना बाजल- ‘‘बौआ, तोरा साल लािग गेलह। एक बेिर गाम जा सबकेँ भेंिट केने आबह।’’ \nगामक नाम सुिनतिह फेकुआक मन उिड़ कऽ दोसर दुिनयाँ पहुँच गेलै। मन पड़लै-िचमनीक \nईंटा....चापाकल....घरक आगूक चौमास। मन गामक सीमा पर अटिक गेलइ। सीमापर सँ अंगना पहुँचैक \nसाहसे ने होइ। िकऐक तँ बाटेपर मायकेँ ठाढ़ भेिल देखए। की कहैत हैत माय? साल भिर भऽ गेलइ, ने \nएĸोटा पाइ पठौलक आ न एĸो खěड साड़ी। किहयो काल जे अİसक पड़ैत हैत तँ दवाइयो आिन कऽ के \nदैत हेतइ? पौरुकाँ जे िचŇी आयल, तइ िदनसँ दोसर िचिŇयो ने अयल हेँ। हमहूँ तँ निहये पठौिलयै। छुछे \nिचिŇये िलिखने की हेतइ। मने-मन माए बुिढ़या सरापैत हैत। कहैत हैत जे छॱड़ा ढ़हलेलक ढ़हलेले रिहय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nगेल। मुदा हमहॴ की करब? छुछे हाथे गामे जा कऽ की करब? िटकटो जोकर पाइ नइ अइ। िचĠता आ \nसोग सँ फेकुआक मन दबा गेलै। कोनो बाटे ने सुझै। मनक भीतर िबरड़ो उिठ गेलइ। िबरड़ोक हवामे \nफेकुआक मन सोगक तरसँ िनकिल गेलै। मनमे अयलै, गाम तँ गाम छी। गामक लोक माघक शीतलहरी \nआिग तािप कऽ कािट लैत अिछ। िबना कĦमल-सीरकक जाड़ बीता लैत अिछ, गाछ तर जेठक रौद कािट \nलैत अिछ। मुदा िदĪली मे से हैत? साल भिरक कमाइ साल भिरक मौसमक अनुकूल कपड़ेमे चिल गेल। \nनिह लइतहुँ तँ सेहो निह बनैत। लेलहुँ तँ गाम छुिट गेल। जिहना घनघोर बादलक फाँटसँ सूजर्क रोशनी \nिछटकैत तिहना फेकुओक मनमे भेल। \nरतनाकेँ कहलक- ‘‘भैया, एकटा िचŇी िलिख दैह।’’ \n  \nलगेमे रतना कऽ सभ िकछु छलै। पोİट-काडर् िनकािल िलखै ले तैयार भेल। \n  \nफेकुआ िलखबै लगल- \n  \n  \nिदĪली \nता. 11.8.2008 \n  \nमाय, गोड़ लगै िछऔ \n  \nमनमे बहुत छलै जे तोरो बेटा िदĪलीमे नोकरी करैत छओ। मुदा सब हरा गेल। िसफर् एĸे टा चीज बँचल \nजे एिहठाम िदĪलीसँ ओिहठाम गाम धिर जीवैक \nराİता धड़ा देत। तेँ खुशी अिछ। हाथ खाली अिछ। गाम कोना आयब? \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nतोहर फेकुआ \n  \nचािरये िदनमे िचŇी मायक हाथ पहुँचल। िचŇी के हाथमे अिबतिह राम सुनिर िनग्हािर-िनग्हािर देखै लागिल। \nछैाँड़ा कतौ रहए, भगवान ओकरा नीके रखथुन। बेटा धन छी। कतौ रहय। आब तँ फुिट कऽ जुआन भऽ \nगेल हैत। जिहना चाह-पान खा-पी बड़का लोककेँ धोिध फुिट जाइ छै तिहना तँ फेकुओके भेिल हेतै। िकऐक \nतँ ओहो ने चाह-पान खाइत-पीबैत हैत। गोराइयो गेल हैत। मोछो-दाढ़ी भऽ गेल हेतै। जिहना भगवान घरसँ \nपुरुख उठा लेलिन तिहना तँ फेिर दइयो देलिन। जुआन बेटापर नजिर पहुँचतिह रामसुनिरक मन खुशीसँ \nनािच उठलै। मने-मन बुद-बुदा लगलीह-दस बखर्सँ घरमे पुरुख नइ छल, तेँ िक कोनो पुरुखक घरसँ हमर \nघर अधला चलल। संतोषे गाछमे मेबा फड़ैत छै। परसुका बात मन पड़लै। चाहक \nदोकान पर परसू पंडी जी कहैत रहिथन जे एिहबेिर शुरुहे अगहनसँ गन-गनौआ घन-घनौआ लगन अिछ। \nहमहूँ फेकुआक िवयाह कइये लेब। िबयाह मनमे अिबते सोचै लागिल-बहुत िदनसँ पाँच गोटे के अंगनामे हाथो \nनै धुऐलौ। सेहो कइये लेब। समाजक भोज मे तँ नै सकब मुदा जहाँ धिर सकड़ता हैत, तइमे पाछुओ नै \nहटब। लोक ई नै बुझै जे मसोमातक बेटाक िबयाह होइ छै। डफरा-वौसली, हवागाड़ी सेहो लइये जायब। \nअनका जेँका एक ढ़िकया कऽ मुह नै पसारव। अपना बेटी-जमायकेँ जे देत से देत। हम िकअए मंिगऔ। \nजे आदमी पोिस-पािल कऽ एकटा मनुक्ख \nदेबे करत तेकरासँ फेिर की मंिगऔ? िकछु ने मंगबै। लुिर रहत तँ कामधेनु बना कऽ राखब निह तँ मािटक \nमुरुत रहत। एकाएक रामसुनिरक नजिर िचŇीपर पहुँचल। पोİट-काडर् िनकािल, िहयिस-िहयािस देखै लगलीह। \nफुटा-फुटा किरया अक्षर तँ निह बुझैत, मुदा कृįण जेकाँ कारी मुरुत जरुर बुिझ पड़ै। िचŇी पढ़ाबै रामसुनिर \nिवदा भेिल। \n  \nअंगनासँ िनकिलतिह मनमे उठलिन आब िक कोनो पिहलुका जेँका लोककेँ बारह बखर् किटया सोĠहबै पड़ै छै। \nआब तँ साले भिरमे लोककेँ िधया-पूता भऽ जायत \nछैक। कहुना भेिल तँ हमरो फेकुआ शहरे-बजारक भेल की ने। एते बात मनमे अिबते मुँहसँ हँसी िनकलल। \nअसकरे। तेँ कान कऽ सुनै दुआरे तेना रामसुनिर \nजोरसँ बाजिल जेना दोसर कऽ कहैत होअय। फुिसओहोक बेटी युग जीितलक। भाग तँ मुह-कान नीिक नइ \nछै। नइ ते युगमे भूर करैत। िवयाहक आठमे मासमे बेटी भऽ गेलइ। ई तँ धĠयवाद अइ समाजकेँ दी जे \nएक सूरे सब बाजल जे सतमसुआ बच्चा िछअए। जँ एना िवयाहक िवदागरीमे हैत तँ केहेन हैत ? \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nमुदा ओ बच्चा सतमसुआ निह। समाज झूठो बािज ओकरा सतमसुआ बच्चाक पालन-पोसनसँ बँचैलक। \n  \nरिवक दरबĔजा लग अिबतिह रामसुनिरक नजिर िचŇीपर पहुँचल। रिव दरबĔजे पर बैिस िकछु िलखैत छल। \nरामसुनिरक लग अिवतिह रिब उिठ कऽ चौकीपर बैसबैत, पुछलक- ‘‘काकी फेकू भाइक िवयाह किहया \nकरबीही? हमहूँ बिरआती जेवउ?’’ \n  \nरिवक बात सुिनतिह रामसुनिरक मन बृĠदाबनक रास लीलापर पहुँच गेलिन। किनये काल कृįणक रास-लीला \nदेिख, धुिर कऽ आिब िचŇी पढ़वो आ िलखबो ले रिबकेँ कहलक। पÿ पिढ़ कऽ रिब सुना देलकिन। \nपÿ िलखै ले तैयार होइत, बाजल- ‘‘की सब िलखब?’’ \n  \n रामसुनिर िलखवै लागिल- \n  \n परमानपुर \n  \n                                                ता. 15.8.2008 \n  \nबौआ फेकू। \n  \nहम तोरा कमाइक कोनो आशा केने छी, जे पाइ नै छौ तेँ गाम कोना आयब? ककरो सँ  पैंच-खॲइच लऽ कऽ \nचिल आ। तीिन भुरकुरी धान-गहूम रखने छी, वैह बेिच कऽ  दऽ देवइ। आब तोहूँ चेतन भेल-ए। लोक \nकलंक जोड़त। हमरो आब अइ दुिनयामे नीक नै लगै अए। तेँ सोचै छी जे अपन काज जĪदी पूरा ली। \nअगते अगहनमे चिल अिबहें। ताबे किनयाँ ठेमा कऽ रखबौ। एखैन हमहूँ थेहगर छी, मुदा अइ िजनगीक कोन \nठेकान छै। आब ई पिरवारो आ दुिनयॲ तोरे सबहक ने हेतउ। टेम पर चिल अिवहेँ, जइ से काज िबथुत ने \nहोउ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \n  \nमाए, रामसुनिर। \n  \nमायक पÿ सुिन फेकुआ मने-मन खुब खुशी भेल। मनमे भेलइ जे हमरो काज एिह दुिनयाँ, एिह समाजमे \nछैक। मुदा मनमे खुशी बेसी काल िटकल निह। लगले माघक कुहेस जेकाँ बुिŀ अĠहरा गेलइ। कोन मुह \nलऽ कऽ गाम जायब। साल भिरक कमाइ मायक हाथमे की देबइ। ई बात सĜय जे हमरा भरोसे \nओ निह जीवैत अिछ। मुदा हमरा ओकर कोनो दाियĜव निह अिछ, सेहो तँ निह। हे भगवान कोनो गर \nसुझावह। \n  \n  \n  \nपनरहे िदनक पछाित एकटा घटना घटल, जिहमे फेकुओक नोकरी छुिट गेल। ओना नओ गोटेक संग फेकुआ \nकाज करैत। मुदा आठो गोटे पुरना कारीगर \nसमयानुसार अपना कऽ बदलैत जायत, नव-नव िडजाइिनक कपड़ा िसबैक लूिर िसखैत जायत। फेकुआ \nअनाड़ी, तेँ शुरुह सँ िसलाइक काज िसखै पड़लै। साल भिरमे कहुना कऽ  पुरना िदĪलीक कारीगर बनल। \nमुदा फैशनमे िबहािड़ ऐने फेकुआ उिड़ कऽ कातमे खसल। ओना मािलकोक मनमे बेइमानी घोिसआइल \nरहै। बेइमानीक कारण छल पाइवलाक चसकल मन। एकटा अŇारह बखर्क लड़की कारीगर दू हजारमे भेिट \nगेलै। \n  \nसवा बखर्सँ शहरमे रहैत-रहैत फेकुओक सुतल बुिŀ जिग कऽ करबट बदलै लगलै। जिहसँ आĜमबलोक जĠम \nभऽ चुकल छलैक। मुदा िखच्चा। सĸत बिनये रहल \nछलैक। जिहना मािलक नोकरी सँ हटैक बात कहलकै तिहना फेकुआ िहसाब मंगलक। िहसाब लऽ  फेकुआ \nडेरा िवदा भेल। पाइ रहवे करए। रİतेमे कॉफी पीिब डेरा आयल। डेरा आिब पंखा खोिल पलंगपर ओंघरा \nगेल। ओंघराइते मनमे अबै लगलै ई शहर छी,गाम निह। शहर मे जिह तेजीसँ मशीन, फैशन आ जीवन-शैली \nबदिल रहल अिछ, ओिहमे हमरा सन-सन मुरुखक कोन बात जे पढ़लो-िलखल लोक ओंघरिनया देत। नवका \nमशीन पुरना इंजीिनयरकेँ धĸा देत। पुरना बुिŀकेँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nनवका बुिŀ धĸा देत। मुदा नीक-अधलाह के बुझत? सब भोग-िवलासक िजनगीक पाछु आĠहर बिन गेल \nअिछ। बाप रे,  ई तँ भुमकमक लक्षण बिन रहल अिछ। फेिर मनमे एलै, भिरसक हमर माथ, नोकरी छुटने, ते \nने चिढ़ गेल \nहेँ। ओह, अनका िवषयमे अनेरे ओझराइ छी। जेकरा भोगए पड़तै ओकरा सुआस बुिझ पड़ै छै, तँ हमरे की। \nठनका ठनकै छै ते िकयो अपना माथ पर हाथ लऽ \nसाहोर-साहोर करैत अिछ। फेिर मनमे अयलै जे हमहूँ तँ जूिड़शीतलक नि़ढ़ये जेकाँ भेिल छी। एक िदिश \nचारु भागसँ कुकूर दाँतसँ पकिड़-पकिड़ तीड़ैत अिछ तँ दोसर िदिश िशकारी सब लाठी बिरसवैत अिछ। \nगामक लूिर सीिखलहुँ निह, सीिख लेलहुँ शहर लूिर। तँ आब िलअ। क्वीĠटिलया बोरा मे भिर-भिर रखने \nजाउ। फेकुआक मन औना गेल। दुबिņयेमे हरा गेल। तीिनबिņया-चिरबिņया तँ बािकये अिछ। माएपर तामस \nउठलै। \nबुदबुदा लागल- ‘‘ई बुिढ़या माए गछा लेलक जे शुरुहे अगहनमे चिल अिबहेँ। किनयाँ ठेमा कऽ रखबौ। िबयाह \nकइये देबउ।’’ \nएक िदिश केँचुआइल किनयाँक बदलैत रुप तँ दोसर िदिश मायक िसनेह। समुƖक पािन जेँका फेकुआक \nमनकेँ अिİथर कऽ देलक। सोचै लगल जे माय नीक छोिड़ किहयो \nअधलाह निह केलक आ ने किहयो सोचलक, ओकरा पर \nआँिख उठाएब अनुिचत छी। कािŎये गाम चिल जायब। \nिबयाहो कइये लेब। दू टा पित-पėी ओहन लोक एकठाम \nहोएब, जे िकछु कऽ सकैत छी। ‘दू पाइ’ कऽ आशा हृदयमे समेिट सौझुका गाड़ी पकिड़,तेसर िदन गाम पहुँच \nगेल। \n  \n  \nसुरेĠ Ɩ लाभ(नाटक) \nमाई गे ! भूख लागल हए \n                                                          डा. \nदुĮ य–१  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \n(मंचपर अĠ हार पसरल अिछ । नायक युवक केँ बृŀ माता–िपता िनĠ न मे भेर अिछ । िवघ िवचरो मंच पपर \nहिरयर मिŀम Ćकाश फैल जाइत अिछ । दशर्ककेँ माÿ नायक युवक आ’ माताक िवचमे चलैत सĦ वाद \nसुनबामे अवैत छैक ।) \nयुवक– माई गे माई । हमरा बचाले । हमरा बचाले माई । \nमाता– वौआ कोĠ नी छा ? \nयुवक– एननी िछयौ माई, एĠ नी । \nमाता– रे केĦ हर छे बेटा ? की भेलउ ? \nयुवक– करेज मे गोली मािर देलक । \nमाता– हमर करेजके टुकडाके कोन जोइनढाहा गोली मारलक ? \n      बेटा रे बेटा –कान लगैछ) \nयुवक– एĠ नी आ’ ना माई । देखही नै कते खून बहै है । \nमाता– बेटा हमर आँिख मे त ’ अĠ हरजाली लागल हउ । \nयुवक– माई कनी अपना हाथे पानी िपया दे । बड िपयास लागल हए । \nमाता– अनै िछयो बोआ । कतौ जइहा नै । \nयुवक– माई! हम त जाइिछयो । आइ दुिनया से जाइ िछयौ । \nमाता– बौआ र ेबौआ ! नै जो रे बौआ ! नै जो, नै जो रे बौआ । \n                  (मंचपर अĠ हार नीक जकाँ पसिर जाइत छैक) \n  \nदृĮ य–२ \n(अĠ हार मंचपर Ćकाशक एकटा टुकडी सूतल माता – िपतापर जाइत छै । माता िनĠ नमे बडबडा रहल छै– ‘ नै \nजो र ेबौआ ! नै जो ।’ िपता हडबडाक, उठैत अिछ । मंचपर Ćकाश पसिर जाइत छैक ।) \nिपता– (माताके उठवैट) एना कथी बडबडाई है ? की भेलै ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nमाता– (नीĠ मे) बौआ बौआ!बौआ! । \nिपता– हे उठौ नै । भोर भेलै आब । सपना देखै है िक ? \nमाता– (हडबडाक’ उठैत) बौआ कोनो कोरा मे के बच् चा है जे एना िचĠ ता करै है । \nमाता–(हडबडक उठैत) बौआ! कत है हमर करेज ? \nिपता– केना करै है । बौआ कोनो कारा मे के बच् चा है जे एना िचĠ ता करै है । \nमाता– हमर बेटाके कुच् छो भ’ गेल । हम बड खराप सपना देखिलय । \nिपता– सपना त’ सपने होइ है । \nमाता– आई कþे िदन देखला भ’ गेल बौआ के । –पितक पएर पर खसैत) केहन पाथर करेज है । जाउक \nनै कþौ से हमर बेटा के खोिजक’ ले ल अवौक । \n      (फकिक फफिक क’ कान लगैछ ) \nिपता– (कान लगैछ ) गे हम कत से आिन िदयो। हमरा कोनो बुझल हए जे उ कþ है । \nमाता– (कौत) बौआ रे बौआ । \nिपता– कोन खेबने उ बौआइत होतै से त’ भगबाने जनिथĠ ह । \nमाता– हे िदनकर िदनानाथ रछा किरहा हमर बेटा के । \nिपता– करेज मजगूत कर गे रमलगरावाली । जो हाथ मूँह धो ग । \nमाता– जावत हमर बेटा नै आओतै । हम मूँहमे पािनयो नै देबै । किह दै िदयो । \nिपता– जे हमरा करेज मे दरद नै होइहए ? \nमाता– तोरा की हएतो ? \nिपता– जकर जवान बेटा भूखल– िपयासल एना गामे गाम भागल िफरतै त’ ओकर बूढ बापके की हाल होइत \nहोतै ? \nमाता– ई की जान गेलै  मतारी के ममता ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nिपता– जवान बेटाके देखक’ बापके हौसला केहन बुलĠ द होइ है से तोँ की जान’गेलही ? लेिकन आइृ ? (कान \nलगैछ) \nमाता– तोँ कुच् छो कह’ । हमरा मोन नै थीर, होइ हए । हमर बेटा के कुच् छो भ’गेल । \nिपता– चĢ प अलच् छी । उ ममरद के बेटा है मरद के । कुच् छो नै होतौ । \n                  (मंच पर अĠ हार पसैर जाइछ) \nदृĮ य –३ \n(मंचपर अĠ हार पसरल छै । चािरटा आदमी नायक युवककेँ आँिख पर पņी एवं हाथमेँ रİ सी बĠ हने ढाद \nअिछ । सभक हाथमे बĠ दुक छै ) \nपिहल आदमी– (युुवक सँ) जोभाग, जतेक जोरसँ तोँ भािग सकैत छेँ भाग । \n                  (मंचपर धीरे धीरे इजोत पसरैत अिछ ) \nदोसर आदमी – धमह । पिहने ई सब हटा दै िछयै । बेचाराके भाग मे सुिवधा हएतै ।–कहैत आगू बिढ दुनू \nहाथक रİ सी एवं आँिखक पņी खोिल दैत छैक) \nतेसर आदमी – भागने आब ढाढ कीया छेँ ? \nयुवक– (तेसर आदमीकेँ पएर पकडैत) नै हमरा एना भगाउ नै । हम गोर लगै छी । \n                        (सब आदमी ढहाका लगबैछ ) \nचािरम आदमी – रे तोरा हमसब मुक्त क’ रहल िछयौ । तखन तोँ भगैत कीयाक ने छेँ ? \nयुवक– हमरा बुझल अिछ अहाँसब हमरा केहन मुिक्त देब । हम नै भागब । हमरा माफ क’ िदय । \nपिहल आदमी– (ढहाका लगवैछ ) अरे एकरा त’ सब पलान बुझल छै सब –पुन ः ढहाका लगवैछ आ’ एक लात \nओिह युवककेँ मारैत अिछ ) \n            ( ततपइचात सब आदमी अņहास करैत अपन लात सँ । युवकपर Ćहार करैत अिछ आ’ पुन ः \nमंचपर अĠ हार पसैर जाइछ ) \n  \nदृĮ य –४  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nअĠ हारसँ इजोत होइत छैक मंच पर । एकटा फरकीपर आशकेँ चािरगोटे अपन कनहा पर लदने जा’ रहल \nअिछ । पाछू– पाछू तीन चािर गोटे रहल छैक । एकगौटे आगू–आगू कोहा आिद ल ‘क’ चिल  रहल अिछ । \nसब िचचीया रहल अिछ– ‘राम नाम सþ है , सबका यही गत है’ । पुन ः तेसर । शव याÿा मे पाछू– पाछू \nचलिनहार लोढ नारा लगा रहल अिछ– ‘राम नाम सþ है , सबका यही गत है’ । \n                        मंच पर अĠ हार पसैर जाइछ । \n  \nदृĮ य –५ \n(मंचपर अĠ हार सँ इजोत होइत छैक । लाल मुखौटाधारी तीन ĭ यिक्त नायक युवक केँ घेरने ढाढ अिछ । \nयुवक डरे थर थर रहल अिछ । एकटा मुखौटा धारीक हाथमे कता छै , दोसरके हाथमे लाठी आ’ तेसरके \nहाथमे पेİ तौल छैक) \nपिहल मुखौटा धारी – (युवककेँ हाथ उपर उठा ओिहपर कता रखैछ ) एिह हाथकेँ छपिट िलयौ गŀार । \nदोसर मुखौटा धारी ः नै छोड , एकर टाडे तोिड दै छी –कहैत लाठी युवकके टाडपर बजारैत अिछ ) \nयुवक– इİ स । –हाथ जोडैत अिछ) छोड दीय, छोिड दीय हमरा । \nतेसर मुखौटा धारी– (पेİ तौल देखवेत) अखन गीडगौडाइत अिछ । गोरगीट निहतन । \nयुवक – हमरा माफक दीय भाईसब \nतेसर मुखौटाधारी – हमसब माफ नै करै िछयै , सक् सन करै िछयै , एक् सन । तोरो माफ नै करबौ । \nयुवक– तखन की करब ? \nतेसर मुखौटा धारी – पिहने दुनू हाथ पएरपर गोली मािर क’ लोथ बनएवै आ’तखन धीरे धीरे परान लेबौ । \nयुवक– (डराइत) नै भाइजी नै \nतेसर मुखौटाधारी– (ठहाका लगवैछ) हा..........हा..............हा.................. \nयुवक– ई सन हमरा नै िचĠ हैत छैथ । मुदा अहाँ त’ नीक जकाँ िचĠ हैत छी । \nपिहल सुखौटाधारी– (अņहास करैत) हमरा सभक दुिनयाँमे ककरो केयो ने होइत छैक । \nयुवक– हमर पराने लेबाक अिछ त सीधा हमर करेज पर गोली मारु भाइजी– सीधा! हे लीय –अपन सटर्क \nबटन खोली करेज देखवैछ )  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nदोसर मुखौटाधारी– (कडिकक’) नै से नै हएतौ । हमसब िवसरी कटा कटा क’ जान ले बौ । \nयुवक– (कनैत) Ģ लीज भाइजी! Ģ लीज । सीधा करेज पर गािल मारु । Ģ लीज –कहेते पेİ तौलवला \nमुखौटाधारीक पएर पर खसैत अिछ । मंच पर अĠ हार पसैर जाइछ ) \n  \nदृĮ य –६ \n  \n(मंचपर इजोत होइत छैक । िकछु युवक युवती (१०–१२ गोट) अपन अपना माटरी चोटरी परदेश जा’ रहल \nअिछ । िकछु वुढवा– वुिढया लाठीक सहारापर ढाढ युवा युवतीकेँ हाथ िहला िहलाक’ िवदा क’ रहल अिछ । \nयुवा युवती सब सेहो हाथ िहलवैत आगू बिढ िहलवैत आगू बिढ रहल अिछ । िबच–िबचमे कोनो युवा – युवती \nबुढवा बुिदयाकेँ चरण İ पशर् करैत अिशवŭद लैत आगू बिढ रहल अिछ । ) \nएकटा युवा– (बृŀ िपताकेँ चरण İ पशर् करैत) जाइ िछयो बाउ । \n                  (अपन ओिखक नोर पोछैत अिछ ।) \nबुढवा– हँ जĪ दी से जा ’ बौआ । परदेशमे कमसे कम जान के रछा त होतो । जा’हमरा सूनके िचĠ ता नै \nकिरहा –कान लगैछ० \n(युवक आगू बिढ जाइछ । बाँकी युवा युवतीसँ मंच खाली भऽ जाइत अिछ । माÿ रिह जाइछ िकछु जोडी \nबुढवा बुिढया । ओ लोकिन देखैत रिह जायछ बाट केँ जिहबाटे ओकर बेटा वेटी परदेश गतैक । \n                  मंचपर अĠ हार पसŶर जाइछ) \n दृĮ य– ७ \n(अĠ हार मंचपर Ćकाश होइछ । िपता आंगनमे वैिस डोरी बना रहल छैक । माता जाँतामे गहूम िसिस रहल \nअिछ एंव संगिह छिठ भगवानक गीत गािव रहल अिछ– \n     उगू हे सूरुज नाथ.......... \n नेपĝ यसँ युवक कें आवाज अवैछ – माई !माईगे ।) \n                  (गीत चिलए रहल छै ) \nिपता– किनका चुĢ प भ’जा’ त’ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nमाता– (चुĢ प होइत) किथला ? \nिपता– बौआके आवाज जेका बुझाई है । \n   पुनः युवककेँ आवाज अवैछ– माई !  गे माई । \nमाता– हँ ई त, हमरे बेटा हए । बौआ ? आबह नै, आबह । \n   (युवक Ćवेश करैछ – अİ त ĭ यİ त अवİ था छै । माता–िपता पकिडकऽ कान’लगैछ– वौआ रे वौआ ) \nिपता– (आँिख पोछैत) एहन हालतमे किथला घरे अएला बौआ ? \nमाता–। \n  \n \nअनमोल झा ( १९७०- )- गाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, \nसािठसँ बेशी लघुकथा, तीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž पिÿका, \nİमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, आ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” \n(दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), “ Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) \nआिदमे संƇिहत। \nचािर टा लघुकथा \nचेतना \n  \n-पपा, अहाँ आ मĦमीक भोटर काड अिछ। \n-नै बेटा, नै अिछ। \n-तखन भोट कोना खसेबै? आब िबना ओकरे भोट नै खसब देतै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \n-तऽ भोट नै खसेबै। \n-टी.भी.मे अहाँ नै देखै छीयै पपा, जे कहैत छैक- यिद अहाँ भोटक िदन भोट नै खसबै छी तऽ अहाँ सूतल \nछी, पपा...!! \n  \nभारतीय डाक \n  \nओकर एल.आइ.सी. कऽ पॉिलसी मैच्योडर् भऽ गेल छलै! सामाĠय आ साधारण लोक कऽ पचास हजार टाका \nएक संग भेटब आ ओिह सऽ पिहनेहे ओकर खल-खल कके खचर् करैक Ĥयबİथा भऽ गेल रहै छैक, तकरा \nदऽ जĪदी सऽ जĪदी सधबैक िचĠता छलै ओकरा। \n  \nआइ एकटा İपीड पोİट सऽ पÿ एलै हे। जािहमे सþरह तारीक कऽ पठाबैक İटाĦप लागल छैक, पूरे आठ \nिदन पर चेक भेटलै हे। कलकþा सऽ लोकल िडलेवरी, İपीड पोİट। भारतीय डाक पर ओकरा एखनो गवर् \nछैक जे देिरये सही, चेक तऽ भेिट गेल....! \n  \n  \nयुŀ \n  \nसासु पुतौहुकऽ देिखतिह कहलकै- जे हमरा बेटाकऽ नून खुआ हिर लेलक, तकरा नीक नै करिथन बाबा \nबैńनाथ ! \n  \nपुतौहु कनडेिरये तकैत कहलकै- जे हमरा सँए कऽ अँिखयबैयऽ तकरा बƌ खसा देिथन िबदेसर बाबा, बƌ \nखसा देिथन...! \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nटेकनोलजी \n  \n-पाइ कथी सऽ पठेिलयैन बाबू कऽ। \n-किथ सऽ पठेबैन। आब पिहलुका जमाना नै रहलै जे बीमा करू , Ƒाफ बनाउ, रिजİƏी करू  वा ककरो \nहथौतीये पठाउ। आब तऽ नवका-नवका टेकनोलजी एलैहे। कोर बैंिकंग मे एतय बाबूकऽ एकाउĠटमे जमा कऽ \nदेिलयै, ओतय संगे-संग हुनका खातामे पाइ जमा भऽ गेलैन। \n-यैह! यैह ने मूखर्पना भेल। पाइ आब जिहया पठेबै गाम अहाँ, से मनीआडरे Ņारा! \n-िकए, से िकए, ओिहमे तऽ बड़ समय लगै छै पहुँचैमे, आ कमीसनो पाँच रुपये सैकड़। \n-से जे लागै। जखन डाक बाबू पाइ देमय जेतिन बाबूक, आ एक-दू गोटाक गबाही रािख पाइ देतिन तऽ \nगामक लोक तऽ बुझतै जे बेटा-पुतौıपाइ पठेलकैहे। बुढ़बा के छोिड़ नै देने छै ओिहना...हँ...!!  \n \n  \n \n \n  \n कुसुम ठाकुर \nĆĜयावतर्न \n17 \n      \nडॉक्टर Ćसाद जाँच कयलाक बाद कहलाह एिह बेर तs WBC केर काज नहॴ छैक मुदा दोसर बेर पिर \nसकैत छैक। एक बरखक दवाई आ डॉक्टर बी. एन. झा केर नाम सsसबटा िरपोटर् बना कs देलाह आ फेर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nएक साल बाद आबय लेल कहलाह । वेĪलोर आबय समय एकर एको रþी भान निह छल जे एतेक गंभीर \nबीमारी भs सकैत छैĠह। जािह िदन डॉक्टर कुिरयन बीमारी के िवषय मेबतेलाह तािह केर बाद सs हमर जेना \nमाथ सुž भs गेल छल । ई बुझय मेनिह आबय जे हम की करी। निह हम िबमारी के िवषय मेिहनका \nसs गĢप कs सकैत छलहुँ आ निह हमरा मेअतेक िहĦमत छल जे हम िकनको आओर सs िबमारी के िवषय \nमेगĢप किरतहुं। बच्चा सब तs बहुत छोट छलिथ । \n  \n  \nजमशेदपुर पहुँचलहुँ तs लोकक एनाई गेनाइ शुरू  भs गेलैक मुदा हमरा एको रþी नीक निह लागय, की किहये \nलोक सब सs से निह बुझय मेआबय आ नय हम ओिह समय हुनका लग रिह जे िकछु कहब या िक सुनब \n। लĪलन जी अपनिह जे कहबाक के रहैĠह कहिथ । ओहो िक किहतिथ, किह दैत छलाह जे सब ठीक \nभs जेतैक दबाई देने छिथ डॉक्टर । भीतर मेहमरा की होइत छल ई तs हम वणर्न निह कs सकैत छी मुदा \nऊपर सs अवĮय देखेबाक कोिशस किरयैक जे सब ठीक छैक । बाबुजी के सेहो पूरा गĢप निह बुझल \nछलैĠह । \n  \n  \nमाँ बाबुजी चिल गेलाह आ फेर हम ई आ दुनु बच्चा रिह गेलहुँ । एक एक कsपिरवारक सब िकयो िहनका \nदेखय लेल अयलाह, ओिह मेमाÿ िबनोदजी (हमर बिहनक पित ) जे की İवयं डॉक्टर छिथ, केर छोिर आओर \nिकनको बीमारी के िवषय मेनिह बुझल भेलैंह। वेĪलोर सs आिब ई तुरĠत ऑिफस जाय लगलाह संगिह दवाई \nसेहो चलय छलैĠह । \n  \n  \nबीमारी केर ओिह समय केर वणर्न केनाइ हमरा लेल बड किठन अिछ । हमरो बुझल आ िहनको बुझल \nछलैĠह जे बीमारी खतरनाक छैक आ डॉक्टर केर िहसाबे १५ साल सँ बेसी आदमी एिह िबमारी मेनिह जीवय \nछैक तथािप हम दुनु गोटे एिह सĠदभर् मेबात केनाई तs दूर किहयो ई निह बूझय देव चािहए जे हम एिह \nसs िचंितत छी । सच पूछू तs हमर तs मोन किहयो निह मानय जे िहनका एहेन िबमारी छैĠह । सब िदन \nमोन मेहोय जे एतेक नीक लोग आ शंकर जी केर भक्त के ऐना किहयो निह भs सकैत छैक,ठीक \nभs जेतैĠह । हम अपना भिर तs सिदखन हुनकर ğयान रािखयैĠह आ कोिशस राखी जे कोनो बात सs ई \nनिह बुझय मेआबैĠह िक हम िहनकर िबमारी सs िचंितत छी। निह जािन िकयैक मुदा हमरा सब िदन िहनकर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nकाज करय मेनीक लागैत छल आ हम िहनकर सब काज अपनिह करैत छिलयैक । बीमार भेला पर \nतs İवाभािवक छलैक काज बेसी होइत छलैक मुदा ओ हम अपनिह करैत छिलयैक। \n  \n  \nएिह बीच मेिबनोद जी के पता चललैĠह जे बनारस कोनो होिमयोपेिथक डॉक्टर छैक जे एिह तरहक रोगक \nइलाज करैत छैक तs ओ ओिह ठाम जा ओकरा ओतिह सs दवाई लs आनलिथĠह, जे हर तीन घंटा पर देबय \nके छलैक । घर पर देलाक बाद हम ऑिफस जयबाक समय संग दs िदयैĠह। राित मेसे छोरबाक निह \nछलैक , हम घडी मेअलामर् लगा ली आ हर तीन घंटा पर उिठ उिठ कs दबाई िदयैĠह। मोन मेहोइत छल \nभगवान कहुना िहनका िनक कs देथुन। हमारा भगवान पर पूणर् िवĂास छल जे ओ नीक कs देिथĠह। हमरा \nघर मेखास कs हमर माँ भोला बाबा के भक्त छिथ ओ सिदखन कहैत भोला बाबा के मोन स ğयान कयला \nसs ओ अवĮय सुनय छिथ। हमरा होय जँ हम मोन सs भोला बाबा के ğयान करबैĠह तs अवĮय ओ हमर \nसुनताह िकयैक निह सुनताह। दबाई तs सब िदन हम जािग जािग क देिलयैĠह आ पूरा से भेलैक मुदा \nिकछुए िदन बाद पता चललैक जे ओ डॉक्टर धोखेबाज छलैक आ लोक के दबाई मेİटेरोइड िमला कs दैत \nछलैक । खैर ई िसलिसला त चलैत रहलैक। जहाँ िकयो कहिथ व पता चलैक जे ओ डॉक्टर या वैद \nनीक छिथ या ओ िकनको ठीक कयलिथ या हुनका ओिह ठाम गेला सs फायदा भेलैĠह हम ओिह ठाम \nजयबाक लेल िहनका मना िलयैĠह आ देखा िदयैĠह मुदा डॉक्टर Ćसाद केर दबाई किहयो बĠद निह \nकेिलयैĠह। \n  \n  \nवेĪलोर सs अयालक िकछु मास बाद िबनोद जी आ सोनी( हमर दोसर बिहनक पित आ बिहन) केर भयानक \nदुघर्टना भ गेलैĠह ई सुनतिह हम दुनु गोटे धनबाद पहुचलहुँ । भगवानक इच्छा छलैĠह जे ओ सब बािच \nगेलिथ । धनबाद आ पटना मेइलाज करेलाक बाद हुनका सेहो इलाजक लेल वेĪलोर जेबाक छलैĠह। हम \nआ लĪलन जी दोसर बेर वेĪलोर असगर गेलहुँ । िबनोद जी िकछु िदन केर बाद पहुँचलाह आ हुनका सँग \nहुनक भाय आ एकटा संगी छलिथĠह । एिह बेर फेर िकछु िदनक लेल लĪलन जी के अİपताल मेभतŰ \nहोमय परलैĠह आ सबटा जाँचक बाद डॉक्टर Ćसाद िहनका दबाई देलिथĠह आ chemotherapy शुरू  \nकरबाक लेल किह अİपताल सs छोिर देलिथĠह मुदा ओ एिह बेरक िरपोटर् सs खुश निह छलाह , जतबा \nसुधार के हुनका आश छ्लैĠह ततबा निह भेल छलैĠह । \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nवेĪलोर मेडॉक्टर के जे कहबाक रहैत छैक से ओ सबटा मरीज आ घरक लोक वा जे िकयो सँग मेरहैत \nछैक हुनके सोझा मेकिह दैत छिथ । लĪलन जी के िबमारी केर िवषय मेसेहो हमरा आ लĪलन जी केर \nसोझा मेओ सब िकछु कहैत छलाह । लĪलन जी तs िकछु िकछु डॉक्टर सs पुिछ लैत छलाह मुदा हमरा \nिहĦमत निह होय जे हम िकछु पुिछितयैĠह । हमरा सब िदन मोन मेआशंका बनल रहैत छल जे हमरा पूरा \nतरह हुनक िबमारी के िवषय मेनिह बुझल अिछ। एक िदन हम िवचारलहुँ जे असगर डॉक्टर Ćसाद लग \nजाय कs हुनका सs हम पुछबैĠह हमरा लĪलन जी के सोझा मेपुछय केर िहĦमत निह छल । अİपताल \nसs जिहया छुņी भेटल छलैक ओिह िदन हम लĪलन जी के कहिलयैĠह अहाँ िकछु समय िबनोद जी लग \nहुनके केिबन मेबैसु हुनको नीक लागतैंह आ हम िकछु बजार सs लेने आबैत छी तािह केर बाद होटल चलब \n। हम ई किह हुनका सँग िबनोद जी केर केिबन गेलहुँ आ िकछु समय बाद लĪलन जी के छोिर ओिह ठाम \nसs िनकिल सीधा डॉक्टर Ćसाद लग चिल गेलहुँ। हुनका स जे जानकारी भेटल ओ सुिन हमर तs माथ \nघुिम गेल मुदा हम अपन िहĦमत निह छोरलहुँ आ ओिह ठाम सs सीधे िनकिल िबनोदजी केर केिबन िदस \nजेबाक लेल जिहना िनकललहुँ सामने लĪलन जी के आबैत देिख हम चुप चाप दोसर िदस मुिड गेलहुँ । हम \nहुनका डॉक्टर Ćसाद केर कक्ष मेजाइत साफ़ देखिलयैĠह मुदा ओ हमरा निह देिख पयलाह । एिह तरह केर \nहम िसनेमा मेदेखने छिलयैक मुदा असल जीवन मेहमरा सँग होयत, ई किहयो सोचनहु निह छिलयैक । हम \nसीधा िबनोदजी केर केिबन के लेल चिल देलहुँ मुदा राİता भिर डॉक्टर Ćसादक बात िदमाग मेघुमैत छल जे \nआब अहाँ दोसर बेर WBC आ bone marrow transplantation  केर सोिच कs आयब, दोसर ई जे बाद \nमेहƂडी ततेक कमजोर भs जयतैĠह जे बहुत ğयान देबय पड़त निह तs हƂडी टूटय के डर रहतैंह तेसर ई \nजे हुनक चािलस Ćितशत cells malignant छलैĠह जे डॉक्टर केर कहनानुसार ठीक निह छलैक। \n  \n  \nहम इ त बुिझए गेल छलहुँ जे लĪलन जी सेहो हमरा परोछ मेिकछु डॉक्टर Ćसाद सँ पुछय चाहैत छलाह आ \nओिह लेल हुनका लग गेल छलाह । इ सोिच हमरा आओर भीतर सँ तकलीफ होइत छल जे हुनका सब \nबात बुझल रहतैंह तs हुनका मोनमेसिदखन तरह तरह केर भावना आबैत रहतैंह। हमरा वेĪलोर अİपताल \nकेर आ डॉक्टर केर इ एको रþी नीक निह लागल। कम स कम रोगी के निह बतेबाक चािह। हम \nसिदखन अपन िकİमत पर गौरवािĠवत होइत छलहुँ आ आजु होइत छल हे भगवान हमर इ ƚम के निह तोरु \n। \n  \n  \nिबनोद जी केर केिबन मेपहुँिच हम बैिस गेलहुँ, एक बेर निह पुछािलयेंह िहनका िवषय मे। िबनोद जी अपनिह \nकहलाह , \"ठाकुर जी निह भेटलाह ओ तs अिहं के ताके लेल गेलाह अिछ । हम बस एतबिह कहिलयैĠह \nआिब जयताह । हम अपन मोन मेआबय वाला एक एक टा उŅेग के कोना किहितयैĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n  \nनोर अंगोर \n  \n'जननी जĠम-भूिमĮर्च İवगŭदिप गिरयिस' -- मायक ई आदशर् वचन छिन आ एकरा ओ अक्षरशः पालन करैत \nछिथ । सभ बुझा कऽ थािक गेल, मुदा ओ गाम छोिड़ अĠयÿ रहब İवीकार निहये केलिन । अंगदक पैर \nजकाँ जमल रिह गेिल ओ गाम मे । एĸे ठाम कहलिन, '' जािह घर मे डोली पर एलहुँ, ओिह घर सँ अथŰये \nपर जायब ।'' की किरतहुँ हम?  अंत मे भारती कें भरोसे ओकरा गाम मे छोिड़ शहर आपस आिब गेलहुँ । \nभारती बड़ सेवा-सुāूषा करैत छैक मायक---अपन जकाँ। माय सेहो बड़ खुश छिल भारती सँ। हमहुँ \nिनā्िचंत भऽ गेल छलहुँ। \n  \nआई जखन सँ माय फोन सँ बतेलिन जे--- 'भारती के िवयाह ठीक भऽ गेलैक आछ---आगले फागुन मे िवयाह \nछैक----िकछु मदित तऽ करिह पड़त----आहं पर ओकर माय आश धेने आछ' --- तखन सँ हमर बेचैनी बिढ \nगेल आछ । बात मदित के निह छैक---ओ तऽ हम कऽ देबैक। मुदा िवयाह के बाद भारती अपन सासुर \nचिल जायत तखन गाम मे माय के सेवा-सुāूषा के करतिन? गामो मे लोक कहाँ भेटैत छैक? बृŀावİथा के \nकारण माय एसकरे गाम मे कोना रहतीह? किनयाँ के गाम मे छोिड़ दी तऽ बच्चा सभक भिवįय की हेतैक?-\n----प््राĮर्नक मक़डजाल मे हम ओझरायले चिल जा रहल छी । खीझ उिठ रहल आछ मायक पुरान-पंथी \nपर----कहु तऽ आजुक रौकेट-युग मे एहन िवचार पालने रहब कतेक युिþﾥसंगत आछ ? मुदा के बुझाबय \nहुनका । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nराित भिर कछ-मछ करैत रिह गेलहुँ। किनयाँ िनā्िचंत सुतल छिथ आ दुनु बच्चो। पहरेदारक सीटीक \nआबाज आ हमर मोनक  बेचैनी--- आपस मे तादातĦय İथािपत करबाक अनवरत प््रायास कऽ रहल आछ। \nिधरे सँ उिठ कऽ घट-घटा कऽ पािनक  िगलास खाली कऽ कऽ घर सँ बाहर िनकिल टहलऽ लगैत िछ हम \n। एकाएक िवचार िदमाग मे चमकल---  राईटॴग --पैड पर कलम दौड़ऽ लागल। िचŇी िलफाफ मे बंद कऽ \nकऽ बेडरुम मे एलहुँ। किनयाँ काँचे िनž मे करोट पेﾥरैत पुछलिन, ''िनž निह भेल की ?'' िबनु उþरक \nप््राितक्षा केनिहं ओ पेﾥर गहॴर िनž मे सुित गेलीह। \n  \nलेटर-बॉक्स मे िचŇी खसा कऽ हम ओहने आनंदक अनुभव केलहुँ जेहन कदािचत सफल ऑपरेशन के बाद \nरोगी करैत आछ। \n  \nिकछु िदनक बाद गाम गेल रिह। भारती के माय हमर पैर पर खिस छाती पीट-पीट कऽ कानऽ लागल, \n''आब हमर दुनू माय-बेटी के की हेतै मालीक ? कतेक मोिĮकल सँ छॱिरक िवयाह ठीक केने छिलयैक; सेहो \nमुदैया सब मोिड़ देलकैक रे बाप! समाज सँ लिड़ कऽ छॱिर के आहाँ ओिहठाम काज करऽ देिलयै, तकर \nबदला दुĮमनमा सभ िनकािल लेलकै रौ बाप ।'' भोकािर पािड़ कनैत रहलै ओ; मोन भिर गिरयबैत रहलै। बड़ \nमुिĮकल सँ ओ चुप भऽ सकल छल । \n  \nखेबा काल माय ओकर İवर मे İवर िमलबैत कहऽ लगलीह, ''कहु तऽ मसोĦमाती भऽ कऽ कोना कोना कऽ \nबेटीक िवयाह ठीक केने छलै बेचारी ---सेहो लोक के आँिख मे गड़ऽ लगलै। अपन कॲढ धुिन कऽ बेचारी \nगुजर करैत छैक----एिह मे कोन लाज? बेटी समाजक होईत छैक-----धुर्  जो एिह गामक लोक के। हे \nभगवता ! कथा मोड़िनहार के किहयो नीक निह करबै। भारती मायक नोर अंगोर भऽ कऽ पड़तै एहन दुĮमन \nपऱ़़ ।''  \n  \nहमर हाथक कौर हाथे मे आ मुँह खुजले रिह गेल छल । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nडॉ. रमानĠद झा रमण- 67म सगर राित दीप जरय \n \n \n \n  \n67म सगर राित दीप जरयक आयोजन मानाराय टोल, नरहन, समİतीपुरमे 05 िसतĦबर,2009 केँ डा.रमानĠद \nझा ‘रमण’क अğयक्षतामे भेल। डा.िविपन िवहारी ठाकुर दीप बािर उदघाटन कएल। संयोजक छलाह रमाकानत \nराय ‘रमा’। 19 टा कथाक पाठ आ’ ओिहपर चचŭ भेल। ओिह अवसर पर डा.िवभूित आनĠदक भाषा \nटीकाक लोकापर्ण डा.रमानĠद झा ‘रमण’, गुवाहाटीसँ आएल लिलत कुमार झाक किवताक छाँहमे कलोकापर्ण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nडा.रमानĠद झा ‘रमण’ एवं कĪपनाक सागर मे क लोकापर्ण रमाकाĠत राय‘रमा’ Ņारा भेल। 68 म सगर राित \nअरिवĠद ठाकुरक संयोजकĜवमे िदसĦबर,2009 क पिहल सĢताहमे सुपौलमे होएत। \n \n \n  \n मनोज मुिक्त - िरपोतŭज \nसभ्   ग।ेटे कहै छिय िजवन अमूĪय िछयै, बहुत तपİयाक बाद मनुįयक िजवन भेटैत छैक। आ इहो कहवी \nछइ जे जीवन एकटा संधषर् िछयै, संधषर्क बाद मनुįयके सफलता अवĮय भेटैत छइ हमरा लेल मा़ÿ कहवीए \nमे िसमीत रिहगेल इ सब। \n                                         हमर नाम रोशन पंिजयार अिछ,हमर  घर सुनसरी िजĪला मे पडैत अिछ। हमर \nपिरवार एकटा िकसान पिरवार अिछ। हमरा घर मे दाइ, बाबा,माय बाबु आ हमरा लग हमर एकटा बहीन आ \nदूटा भाय अिछ। हम अपना पिरवारक सबस जेठ संतान छी। एकटा मघ्यम वगŰय पिरवार होइतो जेठ \nसंतानक नाता स होइ वा जेइ कारणे होइ सबहक िसनेह भरपुर हमरा भेटल। दाइ, बाबा, के िवशेष इच्छा \nभेलाक बादो हम मैिƏक स आगा नइ पढ सकलौ। कारण इ जे पढ मे िठक ठाक होइतो एकही बेर मे हम \nएस. एल. सी. पास नइ कर सकलहुॅं, जबकी हमरा स कमजोर बहुतो ि़वńाथŰ पास भ गेल। कहुनाक दोसर \nबेर हम परीक्षा देलौ आ पास भेली। मैिƏक पास क क हम काठमाěडू गेलौ, कोनो काज करबाक लेल। \nकाठमाěडू जाक सबस पिहने अपना क्षे़ÿक नेता लग गेलहुॅ, जकरा हमर बाबु सब चुनाव मे बड सहयोग कैने \nरहिथĠह। हूनका जाक कहिलयैन जे हमरा कतहुॅ काज लगा िदय। ओ कहलैथ देखैत िछयै। हम ĆĜयेक \nिदन ओइ नेताजी ओत जाइत छलौ। ओना हमरा लगायत आरो बहुतो बेरोजगार सब नेताजी ओत पहुॅचैत \nछल। हमरा सबके क्षेÿ मे चािर भाग मे 3 तीन भाग, लगभग 80 Ćितशत मधेशीक जनसं़ख्या छइ \nआ 20 Ćितशत गैर मधेशीक। तािहस नेता जी ओत मधेशी आ गैर मधेशी दुनु तरहक बेरोजगार रोज हाजरी \nलगवैत छल। लागातार डेढ, दू मास हम ओत गेलहुॅ, मुदा हमरा नोकरीक कोनो जोगाड नइ भ सकल। \nजबकी हमरा सामने मे 25/30 टा नेताजीक अपन जाि़त़़़़़़़़़ भाइ या कही गैर मधेशी सबहक नोकरी भेट गेल \nछल। तखन हमरा सोच \nआयल जे हम सब बेकारे दोसर के िजतवै छी अपना क्ष़ेÿ सॅ। आब हारल थाकल हम एकटा गामųĠट मे \nकाज कर लगनहुॅ। ओत हमरा हेĪफर के काज भेटल किहयो अपना घर मे एकटा मोटा नइ उठौने छलौ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nहम मुदा एत िदन राित हमरा समाने लाद पडैत छल। कहुनाक 4/5 मास गुजारा कंएलहुॅ। आब हम अपने \nकाज करबाक बात सोचलहुॅ आ एकटा पुरान साइकल िकिनक ओइ मे पाछा बडका केिलयर लगबाक िछटटी \nबĠहलहु आ तरकारी बेच लगलहुॅ। आब हम भोरे पाॅच बजे उिठत छलहुॅ आ साइकल ल तरकारीक बडका \nबजार कािलमाटी चिल जाइत छलहुॅ आ ओत तरकारी िकन क अपन डेरा चल अवैत छलहुॅ। कनी जलखइ \nक क तरकारी िनकजका साइकल पर ध क काठमाěडूक गिलए गली मे िनकिल जाइत छलौ बेचबाक \nलेल। 10 बजे धिर घुिमत छलहुॅ आ आिबक खाना बनाक खाक आराम करैत छलौ आ फेर 2 बजे साइकल \nल क िनकिल जााइत छलौ। ओना किहयो हमरा बेसी राित धिर नइ घुम पडैत छल, िकया त हम दोसर स \nकिन कमे नाफा ल क बेच देयै रही तरहे हमर िदन िबतैत छल। हम जिहया गामųĠट मे काज करैत छलहुॅ \nत िदन राित मेहनत क क चािर साढे चािर हजार पाइ कमाइत छलौ बा उपर स िठकदार के गािर बात मुदा \nतरकारी बेचे मे 6/8 हजार  हम कमा लैत छलहु। अही बीच मे काठमाěडू मे रिहरहल हमरा गाम के एकटा \nलडका हमरा घर मे जाक कहलकै जे रोशन साइकल पर तरकारी बेचै या। तुरĠते हमरा गाम स िचठठी \nआयल घर अएबाक लेल। हम घर गेलहुॅ त हमरा दाइ, बाबा, माय बाबुजी सब गोटे कहलिथ जे  इ कोन \nकाज शुरु क देले त मान, इĔजित के कोनो ठेकान नइ छौ, तोरा अही लेल तोरा मैिƏक धिर पढिलयउ। भ \nगेलै काठमाěडु जाय के कोनो काज नइ छै, आब गामे मे रह। हम हूनका सबहक बोली सुिनक अबाके रिह \nगेलहुॅ। फेर हूनका सब के कहिलयैन, देिखयौ काज कोनो छोट आ नĦहर नइ होइत छैक, हम जना एस. \nएल. सी. पास कैने िछयै त हमरा केओ हािकम थोरही बना देतै आ दोसर मे मधेशी संगे केहन भेदभाव छइ \nसे बुझले अिछ। दोसर के नोकरी स त बहुत नीक छइ अपन काज। आहाॅ सब िनिĀĠत रहुॅ अइमे इĔजित \nककरो नइ जायत रिहगेल समाज के बात त समाज आइ धिर ककरो नीक नइ कहलकैया। आहाॅ बड नीक \nजका रहैत छी त इĮर्या करत आ िİथित किन खराब भ गेल त समाज हॅसत। ताही स समाज के िचĠते \nनइ करु। अिहना कहुना कहुना, समझा बुझाक घरक लोक के हम फेर काठमाěडु \nगेलहुॅ। आ पुनः तरकािरए बेचबाक काज मे लािग गेलहुॅ। हमरा मोन भेल जे मेने रोडजखने मालूम भेलइ \nओकरा सबके जे हम िवदेश जाय चाहैत छी बस पासपोटर् बनाब स लक िवदेश जाय धिर काज के िजĦ मा \nल लेलक, िकया त सब काज फटफट भ जाइत छै जै 8/10 िदन मे पासपोटर् बिनक आब मेिडकल जॉचला \nकाठमाě डू गेलहु  मेिडकल भेलाक बाद मलेिशया क लेल पासपोटर् मैनपावर मे बना देल गेल हमर हम फेर \nगाम चिल अयलहु  2 मास के बाद मे 1 लाख टका ल क अिगला 5 िदन मे काठमाě डू चिलआउ आहा क \nफलाइट उठम िदन मे कहल गेल हमरा लग 30 हजार छला आ 60 हजार कजर् लक काठमाě डू अएलहु \nहमरा उडबला हमरा संगे हमर बाबुओ औलिथ  पाइ पुरा बुझा देिलयैक आ हमर वीजा द देलक  वाİ तव मे \nउठम िदन मे हमर फलाइट भ गेल  हम 2 वषर्क लेल एकटा कĦ पनी मे सुपर भाइजरक लेल जाइत छलौ  \nमलेिशया पहुचलहु त कĦ पनीक एकटा आदमी हमरा सबके लेब एयर पोटर् पर आयल छल हम सब गोटे संगे \nकĦ पनी मे गेलहु कािŎस काज पर आब पडत किहक किन दूर पर रहल एकटा गोदाम सनक घर मे ल \nगेल हमरा सबके ओकहल गेल जे एतही रह पडत कािŎ िभने कĦ पनी मे गेलहु  हमर बारी आओल त बजाक \nल गेल एकटा गोदाम मे आ सामान एत स उठाक ओत धर परत से काज हमरा देखाओल गेल  हमरा बड  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nिखस उठल एजेĠ ट पर, कहने छल सुपर भाइजरक काज आ एत लेबर के काज कर परैया हम नेपाल फोन \nकेलहु... \n  \n \n अमरेĠƖ यादव \nिरपोटर् \nजनकपुरिİथ.त एमाले पाटŰ कायŭलय लग बम भेटल अिछ । बम राखबाक िजĦमेवारी अिखल तराई मुिक्त \nमोचŭ लेने अिछ । धनुपा पुिलसक अनुसार बमकेँ िनįकृ्य करय सेनाक िडİपो्जल टोली घटनाİथँलमे पहुँचल \nअिछ । ......................... \nमĠÿीँ पिरषदक बैसार-ĆधानमĠÿी क कायŭलय िसंहदरवारमे बैसयबला बैसारमे उपराįƏोपती परमानĠद  झाक \nसपत Ćकरण आ सेवा सुिवधा कटौती Ćित सþारुढ मधेशवादी दलसभक असĠतुषिƠयक िवषयमे परामशर् हएत \n। तिहना, बैसारमे बजार हİतपक्षेप कऽ दैिनक उपभोग्यत चीजसभ सुपत मुĪयुमे उपलĤध करेबाक अथर् \nमĠÿामलयक Ćİताव सिहत अĠय िवषयमे सेहो िवमशर् हएत। कृिष तथा सहकारी मĠÿीत मृगेĠƖर िसंह यादव \nजानकारी देलिĠहय । ................... \nपुवर्–पिĀेम राजमागर् अĠतगर्त सलŭहीक लालबĠदी्मे एĦवु्लेĠस दुघर्टना भेलासँ एक गोटेक मृĜय आ ५ गोटे \nघाइल भेल अिछ । पुवर्सँ पिĀममिदस आिब रहल  १ च २५२५ नĦब रक एĦवुरलेĠस दुघर्टना भेलासँ महोþरी \nलŞमी्िनया ५ िनवासी िबमारी ५२ विषर्य कृपा महतोक मृĜयु भेल अिछ । दुघर्टनामे घाइल ५गोटेक इलाज \nĆाथिमक İवादĝय केĠƖ लालबĠदीममे भऽ रहल- सलŭही पुिलस जनौलक अिछ । एिहबीच,अरिनको राजमागर् \nअĠतमगर्त सुकुटे लग सुनकोसी नदीमे बस खिसकऽ भेल दुघर्टनामे हेरा रहल सभक खोजीकायर् आई सेहो \nितवर् अिछ । पुिलसक अनुसार कािŎक राित आओर २ गोटेक लास भेटल अिछ । ई सिहत दुघर्टनामे \nमरिनहारक संख्यार २२ पहुँचल अिछ । नेपाली सेना, सशİÿु पुिलस, नेपाल पुिलस तथा İथािनयवासीसभ \nभोरेसँ हेरारहल सभक रबर बोटक माğयामसँ खोजी कऽ रहल िडएसपी Ćमोद कुमार खरेल जानकारी देलिĠह \n।  दुघर्टनामे १३ सँ बेसी याÿी हेरारहल पुिलसक अनुमान अिछ । \n......  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nधनुषाक खजुरीवासीक आĠदो्लनक कारण अवरुŀ रहल नेपालक एक माÿ रेल सेवा जनकपुर रेĪवे आईसँ \nसुचारु भेल अिछ । रेल दुघर्टनामे दोषी रहल कमर्चारीपर कारवाही आ िलक ममर्त करबाक सहमती भेलाक \nबाद खजुरीवासीसभ आĠदोेलन िफतŭ लेलक अिछ । पटरी िबगरलाक कारण बेर बेर रेल दुघर्टना भऽ रहल \nकहैत İथाकनीयवासी, वुधिदनसँ अिनिĀ्तकालीन रेल सेबा बĠद  करौने छल । ................. \nतराईक मिहलासभŀारा मनाओल ३ िदना िजितया पाबिनक दोसर िदन आई पबनैितनसभ िनराहार उपवास कऽ \nरहल अिछ । आई भोर सुयर् उगबासँ पिहने दहीचुडाक ओठघन खेलाक बाद ƙती मिहलासभ, उपवास शुरु \nकेलक अिछ । कािŎ नुहाधोकऽ नीकनुकुत खेलाक बाद ओसभ, वर्तक सुरुवात केने छल । कािŎर दुपहर \nपिवÿ जलासयमे नहाकऽ िजतमहान भगवानक पुजा केलाक बाद पाबिन समाĢत हएत । तराईक \nथारु, राजवंशी सिहत मैिथली आ भोजपुरीभाषी मिहलासभ, सĠताऽनक दीघर् जीवन एवं सफलताक कामना करैत \nिजितयापाबिन मनबैत अिछ । ................................ \nनागिरक सवŸच्चजताक मांग करैत आĠदो लनरत एिककृत माओवादी, आई राजधानीक खुलामĽन जनसभा कऽ \nरहल अिछ । संयुक्त रािįƏ य जनआĠदोालन, नेवाः राĔय सिमितक आयोजनामे होबयबला जनसभाकेँ अğयक्ष \nपįपकमल दहाल Ćचěड सिहत िशषर् नेतासभŀारा सĦवोधन करबाक कायर्ƅम अिछ । सभा शुरु होयबासँ \nपिहने राजधानीक िविभž İथानसँ यŭणली सेहो िनकालल जाएत माओवादी जनौलक अिछ । नागिरक \nसवŸच्चताक मांग करैत देशĭयािपी जनसभा करैत आएल माओवादी, आइए जुĦलाीमे सेहो सभा आयोजना कऽ \nरहल अिछ । ................................. \n५ िदनसँ रėसपाकर् शािĠत बािटकामे आमरन अनसनमे बैसल ३गोटे आंिशक Ćाğयायपकसभक İवाİĝय  \nअĜयĠत नाजुक भेल अिछ । दु सुिÿय मांग रखैत सोमिदनसँ अनसनमे बैसल आंिशक Ćाğयापक Ćेम कुमार \nिवĂाकमŭ, िललाराज बराल आ अमृतेĠƖ कणर्क İवाİĝय  नाजुक बनैत गेल İवाİĝय पिरक्षणमे संलग्न वीर \nअİपतालक िचिकĜİकसभ बतौलक अिछ । देशभिरक आंिशक Ćाğया पकसभकेँ करार सेवामे िनयुक्त करबाक \nआ आगामी िदनमे आंिशक Ćाğयापक िनयुिक्त करैतकाल सेवा सुिवधा आ शतर् İपƠ होयबला ऐन िनमŭण \nबनेबाक मांग करैत Ćाğ यापकसभ, आमरण अनसन शुरु जारी रखने अिछ । एिहबीच, आĠदोतलनरत आंिशक \nĆाğया पकसभ, अपन मांग Ćित ğयाकनाकषर्ण करेबाक लेल आई ĆधानमĠÿी  िनवासमे धनŭ देत । ĆधानमĠÿी  \nिनवास वालुवाटारमे भोर ११ वजेसँ १ घěटा आ १ बजेसँ २ वजे धिर िशक्षा मĠÿालयमे धनŭ देबाक कायर्ƅम \nअिछ । ....................... \nनेपाली सेनाक पृतनापितसभक सĦमेोलन - छÿमान िसंह गुरुĻ Ćधान सेनापतीमे िनयुक्त भेलाक बाद होबय \nलागल पिहल सĦमेीलनमे ६ गोटे पृतनापित तथा उच्च  सैिनक अिधकारीसभक सहभािगता रहत सेनाक Ćवक्ता \nरिमĠƖ  क्षेÿी जानकारी देलिĠह । सĦमेलनमे नविनयुक्त सेनापती गुरुĻ सĦवो्धन करताह आ पृतनापतीसभŅारा \nकाम कारवाहीक िवषयमे जानकारी करेबाक कायर्ƅम अिछ । āोतक अनुसार Ćधानसेनापती \nगुरुĻ, पृतनापतीसभसँ परामशर्क बाद अपन अवधारणा बनेबाक तयारी कऽ रहल छिथ । ..................... .  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nिÿभुवन िवĂ् िवńालयक साधारण सभा-िÿिव कायŭलय बĪखु्मे बैसयबला ५१ सद ीय सभामे ĆधानमĠÿी  एवं \nिÿिव कुलपती माधवकुमार नेपाल सेहो सहभागी हेेताह । सभामे ३ अबर्सँ बेसीक वािषर्क बजेट तथा Ćगित \nिववरण पेश कएल जाएत िÿिवक उपकुलपती माधवĆसाद शमŭ जानकारी देलिĠह \n३. पń \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा \n  \n३.२.\n सतीश चĠƖ झा \n३.३.\n िहमांशु चौधरी-दू टा पń \n  \n३.४.\n पंकज पराशर   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \n३.५.\n नेनाक Ćķ-सुबोध कुमार ठाकुर \n३.६.िनशाĆभा झा (संकलन)-आगां \n  \n३.७.\n िमिथलेश कुमार झा-दू टा पń \n३.८.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-४ \n  \n  \n  \n \n \nगंगेश गुंजन \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nगुंजन जीक राधा- एगारहम खेप \nजिड़ से बुिŀ छैक। मनुखे सब मयŭदा िथक -समाज तकर Ćयोगधाम, सभक होइत छैक अपन-अपन खास \nबĠदाबन धाम हमरे-तोरे जकाँ! \n  \nआँिख खुजले पर छैक देखब संभव \nबंद आँिख मे सृिƠ निह, तकर ƚम टा जीिवत भेटैत छैक- \nसृिƠक रस-İवाद निह, आँिख खोल... \nतखन बेचैनी मे राधा आँिख खोललिन।   Ćाण  धक् रिह गेलिन. अरे āीकृįण !  \nहृदय आतर्नाद कऽ उठलिन- \n‘अहाँ कतेक दुĤबर भ’ गेलॱहें कृįण! िकएक? \n-’तॲ जे एतेक दुबिर भ’ गेलेंहें...’ \nराधाक कान मे कृįणक ममर्बेधी हंसीक गूंज-अनुगूंज आ Ćितगुंजनक \nअनĠत आवतर्नक खेल चिल रहल छल।िबरड़ो मे पड़ल कदमक एकटा \nटटका-टटका हिरयर पात जकाँ चकभाउर द’ रहल छलीह। से राधा छलीह। \nअपन सवर्İव कें कािĠतमय अनुभव करैत तािह काल ओ İवयं संॅ पिरचय पात करैत \nलोक छलीह। रोम रोम सवŮग भेिल छलीह एहन !! \nलाल रंग मे Ćेम िलखल हो ए \nघृणा िलखल जाय कारी मे \nसभ मनोरथ हिरयर.पीयर \nमेघ रंग हो अंग वİÿ पिहरल मोनक \nपाकल Ćİफुिटत िवलास ए \nिवकलताक चरम िबता  क’ लेब’ आयल आāय त  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nभेटलैक यैह मनुखक Ćाण ! \nĆाण धारण कैने एउĔजर दप.दप  पिरधान। \nसब टा रंग ितरोिहत मोनक रंगशाला मे \nमाÿ बाँिच गेल एक रंग जे \nसĜय तं रंगे निह िथकए सब रंग कें पोितपाित क’ \nकरय िदअय Ćİथान िक सबकें तेहन करय ओ आĜमलीन जे \nबांचय निहं अिİतĜव तĜवतः कोनो आनक। \nरंग सात टा, İवर सातक बिन जाय İवतः वाणीए ğविन एनाटक \nिनःसृत होइत कतहु  भिर पृĝवी.बृंदाबन मे \nहुनकर मन मेए अहांक मन मेए हĦमर मन मे.सबहक मन मे \nअसली यैह आ माÿ  एतबे रंग. \nजे होइछ भिर संसार मनक रंग! \nबस।   \nकतय भेटत आब से सबटा सोखल धरती जे... \nिकंतु तथािप रंग निहं भ जाइत अिछ सब समाĢत \nकोनो एक बासन मे घोडल हेरा गेला पर \nमािट बहुत.बहुते बांचल रहैत अिछ भरी सृिƠक \nअनिगिनत कायर् ĭयापार मे कोनो ने कोनो तĜवक लेने रस. \nएक रती िकछु किनक रास धरतीक ऊपर सेहो बांचल रिह  जाइत अिछ \nरंगक आभास । \nचीĠह लेल जे हेराएल से रंग लाल छल िक पीयर.हिरयर !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nरंग समाĢत निहं होइत अिछ संसारक \nहमर Įयाम रंग \nअहांक गोर निहं हएत ख़तम िकयेक तं \nलोक आओत आ अिबतिहं रहत िनरंतर \nई संसार अनवरत अिछ अनĠत! \nयावत लोक रहत  ताबत ई रंग रहत . \nहमर Įयाम रंग \nराधा अहांक गोर रंग ! \nई िखİसा सब लोक कहत । \nभिर सृिƠ रहत आ \nसुनत !! \n  \n(अिगला अंकमे...) \n \nसतीश चĠƖ झा \n  \nकिवता आ किनयाँ \n \nजीवन अिछ भ’ गेल िछž-िभž \nसब मान Ćितơा धमर् गेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \n‘किवता’ आ ‘किनयाँ’ मघ्य आिब \nछी ठाढ़ आइ दृगƚिमत भेल। \nिछटल िकछु शĤदक गढ़ल अथर् \nकिवता अिछ अंतर के Ćकाश। \nकिनयाँ छिथ İनेहक पवन Ćाण \nजीवन के नव सुĠदर सुवास। \n‘क’ सँ किवता, ‘क’ सँ किनयाँ \nŨİव ई लागल अिछ दुनू के। \nदुनू के माÿा एक रंग अिछ \nबास हृदय मे दुनू के। \nअंतर अिछ तकराबाद बनल \nअिछ चाँद िवĠदु किनयाँ उपर। \nतैं चान जेंका छिथ चढ़ल माथ \nकिवता अिछ फेकल ताख उपर। \nकिवता पोथी फाटल साटल \nकिनयाँ निह रहती िबना सजल। \nकिवता सँ किनयाँ के सब िदन \nरिह गेलिĠह केहन िवŅेश बनल। \nकिवता किनयाँ मे भेल केना \nसौितनपन, झगरा एतेक डाह। \nतै लािग जाइत छिĠह किनयाँ के \nकिवता सँ रौदक तेज धाह। \n \nधरती अंबर सन बना लेब \nई मोन हृदय कतबो िवशाल। \nनिह समा सकत संगे-दुनू \nक’ देत ĭयिथत क्षण हृदय भाल। \n \nअिछ अथर् िवराट एकर जग मे \nशंकर के ई अिछ ƙŌ रूप।  \nज्ञानी पंिडत अिछ चिकत देिख \nकिवता किनयाँ के मूतर् रूप।  \n \nकी करू  ठाढ़ छी सोिच रहल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nअिछ हमरो जीवन मे दुिवधा। \nक’ देब Ĝयाग किवता जखने \nभेटत किनयाँ सँ सुख सुिवध। \n \nरखने छी किवता के पžा \nकिनयाँ सँ सबटा नुका- नुका। \nमाथक िसरहžा मे ठूसल \nकिवता िकछु पुरना िकछु नवका। \n \nभेटल िकछु तखने समाधन \nछल जे भारी संकट िवपदा। \nकिनयाँ पर सुĠदर नव किवता \nिकछु लीिख सुनाबी यदा-कदा। \n \nिलखय लेल बैिस गेलहुँ तखने \nबाहर कोनटा मे लगा घ्यान। \nगृहणी सँ किवता छलै रूƠ \nनिह फुरा सकल िकछु गीत गान। \n \n \nबैसल रिह गएलहुँ समािधİथ \nनिह दोसर पाँती उतिर सकल। \nहे मृगनयनी, नभ चĠƖ मुखी \nकी करू  हमर अिछ कलम रुकल।\n \n \n  \n  \n              िहमांशु चौधरी-दू टा पń \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n िनयित \nिबछानरुपी मशान मे अथर्हीन भ \nअपन लाशक किठयारी İवयमसन भ गेल छी \nइच्छा सभ मे पूणर्िवराम लािग गेल अिछ तेँ \nएकटा िनयित भ गेल छी \nहँसलासँ माÿ निह \nकनएटा पडैत अिछ \nकनैत-कनैत थािक जाइत छी \nतखनो शांित निह \nिकछु मनोिवनोद करएटा पडैत अिछ \nबनाबटी मुİकी छोडएटा पडैत अिछ \nधĠय कथा!--- धĠय यथाथर्!! \nतेँ जीवन मृĜयु मे लीन होइत जा रहल अिछ, \nजीवन आ मृĜयु मिĽल होइत जा रहल अिछ। \n  \n  \n              टप-टप नोर आ Ĕवाला \n        \n  \nशĤद वीणा मे \nअक्षरक तार लटका क  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nआलाप क रहल छी \nई केहन कोन अिछ \nजे रौद निह दैखैत छी \nई केहन गाछ अिछ \nजे कोयली निह बजैत अिछ \nभगवान! अĪलाह! गड! \nपराधीन िक्षतीज मे \nछाओ बढैत जा रहल अिछ \nरĻ आ तालक \nपिरभाषाक शĤदजाल मे İनेह \nउपेिक्षत होइत जा रहल अिछ \nदासताक छाँह बढैत जा रहल अिछ \nसपना मे आिग लगैत जा रहल अिछ \nशताĤदीक ई िनमर्म मजाक \nनोरसँ भीजल पपनी केँ \nहƂडी आ चमडीक शरीरकेँ \nइलेकƏोड सुगा बनबैत जा रहल अिछ \nअशांत आ बेचैन बीच \nभीड पचीसी खेल भेल जा रहल अिछ \nसभकेँ िसरक मे रखैत \nसहवास करबाक नीितसँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nआİथा दुवŭसा बनैत जा रहल अिछ \nमेघक गजर्न, वषŭ आ ठनकाकेँ āृĺलासँ \nशीƈ उपलिĤध दीघर् पीडासन होइत जा रहल अिछ \nघृणाक Ĕवालामुखीकेँ \nकोनहुँ भिवįय निह होइ तो   \nटप- टप नोर आ ƅोधक Ĕवाला \nअशोक होइत जा रहल अिछ \nधाहे- धाहे बीच \nनव-नव िपआस बढैत जा रहल अिछ \nतेँ İवगर्! जžत! हेवन! \nइितहास/भूगोल मे निह खोिज क \nवतर्मान मे खोजबाक आवĮयकता बढैत जा रहल अिछ। \n          \n  \n   \nपंकज पराशर \nकराची \nपिछला सािठ बरख सँ \nउठैत अिछ हूक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nआ समुƖी गजर्ना मे िवलीन \nनोनछाह होइत रहैत अिछ \n  \nएतय िवńमान अिछ बनारस \nसहारनपुर मेरठ गया आ बुलंदशहर \nअपने िनणर्य सँ बेबस आ उदास \nहम अपन बþीसम बरख मे करैत छी \nसािठ बरखक साक्षाĜ कार \n  \nसमय पुछैत अिछ समय सँ \nकेहेन अिछ आब मेरठ  ? \nकेहेन अिछ गया आ भागलपुर ? \nĆĮ नाकुल जनसमूह मे ठाढ़ \nसमय बाँटैत अिछ समय केँ \nमाÿ िकछु बुž नोर \n  \nआब ओिह समय मे घुरब असंभव \nओिह İ मृित मे घुरब असंभव \nआ संभव सँ असंतुį ट कराची \nअसंभव मे घुरबाक लेल िजद कयनेँ छल ! \n                                                  2009  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nसुबोध कुमार ठाकुर \nनेनाक Ćķ \n  \nफेर कारी मेघ छयल \nदेिख मन सभक हषŭयल \nसुĠदर बखŭ बुĠद खसत \nजीव चराचरकेँ जीवन भेटत \n  \nआँिखमे काजर सजेने \nदेिख मन मुिदत Ħर्गनयनी \nबात अधरमे सजा कए \nपुलिकत भय छिल सेज सजेने \n  \n                                                                                                 \nपरĖच नेना ठाढ़ एकसर, सोिच रहल छल बात दोसर \nफेर बरखा खूब होयतय , फेर परुकेँ जकाँ सगरे ढहेतय \nभूखसँ तरसब हम सभ अžकक़ दाना निह भेटत,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nजा कय बड़का दलानपर कािन-कािन कय राित काटब, \n  \n  \n  \nिकएक होइत अिछ जलमग्न सगरो \nसुिध िकएक निह छै ककरो, \nिकएक अिछ कोशी ओ कमला , धार ई बागमती बलानक, \n  \nछै िकएक निह उपाय एकर, \nसोिच रहल छल कोमल हृदय ओकर, \nजकर छल निह ककरो लग उþर, \n  \nडर कĪपनाक जखन यथाथर्मे बदलल रहए, \nदृĮय बािढ़क ताěडव बिन बाध-बोन पसरल रहए, \n  \nआँिखसँ काजर दहाएल, \nमृगनयनीक मुख मुरझाएल, \nकƠ-पीड़ा आर डरसँ सबहक छल देह घमायल, \nके करत मालक िनमेरा सोिच-सोिच बुधना दुिखत भेल \nभािग-भािग सभसँ कहय छल आब बाँचब दुभर भेल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \n  \nघर आँगन चार-चाँचर, भय गेल जल मग्न सगरो \nनिह कमल दल निह मखानक आ निह छल शेष धानक \nबािढ़सँ कलहंत जीवन \nछिल िमिथला िशिथल भेल \nके करत Ćितकार एकर \nबनायत िमिथलाकेँ िनĦमन \n  \nसभ साल आिब-आिबकेँ \nबािढ़क ताěडव करैत अिछ िवकास अवरुŀ \nतोिड़ सभक आशाकेँ करए आस अवरुŀ \n  \nमुँह फािड़ िचकिड़-िचकिड़ कय \nनेना पूिछ रहल अिछ Ćķ सभसँ \n  \nकी सब िदन अिहना जीब बािढ़क ताěडव देिख-देिख कय \n  \nĆķ अबोधक निह छै केवल \nĆķ अिछ सुबोधक \nĆķ छै माइƇेनक एवं Ćķ अिछ बुधना िकसानक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nĆķ छै िमिथलाक आशाक एवं Ćķ छै िमिथला िवकासक       \n  \n  \nिनशाĆभा झा (संकलन) \n  \n \n  \n  \nखोलू ने केबार खोलू ने केबार हे जननी, खोलू ने केबार। माँ के Ņार पर् फूल नेंने ठाढ छी, पूजन करब \nतोहार हे जननी, पूजन करब तोहार। \nमाँ के Ņार पर धूप नेने ठाढ छी, आरती उतारब तोहार हे जननी, खोलू ने केबार।  \nमाँ के Ņार पर माखन नेने ठाढ छी, भोग लगाएब तोहार हे जननी, खोलू ने केबार, खोलू ने केबार हे \nजननी, खोलू ने केबार। \n------------------  \nपिरछन गािर ने हम दै छी दुलहा द रहलौ आशीष यौ, सासुर मे जुिन छाती तिनयौ रहु िलबौने शीशयो ॥ \nगािर----- गरदिन मे तौनी लगबै छी, गरदामी ने अनलौ,  \nनाक धरै छी नायब तैले, \nहाटक बाछा बनलौ। अहाँक जनम ओलिĠह तैले बाबू लेलिĠह फीस यौ ॥ गािर----- नव बडद छी सुĠदर \nलागब, ते पिररु ई माला, \nसासुर के धोती पिररु आ’, फेरु बाबा माला, जे जे कहलौ मानू नै त लागत ठुनका तीस यौ ॥ गािर----। \nमौसा हडकल मौसी गुडकल, पीसा अहाँक भरुआ, \nदुŎा मुदा अहाँ गुिन रुिसयौ, सासुके दुलरुआ। \nबिहन लेल हमारा घघरी मंगादेब बाबू ले’ कटपीसयौ ॥ गािर---- खेत बेिचक साइिकल देब, \nआ’मिहस बेिचक रेिडयॲ, काका के दोसर बेटी की जेतिन,  \nिववाहिल किहयौ। बड हम पिहरब गुदडी दुŎा जीबू लाख बिरस यौ ॥ गािर---- \n \n \n \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \n \n \n \n \n \n \nƙाŌणकगीत  \nƙाŌण बाबू के नाम हम सुिनते छलउ \nनिह िचिĠह ने जािन कोना ƙाŌण भेलउ, \nअहाँ पीपरक गाछ तर रिहते छलउ, \nअहाँ कोिढया केकाया जे देते छलउ। ƙाŌण बाबू के नाम हम सुिनते छलउ, निह िचिĠह निह जािन कोना \nƙाŌण भेलउ, \nअहाँ पीपरक गाछ तर रिहते छलउ, अहाँ अंधा के नयना जे देते छलउ। ƙाŌण बाबू के नाम हमारा सुिनते \nछलउ, निह िचिĠह निह जािन कोना ƙाŌण भेलउ, अहाँ पीपरक गाछ तर रिहते छलउ, अहाँ बिहरा के कान \nजे देते छलउ। ƙाŌण बाबू के नाम हमारा सुिनते छलउ, निह िचिĠह निह जािन कोना ƙाŌण भेलउ, अहाँ \nपीपरक गाछ तर रिहते छलउ, ƙाŌण बाबू के नाम हम सुिनते छलउ। ---------------  \n \n \n \nहनुमानक गीत \n \nकािन-कािन कहिथन सीता सुनु हनुमान यौ, \nिकया जो िबसिर गेलिन मोर भगवान यौ। \nजल-थल, शिश-िनिश ,अिग्न समान यौ, रावणक बात सुिन लागए िवष समान यौ। िकया जो िबसिर गेलिन \nमोर भगवान यौ। \nहार मांस गिल पिथ भेल भुगतान यौ, तइयौ ने छुटए मोर पितत Ćाण यौ। िकया जो िबसिर गेलिन मोर \nभगवान यौ। हम त कहई छी सीता अहाँ छी संज्ञान हे, लक्षुमनक संग अओता āी भगवान हे। \nकािन-कािन कहिथन सीता सुनु हनुमान यौ, \nिकया जो िबसिर गेलिन मोर भगवान यौ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \n \n _________  िमिथलेश कुमार झापिरचय-पात \n \nनाम ________ िमिथलेश कुमार झा \nिपता ________ āी िवĂनाथ झा जĠम ________ 12-01-1970 केँ मनपौर(मातृक) मे पैतृक ________ Ƈाम-जगित, पो*-बेनीपņी,िजला-मधुबनी, \nिमिथला, िपन*- 847223 डाक-संपकर् _____ Ņारा- āी िवĂनाथ झा, 15, हाजरा रोड, कोलकाता-- 700026 िशक्षा :  \nĆाथिमक धिर- गामिहक िवńालय मे। मğय िवńालय धिर- मğय िवńालय, बेनीपņी सँ। माğयिमक धिर- āी लीलाधर उच्च िवńालय,बेनीपņीसँ इितहास-\nĆितơाक संग İनातक-कािलदास िवńापित साइंस काँलेज उच्चैठ सँ, पÿकािरता मे िडĢलोमा-पÿकािरता महािवńालय(पÿाचार माğयम) िदĪली सँ, कĦĢयुटर \nमे डी.टी.पी ओ बेिसक ज्ञान। रचना: िहĠदी ओ मैिथली मे किवता, गजल, बाल किवता, बाल कथा,सािहिĜयक ओ गैर-सािहिĜयक िनबंध, लिलत िनबंध, \nसाक्षाĜकार, िरपोतŭज, फीचर आिद। Ćकािशत पिहल रचना: \nिहĠदी मे– मुखपृơ अखबार का- जनसþा(कलकþा संİकरण) मे 19-10-94 केँ(किवता) मैिथली मे- िवधवा(किवता)-Ćवासक भेंट(मैिथली मािसक \nकोलकाता)-िरकाडर् ितिथ उपलĤध निह, आरक्षण िसफर् सþाक हेतु- आलेख(Ćवासक भेंट-कोलकाता)- नवĦबर 1994 कें। Ćकािशत रचना: मैिथली:- Ćायः \n15 गोट किवता, 17 गोट बाल किवता, 18 गोट लघुकथा, 3 गोट कथा, 1 टा बालकथा, 44 गोट आलेख आ 6 गोट अĠय िविवध िवषयक रचना \nĆकािशत। Ćकािशत रचना:- िहĠदी:- Ćायः 10 गोट किवता/गजल, 18 गोट आलेख, 1 गोट कथा ओ 3 गोट िविवध िवषय Ćकािशत। \n  \nिमिथलेश कुमार झा \n दू टा पń \n        खĤबरदार \n  \nहे यौ ! \nएिह महान जनतंÿक नेता, \nएिह देशक जनता \nबुिझ गेल अहाँक चािल- Ćकृित- फूटनीित, \nगिम लेलक अहाँक \nगामसँ गĿीक धिरक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nसİत बेबहार____ \nबैसलाक धार; \nतैं सरकार, खĤबरदार! \nजनतंÿक जनता केँ \nबुिझऔ जुिन \nिनमूधन_____ \nशिक्त सँ हीन; \nजनताक संगिठत शिक्त \nबनत Ćचěड िबहािड \nअहाँकेँ पछािड \nगढत इितहास \nरहत साक्षी धरा-आकाश !! \n  \nगजल \nउžित केलक गाम आब शहर लगैए, \nलोक-लोक मे भेद आ जहर बढैए । \nिनधोख बुलै अिछ चोर रखबार दम सधने, \nऔंघायल कोतबाल धिर पहर पडैए । \nिनŇाह पडल अिछ रौदी जजाित जरै अिछ, \nपािन ने फानय धार से छहर पडैए । \nअमावİयाक राित की इजोतक आशा,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nसगरो पसरल धोिĠह दुपहर िबतैए । \nअपनो गाँव मे लोक बनल अनिचĠहार सन, \nअनटोला केर लोक देिख क’ कुकुर-मुकैर । \n  \n  \nकĪपना शरण \nĆतीक्षा सऽ पिरणाम तक- 4 \n  \nिकशोर मोहनक वृĠदावनमे रास \nजलमे वरूणदेवक  अिİतĜ वक ज्ञान  \nवर्जवासीसऽ गोवधर्न पूजन करा \nपराİत इĠƖदेव पुनवŭिसत İवगर्धाम \nदीन सुदामा संग गुरूकुल  मे िमÿता \nराधा संग अमर Ćेमकथाक िनमŭण \n  \nअपन अŎड़ताके िबसरक पाड़ी \nआब बनल छल कमर्क संयोग \nमथुरा स आमंÿण आयल सुिन \nवर्जवासीमे पसरल भाड़ी िवयोग \nिवफल छल गोपी सबहक दुराƇह \nकृįणके रोकक अनेकानेक Ćयोग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \n  \nबलराम सिहत युवराज के देिखकऽ \nखुशी सऽ नगरमे मचल हंगामा \nछल आ बल सब अकाजक बनल \nŅĠदयुŀमे परािजत भेल  कंस मामा \nअपन राज पािब Ćभु बसला Ņािरका \nमहल िनिमर्त केलैथ İवयं िवĂकमŭ \n  \n \n  \n \nगń-पń भारती   \n  \nपाखलो \nमूल उपĠयास : कॲकणी, लेखक : तुकाराम रामा शेट, \nिहĠदी अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस.मैिथली अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \nपाखलो- भाग-५ \n  \nएतबा सुनतिह ओ सभ चिल गेलाह। ओ राित ओ हमरिहं ओिहठाम िबतौलक आ भोर होइतिहं चिल गेल। ओ \nअपन नाम रामनाथ कहने छल। ओ गोवाक İवतंÿता संƇाममे भाग लेने छल। ओ आ ओकर दूटा साथी \nगामक पुिलस-İटेशन उड़एबाक लेल आएल छल। ओकरा साथी केँ तँ िफरंगी पकिड़ लेने छलैक आ एकरा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nपकड़बाक लेल एकर पाछू पड़ल छल। िजलेिटन (िवİफोटक पदाथर्) लगा कए ओ सभ गामक पुिलस-İटेशन \nउड़ा देने छल, ई खबिर भोर होइतिहं सॱसे गाम आ लगपासक इलाकामे पसिर गेल छल। \nगोवाकेँ मुिक्त भेिट गेल छलैक। ओिह िदन गोिवĠदक दादी हमरा घर आएल छलाह।“भारत सरकार बहुत \nरास िफरंगीकेँ पकिड़ कए नाहमे ठूिस ओकरा सभकेँ पुतर्गाल भेज देने छैक।” हमरा मायकेँ वैह ई सूचना \nदेलक। िकछु क्षणक लेल  ओ भावशूĠय भ’ गेल छलीह। हमर बाबूजी जे पणजीमे रहैत छलाह ओ सदा-\nसवर्दाक लेल ओिह नाहसँ पुतर्गाल चिल गेलाह ई सोिच ओ बहुत दुखी भ’ गेलीह? ई हमरो पता निह \nचलल। मुदा पछाित केँ हुनका आँिखमे नोर आिब गेलिन। \nहम जखन बारह-तेरह बरखक रही, तखने हमर माय परलोक चिल गेलीह। हम एसगर भ’ गेलहुँ। \nबरखाक िदन छलैक। कतेको िदनसँ लगातार बरखा होइत छलैक। नदीक बािढ़क पािन गाम धिर पहुँिच गेल \nछलैक। गामक केळबाय (एक İथानीय देवी) क मंिदरक चारू  िदस बािढ़क पािन आिब गेल छलैक। ओिह \nबािढ़मे गामक पाँच टा घर िगर गेल छलैक। माल-जाल आ ओकर गोहाल सभटा ओिह बािढ़मे भािस गेल \nछलैक। \nहमर घर सीमानसँ बाहर पहाड़ीक कोनमे थोड़े ऊँच पर छल। बािढ़सँ घरकेँ कोनो हािन निह भेल छलैक। \nमुदा बरोबिर होम’ वला बरखा आ बसातक कारणेँ हमर घर ओिहिदन िगर गेल छल। घरक एक – दूटा \nकोरो – बþी करर् – करर् केर आवाजक संग टूिटकए िगर गेल। हम सूतल छलहुँ तखनिह ओ हमरा पर \nिगरल। हम आ हमर माय दुनू गोटे मिर जेतहुँ। हमर माय हमरा बचाबए अएलीह जकरा कारणेँ हुनका बहुत \nचोट लािग गेलिन। हुनका माथ पर बाँसक कोरो टूिट कए िगर गेल रहैक। ओ बेहोश भ’ गेलीह। हम \nहुनका मुँह पर पािनक िछंटा देिलयिन तखने हुनका होश अएलिन। हम बाँिच गेलहुँ आ हमरा बेसी चोट निह \nलागल ई जािन ओ बहुत हिषर्त भेलीह। बादमे ओ हमरा गोद ल’ कए बहुत कानलीह। जखन ओ हमरा गर \nलगौने छलीह तखने हमरा हुनकर िनकलल खून लागल। देखलहुँ तँ हुनका माथसँ खून बहराइत छलिन।  \nहुनक माथ शीशा जकाँ टूिट गेल रहिन। ई देिख हम जोर सँ िचकरलहुँ। माय हमरा चुप रहबाक लेल \nकहलिथ। हमर िचकरब सुिन कए एिह बरखामे िकओ आबए बला निह रहिथ। मायक कहलाक अनुसार हम \nलजौनीक पातकेँ खूब नीक जकाँ पीिस कए हुनका माथ पर लगा देिलयिन। बादमे हुनक खून बहब बž \nभ’ गेलिन। हुनका िहललो –डोललो निह जा रहल छलिन आ ओ एĸिह करोट पड़ल रहलीह। \nघरक बचलका भागमे हम सॲगर लगौलहुँ। बसातो बिह रहल छलैक आ बरखा सेहो भ’रहल छलैक। \nबसातक संगिह रूिक  – रूिक  कए होमए बला बरखाक कारणेँ घरक बचलका िहİसा सेहो उजड़ल जा रहल \nछलैक। उजड़ल कोरो बþीसँ पािन भीतर आिब रहल छलैक। घरमे कनेको सूखल जगह निह छलैक। \nमायकेँ बहुत चोट लागल छलिन एिहलेल ओ दरदसँ कुहरैत छलीह आ बीच – बीचमे अपन पयर िहलबैत \nछलीह। दीप लेिस हम हुनका िसरहौन लग बैिस रहलहुँ। बसातक झॲकक कारणेँ दीप बेर – बेर बुता \nजाइत छल जकरा हम पुनः लेसैत रही। तुफान ओ बरखा आओरो तीवर् भ’ गेलैक। हम पािन गरम क’ कए  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nमायकेँ िपयौलहुँ। देहक चोट आ घावक कारणेँ ओ भिर राित कुहरैत रहलीह। राित भीजलाक बाद हुनका \nबोखार आिब गेलिन जे बिढ़ते गेलिन। भोर होइतिहं दादीकेँ संग ल’ कए हमरा डागदरकेँ बजएबाक अिछ, से \nहम सोचलहुँ। मुदा राित तँ कटते निह छलैक। \nदोसर िदन भोरिहं-भोर गोिवĠदक दादी डागदरकेँ ल’ कए आिब गेलाह। डागदर सुइया द’कए िकछु दबाई सेहो \nदेलकैक मुदा तािहसँ कोनो लाभ निह भेलैक। \nओ बीच-बीचमे आँिख खोलैत छलीह। हुनक देह उĔजर भ’ गेल छलिन आ आँिख अंदर िदस घंसल जा \nरहल छलिन। हुनक हाथ – पयर काँपैत छलिन। ओ हमरा अपना लग बैसबाक इशारा कएलिन। ओ हमरा \nिकछु कहए चाहैत छलीह से हमरा बुझाएल मुदा ओ िकछु बािज निह सकलीह। \nओिह िदन हुनक बोखार बहुत बिढ़ गेलिन। हुनक आँिख बž होम’ लागलिन। बोखारसँ ओ काँपए लागलीह। \nबादमे हुनका गरासँ घरर् – घरर् केर आवाज शुरू  भेलिन आ ओ जतए सूतल छलीह ओतए िकछुए क्षणमे सभ \nिकछु शांत भ’ गेलैक। ओ हमरा छोिड़कए चिल गेलीह। हमरा अनाथ क’ कए चिल गेलीह ओ। \nदादी एसगरे आिब कए हुनक अंितम संİकारक तैयारी कएलक। शेलपें मे रहयवला हमर मामा धिर खबिर \nभेजबाक लेल हमरा िकओ निह भेटल। बरखा जोरसँ होइत रहैक। गाममे आएल बािढ़क पािन एखन धिर \nनिह कम भेल छलैक। Įमशान घाट पर दादी एसगरे हुनकर िचता पर लकड़ी राखैत जाइत छल आ हम \nहुनक संग दैत रिहयिन। हमरा मायक अंितम संİकारक लेल दादीक अलावे आर िकओ निह आयल रहय। \nसाँझ भ’ गलैक तखन जा कए िचता तैयार भेलैक। हम मायक लहास िचता पर रािख देलहुँ आ मुखािग्न \nद’ दलहुँ। मुदा िचताकेँ आिग निह सुनगा रहल छलैक। एक तँ  भीजल लकड़ी आ उपरसँ बरखा। दादी \nबƂड Ćयास कएलक मुदा बसातक झॲक आ बरखाक कारणेँ आिगक धधरो निह उिठ सकलैक। आधा राित \nबीित गेल रहैक हम दूइए गोटे Įमशान भूिममे रही। िचताकेँ आिग लगएबाक Ćयास करैत – करैत दादी \nथािक गेल। \nजखन कोनहुँ उपाय निह चललैक तखन चुपचाप काज करए वला दादी िकछु समयक लेल ठाढ भेल आ \nबाजल – बाउ अहाँक हाथेँ तँ मायक िचताकेँ आिग निह लािग रहल अिछ। आब की करबैक? आब िकछुओ \nक’ कए एिह लहासकेँ मािटए मे गािड़ देबाक अिछ। \nएतबा किह ओ कोदािरसँ धरती खोदब शुरू  क’ देलक। हुनकर बात सुिनकए हमरा लागल – हँ, हम \nभाग्यहीन पाखलो छी। पाखलोक वंशक छी एिहलेल हमरा हाथेँ मायक िचताकेँ आिग निह लािग रहल छैक। \nहमरा पाखलो निह हेबाक चाही। ई पाखलोपन हमरा मोनकेँ कटोिट रहल छल। पाखलोपन केर अनुभूित \nहमरासँ असō भ’ रहल छल। \nएक लोकक लंबाईक जोगर एकटा खदहा खोदल गेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nमािट देबासँ पूवर् अपन मायकेँ अंितम बेर Ćणाम क’ िलअ ! दादीक टोकलाक बाद हमरा होश आएल आ हम \nअपन दुनू हाथ उठा मायकेँ अंितम Ćणाम केिलयिन। \nिकछुए िदनक पĀात् हम पाखलोसँ खलासी बिन गेलहुँ। जािह कारųत (पुतर्गाली बस) पर दादी Ƒाइवर छल \nओिह बस पर ओ हमरा खलासी रािख लेलक। याÿी सभक समान बस पर चढाएब – उतारब यैह सभ \nकाज हमरा करए पड़ैत छल। बजारक िदनतँ बसमे बहुत बेसी भीड़ भ’ जाइत छलैक। बसक अंदर ठूसल \nयाÿी तँ उपर केराक घौर, कटहर,अनानास आिद लादल रहैत छल। उतार आ चढ़ाव पर तँ बस हकमैत –\n हकमैत चढ़ैत– उतरैत छल। जाधिर हम ओिह बस केर खलासी रहलहुँ ताधिर ओिह बसकेँ िकछुओ हािन \nनिह भेलैक। हम एĸहुँ टा िƏप चूकए निह देिलऐक। बस मािलक केर भाय याÿी सभसँ पाइ लैत छलैक। \nओ बहुत ओकािद मे घूमैत छल मुदा राित होइतिहं ओकर ओकािद खतम भ’ जाइत छलैक। घर पहुँचलाक \nबादे ओ पावलूक ओतए जा कए बहुत दारू  पीिब लैत छल। ओ हमरा एक िदन दारू  आनबाक लेल \nकहलक। हम ओकरा दारू  आिनकए द’ देिलऐक, तखनिह दादी हमरा देिख लेलक आ बहुत डाँटलक। आब \nफेर किहयो ओकरा लेल दारू  लएबाक लेल निह जाएब एहन किह ओ हमरा गामक देवी केळबाय केर \nिकिरया द’ देलक। हमर एकटा आर İमृित अिछ – हम आ गैरेजक लाडू िमİÿी बस धोबाक लेल ओिह \nनाला पर गेल छलहुँ। बस धोएब शुरू  क’देलहुँ। गाड़ीक िपतिरया चदराकेँ इमली घिस – घिसकए साफ \nकेलहुँ। दुनू गोटे पािनसँ भीज गेल रही। सॱसे देह जाड़सँ कँपैत छल, एिहलेल लाडू बीड़ी सुनगा कए मुँहमे \nलगौलक आ गाड़ी धोबए लागल। अपन एकटा बीड़ी ओ हमरो देलक। हमहूँ ओकरा सुनगा कए पीबए \nलागलहुँ। एतबिहमे दादी ओतए पहुँच गेल हमरा बीड़ी पीबैत देिख लेलक। ओ हमरा पर बहुत गोİसा \nकएलक आ हमरा एक झापड़ मािर देलक। हम ओकर पयर पकड़लहुँ, माफी माँगलहुँ मुदा ओकर गोİसा \nकम निह भेलैक। जँ अहाँ फेर किहयो बीड़ी पीलहुँ तँ अहाँकेँ अपन मायक िकिरया, ओ हमरा मायक \nिकिरया द’ देलक। \nहम जिहयासँ खलासी बनलहुँ तिहयेसँ दादीक ओिहठाम रहय लागलहुँ। हम आ गोिवĠद दुनू भाइ बिन गेलहुँ। \nगोिवĠद हमरासँ बेसी तेज आ बुिधयार छल। ओ ओतबिह तĜवज्ञानी ओ भावुक सेहो छल। जिहयासँ हमर \nमाय हमरा छोिड़ कए चिल गेलीह तिहयासँ हम कािनतिहं रहलहुँ अिछ। तखन हमरासँ छोट रिहतहुँ ओ हमरा \nसमझबैत रहैत छल। ओ कहैत छल – अहाँकेँ पता अिछ िक निह, हमर गाय तामूओ केँ जखन Ćसव भेल \nरहैक तकर ठीक चािरए मासक बाद ओ मिर गेल छलीह मुदा तकर बाछाकेँ तिहया के देखने \nछलैक? देिखयौक ! आइ वैह बाछा बरद भ’ गेल छैक। पाखĪया...यौ पाखĪया अहाँ कानू निह, निह तँ \nहमरहुँ कना जाएत। हमर बुिढ़या दादी पिछले साल भगमानक घर चिल गेलीह। ओ कहैत छलीह – जनम \nलेबए बला Ćाणीकेँ तेँ मरबाक छैहे एकरा लेल लोककेँ दुखी निह हेबाक चाही। ई सुिन हम बादमे अपन \nकानब बž करैत छलहुँ। हम ओकर भाषण सुनैत छलहुँ। ओ कोनहुँ तĜवज्ञानीक सदृश बिजतिहं जा रहल \nछल। \nमनुक्ख अपन जनमक संगिह अपन मृĜयु सेहो संग अनने अिछ। जनम होइतिहं ओ नेना रहैत अिछ। नेनासँ \nओ जुआन होइत अिछ। जुआनीसँ बुढ़ापा आ फेर जनमसँ आिखरी वा अंितम अवİथामे मनुक्खकेँ मृĜयु भेतैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nअिछ। जीवन – मरणक एिह अवİथासँ सभ Ćाणीकेँ गुजरिहं पड़ैत छैक। जतय – जतय Ćाणी छैक \nओतए – ओतए मृĜयु पसरल छैक। धरती हो, पािन हो वा अकाश, कोनहुँ जगह कोनहुँ समय पर मृĜयु \nहोइतिहं छैक। \nहम ओकरासँ पूछलहुँ – अहाँ ई सब कत’ िसखलहुँ? ई सब अहाँ पोथीमे पढ़ने छी की?ओ बाजल – हमरा \nई सब िवणे आजी (दादी) बतबैत छलीह। हुनकर İमरण अिबतिहं ओकरा आँिखमे नोर आिब गेलैक आर \nहमरा समक्ष हमरा छोिड़कए चिल गेल हमर मायक मूितर् ठाढ़ भ’ गेल। रामायण, महाभारत आर आन कथा \nसभ सुनबएवाली, हमरा कांजी (मरिगĪला) खोआ कए पैघ करएवाली, हम बाँिच गेलहुँ एिहलेल हमरा छातीसँ \nलगाबए वाली हमर माए, हमर आँिख देखने अिछ हुनक मृĜयु......आ हुनक लहास,हमरा एिहसभ बातक İमरण \nभ’ गेल। आँिखमे आएल नोर पोिछ हम मोनिहं – मोन हुनका Ćणाम केलहुँ। \n  \nƅमशः \n  \n  \n  \n  \nāी तुकाराम रामा शेट (जĠम 1952) कॲकणी भाषामे ‘एक जुवो िजएता’—नाटक, ‘पयŭवरण गीतम’, ‘धतŸरेचो \nİपशर्’—लघु कथा, ‘मनमळब’—काĭय संƇह केर रचनाक संगिह कैकटा पुİतकक अनुवाद,संपादन आ Ćकाशनक \nकाज कए Ćितिơत सािहĜयकारक रूपमे  ख्याित अिजर्त कएने छिथ। Ćİतुत कॲकणी उपĠयास—‘पाखलो’ पर \nिहनका वषर् 1978 मे ‘गोवा कला अकादमी सािहिĜयक पुरİकार’ भेिट चुकल छिन। \n  \nडॉ शंभु कुमार िसंह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nजĠम: 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक \nिशक्षा, गामिहसँ,आइ.ए., बी.ए. (मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली (İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर \nिवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। BET [िबहार पाÿता परीक्षा (NET क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, \n1995] “मैिथली नाटकक सामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर् 2008, ितलका माँ. \nभा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। मैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता,कथा, िनबंध आिद \nसमय-समय पर Ćकािशत। वतर्मानमे शैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय \nभाषा संİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nसेबी फनŮडीस \n  \n  ƅमशः  \nबालानां कृते- \n1.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) आ 2.कĪपना शरण: देवीजी \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿकामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: \n(नीचाँक काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nनताशा \nतइस िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nनताशा:चौबीस\n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nकĪपना शरण:देवीजी: \nपाबिनक महĜ व \n      गणेश पूजा सऽ िहĠदु सबहक पाबिनक मौसस Ćारंभ भऽ चुकल छल। एक पर एक पूजा आबै वला छल \nआ तािह िहसाबे िवńालय सेहो बĠद होयत रहत।तािह सऽ गुरू  आ चेला दुनु के परेशानी छल।देवीजी अपन \nिवńाथŰ सऽ अिह पर बात करैत रहैथ। ओ बच्चा सबके पढ़ाइ के लय निहं तोड़ै लेल कहलिखन। तािह \nपर बच्चा सबलग पाबिनक महĜ व पर बात उठल। \n      देवीजी बच्चा सबकेँ पाबैन सबहक महĜ व बता रहल छलिखन। देवीजी कहलिखन जे सब धमर्मे पाबैन \nहोयत छै जािह के पाछा िकछु धािमर्क माĠयता रहै छै।चाँद़ तारा़ नक्षÿ आिद के अनुसार िनधŭिरत ितिथ मे \nबेसीतर पवर् िवशेषतः िहĠदु एवम् मुिİलम के पाबैन मनाओल जाएत छै। इसाई धमर्मे अंƇेजी ितिथ के महĜ व \nछै। पाबैन मनाबैके ितिथ के अितिरक् त ओिह के मनाबैके िविध सेहो िवशेषतः िहĠदु धमर्मे  बहुत तकर्संगत \nहोयत छै। िहĠदु धमर् के ĆĜ येक पाबैन के िनयम तेहेन छै जे ओिह पर शोध कायर् कैल जा सकैत छै। \n      अिह के अितिरक् त मनोवैज्ञािनक कारण सऽ सेहो पाबैन मनौनाइ जीवन के एकरसता हटाबै लेल बहुत \nमहĜ वपूणर् छै। घरके साफ कऽ सजेनाइ नब कपड़ा पहिननाइ ईĂर के अराधना केनाइ िविवध पकवान खेनाइ \nएक दोसर के उपहार देनाइ अिह सब सऽ पाबैन के िवशेषता पिरलिक्षत होयत छै। िकछु पाबैन ईĂरावतार \nके देहावसान अथŭत् पृĝवी सऽ िवलोप हुअ पर मनाओल जायत छै जे िक खुशी मनाबै लेल निहं बिĪक \nअपन अवतार सऽ दूरी बिनकऽ शोक ĭयक् त करैलेल होयत छै। \n      िहĠदु एवम् मुसलमान पाबिनमे वर्तक बहुत महĜ व छै। िहĠदु मे तऽ िविभž देवी देवताक अराधनामे वर्त \nकरैके अलग अलग माĠयता छै। मुसलमान सबमे सबसऽ पैघ वर्त होयत छै रमजानक। जािहमे मिहना भिर \nलोक सब िदनभिर भूखल Ģ यासल रहैत छैथ आ सूयŭİतक बाद सऽ सूयŸदय के पिहने तक मे खाना पीना \nकरैत छैथ। जेना मैिथल िहĠदु सब मे ओठगन खायल जायत छै तिहना रमज़ान मे सूयŸदय के पिहने सेहर \n(भोर) मे खाना खायल जायत छै जकरा सब सेहरी कहैत छै। तकर बाद िदन भिर िनजर्ला उपवास। \nधािमर्क मुसलमान सबके माĠयता छैन जे ई मिहना पूणर्तः ईĂरक Ćित अपन āŀा अिभĭयिक् त करैके समय \nहोयत छै। अिह मिहना भिर सब पूणर् संयम सऽ सब तरहक नशा आिद सऽ दूर रहैत ईĂरक नाम अिपर्त  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nकरै छिथ। अिह के िनयम बहुत किठन छै तािह कारण सऽ बच्चा़ गभर्वती मिहला़ रोगी तथा याÿा करैत \nलोक सबके ई माफ कैल गेल छै। अिह सबके अĠतमे ईद मनाओल जायत अिछ। \n      देवी जी अपन वक् तĭय बĠद करैत कहलिखन जे िमिथलांचल मे आिथर्क रूपसऽ  उच्चवगर् तऽ निहं लेिकन \nिनĵवगर् के कमर्चारी İतर पर िमिथलाभाषी मुसलमानो बहुलता मे उपिİथत छिथ। \n  \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ \nपाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी। \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवा फोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, Mithilakshara or \nPhonetic-Roman.) \nOutput: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, Mithilakshara and \nPhonetic-Roman/ Roman.) \nइंिग्लश-मैिथली-कोष / मैिथली-इंिग्लश-कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदानई-मेल \nŅारा ggajendra@videha.com पर पठाऊ। \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. \nसवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary. \n १.मैिथलीक नूतन वैज्ञािनक कोश आ २.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा \nबनाओल मानक शैली \n  \n१.मैिथलीक नूतन वैज्ञािनक कोश (वाक्य-Ćयोग सिहत)-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद \nझा। \nचरम; cərəmə; चरम; अंितम; əⁿtӁimə; अंितम; Last, final; adj  राजाक अĜयाचार चरम पर पहुँिच गेल अिछ।; adj \nrɑːɟɑːkə ətӁjɑːcɑːrə cərəmə pərə pəɦuⁿci geːlə əcʰi।; adj राजाक अĜयाचार चरम पर पहुँिच गेल अिछ। \nचरण; cərəɳə; चरण; पएर, डेग, Ćƅम, पńक पाँित; pəeːrə, ɖeːgə, pr əkrəmə, p ədӁjəkə p ɑːⁿtӁi; पएर,डेग, Ćƅम, पńक \nपाँित; foot, leg, stage, line of verse; n  चरण रज धोिब पीबू िहनक पएर; n cərəɳə rəɟə dӁʰoːbi piːbuː \nɦinəkə pəeːrə; n चरण रज धोिब पीबू िहनक पएर \nशरण; ɕərəɳə; शरण; आāय; ɑːɕrəjə; आāय; shelter, refuge; adj अित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलहुँ जािन॥; adj ətӁi \ndӁəjɑːlu suːni əɦɑːⁿkə ɕərəɳə əjələɦuⁿ ɟɑːni॥; adjअित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलहुँ जािन॥ \nशरě य; ɕərəɳjə; शरण्य; आāय देबा योग् य; ɑːɕrəjə d Ӂeːbɑː jo ːgjə; आāय देबा योग्य; Fit for support; \nadj; adj; adj  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \nशरě यु; ɕərəɳju; शरण्यु; रक्षक,मेघ, िबहािर; rəkʂəkə,meːgʰə, bi ɦɑːri; रक्षक,मेघ, िबहािर; protector, cloud, wind; \nn; n; n \nचरपट; cərəpəʈə; चरपट; दुį ट; dӁuʂʈə; दुष्ट; mischievous; adj; adj; adj \nचरफर; cərəpʰərə; चरफर; ऊजŭयुक्त, चलबा-िफरबामे पटु, चतुर; uːrɟɑːjuktӁə, c ələbɑː-pʰirəbɑːmeː p əʈu, \ncətӁurə; ऊजŭयुक्त, चलबा-िफरबामे पटु, चतुर; energetic, prompt, clever; adj; adj; adj \nचरसा; cərəsɑː; चरसा; चाम, खाल; cɑːmə, k ʰɑːlə; चाम, खाल; leather, hide; n  नेताजीक हाथ थरथरा गेलिन मुदा \nमुँह चालू “मुँह सĦहािर क’ बाज मौगी नइँ त’ चरसा घीिच लेबौ ।; n neːtӁɑːɟiːkə ɦɑːtӁʰə tӁʰərətӁʰərɑː geːləni \nmudӁɑː mu ⁿɦə c ɑːluː “mu ⁿɦə s əmɦɑːri k ə’ b ɑːɟə ma ːugiː n əiⁿ t Ӂə’ c ərəsɑː g ʰiːci \nleːbaːu ।; n नेताजीक हाथ थरथरा गेलिन मुदा मुँह चालू “मुँह सĦहािर क’बाज मौगी नइँ त’ चरसा घीिच लेबौ । \nचरस; cərəsə; चरस; गाजाक रस जकर धूमपान कएल जाइत अिछ; gɑːɟɑːkə rəsə ɟəkərə dӁʰuːməpɑːnə kəeːlə \nɟɑːitӁə əcʰi; गाजाक रस जकर धूमपान कएल जाइत अिछ; a type of smoking, hashish; n; n; n \nचराँत; cərəॉⁿtӁə; चराँत; चरबाक हेतु सुरिक्षत परती; cərəbɑːkə ɦeːtӁu sur əkʂitӁə p ərətӁiː; चरबाक हेतु सुरिक्षत परती; \nland for grazing; n; n; n \nचरी; cəriː; चरी; चरबा जोग घास; cərəbɑː ɟoːgə gʰɑːsə; चरबा जोग घास; vegetation required for grazing; \nn; n; n \nशरीर; ɕəriːrə; शरीर; देह; dӁeːɦə; देह; body; adj कतय छिĠह हुनकर मृत शरीर।; adj kətӁəjə cʰənɦi ɦunəkərə mɹӀtӁə \nɕəriːrə।; adj कतय छिĠह हुनकर मृत शरीर। \nचिरबिघआ; cəribəgʰiɑː; चिरबिघआ; चािर रİसीसँ घोरल खाट; cɑːri rəssiːsⁿ gʰoːrələ kʰɑːʈə; चािर रİसीसँ घोरल \nखाट; cot netted with four fold string; adj; adj; adj \nचिरį णु; cəriʂɳu; चिरष्णु; गितशील, कमर्ठ; gətӁiɕiːlə, kərməʈʰə; गितशील, कमर्ठ; Moveable, active; adj;adj; adj \nचिरत; cəritӁə; चिरत; जीवनी, आचरण; ɟiːvəniː, ɑːcərəɳə; जीवनी, आचरण; biography, behaviour; adj निह, कतहु फेर \nसँ िÿया चिरत देखाओत त ने ई...।; adj nəɦi, kətӁəɦu pʰeːrə sⁿ tӁrijɑː cəritӁə dӁeːkʰɑːoːtӁə tӁə neː \niː...।; adj निह, कतहु फेर सँ िÿया चिरत देखाओत त ने ई...। \nचिरÿ; cəritӁrə; चिरÿ; चािल, चयŭ, वैिशį ƀय; cɑːli, c ərjɑː, va ːiɕiʂʈjə; चािल, चयŭ, वैिशष्ƀय; character, conduct, \ndisposition; n  Əेजेडीमे कथानक केर संग चिरÿ-िचÿण, पद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय िवधान आ गीत रहैत अिछ।; n \nʈreːɟeːɖiːmeː k ətӁʰɑːnəkə ke ːrə s ⁿgə c əritӁrə-citӁrəɳə, p ədӁə-rəcənɑː, vic ɑːrə t ӁətӁvə, d ӁɹӀɕjə \nvidӁʰɑːnə ɑː giːtӁə rəɦaːitӁə əcʰi।; n Əेजेडीमे कथानक केर संग चिरÿ-िचÿण, पद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय िवधान \nआ गीत रहैत अिछ। \nचयŭ; cərjɑː; चयŭ; करनी, चािल, आचरण, अनुसरणीय पŀित; kərəniː, c ɑːli, ɑːcərəɳə, ənusərəɳiːjə \npədӁdӁʰətӁi; करनी, चािल, आचरण, अनुसरणीय पŀित; deed, conduct, routine; n  पĽीकारजीक दैिनक चयŭ कलम ओ \nखुरपीक संग सĦपž होइत छलिĠह।; n pəɲɟiːkɑːrəɟiːkə dӁaːinikə cərjɑː kələmə oː kʰurəpiːkə sⁿgə \nsəmpənnə ɦoːitӁə cʰələnɦi।; n पĽीकारजीक दैिनक चयŭ कलम ओ खुरपीक संग सĦपž होइत छलिĠह। \nशकर्रा; ɕərkərɑː; शकर्रा; शक् कर, िचžी, साँकड़, खाँड़; ɕəkkərə, cinni ː, s ɑːⁿkəɽə, \nkʰɑːⁿɽə; शक्कर,िचžी, साँकड़, खाँड़; Sugar; n  पĖचामृत- दही, दूध, घृत, मधु, शकर्रा; n p əɲcɑːmɹӀtӁə- d Ӂəɦiː, \ndӁuːdӁʰə, gʰɹӀtӁə, mədӁʰu, ɕərkərɑː; n पĖचामृत- दही, दूध, घृत, मधु, शकर्रा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nशमŭ; ɕərmɑː; शमŭ; शमर्न, ƙाहाणक एक उपनाम; ɕərmənə, br ɑːɦɑːɳəkə e ːkə up ənɑːmə; शमर्न,ƙाहाणक एक \nउपनाम; a surname of Brahmins; n; n; n \nचमर्; cərmə–mənə; चमर्; चमड़ी, खाल; cəməɖə़ी, k ʰɑːlə; चमड़ी, खाल; Skin, hide, leather; n  एिह गपक चचŭ अिछ, जे \nआयर् चमर् वİÿ पिहरैत छलाह; n e ːɦi g əpəkə c ərcɑː əcʰi, ɟeː ɑːrjə c ərmə v əstӁrə p əɦiraːitӁə \ncʰəlɑːɦə; n एिह गपक चचŭ अिछ, जे आयर् चमर् वİÿ पिहरैत छलाह \nचमर्कार; cərmərə , c ərmɑːrə , c ərməkɑːrə; चमर्कार; चमराक समान बनबएबला; cəmərɑːkə s əmɑːnə \nbənəbəeːbəlɑː; चमराक समान बनबएबला; shoemaker, cobbler; n  एक चमर्कार आओल आ', राजाकेँ फिरछाय \nबुझाओल।; n e ːkə c ərməkɑːrə ɑːoːlə ɑː', r ɑːɟɑːkeːⁿ p ʰəricʰɑːjə \nbuɟʰɑːoːlə।; n एक चमर्कार आओल आ', राजाकेँ फिरछाय बुझाओल। \nचपर्टी; cərpəʈiː; चपर्टी; सोहारी; soːɦɑːriː; सोहारी; Thin loaf; n; n; n \nचरर्; cərrə; चरर्; वİÿ फटबाक ğ विन; vəstӁrə p ʰəʈəbɑːkə d Ӂʰvəni; वİÿ फटबाक ध्विन; sound of tearing cloth; \nnछोटगर-सन गेट, जािहपर İपƠ रूपसँ  ƙेगेĠजा िवला िलखल छलैक, अपन कĤजा पर झुलल चरर्-चरर् केर आवाज \nभेलैक; ncʰoːʈəgərə-sənə ge ːʈə, ɟɑːɦipərə sp əʂʈə ru ːpəsⁿ bre ːgeːnɟɑː vil ɑː lik ʰələ \ncʰəlaːikə, əpənə k əbɟɑː p ərə ɟʰulələ c ərrə-cərrə ke ːrə ɑːvɑːɟə b ʰeːlaːikə; nछोटगर-सन \nगेट, जािहपर İपƠ रूपसँ  ƙेगेĠजा िवला िलखल छलैक, अपन कĤजा पर झुलल चरर्-चरर् केर आवाज भेलैक \nचरुआ; cəruːɑː; चरुआ; पीनी रखबाक बासन; piːniː r əkʰəbɑːkə b ɑːsənə; पीनी रखबाक बासन; a pot for \nkeeping processed tobacco; n; n; n \nचरुभर; cəruːbʰərə; चरुभर; दानासँ भरल धानक सीस; dӁɑːnɑːsⁿ b ʰərələ d Ӂʰɑːnəkə si ːsə; दानासँभरल धानक \nसीस; paddy sheath full of corn; adj; adj; adj \nचरुĻा; cəruːɖə़्gɑː; चरुĻा; चतुरĻ, शतरंज; cətӁurəŋgə, ɕətӁərⁿɟə; चतुरĻ, शतरंज; chess; n; n;n \nचवर्ण; cərvəɳə; चवर्ण; िचबाएब; cibɑːeːbə; िचबाएब; chewing; adj; adj; adj \nचसचरा; cəsəcərɑː; चसचरा; चोरा कए आनक फिसल चरओिनहार; coːrɑː k əeː ɑːnəkə p ʰəsilə \ncərəoːniɦɑːrə; चोरा कए आनक फिसल चरओिनहार; one who let one's cattle to graze other's crop; \nadj; adj; adj \nशİय; ɕəsəjə; शİय; Ćशंसनीय; prəɕⁿsəniːjə; Ćशंसनीय; admirable; adj; adj; adj \nशİय; ɕəsəjəmə; शİय; अनाज; ənɑːɟə; अनाज; Corn, grain; n; n; n \nचसकाएब; cəsəkɑːeːbə; चसकाएब; पिरकाएब; pərikɑːeːbə; पिरकाएब; embolden, tempt; v.i.; v.i.; v.i. \nचषक; cəʂəkə , c əʂəkəmə; चषक; कप, मिदरा पाÿ; kəpə, m ədӁirɑː p ɑːtӁrə; कप, मिदरा पाÿ; A cup, the pot for \ndrinking wine; n; n; n \nचसकब; cəsəkəbə; चसकब; पिरकब; pərikəbə; पिरकब; addicted, tempted; v.i.; v.i.; v.i. \nचसमा; cəsəmɑː; चसमा; दृिƠवधर्क सीसा; dӁɹӀʂʈivərdӁʰəkə si ːsɑː; दृिƠवधर्क सीसा; spectacle; n देबलरैना फुलपेĠट \nपेिĠह कऽ, चसमा पेिĠह कऽ बाबू-भैया नािहत जे िरक्शापर बैिठकऽ िरक्सा चलबइ हइ तऽ िसनेमाके गोिबना माउत कऽर \nहइ।; ndӁeːbələraːinɑː p ʰuləpeːnʈə pe ːnɦi k əऽ, c əsəmɑː pe ːnɦi k əऽ bɑːbuː-bʰaːijɑː \nnɑːɦitӁə ɟeː rikɕɑːpərə baːiʈʰikəऽ riksɑː cələbəi ɦəi tӁəऽ sineːmɑːkeː goːbinɑː mɑːutӁə \nkəऽrə ɦəi।; nदेबलरैना फुलपेĠट पेिĠह कऽ, चसमा पेिĠह कऽ बाबू-भैया नािहत जे िरक्शापर बैिठकऽ िरक्सा चलबइ हइ तऽ \nिसनेमाके गोिबना माउत कऽर हइ। \nचसमिदल; cəsəmədӁilə; चसमिदल; ĆĜ यक्ष Ɩį टा; prətӁjəkʂə dӁrəʂʈɑː; Ćत्यक्ष Ɩष्टा; eye-witness; n;n; n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nचसना; cəsənɑː; चसना; इनार कोड़बामे मािट उघबाक बासन; inɑːrə ko ːɖə़bɑːmeː m ɑːʈi ug ʰəbɑːkə \nbɑːsənə; इनार कोड़बामे मािट उघबाक बासन; pan used for carrying soil coming out while digging \nwell; n; n; n \nशİत; ɕəsətӁə; शİत; Ćशंसनीय; prəɕⁿsəniːjə; Ćशंसनीय; admirable, praiseworthy; adj; adj; adj \nशİÿ; ɕəsətӁrə; शİÿ; हिथआर, आयुध; ɦətӁʰiɑːrə, ɑːjudӁʰə; हिथआर, आयुध; weapon, arms; n तावत शİÿ सेहो तािह \nŅारे राखल अिछ, Ćसž भए इĠƖ अपन असल रूप  धरल।; ntӁɑːvətӁə ɕəstӁrə se ːɦoː t Ӂɑːɦi d Ӂvɑːreː \nrɑːkʰələ əcʰi, prəsənnə bʰəeː indӁrə əpənə əsələ ruːpə dӁʰərələ।; nतावत शİÿ सेहो तािह Ņारे राखल \nअिछ, Ćसž भए इĠƖ अपन असल रूप  धरल। \nशताĤ दी; ɕətӁɑːbdӁiː; शताब्दी; सए वषर्क खě ड; səeː v ərʂəkə k ʰəɳɖə; सए वषर्क खण्ड; century, centenary; \nnएिह मूितर्क रचनाकाल तेरहम चौदहम शताĤदी आंकल गेल अिछ।; neːɦi muːrtӁikə rəcənɑːkɑːlə tӁeːrəɦəmə \ncaːudӁəɦəmə ɕətӁɑːbdӁiː ɑːⁿkələ ge ːlə əcʰi।; nएिह मूितर्क रचनाकाल तेरहम चौदहम शताĤदी आंकल गेल \nअिछ। \nचटाएब; cəʈɑːeːvə; चटाएब; चटबाएब; cəʈəbɑːeːbə; चटबाएब; get someone lick; v दही-चीनी चटाएब;vdӁəɦiː-\nciːniː cəʈɑːeːbə; vदही-चीनी चटाएब \nचटाइ; cəʈɑːi; चटाइ; खड़क पिटआ; kʰəɖə़kə pəʈiɑː; खड़क पिटआ; straw-mat; n दलान पर चटाइ ओछा देल गेल रहै \n।; ndӁəlɑːnə pərə cəʈɑːi oːcʰɑː dӁeːlə geːlə rəɦaːi ।; nदलान पर चटाइ ओछा देल गेल रहै । \nचटकाएब; cəʈɑːkɑːeːbə; चटकाएब; डराएब, धमकी देब; ɖərɑːeːbə, d Ӂʰəməkiː d Ӂeːbə; डराएब, धमकी देब; \nthreaten; vt; vt; vt \nचटाक; cəʈɑːkə; चटाक; टकरएबाक ğ विन; ʈəkərəeːbɑːkə d Ӂʰvəni; टकरएबाक ध्विन; smacking sound; \nadvचटाक!...मनसा उिठकए एक चाट देलकै।; advcəʈɑːkə!...mənəsɑː u ʈʰikəeː e ːkə c ɑːʈə \ndӁeːləkaːi।; advचटाक!...मनसा उिठकए एक चाट देलकै। \nचटान; cəʈɑːnə; चटान; िशला; ɕilɑː; िशला; rock; n; n; n \nशतावधानी; ɕətӁɑːvədӁʰɑːniː; शतावधानी; अłुत İमरण शिक्तबला; ədӁbʰutӁə sm ərəɳə ɕəktӁibəlɑː; अłुत İमरण \nशिक्तबला; having miraculous power of memory; adj; adj; adj \nशतावरी; ɕətӁɑːvəriː; शतावरी; एक वनौषिध; eːkə v ənaːuʂədӁʰi; एक वनौषिध; a herb, Asparagus recemosus; \nn; n; n \nचट; cəʈə; चट; कड़ा वİतु टुटबाक सन ğ विन, तुरत; kəɖə़ा vəstӁu ʈuʈəbɑːkə s ənə d Ӂʰvəni, t ӁurətӁə;कड़ा वİतु टुटबाक \nसन ध्विन, तुरत; crackling sound, promptly; adv  चट दय ठाढ़ भ’ कए। िडिबयाक बाती कखनो चट–चट कऽ कऽ \nचरचराइक तथा बातीक मुँहपर कारी िगरह बिन जाइक ।; adv c əʈə d Ӂəjə ʈʰɑːɖʰə़ bʰə’ k əeː। ɖibijɑːkə \nbɑːtӁiː k əkʰənoː c əʈə–cəʈə k əऽ kəऽ cərəcərɑːikə t ӁətӁʰɑː b ɑːtӁiːkə mu ⁿɦəpərə k ɑːriː gir əɦə \nbəni ɟɑːikə ।; adv चट दय ठाढ़ भ’ कए। िडिबयाक बाती कखनो चट–चट कऽ कऽ चरचराइक तथा बातीक मुँहपर कारी \nिगरह बिन जाइक । \nशत; ɕətӁə; शत; सए; səeː; सए; hundred; n ओना ई सब ठाम शत-Ćितशत सĜये नही भ' सकैय।; noːnɑː i ː s əbə \nʈʰɑːmə ɕətӁə-prətӁiɕətӁə sətӁjeː nəɦiː bʰə' səkaːijə।; nओना ई सब ठाम शत-Ćितशत सĜये नही भ' सकैय। \nचटेनी; cəʈeːniː; चटेनी; पिटआ; pəʈiɑː; पिटआ; sitting mat; n; n; n \nशतिभषा; ɕətӁəbʰiʂɑː; शतिभषा; चौबीसम नक्षÿ; caːubiːsəmə n əkʂətӁrə; चौबीसम नक्षÿ; 24th constellation \nconsisting of 100 stars; n; n; n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nशतचě डी; ɕətӁəcəɳɖiː; शतचण्डी; दुगŭसĢ तशती; dӁurgɑːsəptӁəɕətӁiː; दुगŭसप्तशती; a narrative poem on the life of \nGoddess; n; n; n \nचटचटाएब; cəʈəcəʈɑːeːbə; चटचटाएब; बेर-बेर चाट मारब; beːrə-beːrə c ɑːʈə m ɑːrəbə; बेर-बेर चाट मारब; \nslap repeatedly; v.t.; v.t.; v.t. \nचटचट; cəʈəcəʈə; चटचट; तड़ातड़,तेलाह; tӁəɖə़ाtӁəɖə़,tӁeːlɑːɦə; तड़ातड़,तेलाह; hurriedly and repeatedly, greasy; \nadvनॊर संऽ चटचट गाल। चटचट मारब।; advnəॊrə s ⁿऽ cəʈəcəʈə g ɑːlə।cəʈəcəʈə m ɑːrəbə।; advनॊर संऽ \nचटचट गाल। चटचट मारब। \nशतधा; ɕətӁədӁʰɑː; शतधा; सए Ćकारसँ; səeː prəkɑːrəsⁿ; सए Ćकारसँ; in hundred ways; adv; adv;adv \nशतघ् नी; ɕətӁəgʰniː; शतघ्नी; बंदूक, तोप; bⁿdӁuːkə, tӁoːpə; बंदूक, तोप; a kind of firearm; n; n; n \nचटका; cəʈəkɑː; चटका; बड़ी जेकाँ एक तीमन, चटकन, थापड़; bəɖə़ी ɟeːkɑːⁿ e ːkə t Ӂiːmənə, c əʈəkənə, \ntӁʰɑːpəɖə़; बड़ी जेकाँ एक तीमन, चटकन, थापड़; curry of pulse, slap; n; n; n \nचटका; cəʈəkɑː, cəʈikɑː; चटका; िचड़ै; ciɽaːi; िचड़ै; A hen-sparrow; ; ; \nचटकैती; cəʈəkaːitӁiː; चटकैती; चलाकी, चतुरता; cəlɑːkiː, cətӁurətӁɑː; चलाकी, चतुरता; cleverness; n;n; n \nचटकार; cəʈəkɑːrə; चटकार; İवािदƠ वİतु खएलापर िजƫाक चटुलता; svɑːdӁiʂʈə v əstӁu k ʰəeːlɑːpərə ɟiɦvɑːkə \ncəʈulətӁɑː; İवािदƠ वİतु खएलापर िजƫाक चटुलता; smack, clacking of tongue while relishing some \nspicy dish; nचटकार सँ खाओल; ncəʈəkɑːrə sⁿ kʰɑːoːlə; nचटकार सँ खाओल \nचतकार; cətӁəkɑːrə; चतकार; जनैत रहलोपर िवİमय देखाएब; ɟənaːitӁə r əɦəloːpərə vism əjə d Ӂeːkʰɑːeːbə; जनैत \nरहलोपर िवİमय देखाएब; feigned surprise; adj; adj; adj \nचटकारी; cəʈəkɑːriː; चटकारी; शीƈता; ɕiːgʰrətӁɑː; शीƈता; swiftness; n; n; n \nचटक; cəʈəkə; चटक; पक्षीक िवį ठा, शीƈता, शोभा, चटकलासँ भेल खािध; pəkʂiːkə vi ʂʈʰɑː, ɕiːgʰrətӁɑː, ɕoːbʰɑː, \ncəʈəkəlɑːsⁿ b ʰeːlə k ʰɑːdӁʰi; पक्षीक िवष्ठा, शीƈता, शोभा, चटकलासँ भेल खािध; bird's excrement, \nquickness, splendour, scratch  caused by splitting; adj िनमर्ला जीक चटक-मटक कतए जइतिन? एक िदन \nएकटा योगीक माथपर कौआ चटक कए देलकैक; adjnirməlɑː ɟiːkə c əʈəkə-məʈəkə k ətӁəeː ɟəitӁəni? e ːkə \ndӁinə eːkəʈɑː joːgiːkə mɑːtӁʰəpərə kaːuɑː cəʈəkə kəeː dӁeːləkaːikə; adjिनमर्ला जीक चटक-\nमटक कतए जइतिन? एक िदन एकटा योगीक माथपर कौआ चटक कए देलकैक  \n \n   \n२.नेपाल आ भारतक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n \n \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n(भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ िनधŭिरत) \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \n  \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार शĤदक \nअĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना- \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। जेना- \nअंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह मानैत \nछिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n  \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश,बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश,वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग कएल \nजाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n  \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी,जदु, जम आिद कहल जाएवला शĤदसभकेँ \nƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत,योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n  \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे शĤदक \nआरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n  \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु,तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा आधुिनक \nलेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले,चोņे, आनो आिद। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), षोडशी \n(खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n  \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n  \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन),पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम शĤदसभमे \nई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत अिछ। \n  \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, ताहूिदस \nलेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक अनुसĠधानमे \nएहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। \n-(भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ िनधŭिरत) \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:- \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ। \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक। \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿा पर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६ \n \n \n \nVIDEHA FOR NON-RESIDENT MAITHILS(Festivals of Mithila date-list) \n \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n8.1.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \n8.2. Devil Blessed Us-Shyam darihare (Devil Blessed Us- Maithili story by Shyam \ndarihare, translated by Praveen k Jha ) \n \nDATE-LIST (year- 2009-10) \n \n(१४१७ साल) \n \nMarriage Days: \n \nNov.2009- 19, 22, 23, 27 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \nMay 2010- 28, 30 \n \nJune 2010- 2, 3, 6, 7, 9, 13, 17, 18, 20, 21,23, 24, 25, 27, 28, 30 \n \nJuly 2010- 1, 8, 9, 14 \n \nUpanayana Days: June 2010- 21,22 \n \nDviragaman Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23, 27, 29 \n \nDecember 2009- 2, 4, 6 \n \nFeb 2010- 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25 \n \nMarch 2010- 1, 4, 5 \n \nMundan Din: \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \nNovember 2009- 18, 19, 23 \n \nDecember 2009- 3 \n \nJan 2010- 18, 22 \n \nFeb 2010- 3, 15, 25, 26 \n \nMarch 2010- 3, 5 \n \nJune 2010- 2, 21 \n \nJuly 2010- 1 \n \nFESTIVALS OF MITHILA \n \nMauna Panchami-12 July \n \nMadhushravani-24 July \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nNag Panchami-26 Jul \n \nRaksha Bandhan-5 Aug \n \nKrishnastami-13-14 Aug \n \nKushi Amavasya- 20 August \n \nHartalika Teej- 23 Aug \n \nChauthChandra-23 Aug \n \nKarma Dharma Ekadashi-31 August \n \nIndra Pooja Aarambh- 1 September \n \nAnant Caturdashi- 3 Sep \n \nPitri Paksha begins- 5 Sep \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \nJimootavahan Vrata/ Jitia-11 Sep \n \nMatri Navami- 13 Sep \n \nVishwakarma Pooja-17Sep \n \nKalashsthapan-19 Sep \n \nBelnauti- 24 September \n \nMahastami- 26 Sep \n \nMaha Navami - 27 September \n \nVijaya Dashami- 28 September \n \nKojagara- 3 Oct \n \nDhanteras- 15 Oct \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nChaturdashi-27 Oct \n \nDiyabati/Deepavali/Shyama Pooja-17 Oct \n \nAnnakoota/ Govardhana Pooja-18 Oct \n \nBhratridwitiya/ Chitragupta Pooja-20 Oct \n \nChhathi- -24 Oct \n \nAkshyay Navami- 27 Oct \n \nDevotthan Ekadashi- 29 Oct \n \nKartik Poornima/ Sama Bisarjan- 2 Nov \n \nSomvari Amavasya Vrata-16 Nov \n \nVivaha Panchami- 21 Nov \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nRavi vrat arambh-22  Nov \n \nNavanna Parvana-25 Nov \n \nNaraknivaran chaturdashi-13 Jan \n \nMakara/ Teela Sankranti-14 Jan \n \nBasant Panchami/ Saraswati Pooja- 20 Jan \n \nMahashivaratri-12 Feb \n \nFagua-28 Feb \n \nHoli-1 Mar \n \nRam Navami-24 March \n \nMesha Sankranti-Satuani-14 April \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \nJurishital-15 April \n \nRavi Brat Ant-25 April \n \nAkshaya Tritiya-16 May \n \nJanaki Navami- 22 May \n \nVat Savitri-barasait-12 June \n \nGanga Dashhara-21 June \n \nHari Sayan Ekadashi- 21 Jul \nGuru Poornima-25 Jul \nOriginal poem in Maithili by Gajendra Thakur \nTranslated into English by Lucy Gracy from New York \n \nGajendra Thakur (b. 1971) is the editor of Ma ithili ejournal “Videha” that can be viewed at \nhttp://www.videha.co.in/ . His poem, story, novel, research articles, epic – all in Maithili language \nare lying scattered and is in print in single vo lume by the title “KurukShetram.” He can be \nreached at his email: ggajendra@airtelmail.in \n  \nMandakini Living In The Heaven Came To The Earth Now \nBadrivishal and Kedarnath  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nMeeting of Alaknanda and Mandakini \nTwo of the thundering streams meet \nWho is living in the cloudy house? \nThe cloud that left \nDid not return yet \nBut along the way \nThe cold wind came with earth quake \nAnimals trapped and fell down \nWhose is this snow capped house? \nHeart is shaken to see the stream \nNo ends of the mountain range \nThe slope is so steep and brook is at the ground \nEdges fenced with two mountains \nThis is your beauty! Oh Alaknanda! \nMandakini who lives in the heaven \nIs seen on the earth \nThe thundering bubbly torrent \nThe new vision I am gifted with today \nShowed me the world filled with cold wind. \n \nDevil Blessed Us-Shyam darihare (Devil Blessed Us- Maithili story by Shyam \ndarihare, translated by Praveen k Jha )  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \n(Devil Blessed Us- Maithili story by Sh yam darihare, transl ated by Praveen k \nJha ) \nThe police chief had just left and the Supremo was about to retire for the day \nwhen a guard entered and salu ted. Moving his neck-tied glasses to his eyes, \nthe Supremo asked, 'now what'? \n'Sir, B TV's owner has been waiting outside for long to call on', replied the \nguard politely. \n  \n'I won't see any TV guy right now. Ask him to come later. And with an \nappointment.' Said the supremo climbing stairs of his mansion. \n  \n'Sir, he is not here for an interview, but  for a redressal. His nephew has been \nabducted.' the guard explained. \n  \nSupremo halted his steps. He turned his head, 'abducted? Nephew? How? \nWhen?' \n'He didn't tell me all that', guard said humbly. \n'Alright, have him wait into the outer drawing room. I will be right back'. Saying, \nsupremo went upstairs, immediately ca lled his brother-in-law and asked,'man! \nHow could you kidnap B TV's owner's nephew?' \n  \nSantlal was stunned. Said,'what you sa yin, Monsieur? My team got only a \ndoctor in our custody and Monsieur has already been informed of that. We \nknow nothin 'bout no B TV's owner's ki n. My team don't touch no one without \nmy permission, monsieur. Me sure some other team gotta done that.'  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nSupremo's eyes turned red. Said he,'Only your team has the wherewithal to pull \nthis kind of a job through. No other te am is authorized to lay their hands on \nsuch a figure. Contact B team, C team , D team right away and let me know \nwithin ten minutes who has him. Meanwh ile, I will meet the B TV's owner and \nengage him in conversation.' \nAngrily, supremo inserted three pints of  paan instead of usual two and started \ndownstairs grumbling,'these bastards w ant to gulp all the ransom all by \nthemselves. Which is why didn't tell me. What they don't understand is they \ncan't challenge the master.' \nSupremo brought down his glasses to hang onto his chest from upon the eyes. \nSpitting a load into the spittoon outside the room, he entered the outer drawing \nroom. B TV's owner and accompanying news editor and senior photographer got \non to their feet and greeted him. After the supremo took to his seat, the owner \nstarted,' sir, I am B TV's CEO Suresh Bahal...' \n  \n'hnn-hnn what, CO?' interrupted the supremo. \n'no sir, CEO' Mr. Suresh clarified. \n'What's that?' Supremo asked diverting the talk. \n'Sir, Chief Executive Officer'. \n'Oh that! That what Pakistan's President calls himself and some of the chief \nministers here also take pride in doing that' Supremo displayed his treasure of \nknowledge. \n'Yes sir...yes sir' said Mr. Suresh B ahal pleased with his success in explaining. \nIntroducing his colleagues, he said,'Sir, this is our news editor Mr. Mohan Bhatia \nand...' \nSupremo interrupted yet again,'So, Mr. Bhat! What kind of news editing do you \ndo - always finding fault with my state? My family is especially targeted by your \nTV. Why don't you show something positive once in a while?'  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \n'Like what, sir?' Asked Mr. Bhatia. \n'Like what? Why are you asking me that? Can't you see all the healthy fish \ngrowing in my pond....? Fisheries indus try can be encouraged by that. Potato, \nonion and cabbage...high varieties of these are grown in my mansion. You won't \nfind such varieties elsewhere. In my dairy, one cow can give thirty liters of milk! \nAll these you can't see! All you do is to criticize!' \nMr. Bhatia was speechless. Understanding that arguing on this matter right now \nmight be extremely harmful to the kidnapped, he folded his hands,'Sorry, sir! I \nwill keep it in mind now on.' \n'Yeah, these things should be kept in mind. Who is this third, Mr. CO?, \nSupremo asked. \n'My name is Prabal Mishra. I am a senior photographer with B TV.' The third \nperson introduced himself with folded hands. \n'Ohhhh, so it's you, Mr. Prabal Mishra! Is n't it you who came to cover my rally \nand snapped photos of people squabbling for snacks and fi ghting each other \ninstead of listening to me! You had in terviewed shopkeepers about how my \nparty people extorted contributions from  them. What have you come here for \ntoday? Wanna snap something spicy? A ll of you are hands in glove with \nopposition. Media folks are bent on conspiring to discredit a government of poor \nand downtrodden...' \nSupremo was lecturing them in his signature fashion to terrorize them earlier on \nso they won't much open their mouth later. Whereas, Mr. Suresh Bahal was \nshaking to his very core thinking he may have to return empty-handed. \nSupremo's dissertation continued,'...es pecially people of your caste are dead \nagainst my government. But photos woul d do nothing. My government of poor \nand fallen will go on. Don't dream that I will ever allow a government of your \ncaste in this state. Biggies pundits ar e falling at my feet in my court and you \nare out to disrepute me with a mere lens...!' Paan's spit was pouring out of \nsupremo's mouth. A guard ran out and br ought a spittoon. He put it along \nsupremo's mouth. Supremo spit it all out along with a piece stuck in his throat.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \nKeeping the spittoon in one hand, the guar d passed a napkin with the other. \nWiping the red saliva drooling out of his lips, supremo tossed the napkin \ntowards the guard. Using his training sk ills, the guard caught the napkin with \none hand. He looked at the guests antici pating an appreciation of his feat. He \ncouldn't read the disgust and  fear splattered on their faces. It didn't matter to \nhim anyway and gloomily he went his way. \n  \nSeeing all that gurgling and spit Mr. Su resh Bahal was feeling a little dizzy. \nBending his head down he tried to rega in his composure and said, 'Sir, we \nhaven't come for an interview today nor to cover any news.' \n'Then why are you here? D on't tell me you came to negotiate a marriage \nbecause my son is too young and invita tion I haven't extended any!' Supremo \nroared in laughter. \n  \nIgnoring the implied insult in his remarks, Mr. Bahal said, 'Sir, my nephew has \nbeen abducted. We came to ask for your help.' \n'Hnn your nephew has been abducted? When? From where?' Supremo \npretended to be surprised. \nPushing in a couple of pints of paan in his mouth out of the bowl kept besides, \nand topping it with some jarda, the s upremo took to digging his ears with a \nJohnson bud. Mr. Bahal continued, 'Sir, My nephew came to the capital day \nbefore yesterday to prepar e a special report. He was abducted moments after \nhe came out of the hotel. In  front of Mr. Prabal Mishra 's eyes four gun-totting \nmen forced him to their car and spirited away.' \n  \nWashing off his ear-dirt into the ashtra y, the supremo ask ed,'Did you file a \nreport with the police?' \n'No sir.'  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \n'If it happened in front of your photo-m an Mr. Mishra, he must have seen the \nnumber on the license plate?' Supremo asked apprehensively. \nMr. Prabal Mishra concealed the truth,'no sir. Couldn't catch the no. in all that \nhustle.' \nSupremo heaved a sigh of relief. Mr. Bahal et al became a little hopeful with \nthis sigh. Mr. Bhatia presently said,'Sir,  you have such a st anding in this state \nthat all bureaucrats and police administration tremble with fear before you.So we \nthought that reporting the matter to police will unnecessary publicize it and \nendanger the life of the victim as well as  bring disrepute to  your government. \nWe suggest you personally ask the police to create a pressure...' \nMr. Suresh Bahal interrupted,'Sir, we hav en't even got any call for ransom yet. \nHad it come, we would have resolv ed it then and there and wouldn't have \nbothered you sir.' \n'My botheration is immaterial. After all, terrible it is that a journalist has been \nkidnapped. All this is a conspiracy to discredit my government. I ask you to \nhave faith in me. Yet, it is not a low hanging fruit which you can enjoy \nimmediately. You have to be a little patient.' Supremo assured them. \nA guard came in and saluted,'Sir, Madam is calling you upstairs.' \n'Can't you see, we are talking?', Supremo rebuked. \n'Sir, the Patron has called up' the guard replied unaffected. \n'Oh, shouldn't you say that.' saying supremo hurried towards the stairs. \nMr. Bahal looked towards Mr. Prabal Mish ra and Mr. Bhatia. Uttered Mr. Prabal \nMishra,'The supremo doesn't talk inti mate on this phone. There are phones in \nhis bedroom for special conversations.' \nThen they all fell silent.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \nAfter about ten minutes, Supremo reappear ed in the room and said,'All of you \nshould now go. Be patient. I have ask ed the police chief and have also taken \nthe station officer to task. We should get some information by the evening.' \n'When should we come again sir?' Asked Mr. Bahal. \n'Call before you come'. Supremo stood up. \nNo sooner had they left than supremo agai n ran upstairs. Elder brother-in-law \nwas seated in the upper patio. Supremo ye lled at him,'You speak such things \non phone? Whole story you started narrating on the phone. You are aware that \nmy enemies are all around. But you don't think. Now tell me what you have \nfound out.' \n'Monsieur, me inquired from everyone of  my team. The boys swore they took \nno one except that doctor' Replied Santlal hesitatingly. \n'Could you talk to the other teams?' Supremo was turning red. \n'Yes, Monsieur, total five targets are in hand – two traders, a doctor, a girl and \nan unknown big figure.' \n'Who did you talk to about that unknown guy?' \n'To Nalkatta, monsieur!' \n'And he said what', supremo was losing patience. \n'He knew not the total thing. But he sure  blurted out that his group has laid \ntheir hands on a fat target.' Santlal informed. \n'Where is this asshole Nalkatta?' Supremo lost his temper. \n'Me asked him to find everything and come here straight, monsieur'. \nSupremo was not calming down. Shouted he,'N ow this bugger Nalkatta is lifting \nbillionaires and you are sitting on your ass. When every team has been alloted \ntheir areas then how come this B team has touched this target? What the hell \nhave you been doing? If you are done with it then let me know.'  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \nSantlal was panicking. Couldn't speak a thing. \nSupremo's wife presently entered. Sitting besides the supremo, she \nasked,'What's the matter? What are you yelling at him for?' \n'Go mind your own business. Don't you interfere in everything. We are talking \nsomething very important.' Supremo was extremely angry. \nAn orderly came in and informed,'Sir, your cousin is waiting downstairs.' \n'That's Nalkatta, monsieur', Santlal spurted happily. \n'Since when did he become Nalkatta?' Madam was laughing. \nA thin smile came upon supremo's face too. Pinning it towards his wife, he \ndirected,'You should go. I have to reprimand Nalkatta.' \nWife stood up and left. \nNalkatta appeared and laid prostate. Supremo remained unmoved like a stone. \nSantlal asked,'What did you find out?' \nNalkatta's voice got stuck in his throat. He started choking. Supremo got up and \nslapped him hard on his face,'Bastard, now you are grabbing billionaires! Can \nyour ass handle it now?' \n'Monsieur, they got him by mistake.' Nalkatta spoke massaging his cheeks. \n'How come by mistake?' Santlal inquired. \n'Monsieur, they had the information that a hotel owner from Delhi was staying in \nthat hotel and that he had come to attend a wedding. But they held the B. TV \nman instead by mistake.' Nalkatta gave his explanation. \nSupremo again hit him with his foot,' And now do you have the capacity to \nhandle it you motherfu..! Operate only as far as your infrastructure permits.' \nPretending to be Nalkatta's saviour, Santla l proposed, ' Monsieur, they cannot \nhandle such a target. They don't have su ch large scale arrangement. Pray ask  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nhim to transfer the target to my team. I promise there won't be any disparity in \nsharing the goodies'. \n'What share and what goodies! My government may even fall due to abductions \nof such parties' Shouting, the s upremo turned to Nalkatta and ordered \nhim,'Transfer the target to Santlal's team within two hours. Or else each one of \nyou will face encounters'. \nTrembling with fear, Nalkatta said,'will do, Monsieur. Right away.' \nNalkatta and Santlal both stood up and started out. Supremo asked from \nbehind,'I will take the next step only after getting confirmation about the transfer, \nremember that.' \nWhen they left, Supremo was so ecstatic  on his skillful diplomacy that he \nlaughed out,'These assholes think they are chiefs. I would let them take away \nthis party of forty-fifty million and and I will always be on thirty percent? Give \nme all of it this time, you bloodyfools.' \nIt was just over half an hour that tw o party members of parliament and two \nassembly members came over. Supremo wa s going to have his lunch. He said \nto his wife,' These suckers don't under stand what hour it is. Wandering around \nall the time. Must be some transfer-posting recco. Wait for a few minutes. Let \nme drive'em out first.' \n  \nEntering the meeting hall, the supremo inquired,' Aha..ha...how came all the four \nmusketeers together?' \n'Sir, the matters have gone to such an extent that it forced us to be here \ntoday.' An assembly member replied. \n'Why, what happened?' Supremo asked. \n'Sir, this abduction industry is  growing thick and fast in the whole province' A \nmember of parliament expressed worry.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n102 \n \nSupremo roared with laughter and said,'Ain' t that better! Opposition says that \nour government is not allowing any indus try to come up. Go and tell'em don't \nwe have the abduction industry growing fast and furious!' \nAll these four people's representatives have been known admirer of his witty \nremarks. But presently they all maintained their sorry posture. \nAsked the supremo again,'Why these long faces?' \n'Sir, just two days ago, a gangster forc ed one Mr. Mishra's daughter out of her \nhome and forcibly married her. The girl kept howling horribly but no one came \nto her rescue out of fear of the stengun.' Spoke one member of parliament. \n'Yeah..yeah the police superintendent menti oned this to me yesterday only. The \nsearch is on. Now he has married her and has kept her for the last two \ndays...do you think she would be pristine by now that you folks are getting so \ndistressed? Now she has to live with  him be it a gangster or a gentleman like \nyou. These brahmins can even turn an impure one to a pristine one. You guys \nclose your eyes and ears and relax. Th ere will be some uproar for a few days \nand then all will be calm. People do not have more time than that.' \n'But the media is bellowing with rage' Second assembly member said. \nSupremo gave him a hard glance,'if you were such a coward then why did you \njoin politics? Thicken your skin.' \n'But some response has to be there', said the first member of parliament again. \n'Response has to be there so let it be there! Say t hat when Veerappan was \nabducting people no one showed any concern. And in this rule of the poor and \ndowntrodden, the moment there is a crime,  everyone starts shouting. This is a \nopposition conspiracy. People of this st ate are closely watching how they are \nbent on discrediting a government of the poor and t he downtrodden. The \nexploited and troubled people will definitely av enge this of those conspirators.' \nThus providing enough armor to his repr esentatives to fight the media, the \nSupremo moved out for his lunch.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n103 \n \nThe representatives too went their ways satisfied praising their leader's offensive \npolitics. \nAs they were leaving, Supremo had a ssured them further,'Folks, do not be \nafraid of the media. Our voters don' t read newspapers, so let them write \nwhatever they want to. Nevertheless,  I have instructed the superintendent to \nhold a press briefing in the evening.' \nTwo notable things happened in the evening. The superintendent declared to the \npress,'the girl was not abducted, it is a love lorn case.' \nThe media asked,'But the girl wa s wailing and the stengun-totting criminals \nforcibly took her away. It's been two days. What has the police been doing?' \nThe superintendent had replied,'Even a s uper power like America has not been \nable to catch Osama Bin Laden despite all their efforts, how do you expect us \nto catch the kidnappers so quickly? We are trying. Please wait.' \n  \nSecondly, Supremo was informed by Sant lal that the B. TV target has been \nmoved to a safehouse. No police or media can ever trace him there. \nSupremo immediately counseled Santlal,'N ow don't forget that you are also a \npeople's representative, so do not ever bring the target to your own house and \nyes, negotiate the ransom yourself by phone. Do not start below seventy million. \nHide the vehicle used in the abduction in a secured garage. This Mishra must \nhave read the numbers.' \n  \nAfter sunset, Mr. Suresh Bahal alone pres ented himself in supremo's court in \nthis high-security zone. When in private, he informed,'Sir, someone called on my \ncell from a public phone a while ago. T he kidnappers are asking for seventy \nmillion.' \nSupremo expressed surprise,'I can't believe how shameless these criminals have \nbecome! Seventy million! Who asks for this kind of a figure in a ransom! Don't  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n104 \n \nyou worry. I am calling the police chief right here in front of you. They will beat \nthe hell out of them. Never seen so daring criminals. Oh my God! This is now \ncrossing limits!' \nMr. Suresh Bahal stopped him,'Sir, please do not tell anything to police. I am \nsure I am being followed. If you tell police the abductee's life will be in danger.' \n'Then what kind of help do you want from  me?' The supremo asked. He didn't \nexpect a mediaperson to agree to a ransom so fast. \n  \n'Sir, seventy million is too much for me. You are an influential person. You \nknow all kinds of people. You are familiar with all intricacies of this province. \nPlease just let me negotiate through someone. I am ready to pay forty million.' \nSaid Mr. Bahal. \n'You are a mediaman. Don't give up so easily. If you pay ransom, they will be \neven more encouraged. If you hold your ground, I will have the police of entire \nstate go after them big time. But of course, there are always some risks in this \nkind of campaign. You must be prepar ed to accept that. If something goes \nwrong it will be you guys raising all hue and cry.' Supremo extolled the \nstrengths of his administration. \n'No sir, we will not raise a voice. Pl ease let me negotiate. It will be a great \nfavor to me. I am arranging for the money.' Saying so, Mr. Bahal left. \nHow the negotiation took place and fi nally how much was bargained for, \nremained a mystery but on the third day  Mr. Suresh Bahal's nephew returned \nsafely. The same day, the whole team packed up and escaped out by next \nflight. \n(2002) \n  \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n105 \n \n१.िवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  Videha e journal's all old \nissues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n२.मैिथली पोथी डाउनलोड Maithili Books Download, \n३.मैिथली ऑिडयो संकलन Maithili Audio Downloads, \n४.मैिथली वीिडयोक संकलन Maithili Videos \n५.िमिथला िचÿकला/ आधुिनक िचÿकला आ िचÿ Mithila Painting/ Modern Art and Photos \n  \n\"िवदेह\"क एिह सभ सहयोगी िलंकपर सेहो एक बेर जाऊ।  \n \n६.िवदेह मैिथली िक्वज  :  \nhttp://videhaquiz.blogspot.com/ \n  \n \n  \n७.िवदेह मैिथली जालवृþ एƇीगेटर :  \nhttp://videha-aggregator.blogspot.com/ \n  \n \n  \n८.िवदेह मैिथली सािहĜय अंƇेजीमे अनूिदत :   \nhttp://madhubani-art.blogspot.com/ \n  \n \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n106 \n \n९.िवदेहक पूवर्-रूप  \"भालसिरक गाछ\"  :  \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/ \n  \n \n  \n१०.िवदेह इंडेक्स  :  \nhttp://videha123.blogspot.com/ \n  \n \n  \n११.िवदेह फाइल :  \nhttp://videha123.wordpress.com/ \n १२. िवदेह: सदेह : पिहल ितरहुता (िमिथला़क्षर) जालवृþ (Ĥलॉग) \nhttp://videha-sadeha.blogspot.com/ \n  \n१३. िवदेह:ƙेल: मैिथली ƙेलमे: पिहल बेर िवदेह Ņारा \nhttp://videha-braille.blogspot.com/ \n  \n१४. VIDEHA\"IST MAITHILI   FORTNIGHTLY \nEJOURNAL ARCHIVE \nhttp://videha-archive.blogspot.com/ \n  \n१५. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  मै िथ ली  पो थी क  \nआक ŭइव   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४२ म अंक १५ िसतम्बर २००९ (वषर् २ मास २१ अंक ४२)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n107 \n \nhttp://videha-pothi.blogspot.com/ \n  \n१६. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  ऑि डय ो  आक ŭइव  \nhttp://videha-audio.blogspot.com/ \n  \n१७. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  वी िड यो  आक ŭइव  \nhttp://videha-video.blogspot.com/ \n  \n१८. ' िव दे ह ' Ćथम  मै िथ ली  पा िक्ष क  ई  पि ÿक ा  िम िथ ला  \nिच ÿ क ला , आध ुि नक  कल ा  आ  िच ÿ क ला  \nhttp://videha-paintings-photos.blogspot.com/ \n  \n१९. मैिथल आर िमिथला (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) \nhttp://maithilaurmithila.blogspot.com/ \n  \n२०.āुित Ćकाशन \nhttp://www.shruti-publication.com/ \n२१.िवदेह- सोशल नेटविकर्ंग साइट \nhttp://videha.ning.com/ \n२२.http://groups.google.com/group/videha \n२३.http://groups.yahoo.com/group/VIDEHA/ \n२४.गजेĠƖ ठाकुर इ डेक्स \nhttp://gajendrathakur123.blogspot.com  िव  दे  ह िवदेह Videha িব","size_mb":1.37,"has_text":true},"Videha 043.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 043.pdf","name":"Videha 043.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टूबर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)\n        \n  \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n  \n२.१.\n कथा- बहीन -जगदीश Ćसाद मंडल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.२. \n अनमोल झा- लघुकथा \n२.३.उपĠयास-उĜथान-पतन \n  \n२.४.कथा-ģयूज बĪव\n कुमार मनोज कĮयप  \n२.५.\n पžा झा-असामाĠय के \n२.६.संİकार गीत/ लोक गीत नाद-जगदीश Ćसाद मंडल \n२.७.\n -नवेĠदु कुमार झा-सेमीफाइनलमे धाराशायी भेल राजग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n२.८.\n हेमचĠƖ झा-माİटर साहेब निह रहलाह \n  \n  \n३. पń \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा \n  \n  \n३.२.\n पंकज पराशर   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.३.\n सुबोध कुमार ठाकुर \n३.४.उमेष मंडल\n  (लोकगीत-संकलन) \n३.५.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-५ \n३.६.िवजया अयŭल-आजुक जीवन \n३.७.सरोज िखलाडी-मनक बात मनमे \n३.८.\n दयाकाĠत-बािढ़ \n  \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-कĪपनाक िचÿकला \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n५. गń-पń भारती -पाखलो (धारावािहक)-भाग-६- मूल उपĠयास-कॲकणी-\nलेखक-तुकारामरामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, \nāी \n सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n६. बालानां कृते-\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स)२.कĪपना शरण:देवीजी. \n७. भाषापाक रचना-लेखन -[मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) \nएम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.] \n  \n8. VIDEHA FOR NON RESIDENT MAITHILS (Festivals of Mithila date-list) \n  \n8.1.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \n8.2. where lies the fault- maithili story by shyam darihare translated by Praveen k jha \n  \n9. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in  Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal athttp://www.videha.co.in/ .)  \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक धरती Ćाचीन कालिहसँ \nमहान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक िचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक मािटमे पसरल एिह \nतरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज'। \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत \nवेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\"। \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n  \n१. संपादकीय \nनेशनल बुक Əİट Ņारा İवातंšयोþर मैिथली किवता संकलन अक्खर खĦभा (सĦपादक देवशंकर नवीन) केँ सवर्āेơ \nĆोडक्शनक पुरİकार Ćगित मैदान िदĪलीक 2009 अंतरŭįƏीय पुİतक मेलािदससँ देल गेल अिछ। अक्खर (अक्षर ) खĦभा \n(संचयन) [ितहुअन खेþिह कािञ तसु िकिþविĪल पसरेइ। अक्खर खĦभारĦभ जउ  मĖचो बिĠध न देइ॥कीितर्लता Ćथमः \nपĪलवः पिहल दोहा। माने जे अक्षररूपी İतĦभ िनमŭण कए ओिहपर (काĭयरूपी) मंच निह बाĠहल जाए तँ एिह िÿभुवनरूपी \nक्षेÿमे ओकर कीितर्रूपी लता (विĪल) Ćसािरत कोना होयत।] मे नामक अनुरूप  ६१ किवक २९५ टा किवता संकिलत \nअिछ, अĠतमे किव लोकिनक संिक्षĢत पिरचय सेहो देल गेल अिछ। एिहमे काशीकाĠत िमā “मधुप” ( अनुƅममे नाम बोĪडफेस \nनिह रहने सोझाँक पृơ संख्या निह आयल अिछ) आ िशवेĠƖ दास (िहनकर संिक्षĢत पिरचय सयोगसँ छुिट गेल छिĠह)सेहो \nसिĦमिलत छिथ। एिह संƇहमे सिĦमिलत अिछ: \n  \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nसीताराम झा \nहमरा क्यो कहलिन \nकांचीनाथ झा ‘िकरण’ \nमािटक महादेव, जय महादेव, अजुर्न, कृįण \nतĠÿानाथ झा \nधनछूहा, नूतन वĜसर (साॅनेट) \nकाशीकाĠत िमā ‘मधुप’ \nघसल अठžी \nसुरेĠƖ झा ‘सुमन’ \nदाियĜव, नारी-वणर्ना नयन, देश, İवदेश \nवैńनाथ िमā याÿाी \nएिह घर पर बैसल रहए िगŀ, ओ तँ िथकाह दधीिचक हाड़, आजुक महाकारुिणक बुŀ, ओ ना मा सी धं!, पÿाहीन नग्न \nगाछ, अखाढ़, बीच सड़क पर, जगतारिन!, पसेनाक गुण-धमर्, बाँसक छाहिर,ताड़क गाछ, देशदशाƠक, परम सĜय, िसंहवािहनी \nदशभुजा चěडी \nआरसी Ćसाद िसंह \nबािज रहल अिछ डंका \nƙजिकशोर वमŭ ‘मिणपर्’िं \nतखन कोन सोना केर मोल, किव-कोिकलसँ भेंट \nगोिवĠद झा \nयुग-पुरुष, अž देवता \nरामकृįण झा ‘िकसुन’ \nिखİसा-िपहानी, Ćितवादक İवर, अनुþिरत, खुटेसल \nचĠƖनाथ िमā ‘अमर’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nदेखहक हौ गाँधी बाबा, नेतावचनामृत, युगचƅ \nराजकमल चैधरी \nसीता मृĜयु: अिहĪयाक जĠम, इजोिरया धनुकाइन, िनž ने टूटए, बĠधन मोक्ष, तथाकिथत परĦपरावादीक Ćित, महावन, किव \nपिरचय, गामक नाम िथक पुरबा बसात पछबा बसात, पित-पėी कथा, उपमा, दृिƠ उĜथापन \nमायानĠद िमā \nमूĪय, पैघĜव, हमर पीढ़ी, इितहासक गली, िचĠता, ताजा खबिर \nसोमदेव \nकमर्नाशा, की िलखल छिन वैदेहीक कपारमे, कीलन, तैयो जुलूस निह रुकल, महािभिनįƅमण,िकछु भ’ सकैछ \nधीरेĠƖ \nमनुक्ख आ मशीनी आदमी, हमर िजनगी, चिल रहल छी, की हेतै?, सĜय, गुरु Ɩोणक Ćित \nहंसराज \nगĠध, ईĂर, अĠवेषण \nरामदेव झा \nिनजर्ल मेघ, भारत-जननी \nधूमकेतु \nकिवता, मुिक्त, मुदा \nकीितर्नारायण िमā \nहेराएल अिİतĜव, ओ अएलाह!, एिह लेसल शरीरकें \nजीवकाĠत \nबİतीक İÿाी, मािट भेल मृदुल, आिब रहल छिथ सूयर्, शुभ हो, िकिरन एक मुŇी भिर, नचैत ग्लोब जकाँ, खदकैत रही रसमे \nरमानĠद रेणु \nĭयिक्त, किहया धिर, \nगंगेश गुंजन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nबाजार-कालमे मन, Ćेम लेल सब िकछु, राितक पेट, शĤद: एक, शĤद: दू, छोट-छोट पैघ लोक,İवाधीनता, िवजय पवर्: आॅपरेशन \nटेबुल पर, जुआएल लोकतĠÿामे दादी-पोता, अचार समाचार,मेघक गाछ \nवीरेĠƖ मिĪलक \nसावधान, होिशयार, शूĠय काल, नक्सालइट, बंगाल बĠद, हे हमर अƇज शाĠत भ’ जाउ \nरवीĠƖनाथ ठाकुर \nपिरचय, बचू, िचÿा-दशर्न, भोर भेल भोर...       \nरामानुƇह झा \nएलेिक्Əक गलर्, मधुमाछीक खोता आ हम, युŀ आ शािĠत \nमाकर्ěडेय Ćवासी \nदू-चािर िदनक ई याÿा अिछ, बौक अिछ गाम हमर, आउ हम वसĠतकें बजाबी \nकुलानĠद िमā \nओना कहबा लेल बहुत िकछु छल हमरा लग, ऊįमाक जोगाड़, राित भिर बरखा भेलै’ए, िबसरल वसĠत शोर पाड़लक’ए, शपथ \nछिन गौतम तापसकें, उþरक Ćतीक्षामे \nभीमनाथ झा \nलंगूर, मुदा उड़लै कहाँ परबा?, समाचार दशर्न \nमĠÿोĂर झा \nपूजा, अĠहराक लकड़ी, िछपकली, एकटा शूĠय अिछ, नवका नवका सĜय \nउदयचĠƖ झा ‘िवनोद’ \nयाÿासँ पूवर्, नीरव बािलका, डाइन, िवकास, İÿाी \nउपेĠƖ दोषी \nİवागत हे..., कोना चलत ई घर?, जाड़क रौद, आĜम-कĝय \nरामलोचन ठाकुर \nलाख Ćķ अनुþिरत, सॱदयर्-बोध, इितहासमे नइं छै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nनिचकेता \nिवरोध समुƖसँ, ऋतु-िवशेष, पृĝवी पर, एक अहॴ छी, नामकरण, भीतर उगैत शĤद \n        बुिŀनाथ िमā \nगरहाँक जीवाĮम, चलला गाम बजार, लोकसभासँ शोकसभा धिर, रेड िरबन एक्सĆेस, जनी जाित \nमहाĆकाश \nनंगटा नेना, पĠƖह अगİत, जूता हमर माथ पर सवार अिछ, सूयर् महाकाल अिछ, मृĜयुक रंग,रंगसँ इतर की अिछ?, पहाड़-समुƖ \nभेल जीवन, शĤद निह होयत िशखěडी, नव सदीक चेहरा,हुलिस क’ करब İवागत \nसुकाĠत सोम \nिनषेधाज्ञा, आिगक बेगरता, िनज संवाददाता Ņारा, एकटा युŀक तैयारी \nपूणųĠदु चैधरी \nचािर गोट किवता, İवाथर्क शुभ-लाभ, \nमहेĠƖ \nबहुत अिछ अपना लेल..., बाट अिछ िनİतĤध..., समय, नखदपर्ण में िनþह, अĠहारक अĠहार... \nलिलतेश िमā \nएकटा जारज युŀ, िनयित, एकटा ƚाĠत संकĪप, िमĝया पिरचय, कामना गीत \nिवभूित आनĠद \nएिह तरहें अबैत अिछ भोर, धनछूहा, िवडĦबना, तैयार अिछ पृĝवी, इच्छा, हाक \nहरेकृįण झा \nिजमूतवाहन, अकाजक काज, छागदान, एना त निह जे, अनेरे \nअिग्नपुįप \nइजोतक लेल, भोर, की चुनू, सदानीराक İनेह, दादािगरी, İनेहक समİत सुर \nअशोक \nमोछ, दाँत, बुिधयार, ई के सोर करै’ए?, फेरसँ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nिशवशंकर āीिनवास \nलाठी, बािढ़क पािन घिट रहलै’ए, कनेक काल लेल, रामधन राम चैठी पासवान, अहाँक निह आएब \nतारानĠद िवयोगी \nमीता, अहाँक हँसी; िपतामहसँ, बागडोरामे िभनुसरबा, बाबा, Ćभु राग, संलग्न, अŅैत, िमिथलाक लेल एक शोक-गीत, बुŀक दुख \nकेदार कानन \nहमर भावी पीढ़ी, हमरा चाही ओ हाथ एक बेर, जनताक किव, भिर घर भोरका हवा, िबझाएल ह’रक फार, एतएसँ ओतए धिर \n        रमेश \nकोसी सरकार, आिद कथा, ओइ पार अइ पार, मरसीया, कोसीकनहाक आम बात: कोिसकनहाक खास बात, गाम, बजार \n        िववेकानĠद ठाकुर \nिगŀ बैसल मिĠदर, भूख आ िपयासक अथर् \n        िसयाराम सरस \nएक आँिख कमल दोसर अढूल, सĜयसँ साक्षाĜकार \nदेवशंकर नवीन \nमाइक कथा, मजूर, उखड़ल गाछ, कने रोिक िलअनु हुनकर मृĜयु, झरना, दुिनयाँ-दारी, समाचार,िबĔजू İÿाीवाद, तराजू \nनारायण जी \nिनबर्ल भोगत जीव-सुख भुवनमे, कोसी, पैंजाब हमर अँगनाक गीतनाद छी, जल धरतीक अनुरागमे बसैत अिछ, पृĝवी मोन रखैत \nअिछ Ćेम, पृĝवीमे हाथसँ अिपर्त करैत अिभलाषा \nĔयोĜİना चĠƖम \nपुल, वैदेहीक नाम, अक्षर-पुरुषक दुिहता, छिठ, फराक-फराक निह सोचब \nसुिİमता पाठक \nकखन होएत भोर, हमर किवता, हमर िनİतĤधताकें थपकी दैत अिछ चान, हिथयार, कत’सँ शुरू  करू , भोरक खोजमे \nिशवेĠƖ दास \nपाइ, सĦभावना, िवरोधक किवता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nिवńानĠद झा \nगामसँ पÿा, हम आ अहाँ, एहना समयमे, मृत िपतासँ वाšतालाप, िखचकाहिनमे चलैत, बहतरा भ’जाइत अिछ लोक, टीवी \nकृįणमोहन झा \nअहाँ िबसिर जाएब हमरा, नकर्-िनबारन-चतुदर्सी, İÿाीक आँिखएँ, एक िदन, ओिह İÿाीक कानब \nरमण कुमार िसंह \nउलटबाँसी, फेरसँ हिरयर, िकछु अंतरंग िमÿाक Ćित, आİथाक गीत, सड़क बनौिनहार, \nअहॴ सभ लेल \nअिवनाश \nसभ िदन राितमे, की हम पछुआएल छी, कहबाक कला होइ छै, सिĠदग्ध िवलाप \nपंकज पराशर \nिबहािड़क बीच बाट तकैत, राग मालकोश, मारु(ख) िवहाग, खयाल, Ɨुपद \nअिजत आजाद \nमृतकक बयान, िलंग भेद, बारूदक  िवरोधमे, िपताएल छिथ Ćभुगण, अघोिषत युŀक भूिमका \nकािमनी \nअĠहारक सþा, चािर पाँती, छॱड़ीक आँिखमे, मादा, दुिनया बड़ छोट छै \n संगिह \" िवदेह\" केँ एखन धिर ( १ जनवरी २००८ सँ १४ िसतĦबर २००९) ८५ देशक ९२३ ठामसँ \n३०,४२४ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,००,६७५ बेर  देखल गेल अिछ (गूगल एनेलेिटक्स \nडाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n २. गń \n२.१.\n कथा- बहीन -जगदीश Ćसाद मंडल \n२.२. \n अनमोल झा- लघुकथा \n२.३.उपĠयास-उĜथान-पतन \n  \n२.४.कथा-ģयूज बĪव\n कुमार मनोज कĮयप  \n२.५.\n पžा झा-असामाĠय के \n२.६.संİकार गीत/ लोक गीत नाद-जगदीश Ćसाद मंडल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \n२.७.\n -नवेĠदु कुमार झा-सेमीफाइनलमे धाराशायी भेल राजग \n२.८.\n हेमचĠƖ झा-माİटर साहेब निह रहलाह \n  \n \n जगदीश Ćसाद मंडल \nकथा- \nबहीन \n  \n  \n‘आब अिधक िदन माय निह खेपतीह। ओना उमेरो नĤबे बखर्क धत-पत हेबे करतिन। तहूँमे बखर् पनरह-\nबीसेक सँ किहयो बोखार के कहे जे उकािसयो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nनिह भेलिन अिछ। एक तऽ ओिहना पाकल उमेर तिह पर सँ देहक रोगो पछुआयल, तेँ भिरसक एिहबेिर उिठ \nकऽ ठाढ़ हेबाक कम भरोस। िकऐक तऽ एक न एक उपƖव बिढ़ते जाइत छिĠह। अžो-पािन अरुिचये जेकाँ \nभेिल जाइ छिन।’’ -भखरल İवरमे राधे-Įयाम पėीकेँ कहलिथन। \nपितक बात सुिन, कने काल गुĦम रिह, रािगनी बाजिल- ‘‘ककरो औरुदा तऽ िकयो निहये दऽ सकैत अिछ। \nतहन तऽ जाधिर जीवैत छिथ ताधिर हम-अहाँ सेबे करबिन की ने?’’ \n  \n‘हँ, से तँ सैह कऽ सकैत िछयिन। मुदा िजनगीक किठन परीक्षाक घड़ी आिब गेल अिछ। एते िदन जे \nकेलहुँ, ओकर ओते महĜव निह जते आबक अिछ। िकएक \nतँ कखनो पािन मंगतीह वा िकछु कहतीह, तिहमे जँ किनयो िवलंब हएत आ िकयो सुिन लेत तँ अनेरे बाजत \nजे फĪलांक माय पािन दुआरे िकिकहािर कटैत रहैत छिथन। मुदा बेटा-पुतोहू तेहन जे घुिर कऽ एको-बेिर \nतिकतो निह छिĠह। ककरो मुंहमे ताला लगेबै। देिखते िछयै जे गाममे कोना लोक झुठ बािज-बािज झगड़ो \nलगबैत आ कलंको जोडै़त अिछ। तेँ चैबीसो घंटा ककरो निह ककरो लगमे रहए पड़त। जँ से निह करब \nतऽ अंितम समयमे कलंकक मोटरी कपार पर लेब।’’ \n  \n‘‘कहलहुँ तँ ठीके, मुदा बच्चा सबहक िहसाबे कोन, तहन तँ  दू परानी बचलहुँ। बेरा-बेरी दुनू गोटे रहब। \nअĠतुका काज अहूँ छोिड़ िदऔ। िकएक तँ अंगनेक \nकाज बिढ़ गेल। बहीनो सभकेँ जनतब दइये िदअनु।’’ \n‘‘अपनो मनमे सैह अिछ। जँ तीनू बहीिन आिब जायत तँ काजो बँटा कऽ हĪलुक भऽ जायत। ओना अंगना \nसँ दुआिर धिर काजो बढ़बे करत। िकएक तँ जखने सर- \nसंबंधी, दोİत-मिहम बुझताह तँ िजज्ञासा करै अयबे करताह। जखन दरबĔजा पर औताह तँ सुआगत बात करै \nपड़त”। \nमूड़ी डोलबैत रािगनी बजलीह- ‘‘हँ, से तँ हेबे करत।’’ \n  \n ‘‘एखन िनचेन छी आ काजो करैऐक अिछ। तेँ अखने तीनू बहीिनयो आ मामोकेँ जानकारी दइये दैत \nिछअिन।’’ \nआन कुटुĦबकेँ एखन जानकारी देब जरुरी निह छै। मोबाइलमे मामाक नĦबर लगौलक। िरंग भेलै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \n  \n ‘‘हेलो, मामा। हम राधेĮयाम।’’ \n  \n ‘‘हँ, राधेĮयाम। की हाल-चाल?’’ \n  \n ‘‘माय, बड़ जोर दुिखत पिड़ गेलीह।’’ \n  \n‘‘एखन हम एकटा जरुरी काज मे बँझल छी। साँझ धिर आिब रहल छी।’’ \nमोबाइल बž कऽ राधेĮयाम जेठ बहीिन गौरीक नĦबर लगौलक। \n  \n ‘‘हेलो, बहीिन। माए दुिखत पिड़ गेलथुन।’’ \n  \n ‘‘एखन हम İकूलेमे छी आ अपनहुँ (पित) कओलेजे मे छिथ। छुņीक दरखाİत दइये दैत िछअए। साँझ \nधिर पहुँच जायब।’’ \nमोबाइल बž कऽ छोटकी बहीिनक नĦवर लगौलक। \n  \n ‘‘सुनीता। हम राधेĮयाम।’’ \n‘‘भैया, माय नीके अिछ की ने?’’ \n‘‘एखन की नीक आ िक अधलाह। तीिन िदनसँ ओछाइन धेने अिछ। तेँ िकछु कहब किठन।’’ \n‘‘हम अखने छुņीक दरखाİत दऽ आिब रहल छी।’’ \n‘‘बड़बिढ़या’’ किह मिझली बहीिन रीताक नĦबर लगौलक। \n‘‘हेलो, रीता। हम राधेĮयाम। माए, बड़ जोर दुिखत छथुन।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \n  \n ‘भैया, हम तँ अपने तते िफरीसान छी जे खाइक छुņी निह भेटैत अिछ। कािŎये सँ दुनू बच्चाक Ćितयोिगता \nपरीक्षा िछयै।’ \nिबना िİवच ऑफ केनिह राधेĮयाम मोबाइल रािख अकास िदिश देखए लगल। ठोर पटपटबैत- ‘बच्चाक \nपरीक्षा......, मृĜयु सĔजा पर माय....! केकरा Ćाथिमकता देल जाय? एक िदिश, जे बच्चा एखन धिर िजनगीमे \nपैरो निह रखलक, सॱसे िजनगी पड़ल छैक। दोसर िदिश कƠमय िजनगीमे पड़ल बृŀ माय। खैर, सभकेँ \nअपन-अपन िजनगी होइ छैक आ अपना-अपना ढ़ंग सँ सभ जीबै चाहैत अिछ। हम चािर भाइ बहीिन छी तेँ \nने दोसर पर ओंगठल छी। मुदा जे असकरे अिछ, ओ कोना माए-बापक पार-घाट लगबैत अिछ। िकछु \nसोिचतिह छल िक नव उĜसाह मनमे जगल। नव उĜसाह जिगतिह नजिर पाछु मुहे ससरल। चारु भाइ-\nबहीिनमे माय सबसँ बेसी ओकरे(रीता) मानैत छिल आ ओकर सेबो केलक। कारणो छलैक \nजे बच्चेसँ ओ रोगा गेल छिल। मुदा आĀयर्क बात तँ ई जे जेकरा माय सभसँ बेसी सेवा केलक वैह सभसँ \nपिहने िबसिर रहिल अिछ। \n  \nगॲसाइ डूबैत-डूबैत मामो आ दुनू बहीिन-बिहनोइ पहुँच जाइ गेलिथन। \nअिबतिह डॉ. सुधीर(छोट बिहनोइ) आला लगा माए(सासु) केँ देिख कहलिखन-‘‘भैया, माए बँचतीह निह। मुदा \nमरबो दस िदनक बादे करतीह। तेँ एखन ओते घबड़ेबाक बात निह अिछ। अखन हम जाइ छी, मुदा \nबहीिन(डॉ. सुिनता) रहतीह। ओना हमहूँ दू िदन-तीन िदनपर अबैत रहब।’’ \n  \nडॉ. सुधीरक बात सुिन सभकेँ क्षिणक संतोष भेलिन। \nमामा कहलिखन- ‘‘भािगन, ओना हम ककरो छॴटा-कİसी निह करैत िछअिन मुदा अपन अनुभवक िहसाबे कहैत \nिछअह जे भिर िदन तँ İÿीगण सब मुİतैज \nरहथुन मुदा राित मे निह। ओना हमरो गाम बहुत दूर निहये अिछ। एखन तँ धड़फड़ाइले चिल एलहुँ। तेँ \nएखन जाइ छी। कािŎ सँ साँझू पहरकेँ अयबह आ भोर कऽ चिल जेबह। भिर राित दुनू माम-भिगन गप-सप \nकरैत ओगिर लेब।’’ \nदुनू बिहनोइयो आ मामो चिल गेलिखन। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \n‘‘आइ सातम िदन माएकेँ अž छोड़ब भऽ गेलिन। दू-चािर चĦमच पािन आ दू-चािर चĦमच दूध, माÿ अधार \nरिह गेल छिन।’’ -आंगनसँ दरवĔजापर आिब रािगनी पितकेँ कहलिथन। पėीक बात सुिन राधेĮयाम मने-मन \nसोचै लगलाह। मन मे उठलिन चारु भाइ-बहीिनक पािरवािरक िजनगी। कतेक आशासँ दुनू गोटे(माए-िपता) \nहमरा चारु भाइ-बहीिन केँ पोिस-पािल, पढ़ा-िलखा, िवयाह-दुरागमन करा पिरवार ठाढ़ कऽ देलिन। जिहना \nगौरी(जेठ बहीिन) एम.ए. पास अिछ। तिहना एमए.पास बिहनोइयो छिथ। हाई İकूलमे बहीन नोकरी \nकरैत अिछ तँ कौलेजमे बिहनोइ। पिरवारक Ćितơा, समाजोमे बढ़वे केलिन जे कमलिन निह। तिहना \nछोटिकयो बहीिन अिछ। बहीनो डॉक्टर आ बिहनोइयो डॉक्टर। \nतिहना तँ िपताजी मिझिलयो बहीिन केँ केलिन। दुनू परानी इंजीिनयर। बĦबईमे दुनू गोटे नोकरी करैत। \n  \nजिहना तीनू बहीिन पढ़ल-िलखल अिछ तिहना बिहनोइयो छिथ। अजीव नजिर िपतोजीक छलिन। मनुįयक \nपारखी। तेँ ने बहीिनक िवआह समतुĪय बिहनोइक संग केलिन। एक माए-बापक तीनू बेटी, पढ़ल-िलखल, एक \nपिरवारमे पालल-पोसल गेिल, मुदा तीनूक िवचारमे एते अंतर कोना अिब गेलै। एिह Ćķक जबाव राधेĮयामकेँ \nबुझैमे अयबै निह करिन। मन घोर-घोर होइत। एक िदिश माइक \nअंितम अवİथापर नजिर तँ दोसर िदिश मिझली बहीिनक ĭयवहार पर। \n  \nिवचारक दुिनयाँमे राधेĮयाम औनाय लगलाह। Ćķक जबाब भेिटबे ने करिन। अपन पिरवार पर सँ नजिर हटा \nबहीिन सभक पिरवार िदिश नजिर दौड़ौलिन। \nगौरीक ससुर उमाकाĠत हाई İकूलक िशक्षक रहिथन। अपने बी.ए. पास मुदा पėी साफे पढ़ल-िलखल निह। \nनामो-गाम िलखल निह अबिन। ओना िपता पंिडत रहिथन। मुदा बेटी कऽ पिरवार चलबैक लूिरकेँ बेसी महĜव \nदेिथन। जािहसँ कुशल गृिहणी तँ बिन जाइत, मुदा ने िचŇी-पुरजी पढ़ल होइछै आ ने िलखल। ओना जरुरतो \nनिह रहै। िकऐक तऽ ने पित-पėीक बीच िचŇी-पुरजीक जरुरत आ \nने कुटुĦब-पिरवारक संग। मुदा दुनू परानी उमाकाĠत आ सिरताक बीच असीम İनेह। माİटर सैहब केँ अपन \nबाल-बच्चा सँ लऽ कऽ िवńालयक बच्चा सभकेँ \nपढ़बै-िलखबैक माÿ िचĠता। जिह पाछू भिर िदन लगलो रहिथ। जखन िक पėी सिरता पिरवारक सभ काज \nसĦहारैत। एखनुका जेकाँ लोकक िजनिगयो फĪलर निह, समटल रहै। गौरीक पिरवार पर सँ नजिर हटा \nराधेĮयाम छोटकी बहीिन डॉ. सुिनताक पिरवारपर देलिन। जिहना बहीिन डॉक्टरी पढ़ने तिहना बिहनोइयो। \nजोड़ो बिढ़याँ। सुिनताक ससुर बैń रहिथन। जड़ी-बुņीक नीक जानकार। जिहना जड़ी-बुņीक जानकार \nतिहना रोगो िचĠहैक। जिह सँ समाजमे Ćितơो नीक आ िजनिगयो नीक जेकाँ चलिन। तेँ अपन िचिकĜसाक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nवंशकेँ जीिवत रखैक दुआरे बेटाकेँ डॉक्टरी पढ़ौलिन। पिėयो तेहने। अंगनाक काज सĦहािर, बाध-बोन सँ \nजिड़ओ-बुņी अनैत आ खरलमे कुटबो करैत रहिथ। दवाइ बैńजी अपने बनाबिथ \nिकऐक तँ  माÿाक बोध गृिहणी केँ निह रहिन। छोटकी बहीिनक पिरवार पर सँ नजिर हटा मिझली बहीिनक \nपिरवारपर देलिन। रीताक ससुर मलेटिरक इंजीिनयिरंग िवभागमे हेĪपरक नोकरी करैत। अपनिह िवचार सँ \nमलेटिरऐक बेटी सँ िवआहो केने- लभ-मैिरज । मलेटिरक नोकरी, तेँ पाइयो आ रुआबो। हाथमे सिदखन \nहिथयार तेँ मनो सनकल। मुदा बेटा-बेटीकेँ नीक जेकाँ पढ़ौलिन। जिहना रीता इंजीिनयिरंग पढ़ने तिहना \nघरोवला। दुनू बĦवईक कारखानामे नोकरी करैत। कमाइयो नीक खरचो नीक, तिहना मनक उड़ानो नीक। \nएकाएक राधेĮयामक \nमनमे उठल जे आब तँ माइयक अंितमे समय छी तेँ एक बेिर रीताकें फेिर फोन कऽ कऽ जानकारी दऽ \nिदअए। मोवाइल उठा रीताक नĦवर लगौलिन। िरंग भेल। \n  \n‘‘हेलो, हम राधेĮयाम।’’ \n‘‘हेलो, भैया। अखन हम İटाफ सबहक संग काजमे ĭयİत छी।’’ \n  \nरीताक जबाव सुिन राधेĮयाम सž रिह गेलाह। राितक दस बजैत। इजोिरयाक सĢतमी अĠहार-इजोतक बीच \nघमासान लड़ाइ िछड़ल। िकछु पिहने जिह चĠƖमाक \nĔयोित अĠहारपर शासन करैत, वैह चĠƖमा पछिड़ रहल अिछ। तेज गित सँ अĠहार आगू बिढ़ रहल अिछ। \n  \nतिह बीच छोटकी बहीन डॉ. सुनीता आंगनसँ आिब भाइ राधेĮयामकेँ कहलक-‘‘भैया, हम तँ भगवान निह \nछी, मुदा माइयक दशा जिह तेजी सँ िबगिड़ रहल \nछिन, तिह सँ अनुमान करैत छी जे कािŎ साँझ धिर परान छुिट जेतिन।’’ \n  \nएक िदिश माइक अंितम दशा आ दोसर िदिश रीताक िबचारक बीच राधेĮयामक धैयर्क सीमा डगमग \nकरै लगलिन। िविचÿ िİथित। िजनगीक तीिनबņी पर \nवौआइ लगलाह। तीिनबņीक तीनू रİता तीिन िदस जाइत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nएक राİता देवमंिदर िदिश जाइत त’ दोसर दानवक काल \nकोठरी िदिश। बीचक राİता पर राधेĮयाम ठाढ़। एकाएक \nिनणर्य करैत राधेĮयाम बहीिन सुिनता क’ कहलिखन- \n‘‘कने गौिरयो क’ बजाबह।’’ \n  \nआंगन जा सुिनता गौरी क’ बजौने आयिल। दुनू \nबहीिनक बीच राधेĮयाम बजलाह- ‘‘बहीिन, जिहना हमर \nबहीन रीता तिहना त’ तोड़़ो सबहक िछअह। तेँ, तोहूँ सब \nएक बेिर फोन लगा मायक जानकारी द’ दहक। हम \nिनणर्य क’ लेलहुँ जे जिहना एिह दशा मे मायक रहनहुँ, \nओकरा अपन िधया-पूता सँ अिधक निह सुझैत छैक \nतिहना हमहूँ ओकरा भरोसे निह जीबैत छी। तेँ जँ माय \nके जीिवत मे निह आओत त’ मुइलाक बाद नहो-केश \nकटबैक जानकारी निह देबइ। हमरा-ओकरा बीच ओतबे \n  \nकाल धिर संबंध अिछ जते काल मायक Ćाण बँचल छैक। \nकहलो गेल छैक ‘‘भाइ-बहीिन महीिसक सॴग, जखने \nजनमल तखने िभž।’’ मन त होइत अिछ जे भने ओ \nएखन İटाफ सभक बीच अिछ, तेँ एखने सभ बात किह \nिदयै। मुदा कहनहुँ त’ िकछु भेटत निह, तेँ छोिड़ दैत \nिछयै।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nजिहना अकास मे उड़ैत िचड़ै के बंश रिहतहुँ पिरवार निह \nहोइछै तिहना जँ मनुक्खोक होइ त अनेरे भगवान िकऐक \nबुिŀ-िववेक दइ छिथन। िकऐक निह मनुक्खो केँ \nिचड़ैइये-चुनमुनी आ िक चिरटंगा जानवरेक िजनगी जीबए \nदेलिखन।’ \n  \nबजैत-बजैत राधेĮयामोक आ दुनू बहीिनयोक करेज \nफाट’ लगलिन। आंिख स’ नोर टघरै लगलिन। भाइ-बहीिनक \nटूटैत संबंध स’ सभ अचंिभत हुअए लगलिथ। सभहक \nहृदय मे रीता नचै लगलिन। बच्चा स’ िवयाह धिरक \nरीताक िजनगी सभहक आंिखमे सिट गेलिन। एक िदिश \nरीता बĦबईक घोड़दौड़ िजनगीक Ćितयोिगतामे आगू बढ़ै \nचाहैत छिल त’ दोसर िदिश देवाल मे टांगल फोटो जेँका \nसबहक हृदय मे चुहुट क’ पकड़ने। जिहना बाँसक झॲझ स \nबाँस कािट िनकालै मे कड़चीक ओझरी लगैत तिहना ध् ि \nाया-पूताक ओझरी मे रीता। \n  \n‘तीनू ननिद-भौजाई(गौिर, सुिनता आ रािगनी) \nमाय लग बैिस मने-मन सोचै लगलीह। िकयो-ककरो \nटोकैत निह। तीनू गुमसुम। िसफर् आंिख नािच-नािच \nएक-दोसर पर जाइत। मुदा मन Ăेतबान रामेĂरम्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nजेँका। एक िदिश िजनगी रुपी भूिम(İथल) जेँका िवशाल \nभूभाग देखैत त दोसर िदिश मृĜयु रुपी अथाह समुƖ। यैह \nिथक िजनगी आ िजनगीक खेल। जिह पाछु पिड़ लोक \nआĜमा क’ बिल चढ़वैत। तिह बीच माय बाजिल- \n‘रीता.....।’ रीताक नाम सुिन तीनूक हृदय मे ऐहेन \nधĸा लगलिन जिह स तीनू ितलिमला गेलीह। \n  \nराितक एगारह बजैत। गामक सब सुित रहल। \nइजोिरयो डुबै पर। झल-अĠहार। दलानक आगू मे, कुरसी \nपर बैिस राधेĮयाम आंिख मूिन अपन वंशक संबंध मे \nसोचैत रहिथ। मन मे अयलिन जे आइ सĢतमीक चान \nडुिब रहल अिछ, अĠहार पसिर रहल अिछ, मुदा िक \nकŎुका चान आइ स’ कम Ĕयोितक होएत? की अिगला \nĔयोित पैछला अĠहारक अनुभव निह करत? सब िदन स’ \nअĠहार-इजोतक बीच संघषर् होइत आयल अिछ आ होइत \n  \n3 \n  \nरहत। फेिर मन मे उठलिन जे आजुक राित हमरा लेल \nओहन राित अिछ जे भिरसक मायक िजनगीक अंितम \nराित होएत। जिनका संग हजारो राित बीतल ओिह पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nिवराम लिग रहल अिछ। िवचारक दुिनयाँ मे उगैत-डूबैत \nराधेĮयाम। तिह काल शबाना पोतीक संग पहुँचलीह। \nदलान-आंगनक बीच राİता पर दुनू गोटे चुपचाप \nठािढ़। दुनू डेरायल। राधेĮयाम आंिख मुनने तेँ निह \nदेखैत। परोपņा मे िहĠदु-मुसलमानक बीच तना-तनी। \nजिह डर स शबाना िदन के निह आिब अĠहार मे \nआयिल। िकऐक त सरोजनीक İनेह खॴिच क ल’ \nअनलकें। रेहना शबाना क’ कहलक- ‘‘दादी, अइठीन \nिकअए ठाढ़ छीही, अंगना चल ने?’’ \n  \nरेहनाक अवाज सुिनतिह राधेĮयाम आंिख \nतकलिन त दुनू गोटे क’ ठाढ़ देखलिन। पुछलिथ- \n‘‘के?’’ \nशबाना बाजिल- ‘‘बेटा, राधे।’’ \n  \n ‘‘मौसी।’’ \n  \n ‘‘हँ’’ \n  \n ‘‘एþी राित क’ िकऐक अलेहें?’’ \n  \n ‘‘बौआ, से तू नै बुझै छहक जे गाम-गाम मे केहेन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nआिग लािग रहल छैक। पाँचम िदन सुनलौ जे बहीिन \nबड़ जोड़ अİसक छिथ। जखने सुनलहुँ तखने मन भेल \nजे जाइ। मुदा की किरतौ? मन छटपटाइ छलै। बेटा क’ \nपुछिलयै त कहलक जे से तू नै देखै छीही रİता-बाटमे \nइĔजत-आवरुक लुिट भ’ रहल अिछ। मार-काट भ’ \nरहल अिछ। ऐहन िİथित मे कोना जेमए। मुदा मन नै \nमानलक। िजनगी भिर दुनू बहीिन संगे रहलौ, आइ \nबेचारी मिर रहल अिछ त मुहो नै देखब? जी-जाँित \nपोती के संग केने एलौ।’’ \n  \nकुरसी पर स उिठ राधेĮयाम शबानाक बाँिह \nपकिड़ आंगन िदिश बढ़ैत बहीिन क’ कहलिथन- \n‘‘मौसी अयलखुन। पाएर धोय ले पािन दहुन।’’ \n  \nराधेĮयामक बात सुिन दुनू बहीिनयो(गौरी आ \nसुिनता) आ रािगिनयो घर स िनकिल आंगन आइिल। \nगौरी बजलीह- ‘‘मौसी, शबाना मौसी!’’ \nशबाना बजलीह- ‘‘हँ।’’ \n  \nदुनू गोटे(शबानो आ रेहनो) पाएर धोय सोझे \nबहीिन(सरोजनी) लग पहुँच दुनू पाएर पकिड़ कनै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \n  \nलगलीह। कनैत देिख सरोजनी पुछलिथन- ‘‘कनैइ िकअए \nछेँ। हम िक कोनो आइये मरब? एþी राित क’ िकअए \nएलैहें?’’ \n  \n शबाना बाजिल- ‘‘बहीिन, रİता-पेरा बž अिछ। दू बखर् \nस’ भौिरयो-बņा(घुिम-घुिम बेचनाइ) बž भ’ गेल। जखैन \nसे अहाँ द’ सुनलहुँ, तखैन स’ मन मे उड़ी-बीड़ी लिग गेल \nतेँ िदन-देखार नै आिब चोरा क’ अखैन ऐलौहें।’’ \nसरोजनी बहुत कठीन सँ बाजिल- ‘‘िधया-पूता नीके छौ की \nने?’’ \nशबाना कहलकिन- ‘‘शरीर से ते सब नीके अिछ, मुदा \nकारबार बž भ’ गेल अिछ।’’ \n  \n ‘‘गामो(नैहर) िदिश गेल छलेहें?’’ \n  \n ‘‘नै। कžा जायब....। तेसर सालक बािढ़ मे अहूँक गाम \nकिट क’ कमला पेट मे चिल गेल आ हमरो गाम कोसी मे।’ \nहमरो गाम भरना पर बसल हेँ आ अहूँक गाम कमलाक \nपछबिरया छहरक पछबिरया बाध मे। घनĮयामपुर तक त’ \nरİता छइहो(छिहहो) मुदा ओइ से आगू रİते सब पर मोइन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nफोिड़ देने अिछ। पौरुका जे जाइत रही त लगमा लग मे डूबै \nलगलौ।’ \nसरोजनी गौरी के इशारा सँ कहलक- ‘‘दाइ, बड़ राित \nभेलइ। मौसी के खाइ ले दहक।’’ \nशबाना बाजिल- ‘‘बहीिन, पिहने हम कना खाएब? पिहने \nबौआ (राधेĮयाम) के खुआ िदऔ। खा क’ सुित रहत। हम \nभिर राित बहीन से गप-सप करब। बहुत िदनक गप पछुआइल \nअिछ।’’ \n  \nशबानाक बात सुिन राधेĮयाम मने-मन सोचै लगल \nजे दुिनयाँ मे बहीिनक कमी निह अिछ। लोक अनेरे अĢपन \nआ बीरान बुझैत अिछ। ई सब मनक खेल िछअए। हँसी-खुशी \nस जीवन िबतबै मे जे संग रहए, ओइह अĢपन। शवाना क’ \nकहलक- ‘‘मौसी, माए त ने िसफर् हमरे माए छी आ ने \nअहॴक बहीिन। सबहक अĢपन-अĢपन िछअए, तेँ िकयो \nअĢपन करत की ने?’’ \n  \nपूबिरये घरक ओसार पर राधेĮयाम सुतल। बाकी \nसभ पूबिरया घर मे बैिस गĢप-सप करए लगलीह। गौरी \nपुछलिन- ‘‘मौसी, अहाँ दुनू बहीिन त दू गामक िछअए। दुनू \nगोरे मे चीĠहा-पिरचय किहया भेिल?’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nशबाना बाजिन- ‘जइहे(जिहहे) से ज्ञान-परान भेिल, तेिहये से \nअिछ। हमरा बाप आ तोरा नाना(कका) क’ दोसितयारै \n  \n4 \n  \nरहिन। कोस भिर पूब हमर गाम(झगड़ुआ) अिछ आ कोस \nभिर पिछम बहीिनक। अखन त’ दुनू गाम उपिट क’ \nदोसर ठीन बसल अिछ। मुदा पिहने बड़ सुĠदर दुनू गाम \nछलै। \n  \n गौरी बाजिल- ‘‘मौसी, हम त बच्चे मे, बहुत िदन पिहने \nगेल रही। तइ िदन मे त’ बड़ सुĠदर गाम रहए।’’ \nशवाना बजलीह- ‘‘हँ, से त रहबे करए। मुदा आब \nदेखवहक ते िबसबासे ने हेतह जे अइह गाम िछअए। हँ, \nत कहै छेिलहह, काका केँ(गौरीक नाना) बहुत खेत-पथार \nरहिन। चािर जोड़ा बड़द खुņा पर, चािर-पाँच टा महीिसयो \nरहिन। मुदा हमरा बाप के खेत-पथार नै रहै। गामे मे \nखादी-भंडार रहए। सॱसे गामक लोक चरखोे चलबै आ \nकपड़ो बीनए। सबसँ नीक कारीगर रहए हमर बाप। \nघरक सब िकयो सुतो काटी आ कपड़ो बनबी। सलगा, \nचĿेिर, गमछी आ धोती बीनएमे हमरा बापक हाथ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nपकिड़िनहार िकयो निह। बहीिनक गामक सब हमरे बाप \nस’ कपड़ा कीनए। सॱसे गाम से अपेछा रहए। पाँचे-सात \nवखर्क रही तिहये से बहीिनक(ऐठाम) अइठीन जेबो \nकिरयै आ खेबो किरयै।’’ \n  \nशबानाक बात सुिन गौरी क अचरज लगलै। \nमने-मन सोचै लगली जे एक त’ गरीब तहू मे मुसलमान। \nतिह बीच दोİती। मुİकी दैत रािगनी बाजिल- ‘‘कोन \nपुरना िखİसा मौसी जोित देलिखन। ई कहथु जे दुनू \nबहीिनक िबआह एĸे िदन भेलिन?’’ \nशबाना बाजिल- ‘धूरर् किनयाँ! अहाँ की बजै छी। हमरा \nस’ बहीिन दू-तीन बरख जेठ छिथ। बहीिनक िवयाह से \nदू वखर् पाछु क’ हमर िवयाह भेल। कĸा हमरा बाप के \nकहलिखन जे पूबिरया आ दिछनविरया इलाका कोिशकĠहा \nभ’ गेल तेँ आब कथा-कुटुमैती उþरेभर करब नीक हैत।’ \nकžे गुम रिह, शबाना बाजिल- ‘‘बेटी, कपारक दोख \nभेल। आब अपनो बुझै छी जे नैहरक काजक जे महौत(महĜव) \nछेलै से अइ काजक(भौरीक) नै अिछ। मुदा की किरितयै? \nअइ ठीन(सासुर) उ काज अिछये निह। ने खादी-भंडार छै \nआ ने कारोवार अिछ।’’ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \n मुİकी दइत रािगनी बाजिल- ‘‘मौसी, अपना िवयाह मे \nतँ हम किनये टा रही। सब गप मनो ने अिछ। िहनका त \nमन हेतिन, िवआह मे झगड़ा िकअए भेल रहए?’’ \nकने काल गुम रिह शबाना ठाहाका मािर हँिस, बजै \n  \nलगलीह- ‘‘अहाँक बावू बड़ मखौिलया रहिथ। हँसी-चैल \nमे ककरो नइ जीतए देिथन। घरदेखी मे अयलिथ। हम \nदुनू बहीिन खूब छकौिलएिन। पीढ़ी तर मे खपटा, झुटका \nआ रुइयाँ तिर क’ सेहो देिलएिन। खा क’ जहाँ उठलाह \nिक एक डोल किरĸा रंग कपार पर उझिल देिलएिन। \nमुदा हुनका िलये धिन सन। तिहना बिरआती मे ओहो \nछकौलकिन। सबहक धोती मे चािर-पाँच िदनक सड़लाहा \nखैर(खइर) लगा देलकिन। पिहने त बिरआती सब अपन \nमे रĸा-टोकी केलक। मुदा जखन भाँज लगलै जे घरवारी \nसबकेँ सड़लाहा खइर लगा देलक। तखन बिरआितयो सब \nटूटल। मुदा कहे-कही भ’ क’ रिह गेलइ। मािर-पीिट निह \nभैल।’’ किह हँसै लागिल। सभ हँसल। \n  \nराधेĮयाम ओसार पर सुतल रहिथ। मुदा एĸो \nबेिर आंिख बž निह भेलिन। िकऐक त मन मे शंका \nहोइत जे अनचोके मे ने माय मिर जाय। िखİसे-िपहानी मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nराित किट गेल। \n  \nभोर होइतिह शबाना राधेĮयाम क’ कहलक- \n‘‘बौआ, अपन मन अिछ जे आब बहीिन क’ एक \nकाठी(लकड़ी) चढ़ाइये क’ जायब। मुदा गामे-गाम जे \nआिग लगल देखै िछअए तइ से डर होइ अए।’’ \nराधेĮयाम बजलाह- ‘‘मौसी, एिहठाम िकयो िकछु निह \nिबगािड़ सकैत छओ। जिहया तक तोरा रहैक मन होउ, \nिनभŰक स’ रह।’’ \nशवाना बाजिल- ‘‘बौआ, मन होइ अए जे बहीिनक सब \nनुआ-िबİतर हम खीिच िदअए। फेिर ई िदन किहया \nभेटत’’ \nराधेĮयाम- ‘‘दुनू बहीिनक बीच हम की कहबौ। जे मन \nफुड़ौ से कर।’’ \n  \nइĦहर आब राधेĮयामक माय सरोजनीक टनगर \nबोलो मिŀम भेल जा रहल छलिन। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \n \nअनमोल झा ( १९७०- )- गाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, \nलगभग सय लघुकथा, तीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž पिÿका, \nİमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, आ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” \n(दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), “ Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) \nआिदमे संƇिहत। \nलघुकथा \nअिधकार \n  \n-एकटा बात ğयानसँ सुिन ले लखना,जऽ बेगारी नै खटमे हमर आ आबाज ऊँच कके बजमे तऽ बासडीह जे \nछउ तकरा खाली करऽ परतउ। हमर पुरखा तोरा बाप-पुरखाकेँ रैयतमे जमीनपर बसेने छला एिह उपकार ले \nजे तू हमरा मुँह लागल जबाब देमे। \n-तकर माने की अहाँ हमर उपजल बोिन नै देब आ अहाँक बेट-भाितज हमर इĔजत िदस आँिख उठायत। \nहाथ-पैर तऽ तोिड़ देबै तकर। हँ रहल बासडीह बला सवाल से एतेक सİता नै छैक जे खाली करबा देब \nअहाँ। दस-बीस साल जे बटाइयो खेती करै छै तऽ सरकार कहै छै जे खेत ओकरे िछयै आ दू पाँच \nपुरखासऽ जािह डीहपर बसल छी हम सब से हĦमर नै! हािकमक देल बासगीत परचा सेहो अिछ हमरा लग। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n \nजगदीश मंडल \nउपĠयास: \nउĜथान-पतनः \n  \n  \nगामे-गाम, कतौ अƠयाम कीतर्न तँ कतौ नवाह, कतौ चěडी यज्ञ त’ कतौ सहć चěडी यज्ञ होइत। \nिकसेक तँ एगारह टा Ƈह एकिÿत भऽ गेल अिछ। की हैत की नइ हैत कहब किठन। एकटा बाल Ƈह \nबच्चा \nकेँ भेने त’ सुखौनी लिग जाइत आ जिहठाम एगारह टा Ƈह एकिÿत अिछ तइ ठाम त’ अनुमानो कĦमे हैत। \nपरोपņा भगवान नाम स गदिमसान होइत। जओ तील, घीउक गंध सँ हवा सुगिĠधत। सभक हृदय मे भगवान \nक İवरुप िबराजैत। सभ ĭयİत। सभ हलचल। खरचाक कोनो इþा निह। जना िनसाँ लगला पर बेेहोशी \nहोइत, \nतिहना जाधिर लोक कीतर्न मंडलीक संग, मंडप मे कीतर्न करैत ताधिर घरक सब सुिध-बुिध िबसिर मİत भ \nरहैत। मुदा घर पर अिबते केयो भूखल गाय-महीिसक िडिरऐनाई सुिन, िचिĠतत होइत त क्यो बच्चा केँ \nबाइस-बेरहट ले ठुनुकब सुिन। ĭयथा कऽ दबैत सब आिखक नोर होइत बहाबैत। चािर सालक रौदीक चलैत \nपोखिरक पाइन सूिख गेल। नमहर-नमहर दरािर खेत स ल कऽ पोखिर धिर फाँिट गेल। इनारक मिटआइल \nपािन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nभिर-भिर सब घैल मे रिख, जखन फिड़छाइत तखन िगलास, लोटा मे ल ल पीबैत। लोक की करत? कþे \nजायत? \nमृĜयुक मुह छोिड़ दोसर रİते की? आजुक कोलकþा ओ कलकþ निह जिहठाम अकाल आ समुƖी तूफान स \nढ़ेरो लोक मरैत छल। जकरा आइ अपन दोसर घर बुिझ लोक जीवन-यापन करै जाइत अिछ। आजुक \nपंजाब \nओ पंजाब निह जिहठाम आन-आन राजक लोक जा खेत-खिरहान स कारखाना धिर खिट क पिरवारक \nभरण-पोषन करैत अिछ। पंजाबक ओ दशा छल, जइठाम कल-कारखानाक कोन गप जे खेतक मािट गेउर \nरंगक \nकंकड़ िमलल, बरखा स भेिट निह होइत छल। साइते-संयोग साल मे किहओ बरखा भऽ जाइ छलै। ओतुĸा \nलोक पड़ा-पड़ा आन-आन राज जा हड़तोड़ मेहनत कऽ जीिवका चलबैत। बĦबई आजुक मुĦबई निह। ने \nिसनेमा \nउńोग छल ने कलकाखाना आ ने अखुनका जेँका कारोबार। \n  \nगंगानĠद केँ तीस बीघा जमीन। तीिन भाईक भैयारी आ सþर गोटेक आāम। जइ साल सबारी समय \nसमय होइत ओइ साल आāम चला, मलगुजारी दइयो के गंगानĠद केँ अž उगिड़ जाइत जकरा दू-सिलया , \nतीिन सिलया पुरान बना खाइत। सबाइयो लगबैत। पिहल सालक रौदी गंगानĠद केँ बुिझ निह पड़लिन। घर \nमे \nधान-चाउर, गाय-महीिस ले बड़का-बड़का दू टा नारक टाल। पिहलुके जेँका गंगानĠदक मन हिरयर। दोसर \nसाल \nघरक धान-चाउर लिगचायल। रौद मे, जिहना गाछक तोड़ल फूल मौलाइ लगैत तिहना गंगानĠद मौलाइ \nलगला। \nकुटुĦबो-संबंधीक आवाजाही बिढ़ गेलिन। गंगानĠदक जेठ बेटी रीता सासुर बसैत। चािर बेटी आ एक बेटाक \nसंग \nरीता सेहो आिब गेलिन। रीताक जेठकी आ मिझली बेटी िवआह करै जोकर। जँ किहओ रीता कोनो काज मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nनैहर अबैत त काजक पराते सासुर जाइ ले धूम मचा दैत। िकऐक त सासुरक सब भार रीते दुनू परानी \nपर। \nभैयारी मे जेठ रहने घर से बहार धिरक सब तरĿुत करय पड़ैत। \n  \nरौदीक चलैत रीता िधया-पूता ल’ छबो गोटे नैहर आयल। मासो सँ उपरे भ’ गेलैक मुदा सासुर जेवाक \nचचų ने करैत। बाप-माय बेटीके कोना मुँह फोिड़ जाइ ले कहत। भिरआयल खरचा सँ गंगानĠद तेरे-तर \nकुहरैत। \nछाती दलकैत। साल खेपब किठन रहै। बरखाक कतौ पता निह। सभ खेत परती भेला स’ पड़ल। ने हर \nजोतय \nजोकर एकोटा आ ने पािनक कोनो दोसर उपाय। मने-मन रीता सोचए जे अगर सुमनक(जेठ बेटी) िवआहक \nचचŭ माए करत तँ ओकरे माथ पर पटिक देव। अपना बूते तँ िवयाह पार लागव किठन अिछ। \n  \nसभ िदन साझू पहर क’ गंगानĠद चूड़ाक भूजा फँकैत छलाह। बीस मिनया कोठी टा मे चाउर बचल \nछल। धान पिहने एिठ गेल छल। धानक दुआरे चूड़ा कुटाओल कथीक जायत?गंगानĠदक पėी पावर्ती पितक \nअĥयास बूिझ चाउर भूिज िछपली मे नेने एलिखन। भूजल चाउर देिख गंगानĠद मने-मन बुिझ गेलिखन जे \nधान \nसिठ गेल। पुरान चाउर रहने भूजा पथरा गेल, तेँइ सĸत रहै। पिहलुक फĸा मुँहमे लइते गंगानĠदक दाँत \nिसहिर गेलिन। दाँत िसहरतिह गंगानĠद लोटाक पािन मुँहमे ल’ गुल-गुला केँ घोटलिन। मुँहक चाउर घोिट \nिछपली \nआगू सँ घुसका देलिखन। मने-मन पावर्ती अंदाजलिन जे सĸत दुआरे भूजा निह खा’ भेलिन। मुदा उपाय \nकी? \nगंगानĠद केँ तामस निह उठलिन। जँ घरमे धान रहैत तँ चूड़ा कुटाओल जायत। निह रहने कतए सँ \nआओत। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \n  \n  \nजिहना लकड़ी जिर केँ राख भेला पर षिक्तहीन भ’ जायत तिहना गंगानĠदक दषा भ’ गेल रहिन। िगलासमे \nचाह \nनेने नाितन सुमन आइिल। दुनू परानीक नजिर सुमन पर पड़ल। चाह रािख सुमन आंगन चल गेिल। लग्गी \nभिर \nहिट क’ बैसिल पावर्तीकेँ हाĝक इषारा सँ गंगानĠद लग ऐवाले कहलिन। पावर्ती बैसले-बैसल घुसुिक क’ लग \nआयिल। फुस-फुसा क’ गंगानĠद पėीकेँ कहलिखन- ‘‘रीताक दुनू बेटी, जेठिकयो आ मझलीयो िवयाह जोकर \nभ’ गेल। जँ कहॴ एिहसाल एकोटा िवयाह ठनलक तँ इĔजित वाँचव मोसिकल भ’जैत। हमहू तँ नने \nिछयैक।’’ \n  \nएखन धिर वावर्ती अंगना सँ दलान धिर अवैत-जायत रहली हेन। एिह सँ अिधक निह देखलिन। ने समय \nभेटलैिन आ ने घरक नी अधला नीक अधला बुझल। नाितनक ियाह बुिझ उƄगार सँ पावर्ती कहलकिन-\n ‘‘यज्ञो \nककरो बाकी रहैत छै। यैह तँ भगवानक लीला छिĠह जे गरीब स’ ल’ क’ अमीर धिर सबहक काज होइते \nजायछै।’’ \nचोटाइल साप जेँका गंगानĠदक दषा रहिन। िदन ससरब किठन। तई पर सँ पėीक चढ़ल बात सुिन, केँचुआ \nछोड़ैत सापक साँस तेज भ’ जाइत तिहना नमहर साँस छोड़ैत गंगानĠद कहए लागलिखन- ‘‘ऐहन दुरकाल मे \nजीिव \nकिठन अिछ तई पर िवयाह सनक यज्ञ तहन तँ जकरा िसर पर जे काज अबैत छैक, कोनो ने कोनो तरहेँ \nकिरते \nअिछ। दू सालक रौदीक झमार। अखनो धिर पािनक कोनो आषा निह, पिहले ओ पार करब अिछ। िवयाह तँ \nएक-आध साल आगूओ बढ़ाओल जा सकैत अिछ।’’ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nओलती लग ठाढ़ भ’ रीता माय-बापक फुसुर-फुसुर गĢप सुनैत। जखन गĢप मोड़ पर आयल िक रीता \nआगू बिढ़ मायक लग आिब ठाढ़ भ’ गेिल। अपन बात क’ िछपबैत गंगाननद कठहँसी हँिस पėीकेँ कहए \nलगलिन- ‘‘रीतोक बेटी िवयाह करए जोकर भेल जाइछै?’’ \nमुँह िनच्चा केने रीता बाजिल- ‘‘बावू, दुनू बहीन तरे-उपरे भ’ गेिल अिद। मुदा घरक जे दषा अिछ तिहमे \nअखन \nिवयाह पार लागब किठन अिछ। जखन समय-साल सुधरतै तखन बुझल जेतै।’’ \nमने-मन गंगाननद सोचिथ जे घरक भार पड़ला सँ सभ आगू-पाछू देिख िकछु करैत। मूड़ी िहलबैत गेगानĠद \nकहलिखन- ‘‘हँ, से तँ ठीके। अखन िववाह करबाक अनुकूल समयो ने अिछ। िसफर् हमरे टा नइ समाज मे \nबहुतोँ \nके बेटी िववाह करै जोकर छै। सभक पार तँ भगवाने लगौिथन।’’ \nिपताक बात सुिन रीता क’ मोनमे षािĠत एलै। अपन पिरवारक संबंध मे रीता िपताकेँ कहए लागलिन- ‘‘बावू \nघरक हालत खराव भ’ गेल अिछ। एक तँ दू-अढ़ाई बरखक रौदी दोसर सवांगो सभ उिहगर निह ने क्यो \nकमाई-खटाई बला निह अिछ। भिर िदन, कतौ बैिस क’ गĢप-षĢप लड़वैत िदन िबतवैत छिथ। जेना कोनो \nधैन-िफिकर निह। भैयारी मे जेठ रहने दुनू परानी काजक पाछु िदन-राित अपİयाँत रहैछी।’’ \n  \nमास पूरए मे दू िदन रहल। राजक िसपाही केँ पटवारी अंितम सूचना मालगुजारीक लेल पठौलक। िसपाही \nआिब गंगानĠद केँ कहलकिन- ‘‘परसू तक जँ मालगुजारी नै देवइ तँ जमीन िनलाम भ’ जायत। पटवारी अपन \nजाित-बेरादर बुिझ चुपचाप पठौलिन।’’ \nिसपाहीक समाचार सुिन गंगाननदकेँ हृदय मे ऐहन धĸा लागल जना कोनो राजाकेँ दुįमन राज छीिन, भगा \nदैत। \nछाती धकधकाइत! कंठ सुखैत गंगानĠद िसपाहीकेँ कहलक- ‘‘अखन जे दषा अिछ तिह मे मालगुजारी देव \nअसंभव \nअिछ। दोसर कोनो राİतो ने सुझैत अिछ।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n  \nगंगाननदक मजवूरी वुझित िसपाही कहलकिन- ‘‘एकटा उपाय अिछ।’’ \n  \n‘‘की?’’ \n  \n‘‘पटवारी केँ िवयाहै जोकर बिच्चाया छिĠह। अहाँ अपन बेटाकेँ िबयाह क’ िलअ। देबो-लेब नीक जेँका \nहैत। हुनके हाथक काज छिĠह जमीनक रसीद द’ देताह। क्यो बुझवो ने करत काजो भ’ जायत।’’ \n  \nबचनाक आवाज सुिन, फुिलया जाँत चलौनाई रोिक, एक हाथ सँ हथरा पकड़ने,तकलक। बचनाक मोन, \nजना िधया-पूताक हाथ सँ कौआ रोटी लपिक उड़ला पर होइत, तिहना रोगाइल मने बचना पėी(फुिलया) केँ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \n  \n  \nकहलक- ‘‘हम लŞमीपुर(फुिलया नैहर, अपन सासुर) जँ कोनो गर जँ कोनो गर रुपैयाक लािग जायत त’ लगौने \nअवै छी।’’ \nनैहरक नाम सुिन फुिलयाक मनमे आनĠदक अंकुर अंकुिरत होअए लागल मुदा िवपिĜĜक चादिर ओकरा झाँिप \nदेलक। सोगाइल मने फुिलया बाजिल- ‘‘जाउ, कपार तँ फुटले अिछ तइओ अपना भिर पिरयास करु। कपार \nतँ उनटवो-पुनटवो करैछै जँ नीके गड़े उनिट जाय। किनये थिम जाउ। रोटी पका दइ छी। खा के \nजायव।’’ \nमĠहुआइल बचना ठोर पटपटबैत बाजल- ‘‘बड़विढ़याँ। ताबे हमहू दौड़ले दाढ़ी बनौने अवैछी।’’ \n  \n  \nबचना दाढ़ी कटबैए ले िवदा भेल। फुिलया जाँत लगक िचĸस मुजेलामे उठौलक। चुिŎ लग मुजेला \nरािख कोठी परसँ िचक्साही सूप अनलक। गठूलासँ जारन आिन चुिŎ पजारलक। नौवा गाममे निह छल। \nमूडनक \nपता देइ ले सुखेत गेल छल। िबना दाढ़ी कटौनिह बचना घुिम आिव, नहाए लागल। फुिलया रोटी पका, भाँटा \nक’ सžा बनौलक। बचना हाँिह-हाँिह खा धोित-अंगा पिहर छाता ल’ लŞमीपुर िवदा भेल। वचना राİतो चलै \nआ मने-मन महावीरजी कँ सुमरैत कहलकिन- ‘‘हे महावीरजी काज भ’ जायत तँ अहाँ केँ एक रुपैया क’ िचžी \nचढ़ाएव।’’ महावीरजी केँ कबूला किरतिह जना बचनाक मोनमे िवįवास भ’ गेल जे काज हेबे करत। लŞमीपुर \nपहुँचते बचना सभक मन उदास मोन खसल छै! मुँ सँ फुफरी उड़ैछै। करेज पर पाथर रािख बचना सरहोिज \nसँ \nपूछलक- ‘‘िकऐक सभ अनोन-िबसनोन जेँका छिथ।’’ \nनोराइल आँिखये सरहोिज उþर देलकिन- ‘‘पाहुन की कहब, खेतक मलगुजारी दू सालक पछुआयल छै। तई \nदुआरे परसू सब खेत िललाम भ’ जेतै।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \n  \nसरहोिजक कलहंस बात सुिन बचना अवाक् भ’ गेल। ककर दुख के हरत! पाएरो ने धोय चोņे बचना \nगाम घूिम गेल। \n  \nिवसेसर घरक आगू मे राİता पर लोक सभ ठाढ़ रहै। रौदाइल िवसेसर। हर जोेित कँ अिबते छल। हाथ \nमे हरवाही पेना। माथ मे गमछाक मुरेठा बĠहने। फिरĸे सँ िवसेसर सुनलक जे कचहरीक िसपाही बलजोरी \nबाड़ी \nजा कदीमा तोिड़ लेलक। िवसेसरक पėी मोिहनी कतबो मनाही केलकै िसपाही निह मानलकै। मोिहनी आ \nिसपाहीक बीच āĸा-टोकी होइते छल, कदीमा िसपाहीक हाथे मे रहै। धाँय-धाँय िवसेसर चािर-पाँच पेना \nिसपाहीके लगा, कदीमा छीन लेलक। गिरअबैत िवसेसर कहलक- ‘‘बापक बाड़ी बुिझ कदीमा तोड़ले। िसपाही \nतू मािलकक छीही की हमर?’’ \nचािड़-पाँच गोटे मकिड़ िवसेसरकेँ पकड़लक। दू-दू गोटे दुनू डेन पकड़ने तइओ जोष मे िबसेसर उिठ \nक’ ठाढ़ \nभ’ हुरुिक-हुरुिक िसपाहीके मारक कोिषष करए। लोकक कहला सँ कनेक तामस िवसेसरक कमल। \nगिरऔनाइ \nबž केलक। मुदा तामसे ठोर पटपटैते। षाĠत भ’ िवसेसर बाजल- ‘‘अहाँ समाज िमिल पकड़लहुँ, मुदा पच्चीस \nबेर िसपाहीकेँ कान पकिड़ उठाउ-बैसाउ। चाहे थुक फेिक चटबाउ जे फेिर ऐहन गĪती नै करै। ई चोर \nछी। \nलालीस क’ जहल से बाहर नै हुअए देवइ। राँड़-मसोमात हमरा बुझलक।’’ \n  \nिबसेसरके माÿ दू कŇा घरािरये टा। सेहो बेलगान। दुइये गोटाक आāम। बेटा-पुतोहू िभž। एकटा \nतेरह हाथक घर अपनो आ बेटो िमलाकेँ रहै। बाकी डेढ़ कŇा बाड़ी बनौने। मोिहनी अपन बाड़ी मे सभ िदन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nरािष-रािष क’ तरकारी उपजबैत। िबसेसर बोइन करए। दुनू परानीक िमलानक चचŭ गामो मे होइत अिछ। \nदुनू \nगोटे अपन-अपन काज बँटने। िभनसुरका उखराहाक तीन सेर धान आ बेरका डेढ़ सेर दिलहन बोइन सभ \nिदन \nिवसेसर कमाइत। दुनू साँझ भिर पेट खाय िनचेन सँ रहैए। कोनो हरहर-खटखट िजनगीमे निह। दू सेर \nचािर \nसेर घरो मे अž रहैत। सािठ बखर्क िवसेसर जुआन जेँका तनदुरुİत। ने एकोटा दाँत टूटल आ ने केष \nपाकल। \nजना दोसर-तेसर बोिनहार पचास वरख पुरैत-पुरैत झुन-कुट बूढ़ भ’ जाइत तना िवसेसर निह। िनयिमत काज \nखायब आ सुतब िवसेसरक खास गुण छलैक। तरकारीक गाछ रोपै स’ ल’ क’पटौनी, कमौनी सभ मोहिनये \nकरैत \nअिछ। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \n  \n  \n44 \nमोिहनी डेढ़हो कŇा बाड़ी मे कोदािरक काज सँ ल’ क’ खुरपी हसुआँक सभ काज करैत अिछ। \nलþी-फþी ले छोट-छोट मचानो अपने बना लैत। तरकारीक गाछ रोपब, पािन देब,कमैनी सँ ल’ क’ देखभाल \nतक करैत। अंगने जेँका िचĸन वािड़यो बनौने। सभ िदन मोिहनी धान कूटए। गाछी-िबरछी से पात खछिड़ \nअनैत। दष हाĝक एकटा लग्गी बनौने कुटए जइ से गाछक सुखल ठहुरी तोड़ै। िवसेसर तमाकुल खाइत \nमोिहनी \nहुĸा पीबैत। अमलो आसान। काितक मे सय गाछ तमाकुल बाड़ी मे मोिहनी रोिप लैत जे माघ मे जुअएला \nपर \nकािट लैत। उपरका मूड़ी, कनोजिर आ िनचला पात डाँट के छाँिट पीनी कुटैत आ बीचला पात सुखा \nक’ खेवा \nले रखैत। एĸो पाई खरच निह। बाध सँ मुइलहा डोका मोिहनी बीिछ आनए। ओकरा डाॅिह क’ चून बना \nिलअए। एक सेर धान क’ छुआ कीिन, डावा मे रािख, सालो भिर पीनी कूटए। \n  \nभोिलया िवसेसरक बेटा। जाबत छोट छल मायक संग घर-आंगनाक काज करैत। गाछ पर चिढ़ सुखल \nजारनो तोड़ैत। जखन नमहर भेल िवयाह भेले। िवसेसर अपने संगे काज करै ले ल’ जाय। िबयाहक बाद \nसाल \nभिर भोिलया बापक संग काज करैत रहल। मुदा छैाँड़ा मारिड़क संगत मे पिड़ भोिलया भाँग पीबए लागल। \nबाड़ी-झाड़ी मे भाँगक गाछ। ओकर फूल झािड़-झािड़ आ जņा वाला डिढ़ कािट-कािट सुखा-सुखा रखैत। \nिवसेसर \nकेँ कोनो पता निह। साल भिरक बाद जखन िवसेसर काज करए। िवदा हुअए तखन भेिलया सुतले। \nमोिहनी \nउठवए जाय तँ गरिज केँ भािलया कहैत- ‘‘मन खराव अिछ, माथ दुखाए।’’ एक िदनक निह भोिलयाकेँ आदत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nभ’ गेलै। षुरु मे दू-चािर िदन िवसेसर बाजल- ‘‘छैाँड़ा, मौिगयाह भ’ गेल।’’ किह छोिड़ देलक। मुदा आदत \nदेिख \nिवसेसर भोिलया केँ कहलक- ‘‘तू बेटा िछयैँ, एकर माने ई निह जे तू मािलक भ’गेलै। दू परानी तोहूँ छेँ। \nदुनू \nगोटोक खाइ-पीवै ले कमाइये पड़तौ। िभž रह िक साझी, िबना कमेने ने हेतौ। जो आइ से फुटे भानस \nकर।’’ \nभािलयकेँ िवसेसर िभž क’ देलक। \n  \nसाझू पहर केँ सभ िदन िवसेसर डेिढ़या पर िबछान िबछा, जावत भानस होइ,भजन-कीतर्न करैत। \nअसकरे िवसेसर खजुरी बजा भजन करैत। ने दोसर साज आ ने दोसर संगी। अपने गवैया अपने बजिनया \nअपने \nसुनिनहार। पाँचे टा भजन िवसेसर केँ अवैत। जे सभ िदन गावए। जखन भजन करए वइसे। तखन \nपिहने ‘‘सत् \nनाम, सतनाम, सँ षुरु करए। एक सुर खूब झमका केँ सतनाम गावए। चुिŎ लग मोिहनी भानसो करए आ \nघुन-घुना क’ संग-संग सतनामो गावए। सतनामक बाद ‘‘साँझ भयो निह निह आयो मुरारी’’ अƪाद सँ िवसेसर \nगावए। अड़ोस पड़ोसक सभ पाँचो भजन सीख लेने। जहाँ िवसेसर षुरु करए िक सभ अपना-अपना अंगना \nमे \nघुन-घुना- घुन-घुना गावए। साँझ गोलाक बाद िवसेसर िवनती गवैत। िवनती गेवा काल ततेक तĠमय िवसेसर \nभ’ \nजाइत जना भवान हृदय मे वैिस Ćेिरत करित होिथ। िवनती समाĢत हाइते िवसेसर खुजुरी रािख तमाकुल \nचुना \nक’ खाइत। मोिहनी चुिŎये लग बैसल-बैसल हुĸा भिर क’ पीवैत। तमाकुल थूकिड़ पािन सँ कुड़ुर \nक’ िवसेसर \nकृपण रुप-वणर्न षुरु करए। रुप-वणर्नक समय िवसेसर कँ बुिझ पड़ै जे अĠतĔर्ञान सँ ƙŌाěड केँ देिख-देिख \nगवैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nछी। गबैत-गबैत िवसेसर उिठ के ठाढ़ भ’ खजुिरयो बजवैत आ ठुमकी चािल मे झूिम-झूिम नचबो करैत। \nअसकर \nरहनहुँ िवसेसर केँ बुिझ पड़ैत जे हजारो-लाखो लोकक बीच नािच-गािव रहल छी। कखनो हँसैत, त’ कखनो \nमुİकी \nदैत। कखनो नोर बहबैत त’ कखनो पंिडत जेँका Ćवचन करैत। रुप वणर्न समाĢत होइते तौनी सँ मुँ-हाथ \nपोिछ \nसोहर गवैत। सेाहर गवैत-गवैत िवसेसर केँ भिर िदनक ठेही उतरल वुिझ पड़ैत। अंत मे समदाउन गािव \nसमाĢत \nकरैत। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \n  \n  \nउĜथान-पतनःः1 \n  \n  \nरोिहतपुरक दोनौक चचŭ बुढ़हो-पुरान अįचयर् स’ करैत कहैत जे ऐहन िजनगी मे निह देखने छलौ। पर \nहवा उठल। गोल-मोल भ’ सुरु ंगा दौड़ैत टोल मे आिब घरक छĢपड़ सभकेँ उड़बै गोल-मोल नचैत। जना \nकोनो \nनतर्की घघड़ा पिहर नचैत तिहना नचैत हजारो हाथ ऊपर गदŭ खढ़-पात उिड़ जाइत। घरक नुआ वसÿ उध् \nि \nाया’उिधया आंगन सँ हिट-हिट खेत सभ मे जा-जा खसैत। चेतन सभ अपन-अपन बच्चाकेँ पकिड़-पकिड़ \nरखने \nजे िवड़Ÿ मे उिड़ ने जाय। िबरड़ो बढ़ैत-बढ़ैत आँधी मे बदिल गेल। रािहतपुर मे एĸो घर अवĠच निह रहल \nजकरा कोनो नोकसान नइ भेल होय। घर िगरबो कएल आ उिधऐवो कएल। सैाँसे गामक लोक िवपिþ मे \nडूिब \nगेल। के ककर नोर पोछत? सभकेँ अपने िगरैत। \n(अिगला अंकमे) \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nģयूज बĪव \n  \nसे सĜये वमŭ साहेबक डरे खऽड़ जरैत छलैक । से रूतबा  आ धाख छलिन वमŭ साहेब के जे ककर \nमजाल जे कĪला अलगिबतै । वमŭ साहेब समय के तेहन ने पावंद जे कहैथ जे नौ बजे सँ ऑफीस शुरू  \nहेबाक मतलब जे नौ बजे सभ काज करय लागय , नौ बजे ऑफीस आबय निहं । ऑिफसक सभ आधकारी \nआ कमर्चारी छीह कटैत वमŭ साहेबक डरे जे कहॴ कॉरीडोर मे घुमैत वा कैंटीन मे गĢप लड़बैत पक़डा ने \nजाई । जे केयो बाहर मे देखा गेला तिनकर तऽ अभगदशा बुझू दस लोकक बीच मे झाड़ सँ लऽ कऽ \nिलिखत वािनर्ंग तक िकछु भऽ सकैत छल । एतबे निहं , आधकारी -कमर्चारी अपन सीट पर सँ भागल निहं \nरहय तैं हुनकर समय-समय पर सरĆाईज िभजीट सेहो भेल करय । जे केयो सीट पर निहं भेटलाह तिनकर \nनाम आ िभजीट समय नोट कऽ कऽ रािख लेिथ आ मैसेज छोिड़ देिथ जे जखन आबिथ तऽ हमरा लग \nपठायब । \n  \nवमŭ साहेब के चैĦबर मे घुसबा सँ पिहने कतेक-कतेक के आधा जान अपने िनकिल जाईत छलैक़़ रूपे  तेहने \nछलैऩ़पाँच हाथक चाकर-चौरठ शरीऱ़ एहन टा कĪला़ भयाओन  दृिƠ । आवाज की भारीिबना ले ईस कें'हू \nआर यू एंड ĭहाई कम टु मी ?' लोक के पिहने सँ सोचल सभ बात िबसरा देबा लेल पयŭĢत छल । \nजीनका लग समुिचत कारण निहं भेलिन ; तिनका तऽ बुझु सİपेंड हेबा सँ ƙĦहो निहं बचा सकिथन । वमŭ \nसाहेब के लेल तऽ ककरो सİपेंड करब नेना-भुटका के खेल । िवभागीय सिचव रहिथ तैं ककरो सँ कोनो \nआदेश लेबाक जरूरतो  निहं । पैघ-पैघ ऑफीसर तक के डाँट-डपट करबा मे वमŭ साहेब के कोनो टा \nअसोकजर् वा मलाल निहं । डाँट-डपट की कैक बेर तऽ भरल लोकक बीच मे बेईĔजत तक कऽ देिथन । \nभिर ऑफीस मे कहबी पसरल छलैक जे जाबत तक लोक वमŭ साहेबक डाँट निहं सुिन लैत आछ ताबत \nतक मोन हॱड़ैत रहैत  छै। जहाँ ने डाँट पड़ल की मोन के शांित भेटैत छै । \n  \nसे वमŭ साहेब सरकारी सेवा सँ सेवािनवृत भऽ गेलाह । भिर ऑफीसक लोक जी-जी कऽ उठल। चचŭ ईहो \nछलैक जे वमŭ साहेब पेﾥर सँ सलाहकर बिन कऽ मंÿालय मे Ĕवाईंन करताह । गोपीबाबू तऽ सभ के \nचेतेĠहो रहिथन जे शैतान के जाबत तक āाŀ निहं भऽ जाय ताबत ओकरा मुईल निहं बुझल जेबाक चाही \n। तैं लोक साकाँक्ष निहयॲ होईत तते तर खुशी तऽ मनेनहे छल  भिर ऑिफस मे चोराईये नुका कऽ \nसहा ; िमठाईयो बाँटले गेल छलैक । लोक के भीतरे-भीतर डरो छलैके जे कहॴ वमŭ साहेब पेﾥर सँ आिब \nगेलाह तऽ सभ खुशी मनेनहार सँ िहसाब चुकता कऽ लेिथऩ़ भेिदया तऽ सभ ठाम रिहते छै ने । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nमंÿालय के लोकक कपार एतबो खराब निहं छलैक़़वमŭ साहेब दोबारा सँ निहं एलाह । समय तऽ गितमान \nहोईत छैक ; िबतैत गेलैक । वमŭ साहेब लोक के एखनो मोन छिथन  िखİसाक रूप  मे । वमŭ साहेव के \nअरदली बालिकशन सेहो समय पर सेवा िनवृत भेल  कतेक लोक आअयल-गेल  ऑफीस चलैत रहलैक । \n  \nओिह िदन बालिकशन िदĪली रेलवे İटेशन के Ģलेटफामर्क बेंच पर बैसल Əेनक प््राितक्षा मे छल िक तखने \nबगल मे बैसल किनयाँ केहुिनया कऽ ओकरा पुﾥसपुﾥसा कऽ कहलकै- 'ओĦहर देखहक तोहर पिहलुका साहेब \nठाढ़ छथुऩ़भीड़ धिकयबैत हैऩ़बजा कऽ बलु हमरा सीट पर बैसा दहक़़हम ओĦहर चल जाईत छी़हमरा आऊर \nतऽ ठाढ़ो रहब तऽ कोनो बात निहंओ तऽ हाकीम-हुĸाम छिथ ।' ईशारा सँ देखेलकई बालिकशन वमŭ साहेब \nके़लोकक रेला मे Əेनक प््राितक्षा मे ठाढ़़़पसीना सँ तरबतर भेल़़एक हाथ सँ एटैची थĦहने आ दोसर हाथ सँ \nमुँह पर बेर-बेर माँथ सँ टघिर कऽ अबैत पसेना के रूमाल  सँ पोछबाक अनवरत प््रायास करैत । कखनो \nकाल रेला बढ़ै तऽ लोकक धĸा सँ अपन संतुलन सेहो बनबैत । बालिकशन िकछु सोचलक आ किनयाँ के \nबाँिह पकिड़ कऽ बैसल रहबाक ईशारा केलकै- 'रहऽ दही़ बैसल रह तॲ । आब हम आ वमŭ साहेब दुनू गोटे \nपĜयूज बĪव जकाँ छी़पĜयूज बĪव मे कोन फरक जे हजार वॉट के छलैक की सािठ वॉट के। ' \n  \nवमŭ साहेब भीड़क दोगें खनहुँ-खनहुँ कनिखया कऽ बालिकशन के देिख लैत छलाह । बालिकशन आओर पैर \nपसािर कऽ बैिस रहल छल़़Əेनक एखनहुँ कोनो पता निहं छलैक। \n  \n  \nपžा झा \nअसामाĠय के \n  \n      डाक्टर नĠदीक चेĦबर मे बैसल-बैसल मोन थािक गेल। अनायास भेंटकरक समाद पठेने छलाह। मोने-\nमोन कारणक अटकर लगा रहल छलहुं। कतेकोकारण मोन मे आयल मुदा एकोटा कारण सटीक निह बुझना जाइत छल। िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n डा.नĠदीक अनुपिİथित मे हुनकर रोगी या सĦपूणर् निसर्ंग सĦहारयवला हुनकरदिहना हाथ डा. िसĠहा कतेको बेर अपन मु\nखिरत मुखारिवĠद देखाय गेला। पुछलापर कहने छलाह कारण त' हमरो निह बूझल अिछ, तखन माÿ एतबे कहने छिथजे \nअयला पर बैसय कहबिĠह। \n      डा. नĠदीक कायर्ĭयİतता आ समयक अभाव मोन पड़ला पर इच्छा भेलउिठ क' चल जाइ। आिखर कतेक काल Ćती\nक्षा कयल जाय? एना कयला स'गुरुक  गुरुता  लघु भ' जयतिĠह। समय िबतयबाक लेल निसर्ंग होमक िनरीक्षणकरय लगल\nहुं। आधुिनक आ सुरूिचपूणर् सजावट, जीवाक लालसा उĜपž करयवलािचÿ सब, जे संभवतः मानिसक रोगी सभक Ņारा \nिचिÿत छल, एक कोन मेलतरल मनी ĢलाĠट, टेबुल पर टटका फूलक गुच्छा कांचक पाÿ मे पािन परराखल। भीतर जा क\n' रोगी सब स' भेंट करक इच्छा भेल मुदा निह गेलहु जे कोनठीक एही बीच डाक्टर साहब आिब ने जाइथ। \n      अपना İथान पर बैसले छलहुं िक एक सौĦय, हृƠ-\nपुƠ, Ćसžमुख युवकĆवेश कयलिĠह। हुनकर अनुसरण आवĮयकता स' अिधक गंभीर एक ĭयिक्त क'रहल छलाह। अिब\nतिहं पिहल युवक हमरा स' Ćķ कयलिĠह- डा. नĠदी छिथ िकनिह? \n      -निह, बैसू कनेक काल मे औताह''। हमर उþर छल। पिहल युवक कें देिखक' लागल जे हम पूवर्-\nपिरिचत छी। İमरण निह भ' रहल छल। सोचल-\nहमरसंबंधी त' निहये छिथ तखन कतय देखने िछयैĠह? कोना िचĠहैत िछयिĠह? पूवर्मे कतहु देखने िछयिĠह, एतबा िनिĀत \nछलहुं। एही ओझराहिट मे छलहुँ िक संगआयल दोसर युवक ठठा क' हँिस पड़ल आ फेर तुरत गंभीर भ' फुसफुसाय लागल\n,जेना ककरो स' गĢप क' रहल हो। एिह तरहक ĭयिक्तक एिह तरहक िƅया-\nकलापदेखक अĥयİत भ' गेल रही तें कोनो िवशेष Ćभाव निह पड़ल। संग आयल पिहलयुवक सेहो तटİथ छलाह। मुदा \nतीवर् ठहाका डा. िसĠहा के ओतय अयबा लेलबाğय कयने रहिन। आगĠतुक िदस अिभमुख होइत पुछने छलिखĠह-\n कहल जाय,नब कोनो समाचार? संगे के छिथ? आगĠतुकक शाĠतभावें उþर छलिĠह -\n अहांलेल कोनो नब निह। हमरा लेल अशािĠतदायक। ई छिथ, रोगीक िमÿ रोगी आओ िबहुंसल छल। डा. िसĠहा हमरा पु\nछलिĠह - िहनका िचĠहिलयैĠह? अपन केस-\nिहİƏी ई माÿ अहॴके कहने छलाह। हमरा भĸ द' सब İमरण भ' आयल। ओĭयिक्त लĔजापूवर्क आंिख नीचा कयनिहं हा\nथ जोिड़ देने छल। \n      ओकर İवाİĝय लाभ पर हािदर्क बधाई दैत हमरो हाथ जोड़ा गेल छल। डा.नĠदी के अयला पर हुनका स' आवĮयक \nगĢप क' डेरा िवदा त' भ' गेलहुं मुदाओिह ĭयिक्तक संग Ćथम साक्षाĜकार आर ओकर केस िहİƏी पुनः İमृित-\nपट परआिब गेल। \n      लुिĦबनी पाकर् ;मानिसक-रोग-\nअİपताल मे डा. िमÿाक क्लास आठ बजेĆातः ĆारĦभ भ' जाइत छलिĠह। अİपताल डेरा स' काफी दूर छल। डेराक का\nजसलिट, बस स' पहुंचलहुं त' भीतर जा क' हड़बड़ायल अपना Ƈूपक संगी सबकेताकय लेल एक बेर चारू  िदस दृिƠ घुमा\nओल। तखनिह एक रोगीक कोठली स'अनु हड़बड़ायल िनकलिल आर हमरा देिखतिहं कहने छिल -\nबाज अयलहुं हम एिहिडƇी स'। लुिĦबनीक ई हमर अंितम भीिजट भेल।'' हमर िजज्ञासा छल -\n िकयैककी भेल? एखने िहĦमत टूिट गेल? एखन त' पूरा एक साल बाकी अिछ? अनुगंभीर भ' कहने छिल -\n एहन पेसेĠट त' एकोटा नईं भेटल छल। िकछु साधरणĆķ पुछिलयै त' मुंह पर थूिक देलक।''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \n      अनु डा. िमÿाक चेĦबर िदस बिढ़ गेल छल। हम ओही कोठली मे घुसलरही जतय स अनु बहरायिल छिल। ओतय हम\nरा Ƈूपक आर सब छाÿा-\nछाÿाबैसल छल। सामने एक सुदशर्न पुरुष  मुंह घुमाक' िखड़की बाटे बाहर तािक रहलछल। िकछु क्षण पिरिİथितक िनरी\nक्षण क' हम एक सहपाठी स' आİते स' पुछनेरिहयैक -\n की कोनो खास बात? ओ शी   करैत मुंह पर आंगुर देने हमरा बाहरआिन कहलक -\n एकर केस िहİƏी लेबाक हमरा लोकिनक सब चेƠा िनįफल भेलअिछ। ककरो िकछु किहते नईं छै। अनु िकछु बेशी Ćķ \nकेलकै त' मुंह पर थूिकदेलकै। तॲ त' िगžी ;िववािहता, मिलकाइन छें। सब ठाम िĆफरेĠस' भेटैत छउ।भ' सकैयै एतहु ल\nिह जाउ। \n      Ćķ िवचारणीय छल, मुदा िमÿा सर कें कंƅीट काज चािहयिĠह, खाना-पूिþर्निह। साहस क' आगू बढ़लहुं। \n      ओिह ĭयिक्तक सĦमुख जा नमİकार क' पिरचय पूछक साहस कयनेछिलयैक। ओ िनिवर्कार भावे माÿ हमरा िदस त\nकने छल। \n      -जँ हम गलती निह क' रहल छी त' अहॴ āी चौधरी छी? \n      ओ तैयो चुप। \n      -\nहमरा डा. िमÿा पठेने छिथ। अहां स' िकछु जानकारी लेबय लेल। अहांकेंअसुिवधा निह हो त' हम िकछु पूिछ सकैत छी?'\n' \n  \n    ओ एक बेर मूडी उठा, हमरा िदस देखलक फेर िखड़कीक बाहर देखयलागल जेना िकछु तािक रहल छल। ओकर Ćित\nिƅयाहीन चुĢपी स' हमरा बलभेटल। बुझबैत कहने रिहयैक -\nएिह स' अहूंकें लाभ होयत। एिह कैदखाना स' मुिक्तभेटत। ऑिफस जा सकब।'' ओ हमरा पर बरिस पड़ल छल-\n बĠद करू  अपनलेक्चर। भगवानक लेल दया क' अहाँ लोकिन हमरा एसगर छोिड़ िदय'। İवयंबड़बड़ायल छल -\n घरक लोक एिह नकर् मे धकेल गेल आर एतय घर जयबाकगĢप। \n      हमर Ƈूप ओतय स' िबदा भेल ई बुिझ जे एकरा पाछू समय नƠ कयलास' कोनो लाभ निह। हम जयबा काल अंितम Ć\nयास कयल -\n अहां एकाĠत चाहैतछी त' ठीक छैक, हमरा लोकिन जा रहल छी। मुदा अहां त' İवयं िवŅान आबुझनुक छी, मोनक कƠ \nबँटला स' मोन हĪलुक होयत आ िचिकĜसा मे सुिवधासेहो। \n      क्षीण आशाक संग ओ पुछने छल - तखन हमरा छोिड़ देल जायत? -\nएतयअहाँ कोनो जĠम भिरक लेल त' निहये आयल छी। İवİĝय भेला पर पुनःपिरवारक संग रहब।'' \n      ओ हमरा बैसक संकेत कयने छल। बाहर मे अपना Ƈूप के सूचना द' हमआिब क' बैस गेल छलहुं। ओ िबना कोनो भू\nिमकाक सहज İवाभािवक रूपें  कहबआरंभ कयने छल -\n नाम हमर अहांकें बुझले अिछ। अिधकांश लोक नामे स'जनैत अिछ, चेहरा स' ओतेक निह। हम कलकþेक वासी छी। \nइĠजीिनयर छलहुं।एखन त' पागल छी। जेना सब रहैत अिछ हमहूं रहैत छलहुं। डेरा, ऑिफस, क्लब,िमÿ- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nवगर्, संबंधी सब स' लगाव छल। अनायास एक िदन अपने महĪला क रीनास' पिरचय भेल। हमरे ओिहठामक आयोिजत ए\nक भोज मे। रीना सुĠदिर, İमाटर्,हँसमुख, िडƇी कोसर् -\n फाइनलक छाÿा। ओकर सब िकछु हमरा आकिषर्तकयलक। हाव-भाव, ĭयवहार, वेश-\nभूषा सब नीक लागल। ओकरा स' बेशी कालभेट होमय लागल या किह सकैत िछयैक जे भेटक सुयोग बनबैत गेलहुं। ओ\nहोिबना कोनो Ćितवादक हमर संग दैत गेिल। लेक, िसनेमा, िथयेटर, होटल कतहुसंग जयबा मे िहचिकचायल निह। हमरो\n ओकरा िबना कतहु मोन निह लगैतछल। सतत एĸेटा ğयान मे रहैत छल - रीनाक सामीĢय। ओहो कहैत छिल -\nक्लास, लेक्चर, घर कतहु मोन निह लगैत अिछ। हम िवभोर भ' जाइत छलहुं।दूनू गोटे मे कतेको Ćेम, आĂासन आर Ćित\nज्ञाक गĢप होइत छल। हमरा लोकिनिदन-\nĆितिदन एक दोसराक समीप होइत रहलहुं। घरक लोकक Ćितवादक उपराĠतोहम ओकर ĆĜयेक इच्छा आर आवĮयकता\nक पूिþर् करैत रहिलयैक। \n      ओ आनसर्क परीक्षा पास कयलक। तािह उपलक्ष मे हम ओकरा अपनऔंठी उपहार İवरूप द' कहने छिलयै -\nएकरा अपना स' अलग करक अथर् होयतअहाँ हमरा अलग करब। उþर मे ओ माÿा िबहुँिस देने छल। एक िदन रीनानौक\nरी करक इच्छा ĭयक्त कयने छिल, जािह मे हमर सहयोग अपेिक्षत छलैक।हम हंिस क' कहने रिहयैक -\n दूनू गोटे बाहरे काज करी ई आवĮयक छैक की?माÿा हमर आय पयŭĢत निह होयत? \n      ओ मौन रिह गेल छिल। आİते-\nआİते हम रीना मे पिरवþर्नक अनुभवकयल। ओ हमर सामीĢय त' दूर भेंट तक निह करय चाहैत छिल। हमर देलउपहार \nसेहो आब निह लेबय चाहैत छिल। कारण पुछला पर कतेको बहाना। हमराकोनो कारण बुझवा मे निह आिब रहल छल। ह\nम अपना कें कमजोर आ िवचिलतअनुभव करय लागल छलहुं। \n      बीच मे िकछु िदन सदŰ-\nĔवरक कारण डेरा स' िनकलल निह भेल। रीनापुछािरयो तक करय निह आयल। कनेक İवİथ भेला पर हमहॴ ओकर डे\nरा गेलहुंत' पता लागल जे िकछुए काल पिहने बाहर िनकलिल अिछ। मोन कें संतोष देलहुं-\n ई बतािह िनिĀत नोकरीक पाछू बउआइत होयत। \n      समय ĭयतीत करक ğयेय स' हम िसनेमा हॉल िदस बिढ़ गेल रही। संयोगस' िटकट भेट गल छल। िसनेमा आरंभ भ' \nगेल छलै। हमरा सामनेक सीट परएकटा जोड़ी बैसल छल। हाव-भाव स' नव-\nदĦपित हेबाक आभास भेल।इĠटरवलक Ćकाश मे जे देखल ओिह स' बड़ पैघ मानिसक झटका लागल। ओयुवती हमर री\nना छल, आ युवक हमरा लेल अपिरिचत छल। अनायासे मुंह स'िनकिल गेल छल -\n रीना! अहूं आयल छी? हम अहांक डेरापर गेल छलहुं। अहाँस' भेट निह भेल त' सोचल िसनेमा देिख समय िबता आबी। \n      रीनाक Ćित हमर सĦमोहन हटल निह छल। ओिह युवकक उपिİथितहमरा लेल नगěय छल। तखनिह सुनाइ पड़ल -\n ई के िथकाह, िरनी? -\nहमरामुहĪला मे रहैत छिथ।'' रीनाक एिह उþर स' हमरा मोन मे ठेस लागल। हॉल मेफेर अĠहार भ' रहल छलैक। ओ ĭय\nिक्त रीनाक हाथ पकिड़ सीट पर बैस गेलछल। ओतय रहब हमरा असह् य बुझना गेल आ हम डेरा घुिर आयल रही। हमर\nआĜमा ई İवीकार निह क' पािब रहल छल जे रीना एहन कोनो काज करत जािहस' हमरा -\n ओकरा बीच मनमुटाव भ' जाय। ददर् स' हमर माथ फाटय चाहैत छल।मुदा से भेलै निह। कखन झपकी लािग गेल, निह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nबुझिलयै। िनž मे हम िचिचयाउठल रही -\n निह, निह एना निह भ' सकैत अिछ, ई असंभव ..... िमĝया छी।माय जगा देने छिल -\n की İवĨ देखैत छी यौ? िनž मे बाजक बीमारी त' अहांकें निह अिछ? दू िदन बाद रीनाक ओतय İपƠीकरण लेल जयबाक\n साहस कयनेछलहुँ। गĢपक ƅम मे कहने छिल -\n िववाह आ िमÿता मे कोनो सĦपकर् निहहोइत छैक। िमÿ कतेको भ' सकैत छिथ, िववाह कोनो एकटा स' होयत। िववाहक\nरक योग्य िमÿ एखन तक निह भेटल अिछ। िसनेमा हालक ओकर संगीयुवकक चचŭ कयला पर कहने छिल -\n.......... इĠडİƏीक मािलक छिथ। इĠटरĭयूमे हमरा स' बहुत Ćभािवत छलाह। बड़ सरल आ िमलनसार लोक। हमहूँ हुन\nकास' Ćभािवत छी।'' \n      हतĆभ भेल मानिसक झंझावात नेने डेरा चल आयल रही। तखनिहं स'ĆĜयेक मिहला हमरा नाटकक पाÿा लागय लाग\nिल। लागल जेना सब अपन-अपनकुशल अिभनय मे लागल अिछ। \n      हमर छोट बहीन भोजन लेल पूछय आयिल त' Ćķ कयने रिहयै -\n तॲहुकोनो अिभनय क' रहल छें? अĆĜयािशत Ćķक उþर Ćķे स' भेल छल -\nअहांपागल भेलहुं अिछ की?'' हमरा भय छल एिह पीड़ा स' हमर मिİतįक ने िवकृतभ' जाय आर यैह कटु सĜय हमर बहीन \nबाजल छल। तामसे हम पेपर वेट उठाक' ओकरा पर फेकने छिलयैक जे ओकरा माथ स' शोिणत बाहर क' देने छलैक।त\nकर बाद सबक पूछल Ćķक उþर हम टेढ़ आ अपशĤद मे देने रिहयै। भोर मेऑिफस जयवाक या िकछु करक इच्छा निह \nभेल तें घर बĠद क' पड़ल रहलहुँआर रीनाक ĭयवहार पर सोचैत परेशान होइत रहलहुँ। हमर दुĭयर्वहार बिढ़ नेजाय तें कक\nरो स' गĢप निह कयल, एसगर कनैत रहुलहुं, İवयं मे ओझरायलगĢप करैत रहलहुं। घरक सब गोटे केवाड़ खोलक नेहोरा \nकरैत रहैत छल, हमनिह खोलैत छिलयै। \n      दैिनक-\nिदनचयŭ बािधत भ' गेल छल। ऑिफस जयबाक त' कोनो Ćķे निहछल। İवयं मायक खुओला पर एक दू क'र खा लैत छ\nलहुँ। एिहना कतेक िदनबीतल मोन निह अिछ। आब घर स' िनकली त' सभक कातर दृिƠ हमरा पर रहैतछलै। हमरा भे\nल छल आब सभ हमरा क्षमादान द' देने अिछ। एक िदन बाबूजीकआƇह पर हुनकर एक नजदीकी िमÿक ओतय जयबा ले\nल तैयार भेल छलहुं। मायभिर पाँज क' पकिड़ कानय लागल छल, जे अनगर्ल लागल। बाबूजी माय के डटनेछलिखĠह। \nसंभवतः डर भेल रहिन जे हम जयबा स' िबमुख निह भ' जाइ।बाबूजीक ओ िमÿ वाİतव मे एतयक डाक्टर छलाह आ तिह\nया स' हम एतिह छी।अहाँ पूिछ सकैत छी जे अहाँक सहपािठका पर हम थूिक िकयैक देिलयिĠह। एकत' ओ अनावĮयक \nचहिक रहल छलीह, रीना जकाँ। हुनक İवर आ आकृितअझĸे मे हमरा रीना सन लागल। लागल जेना ओ जािन-\nबूिझ क' हमरा खॱझारहल छल। \n      चौधरीक केस-िहİƏी बूिझ हम बहुत आĂİत भेल छलहुं। हुनका सांĜवनादैत बाजल रही -\n अहां त' एकदम İवİथ छी। एतेक नीक जकां अपन मोनकगĢप हमरा स' कयलहुं। हम िमÿा सर के अहांक ĆोƇेसक िर\nपोटर् द' दैत िछयिĠह। \n      चौधरीक आकृित पर पुनः आƅोशक भाव आिब गेल छलै। ओ हमरा स'पुछने छलाह - हमर एक Ćķ अिछ -\n लोक हमरे िकयैक पागल कहैत अिछ?अहाँ लोकिनक शĤद मे असामाĠय। असामाĠय हम िकयैक? रीना या एिह तरहकअ\nिभनय करयवाली िकयैक निह? हम हुनक Ćķक उþर िबना देनिहं ओतय स'िबहुंिस क' िनकिल गेल रही।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nसंİकार गीत/ लोक गीत नाद- \nजगदीश Ćसाद मंडल \nसंİकार कĪपना िथक। हमरा सभक बीच संİकारक Ćयोग िविभž रूप  मे िविभž जगह पर होइत अिछ। \nओना जिह रूप  मे संİकारक Ćयोग हमरा सभक बीच होइत, ओ मĠद आ कुषाƇ रूप  मे सेहो होइत। मुदा \nिवचारणीय Ćįन अिछ जे मĠद तँ िकऐक? आ कुषाƇ तॅ िकऐक? एखन हम एिह Ćįनक उþर निह द शाİÿीय \nĆयोग िदिष नजिर दैत छी। गभर्जिनत वातावरण जĠय कितपय अपदाथर् के दूर करैक हेतु संİकारक कĪपना \nकयल गेल अिछ। कहल गेल अिछ जे एिह सॅ शरीर आ मन पिरįकृत होइत अिछ। शालीनता आ िशƠता \nमनुįयताक परम िसिŅ िथक आ ओकर ĆािĢतक साधन िथक संİकार कमर्। दषनर् शाİÿक अनुसार भोग्य \nपदाथर्क अनुभूितक छाप िथक संİकार कमर्। मनुįयक अĭयक्त मन पर अुभवक जे छाप पड़ैत छैक, समय \nअयला पर ओ Ćकट भऽ जायत छैक। यैह छाप िथक वासना आ यैह कहबैत अिछ जĠमाĠतक संİकार। \nधमर्शाİÿी लोकिन संİकार केॅ शारीिरक, मानिसक आ बौिŀक गुणĮदोषक Ćिƅयाक रुप Ƈहण कयलिन अिछ। \nआįवलायन अपन गृहसूÿ मे एगारह तरहक संİकारक वणर्न केने छिथ। जखन याज्ञवĪक्य बारह तरहक। \nगौतम िभžिĮभž दैवयज्ञ केॅ संİकार मे पिरगिणत कऽ अड़तािलस संख्या धिर लऽ गेल छिथ। भारत \nसरकारक 1901 इसवीक जनगणना Ćितवेदनक अनुसार ओिह समय िहĠदू मे बारह संİकार Ćचिलत छल। \nिमिथला मे सोलह तरहक संİकारक िवधान माĠय अिछ ई िथकश् \nगभर्धान,पुंसवन, सीमĠतोžयन, जातकमर्, नामकरण, िनįƅमण, अžĆाषन, चूड़ाकमर्,कणर्बेध, उपनयन, वेदारĦभ, समावतर्\nन, िववाह, वानĆİथ, सĠयास आ अĠĜयेिƠ। एखन िसफर् पाँच तरहकश् जĠम,मूड़न,उपनयन,िववाह आ मृĜयु \nसंİकारक चलिन अिछ। मुदा इहो सभ जाित मे समान निह अिछ। जेना उपनयन िसफर् समाजक अगुआइल \nजाितक बीच अिछ। मूड़नोक रुपरेखा एकरंगक निह अिछ। तेँ जँ सभकेँ नजिर मे रािख देखैत तँ िसफर् \nतीिनये टा संİकार जĠम,िववाह आ मृĜयु अिछ। \nसंİकारक कĪपना आ ओकर चयन वा नामकरणक पाँछा सामािजक कारण सोहो Ćमुख रहल। İपƠ अिछ \nजे संİकारक शासन जीवन पŀित के खास ढ़ंग सॅ िनयंिÿत आ आदषŸĠमुखी बनयवाक लेल देल गेल। \nशुŀताक अपेक्षा सुिनयोिजत जीवनĮĭयवİथाक आवįयकता अथवा िİथितक उपिİथित िदिष संकेत करैत \nअिछ। कहैक ताĜपयर् जे आयर्श्अनायर्क घालमेल सँ उपजल सामािजक िİथित मे संİकारक माğयम सॅ अपन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nअिİमता के सुरिक्षत रखवाक ƙाहĦणवादी िचĠतनक पिरणाम िथक संİकार। मğयकाल मे संİकारक पालन पर \nबेसी जोर देल गेल। ओना दोषक िनवारण आ गुणक अंिगकार करब अधलाह बात निह िथक। इितहास \nसाक्षी अिछ जे भौितक पिरिİथितक Ćभवक कारणे समाज मे कखनो बेिटक त कखनो बेटाक मोल बढ़ैत \nरहलैक अिछ। \nआइ जकरा मैिथल संİकृित कहल जा रहल अिछ,से की वİतुतः िमिथलाक संİकृित िथक? एिह लेल \nिमिथलाक इितहास िदिष देखए पड़त। िमिथलाक धरती िहमालयक मािटĮबालू सँ बनल अिछ। नदी Ćदेषक \nएिह भूभाग पर िकरात आ कोल रहैत छल। आयŰकरणक अिभयान मे जे िकछु बहरबैया लोक सभ एिहठाम \nअयलाह ओ िŅज बिन के एिह Ćदेष पर सþा İथािपत केलिन। क्षिÿय राजसþा कĤजा केलिन आ ƙाŌणक \nहाथ मे समाज सþा आयल। वैįवलोकिन अथर्सþाक İवामी बनलाह। मूलवासी अथŭत आिदवासी अĠĜयज \nबिन गेलाह। बहरबैया लोक कम संख्या मे आयल रहिथ तेँ कृिष कयर्क लेल वा आनो Ćयोजन सँ Ćितलोम \nिववाह जोर पकरलक। जकर चचŭ मनुİमृित आ िमिथलाक इितहास मे िबİतार सँ अिछ। िŅजक संख्या कम \nरहने, एिह ठामक आिदवासीक देवीĮदेवता,पाविनिĮतहार आ नेमĮतेम अपनौलिन। जिह स ƙाŌणीकरण भऽ \nगेल। समाजक सþा ƙाŌणक हाथ मे छलिन तेँ हुनके जीवनĮषैली संİकृित बनल। बहुसंख्यक मूलवासी पर \nएकटा नवĮसंİकृित आरोिपत कयल गेल। औझुका जेँका ĆचारĮĆसारक माğयम त निह छल, मुदा जे िकछु \nछल ओ हुनके सभक बीच छलिन। िलखैकĮपढ़ैक सुिवधा आ सामĝर्य रहने हुनके (िŅिजक) संİकृित सĦपूणर् \nिमिथलाक संİकृित रसेāसे बिन गेल। मुदा मूलवासीक जीवनĮशैली आ रीितķीितक पूणर् िवलयन ने त संभव \nछल आ ने से भेल। आइयो ओ ( मूलवासी) दूिब बिन मािट पकड़ने छिथ। जकर संİकृित लोक संİकृत \nकहल जाइत छैक। \nमूड़न आ उपनयन, आब सेहो काĦय संİकारक कोिट मे अबैत जा रहल अिछ। अखनो िमिथला मे ढ़ेरो जाित \nबसल अिछ। िकछु जाित छोिड़ बहुसंख्यक जाितक बीच उपनयन Ćथा निह अिछ तेॅ उपनयन के िमिथलाक \nसंİकार कोना मानल जाय? हाँ, खंिडत संİकार कहल जा सकैत अिछ। तिहना मूड़नोक अिछ। एक रुप मे \nमूड़नोक चलिन निह अिछ। केयो देवİथान जा मूड़न करबैत त क्यो गंगाकात जा। केयो गामे मे \nकबुलाĮपाती द करबैत त केयो िबना गीतेķाद,पूजेĮपाठ केने,करैत। केयो समाज मे खीरिĮटकड़ी बाॅिट करैत \nत क्यो भोजĮभात कऽ। तेॅ सब िमला के देखला पर Ćįन उठैत जे मुड़नक कोन रुप मानल जाय? तिहना \nिववाहोक संबंध मे Ćįन उठैत? कुमार बर आ कुमािर कĠयाक संग िववाह Ćचिलत अिछ। मुदा िŅतीय बर आ \nकुमािर कĠयाक संग िववाह होइत जखन िक बहुसंख्यक जाित मे िŅितय बरĮकĠयाक िववाह सेहो होइत। \nिŅितय कĠयाक संग कुमार बर के सेहो होइत अिछ तिहना मृĜयु संİकार मे सेहो एकरुपता निह अिछ। मृĜयु \nके शोक बुिझ गीितķाद निह होइत। मुदा Ćįन उठैत जे मृĜयु शोकेक संİकार िकऐक िथक? हाॅ, असामियक \nमृĜयु के शोकक āेणी मे राखल जा सकैत। मुदा उिचत आयु बीतला परक मृĜयु के शोक िकऐक मानल \nजाय? जिहना Ćकृित मे देखैत छी जे अपन पूणर् आयु पािब İवतः नƠ भऽ जाइत अिछ तिहना त मनुįयो \nिथक। मुदा ढ़ोरो Ćįन उठलाक उपराĠतो समाज, िववाह आ मृĜयु के ĭयवहािरक संİकार रुप मे अपनौने \nअिछ। िछटĮफुट ढ़ग सँ जे िकछु होइत हो मुदा समुƖ रुपी समाज, सब कुछ अपना पेट मे समेिट लैत \nअिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nĭयिक्तगत जीवनक समİया सँ ऊपर उिठ कऽ सावर्जिनक जीवन जीवाक एिह अĥयास कालक महĜव आइयो \nअिछ। सĠयास यैह िथक। ƙŌचयर् जीवन ज्ञान अजर्नक होइत। गृहİताāम ĭयवहािरक जीनगी होइत, जे \nउपाजर्न क जीवनĮजीवाक माğयम होइत। नव पिरवारक सृजन होइत। जिह सॅ समाज आगूओ बढ़ैत आ \nसमृŀो होइत। तेसर अवİथा वा अंितम संĠयास अवİथा तक पहुँचैतĮपहुँचैत ज्ञान आ कमर् सँ पूणर् मनुįय केँ \nअज्ञान आ अबोध मनुįयक सेवा मे लिग जायब, बेजाय निह। वाİतव मे ओ जरुिरयो अिछ। \nसंİकार गीतक अथर् िथक िविभž संİकारक Ćसंग मे गाओल जायवला गीत। ई लोक Ćचिलत गीत िथक। \nतेँ एिह मे लोक गीतक आĜमा बसैत अिछ। लोक गीतक मनोहर फुलवाड़ी मे यिद संİकार गीत के हटा देल \nजाय तँ ओ िनįĆाण भऽ जायत। यैह कारण िथक लोकगीतक, Ćायः समİत िवषेषता संİकार गीत मे उपलĤध \nअिछ। मृĜयु संİकार केँ छोिड़ अĠय सभ संİकार आनĠदोĜसवक माहौल मे मनाओल मे जाइत अिछ। \nउमंगमय वातावरण मे नारी कंठ सँ िनकलैत İवरलहरी देह मे िथरकन, हृइय मे झंकार आ मिİतįक मे \nचुलबुली उĜपž कऽ दैत अिछ। गीित गायव िमिथलाक सभ नारķारीक सहजात गुण रहल अिछ। जेना \nदखैत छी जे मूड़न, उपनयन, िववाह इĜयािदक समय सभ नारी समवेत İवर मे गीित गबैत छिथ। जे \nिमिथलाक धरोहर छी। तिहना पुरुषो पाविन आ धािमर्क कायर् मे सभ िमिल गबैत छिथ। \nसंİकार गीत लाकगीतक अंग िथक। कहल जाइत अिछ जे लोकगीतक रचनाकार निह होइत छिथ, ओ \nसावर्जिनक रचना होइत अिछ। एकर वास लोक कंठ मे अिछ। एक कंठ सँ दोसर कंठ धिर जाइतĮजाइत \nगीतक İवरुप बदिल जाइत। ततबे निह! गीतक भास सेहो बदलैत। एĸे गीत भास बदिलĮबदिल कþे रुप \nमे गाओल जायत। तेँ संİकार गीत मे एकरुपताक अभाव भेटैत अिछ। İवभावगत एिह िİथितक दोसर \nपिरणाम िथक भिनताक बेलगाम Ćयोग। गीत गौिनहािर सभ अपने फुरने कोनो गीत मे कोनो रचनाकार नाम \nभिनताक रुप मे जोिड़ दैत छिथ। िवńापितक रचना उमापितक भ जाइत त कखनो उमापितक चंदा झाक वा \nमनबोधक। ततबे निह मैिथली क्षेÿ सँ बाहरोक रचनाकार जना तुलसी, सूर दास,मीरा इĜयािद िमिथलाक \nमाएĮबहीिनक कंठ मे आिब िमिथलेक आ मैिथिलऐक गीितकार बिन जाइत छिथ। जे उिचत आ अनुिचत दुनू \nिथक। उिचत एिह लेल जे हुनकर लोकिĆयता िवनयपिÿता, रामायण, सुरसागर माğयम सँ एतेक अिधक \nĆचिलत भऽ गेल अिछ जे अपन बिन गेल छिथ। जहाँ धिर शĤद टूटैक Ćįन अिछ ओ ज्ञानश्अज्ञानक बीचक \nबात िथक। भषाक जĠम आम जनक बीच होइत। िकछु नव शĤदो जĠम लैत अिछ आ शुŅ शĤद टूिट कऽ \nनवो बिन जायत अिछ। तेँ कोन गीत िकनकर िलखल िथकिĠह, संİकार गीत मे वुझब किठन भऽ जायत \nअिछ। İपƠ अिछ जे संİकार गीत मैिथलĮमिहलाक पिरįकृत सांİकृितक चेतनाक पिरचायक िथक। \nिमिथला मे संİकार गीत अनौपचािरक िषक्षाक माğयम अिछ। मैिथल समाज मे नारीक लेल औपचािरक िषक्षा \nविजर्त छल। िसफर् नािरये निह मािट परक लोकक लेल सेहो छल। कहल जाइत अिछ जे वेद वा गीता \nपढ़ला सँ ओ बताह भऽ जायत। नारी मे िवदुषी होइत छलीह। संİकार गीतक संबंध संİकृित आ सािहĜय \nसे त अिछये, समाज स सेहो अिछ। संİकृित, सािहĜय आ समाजक अĠतरावलĦवन केँ जþे नीक जेँका \nसंİकार गीत Ćकट करैत अिछ तþे एिह Ćकारक आन कोनो घटक निह। संİकार गीतक संकलनĮĆकाषन \nसँ मौिखक परĦपरा सािहĜय समेटल जाइत अिछ आ ओ सािहĜय अघ्ययनिĂįलेįणक आधार Ćİतुत करैत अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nिमिथला मे संİकार गीतक āीगणेष होइत अिछ गोसाउिनक गीत सँ। एिह स मैिथल समाजक धमर्भावनाक \nज्ञान होइत अिछ। िकĠतु Ćįन अिछ जे संİकारक अवसर पर ई धमर्Įभावना मुख्यतः गोसाउिनऐक गीत मे \nिकऐक Ćकट होइत अिछ? İपƠ अिछ जे एिहठाम गोसाउिन गोसाई सँ बेसी महĜवपूणर् छिथ। भगवानोक गीत \nिमिथला मे गाओल जाइत अिछ मुदा संİकार कमर्क अवसर पर जे Ćधानता भगवती गीतक अिछ से \nभगवानोक गीतक निह! आब Ćįन उठैत जे िमिथला मे देवीĮपूजाक Ćमुखता िकऐक अिछ? सभ जनैत छी जे \nदेवीĮपूजा तंÿसाधना सँ सĦबŀ अिछ। िकछु इितहासकारक मत छिĠह जे तंÿसाधना असंİकृत जनजाितक \nसमाज सँ आयल अिछ। जकरा कालाĠतर मे ƙाŌणवादी लोकिन अपना लेलिन। बहुत िदन धिर तंÿĮसाधना \nअवैिदक कायर् बूझल जायत छल। रसेāसे अपनवैतश्अपनवैत सनातन धमर् मे जोड़ा गेल। वैिदक धमŭवलĦबी \nसभ सेहो तंÿĮसाधना अपना देवी पूजा िदिष आकृƠ भेलाह। एिह सँ अितिरक्त िमिथलाक समाज मे \nशैवĮधमर्क Ćमुखता छल अथवा शाक्त धमर्क। जे िववाद िवŅत मंडली मे बहुत िदन धिर चलल। पनचैती सँ \nफिरआयल जे िमिथलाक लोक पंचदेवोपासक होइत छिथ।  ई माĠयता पुरानकालक समĠवयवादी धािमर्क \nजीवनक देन िथक। संİकार गीतक मğयकालीन चिरÿ के देखार करैत अिछ। \nगीत संİकार मे मैिथली गीतक अपन इितहास अिछ। लोचनक ‘रागतरंिगणी’ मे मैिथल गीतक जे इितहास \nिलखने छिथ तदनुसार एकर जĠम तेरहमĀैदहम शताĤदी मे भेल। िषव िसंह आ िवńापित समकािलन छलाह। \nहुनके िपतामह सुमित मैिथली गीतक परĦपराक Ćारंभकतŭ छलाह। एिह Ćकारे िमिथलाक देषी गीत परĦपराक \nİथापना भेल। ऐितहािसक आाधार पर यैह मानल जाइत अिछ मुदा गीत गेवाक Ćवृित मनुįयक िवकासक संग \nजुड़ल अिछ। जिह आधार पर आरो पुरान कहल जा सकैत अिछ। \nगीत गेवाक ढ़ंग, जकरा राग कहल जाइत, िमिथला मे भास कहल जाइत छैक। िमिथला भासक अपन \nिविषƠता छैक। संİकार गीत एिह भासक भंडार छी। हँ,िकछु ÿुिटपूणर् बात सेहो अिछ जे कम जनने एĸे \nगीत ( समदाउन) खुषीक समय मे सेहो गवैत छिथ आ शोकक समय सेहो जखन िक दुनूक लेल \nअलगश्अलग िवषयवİतु होइछ। तिहना बेटाक िववाह मे कुमार गीत आ बेटीक लेल कुमािर गीत मे सेहो \nअंतर होइत अिछ। जनमक समय खेलौना आ सोहर मे सेहो अंतर अिछ। ... \n  \n \n-नवेĠदु कुमार झा \nसेमीफाइनलमे धाराशायी भेल राजग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \n  \nिबहार िवधान सभाक सेमीफाइनल Ćदेशमे सþारूढ़ राįƏीय जनतांिÿक गठबंधनक लेल परेशानी बाला रहल। \nएिह चुनावमे मतदाता नीतीश सरकारकेँ जोरक झटका धीरेसँ देलिन। िवधान सभाक अठारह सीटक लेल \nभेल उप चुनावक जे पिरणाम सोझाँ आयल अिछ एकर कĪपना शायद सþारूढ़ गठबंधन निह कयने \nहोयत।Ĕयॲ एकर एहसास रहैत त चुनाव Ćचारक ƅम मे राजगक नेता अपना-आपके आĜम िवĂास सँ भरल \nĆकट निह किरतिथ। लोकसभा चुनाव आ िवधान पिरषदक İथानीय िनकाय कोटाक चुनाव मे भेटल सफलता \nसँ उĜसािहत मुख्यमंÿी नीतीश कुमार एिह चुनाव मे जे राजनीितक Ćयोग कयलिन से असफल रहल। \nराजनीित मे पिरवारबाद िवरूŀ डेंग उठायब आ दल-बदलू के तरजीह देब हुनका लेल महग पडल। एिह \nचुनाव मे दल बदलूक पूरा मान-मदर्न मतदाता कयलिन अिछ। भाजपा छोिड राजदक िटकट पर मूँगेर सँ \nजीतल िवĂनाथ Ćसाद गुĢता आ उदय माँझी के छोिड आन उĦमीदवार चुनाव नहॴ जीित सकल। \nअठारह सीट पर भेल मतदानक पिरणाम राजद-लोजपा गठबंधनक पक्ष मे गेल अिछ। एिह गठबंधन के नौ \nसीट पर सफलता भेटल अिछ त राजग के माÿ पाँच सीट पर संतोष करय पडल अिछ। काँƇेस आ बसपा \nलेल ई चुनाव लाभदायक रहल। काँƇेस जतय दूटा सीट कय झटिक लेलक ओतिह बसपा एक सीट हिथया \nकय उþरĆदेशक सीमा सँ सँटल क्षेÿ सभ मे पिरवार बादक िवरूŀ जे िवगूल मुख्यमंÿी फूकलिन से िनरथर्क \nगेल। पूरा िबहार नीतीश के, घोसी जगदीश के’क नाराक संग जदयू सांसद जगदीश शमŭक किनया शांित \nशमŭ िनदर्लीय उतिर जीतय मे सफल रहलीह एिह ठाम जदयूक उĦमीदवार तेसर नĦबर पर चिल गेलिन। \nदल बदलू के जनता राİता देखा देलक। राजद छोिड जदयू मे सिĦमिलत भेल रमई राम, Įयाम रजक, \nअजय कुमार टुžा, जदयू छोिड भाजपाक िटकट पर चुनाव लडल अभय िसंह, जदयू छोिड राजदक दामन \nथामने िवजय राम आ ललन पासवान सिहत कतेको दल बदलू िवधान सभाक चौखट धिर पहुँचय मे असफल \nरहलाह। Ćदेश मे नव सोशल इंिजिनयिरंग मे लागल मुख्यमंÿी नीतीश कुमारक Ćयास एिह चुनाव मे असफल \nरहल। महादिलत आ अित िपछडाक रूप  मे नव वोट बैंक तैयार करबाक Ćयास के सेहो झटका लागल \nअिछ। एिह उपचुनाव मे सात टा सुरिक्षत क्षेÿ सेहो छल जािह मे सँ माÿ दूटा सीट जदयू के भेटल \nजखनिक राजद आ लोजपा अपन-अपन कĤजा बाला सुरिक्षत सीट बचब मे सफल होयबाक संगिह  लोजपा \nबोधगया (सु0) आ काँƇेस चेनारी (सु0) सीट राजग सँ छीिन लेलक। ई उपचुनाव Ġयायक िवकास’क नारा \nदेबय बाला नीतीश सरकारक लेल जनताक चेतौनी अिछ त राजद आ लोजपाक लेल आĜम िवĂास बढब \nबाला कहल जा सकैत अिछ। काँƇेसक लेल ई चुनाव Ćयोग पिहल सफलता अिछ असगर लडबाक \nकाँƇेसक िनणर्य सँ एिह सँ आलाकमान पर दबाब बनब मे सफलता भेटत। उþरĆदेश सीमा सँ सटल नौतन \nसीट पर बसपा अपन कĤजा जमा सभ राजनीितक दलक लेल खतराक घंटी बजा देलक अिछ। \nउपचुनावक पिरणामक सभ दल अपना-अपना दलक मोतािबक िवĮलेषण क रहल अिछ। मुख्यमंÿी नीतीश \nकुमार हािरक कारण İथानीय मुĿा के जनैलिन अिछ आ एिह हािरक िचंतन करबाक बात कहलिन अिछ। \nभाजपाक िनशाना पर काँƇेस अिछ। भाजपाक अğयक्ष राधामोहन िसंहक मानब अिछ जे राजद-लोजपा आ \nकाँƇेस भीतरे-भीतरे एकजूट छल आ राजग के नोकसान पहुँचैबा लेल काँƇेस असगर मैदान मे उतरल जिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nसँ राजग के नोकसान भेल अिछ। लोजपा अğयक्ष रामिवलास पासवान आ राजद अğयक्ष लालू Ćसाद एिह \nजीत पर खुशी ĭयक्त करैत कहलिन जे चुनाव पिरणाम नीतीश सरकारक पोल खोिल देलक अिछ। \nिवकासक नाम पर जनताक ठगबाक काज आ महादिलत आ अित िपछडलक नाम पर समाज के बँटबाक \nĆयासक जबाब जनता द देलक अिछ। काँƇेस अğयक्ष अिनल कुमार शमŭ दू सीट पर भेटल सफलता आ \nपाटŰ Ćदशर्न के सोिनया गाँधी आ राजीव गाँधीक बढैत लोकिĆयताक पिरणाम जनौलिन अिछ। भाजपाक \nआरोप के खािरज करैत āी शमŭ कहलिन अिछ जे काँƇेस ककरो वोट बैंक मे सेंधमारी निह कयलक बिĪक \nकाँƇेसक जे वोट बैंक िछटिक गेल छल ओकरा वापस अपना िदस अनलक अिछ। \nहाँलािक एिह पिरणाम सँ सरकारक İवाİĝय आ िİथरता पर कोनो असिर नहॴ पडत मुदा भाजपा आ जदयूक \nभीतर आƅोशक िवİफोट भ सकैत अिछ आ एकर िकछु बानगी सेहो सोझा आयल अिछ। ओना एिह चुनाव \nके मुख्यमंÿी नीतीश कुमार आĜम िवĂासक संग सेमीफाइनल कहैत छलाह आ खेलक िनयमक मोतािबक \nसेमीफाइनल हारलाक बाद फाइनल मे İथान नहॴ भेटैत अिछ मुदा राजनीितक िनयम अपना अनुसार बनैत \nअिछ। हािर के जीत आ जीत के हािरक िवĮलेषण राजनीितक दल आ राजनेता अपना अनुसार सँ करैत \nछिथ आ िनयमानुसार फाइनल मे फेर राजग, लोजपा-राजद आ काँƇेस एक दोसरा के सोझा होयत त \nपिरणाम िक होयत ई त भिवįयक गþर् मे अिछ मुदा सþारूढ भाजपा-जदयूक राįƏीय जनतांिÿक गठबंधनक \nबढल आĜम िवĂासक खतराक घंटी जनता बजा देलक अिछ। \nिव0 सभा    िवजयी उĦमीदवार    िनकटतम ĆितŅĠदी  भोटक \n  क्षेÿ           आ दल            आ दल         अंतर \nबगहा(सु0)   कैलाश बैठा          नरेश राम         6950                            \n             (जदयू)             (काँƇेस)   \n नौतन      नारायण Ćसाद      मनोरमा Ćसाद       13326 \n             ( बसपा)             ( जदयू)                                           वािरसनगर    िवĂनाथ \nपासवान   डा0 संजय पासवान   6235    \n (सु0)        (लोजपा)          (भाजपा) \nकĪयाणपुर    अशोक वमŭ         रंधीर कुमार        19029 \n             (राजद)           (जदयू) \nबोचहाँ        मुसािफर पासवान   रमई राम          4000 \n (सु0)        (राजद)           (जदयू)  \nऔराई        सुरेĠƖ राय         राम सूरत राय       8801  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \n              (राजद)           (जदयू) \nअरिरया       िवजय कुमार मंडल अजय कुमार झा     13468 \n              (लोजपा)         (भाजपा) \nबेगूसराय     कृįण िसंह         सुदशर्न िसंह        9259 \n              (भाजपा)          (लोजपा) \nिÿवेणीगंज    िदलेĂर कामत            दीनबĠधु यादव            11419 \n             (जदयू)           (लोजपा). \nधोरैया       मनीष कुमार        नरेश दास          2695 \n (सु0)       (जदयू)                 (राजद) \nमूँगेर        िवĂनाथ Ć0 गुĢता    मो0 सलाम         4152 \n             (राजद)           (जदयू) \nिसमरी       चौधरी महबूब अली   डा0 अरूण  कुमार    5870 \nबिख्तयारपुर  कौसर (काँƇेस)      (जदयू) \nरामगढ       अिĦबका Ć0 यादव   नरेĠƖ कु0 िसंह     2957 \n             (राजद)           (बसपा) \nचैनपुर             बृजिकशोर िबĠद     िवरेĠƖ कु0 िसंह     3369 \n            (भाजपा)           (राजद) \nचेनारी       मुरारी Ćसाद गौतम  ललन पासवान      1150 \n (सु0)       (काँƇेस)           (राजद) \nघोसी        शांित शमŭ          िदनेश Ć0 यादव     5200 \n            (िनदर्लीय)          (राजद)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nबोध गया     कुमार सवर्जीत            िवजय कुमार मांझी  7662 \n (सु0)       (लोजपा)           (भाजपा) \nफुलवारी      उदय मांझी         Įयाम रजक        1274 \nशरीफ(सु0)   (राजद)                  (जदयू) \n            \n                 सीटक हेरा-फेरी \nिवस0 सीट               2005            उपचुनाव \nरामगढ                   राजद              राजद \nचैनपुर                   राजद              भाजपा \nचेनारी                   जदयू              काँƇेस \nबेगूसराय                 भाजपा             भाजपा \nघोसी                    जदयू              िनदर्लीय \nनौतन                   जदयू              बसपा \nबगहा                    जदयू              जदयू \nऔराई                   जदयू              राजद \nबोचहाँ                   राजद              राजद \nफुलवारी                  राजद              राजद \nकĪयाणपुर                जदयू              राजद \nवािरसनगर               लोजपा             लोजपा \nिÿवेणीगंज                जदयू              जदयू \nबेगूसराय                 भाजपा             भाजपा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nमूँगेर                    जदयू              राजद \nअरिरया                        भाजपा             लोजपा \nधोरैया                   जदयू              जदयू \nिसमरी बिख्तयारपुर        जदयू              काँƇेस \n  \n  \n                पिरणाम तािलका \n  \nदल                सीट(सं0) मे            िवधान सभा सीट राįƏीय जनता दल        06            \nफुलवारी शरीफ(सु0), रामगढ,         \n                                    मूँगेर,बोचहाँ(सु0), औराई आ                      \n                                    कĪयाणपुर। \nलोकजनशिक्त पाटŰ         03          वािरसनगर(सु0), अरिरया आ \n                                    बोढगया(सु0)। \nजनता दल यूनाइटेड        03          बगहा(सु0), धोरैया(सु0) आ \n                                    िÿवेणीगंज। \nभारतीय जनता पाटŰ        02          चैनपुर आ बेगूसराय। \nकाँƇेस                   02          चेनारी(सु0) आ िसमरी \n                                    बिख्तयारपुर। \nबहुजन समाजवादी पाटŰ     01          नौतन। \n  \nिनदर्लीय                  01          घोसी। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nकुल                     18                  \n   \n...... \n  \nहेमचĠƖ झा \nमाİटर साहेब निह रहलाह \n       \n                आई माİटर साहेब शांत भऽ गेलाह । भोरे-भोर सॱसे गाम मे खबिर पसिर गेल जे आब माİटर \nसाहेब दुिनया मे निह छिथ । छĤबे मास पिहने तँ िरटायर भऽ कऽ आयल रहिथ ओ । एखन पेंशनक \nकागतो कहाँ सोझरायल रहिन । कएकटा काज एखन बाँिकये रहिन । सेहेĠते अपन एकमाÿ बेटा भोलूक \nिवयाह १६ वरषक अवİथा मे करेने रहिथ । अगहन मे दुरागमन करेबाक िवचार रहिन,से कहाँ भेलिन । \nजेठे मे िवदा भऽ गेलाह ओ । िजनगी भिर एक-एक पाई बचेनहार, चािर-चािरटा कनेदान अपना हाथें \nकेनहार, बाप-पुरषाक ७-८ बीघा जमीन के १२ बीघा पर लऽ गेनहार, सािबकक घरारी सँ अलग घरारी लऽ \nकऽ घर बनेĠहार माİटर साहेब आिखर अपन बेटाक लेल दू कोठली पĸा घर निहये बना सकलाह । भला \nकालक आगाँ ककरो बस चललैक अिछ? माİटर साहेब हािर गेलाह काल आ समय सँ । आई माİटर साहेब \nनिह हुनक लहाश पड़ल अिछ आँगन मे । करुण ƅंदन सँ पूरा आँगन शोकाकुल छैक । \n        िकछु िदन पिहने सँ ओ दुिखत छलाह । दरभंगा जा कऽ दवाई-दारू  करेने रहिथ । दवाई सभ चिलये \nरहल छलिन, ता एकाएक कािŎ सांझ मे ओ बेसी दुिखत भऽ गेलाह । गाम मे जे डाक्टर रहैक से बजाओल \nगेलाह । ओ नाड़ी देखलिन, बी.पी चेक केलिन, आला लगेलिन आ कहलिन जे ता हम िकछु दवाई लीिख दैत \nछी आ ईहो कहैत छी जे िहनका आगू लऽ जैऔन । पिरवारक सभ सदİय हुनका आगू लऽ जेबाक उपƅम \nमे लागल । परंतु माİटर साहेब मना कऽ देलिन । शायद हुनका अपन मृĜयुक आभास भऽ गेल रहिन । \nओ İपƠ कहने रहिथ जे जँ िभनसर धिर बाँिच गेिलयह तँ डाक्टर लग लऽ जैहह । हम राित-िबराित \nडाक्टर लग निह जायब ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \n        से माİतर साहेबक मिरतिह हुनक एकमाÿ बालक भोलू पर िवपिþक पहाड़ टूिट पड़ल । १६ वरषक \nबालक जेकर जĠम चािर बहीनक बाद भेल छलैक,िवपिþक तँ एखन धिर नामो ने सुनने छल । पिछले साल \nतँ मैिƏक कयलक ओ आ एखन पटना मे आई.ए. मे पढ़ैत अिछ । िवयाहो भऽ गेल छैक । आब ओकरा \nपर अपन पढ़ाइ पूरा करबाक िजĦमा छैक, माइक लेल पिरवार पेंशनक कागत बनबेबाक छैक, अपन पिरवारक \nिचĠता छैक आ ७-८ बीघा खेतक िजĦमा छैक । भला १६ वरषक बालक सँ एते हो कोना आ तािह पर सँ \nसामने छैक िपताजीक āाŀक िचĠता । \n        माİटर साहेब शुरुहे सँ माİटर साहेब निह छलाह । अपना जमाना मे शाİÿी केलाक बाद जखन शीƈे \nनोकरी निह भेलिन तँ कलकþा चिल गेलाह । ओतय पूजा-पाठ वला ड् यूटी पकड़लिन । १६-१६ घंटा \nपूजा-पाठ वला ड् यूटी करिथ । फेर बाद मे कोनो जोगाड़ सँ माİटरी भेलिन आ बिन गेलाह हाइİकूलक \nसंİकृत िशक्षक । एक-एकटा पाई बचाबिथ आ गाम पठाबिथ । गाम  मे पिरवारो नमहर रहिन । तीन \nभाईक भैयारी मे जेठ रहिथ । ७-८ बीघा खेत तीन भाइ मे कम लगिन, ƅमश: ओकरा बढ़ाय १२ बीघा पर \nलऽ गेलाह । बीच-बीच मे कनेदानो सभ केलिन । िपताजीक मृĜयुक बाद िभन-िभनौज भऽ गेलिन । घरारी \nतक बँटा गेलिन । अपनिह अमलदारी मे बेटाक माथ पड़हक ४ बीघा खेत के ७-८ बीघा पर पहुँचा देलिन \nआ सभटा कनेदानो सँ मुक्त भेलाह । \n        दाह-िƅया सĦपž भेल आ तीिनये िदनक बाद आिब गेल छौड़झĢपी । सभ चीज सँ समांग सभ मुक्त \nभेलाह । आब आयल असली तैयारीक बेर । ओमहर माİटर साहेब मुईलाह आ एĦहर गॱआ मे कनफुसकी \nशुरू  । माİटर साहेब िजनगी मे कþे कमेलाह एकर गणना होमय लागल । ओिह माİटर साहेबक āाŀ तँ \nनीक सँ हेबाक चाही, गॱआ के दू िदनक भोज तँ हेबाके चाही ऊपर सँ िकछु बँटलो जाय यथा लोटा या \nधोती या ....। िकयो एकोबेर ई निह सोचलाह जे माİटर साहेब िजनगी भिर काजे करैत रहलाह । आ \nिकनको लग ईहो सोचबाक समय निह रहिन जे एिह १६ वरषक बालकक एतेटा िजनगी कोना कटतैक । \nजािह बालकक िपताजीक İवगर्वास भऽ गेलै, घरक कतŭ-धतŭ चिल गेलै, जेकरा लग İवयं िसर छुपेबाक लेल \nएकटा घर निह छैक, ओकर िजनगी कोना िबततैक । बस ऊपर सँ िकछु हेबाक चाही । \n        औपचािरकतावश गामक बैसारी भेल । ५-१० टा बूढ़-पूरान उपिİथत भेलाह । वİतुत: पिहने एिह \nबैसारीक पाछू एकटा पैघ उĿेĮय रहैक । कतŭक गड़ा मे उतरी रहैत छिन, ओ कोनो काज निह कऽ सकैत \nछिथ । ओ समाजक समक्ष अपन मोनक इच्छा रखैत छलाह जे हम अपन िपता/माता āाŀक िनिमत ई सभ \nकरय चाहैत छी । आब समाजक दाियĜव बनैत छलैक जे कतŭक इच्छाक पूितर् कोना हो आ समाज \nतदनुसार अपन काज करैत छल । जहन कतŭक गड़ाक उतरी टूटैत छलिन तँ ओ समाज के एक-एक पाई \nसधा दैत छलिखन । परĠतु आब बैसारक उĿेĮय दोसर भऽ गेलैक अिछ । समाज कतŭक समक्ष अपन माँग \nराखय रखलाह अिछ जे तोहर िपता तोरा लेल ई केĪथुन, तॲ ई करह, ई बाँटह...। सएह भेल, बूढ़-पुरान \nसभक िवरोधक बावजूदो बैसार मे ई मुĿा उिठये गेल जे की बाँटल जायत । कतŭ अपन असमर्थता \nजतेलैन, तथािप अिगला िदन भोर होइत-होइत सॱसे गाम मे खबिर पसिर गेल जे माİटर साहेबक āाŀक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nसमािĢतक बाद Ćित पिरवार पूरा गाम मे “फुलही लोटा” बाँटल जायत । पाई कतौ सँ अबौ, समाज के कोन \nमतलब? \n        भोज भातक तैयारी सिहत āाŀक आन तैयारी सभ समयानुसार शुरू  भऽ गेल । एकादशाह आ Ņादशाह \nमे खूब जमगर भोज भेलैक । गॱआ सभ खएलक आ बैिस गेल लोटाक इंतजार मे । एतबे निह सरो-कुटुम \nकहाँ बाकी रखलिन । माİटर साहेबक जेठकी बेटीक िन:संतान मृĜयु भऽ गेल रहिन आ तें आब तीनटा \nजीिवत रहिथन । दोसर बेटी िदसक दुनू नाित नानाक āाŀक उसरगाक लेल तĜपर रहैक । तेसर बेटीक \nतीनू बेटा सेहो कम निह रहय । ओहो सभ तैयारे छल । चािरम बेटीक िधया-पुता छोट रहैक आ तें एिह \nझमेला सँ काते रहैक । \n        एकादशाह िदन आँगन मे उसरगा समान सभ पर नाित सभक नजिर रहैक । उसरग-पुसरगक िवध \nखतम होईतिह सामानक लेल नाित सभ तĜपर भेल । सभ िकयो सभ सामान लेलक । लेिकन दोसर बेटी \nिदसक दुनू नाित छोट सामानक मोह मे निह पिड़ गाय के हाँिक के अपना गाम पर बािĠह आयल । तेसर \nबेटी िदसक नाित सभक हाथ मे अयलैक ओछाओन, छाता, जूता. खिटया आिद । ओकरा सभ के ई बात \nबड् ड अखरलैक जे हमर मिसऔत सभ गाय लऽ कऽ चिल गेल । मामला Ņादशाह िदन तँ शांत \nरहलैक, परĠतु तकर Ćाते गरमा गेलैक । तेसर जमाय सभटा सामान वापस कऽ देलिन आ िवरोध İवरूप \nरूिस  रहलाह । \n        कािŎए तँ भोलूक उतरी टुटलैक अिछ आ आईये नव समİया आिब गेलैक । ओ िककतर्ĭयिवमूढ़ भऽ \nगेल । सभ सभठाम फुट् टे रूसल  । जेकर िपताजी मिर गेलैक तेकरा के देखतैक, अपने मे समाने लय \nिसर-फुटौĭवल । आिखर ओ अबोध बालक अपन चुĢपी तोिड़ सभ बहीन के एकठाम बजेलक आ Ćķ केलक \n- “हम तोरा सभ बहीन सँ छोट िछयौ । तॲ सभ हमरा बोल-भरोस कतय देमे, उĪटे सामान सभ लेल झगड़ा \nकरैत जाई छें । की बाबूक मृĜयुक बाद हमरा Ćितये तोरा सभक कोनो फजर् निह बनैत छौक? भोलूक Ćķक \nजबाव केकरो लग निह छल । सभ िनरुþर छल । \n \n३. पń \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n  \n  \n३.२.\n पंकज पराशर  \n३.३.\n सुबोध कुमार ठाकुर \n३.४.उमेष मंडल\n  (लोकगीत-संकलन) \n  \n  \n३.५.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-५ \n३.६.िवजया अयŭल-आजुक जीवन \n३.७.सरोज िखलाडी-मनक बात मनमे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \n३.८.\n दयाकाĠत-बािढ़ \n  \n  \n \n \nगंगेश गुंजन \n  \nगुंजन जीक राधा- बारहम खेप \nफेर तं वैह संसारक गाथा! \nफेर सृिƠक वैह सबिदना चचर्-वचर्। \nबीतल राितक लेभरल िबसरल अनुभव \nसोझांक िदनक सब उńोग उपाय मे अपİयांत जीवन \nघाम चुअइत देह-माथक रेखा में फंसल पसेनाक \nअित सूŞम जलĆाण-कण करैत चक चक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \nअनमन जेना Ćोिषत पितकाक िनधर्न सेहĠताक चमचम ठोप! \nआँिख-भॱह मğय भाल पर ठीक उूपर। यńिप जरल कपार \nअभागिलक तथािप । सौभाग्य-जगमग ठोपक िवलास हो जाƇत, \nिथक संभव ई बात İÿीक करुणा, लĔजा कें बचा रहल हो दया, \nमहाभाव बन’ निह दैत हो हीन-अभािगन। \nरक्षा मे हो सजल शİÿ सन सोहागक ठोप ओकर। \nओना ई एतेक दया आ एहन कृपा कथीक İÿी लेल? \nिक तं दुगर्Ġजने-दुतकार आिक िकछु एहने मामूिलयो दुःख पर \nसहानुभूित-सĦवेदनाक वषŭ, जे बिन जाय मनिह पर पहाड़! \nिकएक से ? देह दशा निह ओकर तइ जोग \nकरय İÿीयो कृिष काज ? \nदूिह क दूध, पोसय बछड़ू चरबय गाय। ओ िक माÿ \nमक्खने टा मिथ सकैए, रािĠह सकैए भात। एिह सं फाजुल निह ? \nिकएक निह हर-बड़दक िदनचयŭ सकैत अिछ सĦहािर ? \nिकएक निह जोित सकय हर \nखेत करय आबाद हाॅंिक क ल’ जाय बैलगाड़ी \nिबदागरीक ? निह रिह जाय पुरुषे बहलमान सब काल अिनवायर्। \nिकएक निह क’ सकय ओहो ई सब काज ? \nİÿी-हम सक्षम निह सब  ? िलखी पोथी बोॅची सब शाİÿ ? \nिकएक निह संभव ई सब जेना पुरुष बुते ? \nबािĠह मूड़ी मे मुरेठा, ठेहुन धिर नूआंॅ समेिट ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nनीपय जे आंगन-असोरा, निह कोनो संकोच तं \nबाध जाय हर जोतबा मे की बाधा, की लĔजा आ ĭयथर्क िवचार ? \n‘‘ओहनहुं तं असकर पुरुष सदाय सं करैत āम \nकठोर जीवन यापनक उपाय जोतैत हर \nचीिड़ क’ जाड़िन, उूघैत बोड़ा-मोटा क’ क’ बहलमानी \nबड़य थाकल बुझाइत अिछ। बड़ ठेिहयायल, असोथिकत। \nकठमİत देह पयर्Ġत भ’ गेलैये िसंगार-िवलास िवमुख।’’- \nकहने छिल रमकिनयांॅ भौजी। बड़ छिल उदास, \nबनल छिल İवयं भिर देह िपयास! \nतथािप लाज सं िसहरिल।-कंठ आ देह Ćाण अतृĢत, \nआिग लागल हो जेना सॱसं शरीर। \nई अनुभव केहन िवकट कतेक अनिचĠहार \nİÿी-पुरुखक ओहनो भेटल से सुĠदर İनेह-काल \nहोयबाक छल जे शृंगार Įलथ रस धार İनानक उĿाम अवसर ! \nसेहो बिन जाय जं मरुथल-मरुथल \nचारू  कात उड़ैत बालुक असकर एकाĠत \nतरबा सं माथ धिर धहधह ताप \nकरय की तेहन लोक अपना आप ?   \nबुिधबतािह रमकिनयाॅ भौजी ! \n27 अगİत,2009. \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \n(अिगला अंकमे...) \n \n पंकज पराशर \nसरगोधा \nिनःशĤदा राित मे खुजल पिहले-पिहल चंचु \nआ हूक उठल पंचम मे? \n  \nमोन िİथर करैत \nतकैत छी एिह İवर-धार केर उĜस \nमुदा भोरुकबा उगबा लेल जेना उताहुल छल \n  \nिनःĂास छोड़लहुं- ह’-ह’ भोर होयत आब भोर \nआ मोन केँ भेटत ÿाण \nमुदा ई कोन िचड़ै िथक \nजे ‘ध’ केँ उच्चिरत करैत अिछ ‘द’ \nआ कहैत अिछ- सरगोदा सरगोदा \nगोदा...हाय सरगोदा \n  \nिनž जेना गामे मे रिह गेलीह \nसंग निह अयलीह एिह ठाम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nभोर होइत अिछ करौट फेरैत-फेरैत \n  \nहोइत अिछ अंततः भोर \nमुदा भोर भेल शहर मे \nऔनाइत रहैत अिछ राित \n  \nअखबारो िचिचयाइत अिछ \nिनःशĤदा राितक İवर जकां \nरक्तगंधी İवर मे ओिहना सरगोदा \n  \nबहराइत छी एिह शहर सँ चरैवेित...चरैवेित \nआ समवेत İवर मे सुनैत रहैत छी \nचंचु सबहक पंचम İवर \n2009 \nसुबोध कुमार ठाकुर \nअधूरा Ćेम आर चान \nिछटकल क्षण आकाशमे छल \nमनमे दबल जतेक बात छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \n  \nकहए लगलहुँ चानसँ \nबुझबए लगलहुँ Ćाणसँ \n  \nहमरो Ćेमक Ĕयोित जागल रहए \nहमरो Ćीतक आिग लागल रहए \n  \n  \nĆेम करए लागल रहौँ हुनका हम Ćाणसँ \nई कहए लगलहुँ चानसँ \n  \n  \nआएल छलीह हमर मरुभूिम रूपी  मनमे ओ \nमृगमरीिचका जेकाँ बिन कऽ ओ \nखेलाय लागल छलीह ओ हमर अरमानसँ \nकहए लगलहुँ हम चानसँ \n  \nअखन तँ Ćेमक आँकुरो निह फुटल छल \nमनक İनेह सेहो ढंगसँ निह चढ़ल छल \nनीक जेकाँ हुनका सुननहुँ निह छलहुँ कानसँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nकहए लगलहुँ ई चानसँ \n  \n  \nकमर्क डोरी संग बाĠहल छलहुँ \nजीवन साथर्क करएमे लागल छलहुँ \nअथर्केँ जुटबैमे Ģयासल छलहुँ \n  \nĆेम मधुर संगीत फीका लागए हमर कानसँ, \nपरंच हमर मनक गाममे ई शोर छल \nकिह निह सकलहुँहुनका ई अपन जुबानसँ \nकहए लगलहुँ ई चानसँ \n  \n  \n  \nअĠतŅर्Ġद चिलये रहल छल \nĆेमक रंग चिढ़ये रहल छल \nपरंच ठीक भय गेलै हुनकर िववाह ककरो आनसँ, \nकहए लगलहुँ ई चानसँ \n  \nिजनक पािणƇहण हम निह कए सकलहुँ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nिजनका लेल हम तड़पैत रिह गेलहुँ \nहाय केहन बाĠहल छलहुँ िवधाताक िवधानसँ \n  \nओ छलीह हमर अधूरा Ćेम, \nकĪपना ओ यथाथर्क बेजोड़ संगम \nआर पिवÿ गीता कुरानसँ \nकहए लगलहुँ ई चानसँ \n       \n \nउमेष मंडल \n  \n            एिह बेरक बात िथक। िविवधĮभारती रेिडयो İटेषन सँ गीत सुनैत छलौ। एखन धिर मैिथली सािहĜय \nसॅ कĦमेĮसĦम िसनेह छल। ओना पिरवार सॅ समाज धिर मैिथिलऐक बीच आठो पहर समय बीतैत अिछ। \nकाितक पूिणर्माक िदन रहने, समाजक माएĮबिहन लोकिन सामा भसा आंगन िदिष सोहर गबैत घुमलीह। \nएकाएक हमरो कान मे, गीतक ğविन हवा मे िछछलैत अबै लगल। रेिडयो बž कऽ सोहर सुनै लगलहुँ। \nगीतक İवर हृदय केॅ झकझोड़ए लगल। जेहने माएĮबहीिन लोकिनक İवरक मधुर टाँस तेहने एकरुपता। \nजिहना बहीिन,माएĮबाप समाजक सखीĮसहेली छोिड़, सासुर जेबा काल, अपन ƅĠदन स वातावरण केॅ \nशोकाकुल बनबैत आ सखीĮसहेली सोहरक İवर सॅ िवदा करैत,तिहना भऽ गेल। हृदय िवदीणर् हुअए लगल। \n            अनायास मन मे सवाल उठै लगलश् \n(क) श् की हमर कलाĮसािहĜय, भूमěडलीकरण स, आगू बढ़त? \n(ख) श् आ िक जतय अिछ ततय, अजेगर साॅप जेॅका थुसकुिरया मािर, बैसल रहत?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \n(ग) श् आ िक हमर कलाĮसािहĜय मिटयामेट भऽ जायत? \n            एिह Ćįनक बीच उलझल मोन मे, िडिबयाक िटमिटमाइत इजोत जेकाॅ, आयल जे अपनो मातृभाषा आ \nमातृभूिमक सेवा लेल िकछु कयल जाय! एिह िजज्ञासाक संग अपने लोकिनक बीच, एकटा छोटĮछीन \nपोथी ‘संİकार गीत’रािख रहल छी। आषा अिछ जे अधला पर ğयान निह दऽ, आगूक सेवा लेल पे्रिरत आ \nĆोĜसािहत जरूर  करब। \n            गीतक संकलन िकछु पोिथओक अिछ आ अिधकतर माएĮबहीिनक कंठक सेहो अिछ। जिह गीितकार \nलोकिनक गीत संकिलत अिछ, हुनक आभारी छी। आ जे गीत माएĮबहीिन लोकिनक कंठक अिछ, ओ जिहना \nकहलिन तिहना िलखलो गेल अिछ तेॅ शĤदक फेिड़Įफाड़ आ टूटल सेहो अिछ। \n            गीतक संकलन करै मे अƇज सुरेष मंडल आ अनुज िमिथलेष मंडलक भरपूर सहयोग रहल। \n(1) \nिसंह पर एक कमल रािजत तािह उपर भगवती। \nउिदत िदनकर लाल छिव िनज रुप सुĠदर छाजती। \nदाँत खटĮखट जीह लहĮलह āवन कुĠडल शोभती। \nशंख गिहĮगिह, चƅ गिहĮगिह खगर् गिह जगतािरणी। \nमुिक्तनाथ अनाथ के माँ भक्तजन के पालती। \nिसंह पर एक कमल रािजत तािह ऊपर भगवती। \nमाँ तािह ऊपर भगवती। \n                                    (2) \nसभ के सुिध अहाँ छी अĦबा हमरा िकए िबसरै छी हे। \nहमरा िदस सँ मुह फैड़े छी, ई निह उिचत करै छी हे। \nछी जगदĦबा जग अबलĦबा तािरणी तरिण बनै छी हे। \nछनĮछन पलĮपल ğयान धरै छी दरसन िबनु तरसै छी हे। \nछी हम पुÿ अहॴ केर जननी से तँ अहँा जनै छी हे।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nराितिĮदन हम िवनय करै छी पापी जािन ठेलै छी हे। \nसभ के सुिध अहाँ लै छी अĦबा हमरा िकए िबसरै छी हे। \n                                    (3) \nकोन िदन आहे काली तोहर जनम भेल, कोन िदन भेल छिठयार। \nशुƅ िदन आहे सेवक हमरो जनम भेल, बुध िदन भेल छिठयार। \nपिहर ओिढ़य काली गहबर ठािढ़ भेली, करब मे काली के िसंगार। \nकोन फूल ओढ़न माँ के कोन फूल पिहरन, कोन फूल सोलहो िसंगार। \nचĦपा फूल ओढ़न, जूही फूल पिहरन, ओढ़हुल फूल िसंगार। \nभनिह िवńापित सुनु माता काली, सेवक रहु रक्षपाल। \nकोन िदन आहे काली तोहर जनम भेल, कोन िदन भेल छिठयार। \n                                    (4) \nअब ने बचत पित मोर हे जननी, \n                        अब ने बचत पित मोर। \nचारु िदिस पथ हेिर बैसल छी, \n                        क्यो ने सुनै दुख मोर। हे जननी..... \nएिह अवसर रक्षा करु जननी, \n                        पुÿ कहाएव तोर। श् हे जननी..... \nअलिटिĮबलिट कऽ जँ मिर जायब, \n                        हँसी होयत जग तोर। श् हे जननी..... \nअबला जािन शरण दीअ जननी, \n                        नाम जपत हम तोर। श् हे जननी....  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \n                                    \n  \n                                    (5) \nहम अबला अज्ञान हे Įयामा, \n                        हम अबला अज्ञान। \nधन सĦपिþ िकछु निह अिछ हमरा, \n                        निह अिछ िकछुओ ज्ञान। श् हम अबला.... \nनिह अिछ बल, निह अिछ बुिŀ, \n                        निह अिछ िकछुओ ğयान। श् हम अबला...... \nकोन िविध भव सागर उतरब, \n            अिहंक जपल हम नाम। श् हम अबला... \n                                    (6) \nजगदĦब हे अबलĦब मेरी, जननी जय जय कािलका। \nदष भुजा दष खड़ग रािजत, पाष खĢपर िवरािजत। \nमुěड लयĮलय मगन नाचय, गाबय योिगन मािलका। \nभाइ भैरब मुěड छीनिथ जय जय कािलका। \n                                    (7) \nअहाँ िकयै भेलहुँ कठोर हे जननी अहाँ िकयै भेलहुँ कठोर। \nहम दुिखया माँ शरण अहाँ के अहाँ िकयै भेलहु कठोरश् हे जननी... \nअतुल कƠ सिह जनम देल अिछ आब पोछत के नोरĮहे जननी ... \nककरा पर हम जनम गमायब के करती आब शोरश् हे जननी....  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nककरा पर हम रुिस परायब के आब रक्षक मोरश् हे जननी अहाँ िकयै.... \n                                    (8) \nक्यो ने हमर रखबार हे जननी, \nक्यो ने हमर रखबार। \nिचĠता िवकल िववस मन मेरो, \nमन दुख होइए अपार। हे जननी क्यो.... \nिबनु अबलĦब धार मे डुबलहुँ, \nसुझत निह िकनार। श् हे जननी..... \nअहाँ िकए देर लगेलहुँ जननी, \nहम डुबलहुँ मझधार। श् हे जननी.... \nसृिƠक मािलक अहॴ छी जननी, \nकरहु सभक Ćितपाल। श् हे जननी.... \nमाता के सब पुÿ बराबिर, \nपंिडत मूखर् गमार। श् हे जननी.... \nकतेक िवनय कय थािक गेलहुँ हम, \nअब किरअ भव भार। श् जननी... \n                                    \n                                    (9) \nकहाँ नहैली काली कहाँ लट झाड़लिĠह, \nकहाँ कयल िसंगार हे। \nगंगा नहैली काली बाट लट झाड़लिĠह,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nगहबर कयल िसंगार हे। \nपिहिर ओिढ़या काली गहबर ठाढ़ भेिल, \nकरय लगली सेवक गोहािर हे। \nयष िलय यष िलय काली हे माता, \nअहाँ यष िफरु संसार हे। श् कहाँ..... \n                                    (10) \nअयलहुँ शरण तोहार हे जगतारिन माता। \nलाले मिĠदरबा के लाले केविरया, \nलाले ğवजा फहराय हे जगतारिन माता। \nलाले चुनिरया के लाले िकनिरया, \nलाले िसĠदुर कपार हे जगतारिन माता। \nरािख िलय मुख लाली हमरो, \nहम लेब अँचरा पसािर हे जगतारिन मता। \nअयलहुँ शरण तोहार हे जगतारिन माता। \n(11) \nहे जगदĦबा जय माँ काली Ćथम Ćणाम करै छी हे। \nनिह जािन हम सेवा पूजा अटपट गीत गबै छी हे। \nसुनलहुँ कतेक अधम के मैया मनवांिछत फल दै छी हे। \nपुÿ सम जािन चरण सेवक के जĠमक कƠ हरै छी हे। \nिवपितक हाल कहल की हे मैया आषा लािग जपै छी हे। \nसोना चानी महल अटारी ई सब िकछु ने मँगै छी हे।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nमनक मनोरथ मनिह मे रािख मंिदर तक पहुँचे छी हे। \nअहाँक चरण के दास कहाबी एतवे हम मनबै छी हे। \nĆेमी जन सँ पािब िनराषा नयन नीर बहबै छी हे। \nनोर बहा कऽ अहाँ लय मैया मोती माल गुथै छी हे। \n  \n(अिगला अंकमे) \nकĪपना शरण \n            Ćतीक्षा सऽ पिरणाम तक – 5 \n  \nपृĝवी पर जĠमक मूल उĿेĮय िदस \nकृįण बढ़ला Ɩुपद के दरबार मे \nअपन महल सऽ िनįकािषत पाěडव \nअत उपिİथत छलैथ ƙाŌणक रूपमे  \nअपन धनुर्बल सऽ सĭयसाची भेला \nघोिषत िवजयी Ɩौपदीक İवयंवरमे \n  \nवİÿहरण होय वा वनवास होय \nवा जरासंघ आ भीमक मĪलयुŀमे \nवा अजुर्न संग सुभƖाक िववाह होय \nबलराम असमथर् पिरजनक िवभाजनमे \nमुदा धमर्Ćेमी Ćभु एला पाěडव िदस  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \nइĠƖपुÿक आƇह पर सारिथक रूपमे  \n  \nआशंिकत अजुर्न के गीताक मूलमंÿ संग  \nकुउर्क्षेÿमे िवįणुक िवराटरूपक  दशर्न भेल \nअिग्नक गाěडीव आ िशवक पशुपताİÿ \nमनोबल निहं देलकैन भीįमके मारऽ लेल \nसारिथ कृįण करेलिखन शिक्तक पूजा \nदेवी दुगŭक समथर्न भेलैन िजįणुके लेल \n  \nिवजया अयŭल   \nआजुक जीवन \n  \n      \n  \n  \nĆĜ येक िदन मृĜ युसँ सापट मांिगकऽ \nबाँकी–बक् यौता देबऽ लेल \nऋणक रूपमे  बाँिचरहल अिछ जीवन । \nĆĜ येक क्षण मृĜ युसँ पैँचा मांिगकऽ \nक्षितपूितर् करबाक िहसाबसँ \nĭ याजक रूपमे  भिररहल अिछ जीवन । \nजीवन आजर्न करबाक िहसाबमे निह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \nजीवन ĆĜ येक क्षणक ऋण देबाक िहसाबसँ \nचुकएबाक दरमे असुल–उपर भऽ रहल अिछ । \nयुŀ आ शािĠ तक जोड़–घटाउमे \nभूखक बारूद  लऽकऽ \nमािट खाएपर मजबूर भऽ रहल अिछ जीवन । \nअखन डेराओन मुँहसभ \nअमूþर् अथर्मे नुकाएल जीवनके, आँटाक संग बदिलकऽ \nिववशतासँ बाँिचरहल अिछ । \nइच् छा आ महाĜ वाकांक्षीक कोठीके \nĆदूिषत वातावरणके तोड़ल समयमे \nसंघषų–संघषर्क बीचसँ भािग \nमनुक् खक अिİ तĜ वपर दाग लगाबऽ लेल \nसकर्सक जोकर बिन बाँिचरहल अिछ जीवन । \nखोजमेसँ लाएल संरचनामे, अपनेसँ लगाएल आिग \nजिररहल पृĝ वीक भागमे शािĠ त शािĠ त करत \nिछितर–िबितर भेल शताĤ दीक हƂडीमे मलहम लगाबऽ \nक्षेĢ ्रयाİ तसँ काटल गेडी लऽकऽ \nकछुआक गितमे चिलरहल अिछ जीवन । \n(आबय बला पोथी अएना मैिथली किवता संƇह-सĦपादक संतोष कुमार िमāसँ) \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nसरोज िखलाडी \nमनक बात मनमे \n                                    \n  \nसामनेमे तँ हम चुपचाप छलहुँ \nपरोछमे हम बरबराइत रहै छी \nहुनका सामने हम हँसऽ निह सकलहुँ \nअएनाके सामने हम िकए मुिİ कआइ छी ? \n  \nमनक बात हम हुनकासँ कहऽ नइ सकलहुँ \nअखन हम िकए पछताइ छी \nहुनका आगू िकछु बाजऽ निह सकलहुँ \nअखन हम िकए नोर बहबै छी ? \n  \nमनेमन कहै छलहु अहाँ िवन जीयब कोना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nसामनेमे निह कहऽ सकलहुँ \nसंकोच आ डरसँ चुपचाप छलहुँ \nमोनसँ किहयो हँसऽ निह सकलहुँ । \n  \nयादमे हुनक कते िदन नोर बहाउ \nहुनक इच् छाके हम बुझऽ निह सकलहुँ \nओ तँ हमरा पौने छली \nहुनका हम पाबऽ निह सकलहुँ । \n  \nअखनो यादमे हुनक डूबल रहै छी \nकिनयो चैन निह पाबऽ सकलहुँ \nएहन केहन रोग भऽ गेल हमरा \nइलाज हम करबऽ निह सकलहु । \n  \nगलती तँ हुनकेसँ भेल \nओहो तँ हमरा कहऽ निह सकली \nताली तँ हम बजाबऽ चाहलहुँ \nमुदा दुनू हाथके िमलन कराबऽ निह सकलहुँ \nमनक बात मनेमे २। \n(आबय बला पोथी अएना मैिथली किवता संƇह-सĦपादक संतोष कुमार िमāसँ) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \nदयाकाĠत            \nबािढ़ \nहाथ जोरी के िवनय करै छी \nसुनु माँ कमला, कोशी \nबकिस िदयै आब िमिथला के \nपुÿ टुगर भेल चैिदस | \nिचनवार पर सँ बहै छल धार \nजान बचायब भेल पहाड़ \nनिह खेवाक कोनो ओिरयान \nिबतल अž िबन कतेको साँझ \nनेना-भुटका मुँह तकै छल \nमायाक आँखी सँ नोड खसै छल \nबाप बेचारा बेबस बैसल \nअपना माथ पर हाथ धेने छल \nदुधपीबा बच्चा करै छल सोर \nमायक दुध, सुखायल ठोर \nनिह जािन कोन जĠमक ई पाप \nपुÿ िबयोगक परल संताप  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \nिकयाक िबधाता भेला बाम \nनिह छोरल खरदुितयाक ओिरयान \nदेल कमलाक कतेको साँझ \nतइयो मुइन फुटल अंगनाक मांझ \nबेटा, पुतोह, नैत आ नाती \nबिह गेल सबिकयो टूटी गेल छाती \nकिन-किन बिढया भेल बताह \nसागर गाम में मचल तवाह \nसुखी गेल पािन सुखल नोर \nपसिर गेल महामारीक Ćकोप \nबाध-बोन सब भेल िबरान \nसुखी गेल गाछ उजरल मचान \nभुतही पोखरी में उरैया बाल \nउच्चका डीह पर लगावय जाल \nİवगर् से सुĠदर छल ई धरती \nभय गेल आई  अनाथ \nĭयाकुल पुÿ छटपटा रहल जेना \nिबना पािन के माछ \n  \n कĪपना शरण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \n \n  \n  \n  \n।  \n \nिवदेह नूतन अंक गń-पń भारती   \nपाखलो \nमूल उपĠयास : कॲकणी, लेखक : तुकाराम रामा शेट, \nिहĠदी अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह, āी सेबी फनŮडीस.मैिथली अनुवाद : डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \nपाखलो- भाग-६  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \n  \nचािर (4) \nगोिवĠद जािह िदन नोकरी पर लागल, पाखलो ओिह िदन लौह – अयİक केर खदान पर Əक Ƒाइवर बिन \nगेल। ओकर काज देिख कए एक बरखक भीतरिह कĦपनी ओकर नोकरी पĸी क’ देलकैक। ओकरा 450 \nरूपैया  दरमाहा भेटैत रहैक आ एकर अलावे ओवरटाइम सेहो। ओकर खेनाय-पीनाय कोनो एĸिह होटलमे \nहोइत छलैक आ ओ कतहुँ सुित जाइत छल। \nपाखलो आ आलेक्स दुनू अपन पयरक तरेँ दूिभकेँ मसोड़ित लदानक गैरेज लग जा रहल छल। कािŎ \nआनल गेल लौह – अयİक केर चूणर् केर ढेर देिखकए ओ बहुत अचरजमे पिड़ गेल। ओ दुनू गैरेजमे चिल \nगेल। Əक İटाटर् क’ कए दूिभक मेघकेँ पाछू छोड़ैत ओ लोकिन Əक तेजीसँ बढ़ौलक। \nसाँझुक काल पाखलो आ आलेक्स अपन-अपन Əक आिन गैरेजक लग लगा देलक। ओ काŎुक अपेक्षा आइ \nएक खेप बेसी लगौने छल। आइ दुनू बहुत बेसी Ćसž देख’ मे आिब रहल छल। पाखलो अपना देह पर एक \nनजिर देलक। ओ धूरा सँ सानल बुझाइत छल। ओकर कपड़ा पूणर् रूपसँ  धूरामे सानल रहैक। माथक \nकेश, मोछ आ सॱसे देह धूरा सँ सानल रहैक। ओ हाथ-पयर धोबाक लेल आलेक्सक संग नल िदस चिल \nदेलक। \nनल पर जमा भेल सभटा मजुरनी पाखलोक मजाक उड़ाब’ लागलैक। एकटा मजुरनी अपन एकटा छोट सन \nएना िनकािल पाखलो केँ ओकर अपनिहं रूप  देखबा लेल देलकैक। ओ एना लेलक, ओिहमे अपन अजीब \nरूप  देिख ओकरा हँसी लािग गेलैक। ओकरा बुझेलैक जो ओ ललका मुँह बला बनरबा छैक। \nपाखĪया, पेड़ाक बगल वला झीलमे जेना धूरा जमैत छैक तिहना तोरहुँ देह पर जमल छह। एकटा मजुरनी \nपाखलो केँ पयर सँ माथ धिर देखैत कहलकैक। अरे,ओ तँ धूरेक िमल पर नोकरी करैत अिछ। एकटा \nदोसर मजुरनी ओकर मजाक केलकैक। ई सुिन सभटा मजुरनी हँसय लागलीह। \nओ धूरासँ  भरल अिछ एिहलेल अहाँसभ ओकरा पर हँिस रहल छी? आलेक्स मजुरनीसँ पूछलकैक। आब \nनहएलाक बाद ओकरा देिख लेबैक, ओ सेब सन लाल आ एकदम िफरंगी सन भ’ जाएत जकरा देिख कए \nकोनो बाप अपन बेटी ओकरा देबा लेल तैयार भ’ जेतैक। \nआलेक्स, पाखलोक लेल अहाँ अपनिह जाितमे कोनो कĠया तािक िदयौक, पिहलमजुरनी कहलकैक। \n…….से िकएक? ओकरा तँ कोनो पाखिलने चाही। पाखĪया, अहाँ अपना लेल िलİबन सँ एकटा पाखिलन \nल’ कए आिब जाएब। एिह बात पर सभ केओ हँसय लागल मुदा पाखलो केर भॱह तिन गेलिन। \nओ.......हो...... ओकर मामाक बेटी छैक ने? बीचिहमे İमरण आिब गेलासँ दोसर मजुरनी बाजल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nओकर मामा सोनू परसूए शेलपें सँ गाम रहबा लेल आएल रहैक। ओकरा बेटीक एखनिह िबयाह भ’ गेल छैक। \nशी..... ई तँ पाखलो छैक ने? \nपाखलो सँ एकर िबयाह.....? शी.....पिहल मजुरनीक कहल सुिन कए सभ क्यो चुप भ’ गेल। पाखलो केँ \nबहुत खराप लागलैक आ ओकर भॱह तिन गेलैक। \nदेह धो-पोिछ ओ लोकिन नीचाँ उतर’ लागल। उतरैत काल आलेक्स सीटी बजा रहल छल आ  पाखलो \nचुपचाप चिल रहल छल। ओिह मौनक िİथितमे ओकरा अपन मामा, सोनूक पिछला बात सभ İमरण आिब \nगेलैक। \nसोनूक िबयाहक लेल पाखलोक माय, पाखलो केँ गोदीमे ल’ कए गेल छलैक। िबयाहसँ ठीक दू िदन पिहने, \nसोनू अपन िबयाहक खबिर अपन बिहनकेँ देने छलैक। ओ िबयाहमे कोनो िबध-ĭयवहार करबाक लेल तैयार \nनिह रहिथ, मुदा सोनूक िजĿ केर कारणेँ ओकरा मानय पड़लैक। \nसोनूक दुिनयाँ केवल दू वरख धिर चिल सकलैक। ओकरा एकटा बेटी भेलैक मुदा तेसरिह बरख ओकर \nघरनी ओकरा सदाक लेल छोिड़कए चिल गेलीह। \nपाखलो एकटा नमहर साँस छोड़लक। ढ़लानसँ नीचाँ उतरैत ओकर पयर लड़खड़ा गेलैक। \nआलेक्स आ पाखलो नदीक कछेर वला होटल पहुँिच गेल। िनत िदन जकाँ ओ सभ होटलक भीतर जयबाक \nलेल ओ सभ अपन-अपन माथ नीचाँ झुकौलक। पाखलो चाह पीिब लेलक मुदा ओकरा िदमागसँ एखन धिर \nओिह बातक िनसाँ निह उतरल छलैक। जमा भेल िमÿ सभसँ आलेक्स गĢप करए लागल। \nपाखलो होटलसँ बाहर िनकलल आ खेत िदस खुलल पेड़ा बाटे चलय लागल। ओ बहुत दुखी अिछ, एहन \nओकरा चेहरासँ बुझाइत छलैक। मजुरनी सभ Ņारा कएल गेल गĢपक नह ओकर करेज फारने जा रहल \nछलैक। \nशी..... ई तँ पाखलो छैक ने? मामाक बेटीक िबयाह पाखलोक संग?..... \nमंगुơी ( एक Ćकारक जंगली फल जे लोक खाइत अिछ) झरनाक पािनक आवाज आिब रहल छलैक। \nकपड़ा-लþा धोबा आ पािन भरबाक लेल आबए बाली कĠया  आ İÿीगण सभक आवाज निह छलैक। आइ \nपाखलो कने देरीसँ आएल रहय। ओ िकछु अĠयमनİक सन लागैत छल। ओ झरनासँ गाम िदस जाएबला \nलोकपेिड़या िदस देखलक। ओिह लोकपेिड़याक बाटेँ अĠहिरया गाममे पयर रखने छल। \nओ अपन देह परसँ कपड़ा उतारलक आ मंगुơक गाछक जिड़मे रािख देलक। ओ झरनाक कछेरमे बैिस \nगेल। बहैत पािनमे ओ अपन पयर खुलल छोिड़ देलक। ओकरा जाड़ लागलैक। ओ जाड़ ओकरा नसमे \nसमा गेलैक। ओ अपन आँिखक िपपनी बž क’ लेलक। दूपहरमे धूरा पर चलैत जे पयर छक-छक पाकैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \nरहैक ओिह पयरकेँ एखन जाड़ लािग रहल छलैक। ई सोिच पाखलो एकटा नमहर साँस छोड़लक आ आँिख \nबž क’ लेलक। ओ Ćायः आिबकए पिहने अपन पयर ठंढा पािनमे डुबबैत रहय। जखन सभटा कĠया आ \nİÿीगण लोकिन पािन भिर कए चिल जाइक तखनिह ओ नहबैत छल आ अपन कपड़ा-लþा धोबैत छल। \nओ पािनमे डुबकी लगौलक। छपाक केर आवाज  भेलैक एिहलेल ओ अपन मूड़ी उठौलक तँ देखलक जे \nशामा हँिस रहल छलीह। ओहो हँसल। शामा झरनाक उपरका धार पर अपन घैल भरए लगलीह। आइ पािन \nभरबामे देरी िकएक भेल?पूिछ लेबैिन, पाखलो सोचलक। मुदा ओ चुप रहल। शामा घैल अपना डाँर पर \nराखलक आ छोटकी घैल अपना हाथमे रािख चिल देलीह। नजिरसँ दूर होइत धिर ओ ओकरा देखतिह रिह \nगेल। \nओ होशमे आएल। िक शामा पािनमे पाथर फेकने छलीह?  ओ सोच’ लागल, हँ – ओकर मोन कहैत छलैक। \nओ आएल छिथ आ हमरा बुझएबाक लेल ओ पाथर फेकने छलीह – ओकर दोसर मोन कहैक – निह, ओ \nपाथर मार’ एहन काज निह क’ सकैत अिछ। भ’ सकैछ उपरका मंगुơ नीचाँ िगरल होइक। ओ ई सोचतिहं \nछल ताधिर एकटा मंगुơ पािनमे िगरलैक। खाइत काल ओकरा İमरण भेलैक। एिह घटनाक बहुतो बरख \nभ’ गेल रहैक। जंगलमे काजू आ काěण खाइत-खाइत गोिवĠद आ ओ एिह झरना पर आएल छल। मंगुơी \nझरनाक मंगुơ बहुत पािक गेल छलैक। पाखलो आ गोिवĠद ओिह मंगुơ पर पाथर मारए लागल। ओिह \nसमय शामा झरना पर आिब रहल छलीह, ई गोिवĠद देखलक आ देखतिहं अपना हाथसँ पाथर फेिक देलक \nआ पाखलो सँ कहलकैक – पाखĪया, हाथसँ पाथर फेिक िदयौक, िवĠया मामाक शामा आिब रहल छिथ। \nिकएक? पाखलो पुछलकैक। \nअरे, मंगुơी झरनाक जगह ओकरे छैक ने, हमसभ जे मंगुơ झटािह रहल छी ई बात जँ ओकरा बाबूकेँ पता \nलािग गेलिन तँ से नीक गĢप निह िथक। ओ गािरओ देताह आ मारबो करताह। गोिवĠदक कहलाक पĀातो \nपाखलो अपना हाथसँ पाथर निह फेकलक। ओ लगातार झटाहतिहं रहल। गोिवĠदक रोकलाक पĀातिहं ओ \nरूकल।  शामा ओतए आिब गेलीह। ओ लाल रंगक पाकल मंगुơकेँ देखलक। ओकरा मंगुơ खएबाक मोन \nभेलैक। ओहो पाथर मािर-मािर मंगुơ झखारए लागलीह। ओकर दू-तीन पाथरसँ एकटा पातो निह िगरलैक। \nपाखलो आ गोिवĠद दुनू हँसए लागल। ओ लजा गेलीह। ओकरिहं आनल पाथरसँ  पाखलो मंगुơ \nझटाह’ लागल। जĪदीए ओ पाथर ओतिह फेिक मंगुơक गाछ पर चिढ गेल। मंगुơक गाछक डािरकेँ \nिहलाब’ लागल। मंगुơ सभ ढब-ढब कए िगरए लागलैक। िछņा आनबाक लेल शामा घर चिल गेलीह। मुदा \nआपस अबैत काल ओकरा संगिह ओकर बाबूजी सेहो आिब गेलाह। धरती पर पसरल मंगुơ देिख कए ओ \nपाखलो केँ ओकरा माए लगा कए गािर देलकैक। तकरा बादसँ जखन किहयो शामा ओकरा बाटमे भेटैक ओ \nअपन माथ झुकाकए चिल जाइत छलीह। \nजािह िदनसँ पाखलो Ƒाइवर भेल छल तािह िदनसँ ओ मंगुơी झरना पर नहएबाक लेल अबैत छल। पाखलो \nकेँ देिख शामा किहओ-किहओ हँसैत छलीह। एकिदन तँ ओ कनखी मािर कए गोिवĠदक हाल-समाचार पूछने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nछलीह। तािह िदन तँ ओ Ćायः पाखलो केँ देिख कए हँसैत छलीह आ पाखलोक मोनमे ओकरा Ćित नब \nअंकुर अबैत छलैक। \nपाखलो सँ ई खबिर सुिन, गोिवĠद पाखलोक खूब मजाक उड़ौलक। \nपाखĪया, हुनकर İवभाव बहुत नीक छिन। ओ कने कारी अवĮय छिथ मुदा  देख’मे नीक छिथ। अहाँक \nजोड़ी खूब जँचत। ई बात पाखलोक मोनमे घूमैत रहैक आ ओ नहबैत काल अपना-आपिहंमे उफानक महसूस \nकरैत छल। \nदोसर िदन रिब रहैक। पाखलो घूमबाक लाथे बाहर िनकलल। बाट चलैत-चलैत ओ मंगुơ झरना लग पहुँिच \nगेल। झरनाक शीतल पािनसँ ओ एक आँजुर पािन पीिब लेलक आ लगीचक आमक गाछ िदस चिल देलक। \nओिह आमक गाछक एकटा नमहर जिड़ धरतीक उपर आिब गेल रहैक। नेना सभ जकाँ ओ अपन केहुँनी \nउपर उठौने धरती पर परल रहय। पाखलो एकटा जिड़ पर बैिस गेल आ Ćकृितक सॱदयर् देख’ लागल। \nआइ चैत मासक पूिणर्मा छलैक। गामस लोक सभ सांतेरी मंिदर लग बसंत पूजा करए बला रहैक मुदा \nतािहसँ पिहने Ćकृित फूल आ फल सभक लटकिन लगा कए बसंत ऋतुक İवागत क’ चुकल छलैक। आमक \nगाछक अजोह आम सभ गोटपंगरा पाकए लागल छलैक। काजूक गाछ पर लाल आ पीयर काजू लागल \nरहैक। हिरयर अजोह काजू सभ पाकबाक बाट जोिह रहल छल आ एखन धिर डािर पर कॲढ़ी सभ डोिल \nरहल छलैक। \nशनैः – शनैः बसात िसहकए लागलैक। पाखलो केँ लागलैक – आब ई Ćाणदायी बसात Ćकृितकेँ नब जान \nद’ देतैक। गाछ – िबरीछकेँ पागल बना देतैक। बसातक िसहकबक संगिह पाखलोक मोनमे िवचारक लहिर \nिहलकोर मार’ लागलैक। ई बसात पिच्छम िदसक पहाडकेँ पार करैत, खेतक बीचोबीच धरतीकें चीरैत नदीकेँ \nपार करैत पूबिरया पहाड़ िदस उझलैत िबना रूकनिह  आगू बिढ जाएत। ओ कतए सँ आएल हेतैक? कोन \nठामसँ आएल हेतैक ई बतएबाक कोनो उमेद निह अिछ। ओ सभ ठाम ƚमण करएबला Ćवासी अिछ। \nबसातकेँ अिबतिहं धरती ओिह बसातमे रंग उछािल ओकर İवागत केलक। बसात धरतीक माथक चुंबन \nलेलकैक। गाछकेँ गर लगेलकैक। लþीसभकेँ बाँिहसँ पकिड़ काĠह पर राखलकैक आ फेर नीचाँ रािख \nदेलकैक। फूल, फल आ पात सभक चुंबन लेलकैक। आ पूरा बगैचामे सभकेँ हाथसँ इशारा करैत ओ आपस \nचिल गेल। \nपाखलहुँ के बुझाब’ लागलैक जे – बसाते जकाँ ओहो एिह इलाकामे घूिम-िफिर रहल अिछ। ओ जĠमिह \nकालसँ एिह इलाकामे रहैत छल। मुदा हम बसात जकाँ आिब कए चिल निह जाइत छी अिपतु एतुका \nिनवासी भ’ गेल छी। एिह आम गाछक सदृश हमरहुँ जिड़ बहुत भीतर धिर चिल गेल अिछ। एिह मािटक बल \nपर हम पैघ भेलहुँ फरलहुँ-फुललहुँ। एिह मािटक संİकारमे पललहुँ-बढ़लहुँ अिछ हम।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nसाँझ खतम भ’ कए गदहकाल भ’ रहल छलैक। मंगुơी झरना पर पािन भिर कए कĠया आ İÿीगण लोकिन \nघर जा रहल छलीह। पाखलोक ğयान ओमहर निह छलैक, अिपतु आइ शामा पािन भरबाक लेल निह आएल \nरहैक एिह लेल ओकर Ćाण फँसल जा रहल छैक, ओकरा एहने लागलैक। हƂडी आ मांसुसँ पैघ भेल \nपाखलो केँ एकटा कुमािर कĠयासँ िसनेह भ’ गेल छलिन आ ओ ओकरासँ िबयाह करबाक लेल सोिच रहल \nछल। जकरा एक नजिर देिखयिहकेँ ओकरा नस-नसमे उमंग आिब जाइत छलैक वैह शामा आइ झरना पर \nनिह आयल छलीह तैँ ओ अपनाकेँ मंद महसूस करैत छल। \nगदहकाल खतम हेबा पर रहैक आ अĠहार अपन पयर पसािर रहल छल। सांतेरी मंिदर लग पाखलोकेँ \nपेƏोमैक्सक जगमग करैत इजोत देखा पड़लैक। ओकरा आइ होमएबला बसंत पूजाक İमरण आिब गेलैक। \nबसंत पूजा िदन सांतेरी माएक पालकी बड़ धूमधामसँ बाहर िनकलैत अिछ। ओ Ćकृितमे आएल बसंत ऋतुसँ \nभेंट करैत अिछ। ओिह राित ओ मंिदर आिपस निह जाइत छिथ अिपतु बाहरिहं Ćकृितक संग रहैत छिथ। \nबसंत ऋतुक िदन गाम भिरक लोक भिर राित उĜसब मनबैत अिछ। पूजाक लेल तँ शामा अवĮये अओतीह, \nतखनिहं हम हुनकासँ भेंट क’ लेब। पाखलो सोचलक। \nशामासँ भेंट करबाक बहžे ओकरा पूरा देहमे जोश आिब गेलैक आर गामक िदस जयबाक लेल ओ तीवर् \nगितएँ चलए लागल। \nमंगुơी झरना पर सभ िदन जकाँ पाखलो आइयो अपन कपड़ा धोबैत छल। रिब लगाकए आइ तीन िदन \nभ’ गेल रहैक। गोिवĠद रिबकेँ िकएक निह अएलाह?  ओ यैह सोिच रहल छल। ततबिहमे दूरसँ – ”पाखĪया, \nयौ पाखĪया” गोिवĠदकेँ एहन आवाज सुनबामे अएलिन। ओ पाछू घूिमकए देखलक। गोिवĠदकेँ देखतिह पाखलो \nतुरĠत उठल आ ओकरा िदस दौिड़कए चिल गेल। दुनू एक दोसराक हाथ पकिड़ लेलक। गोिवĠदक कनहा \nअपना हाथसँ िहलबैत पाखलो पुछलकैक – \nअहाँ रिब िदन िकएक निह एलहुँ? \nकी कही, हमरा ऑिफसक िमÿ लोकिन हमरा िपकिनक पर ल’ कए चिल गेल छलाह। हम जाएवला निह \nरही, मुदा की किरतहुँ ओ सभ हमरा जबरदİती ल’गेलाह। हमर मोन करैत रहय जे अहाँसँ आिब भेंट \nकरी। गोिवĠद अपन मोन खोिल देलिथ। \nजाय िदअ, एखनिहं िमललहुँ यैह की कम अिछ? \nदुनू हँसय लगलाह। \n“चलू पिहने अहाँ नहा िलअ” \nगोिवĠदक कहला पर पाखलो झरनामे नहाबए लगलाह। गोिवĠदकेँ उĜसुकता रहिन। ओ अपना हाथिहं सँ पािन \nिनकािल पाखलोक देह पर िछņा मारए लगलाह, पाखलो सेहो हुनका पर पािन फेकलकिन। ओिह काल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \nगोिवĠदक कपड़ा नीक जकाँ भीिज गेलिन। पाखलो केँ कने खराप लागलिन। ओ गोिवĠदसँ माफी माँगलिन। \nगोिवĠद एकरा सभकेँ मजाकमे उड़ा देलिथ। \nपाखलो नहाकए अपन देह पोछलक। अपन कपड़ा सुखबाक लेल लािर देलकैक। बादमे दुनू गोटे आमक \nजिड़ पर आिब बैिस गेल। पाखलो गोिवĠदक आँिखमे देखलक। गोिवĠद िकछु कहए चाहैत छलाह, ई हुनका \nआँिखसँ पाखलोकेँ पता लािग गेलैक। \nकोनो नब समाचार? पाखलो पुछलकैक। \nकोन समाचार? \nहमरा लेल एकटा संबंध आएल अिछ। \nअहाँक लेल संबंध? कतएसँ? केकर? पाखलो एकसँ एक Ćķ कएलिन। \nई सभ हम अहाँकेँ बादमे कहब। मुदा पिहने बताउ – शामा आइ आयल छलीह पािन भरबा लेल? \nहँ – निहं......,एखन धिर तँ निह। पाखलो सोिचकए जवाब देलक। \nनिह ने? तखन तँ हमर अनुमान ठीके भेल। हम अहाँकेँ आर निह उलझाएब। हमरा लेल िवĠया आपा (दादा) \nक िदससँ शामाक लेल संबंध आएल अिछ। हम ओकरा साफ मना क’ देिलयैक। \nपाखलोकेँ बतएबाक लेल आनल गेल रहİय गोिवĠद खोिल देलक। \nमुदा संबंधक लेल निह िकएक कहलहुँ? पाखलो फेर Ćķ केलक। \nएकर जवाब तँ बƂड सरल छैक यौ। गोिवĠद बाजल। \nशामाक जोड़ीक लेल अहाँक Ćयोजन अिछ हमर निह। अहाँकेँ İमरण अिछ, हम एकबेर अहाँकेँ कहने रही –\n “शामा आ अहाँक जोड़ी केहन रहत?” िकछु कालक लेल दुनू गोटे चुप भ’ गेलाह। \nबादमे गोिवĠद बाजए लगलाह। \nहम दुपहरकेँ घर गेल रही। खएबाक बाद माए हमरा एिह संबंधक बारेमे बतौलिन। हम साफ मना \nक’ देिलयिन, मुदा िकएक? से निह बतौिलयिन। \nनिह गोिवĠद, एिह संबंधकेँ नकािर अहाँ नीक निह केलहुँ। अहाँ हमरा लेल Ĝयाग क’ रहल छी। ई हमरा \nनीक निह लािग रहल अिछ। पाखलो कहलक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nएहन निह छैक पाखलो, अहाँ बुझैत निह छी। अहाँकेँ क्यो निह अिछ। शामा अहाँकेँ पिसž अिछ। ओ \nअहाँकेँ भेिट जेतीह तँ हमरा खुशी होएत। \nमुदा हमरा संग..... \nपाखलो िकछु कह’ वला रहिथ। \nओ सभ बादमे देखल जेतैक। ई किह गोिवĠद चुप भ’ गेल। पाखलोक मोन िवचिलत भ’ गेलैक। मुदाक \nशामाक सभ İमरण एखनहुँ महकैत रहैक। शामाक Ņारा गोिवĠदक लेल कएल गेल पूछताछ.....ओकर नमगर \nकेशरािश.....फूल-सन ओकर हँसी.....सभटा। \nओकरा दुनूकेँ देिख शामा झरनासँ िबना पािन भरनिहं आपस चिल जाइत छलीह। तकर बाद ओ शामासँ भेंट \nकेलक आ “हमरासँ िबयाह करब?” पूछलकैक। \nशामा ओकरा “हँ” कहतैक ओकरासँ यैह अपेक्षा छलैक पाखलोकेँ, मुदा ओ – निह अहाँ पाखलो िथकहुँ, ई \nजवाब देलिथ। पाखलो शामाकेँ िकछु कहबाक लेल मुँह खोलनिह छलीह िक ओ चिल गेलीह। पाखलोक मोन \nतँ बुझु जे नागफनी सँ भरल रेिगİतानक सदृश भ’ गेलैक। \n  \n  \n  \nƅमशः \n  \nāी तुकाराम रामा शेट ( जĠम 1952) कॲकणी भाषामे ‘एक जुवो िजएता’—नाटक, ‘ पयŭवरण गीतम’, ‘ धतŸरेचो \nİपशर्’—लघु कथा, ‘ मनमळब’—काĭय संƇह केर रचनाक संगिह कैकटा पुİतकक अनुवाद, संपादन आ \nĆकाशनक काज कए Ćितिơत सािहĜयकारक रूपमे  ख्याित अिजर्त कएने छिथ। Ćİतुत कॲकणी उपĠयास—\n‘पाखलो’ पर िहनका वषर् 1978 मे ‘गोवा कला अकादमी सािहिĜयक पुरİकार’ भेिट चुकल छिन। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \nडॉ शंभु कुमार िसंह \nजĠम: 18 अĆील 1965 सहरसा िजलाक मिहषी Ćखंडक लहुआर गाममे। आरंिभक िशक्षा,गामिहसँ, आइ.ए., बी.ए. \n(मैिथली सĦमान) एम.ए. मैिथली ( İवणर्पदक ĆाĢत) ितलका माँझी भागलपुर िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार \nसँ। BET [ िबहार पाÿता परीक्षा (NET  क समतुĪय) ĭयाख्याता हेतु उþीणर्, 1995] “ मैिथली नाटकक \nसामािजक िववþर्न” िवषय पर पी-एच.डी. वषर्2008, ितलका माँ. भा.िवĂिवńालय, भागलपुर, िबहार सँ। \nमैिथलीक कतोक Ćितिơत पÿ-पिÿका सभमे किवता, कथा, िनबंध आिद समय-समय पर Ćकािशत। वतर्मानमे \nशैिक्षक सलाहकार (मैिथली) राįƏीय अनुवाद िमशन, केĠƖीय भारतीय भाषा संİथान, मैसूर-6 मे कायर्रत। \nसेबी फनŮडीस \n \n  \n \nबालानां कृते- \n१.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n२.कĪपना शरण: देवीजी \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿकामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग”Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: \n(नीचाँक काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा पचीस \n \nनताशा छĤबीस \n \nकĪपना शरण:देवीजी: \nदेवीजी : कोलĦबस िदवस \nदेवीजी बच्चा सबके इितहास पढ़ा रहल छलैथ।प््रासंग छलै कोलĦबस के अटलांिटक महासागरमे पिहल \nसमुƖी याÿा के ।देवीजी कहलिखन जे पिहने अमीर ĭयापारी सब समुƖी याÿा पर िनकलै छलैथ आ \nअनेको जोिखन उठा जहाज सऽ रोमांचकारी याÿा बाद अिवकिसत सĥयता बला भूिम स खूब धनाजर्न  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n96 \n \nकऽ लौटै छलैथ। ƅर्ीİटोफर कोलĦबस सेहो एहेने मे सऽ एक छलैथ लेिकन हुनकर याÿा एितहािसक \nछलैन कारण हुĠका सऽ नब İथल के जानकारी भेटल छलैन। \nिƅİटोफर कोलĦबस के पिहल समुƖीयाÿा यूरोपके उþरी अमेिरका सऽ जोड़ैमे बहुत महĜĜवपूणर् छै।यńिप \nअिह सऽ पिहनेहो िकछु याÿी ओिह िदस जा चुकल छलैथ।िकĠतु हुĠकर याÿा बेसी सफल छलैन। \nकोलĦबस अपन तीन टा जहाज नीना. िपěटा. आ सैěटा मािरआ लऽ कऽ दिक्षणी İपेन स ऽ िवदा \nभेला।İपेन के पिĀमतम टापू ‘कैनेरी आइलैěड’ मे अपन जहाज के मरĦमत लेल रूकला।  फेर ओतय \nसऽ िवदा भऽ करीब सवा मिहनाक याÿोपराĠत 12 अक्टूबर 1492 ईसवी कऽ बहामस टापू पर िवराम \nलेला।बहामस िŅप ģलोिरडा ōसंयुक्त राįƏ अमेिरका के एक राĔयहृ. क्युबा ōउþरी अमेिरका के देशहृ. \nतथा पोÿो िरको ōकैरेिबयन सागर मे िİथत संयुक्त राįƏ अमेिरका के एक भागहृ के बीच िİथत छै। \n12 अक्टूबर के िदन के अिह कारणसऽ अमेिरकामे कोलĦबस िदवस के रूपमे  मनाओल जायत छै। \nकोलĦबस जखन क्यूबा िदस बढ़ला तऽ हुनकर एक जहाज िपěटाक कĢतान मािटर्न एलोĠसो िपĠसोज िबना \nअनुमित के एक िŅप ‘बािबक्यु’ िदस बिढ़ गेल कारण ओकरा खबिर छलै जे ओत बेसी धनोपाजर्न भऽ \nसकैत छै।इĦहर कोĪĦबस अपन दुनु जहाज संगे िहİपािनओला िदस गेलैथ। ओतय जहाजक असमथर्ता \nसऽ मजबूर भऽ अपन 40टा कमर्चारी के छोिड़ कऽफेर İपेन िदस िवदा भेला। लौटऽ काल िपĠसोज \nभेटलैन। कोलĦबस के तामस अपन जहाजके सुरिक्षत देिख समाĢत भऽ गेलैन। दुनु गोटय उþरी \nअटलांिटक सागर के एक तूफान मे फेर अलग भऽ गेला आ पुनः पेलोस बĠदरगाह मे पिहने कोलĦबस \nआ िकछुए घěटाक बाद िपĠजोज पहुँचला।कोलĦबस के िहरो के िखताब भेटलैन। \nकोलĦबस चािर टा समुƖीयाÿा केने छलैथ एिशया महादेश िदस लेिकन सफल निहं भऽ सकला। ओ \nदिक्षण अमेिरका सेहो अपन तेसर याÿा मे पहुँचला। िवडĦबना ई छै जे हुĠको अपन गलती के एहसास \nबहुत देर सऽ भेलैन।अपन पिहल याÿाक खोज के एिशया बुिझलेने रहैथ।मुदा यूरोप के अमेिरका सऽ \nजोड़ैमे हुĠकर बहुत पैघ योगदान छलैन जे िक बाद मे यूरोप आ अमेिरकाके बीच ĭयापािरक सĦबĠध \nİथािपत करैमे बहुत सहायक सािबत भेल । \n  \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n97 \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित। \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n98 \n \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ \nपाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥ \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n99 \n \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n100 \n \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी। \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवा फोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, Mithilakshara or \nPhonetic-Roman.) \nOutput: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, Mithilakshara and \nPhonetic-Roman/ Roman.)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n101 \n \nइंिग्लश-मैिथली-कोष / मैिथली-इंिग्लश-कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदानई-मेल \nŅारा ggajendra@videha.com पर पठाऊ। \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. \nसवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary. \n १.मैिथलीक नूतन वैज्ञािनक कोश आ २.भारत आ नेपालक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा \nबनाओल मानक शैली \n  \n१.मैिथलीक नूतन वैज्ञािनक कोश (वाक्य-Ćयोग सिहत)-गजेĠƖ ठाकुर, नागेĠƖ कुमार झा आ पĽीकार िवńानĠद \nझा। \nचरम; cərəmə; चरम; अंितम; əⁿtӁimə; अंितम; Last, final; adj  राजाक अĜयाचार चरम पर पहुँिच गेल अिछ।; adj \nrɑːɟɑːkə ətӁjɑːcɑːrə cərəmə pərə pəɦuⁿci geːlə əcʰi।; adj राजाक अĜयाचार चरम पर पहुँिच गेल अिछ। \nचरण; cərəɳə; चरण; पएर, डेग, Ćƅम, पńक पाँित; pəeːrə, ɖeːgə, pr əkrəmə, p ədӁjəkə p ɑːⁿtӁi; पएर,डेग, Ćƅम, पńक \nपाँित; foot, leg, stage, line of verse; n  चरण रज धोिब पीबू िहनक पएर; n cərəɳə rəɟə dӁʰoːbi piːbuː \nɦinəkə pəeːrə; n चरण रज धोिब पीबू िहनक पएर \nशरण; ɕərəɳə; शरण; आāय; ɑːɕrəjə; आāय; shelter, refuge; adj अित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलहुँ जािन॥; adj ətӁi \ndӁəjɑːlu suːni əɦɑːⁿkə ɕərəɳə əjələɦuⁿ ɟɑːni॥; adjअित दयालु सूिन अहाँक शरण अयलहुँ जािन॥ \nशरě य; ɕərəɳjə; शरण्य; आāय देबा योग् य; ɑːɕrəjə d Ӂeːbɑː jo ːgjə; आāय देबा योग्य; Fit for support; \nadj; adj; adj \nशरě यु; ɕərəɳju; शरण्यु; रक्षक,मेघ, िबहािर; rəkʂəkə,meːgʰə, bi ɦɑːri; रक्षक,मेघ, िबहािर; protector, cloud, wind; \nn; n; n \nचरपट; cərəpəʈə; चरपट; दुį ट; dӁuʂʈə; दुष्ट; mischievous; adj; adj; adj \nचरफर; cərəpʰərə; चरफर; ऊजŭयुक्त, चलबा-िफरबामे पटु, चतुर; uːrɟɑːjuktӁə, c ələbɑː-pʰirəbɑːmeː p əʈu, \ncətӁurə; ऊजŭयुक्त, चलबा-िफरबामे पटु, चतुर; energetic, prompt, clever; adj; adj; adj \nचरसा; cərəsɑː; चरसा; चाम, खाल; cɑːmə, k ʰɑːlə; चाम, खाल; leather, hide; n  नेताजीक हाथ थरथरा गेलिन मुदा \nमुँह चालू “मुँह सĦहािर क’ बाज मौगी नइँ त’ चरसा घीिच लेबौ ।; n neːtӁɑːɟiːkə ɦɑːtӁʰə tӁʰərətӁʰərɑː geːləni \nmudӁɑː mu ⁿɦə c ɑːluː “mu ⁿɦə s əmɦɑːri k ə’ b ɑːɟə ma ːugiː n əiⁿ t Ӂə’ c ərəsɑː g ʰiːci \nleːbaːu ।; n नेताजीक हाथ थरथरा गेलिन मुदा मुँह चालू “मुँह सĦहािर क’बाज मौगी नइँ त’ चरसा घीिच लेबौ । \nचरस; cərəsə; चरस; गाजाक रस जकर धूमपान कएल जाइत अिछ; gɑːɟɑːkə rəsə ɟəkərə dӁʰuːməpɑːnə kəeːlə \nɟɑːitӁə əcʰi; गाजाक रस जकर धूमपान कएल जाइत अिछ; a type of smoking, hashish; n; n; n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n102 \n \nचराँत; cərəॉⁿtӁə; चराँत; चरबाक हेतु सुरिक्षत परती; cərəbɑːkə ɦeːtӁu sur əkʂitӁə p ərətӁiː; चरबाक हेतु सुरिक्षत परती; \nland for grazing; n; n; n \nचरी; cəriː; चरी; चरबा जोग घास; cərəbɑː ɟoːgə gʰɑːsə; चरबा जोग घास; vegetation required for grazing; \nn; n; n \nशरीर; ɕəriːrə; शरीर; देह; dӁeːɦə; देह; body; adj कतय छिĠह हुनकर मृत शरीर।; adj kətӁəjə cʰənɦi ɦunəkərə mɹӀtӁə \nɕəriːrə।; adj कतय छिĠह हुनकर मृत शरीर। \nचिरबिघआ; cəribəgʰiɑː; चिरबिघआ; चािर रİसीसँ घोरल खाट; cɑːri rəssiːsⁿ gʰoːrələ kʰɑːʈə; चािर रİसीसँ घोरल \nखाट; cot netted with four fold string; adj; adj; adj \nचिरį णु; cəriʂɳu; चिरष्णु; गितशील, कमर्ठ; gətӁiɕiːlə, kərməʈʰə; गितशील, कमर्ठ; Moveable, active; adj;adj; adj \nचिरत; cəritӁə; चिरत; जीवनी, आचरण; ɟiːvəniː, ɑːcərəɳə; जीवनी, आचरण; biography, behaviour; adj निह, कतहु फेर \nसँ िÿया चिरत देखाओत त ने ई...।; adj nəɦi, kətӁəɦu pʰeːrə sⁿ tӁrijɑː cəritӁə dӁeːkʰɑːoːtӁə tӁə neː \niː...।; adj निह, कतहु फेर सँ िÿया चिरत देखाओत त ने ई...। \nचिरÿ; cəritӁrə; चिरÿ; चािल, चयŭ, वैिशį ƀय; cɑːli, c ərjɑː, va ːiɕiʂʈjə; चािल, चयŭ, वैिशष्ƀय; character, conduct, \ndisposition; n  Əेजेडीमे कथानक केर संग चिरÿ-िचÿण, पद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय िवधान आ गीत रहैत अिछ।; n \nʈreːɟeːɖiːmeː k ətӁʰɑːnəkə ke ːrə s ⁿgə c əritӁrə-citӁrəɳə, p ədӁə-rəcənɑː, vic ɑːrə t ӁətӁvə, d ӁɹӀɕjə \nvidӁʰɑːnə ɑː giːtӁə rəɦaːitӁə əcʰi।; n Əेजेडीमे कथानक केर संग चिरÿ-िचÿण, पद-रचना, िवचार तĜव, दृĮय िवधान \nआ गीत रहैत अिछ। \nचयŭ; cərjɑː; चयŭ; करनी, चािल, आचरण, अनुसरणीय पŀित; kərəniː, c ɑːli, ɑːcərəɳə, ənusərəɳiːjə \npədӁdӁʰətӁi; करनी, चािल, आचरण, अनुसरणीय पŀित; deed, conduct, routine; n  पĽीकारजीक दैिनक चयŭ कलम ओ \nखुरपीक संग सĦपž होइत छलिĠह।; n pəɲɟiːkɑːrəɟiːkə dӁaːinikə cərjɑː kələmə oː kʰurəpiːkə sⁿgə \nsəmpənnə ɦoːitӁə cʰələnɦi।; n पĽीकारजीक दैिनक चयŭ कलम ओ खुरपीक संग सĦपž होइत छलिĠह। \nशकर्रा; ɕərkərɑː; शकर्रा; शक् कर, िचžी, साँकड़, खाँड़; ɕəkkərə, cinni ː, s ɑːⁿkəɽə, \nkʰɑːⁿɽə; शक्कर,िचžी, साँकड़, खाँड़; Sugar; n  पĖचामृत- दही, दूध, घृत, मधु, शकर्रा; n p əɲcɑːmɹӀtӁə- d Ӂəɦiː, \ndӁuːdӁʰə, gʰɹӀtӁə, mədӁʰu, ɕərkərɑː; n पĖचामृत- दही, दूध, घृत, मधु, शकर्रा \nशमŭ; ɕərmɑː; शमŭ; शमर्न, ƙाहाणक एक उपनाम; ɕərmənə, br ɑːɦɑːɳəkə e ːkə up ənɑːmə; शमर्न,ƙाहाणक एक \nउपनाम; a surname of Brahmins; n; n; n \nचमर्; cərmə–mənə; चमर्; चमड़ी, खाल; cəməɖə़ी, k ʰɑːlə; चमड़ी, खाल; Skin, hide, leather; n  एिह गपक चचŭ अिछ, जे \nआयर् चमर् वİÿ पिहरैत छलाह; n e ːɦi g əpəkə c ərcɑː əcʰi, ɟeː ɑːrjə c ərmə v əstӁrə p əɦiraːitӁə \ncʰəlɑːɦə; n एिह गपक चचŭ अिछ, जे आयर् चमर् वİÿ पिहरैत छलाह \nचमर्कार; cərmərə , c ərmɑːrə , c ərməkɑːrə; चमर्कार; चमराक समान बनबएबला; cəmərɑːkə s əmɑːnə \nbənəbəeːbəlɑː; चमराक समान बनबएबला; shoemaker, cobbler; n  एक चमर्कार आओल आ', राजाकेँ फिरछाय \nबुझाओल।; n e ːkə c ərməkɑːrə ɑːoːlə ɑː', r ɑːɟɑːkeːⁿ p ʰəricʰɑːjə \nbuɟʰɑːoːlə।; n एक चमर्कार आओल आ', राजाकेँ फिरछाय बुझाओल। \nचपर्टी; cərpəʈiː; चपर्टी; सोहारी; soːɦɑːriː; सोहारी; Thin loaf; n; n; n \nचरर्; cərrə; चरर्; वİÿ फटबाक ğ विन; vəstӁrə p ʰəʈəbɑːkə d Ӂʰvəni; वİÿ फटबाक ध्विन; sound of tearing cloth; \nnछोटगर-सन गेट, जािहपर İपƠ रूपसँ  ƙेगेĠजा िवला िलखल छलैक, अपन कĤजा पर झुलल चरर्-चरर् केर आवाज \nभेलैक; ncʰoːʈəgərə-sənə ge ːʈə, ɟɑːɦipərə sp əʂʈə ru ːpəsⁿ bre ːgeːnɟɑː vil ɑː lik ʰələ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n103 \n \ncʰəlaːikə, əpənə k əbɟɑː p ərə ɟʰulələ c ərrə-cərrə ke ːrə ɑːvɑːɟə b ʰeːlaːikə; nछोटगर-सन \nगेट, जािहपर İपƠ रूपसँ  ƙेगेĠजा िवला िलखल छलैक, अपन कĤजा पर झुलल चरर्-चरर् केर आवाज भेलैक \nचरुआ; cəruːɑː; चरुआ; पीनी रखबाक बासन; piːniː r əkʰəbɑːkə b ɑːsənə; पीनी रखबाक बासन; a pot for \nkeeping processed tobacco; n; n; n \nचरुभर; cəruːbʰərə; चरुभर; दानासँ भरल धानक सीस; dӁɑːnɑːsⁿ b ʰərələ d Ӂʰɑːnəkə si ːsə; दानासँभरल धानक \nसीस; paddy sheath full of corn; adj; adj; adj \nचरुĻा; cəruːɖə़्gɑː; चरुĻा; चतुरĻ, शतरंज; cətӁurəŋgə, ɕətӁərⁿɟə; चतुरĻ, शतरंज; chess; n; n;n \nचवर्ण; cərvəɳə; चवर्ण; िचबाएब; cibɑːeːbə; िचबाएब; chewing; adj; adj; adj \nचसचरा; cəsəcərɑː; चसचरा; चोरा कए आनक फिसल चरओिनहार; coːrɑː k əeː ɑːnəkə p ʰəsilə \ncərəoːniɦɑːrə; चोरा कए आनक फिसल चरओिनहार; one who let one's cattle to graze other's crop; \nadj; adj; adj \nशİय; ɕəsəjə; शİय; Ćशंसनीय; prəɕⁿsəniːjə; Ćशंसनीय; admirable; adj; adj; adj \nशİय; ɕəsəjəmə; शİय; अनाज; ənɑːɟə; अनाज; Corn, grain; n; n; n \nचसकाएब; cəsəkɑːeːbə; चसकाएब; पिरकाएब; pərikɑːeːbə; पिरकाएब; embolden, tempt; v.i.; v.i.; v.i. \nचषक; cəʂəkə , c əʂəkəmə; चषक; कप, मिदरा पाÿ; kəpə, m ədӁirɑː p ɑːtӁrə; कप, मिदरा पाÿ; A cup, the pot for \ndrinking wine; n; n; n \nचसकब; cəsəkəbə; चसकब; पिरकब; pərikəbə; पिरकब; addicted, tempted; v.i.; v.i.; v.i. \nचसमा; cəsəmɑː; चसमा; दृिƠवधर्क सीसा; dӁɹӀʂʈivərdӁʰəkə si ːsɑː; दृिƠवधर्क सीसा; spectacle; n देबलरैना फुलपेĠट \nपेिĠह कऽ, चसमा पेिĠह कऽ बाबू-भैया नािहत जे िरक्शापर बैिठकऽ िरक्सा चलबइ हइ तऽ िसनेमाके गोिबना माउत कऽर \nहइ।; ndӁeːbələraːinɑː p ʰuləpeːnʈə pe ːnɦi k əऽ, c əsəmɑː pe ːnɦi k əऽ bɑːbuː-bʰaːijɑː \nnɑːɦitӁə ɟeː rikɕɑːpərə baːiʈʰikəऽ riksɑː cələbəi ɦəi tӁəऽ sineːmɑːkeː goːbinɑː mɑːutӁə \nkəऽrə ɦəi।; nदेबलरैना फुलपेĠट पेिĠह कऽ, चसमा पेिĠह कऽ बाबू-भैया नािहत जे िरक्शापर बैिठकऽ िरक्सा चलबइ हइ तऽ \nिसनेमाके गोिबना माउत कऽर हइ। \nचसमिदल; cəsəmədӁilə; चसमिदल; ĆĜ यक्ष Ɩį टा; prətӁjəkʂə dӁrəʂʈɑː; Ćत्यक्ष Ɩष्टा; eye-witness; n;n; n \nचसना; cəsənɑː; चसना; इनार कोड़बामे मािट उघबाक बासन; inɑːrə ko ːɖə़bɑːmeː m ɑːʈi ug ʰəbɑːkə \nbɑːsənə; इनार कोड़बामे मािट उघबाक बासन; pan used for carrying soil coming out while digging \nwell; n; n; n \nशİत; ɕəsətӁə; शİत; Ćशंसनीय; prəɕⁿsəniːjə; Ćशंसनीय; admirable, praiseworthy; adj; adj; adj \nशİÿ; ɕəsətӁrə; शİÿ; हिथआर, आयुध; ɦətӁʰiɑːrə, ɑːjudӁʰə; हिथआर, आयुध; weapon, arms; n तावत शİÿ सेहो तािह \nŅारे राखल अिछ, Ćसž भए इĠƖ अपन असल रूप  धरल।; ntӁɑːvətӁə ɕəstӁrə se ːɦoː t Ӂɑːɦi d Ӂvɑːreː \nrɑːkʰələ əcʰi, prəsənnə bʰəeː indӁrə əpənə əsələ ruːpə dӁʰərələ।; nतावत शİÿ सेहो तािह Ņारे राखल \nअिछ, Ćसž भए इĠƖ अपन असल रूप  धरल। \nशताĤ दी; ɕətӁɑːbdӁiː; शताब्दी; सए वषर्क खě ड; səeː v ərʂəkə k ʰəɳɖə; सए वषर्क खण्ड; century, centenary; \nnएिह मूितर्क रचनाकाल तेरहम चौदहम शताĤदी आंकल गेल अिछ।; neːɦi muːrtӁikə rəcənɑːkɑːlə tӁeːrəɦəmə \ncaːudӁəɦəmə ɕətӁɑːbdӁiː ɑːⁿkələ ge ːlə əcʰi।; nएिह मूितर्क रचनाकाल तेरहम चौदहम शताĤदी आंकल गेल \nअिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n104 \n \nचटाएब; cəʈɑːeːvə; चटाएब; चटबाएब; cəʈəbɑːeːbə; चटबाएब; get someone lick; v दही-चीनी चटाएब;vdӁəɦiː-\nciːniː cəʈɑːeːbə; vदही-चीनी चटाएब \nचटाइ; cəʈɑːi; चटाइ; खड़क पिटआ; kʰəɖə़kə pəʈiɑː; खड़क पिटआ; straw-mat; n दलान पर चटाइ ओछा देल गेल रहै \n।; ndӁəlɑːnə pərə cəʈɑːi oːcʰɑː dӁeːlə geːlə rəɦaːi ।; nदलान पर चटाइ ओछा देल गेल रहै । \nचटकाएब; cəʈɑːkɑːeːbə; चटकाएब; डराएब, धमकी देब; ɖərɑːeːbə, d Ӂʰəməkiː d Ӂeːbə; डराएब, धमकी देब; \nthreaten; vt; vt; vt \nचटाक; cəʈɑːkə; चटाक; टकरएबाक ğ विन; ʈəkərəeːbɑːkə d Ӂʰvəni; टकरएबाक ध्विन; smacking sound; \nadvचटाक!...मनसा उिठकए एक चाट देलकै।; advcəʈɑːkə!...mənəsɑː u ʈʰikəeː e ːkə c ɑːʈə \ndӁeːləkaːi।; advचटाक!...मनसा उिठकए एक चाट देलकै। \nचटान; cəʈɑːnə; चटान; िशला; ɕilɑː; िशला; rock; n; n; n \nशतावधानी; ɕətӁɑːvədӁʰɑːniː; शतावधानी; अłुत İमरण शिक्तबला; ədӁbʰutӁə sm ərəɳə ɕəktӁibəlɑː; अłुत İमरण \nशिक्तबला; having miraculous power of memory; adj; adj; adj \nशतावरी; ɕətӁɑːvəriː; शतावरी; एक वनौषिध; eːkə v ənaːuʂədӁʰi; एक वनौषिध; a herb, Asparagus recemosus; \nn; n; n \nचट; cəʈə; चट; कड़ा वİतु टुटबाक सन ğ विन, तुरत; kəɖə़ा vəstӁu ʈuʈəbɑːkə s ənə d Ӂʰvəni, t ӁurətӁə;कड़ा वİतु टुटबाक \nसन ध्विन, तुरत; crackling sound, promptly; adv  चट दय ठाढ़ भ’ कए। िडिबयाक बाती कखनो चट–चट कऽ कऽ \nचरचराइक तथा बातीक मुँहपर कारी िगरह बिन जाइक ।; adv c əʈə d Ӂəjə ʈʰɑːɖʰə़ bʰə’ k əeː। ɖibijɑːkə \nbɑːtӁiː k əkʰənoː c əʈə–cəʈə k əऽ kəऽ cərəcərɑːikə t ӁətӁʰɑː b ɑːtӁiːkə mu ⁿɦəpərə k ɑːriː gir əɦə \nbəni ɟɑːikə ।; adv चट दय ठाढ़ भ’ कए। िडिबयाक बाती कखनो चट–चट कऽ कऽ चरचराइक तथा बातीक मुँहपर कारी \nिगरह बिन जाइक । \nशत; ɕətӁə; शत; सए; səeː; सए; hundred; n ओना ई सब ठाम शत-Ćितशत सĜये नही भ' सकैय।; noːnɑː i ː s əbə \nʈʰɑːmə ɕətӁə-prətӁiɕətӁə sətӁjeː nəɦiː bʰə' səkaːijə।; nओना ई सब ठाम शत-Ćितशत सĜये नही भ' सकैय। \nचटेनी; cəʈeːniː; चटेनी; पिटआ; pəʈiɑː; पिटआ; sitting mat; n; n; n \nशतिभषा; ɕətӁəbʰiʂɑː; शतिभषा; चौबीसम नक्षÿ; caːubiːsəmə n əkʂətӁrə; चौबीसम नक्षÿ; 24th constellation \nconsisting of 100 stars; n; n; n \nशतचě डी; ɕətӁəcəɳɖiː; शतचण्डी; दुगŭसĢ तशती; dӁurgɑːsəptӁəɕətӁiː; दुगŭसप्तशती; a narrative poem on the life of \nGoddess; n; n; n \nचटचटाएब; cəʈəcəʈɑːeːbə; चटचटाएब; बेर-बेर चाट मारब; beːrə-beːrə c ɑːʈə m ɑːrəbə; बेर-बेर चाट मारब; \nslap repeatedly; v.t.; v.t.; v.t. \nचटचट; cəʈəcəʈə; चटचट; तड़ातड़,तेलाह; tӁəɖə़ाtӁəɖə़,tӁeːlɑːɦə; तड़ातड़,तेलाह; hurriedly and repeatedly, greasy; \nadvनॊर संऽ चटचट गाल। चटचट मारब।; advnəॊrə s ⁿऽ cəʈəcəʈə g ɑːlə।cəʈəcəʈə m ɑːrəbə।; advनॊर संऽ \nचटचट गाल। चटचट मारब। \nशतधा; ɕətӁədӁʰɑː; शतधा; सए Ćकारसँ; səeː prəkɑːrəsⁿ; सए Ćकारसँ; in hundred ways; adv; adv;adv \nशतघ् नी; ɕətӁəgʰniː; शतघ्नी; बंदूक, तोप; bⁿdӁuːkə, tӁoːpə; बंदूक, तोप; a kind of firearm; n; n; n \nचटका; cəʈəkɑː; चटका; बड़ी जेकाँ एक तीमन, चटकन, थापड़; bəɖə़ी ɟeːkɑːⁿ e ːkə t Ӂiːmənə, c əʈəkənə, \ntӁʰɑːpəɖə़; बड़ी जेकाँ एक तीमन, चटकन, थापड़; curry of pulse, slap; n; n; n \nचटका; cəʈəkɑː, cəʈikɑː; चटका; िचड़ै; ciɽaːi; िचड़ै; A hen-sparrow; ; ;  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n105 \n \nचटकैती; cəʈəkaːitӁiː; चटकैती; चलाकी, चतुरता; cəlɑːkiː, cətӁurətӁɑː; चलाकी, चतुरता; cleverness; n;n; n \nचटकार; cəʈəkɑːrə; चटकार; İवािदƠ वİतु खएलापर िजƫाक चटुलता; svɑːdӁiʂʈə v əstӁu k ʰəeːlɑːpərə ɟiɦvɑːkə \ncəʈulətӁɑː; İवािदƠ वİतु खएलापर िजƫाक चटुलता; smack, clacking of tongue while relishing some \nspicy dish; nचटकार सँ खाओल; ncəʈəkɑːrə sⁿ kʰɑːoːlə; nचटकार सँ खाओल \nचतकार; cətӁəkɑːrə; चतकार; जनैत रहलोपर िवİमय देखाएब; ɟənaːitӁə r əɦəloːpərə vism əjə d Ӂeːkʰɑːeːbə; जनैत \nरहलोपर िवİमय देखाएब; feigned surprise; adj; adj; adj \nचटकारी; cəʈəkɑːriː; चटकारी; शीƈता; ɕiːgʰrətӁɑː; शीƈता; swiftness; n; n; n \nचटक; cəʈəkə; चटक; पक्षीक िवį ठा, शीƈता, शोभा, चटकलासँ भेल खािध; pəkʂiːkə vi ʂʈʰɑː, ɕiːgʰrətӁɑː, ɕoːbʰɑː, \ncəʈəkəlɑːsⁿ b ʰeːlə k ʰɑːdӁʰi; पक्षीक िवष्ठा, शीƈता, शोभा, चटकलासँ भेल खािध; bird's excrement, \nquickness, splendour, scratch  caused by splitting; adj िनमर्ला जीक चटक-मटक कतए जइतिन? एक िदन \nएकटा योगीक माथपर कौआ चटक कए देलकैक; adjnirməlɑː ɟiːkə c əʈəkə-məʈəkə k ətӁəeː ɟəitӁəni? e ːkə \ndӁinə eːkəʈɑː joːgiːkə mɑːtӁʰəpərə kaːuɑː cəʈəkə kəeː dӁeːləkaːikə; adjिनमर्ला जीक चटक-\nमटक कतए जइतिन? एक िदन एकटा योगीक माथपर कौआ चटक कए देलकैक  \n \n   \n२.नेपाल आ भारतक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n \n \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n(भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ िनधŭिरत) \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n  \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार शĤदक \nअĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना- \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n106 \n \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। जेना- \nअंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह मानैत \nछिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n  \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n  \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश,बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश,वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग कएल \nजाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n  \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी,जदु, जम आिद कहल जाएवला शĤदसभकेँ \nƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत,योगी, यदु, यम िलखबाक चाही।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४३ म अंक ०१ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४३)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n107 \n \n  \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद। \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे शĤदक \nआरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n  \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु,तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा आधुिनक \nलेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले,चोņे, आनो आिद। \n  \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), षोडशी \n(खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n  \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िव","size_mb":1.44,"has_text":true},"Videha 044.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 044.pdf","name":"Videha 044.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टूबर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)\n        \n  \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n जगदीश Ćसाद मंडल-िमिथलाक बेटी-(नाटक)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.२. \n अनमोल झा- लघुकथा-युगाĠत \n२.३.उपĠयास-जगदीश Ćसाद मंडल-िजनगीक जीत \n  \n२.४.कथा-पिहल िचŇी\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.५.\n हेमचĠƖ झा-कुंठा \n२.६.\n पंचानन िमā-मऊ वािजतपुर सँ िवńापितनगर पिरवþर्न-याÿा \n२.७.पंचानन िमā-िवńापित जयĠ ती (31 अक् टूबर 09) क अवसर पर-िमिथलाक कितआएल िसŀपीठ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n२.८.\n  सामािजक पिरवतर्नक संदभर्मे मैिथलीक दशा ओ िदशा- गोपाल Ćसाद \n  \n३. पń \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा-तेरहम खेप \n  \n  \n३.२.\n पंकज पराशर-वसीयत  \n३.३.\n सुबोध कुमार ठाकुर-सुž लागए गाम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.४.उमेश मंडल\n  (लोकगीत-संकलन)-आगाँ \n  \n३.५.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-६ \n३.६.\n सतीश चĠƖ झा-मैिथल \n३.७.\n रूपेश  कुमार झा ’Ĝयॲथ'-खेली सĢपत जा भुइयाँ थान \n३.८.\n िवनीत  उĜपलक दू टा टटका किवता \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-कĪपनाक िचÿकला \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n५. गń-पń भारती -पाखलो (धारावािहक)-भाग-७- मूल उपĠयास-कॲकणी-\nलेखक-तुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, \nāी \n सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n६. बालानां कृते-\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स)२.कĪपना शरण:देवीजी. \n७. भाषापाक रचना-लेखन -[मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) \nएम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.] \n  \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n8.1.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \n8.2. Original Maithili Poem by Sh.Ramlochan Thakur, translated by Gajendra Thakur \n  \n9. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in  Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal athttp://www.videha.co.in/ .)  \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक धरती Ćाचीन कालिहसँ \nमहान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक िचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक मािटमे पसरल एिह \nतरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज'। \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत \nवेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\"। \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n  \n१. संपादकीय \nāी उदय नारायण िसंह निचकेताकेँ कीितर् नारायण िमā सĦमान 2009 सँ सĦमािनत कएल \nजएबाक घोषणा भेल अिछ। चयन Ćिƅयाक तेसर चरणमे तीन सदİयक िनणŭयक मंडल \nहुनकर नाटक नो एěƏी:मा Ćिवश लेल हुनका ई सĦमान देबाक िनणर्य कएलक अिछ। एिह \nसĦमानमे 11,000 टाका, Ćतीक चेĠह, अंगवİÿम आ Ćशिİत-पÿ देल जाइत अिछ। \n  \nहटŭ मुलरकेँ २००९ ई.क सािहĜयक नोबल पुरİकार \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nरुमािनयामे जनमल जमर्न लेिखका हटŭ मुलरकेँ २००९ ई.क सािहĜयक नोबल पुरİकारसँ \nसĦमािनत कएल गेल अिछ। १९५३ ई.मे जनमल मुलर िनकोल चौसेİकूक शासनक अिĆय \nपिरिİथक िनरूपणक  लेल बेस चिचर्त छलीह। İटॊकहोमक İवेिडश एकेडमी कहलक अिछ जे \nहुनकर गń आ पń दुनू Ćशंसनीय अिछ। एकेडमी कहलक अिछ जे लेिखका गरीब-गुरबाक \nपिरिİथितक वणर्नमे पारंगत छिथ। \n  \nरुमािनयाक जमर्न अĪपसंख्यक समुदायमे जनमल मुलर १९८७ ई. मे जमर्नी आिब गेलीह। \n१९८२ ई. मे हुनकर पिहल जमर्न भाषाक लघु-कथा संƇह नािदसर् रुमािनयाक जमर्न भाषी \nगामकेँ केिĠƖत कऽ कथा कहैत अिछ, ई पोथी रुमािनयामे ĆितबिĠधत कऽ देल गेल। तकर \nबाद ओĆेिसव टैंगो Ćकािशत भेल। \n  \nमुलर माÿ अपन मातृभाषा जमर्नमे िलखैत छिथ। हुनकर द एĢवाइĠटमेĠट उपĠयास ģलैशबैकमे \nभूतकालक वणर्न करैत अिछ जखन ओ Əामसँ रोमािनयन पुिलसक इĠटेरोगेशन लेल जाइत \nछिथ। हुनकर िİविĠगंग ƙेथ उपĠयास हुनकर नĭयतम रचना अिछ। \n  \nहुनकर िपता िŅतीय िवĂयुŀमे भाग लेने छिथ आ हुनकर माता पाँच बखर् धिर सोिवयत वकर् \nकैĦपमे कटने छिथ। \nहुनकर आन पोथी सभमे द पासपोटर्, द लैंड ऑफ Ƈीन ĢलĦस आ Əैविलंग ऑन वन लेग \nअिछ। \n  \nआĜम-केंिƖत आ आइ-माइमे लागल अमेिरकी सािहĜय लेल सािहĜयक नोबल पुरİकारक \nलगातार तेसर बखर् यूरोपकेँ जाएब एकटा चेतौनीक रूपमे  देखल जा रहल अिछ। \nनोबल पुरİकार 2009-वेंकटरमन रामकृįणन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nभारतीय मूलक अमेिरकी नागिरक वेंकटरमन रामकृįणनकेँ 2009 ई.क रसायनशाİÿक नोबल \nपुरİकारसँ संयुक्त रूपसँ  सĦमािनत कएल गेल अिछ। हुनका ई पुरİकार हुनकर एिह िरसचर् \nलेल जे सभ सेलमे जीनक ĤलूिĆंट होइत अिछ जकरा राइबोजोम जीिवत पदाथर्मे बदलैत अिछ \nजे Ćोटीन बनबैत अिछ। एिहसँ एंटीबायोिटक िरसचर्मे Ćगित होएत। \n  \nअĪमोड़ा, उþराखěडमे जनमल रोनाĪड रॉसकेँ हुनकर मलेिरयापर खोज लेल 1902ई.मे \nमेिडसीनक नोबल भेटल। \n  \nबĦबैमे जनमल िƙिटश रुडयाडर् िकपिलंगकेँ 1907 ई.क सािहĜयक नोबल भेटल। \n  \n1913 ई. मे रवीĠƖनाथ ठाकुरकेँ गीतांजली- (बांग्ला पń-संƇह) लेल जकरा संवेदनशील, नव आ \nसुĠदर पń कहल गेल रहए-सािहĜयक नोबल भेटल रहए। \n  \n1930 ई. मे चĠƖशेखर वेंकटरमन केँ भौितकीक नोबल- \" Ćकाश िकरणक िबन नमरएबला \nपसार\"पर देल गेल। \n  \n1968 ई. मे भारतीय मूलक अमेिरकी नागिरक डॉ. हरगोिवĠद खुरानाकेँ मेिडसीनक नोबल \nहुनकर गेनेिटक कोडक िवĮलेषण आ ओकर Ćोटीन- संĮलेषण संबंधी कायर्पर देल गेल। \n  \n1979 ई. मे अĪबािनया मूलक भारतीय नागिरक मदर टेरेसाकेँ शांितक नोबल हुनकर गरीबी आ \nदुखसँ संघषर् लेल- जे शांितक लेल खतरा अिछ, देल गेल। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nअिवभािजत भारतमे जनमल अबदुस सलामकेँ इलेक्Əोवीक यूनीिफकेशन पर 1979 ई. मे भौितकी \nनोबल भेटल। \n  \n1983 ई. मे भारतीय मूलक अमेिरकी नागिरक सुƙŌěय़म चĠƖशेखरकेँ भौितकी नोबल तरेगणक \nसैŀांितक İवरूप आ िनमŭण-िवसाकपर देल गेल। \n  \n1998 ई.क अथर्शाİÿक नोबल भारतीय अमĜयर् सेनकेँ कĪयाणकारी अथर्शाİÿ लेल देल गेल। \n  \n2001 ई. मे सािहĜयक नोबल भारतीय मूलक िÿिनदादमे जĠमल िƙिटश वी.एस.नैपॉलकेँ भेटल। \n  \n2007 ई. मे संयुक्त राįƏ संघक मौसम पिरवतर्नक पैनेलकेँ शांितक नोबल भेटल जकर \nअğयक्ष आर.के.पचौरी छलाह। \n  \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ अक्टूबर २००९) ८६ देशक ९३१ \nठामसँ ३१,२२० गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,०२,८२२ बेर  देखल गेल अिछ ( गूगल \nएनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \n२. गń \n२.१.\n जगदीश Ćसाद मंडल-िमिथलाक बेटी-(नाटक) \n२.२. \n अनमोल झा- लघुकथा-युगाĠत \n२.३.उपĠयास-जगदीश Ćसाद मंडल-िजनगीक जीत \n  \n२.४.कथा-पिहल िचŇी\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.५.\n हेमचĠƖ झा-कुंठा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \n२.६.\n पंचानन िमā-मऊ वािजतपुर सँ िवńापितनगर पिरवþर्न-याÿा \n२.७.पंचानन िमā-िवńापित जयĠ ती (31 अक् टूबर 09) क अवसर पर-िमिथलाक कितआएल िसŀपीठ \n२.८.\n  सामािजक पिरवतर्नक संदभर्मे मैिथलीक दशा ओ िदशा- गोपाल Ćसाद \n \n \n \n जगदीश Ćसाद मंडल \n \n \nनाटक  \n \n \n \nिमिथलाक बेटी \n \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n- जगदीश Ćसाद मěडल \nिमिथलाक बेटी \nनाटक \n \n \n \nःः पाÿ पिरचय:ः \n \n \nपुरुष पाÿ \n \n1. कमर्नाथ Ćशासिनक अफसर 45 बखर् \n2. सोमनाथ कमर्नाथक िपता 65 बखर् \n3. रामिवलास सेवा िनवृिþ िमİÿी 61 बखर् \n4. िवकास सेवा िनवृिþ िशक्षक 70 वखर् \n5. नूनू कमर्नाथक भाइ 30 बखर् \n6. लालबाबू कमर्नाथक भाइ 25 बखर् \n7. āीचन िकसान 45 बखर्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \n8. फुलेसर कमर्नाथक बेटा 17 बखर् \n9. राधेĮयाम बोिनहार 35 बखर् \n \nनारी पाÿ \n \n1. चमेली कमर्नाथक पėी 41 बखर् \n2. आशा कमर्नाथक माए 63 बखर् \n3. माधुरी रामिवलासक पėी 58 बखर् \n4. चĦपा कमर्नाथक बेटी 19 बखर् \n5. जुही कमर्नाथक बेटी 14 बखर्  \n \n \n \n \n \n \n \n \nपिहल अंक  \n(कमर्नाथक डेरा। बहराक कोठरी मे कमर्नाथ) \nकमर्नाथ : (घड़ी देिख) पौने पाँच बिज रहल अिछ, िकऐक ने अखन धिर बच्चा सब पिढ़ कऽ आयल। भऽ \nसकैत अिछ जे बाट मे िकछु देखए लगल हुअए। ओना हमहँू आन िदन पाँच बजेक बादे आॅिफस स अबैत \nछलहुँ, मुदा आइ िकछु पिहनिह आिब गेलहुँ। कोना नै अिबतहुँ, आन िदन तते काज रहैत छल जे ओकरे \nिनपटबै मे अबेर भ जाइत छल, मुदा आइ त महगीक िबरोध मे, कमर्चारी सबहक हड़ताल, आॅिफसे बž कऽ \nदेलक। खैर जे होय, िकछु काल मे ते सब आिबये जायत। \n(किह कुरसी पर बैिस अखबार पढ़ै लगैत) \n(चĦपा आ चमेलीक आगमन। दुनू केँ हाथ मे झोरा। एकटा झोरा मे चाउर, दाइल, तरकारी आ देासर मे \nदूधक िडĤबा, चाय पþीक िडĤबा, छोट-छोट पुिड़या मे मसाला, एकटा नोनक पौकेट, आ शीशी मे करुतेल) \nचमेली : बजार मे आिग लिग गेल अिछ। बाप रे बाप, ऐना कतौ महगी आबए। (दूधक िडĤबा िनकािल) जे \nबौस कीनै ले जाउ, अग्गह से िबग्गह दाम। कोना लोक कोनो चीज खायत। जे दूधक िडĤबा बीस रुपैया मे \nकीनै छलौ, आइ अŇाइस रुपैया मे देलक। जे चाहक िडĤबा (िडĤबा देखबैत) दस रुपैया मे दइत छल ओकर \nदाम बारह रुपैया लेलक। कोनो की एĸे-दुइये टा चीजक दाम बढ़ल, सब चीजक दाम अकास ठेकल जाइ \nअए। तोहूँ मे नोकिरयाक िजनगी ! सब चीज पाइये हाथे हैत। साल मे एĸो िदन ऐहेन अबĠच नइ रहए \nअए जइ िदन ककरो नै ककरो तकेदा नइ सुनै छी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \n \nकमर्नाथ : कते अनघोल केने छी। बजैत-बजैत होइ अए जे बतािह भ जाय। जत देखू तते महगीक चचर्। \nबजैत त सब अिछ जे देशĭयापी महगी भ गेल। मुदा एकटा बात कहू जे महगी कतऽ स आयल। ओकरा \nअबैत िकयो ने देखलक। अगर जँ अकासक राİता स हवाइ जहाज पर आयल ते ओकरा हवाइये िफĪड \nपर िकऐक ने रोकल गेल। जँ से निह पाइिनक राİता स आयल ते पिनया जहाज के बĠदरगाह मे ढ़ूकै \nिकऐक देल गेल। जँ सेहो निह, मािटएक राİता स आयल ते ओकरा सीमाने पर ने िकअए रोकल गेल। \nमुदा से त िकछु निह भेल, तखन कोन दोग देने, चोर जेँका, महगी चिल आयल। जे एþे नमहर देश मे, \nएþे लोक के एĸे बेिर चĿैर जेँका, ओढ़ा देलक।  \n \nचमेली : अहाँ अिहना नोन- तेल िमला, बात के बतंगर बना बजै छी। एतबो नइ बुझै िछयै जे बड़का-बड़का \nलोकक कहब छै जे अिधक उपजाबाड़ी भेला स चीजक दाम कम होइ छै आ कम भेने दाम बेसी होइ छै। \nजइ स दामक घटती-बढ़ती होइ छै। सिदखन रेिडओओ मे कहै छै। आ अखबारो मे िलखै छै जे खेतो आ \nकरखžो मे बेसी पैदाबार भेल हेँ। तखन इ महगी िकअए भेल? \n \n(माएक बाँिह पकिड़, डेालबैत) \nचĦपा : गे माए, तू जे कहलीही उ सोझका बात कहलीही, जे हमहू हाइये İकूल से पढ़ैत एलहुँ। मुदा अइ \nके तर मे असल बात अिछ। बड़का-बड़का पाइबला ĭयापारी सब जे अिछ ओ खेतोक उपजा आ करखžोक \nबौस के कीिन लइ अए आ ओकरा नमहर-नमहर गोदाम (जे माइिटक उपरो, आ माइिटक तरो मे बनौने \nअिछ) मे िडक दइ अए। जइ से बौस घेरा जाइ अए। घेरेला से बौस िनग्हिट जाइ अए। तखन जा कऽ \nओ सब (ĭयपारी) कनी-कनी क कऽ बौस के िनकािल-िनकािल महग क कऽ बेचइ अए। \n \nचमेली : (मुह चमकबैत) गोदाम मे जे बौस नुकबै अए, ओकरा लोक (जनता आ सरकार) नै देखै छै। \n \nचमपा : ऊँह, गे तेहेन ठीमन के रख्ैा छै जे लोकक कोन बात जे कानूनो ने देखै छै। ओ सब करैत िक \nअिछ जे बड़का-बड़का पिनया जहाज मे समान लािद के समुƖ मे ठाढ़ क दइत अिछ। ततबे निह, जे बौस \nमाइिटक उपरको गोदाम मे रहै छै, ओकरा तेहेन कानूनी पेंच लगा दइत अिछ जे ओ देशक छी की िवदेशक, \nसे बुझबे ने करबीही। \n \nचमेली : (पित स) अहाँ हािकम िछयै िक माइिटक मुरुत। मोटका-मेाटका जे कानूनक िकताव सब रखने \nिछयै, ओ झॴगुर खाइ ले। जखैन कानून हाथ मे अिछ, पुिलस अिछ, जहल अिछ तखन ओकरा सब के \nछुņा खेलाइले छोिड़ देने िछयै। पैछला खेप (सात िदन पिहने) अढ़ाय सौ मे जते समान भेिल रहए ओतबे \nसमान कीनै मे आइ तीिन सौ लागल हेँ अहाँ नोकिरया छी अहूँक दरमाहा एिहना बढ़ैत अिछ। \n \nकमर्नाथ: कते, खापिड़क मकई जेँका, भरभराइ छी। होइ अए जे हम खूब बजनता छी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \n \nचमेली : उलटे चोर कोतबाल के डाॅटे। अहॴ हमरा पर आिख लाल-पीअर करै छी। एतबो आिख उठा कऽ \nनइ देखै िछयै जे अहाँ के एते दरमाहा अिछ, तखन इ रामा-कठोला अिछ, जे बेटी िवआह करै जोकर भेिल \nजाइ अए मुदा हाथ मे एकोटा फुटल कौड़ी नै अिछ। (कमर्नाथ नमहर साँस छोड़ैत) अहॴक आॅिफस मे जे \nकम महीना पबैवला संगी सब छिथ, हुनका सब के की दशा होइत हेतिन। तहू मे कम महीना पौिनहार के \nिधयो-पूतो बेसी होइ अए। जइ से पिरवारो नमहर रहैत अिछ। \n \n(चमेलीक बातक गंभीरता कऽ अकैत कमर्नाथ तीिन बेिर चमेली कऽ उपर स िनच्चा धिर देिख) \nकमर्नाथ: बड़ सुĠदर बात अहाँ बजलहुँ, मुदा हम ते पढ़बे केलहुँ नोकिरये करै ले। जे आइ बुझै छी भूल \nभेल। जना हम मीनबाला पिरवार क छी तना हमरा खेतीक संबंध मे पढ़ैक चाहै छल। जते धन माइिटक \nतर मे साले-साल िबला जाइत अिछ ओकर चैथाइयो नोकरी मे नइ कमाइ छी। ततबे निह, जाधिर सब \nअĢपन-अĢपन गामक सĦपिþ के निह जगाओत ताधिर आन ठाम से जे सĦपिþ आओत, ओ या त भीख बिन \nक आओत वा कजर् बिन क। खैर जे होय! हँ, ते कहैत छलहुँ जे लगले त हĦमर दरमाहा बढ़त निह। \nतखन ते दुइये टा उपाय, िदवस गुजारैक अिछ। पिहल अिछ जे जेहन चीज-बौस कीनै छलौ, तइ स कनी \nझुस (दब) कीनू चाहे जेहेन कीनै छलौ तेहने कनी कम क कऽ कीनू। जँ से नइ करब ते पाओल जायब। \nकरजा तर मे पड़ब। अइ ले एते आमील िकअए पीबै छी। महगी िक कोनो हमरे-अहाँ टा ले भेिल हेँ, जे \nएते आफन तोड़ै छी। आ िक सब ले भेलइ अए। जहाँ धिर हािकमक बात अिछ, हािकमक मतलब इ निह \nने अिछ जे, जे मन फुरत से क देबइ। महगी रोकब हमरा सबहक बुताक बात छी, जे रोइक देबइ। जेकर \nहम नोकरी करै िछयै ओकरे काज िछयै महगी आनब। \n \nचमेली : तखन झुठे एते लाम-काफ िकअए देखवै िछयै? \n \nकमर्नाथ: (मुİकी दैत) दरमाहा तरे देखबै िछयै। जे होइ छै ओ देिखयौ। जखन अकासे फाटल अिछ ते \nकते सीबै। तखन ते मेघ तरकै छै ते िकयो अपना माथ पर हाथ दऽ ‘साहोर-साहोर’ करैत अिछ। (चĦपा \nसे) बुच्ची, चीज-बौस घर मे रक्खू। (दुनू झोरा उठा चĦपा जाइत अिछ) अच्छा एकटा बात कहू जे आन \nिदन बाजार से सबेरे अवैत छलहुँ, आइ िकऐक एþे अबेर भेिल \n \nचमेली : (अकचका कऽ) से नइ बुझिलयै।  \n \nकमर्नाथ: कहबै तब ने बुझबै। हम िक कोनो भगवान छी जे िबनु सुननहुँ, सुिन जायब। \nचमेली : परसुका गप िछयै। बजार मे एकगोटेक बेटीक िवआह छलै। बनारस से बिरआती आयल छलै। \nबिरआितयो लाजबाब छलै। मौगी-मरद सब छलै। खूब िनĦमन बैंड पाटी सेहो छलै। बैंड-पाटी मे छौड़हरे \nकौरनेिटया छलै। कहाँ दन ओकरा मेाछक पĦह अिबते छलै।  \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nकमर्नाथ: कोन खेरहा पसािर देिलयै? \n \nचमेली : ऐँह, एतबे मे अगुताइ छी । अİसल बात त आब अिछ। खाली सुनैत रिहयौ। बड़ी बजनितरी ओ \nछैाँड़ा छलै। बैंड-पारटीक संग बिरआितयो (मौगी-मरद) आ बजारोक छैाँड़ा-छैाँड़ी सब खूब नाचल। ओिह \nकौरनेिटयाक संग, बजार मे रİताक पछबािर भग जे बड़का गĿी छै, ओकर बेटी चिल गेलइ। \n \nकमर्नाथ: तब ते अेाकरा बाप के, बेटीक िवआह मे एĸो-पाइ खरचो ने भेल हेतइ। \nचमेली : अहाँ ते अिहना आगुऐ से लोइक लइ िछयै। सुिनयौ, कहाँ दन ओ छैाँड़ा (कौरनेिटया) नोकरी करै \nअए। ओइ छैाँड़ी के माए-बाप कतबो रोकलकै, ओ िकžहु निह मानलकै। ओकरे संगे चिल गेलइ। \n \nकमर्नाथ: ओ लड़की केहेन छलै? \n \nचमेली : ओइह सब बजै छलै जे ओ (लड़की) कओलेजो मे पढ़ैत छलै आ नाचो िसखै छलै। (अफसोस \nकरैत) से देिखयो जे ओइ छैाँड़ीक गुजर ओिह कौरनेिटयाक संग कोना चलतै। कहाँ अेा धनी-मनीकक बेटी \nआ कहाँ ओ गरीब घरक कौरनेिटया। \n \nकमर्नाथ: (मुİकी दइत) गुजर िकअए ने चलतै। एकटा बजनÿी अिछ दोसर नचिनया। दुनू िमिल कऽ एकटा \nपाटŰ ठाढ़ क लेत आ गामे-गाम नाचत। \n(तिह बीच फुलेसर आ जुहीक आगमन। दुनूक हाथ मे िकताब) (बेटा स) बौआ आइ बीस तारीक भ गेल। \nएक तारीक के गाम चलब। तइ बीच तू दुनू भाय-बहीिन (İकूल कओलेज मे) दरखाİत द कऽ दू मासक \nछुņी ल िलहह। \n \nफुलेसर : बावू, अिगला मास से एक घंटाक İपेशल क्लास चलतै। ओ ते छुिट जायत। तेँ, मन होइ अए \nजे हम एतै रिह जइतौ।  \n \nकमर्नाथ: िवचार त बड़ सुĠदर छह, मुदा असकर रहब नीक हेतह(िबचिह मे चमेली पित स) \n \nचमेली : अहाँ ते दोसर गप करै लगलहुँ। एकटा गप सठवे ने कयल आ दोसर लािध देिलयै। \n \nकमर्नाथ: अहाँ अपना बात के थेाड़े पछुआइ देवइ। हमही अपना बात के पाछु क लइ छी। बाजू... ..। \nचमेली : हँ, ते विरआतीक गĢप कहै छलौ ने। उ ते कौरनेिटयाक कहलौ। अहू से चोखगर गप आरो \nअिछ। \n \nकमर्नाथ: (मुİकुराइत) ओइ मे कने तेतरीक रस िमला देबइ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \n \nचमेली : अहूँ ते हद छी। İÿीगणक बात के कोनो मोजरे ने दइ िछयै। \nकमर्नाथ: छुछे मोजर देने की हैत। ओ फड़बो करै तब ने।  \n \nचमेली : बुझै मे अहूँ िबहािड़ये छी। नŇा होइ अए पुरुख आ किहऔ मौगी के। अनरनेवा गाछ देखिलयै हेँ। \nमरदनमा गाछ खाली फुलेबे करैत अिछ फड़ैत निह अिछ। मुदा मौिगयाही गाछ जते फुलाइत अिछ तते \nफड़बेा करैत अिछ। हँ, ते सुनू बिरआतीक दोसर गप। बिरआती आिब दुआर लगलै। दुआर लिग, जखन \nबैठकी मे बिरआती वैसल ते बरक बाप कहलकै जे पिहने दारु पीिब, डाĠस करब तकर बाद िवआहक कोनो \nिविध-वेबहार हैत। मुदा घरवारी ओ बात मानै ले तैयारे ने भेल। दुनूक (बिरआती आ घरवािरक) बीच रĸा-\nटोकी शुरु भ्ेाल। दुनू मे से िकयो पाछु हटै ले तैयारे निह। ओमहर बैंड बाजा गड़गड़ाइते रहै। दुनूक बीच \nकहा-कही होइत-होइत पकड़ा-पकड़ी भ गेल। पकड़ा-पकड़ी होइतिह पटको-पटकी आ मुĸो-मुĸी शुरु भेल। \n \nकमर्नाथ: (हॅसैत) बाह-बाह, तखन ते कुरथी दउन (दौन) हुअए लगल हैत। \n \nचमेली : अहाँ ते बाजै ने दइ छी, िवचिह मे लोइक लइ िछयै। पटका-पटकी किरतिह टेĠटक बाँस घीिच-\nघीिच एक-दोसर के मारै लगल। कते के कपार फुटलै। तिह बीच हड़हड़ा कऽ टेĠट खसल। सब ओइ तरे \nमे झँपा गेल। ककरो िनकिलयेे ने होय। जिहना महजाल मे माछ फँसैत अिछ, तिहना। \n \nकमर्नाथ : मरदे-मरदी सब रहै िक मौेिगयो सब रहै। \n \nचमेली : सब रहै की। कतऽ के ओंघराइल रहे से कोइ देखइ। बड़ी कालक बाद गौँआ सब समेना \nहटौलक। समेना तर मे जते गोटे रहै सब गरदा स नहा कऽ गरदे रंग मे रंिग गेल। पी के सब बुþ रहबे \nकरै। टगैत-टुगैत सब (बिरआती) िनफाहे मे जा-जा बैसल। थोड़े खान जब हवा लगलै तब बारह गेाटे \n(बिरआती) अĢपन-अĢपन बैंग-एटेंची ल-ल जाइ ले तैयार भ गेल। घरवारी सब गुहिरअबै लगल। मुदा िकयो \nमानै ले तैयारे ने। \n \nकमर्नाथ : तब ते बेचारे बिरआती सब के नइ सुतरलै। \n \nचमेली ः ऐँह, एतबे भ्ेालइ। जते बजरुआ पौकेटमार सब रहे सब सबहक (बिरआतीक) रुपैइयो, मोबाइलेा आ \nआनो-आनो चीज छीिन के िनकिल गेल। रौतुका मसीम रहबै करै। \n \nकमर्नाथ: बिरआतीक सोखिड़ ओराइल िक आरो अिछ। \n \nचमेली ः एतबे मे अगुता गेलहुँ। अच्छा, एकटा आरो किह दइ छी। बिरआती सब तते छुुड़छुड़ी आ फटाका  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nअनने रहे जे दुआर पर पहुँचते, गदिमशान उठा देलक। लड़कीक नžा, ओिह काल, पैखाना गेल रहिथ। \nएकटा बड़का फटाका ओिह पैखाना कोठरीक देवाल मे, एकटा बिरआती मारलक। से कहाँ दन ओ फटाका \n(बम) गुंगुंआ के तते जोर से अवाज केलकै जे ओ बेचारे धड़फड़ा कऽ भगै लगल। केबाड़ बž रहै। \nवेचारेक होश त उिड़ गेल रहिन, देवाले मे टकरा गेलाह। कपारो फुिट गेलिन आ चोट स चोĠह आिब \nगेलिन। चोĠह अिबते ितलिमना के खसलाह िक दिहना पाएर पैखानाक नाली मे फॅिस गेलिन बड़ी कालक \nबाद जखन दोसर गोरे पैखना जाय लगलाह िक केबाड़ बž देखलिखन। थोडे़ काल ओतइ ठाढ़ रहिथ, मुदा \nकोनो सुिनगुिन निह बुिझ हĪला केलिखन। तखन केबाडक िछटिकĪली अलगाओल गेल। केबाड़क \nिछटिकĪली अलगिबते, बुढ़ा के अचेत-भेल पड़ल देखलिखन। \n \nकमर्नाथ : (हँसैत) तब ते िबआहक संग सराधेाक जोगार लिग गेलिन। \nचमेली ः अहाँ ते अिहना अनका दुख के दुखे ने बुझै िछयै।  \nकमर्नाथ: हम की अहाँ जेँका अनकर सुख देिख कऽ थेाड़े नचै छी। सुख-दुखक बीच िजनगीक राİता \nछैक। तेँ, िजनगी जीवैक लेल सुख-दुख अंगेज कऽ चलए पड़ैत छैक। जे याÿी (जातरी) सुख मे मगन भ \nजायत आ दुख मे िवचिलत, ओ िजनगीक याÿा कोना सफर कऽ सकैत अिछ। छोड़ू दुिनयादारीक गप। \nअĢपन िजनगीक गप करु। \n(चĦपाक आगमन) भने चĦपो आिबये गेिल। \nफुलेसर ः दू मासक छुņी ल कऽ की करबै, बावूजी?  \nकमर्नाथ : चĦपाक िवआह करैक िवचार से गाम जायब। मुदा तू जे कहने छेलह जे İपेशल क्लास चलत, \nतेँ रिह जाइक िवचार होइ अए। बड़ सुĠदर िवचार छह, मुदा इ बात बुझै पड़तह जे हर मनुįय केँ पिहल \nकतर्ĭय होइत िजनगीक रक्षा। जीबैत रहबह, तखने बुिझ पड़तह जे दुिनया छैक, निह त िकछु निह। पढ़ैक \nिखयाल से तोहर िवचार नीक छह। मुदा एकटा बात किह दइ िछअ। हम अफसर छी तेँ िवशेष अनुभव \nअिछ। अखन अĢपन पिरवारक बीच छी, तेँ बजैत एĸो पाइ असोकजर् नै भ रहल अिछ। जँ अखन \nसरकारक कुरसी पर रिहतहुँ वा लोकक बीच, त निह बिजतहुँ। \nजुही ः बावूजी, कते काल सरकारी आदमी रहै िछयै? \nकमर्नाथ: बाउ, जे सवाल पुछलह, ओकर उþर साधारण नइ अिछ। अखन पिरवारक काजक िवचार करैक \nअिछ, तेँ तोरा सवालक उþर नीक नहाँित नइ द सकवह। िनचेन मे दोसर िदन बुझा देबह। अखन थेाड़े \nइशारा मे किह दइत िछअह। अखन जे अपना देशक िİथित अिछ, एिह मे क्यो सुरिक्षत निह अिछ। जना \nसब िदन अपहरणक घटना सुनै छहक। घटना मे की सुनै छहक जे पाइक दुआरे अपहरण (िफरौती) होइ \nछै। इहो होइ छै। मुदा एतबे टा नइ होइ छै। आिख उठा के देखवहक ते बुिझ पड़तह जे िबनु \nपाइओवलाक अपहरण होइ छै। ततबे निह, पाइबला त पाइ द कऽ जानो बचा लइ अए मुदा िबनु पाइवलाक \nजानक अपहरण होइ छैक। \nजुही ः इ बात लोक कहाँ बजै अए। \nकमर्नाथ: लोक के अखवार आ रेिडओ पढ़वै छैक। तेँ, जे अखबार मे पढ़ैत अिछ से दोसर के पढ़बैत \nअिछ। मुदा अİसल बात एिह स आगू अिछ। जे थेाड़-थाड़ किहयो रेिडओओ आ अखवारो किहयो दइत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nअिछ आ बेसी निहये कहैत अिछ। हँ, ते कहै छेिलयह जे अपहरण भेला पर िबनु पाइवलाक जान निहये \nबँचैत अिछ। तेँ, इ बात बुझै पड़तह जे के केकर जान लइ ले, खून पीबै ले तैयार अिछ से कहब किठन। \n(बेटा से) तू कहबह जे अहाँ त गलत काज किहयो ने केलहुँ आ ने करैत छी, तखन हमरा िकऐक िकछु \nहोयत। मुदा एिह सवालक जबाब बुझै ले एिह बात पर नजिर देमए पड़तह जे जिहना िदनक िवपरीत राइत \nहोइत अिछ। धिनकक गरीब आ सुखक िवपरीत दुख होइत अिछ। मुदा एकरे उलटा के देखवहक ते बुिझ \nपड़तह जे जिहना िदनक िवपरीत राइत होइत अिछ तिहना राइितयोक िवपरीत िदन होइत अिछ। तिहना \nधिनको आ सुखेाक होइत अिछ। \nजुही ः बावूजी, हम इ बात नइ बुिझ सकलहुँ जे िवपरीतक माने की?  \nकमर्नाथ : बाउ, अखन हम दोसर काजक गप करै चाहैत छी, तेँ, अखन तोरा Ćķक जबाव नीक जेँका निह \nद सकबह। मुदा तोरा जे शंका भ रहल छह, अेा हमहुँ बुिझ रहल छी। अखन एतबे बुझह जे िदन-राित \nĆकृित स जुड़ल अिछ, तेँ अेा हेबे करत। एक-दोसरक िवपरीत रहबे करत। मुदा धनी-गरीब आ सुख-दुख \nसे निह अिछ।  \nजुही ः बावूजी, अहाँ जे कहिलयै तइ से हमर मन नै मानलक।  \n(जुहीक बात सुिन कमर्नाथ मने-मन सोचै लगलिथ जे जखन हाइ İकूलक बच्चा के हम संतुƠ निह कऽ \nसकलहुँ, तखन पिरवार आ समाज त बड़ नमहर होइत अिछ। सोिच-िबचािर)  \nकमर्नाथ: बाउ, एकठाम भेाज भेलइ। भेाज नै भेलइ, पाँच गोटे आन मुलुक से एक गोटे एिहठाम ऐलिखन। \nआन मुलुकक रहने नमहर पाहुन भ्ेालिखन। ओ घरवारी (िजनका ऐठाम आयल रहिन) खाइ-पीबैक नीक \nओिरयान केलिन। आन मुलुकक पाहुन बुिझ अपनो दस सवांग केँ खाइक नोत देलिखन। खाइक सब बरतन \n(थारी,लोटा, िगलास,बाटी,चĦमछ) सोनाक रहैक। खेला-पीलाक बाद अĢपन (घरवारीक) एकटा सवांग एकटा \nचĦमछ चोरा क जेबी मे रिख लेलक। घरवारी देिख लेलिखन। देखला बाद घरवारीक मन मे दुअए लगलिन \nजे जँ कहॴ पाहुनो सब देिख नेने होिथ। मुदा दोसर िदिश अĢपन मुलुक आ सवांगक Ćķ छलिन। असमंजस \nमे वेचारे पिड़ गेलाह। तत्-मत् करैत ओ (घरवारी) एकटा मैिजक केलिन। \nजुही ः खाइये काल मे मैिजक केलिन। \n \nकमर्नाथ : हँ। आगू सुनह। मैिजक ओ इ केलिन जे कहलिखन- जिनका जेबी मे जे वİतु अिछ से हम \nदेखै छी। सभकेँ आĀयर् भेलिन। अĢपन सवांग िदिश इशारा करैत कहलिखन जे हुनका जेबी मे एकटा \nचĦमछ अिछ। जइ सवांगक नाम कहलिखन, ओ भड़िक उठलिन। दोसर गोरे, जेबी मे हाथ द चĦमछ \nिनकािल टेबुल पर रिख देलिखन। तेँ बाउ, तू जे Ćķ केलह ओ अहू से नमहर मैिजक अिछ। आब तू चुप \nरहह। आगूक गप बढ़वै दाय। \nजुही ः भैयाक सवालक जबाव अधखड़ुऐ रिह गेल छिन। \n \nकमर्नाथ : बौआ, समय ऐहन पिरिİथित पैदा क देलक हेँ जे िकयो अपना कऽ सुरिक्षत निह बुझैत अिछ। \nसचमुच अिछयो निह। अखन एकटा अपहरणक चरचा केिलयह। ऐहन-ऐहन अनेको अिछ। एक राĔयक \nलोक दोसर राजवला के दुसमन बुझैत अिछ। दुसमनक संग जेहेन बेबहार होइ छै, से करबो करैत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nततबे निह, एक सĦĆदायवला दोसर के दुसमन बुझैत अिछ। तिहना एक जाइितक लोक दोसर के बुझैत \nअिछ। \nजुही ः तना ओझड़ा-पोझड़ा के कहिलयै जे हम िकछु बुझबे ने केलहुँ। \nकमर्नाथ : अĢपन देश िविभž राĔय, िविभž सĦĆदाय, आ सैकड़ो जाइत मे बँटल अिछ। उपर से सब कहैत \nअिछ जेे हम सब एक देशक बासी छी। तै, िमिल-जुिल के रहैक अिछ। मुदा से थोड़े अिछ। एक राजवला \nदोसर राजवला केँ मािर-पीिट, बहू-बेटीक इĔजत लुिट, कमाइल पाइ लुटैक पाछु लागल अिछ। तिहना आरो \nसब अिछ। \nजुही: तइयो अहाँ ओझराइले बात कहिलयै। \n \n(एक टक स जुही पर नजिर रािख कमर्नाथ कने काल गुĦम रिह ) \nकमर्नाथ: बाउ, अखन धिर तू सब शहर-बजार मे रहलह, तेँ निह देखै छहक। हमरा ते गमैया लोक सब से \nगप-सप होइ अए िकने। सुनह, गाम सब मे की होइ छै; एक जाइितक लोक (जे बुतगर अिछ) दोसर \nजाइितक लोकक (जे अĤबल अिछ) बहू-बेटी केँ िदन-देखार इĔजत लुटै अए। तिहना एक सĦĆदाय वला \nदोसर सĦĆदायवला केँ। \nफुलेसर ः (नमहर साँस छोड़ैत) बाबूजी, जे बात अहाँ आइ िबकछा के कहिलयै, ओइ बात िदिश हĦमर नजिर \nआइ घिर निह गेल छल।  \nकमर्नाथ: अगर जँ अखन धिर तोहर नजिर एिह बात िदिश निहये गेल छेलह ते ओहो कोनो बड़ भारी गलती \nनिहये भेल छेलह। िकऐक त अखन धिर तू िकताबक बीच रहलह, दुिनया दारीक बात थोड़े बुझै छहक। \nमुदा एकटा बात पर सिदखन आिख, कान ठाढ़ क कऽ राखै पड़तह जे िसफर् िकताबेक ज्ञान स िजनगी निह \nचलैत अिछ। िजनगीक लेल दुनू (िकताबो आ बाहिरयो) ज्ञानक जरुरत होइत अिछ। \nफुलेसर ः बाबूजी, अखन देखै िछयै जे छोटका İकूलक िवńाथŰ स ल कऽ कओलेज धिरक िवńाथŰ, िसनेमा \nआ खेल-कूदक सब बात जनैत अिछ मुदा अĢपन पिरवार, समाज आ वंशक िवषय मे िकछु निह जनैत \nअिछ। बहुत िदन सऽ मन मे अवैत अिछ जे अĢपन पिरवारक संबंध मे अहाँ से पूछी। मुदा समयक ऐहेन \nउटपटँग रुिट ंग बिन गेल अिछ जे पूछैक गरे ने लगै अए। \nकमर्नाथ : (मुİकुराइत) अपनो इ इच्छा दस वखर् पिहने से मन मे अिछ, िकऐक त एिह शरीरक कोनो ठेकान \nनिह अिछ। कुĦहारक बनाओल माइिटक काँच वरतन जेँका मनुक्खेा अिछ।  \n(िबचिह मे) \nचमेली ः बेटा फुल, एकटा बात आरो जोिड़ दहक जे दू पिरवार, दू समाज आ दू वंशक योग स नव \nपिरवारक उदय होइत अिछ। तेँ, दुनू के जानव जरुरी अिछ। \nकमर्नाथ ः (हँसैत) हँ ते पिहने अहॴ पिरवारक खेरहा कहै छी। पुरुष-नारीक संयोग स नव मनुखक जĠम \nहोइत अिछ। एकर अितिरक्त जे सब अिछ ओ बाहरी उपरी िछयै। तेँ, अखन एतबे कहब। मुदा हमरा संग \nजे अहाँक िवआह भेल, ओ बच्चा सब के जरुर किह देबइ। \nजुही ः (थोपड़ी बजवैत) पिहने यैह किहयौ बावूजी। तखन आन बात कहबै। \nकमर्नाथ ः (मुİकी दइत पėी स) हम अहाँ छोिड़ बच्चा सब के कहै िछयै। तेँ, बीच मे रग्गड़ निह ठाढ़ कऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nदेवइ।  \nचमेली ः (मुह चमकवैत) हम बड़ रगड़ी छी, की ने। \nकमर्नाथ: अपना की बुिझ पड़ै अए। अहॴ सन लोकक संबंध मे कहल गेल अिछ जे नाक नै रहैत ते की \nसब खेइतहुँ, तेकर कोनो ठीक निह। \nचमेली ः छुछुनिर होइ अए पुरुख आ दुिसऔ मौगी के।  \nकमर्नाथ: पुरुष की छुछुनिर होइ अए? \nचमेली ः बजार जाइ छी ते देखै िछयै जे जहाँ पुरुख कोनो İÿीगण के देखत िक अनेरे ओकर जाँघक \nिदनाइ चुल-चुला लगै छै। \nकमर्नाथ ः अहाँ कोनो डाॅक्टर छी जे िदनाइ देिख दवाई सोचै लगै छी। अहाँ िदनाइ देखै िछयै कोना? \nचमेली ः अँािखये िछयै। ओकरा पकिड़ कऽ रखबै, से हैत।  \nकमर्नाथ : अच्छा बुिझ गेलहुँ। अहूँ के अĢपन िवआहक बात सुनैक मन अिछ, ते सुनू। जखन हम बी.ए.पास \nकेलहुँ, तखन बावूजी िवआह करैक चचर् चला देलिन। सब िदन दू-चािर कĠयागत अबै लगलिथ। हम दरभंगे \nमे रहैत रही। इमहर बावूजी एकठाम िवआहक बात पĸा क लेलिन। जे हम पछाित बुझिलयै। कहाँ दन ओ \nकĠयागत भिरपोख Ɩĭय आ कĠयाक खेांिछ मे बीस बीघा जमीन देवा ले तैयार रहिथ। मुदा अंितम बात हमरे \nपर अँटकल रहै। जेठ मास। गेाटे-गोटे गाछ मे गोिट पंगरा आम फड़ल रहै नइ त निहये जेँका फड़ल रहै। \nदस बजेक बाद बाध मे लू नचै लगै। जना बुिझ पड़ै जे खेत सब स आिगक ताव जेँका नािच रहल छै। \nहम खा के दरवĔजेक ओसारक कोठरी मे रही। ओसारक दुनू भाग (उþरो आ दिछनो) दू टा कोठरी बनल \nरहै आ बीच मे खाली रहै। ओिह खाली ओसार मे एकटा मोथीक सोफ (नमहर िबछान) िवछाओल रहैत \nछलै। सतासीक बािढ़ मे ओ दरबĔजा खिस पड़ल। करीब बारह बजे तोहर (बेटा-बेटी) नžा आिब के, ओिह \nसोफ पर चारु नाल चीत भ के ओंघरा गेलाह। ओंघरेला पर जे िबछान (सोफ) खड़बड़ेलइ ते हमहू कोठरी \nसे बहरेलहुँ, ते देखिलयै जे एक गोटे दुनू बाँिह के मोिड़ माथ तर मे नेने, आिख मूिन कऽ पड़ल छिथ। आ \nकनी हटा कऽ मĜथे सोझे एकटा बटुआ रखने छिथ।  \nजुही ः बटूआ केहेन होइ छै, बावूजी? \nकमर्नाथ: (मुİकुराइत) बटुआ कपड़ाक बनै छै। दरजी सब सीवै अए। कोठरीनुमा ओिह मे हžा सब बनल \nरहै छै। जेकरा लोक डाॅरक डोराडोिर मे बािĠह कऽ रखैत अिछ। ओिह मे अमलोक वİतु आ पाइयो-कौड़ी \nरखैत अिछ। हमरो हड़ल ने फुड़ल, ओतइ वैिस कऽ बटुआ उठा देखै लगिलयै। ऐँह, की कहवह अजीव \nखजाना बटुओ होइ अए। जिहना लोक पीढ़ी, केबाड़ आ सĠदूक सब मे रंग-िबरंगक िचÿ बनबवै अए तिहना \nओिह बटुआक उपर मे एकटा इनार बनौल रहै। ओिह इनार पर पाँच टा जिनजाितक िचÿ बनाओल रहै। \nएक गोटे इनार मे डोल खसबैत। दोसर उगहिन पकिड़ डोल उपर करैत। तेसर काँखतर मे घैल रखने। \nआ बाकी दुनू इनारक दुनू भाग ठाढ़ भ कऽ बाँिह फड़का-फड़का झगड़ा करैत अिछ।  \nफुलेसर : इनारो-पोखिर मे लोक झगड़ा करैत अिछ। \nकमर्नाथ : (ठहाका मािर) हौ, इनार-पोखिर त İÿीगणक लड़ैक अखडे़हे छी (पėी िदिश देिख, मूड़ी डोला \nहँिस) उठा-पटक त İÿीगण कम करैत अिछ मुदा गिरखर बेसी होइ अए। सात पुरखाक नाम आ सातो \nपुरखा के कोन गािर ककरा लगतै, से सबके बुझल रहैत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nचमेली ः (मुह चमकवैत) इनार-पोखिर ढ़ाठै अए पुरुख आ झगड़ाउ होइत अिछ मौगी। (मूड़ी डोलबैत) \nिनरलज के ने लाज, पेट भरला से काज। पुरुख नीक रहतै ते मौगी अधला भ जेतइ, की? \nफुलेसर: बटुआ जे उठौिलयै से ओ नइ वुझलिन।  \nकमर्नाथ: (उदास होइत) ओ कोना बुिझतिथ। ओ कोनो रौदक जरल रहिथ, ओ त िजनगीक ठोकर स \nघायल बटोही रहिथ। िचĠता आ दुखक अथाह समुƖ मे डूवल रहिथ। जिह स िनकलैक कोनो रİते ने \nदेखिथ।  \nजुही ः बटुआ मे की सब रहिन? \nकमर्नाथ : (मुİकुराइत) जखन बटुआक डोरा दुनू हाथे पकिड खेलिलयै िक भक दे एĸे बेिर नअ टा मुह \nबािब देलक। नवो हžा मे नअ रंगक बौस। पिहल हžा मे नोइिसक िडĤबा। नोइिसक िडĤबा के उठािबतिह \nगमिक उठल। गमक देिख हमरो मन भेल जे कनी िनकािल कऽ नाक मे लगा ली मुदा फेिर मन मे आयल \nजे नाक मे नोइस लगाएव ते छीक हेबे करत। जँ कही जोर से िछĸा भेल आ ओ आिख खोललिन, ते \nदेिखये जेताह। तेँ नोइस नइ लगेलहुँ।  \nफुलेसर ः नोइस नइ लगेिलयै? \nकमर्नाथ : हँ, लगौिलयै। पाछु काल । दोसर हžा मे छिलया सुपारी। शुŀ कालापानी, चािर टा। खूब \nनमहर-नमहर। तेसर हžा मे पानक पनबņी। चािरम मे दू टा जरदाक िडĤबा। एकटा हिरशंकर काली पþी \nआ दोसर पान सौ नĦबर, पीली पþी। पाँचम मे चानीक रुपैया। ओ नीक जेँका नइ देखिलयै। मुदा कĦमे \nबुिझ पड़ल। छठम मे लंग, इलायची। सातम मे िबलेती तमाकुल पात। आठम मे एकटा चुनौटी मे चून आ \nदोसर शीशी मे बुकल खैर। नवम् मे रामपņीक बनाओल सरोता। नवो हना कऽ देिख नोइिसक िडĤबा से \nकने नोइस िनकािल, चुटकी मे रखलौ। बटुआ बž क कऽ रिख नाक मे नोइस लगेलहुँ। नोइस लगिवते \nखूब जोर से िछĸा भेल। जहाँ िछकलौ िक ओ फुर-फुरा कऽ उिठ, बैिस रहलाह। हमरा नाक मे सुरसुरी \nलागल तेँ नाक मलैत रही।  \nफुलेसर: नाना िकछु बजलाह निह? \nकमर्नाथ : ने ओ िकछु बाजिथ आ ने हम िकछु पुिछएिन। हुनक बगए आ शरीरक रुप देिख हĦमर बोली बž \nरहै। मन मे ढ़ेरो रंगक सवाल सब उठैत रहै। जिहना कोनो राही बटोही िबनु खेने-पीने राİता-बाट चलैत \nरहैत अिछ, मुदा रुकैक नाम निह लइत, तिहना बुिझ पड़ल। बड़ी कालक बाद, मन के असिथर करैत \nपुछिलएिन, अपने कतऽ रहै िछयै? नीक जेँकँा निह चीिĠह रहल छी। आिखक नोर पोछैत ओ कहलिन, बौआ, \nअहाँ अखन बच्चा छी, तेँ हम अĢपन सब बात त निहये कहब, मुदा एते जरुर कहब जे जइ धनुष कऽ \nतोिड़ राम वीर भेलाह, ओिह धनुष कऽ िमिथलाक बेटी (सीता) बामा हाथे उठा बाहरै-नीपै छलीह। ओिह \nिमिथलाक आइ एते पतन भ गेल अिछ जे बेटीक हाथ पकिड़िनहार, िबना रुपैया नेने, िकयो निह अिछ। \nफुलेसर: (चैंक कऽ) बड़ भारी बात कहलिन, बावूजी।  \n(चमेली, चĦपा आ जुहीक आिख मे नोर आिब गेल) \nकमर्नाथ: हमर करेज दहिल गेल। आिख भारी भ गेल। मुहक बकार बž भ गेल। हĦमर आिख कखनो \nहुनक मुह देखैत त कखनो बगए। तिह काल िपतो जी अएलाह। िपताजी केँ देिखतिह ओ (तोहर नžा) \nकहलिखन, जे एकटा कुल-शील कĠयाक भार उतािड़ देल जाय। जइ पर िपताजी तुरुछ भ कऽ जवाब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nदेलिखन जे कुल-शील ल कऽ हम धो-धो चाटब। Ɩĭयक युग छी। टका धमर् टका कमर् छी। अहाँ अĢपन \nबेटीक Ćित कते खचर् करै चाहैत छी। जिहना पाइन (तरल) बरफ बनैत, तिहना हĦमर कोमल ıदय कठोर \nबनै लगल। मन मे अĠहर-िबहािड़ उठै लगल। मुदा चुप रही। ओ (तोहर नžा) कहलिखन, हĦमर हालत \nपाइ-कौड़ी खचर् करै जोकर निह अिछ। अपनेक पाएर पकिड़ कहै छी जे एकटा मुइल बापक बेटीक भार \nउतािड़ देल जाय। Ɩĭय से त अपनेक इच्छा पूितर् हम निहये कऽ सकब, तखन एकटा नोकरनी पिरवार मे \nजरुर देब। हुनकर बात सुिन िपताजी उिठ कऽ बाड़ी िदिश िवदा भ गेलिखन। हमरा हुअए जे बोम फािड़ \nकऽ कानी। मन मे िविचÿ िİथित पैदा ल लेलक। एक िदिश िपता दोसर िदिश िनरीह कĠया।  \nफुलेसर ः नाना बैिसले रहलिथ िक उिठ के चिल गेलाह।  \nकमर्नाथ: बैिसले रहलिथ। उठैक साहसे ने होइन। मुह किरछौन भेिल जाइत रहिन। लगले-लागल हाफी \nकरिथ। िमरिम-राइते हम पुछिलएिन, अपने कते खचर् करए चाहैत िछअए। ओ कहलिन, बौआ, जखन अहाँ \nपुछलहुँ ते हम अĢपन दुख कहै छी। हम दू भाइ छी। हमरा से जेठ भाइ छिथ। ओ पढ़लहुँ-िलखलहुँ त \nबेसी निह मुदा अखड़ाहा पर जरुर जाइ छलौ। दुनू भाइक बीच जखन बँटवारा हुअए लगल तखन ओ खेत-\nपथार त बाँिट देलिन, मुदा घरक बरतन-वासन, गहना-जेबड़ आ नगद-नारायण िकछु निह देलिन। एक िदन \nहम िखिसया के कहिलएिन। हुनको दाँव-पेंचक दाबी। ओहो ओिहना जोर से कहलिन जे जे बँटैवला छेलह \nसे बाँिट देिलयह आब िकछु ने देबह। हमरो अखड़ाहा परहक ताव रहबे करए। दरवĔजे पर उठा कऽ \nपटिक पान-सात थापर मुह मे लगा देिलएिन। किह दुनू हाथ माथ पर ल चुप भ गेलाह। \nफुलेसर: िकअए चुप भऽ गेलाह? \nकमर्नाथ : थोडे खानक बाद फेिर कहै लगलाह। हौ बाउ, पेंच-पाँच त हम िजनगी मे किहयो सीिखलहुँ \nनिह। कोट मे केसो क देलक आ गौउओ सब के िमला लेलक। दुनू िदिश हम फँिस गेलहुँ। बलजोरी लोक \nसब जजातो कािट िलअए, बाँसो-गाछ कािट िलअए आ आमो तोिड़ िलअए। तारीक पर जाइ ते एक के तीिन \nओिकलो-मुĠसी ठिक िलअए। केस हािर गेलहुँ। जिह के चलैत छह मास जहलो मे रहलौ। कोनो कमर् बाकी \nनइ रहल। सब सĦपिþ नƠ भ गेल। हािर के बेटा पड़ा कऽ िदĪली चिल गेल। एहना िİथित मे बेटी \nिवआह करै जोगर भ गेल अिछ।  \nचमेली ः (नोर पोछैत) हे भगवान, ऐहेन िदन ककरो नइ िदहक।  \n(चĦपा आ चमेली माइयक मुह तकैत आ फुलेसर बापक मुह) \nफुलेसर ः बाबा घुिर कऽ एलिखन आ िक निह? \nकमर्नाथ ः ने घुिर कऽ एलिखन आ ने कतौ गेलिखन। अंगनाक पछुआरक रİता देने आिब कऽ अढ़ मे बैिस \nगेलिखन। \nफुलेसर ः सोझा मे िकअए ने एलिखन? \nकमर्नाथ: से त ओ जानिथ। मुदा हĦमर मन हुनका (िपता) स हटै लगल आ िहनका (ससुर) िदिश झुकै \nलगल। मने-मन सोचै लगलहुँ जे अखन जँ हम बलजोरी (िपताक िबना िवचारे) िवआह क लइ छी ते पिरवार \nमे जबरदस िवबाद ठाढ़ हैत। जँ िवआह करै स इनकार करै छी ते दरबĔजाक इĔजत चैपट हैत।  \nजुही ः दरबĔजाक इĔजत की िछयै? \nकमर्नाथ : बाउ, दरवĔजा अंगनाक नाक होइत। आंगन ĭयिक्त-िवशेषक वुझल जाइत, जबिक दरवĔजा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nदसगरदा मे बदिल जायत। आंगन आंगनवालीक (पėीक) बुझल जाइत जबिक दरवĔजा Ņार (दुआर) होइत। \nककरो आंगन मे पुरुख क आगमन आंगनवालीक आदेश स होइत जबिक दरवĔजाक लेल आदेशक जरुरत \nनिह। सबहक लेल सिदखन रहैत। पुरुखक परीछाक (परीक्षाक) केĠƖ दरवĔजा छी। पिरवार मे जेहेन पुरुख \nरहत दरवĔजाक इĔजत ओिह रुपक होइत। हमर-अहाँक पुरुखा एिह इĔजत केँ वुझै छेलिखन, तेँ, बहुतो \nगोटे एिह Ćितơा के उच्च सीढ़ी धिर मयŭिदत बना कऽ रखलिन। ऐहन-ऐहन हजारो पुरुख भेल छिथ जे \nकनैत आइल मनुक्ख केँ दरवĔजा पर स हँसा कऽ िवदा केलिन। अइह बात (िवचार) हमरो मन मे आयल। \nजुही ः इ िवचार बावा मे िकऐक ने एलिन? \nकमर्नाथ : इ त ओ जानिथ। मुदा हमरा मन मे जरुर भेल जे जिहना तोहर नžा कनैत अएलाह तिहना हम \nहँसा कऽ िवदा करबिन। चाहे पिरवार मे जे होय। फेिर मन मे आयल जे जाधिर पिरवार स नीच िवचार \nहटत निह ताधिर उच्च िवचार आिब कोना सकैत अिछ। इ त कोनो जादू-टोना निह िछयै। बेवहार िछयै। \nजे सोझे कमर् (काज) स जोड़ल अिछ।  \n \nफुलेसर ः तकर बाद की केिलयै? \nकमर्नाथ: (गंभीर होइत) थेाड़े काल मने-मन िवचार केलहुँ जे अखन त हमरो िİथित काटल गाछक छाहिरये \nजेँका अिछ। तेँ िवआह करै स पिहने अĢपन आिİतĜव कायम करी। अगर जँ से निह कऽ पिहने िवआहे क \nजे किनयाँ घर ल आनब त ओहने दशा किनयाँक संग हेतिन जिहना अनभुआर िचड़ैक दशा िचड़ैक जेर मे \nहोइत। तेँ जरुरी अिछ जे पिहने अĢपन िजनगी कऽ अपना हाथ मे ल कऽ चली। मुदा इ होएत कोना? \nसोचैत-िवचारैत तय केलहुँ जे आब एिह घर कऽ छोिड़ कतौ नोकरी करी। नोकरी करैक िवचार मन मे \nअिबतिहं हम कहिलएिन जे एिहठाम अपनेक जे नोर खसल ओ अपनेक उŀार करत।  \nजुही: (हॅसैत) तब ते नानाक मन खूब खुशी भेिल हेतिन? \nकमर्नाथ: ओ बड़ पारखी रहिथ। िकछु बाजिथ निह मुदा हमरे मुहक बात सुनै चाहिथ। जबिक हमरा मन मे \nभीतर स समुƖक लहिर जेँका उठाय। हुअए जे की किहएिन,कþे किहएिन जे अेा ठहाका मािर हँसिथ। हम \nकहिलएिन जे अपने भोजन क-ए लेल जाउ। ओ कहलिन, बौआ अहाँ अखन बच्चा छी तेँ अपना ऐठामक \nिविध- बेबहार नइ बुझै िछयै। अखन हम कĠयागत छी, कोना भोजन करब। मन मे भ्ेाल जे किह िदअिन, \nजौर जिर गेल मुदा ऐँठन निह गेल। हम भुखल बुिझ के कहिलएिन आ ओ शाİÿ पढ़वै लगलिथ। मुदा हम \nचुĢपे रहलहुँ। फेिर कहिलएिन जे कम से कम एक िगलास पाइन पीिव लेल जाउ। पाइिनक नाम सुिन \nधड़फड़ा के कहलिन, हॅ, इ भऽ सकै अए। \nजुही ः चाह-ताह पीबै ले नइ कहिलएिन? \nकमर्नाथ: अपना ऐठाम (इलाका) ते चाहक चलिन (1935 ई0 क बाद भेल) आब भेिल हेँ। जखन पाइन \nपीबैक लेल राजी भ गेलाह, तखन सोचलहुँ जे भिर मन सरबत पीआ देबिन। मुदा बाउ, अपना ऐठाम िगलास \nमे पाइन बच्चा पीबैत छल चेतन लोटा मे पीबैत छल। एकटा बड़का लोटा अपना घर मे अिछ, जइ मे तीिन \nिकलो से बेिसये पाइन अँटैत अिछ। ओही मे भिर लोटा सरबत बना कऽ अनलौ आ आगू मे रिख देिलएिन। \nलोटा देिख ओ हँिस देलिन। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nजुही ः सरबत देिख कऽ हँसलिथ आ िक मने खुशी भऽ गेल रहिन।  \nकमर्नाथ: से ते ओ जानिथ। मुदा तखन से हँसी मेटेलिन निह। लोटो भिर सरबत पीिब लेलिन। सरबत \nपीिब, बटुआ खोिल पान िनकािल मİतगर िखĪली लगा, मुह मे दइत कहलिन, आब मन हĪलुक भ गेल। \nजते हुनकर मन हĪलुक होइत जाइन तते हमरो मन मे शािĠत अबैत गेल। मुदा करेज सĸत हुअए लगल। \nहम कहिलएिन, िकछु िदन अपने केँ Ćतीक्षा करै पड़त। मुदा एते अखन जरुर किह दइत छी जे जिह \nकाजक लेल अपने परेशान छी ओ परेशानी जरुर मेटा जायत। एते सुिनतिह ओ बजै लगलिथ जे हम सब \nिमिथलाक बासी छी तेँ मैिथल छी। हमरा सबहक पूवर्ज नारीक िजबठ (साहस) के जनैत छेलिखन। िकऐक \nत िजनगी-िजनगी भिर नारी परपुरुषक मुह निह देखलिन, भले ही ओ बाल-िवधवे िकऐक ने भऽ गेल होिथ। \nजे हमर धरोहर सĦपिþ छी। हँ, आइ भले ही समाजक िवकृतताक चलैत िकछु अनुिचत जेँका जरुर भऽ \nगेल अिछ। मुदा अİसल तĝय सभकेँ बुझैक चाही। हम दुनू गोटे गप-सप किरते रही िक ओमहर (कोठरी \nमे) िपताजी गरिज अĠट-सĠट बजै लगलिथ। \nफुलेसर ः अढ़े से बावा बजिथ, सोझा मे िकअए ने ऐलाह। \nकमर्नाथ : से त ओ जानिथ। ओ (तोहर नाना) उिठ के िवदा हुअए लगलाह िक हम गोड़ लगिलएिन। गोड़ \nलिगतिह ओ बटुआ खोिल पाँच टा रुपैया हमरा हाथ मे दइत कहलिन बाउ, िमिथला अखने पुरुष-िवहीन नइ \nभेिल अिछ, आ ने हैत। आब अहॴ सबहक (नव युवक) हाथ मे सब कुछ अिछ, तेँ, जना कऽ आगू ल \nचली। किह चिल गेलाह।  \nफुलेसर : अहाँ की केिलयै? \nकमर्नाथ: बी0 ए0 धिर हम किहयो, कोनो क्लास मे फेल निह केने छलहुँ, तेँ मन मे पढ़ैक उĜसाह एĸो पाइ \nकमल निह छल। सोचलहुँ जे जखन नोकरी करैक अिछ तखन एक बेिर Ćशासिनक परीक्षा मे बइस कऽ \nदेिखयै। नइ पास करब ते नइ करब। दू वखर् मेहनत कऽ परीक्षा मे बैसलहु। पास केलहुँ। पास केलाक \nबाद िवआह केलहुँ। आब पैछला िखİसा-िपहानी छोड़ह। अखन पिरवारक सब िकयो छी, तेँ एकटा िवचार \nकइये ली।  \n \nफुलेसर ः (साकांच होइत) हम सब त बच्चा छी, की िवचार दऽ सकै छी। मुदा बुिझ त सकै छी।  \nकमर्नाथ: बौआ, कोनो पिरवारक बच्चा, न एĸे बेिर िसयान होइत अिछ आ ने एĸे रंग रहैत अिछ। िकऐक \nत सब पिरवारक वातावरण एĸे रंग निह होइत अिछ।ं पढ़ल-िलखल पिरवारक बच्चा आ िबनु पढ़ल-िलखल \nपिरवारक बच्चा मे बहुत अंतर होइ छै। तिहना अगुआइल पिरवारक (सĦपž) बच्चा आ पछुआइल पिरवारक \n(गरीब) बच्चा मे सेहो बहुत अंतर होइत अिछ। ऐहेन- ऐहेन अनेको कारण अिछ जिह स दू पिरवारक बच्चा \nके दू रंगक वातावरण भेटैत छैक। तेँ दू रंगक होइत अिछ। \nचमेली ः जेकर माए-बाप खूँटा सन-सन ठाढ़ रहत, अनेरे ओिह बच्चा कऽ पिरवारक काज िकअए पूछबै। \nकमर्नाथ: िबनु वुझनिह अहाँ िकअए सब वात मे टाँग अड़ा दइत िछयै। (भाव बदलैत) ओना अहूँक दोख बड़ \nबेसी निहये अिछ िकऐक ते अहुँक िवचार एक रİतेक अिछ। जे राİता ĭयवİथा स जुड़ल अिछ। अइ \nदुिनयाक अजीव बुनाबिट अिछ। कने नीक जेँका बुिझयौ। िवषुवत रेखा बीच दुिनया मे अिछ। रेखा से \nउतरो आ दिछनो, समान दूरी पर, एĸे रंग मौसम होइत अिछ। मुदा िवपरीत समय मे। तिहना िवचारो आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nिजनिगयोक अिछ। अखन चĦपाक िवआहक संबंध मे िवचारेैक अिछ तेँ बेसी निह कहब। कोनो पिरवार, \nपिरवारक सव सदİयक होइत, निह िक पिरवारक गारजने टाक। हँ, इ बात जरुर अिछ जे पिरवारक सब \nकाजक भार गारजने पर रहैत अिछ एकर माने इ नई जे बच्चा सब बुझवे ने करए। \nफुलेसर : बहीिनक िवआहक चरचा करै छेिलयै?  \nकमर्नाथ: जे बात बौआ तू पुछलह, सैह हमहू कहै चाहै िछअह। तीनू भाइ-बहीिन मे चĦपा जेठ छह। बी0एक \nिरजĪटो िनकिलये गेलइ। अपना मन मे जे छल ओ भइये गेल। उमेरोक िहसाब से अठारहम पुिर उनैसम \nचढ़ल, तेँ आब िबआह क लेब, उिचतो हैत। कथा-कुटुमैतीक सवाल अिछ, तेँ िकछु समय लगबे करत। \nफुलेसर ः िकछु िदनक बाद चिलतहुँ \nकमर्नाथ : देखहक, ओना त हमहू नीक-नाहँाित निहये बुझै छी िकअए त सब िदन बाहरे रहलौ। मुदा देखै \nिछयै जे िकछु मास छोिड़ लोक बेटा-बेटीक िबआह सब मास करैत अिछ। तखन ते सब मासक अĢपन-\nअĢपन गुण छै। तइ मे हमरा बुझैत फागुनक काज बिढ़याँ होइत अिछ। जाड़क मास मे बेसी जाड़ आ गरमी \nमास मे हबा-िबहािड़क संग रौउदो तीख होइ छै। तेँ फागुनक िदन सबसँ नीक। \n(चĦपा िबआहक चचर् सुिन सबहक मनमे सब रंगक िवचार उपकै लगल। चमेलीक मन मे बेटी जमाइ आ \nपिरवार नचै लगल। जबिक चĦपाक मन मे बदलैत िजनगी। जुहीक मन मे बहीिनक िवआहक आनĠद त \nफुलेसरक मन मे माए-बापक परेशानी। खुशी स जुही गीत गबै लगली।) \nचमेली ः बेटी िवआहक चचर्, बेटीक सोझा मे करैत लाज-धाक नइ होइ अए। \nकमर्नाथ : से की? \nचमेली ः आइ धिर ऐहेन कतौ देखने-सुनने छेिलयै। आ िक मन मे सनकी सवार भऽ गेल अिछ। जे मन मे \nअबै अए बकै छी।  \nकमर्नाथ: (मुİकी दइत) जकरा अहाँ नीक परĦपरा बुझै िछयै, भऽ सकैत अिछ। जखन समाज मेदहेज(खरीद-\nिबकरीक) चलिन निह रहल छल हेतइ। पढ़लो-िलखल निहये जेँका छलै। मुदा आइक बेटी पढ़लक-िलखलक \nहेँ। ओ अपन िजनगी क बात बुझै लगल हेँ। तेँँ माए-बापक ओकाइत आ अपना Ćित माए-बापक सेवा ओकरा \nसोझा मे अिछ। ते,ँ ओ खुद अपन िवआहक िवचार कऽ सकैत अिछ। ऐहेन त निह जे वेटीक चलैत माए-\nबाप डूिब जाय वा माइये-बाप बेटी के डुबा दइ। जहाँ धिर अनमेल िवआहक बात अिछ ओ लेन-देनक चलैत \nरहल अिछ। तेँ बेटी के अपना पर भरोस कऽ अिगला िजनगीक लेल डेग बढ़वै पड़तै। जइ समाज मे नारी \nिशक्षा कऽ अधला मानल गेल ओिह समाज मे लड़का-लड़की समान कोना भऽ सकैत अिछ। तखन रहल \nरंग-रुपक समानता,रंग-रुपक समानता पिरवारक रंगरुप समाĢत कऽ दइत अिछ। तहू स जुआइल गहूमन, \nिबनु केंचुआ छोड़ला जेँका, कात मे बैसल अिछ। ओ छी जाइितक भीतर जाइितक कुल-मूल। \nफुलेसर ः बाप रे बाप, जइ समाज मे एते रंगक िवषमता अिछ ओ समाज एक राİता स चिल कोना सकैत \nअिछ। समाजक बात त कात रहअ जे पिरवारो कोना चिल सकैत अिछ। मदर् औरत (पित पėी) पिरवारक \nमुख्य अंग होइत, जिहना गाड़ीक पिहया। मुदा गाड़ीक एक पिहया मजगूत होय आ दोसर कमजोर त \nसमुिचत भार ल गाड़ी कोना चिल सकत। तिहना त पिरवारो अिछ। \nकमर्नाथ: बौआ, समाज आ पिरवार एिह रुपे, पुरान कपड़ा जेँका, िचड़ी-चॲट भऽ कऽ फिट गेल अिछ जेकरा \nसीला से काज निह चिल सकैत अिछ। जाधिर ओिह मे पीओन-चेफड़ी लगा-लगा काज चलाओल जाइत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nअिछ, जाइत अिछ। मुदा एिह स काज कते िदन चलत। अखन हम एिह स बेसी निह कहबह। िकऐक त \nअखन अपने िसर पर काज अिछ, जिह लेल सोचैक अिछ।  \nचमेली ः जखन चĦपाक िवआह करैक िवचार करै छी ते गहना जेबरक ओिरयान किहया करब? \nकमर्नाथ: (चĦपा िदिश देिख) कहलौ ते ठीके, मुदा जकरा रुपैआ नइ रहतै ओ की करत? \nचमेली ः छुछ देहे बेटी सासुर जायत, से अपना नीक लागत।  \nकमर्नाथ: कहलौ ते ठीके, मुदा जकरा अहाँ मान-मरजादा वुझै िछयै ओ िसफर् गहने-जेबर छी। गरीब लोक जे \nगहना-जेबरक िसिहĠता करै अए अेा ओकर मुरुखपना िछयै। कने आिख उठा के देिखयौ जे कोन पिरवारक \nमाए-बाप अपना बेटी के िकछु निह िकछु गहना नइ देलक, मुदा ककरा घर मे एकटा कनौिसयो छै। तेँ \nगरीब लोक के एकर (गहनाक) िसहनते नइ करैक चािहयै।  \nफुलेसर ः बावूजी, जखन ऐहेन ओझराओठ काज अिछ आ अखन धिर िकछु केलहुँ निह, तखन लगले कोना \nकाज िनपटाएब? \nकमर्नाथ : हम संकĪप क कऽ गाम जा रहल छी, तेँ िवआह हेबे करतै। काज कोना हैत से हमरा मन मे \nअिछ। हĦमरबेटी सुगक अनुकूल अिछ, ते ँ िवआह नइ होइक कोनो कारणे निह अिछ। (चĦपा से) बाउ, \nहमर जेठ बेटी िछअह। पढ़ल-िलखल सेहो छह। ते ँ तोरा िकछु बात किह िदअए चाहै िछअह। दुिनया िदिश \nनइ देखह अपना आ अĢपन माए-बाप के देखह। हम पिढ़ कऽ Ćशासिनक अफसर बनलौ मुदा तोहर माए \nकते पढ़ल छथुन। फेिर पिरवार कोना चलैत अिछ। तोरा हम बी. ए. पास करा देिलयह। तोरा मे ओतेे \nक्षमता आिब गेल छह जे İकूल, आॅिफस, बैंक वा आन कोनो काज कऽ सकैत छह, तखन तेाहर िजनगी \nभारी िकअए हेतह। मन से इ हटा लाय जे हम उपारजन नइ कऽ सकै छी। जिहना पुरुख उपारजन करैत \nअिछ तिहना तोहूँ क सकै छह। हम तोहर बाप िछअह, तेाहर अधला हुअ, इ हमरा मन मे कोना आओत?  \nचमेली ः गाम मे जे खेत-पथार अिछ, जइ से एĸो सेरक आशा किहयो ने होइ अए, भाय सब बेिच-बेिच \nखाइ अए, ओ बेिच कऽ बेटीक िबआह क िलअ। \nकमर्नाथ : कहलौ ते ठीके मुदा जाधिर िपताजी जीवैत छिथ ताधिर हĦमर बेचब उिचत होएत। एक त \nओिहना िपताजी (दहेज हाथ नइ लगला स) कड़ुआइल छिथ, तइ पर स ज ऐहन काज करब त पिरबार मे \nिवİफोट होइ मे बाँकी रहत। हम बेटीक िवआह करै ले गाम जायब िक घर मे आिग लगवै ले।  \nफुलेसर ः (िचिĠतत भऽ) बड़ भारी काज उपिİथित-भऽ गेल अिछ, बावूजी।  \nकमर्नाथ : (मुİकुराइत) बौआ, अखन तू बच्चा छह; तेँ नीक जेँका पिरवार आ समाज के निह जनैत छहक। \nजिहना फुलवारी मे सैकड़ो रंगक फूल रहै छै, मुदा कात से देिखिनहार त कातेक फूल देखैत अिछ। बीच \nमे कोन फूल केहेन छै, से थेाड़े देखैत अिछ।  \nफूलेसर: अहाँक बात हम निह बुिझ सकलहुँ, बावूजी। \nकमर्नाथ : फुलवारीक त उदाहरण देिलयह। असल बात समाजक अिछ। फुलबािरये जेँका समाजो मे अिछ। \nहजारो रंगक मनुįय समाज मे रहैक अिछ। हर मनुįय केँ अĢपन-अĢपन िजनगी, अĢपन-अĢपन िवचार होइत \nअिछ। जिह स अĢपन-अĢपन संकĪप आ उदेस (उĿेĮय) सेहो होइत अिछ। नीक स नीक आ अधला स \nअधला मनुįय समाजक पेट मे नुकाइल रहैत अिछ। जेकरा िसफर् देिखिनहारे देिख पबैत अिछ। सब निह। \nमुदा एकटा बात किह दइत िछअह जे जखन कोनो काज करै ले डेग उठाबी ते देहक सब अंग के चैकžा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nक कऽ राखी। जेकर सब अंग िƅयाशील रहत ओ माइिटक राİताक कोन बात जे पाइिनयो आ हवोक \nराİता स चिल सकैत अिछ। तेँ सिदखन आशावान भ कऽ डेग बढ़ेवाक चाही। \n \n     ;; \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \nदोसर अंक \n(सोमनाथक दरवĔजा। सेामनाथ मसलन पर ओंगठल, आशा आ नूनू दुनू भाग बैसल।) \nसोमनाथ ः बाउ नूनू , आइ जे भाँग िपऔने छेलह से कतऽ से अनने छेलह? अĢपन घरक पþी त निह \nछेलह। बहुत िदन बाद ऐहेन मİतगर भँाग पीलहुँ। आब कने चाह पीआवह। तखन, परसु जे कमर्नाथक पÿ \nआयल छेलह, ओ पिढ़ कऽ सुनिवहह। \n(नूनू चाह अनै जाइत) (पėी स) एकटा बात कहू। \nआशा ः की? \nसोमनाथ ः कने िवआह िदनक बात मन पािड़यौ ते। ओइ िदन इ बात कĪपनो केने रही जे एक िदन हमहू \nसब अथबल हैब। \nआशा ः (खॱझा कऽ) मन बौआइ अए। जते बूढ़ भेल जाइ छी तते बुिŀयो टूिट-टूिट खसै अए। एतबो नै \nबुझै िछयै जे अइ दुिनयाक िनयमे छै जे जĠम लेब, जुआन हैब आ बू़ढ़ भ कऽ मिर जायब। अगर जँ से \nनिह होइत आ पिहलुको लोक सब जीिबते रिहतिथ ते अहाँ के िक हमरा के पूछैत? \n(चाह ल कऽ नूनू अवैत। एकटा कप सोमनाथक हाथ मे आ एकटा आशाक हाथ मे दइत) \nसोमनाथ ः (चाहक िचİकी लइत) सात घर मुĿइयो िकअए ने हुअए मुदा भगवान जँ ओकरो बेटा देथुन ते \nनूनू सनक देथुन। जे बेटा बाप-माएक सेवा नै केलक ओहो कोनो बेटे छी। कखनो काल मन मे अबै अए \nजे दूटा समाजोक लोक कऽ आ अपनो िदयाद-बाद केँ बैइसा किह िदअए जे हमरा मुइला पर नूनूए आिग \nिदअए। \nआशा ः ऐना िकअए बजै छी। लोक सुनत ते की कहत। जखन भगवान तीिन टा बेटा देने छिथ ते हमरा \nिलये सब बराविर। जेकरा हाथे आिग िलखल होएत, ओ देत। कोनो िक देखै ले एबइ। माए-बापक अĢपन \nकरतब छै, बेटा-बेटीक अपन होइ छै। तइ ले अनेरे माथ िकअए धुनै छी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nसोमनाथ ः (िबगिड़ कऽ) जे बेटा जीबैत मे कटहर लगा कऽ मोजर नइ दइ अए ओ मुइला पर सोनाक मंिदर \nबना देत। अहाँ सैह बुझै िछयै। \nआशा ः (झपटैत) जना अहाँ अपना माए-बावू केँ सोनाक मंिदर बना देने होइएिन, तिहना बजै छी। जेहने \nिकिरया-करम क कऽ मरब तेहने ने फलो हैत। जँ अशुŀ (अधलाह) िकिरया क कऽ मरब ते भूत-परेत \n(Ćेत) बिन गाछी-िबरछी मे बौआइब, नइ जे शुŀ (नीक) िकिरया क कऽ मरब ते İवगर् मे जायब। देखै नै \nिछयै जे पिपयाहा सब जे मरै अए ते ओिहना बौआइत रहै अए। िपयास लगै छै ते इनार पर जा-जा लोकक \nधैला फोड़ै अए आ भुख लगै छै ते बाट-बटोही के पटिक-पटिक सनेस छीिन-छीिन खाइ अए। हमरा की \nअहाँ के िवधाता छिठयारे िदन िलिख देने छिथ, से त हेबे करत। \nसोमनाथ ः (िपनिक कऽ) मौगीक बातक कोनो ठीक नै। लगले कहै छी जे जेहेन िकिरया करब तेहेन फल \nहैत आ लगले कहै छी जे छिठयारे िदन िवधाता िलिख देलिन। अच्छा, एकटा बात कहू ते, जाबे जीबै छी \nताबे ने िलखलाहा हैत आ िक मुइलाक बादो। \nआशा ः अहाँ के की होइयै जे मुइलाक वाद फेिर से िलखायत। आ िक छिठयारे िदनक िलखल मुइलाक \nवादो हैत।  \n(पनबņी स पान िनकािल मुह मे दइत सोमनाथ) \nसोमनाथ ः (मुहक पान गाल तर दवैत) बेटा नूनू , अगर ज भगवान गाहीक-गाही बेटा निहयो दिथ आ तोरा \nसन एकोटा रहए त ओइ गाहीक-गाही स नीक। अपना सबहक जे बाप-दादा कहने छिथन जे माए-बापक \nसेवा करब बेटाक सबसँ पैध धमर् िथक। से कोनो अधलाह कहने छिथन। अखनो जे इ दुिनया चलैत अिछ \nसे तोरे सन-सन बेटाक धमर् पर। नइ ते इ दुिनया किहया ने अलोिपत भऽ गेल रहैत। िकऐक ते तते ने \nचोर-उचĸा, बइमान-शैतान सब फिड़ गेल हेन जे एĸो िदन इ धरती असिथर रहैत। अच्छा, एकटा बात \nकहह जे औझुका भाँग कतऽ स अनने छेलह। \nनूनू ः औझुका कोन भाँग छेलए से नइ बुझिलयै। दिछनवािर टोल मे जे िदनेश अिछ ओइह दरभंगा से अनने \nअिछ। \nसोमनाथ ः के िदनेश? \nनूनू ः हीरा कĸाक बेटा। दरभंगा कओलेज मे पढ़ै अए।  \nसोमनाथ ः (िकछु मन पाड़ैत) हीरालाल। ओकरा ते किहयो भाँग मुह मे लइत नै देखिलयै। तेकर बेटा ऐहेन \nओसताज भऽ गेल। \nनूनू ः ऐँह, जेहने मजगर भाँग पीवए अए तेहने िटपगर तमाकुलो खाइ अए। गाम मे ओहन माल के देखत। \nअपना सब ते ओ भाँग पीबै छी जे बाड़ी-झाड़ी मे अनेरुआ जनमै अए। ओ शुŀ कलमी भाँग पीबए अए। \nसोमनाथ ः भाँगो कलमी होइ छै, हौ। \nनूनू ःअहाँ ते पुरना गीत गबै छी। िवज्ञान कते आगू बिढ़ गेल अिछ से नइ बुझै िछयै। आ िक सोझे हवाइये \nजहाज आ रौकेटे टा बुझै िछयै। िवज्ञान बढ़ला से खाइओ-पीवैक वİतु बढ़ल की। अहाँ ने सिदखन कहै \nिछयै जे बासमती धानक चूड़ाक जोड़ा दोसर नइ अिछ। मुदा आब जे चूड़ा बजार मे िवकाइत अिछ ओकर \nजोड़ा बासमतीक चूड़ा करतै।  \nसोमनाथ ः चूड़ाक गप छोड़ह। देखते छहक जे छह मास से तेहेन रोग ने तरे-तर देह मे धेिसया गेल अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nजे सब खेलहा-पीलहा िबसिर गेलहुँ। जे ने करै बीमारी। ने ते जइ जौ के किहयो अž मे नइ गनलौ, से भ \nगेल अिछ अहार। थाकल पाँव पलंग भेल भारी, आब की लादब हौ बेपारी। खाइक बात छोड़ह। कलमी \nभाँग कोना होइ छै, से कनी बुझा दाय। \nनूनू ः एकटा बड़ भारी कĦपनी अिछ। जेकर अरबो-खरबेाक कारोवार छै। वैह भाँगोक कारोवार करैत \nअिछ। भाँगेक जूस, मोदक इĜयािद िवĠयास बना-बना देश-िवदेश सगतिर बेचै अए। ओइह कĦमनी भाँगक \nखेतीक लेल िकसान के अगुरबारे खरचो आ संकर िकİमक बीओ दइत अिछ। िकसानो सब के, आन \nफिसल से बेसी रुपैइयेा होइ छै आ मेहनतो कम होइ छै। बाधक-बाध िकसान सब कात-कात मे मकै रोपने \nअिछ आ बीच मे बीधाक बीधै भाँग लगौने अिछ। ओही भाँग मे मसĪला सब िमला के जूसो, मोदको आ \nआनो-आनो िवĠयास सब बनबैत अिछ।  \nसोमनाथ ः अच्छा, आब दुिनयादारीक बात छेाड़ह, पÿ िनकािल के सुनावह।  \n(जेबी से िचŇी िनकािल नूनू मने-मन पढ़ै लगैत) \nनूनू ः (िचŇी पिढ़) सबतुर भैया नीके छिथ। चĦपा बी.ए.पास केलक। ओकरे िवआहक ले लड़का भिजअवै \nले िलखलिन अिछ।  \nसोमनाथ ः (उþेिजत होइत) तोरा दुनू भाइ के िलखने छौ िक हमरा।  \nनूनू ः अहॴ के िलखने छिथ।  \nसोमनाथ ः (आरो उþेिजत होइत) पढ़ल-िलखल लोक कते बेसरमी होइ अए से देखही। तोरा मन हेतउ िक \nनिह, जखैन उ (ओ) बी.ए. पास केने रहए, तखैन िवआहक चरचा उठौिलयै। (अफसोस करैत) ओ-हो-हो, \nहुिस गेल। गरदिन किट गेल। सĦपिþ दोवरा जइतौ। बीस बीघा खेत ते बेटीक खॲइछ मे दइ ले तैयार \nरहै। नगद आ जेबरक कोन ठेकान। (आदशर्वादी बनैत) कहू जे कते भारी नोकसान पिरवार मे भेल। \nआशा ः अहाँ ते तेना बताह जेँका बजै छी जना करमू अइ घरक िकयो छीहे निह। ने अहाँ िकयो िछयै आ \nने ओ िकयो छी। बाल-बच्चा जे कनी-मनी िकछु कइये गेल ते की हेतइ। तइ ले अहाँ िकअए एते आमील \nपीने छी। \nसोमनाथ ः हूँह। एते िदन बेटा िसखौलक आ आब अहाँ िसखाउ। गीदरक नंागिर िकमहर होइ छै से अहॴ \nबुझवै। िदन-राित कमाई छी, घर चलबै छी तेँ बुिझ पड़ै अए जे एिहना िदन-दुिनया चलै छै। (िचिĠतत होइत) \nआब ते सहजिह अथबले भेलहुँ , अपनो िजनगी पहाड़ बुिझ पड़ै अए। मान-अपमान, इĔजत-आबरु सब \nिबसिर गेलहुँ। जावे जीबै छी ताबे कौआ जेकाँ टाँिह-टाँिह करै छी। (अफसोस करैत) घरक की मान-\nपरितसठा (Ćितơा) छल, की रुआब छल, सब चिल गेल। भगवानो रच्छ रखलिन जे सब सुख-भोग छोड़ा \nदेलिन। जौ के फँाटी पर आिन के रिख देलिन। नइ ते हĦमर की दशा होइत से ते उगलेहे देिखतिथ। \n(गंभीर होइत) अच्छा अहॴ कहू जे बेटा मनसĦफे कमाइ अए की नै? मुदा माए-बाप के की दइ अए। \nआशा ः (मुह िबजकबैत) अहाँ के कोनो गþर (गÿ) मे लाजे ने होइ अए। जखैन ओ (कमर्नाथ) नोकरी शुरु \nकेलक आ महीने-महीने पान सौ रुपैया पठबै लगल, ते तीिनये मासक बाद िलिख पठौिलयै जे पान सौ रुपैया \nल कऽ चुņीक िबल गहब। आ आब िनरलज भņा जेँका कहै िछयै जे रुपैइये ने दइ अए। अगर पान सैा \nरुपैया झुझुआन बुिझ पड़ल ते किहितयै जे बौआ मासे-मास निह, छह मास पर एĸे ठीन पठिबहह। जिह से \nकोनो काज चलत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nसोमनाथ ः बड़ बुिĿआिर छी अहाँ। एकटा बात कहू ते, जे बेटा-बेटीक िवआह-दुरागमन करब माए-बापक \nमयŭदा छी की निह? आ िक अपने मने िवआह कऽ िलअए। \nआशा ः अगर जँ करमू (कमर्नाथ) अपने मने िवआह कइये लेलक ते कोन बड़ भारी जुलुम क लेलक। \nकोनो िक जाइत गमा लेलक। दहेज नै लेलक, सैह ने केलक। ते की हेतइ। वैह कĠयागत अहाँक \nितजोड़ी भिर दइते ते बड़विढ़या, नइ भरलक ते बड़ अधला। \nसोमनाथ ः की हौ बौआ नूनू। माइयक बात के तू नीक बुझै छहक िक अधला। \nनूनू ः बाबू, माए पुरना िवचारक लोक छिथ तेँ िहनको िवचार बेजाय निहये छिन।ं मुदा आब ते युग बदिल \nचुकल अिछ। अथर्युग आिब गेल। जेकरे पाइ छै अेाकरे लोक मनुक्खो बुझै छै आ समाज मे मानो-Ćितơा \nदइत छैक। तेँ एते घाटा त पिरवार मे जरुर भेल जे मोट रकम हाथ स ससिर गेल। मुदा माए, आब \nपिरकछो (परीक्षो) बेिर आिबये गेल अिछ। करमू भैया दहेज नइ लेलिन, बड़बिढ़या। मुदा आब त अपनो \nबेटीक िवआह करैक छिन की ने? \nसोमनाथ ः (फड़िक कऽ) हँ-हँ, बेस कहलहक बौआ। जिनहें िमयाँ धुनै बेिरया। भने त आिवये रहल हेँ। \nभगवाना नीक केलिन जे अथबल बना देलिन। ने िकछु करब आ ने दोखी हैब। \nआशा ः बौआ नूनू , तू ने कहै छहक जे अथर्युग आिव गेल, तेँ सब काज पाइयेक हाथे हैत। मुदा एकटा \nबात वुझै छहक जे मनुक्ख मनुक्खे रहत। युग कोनो अबै आ िक जाय, मुदा नीक काज करैवला नीके काज \nकरत आ अधला काज करैवला अधले करत। जइ बेटाक दोख तू दुनू बापूत लगवै छहक ओइ बेटाक गुणो \nबुझै छहक। अĢपन पिरवारक कोन बात जे गामे मे अĢपन कमर्नाथक जोड़ा कैक टा अिछ। मनुक्ख ते \nसौँसे गामे भरल अिछ।  \nसोमनाथ ः अहाँ हािकम बेटा ल कऽ नाचू, मुदा हम ते सोमनाथे छलो आ रहबो करब। हमरा नूनू सन बेटा \nरहक चाही। जखैन जे कहै िछयै, दासो-दास रहै अए।  \nआशा ः अही सन हमहुँ नै ने छी जे कमर्नाथ सन बेटा पर ओंगरी उठाएब। अपनो ते दू टा बेटी आ \n(कमर्नाथ छोिड़) दू टा बेटो अिछये, िकअए ने एकोटा हाइयेा İकूल धिर देखलक। बेटेक चलैत पोती बी.ए. \nपास केलक। तेकरा अहाँ मनुखे ने बुझै िछयै। जेकरा अहाँ नै मनुख वुझवै ओ अहाँ के मनुख बुझत? \nसोमनाथ ः (शाĠत होइत) आब हमरा कोन मनुख बनैक काज अिछ। मृĜयुक राİता मे अटकल छी, जखन \nरसीद किट जायत, राम-राम क कऽ िवदा भ जायब। \n(लालबावूक आगमन) \nसोमनाथ ः भिर िदन तू कतऽ िनमþा रहै छह, लालबावू? \nलालबाबू ः ऐँह, की कहब बाबू! ककर मुह देिख कऽ आइ उठलौ जे समय पर अनजलो ने भेल। सबेरे चैक \nिदिश गेलहुँ ते देखिलयै जे मारे-लोक घेाल-फचĸा कऽ रहल अिछ। अनगैाँओ आ गैाँओ थाहा-थिह कऽ रहल \nअिछ। ससिर कऽ हमहूँ गेलहुँ, ते देखिलयै जे अनगौँआ सब सन-सन कऽ रहल अिछ। गौँआ सबमूिड़आरी \nदऽ दऽ खाली सुनैत अिछ। मन असिथर भेल। एक गोटे के पुछिलयै जे भाइ की बात िछयै जे अहाँ सब \nऐना सन-सन करै छी? कþऽ हेँड़ बािĠह कऽ जा रहल छी, ओ कहलक, हमरा गामक (खैरबोनीक) एकटा \nिवńाथŰ दरभंगा मे पढ़ैत अिछ। लौज मे रहै अए। ओही लौज मे पीपराघाटक सेहो पान-सात गोटे \nरहैत अिछ। एक ठाम रहने सबके-सबसे िचĠहारय छै। पीपराघाटक िवńाथŰ सब हमरा गामक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nिवńाथŰ के फुसला कऽ अपना गाम ल गेल, आ एकटा लड़कीक संग बलजोरी िवयाह करा \nदेलक। \nसोमनाथ ः लड़काक बाप के िबना पुिछनिह? \nलालबाबू ः हँ, तेँ ने लड़काक सवांग सब जुिट के पीपराघाट जाइ अए। लड़काक िपितऔत भाइ \nकहलक जे दस लाख रुपैआ पर लड़काक िवआह सतगिछया ठीक भेल छै। जइ मे एक लाख \nरुपैया अगुरवारे देनहुँ अिछ। बाकी रुपैया िवआह स चािर िदन पिहने देवाक बात पĸा भ गेल \nछै। \nसोमनाथ ः जखन लड़का-लड़कीक िवआह भ गेलइ, तखन लड़कावला सब जा कऽ की करतै? \nलालबाबू ः ऐँह, की करतै? तेहन गरमाइल लोक सब के देखिलयै जे बुिझ पड़ल जना बेटी \nवलाक घरक कोरो खॴिच लेतइ। आ अहाँ कहै िछयै की करतै? \nसोमनाथ ः कते गोरे खैरबोनीवला सब छेलइ? \nलालबाबू ः कोनो की गनिलयै, मुदा चालीस-पचासक धत-पत छलै।  \nनूनू ः आइये खैरबोनीवला सबहक दालक छुटतै। तेहेन शैतानक चरखी पीपराधाटबला सब अिछ \nजे आइये बुिझ पड़तै। तहु मे एकटा तेहेन खूँखाड़ नेताक धसना पाटी अिछ जे काजे यैह करै \nअए।  \nसोमनाथ ः (दुनू हाथ माथ पर लऽ) कोन जुग-जमाना चिल आयल से निह जाइन। \nनूनू ः बाबू, भगवान के किहअनु जे दस बखर् आरो औरदा दिथ। तखन देखबै जे की सब होइ \nछै।  \nसोमनाथ ः तकर बाद की भेलइ? \nलालबाबू ः सब िकयो चाह-पान खा उþर मुहे सनकल िवदा भेल। जखन ओ सब कनी चैक से \nआगू बढ़ल िक हमहू ससिर कऽ रतनाक चाहक दोकान पर आिव गेलहुँ। चाहक देकान पर \nनीक-नहाँित बैसलो ने रही िक सुरजा आयल। तामसे ओकर मुह तुरुछ जेँका भेल, मुदा िकछु \nबजै निह। पूछिलयै जे सुरुज मन बड़ िखिसआइल छह। ओ कहलक, लालबाबू की कहब! \nदुिनया मे सब बेइमान भ गेल। ककरा के अĢपन बुझत। से की? हमरा सार के बेटीक िवआह \nमे करजा भ गेलइ। ने रुपैआ होइ छलै आ ने महाजन के दइ छलै। िखिसया कऽ महाजन \nलालीस क देलकैेेेेेेेे। हमर सारो चलाकी केलक। ओ अĢपन सब जमीन मिमऔत भाइक नाम से \nफरजी कऽ देलक। ओहो साला तेहेत नेतघटू जे सब जमीन वेइमानी क दफािन लेलक। सैह, \nओतइ से समाद आयल हेँ जे कनी आिब के फिड़या िदअ। \nनूनू ः के केकरा पर िबसवास करत। एक त ओ वेचारा अĢपन बुिझ जमीन फरजी केलक आ \nओ साला केहेन गइखोक भ गेल जे सबटा बेइमानी करै छै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nलालबाबू ः अखन ते अनकर बात सुनिलयै। आब अपन बात सुनू ; चाह पीिब के जहाँ घर \nिदिश िवदा भेलहुुुुँ िक आगूऐ से गंगाइ घेिर कऽ कहै लगल। \nसोमनाथ ः (उĜसुक भऽ) की, की गंगाइ कहै लगलह? \nलालबाबू ः कहै लगल जे अहाँक मोहन (लालभाइ) हमर गरदिन कािट लेलिन। गरदिन कटैक \nनाम सुिन हम चैंकलहुँ। मन मे रंग-िवरंगक बात अबै लगल। पूछिलयै जे कने सिरया कऽ \nकहह। ओ कनैत कहै लगल जे पनरह कŇा खेत हुनका से नेने छलहुँ। दस हजार रुपैइये \nकŇा देने रहिथ। जेकरा तीिन-चािर मास भेल हएत। खेत जोइत कऽ मकै केने छी। परसु खन \nमुनेसरा आिब कऽ कहलक जे गंगा भाइ मकई हमरा बाँिट िदहह। हम चैंिक गेलहुँ कहिलयै जे \nजखन हम खेत कीनने छी ते तोरा िकअए बाँिट िदअ। एते सुिनते ओ जेबी से दİतावेज \nिनकािल कऽ देखा देलक। ओकर रिजįƏी हमरा से दू मास पिहलुके छै।  \nसोमनाथ ः (अकचकाइत) मोहनक त चाइल-Ćकृित ऐहेन नै छै।  \nनूनू ः लोकक िकरदानी मुह-कान देखने वुझबै। बेटीक िवआह जे ओते लाम-झाम से केने छलाह \nसे कतऽ स। एक लाख रुिपया मे पटना से खाली टेĠटे अनने छलाह। कहाँदन पच्चीस हजार \nभनिसया नेने छलै, तइ पर स चािर सय बिरआतीक खेनइ-पीनाइ। तहू मे जते बिरआती खेलक, \nतइ से बेसी समान उगिरये गेलिन। \nलालबाबू ः सात लाख रुिपयो गनने छलाह। \nसोमनाथ ः जे सात लाख रुिपया गनत, ओ ओहने लड़का आनत? \nनूनू ः लड़का अनलिन िक धन। डेढ़ सय बीघा जमीन लड़काक माथ पर पड़ै छै। \nसोमनाथ ः अच्छा, छोड़ह दुिनयादारीक गप। लालबावू के कमर्नाथक पÿ देखए देलहक।  \nनूनू ः कहाँ। निह! \n(नूनू लालबावूक हाथ मे िचŇी दइत। लालबावू िचŇी पढ़ै लगैत)  \nलालबावू ः िदन पनरहम िछयै। हम चैके पर गुलटेनक पानक दोकान पर रही। वैह (गुलटेन) \nकहैत रहए जे मािलक आइ से पानक िखĪली मे एक रुपैआ बढ़ा देिलयै। िकऐक ते पानक सब \nमसĪला महग भ गेल। तिह बीच एक गोटे साइिकल से आयल। साइिकल दोकानेक आगू मे \nठाढ़ कऽ गुलटेन के पुछलकै, पोलीथीन अिछ। गुलटेन मुसिकया देलकै। ओ कĦपनीक नाम \nपुछलकै। पानोबला मूड़ी डोला देलकै। िकलो भिरक एकटा पोलीिथन बढ़ा देलकै। ओहो बटोही \nएकटा पचसटकही िनकािल दोकानवला के द देलकै। ठाढ़े-ठाढ़ ओ बटोही गट दे पोलीिथन पीिब \nगेल। पीलाक बाद ओ बटोही दोकानदार के पुछलकै, कमर्नाथ बावूक घर ऐठाम से िकमहर \nछिन। हमरेा कान ठाढ़ भेल। \nसोमनाथ ः ओकरा िकछु पुछबो केलहक?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nलालबाबू ः निह। अपने मने बजै लगल जे कमर्नाथ बावू आ हĦमर भाइ सहाएव (जेठ भाइ) एĸे \nठीन रहै छिथ। कमा कऽ हĦमर भाइ सहाएव अमार लगा देलिखन। हमरा गाम मे एĸेा गोटे \nनिह अिछ जे बेटीक िवआह मे एते खचर् केने हैत। \nनूनू ः अĢपन कमर्नाथ भइया िक रुपैइया नइ रखने छिथ। तखन ते हम सब िदयाद िछअिन तेँ \nिछपौने छिथ। पाइ रखैक लूिर सबके होइ छै। िकयो ढ़ोल जेँका ढ़नढ़नाइत रहत आ िकयो \nचुपचाप दबने रहत। \nसोमनाथ ः पÿक बात त सब बुझवे केलहक। आब चारु गोटे (बाप-माए, दुनू भाइ) िवचािर लाय \nजे की करवह? \nनूनू ः जखन अहाँ दुनू गोरे (बाप-माए) छीहे तखन हम सब की कहब। \nसोमनाथ ः हमरा ते साप-छुछुनिरक पिड़ भ गेल अिछ। ने, हँ कहैत बनै अए आ ने नै कहैत। \nहँ, कहैत अइ दुआरे नइ बनैत अिछ, जे सत पूछह ते हमर मन कमर्नाथ पर स ओही िदन हिट \nगेल जइ िदन ओ अपना मने िबआह क लेलक। देखल लŞमी घुिर गेलीह। खैर, िवआहो केलक \nते केलक जे कमाइयो के ते एĸो पाइ किहयो निहये देलक। मुदा छी ते बेटे। तहू मे बेटीक \nिवआह करत। बेटी त िसफर् माइये-बापक निह होइत, ओ ते सबहक होइत। \nआशा ः अहाँक अपने मन कखनो थीर नै रहै अए। कखनो िकछु बजै छी त कखनो िकछु। \nअहॴ कहू जे जखैन करमू पान सौ रुपैया मिनआडर करैत रहै तखैन िचŇी मे िलिख कऽ \nपठौिलयै जे पान सौ रुपैया से चुņीक बोहिर मूनब, आ आइ कहै िछयै जे एĸेा पाइ नै किहयो \nदेलक। वेचारा नोकरी करै अए, जेैह दरमाहा रहतै तेही मे ने काज चलौत। अनका देिख के \nकरमूओ के विहना बुझवै से ओिहना ओहो घूस-पेंच लइत हुअए तखन ने। दुिनया मे सबहक \nचाइल एĸे रंग होइ छै।  \nसोमनाथ ः औझुका लोकक भँाज अहॴ पेबइ। ककरा रुपैआ बकछुहुल (अधला) लगै छै। एक \nबर लोक के दरमाहा रहै छै आ सात बर बाइली होइ छै। \nलालबाबू ः माए गे, भइयेक एकटा संगी कमा के अमार लगा देलक हेँ। एĸे काज दुनू गोटे केँ \nछिन।  \nआशा ः बौआ, एकटा बात तूही सब कहह जे जइ सĦपितक सुख तू सब करै छहक ओइ मे \nओकर िहİसा नै छै? ओकर िहİसा ते अपने सब खाइ िछयै। ओ किहयो िकछो पूछबो केलकह \nहेँ। एतबो आिख मे पाइन नै छह। अगर जँ ओकरा बेटीक िबआह मे खरच नै जुमतै ते की ओ \nअइ सĦपिþ मे से नइ लेत। \nलालबाबू ः हमरो रहत तब ने देवइ। तू नै देखै छीही जे साले-साल खेत बेचै छी तखन कहुना \nके काज चलै अए। ने एकोटा पुरना गाछ गाछी मे रहल आ ने बाध मे खेत। ल द कऽ घरारी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nआ घरक आगू मे जे अिछ ततबे रहल हेँ, सेहो अपना बुते खेती कएल होइते ने अिछ। बटेदारो \nसब तेहेन अिछ जे दूध महक डारही बाँिट के दइ अए। मुदा ओहू वेचारा सब के की कहबै, \nकोनो साल रौदी होइ छै ते कोनो साल दाही। लगतौ बूिड़ जाइत छै। \nआशा ः से ते हमहूँ देखै िछयै, मुदा रौदी-दाही दुआरे ककरो उिचत कĪयाण रुइक जेतइ। बेटा-\nबेटीक िवयाह सबके हेबे करतै। घर-दुआर बनबै पड़तै। िधया-पूताक पढ़ौनी, बर- बेमारी मे \nखरच हेवे करतै। तहू मे हम दस कुटूम पिरवार वला छी। एकरा सबके छोरबहक से बनतह। \nपिरवार िकअए कहौल कै।  \nसोमनाथ ः एते राँउ-झाँउ करैक कोन काज छह बौआ। अĠहार घर सापे-साप। जखन कमर्नाथ \nआओत, िवआहक चरचा करत, तखन ने पुछबै जे बौआ कोना काज करबह? ऐठाम ते देखते \nछहक जे जेकरो ने िकछु रहै छै, बोइन-बुþा करै अए, ओहो एक-आध (एकाध) लाख रुपैआ \nबेटीक िवआह मे खरच करै अए। जबिक अĢपन पिरवार त से निह छह। कतबो कािट-छाँिट के \nिवआह करवह, तइओ दस लाख खरच हेबे करतह। तहू मे अपना सबहक समाज तेहेन गिड़बहू \nअिछ जे एतवो नै बुझै अए जे जे माए-बाप बेटी के पढ़बै मे ओते खचर् करै अए ओकरा से \nरुपैआ कोना मंगबै। से लाज थेाड़े ककरो होइ छै। नमहर-नमहर भाषण क लेत, मुदा करै काल \nछुतहरो से छुतहर भ जाय अए। ऐहेन छुतहर समाज मे लोक कोना जीबत। \nभीतर स ः दादी, दादी, कमर्नाथ कĸा ऐलिखन। \n(आशा उिठ कऽ भीतर जाइत। कमर्नाथक पिरवार अवैक गĪल-गुल) \nनूनू ः बावू, हम दुनू भाइ ते छोट छी, तहू मे अहाँ जीिबते छी। तखन ते जे भैया कहता से क \nदेबिन। \nसोमनाथ ः (मूड़ी डोलबैत) एकटा बात हमरा मन मे उपकै अए। \nनूनू ः से की? \nसोमनाथ ः कहॴ ऐहन ने हुअए जे कमर्नाथ अĢपन रुपैआ दािब िलअए आ खेत बेचै ले कहथुन। \nजँ से हेतह ते हाथो तरक जेतह आ पाएरो तरक। \nलालबावू ः तखन की करबै? \nसोमनाथ ः की करवहक सें हमहॴ कहबह। आब तोहूँ दुनू भाय धीगर-पुतगर भेलह, आबो जे नइ \nसोचबहक ते किहया सोचबहक। हम त सहजिह अथवल भेिलयह, चलन-िपयारा िछयह हĦमर \nआशा कते िदन करबह। जाधिर दाना-पानी िलखल अिछ ताधिर मुह देखै छह। जिहया उिठ \nजायत तिहया चिल जायब। \n(कमर्नाथक Ćवेश। िपता कऽ Ćणाम करैत। लालबावू आ नूनू कमर्नाथ केँ Ćणाम करैत) \nसोमनाथ ः (अिसरवाद दइत) कĪयाण हुअ। वौआ, आब त हĦमर हालत एþे रĿी भ गेल जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nमुइले बुझह। छह मास से डाॅक्टर सब कुछ बड़ा देलक। जौ केर फाँटो खाइ छी, तेँ अखनो \nठाढ़ छी। नै ते किहया ने चिल गेल रिहतौ। सैांसे देह जाँिच के डाॅक्टर कहलक जे रोग जिड़ \nसे नै मेटाइत, तखन त पथ-पाइन करैत रहूँ। मन भेल जे सवा लाख महादेबक पूजा करा कऽ \nसेहो देिखयै। मुदा आइ-कािŎ करै छी, ओहो अखैन धिर निहये केलहुँ हेँ। सब पिरवार आनĠद \nसे छह की ने? \nकमर्नाथ ः हँ । सब आनĠद सऽ छी। दू मास पिहने हमरो परमोशन भेल। चĦपो बी.ए. कऽ \nलेलक। बड़विढ़या नĦबर एलै। फुलेसर बी.ए. मे, आ जुही मैिƏक मे पढ़ै अए। \nसोमनाथ ः (हँसैत) परमोशन भेलह ते दरमहो बढ़ल हेतह की ने? \nकमर्नाथ ः हँ। अढ़ाई सय टाका महीना बढ़ल। मुदा तइ से की िजनगी मे कोनो बदलाव \nआओत। \nसोमनाथ ः (अकचकाइत) से की? \nकमर्नाथ ः दरमाहा जे बनल छै अेा पिरवार आ पदक İतरक िहसाब स बनल छै। तहू मे \nइनकम-टेक्स ओकरा (दरमाहा) िनयंिÿत केने रहै छै। जिहना दरमाहा बढ़ै छै। तिहना इनकम-\nटैक्स सेहो बिढ़ जाइ छै। ततबे निह, मकान भाड़ा, पाइन िबजलीक खचर् सब बिढ़ जाइ छै। \nघुमा-िफरा क कहुना पिरवार चलवैत जीिव लइ छी। तीिन-तीिन टा िवńाथŰक खचर्, शुरुहे से \nअपनो पढ़ै-िलखैक अĥयास बिन गेल अिछ, तोहू मे खचर् होइते अिछ। तइ पर स जइ समाज मे \nरहै छी ओहू मे खचर् होइते अिछ। इ सब खचर् त दरमहे मे से होइ अए। महीना लगैत-लगैत \nहाथ साफ भ जाइ अए। साल किहयौ िक मास, एĸो िदन ओहन नइ बँचै अए जइ िदन ककरो \nनै ककरो, िकछु ने िकछु बाकी नइ रहैत अिछ। तखन ते कहुना जीिब लइ छी। \nसोमनाथ ः तोरो से छोट-छोट नोकरी करैवला सब के देखै िछयै जे कमा कऽ बुजर् क लइत \nअिछ। से कोना कऽ लइत अिछ? \nकमर्नाथ ः (मुİकी दैत) जिहना शरीर मे रोग होइत अिछ तिहना मनो मे रोग होइत अिछ। जे \nबात अहाँ कहलौ ओ मनक रोग छी। मुदा सबहक शरीर वा मन रोगाइले होइत अिछ, एहनो \nबात त निह अिछ। \nलालबाबू ः भैया, पछवािर गामक एक गोटे छिथ, भिरसक अहाँ िचĠहतो हेबिन, जे कमा कऽ \nअमार लगा लेलिन अिछ। \nकमर्नाथ ः हुनका हमहुँ िचĠहैत िछअिन। हमरा से एक बैच पाछु छिथ। पिहने बेसीकाल डेरा पर \nअबैत छलाह आ हमहूँ हुनका ऐठाम जाइ छलौ, मुदा धीरे-धीरे संबंध कमैत गेल। आब ने हम \nहुनका ऐठाम जाइ छी आ ने ओ हमरा ऐठाम अबैत छिथ। रİते-पेरे जँ कतौ भेिट भऽ गेलाह ते \nभेिट गेलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nलालबाबू ः भैया, अहाँ जे चĦपा िवआहक संबंध मे िचŇी िलखने छलौ से त आब अपनहुँ आिबये \nगेलहुँ। जिहना चĦपा अहाँक बेटी छी तिहना त हमरो भतीिजये छी। जना जे करब तइ मे हम \nसब कोनो अड़ंगा करब। \nकमर्नाथ ः अखन ते हमहूँ िवआहेक उदेस से एलहुँ, तेँ दोसर तेसर गप करब नीक नइ हैत। \nमुदा एकटा बात जरुर कहबह जे समय बहुत तेजी स बदिल रहल अिछ, तेँ समयक संग अपनो \nकेँ बदलै पड़तह। जँ से नइ बदलवह ते पाओल जेबह। बाबू बूढ़ भेलखुन, कते िदन छथुन \nतेकर कोनो ठीक निह। मुदा तू दुनू भाइ त जवान छह। पिरवार बढ़बे करतह, घटतह त निह। \nतेँ खरचो बढ़बे करतह। इ त तोरा अपने पुरबै पड़तह। अखन छोट पिरवार छह तखन त खेत \nिबकाइत छह, आ जखन खरचा बढ़तह तखन कोना पुरेबहक। \nलालबाबू ः हँ, इ त ठीके कहलहुँ। मुदा नोकिरयो त अपना हाथ मे निह अिछ। तखन की \nकरबै? \nकमर्नाथ ः नोकिरये के सीमा-नांगिर छै जे जे करत ओकर गुजर चलतै आ जे नै करत ओकर \nगुजर नै चलतै। बहुत रास काज सव अिछ, जेकरा केला से धनक उपारजन होइत अिछ। जे \nकरैवला अिछ ओ त नोकिरयो छोिड़ अपन काज ठाढ़ कऽ करैत अिछ।  \nलालबावू ः (मूड़ी डोलवैत) ठीके कहै छी भैया, पाछु घुिर क तकै छी ते बुिझ पड़ै अए जे \nअखन धिरक समय फुरर्-फाँइ मे बीित गेल। आब बुिझ पड़ै अए जे जीवैक लेल सबके मेहनत \nकरै पड़तैक।  \nकमर्नाथ ः िनचेन मे कोनो िदन नीक जेँका बुझा देबह। अखन हमहूँ काजे मे पड़ल छी तेँ पिहने \nएिह काज के िनपटबैक अिछ।  \nनूनू ः भैया, बेटीक िवआह पिरवारक सबसँ भारी काज भऽ गेल अिछ। तोहू मे जेकरा पाइ-\nकौड़ीक अभाव छै ओकर त इĔजत-आवरु बँचब किठन भ गेल अिछ। सबसँ लािजमी बात \nसमाज मे इ अिछ जे बेटी केहनो पढ़ल-िलखल हुअए, शील,गुण,सौĠदयर् स पूणर् िकऐक ने हुअए, \nमुदा ओकर कोनो मोल निह अिछ। \nकमर्नाथ ः (दृढ़ता स) बौआ, चĦपाक िववाह हेबे करतै। इ हमरा अपन ƙŌ किह रहल अिछ। \nजहाँ धिर दहेजक सवाल अिछ, ओ हम एĸो पाइ नइ देवइ। हँ, जे बेबहािरक चलिन दिछ ओ \nत पुरबै पड़त। \nनूनू ः दहेज नइ देबइ ते काज (िववाह) हैब किटन अिछ। \nकमर्नाथ ः जइ समाज मे तू दहेजक चलिन देखै छहक, ओ चुितया समाज अिछ। अेािह समाज \nपर हम थूक फेकइ छी। मुदा वैह टा समाज निह अिछ। अेािह स (समाज) हिट दोसरो समाज \nअिछ, जे मनुक्खक समाज छी। जइ समाज मे िकयो ककरो अधलाह निह करैत अिछ, आ ने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nककरो अधलाह मन मे अनैत अिछ। चĦपाक िवआह ओिह समाज मे हेतइ। तेँ, हमरा दहेजक \nिचĠता नइ अिछ। तखन ते सब िदन समाज स हिट कऽ रहलहुँ , जिह स अनभुआर थेाड़े \nजरुर छी।  \n \n  ;; \nतेसर अंक \n(िवकास क दरवĔजा। Ģलािİटकक डोरी स कुरसी बुनैत)  \nāीचन ः (भीतरे स) िवकास भाइ। यौ, िवकास भाइ। \n(कुरसी बीनब छोिड़। चकोना होइत, चारु भाग िवकास तकै लगैत) \nिवकास ः के िछयह हौ। (फेिर चारु भर तकै लगैत) \nāीचन ः (Ćवेश करैत। काĠह पर कोदिर, हाथ मे खुरपी) िबकास भाइ। यौ िवकास भाइ। \nिवकास ः āीचन। िकअए ऐना अपिसयाँत होइ छह, की भ्ेालह हेँ?  \nāीचन ः नाश भ गेल। गरदिन किट गेल। \nिवकास ः (अकचकाइत) की नाश भेलह? मन असिथर क कऽ बाजह। \nāीचन ः अइ से एकटा बेटा मिर जाइत, से नीक। मुदा भरल-पुरल चास नाश भेने त दू मासक \nमेहनत बुइर गेल। \nिवकास ः ऐना िकअए मुह से अधला बात िनकालै छह।  \n(कोदिर, खुरपी रिख। दुनू हाथ माथ पर लइत, कनैक मुƖा मे āीचन) \nāीचन ः भाइ की कहब। भगवानो बड़ धड़कट-बेईमान छिथ। िकअए लोक अपना कऽ हुनकर \nसनतान वुझैत अिछ। जखैन ओ भगवान छिथ ते सबपर एक रंग नजिर राखिथ। से कहाँ रखै \nछिथ। हुनको मे दूजा-भाव छिन। ककरो पर खुशी भऽ कऽ खूब दइ छिथन आ ककरो भेातहा \nकिचया (हाँसू) से गरदिन हलािल दइ छिथन। \nिवकास ः तेना ने तू बजै छह जे हम िकछु बुझवे ने करै िछअह। कने खोिल कऽ साफ-साफ \nबाजह। \nāीचन ः की खोइल कऽ कहब भाइ! अहाँ त सबटा बुझबे करै िछयै, तइयो अनठा कऽ पूछै \nछी।  \nिवकास ः अनठा के कहाँ पुछै िछअह। तेना ने तू कहै छह जे हम अखनो धिर बौआइते छी। \nउनटे तॲिह कहै छह जे सबटा अहाँ बुिझते िछयै। कनी फिरछा के कहह। \nāीचन ः अहाँ ते जिनते छी जे हम ने िगरहत छी आ ने बोिनहर। चैदह-पनरह कŇा खेत अिछ, \nतेही मे खेितयो करै छी आ अपना काज नै रहै अए ते बोइनो करै जाइ छी। पान-सात कŇा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nतरकारीक खेती करै छी जइ से अपनो खाइ छी आ दू-चािर पाइ के बेिचओ लइ छी। चािर \nकŇा टमाटरक खेती केने छलौ, से सबटा गिल गेल। जना िकयो चोरा कऽ नोन छीिट देने \nहुअए, तिहना। \nिवकास ः टमाटर गिल गेलह ते हमरा की कहै छह? \nāीचन ः चलु , कनी मधमžी चलु। \nिवकास: िकअए? \nāीचन ः ओइ बीआवला कĦपनी पर लालीस करबै। अपने ते कोट-कचहरीक पेंच-पाँच बुझै नै \nिछयै, तेँ अहाँ के संगे ल जायब। ओइ बीआवला के िसखा देवइ जे मरदक पĪला केहेन होइ \nछै। जाबे ओकरा जहल मे नइ ढ़ुकाएव ताबे हĦमर मन असिथर नै हैत। जेँ चािर कŇा टमाटर \nगेल तेँ दू हजार रुपैआ आरो जा। \nिवकास ः कनी सिरया के सब बात कहह। \nāीचन ः दू मास पिहलुका गप छी। जतराक (याÿाक) परात झंझारपुर हाट बीआ कीनै ले \nगेलौ। ओना अĢपन िचĠहरबो दोकान अिछ। मुदा केान दुरमितया कपार पर चिढ़ गेल जे ओइ \nदोकान नइ जा हाटे िदिश बिढ़ गेलौ।  \nिवकास ः अĢपन िचĠहरबा दोकान िकअए ने गेलह?  \n \nāीचन ः की कहब भाइ, हाट से कनी पछुऐ रही िक बड़का भेामहा (होरन) से बीआ-बाइिलक \nपरचार होइत सुनिलयै। खूब जोर-जोर से अमेिरकन कĦपनीक परचार करैत रहै। हमरो जना \nडोरी लिग गेल। जिहना अजगर सापक आिख पर आिख पड़ला से होइत, तिहना भोमहाक \nअवाज हमरा मन के पकिड़ लेलक। आन कोनो चीज देखबे ने किरयै। जाइत-जाइत हमहूँ \nओतए पहूँच गेलहुँ। एकटा खूब नमहर मोटर गाड़ीक उपर मे दू टा भेामहा, दुनू भाग घुमा के \nलगौने रहै। गाड़ीक बगल मे बीआ-बाइिलक खूब नमहर दोकान सेहो लगौने रहै। ओिह दोकानक \nचारु भर लोक सब वैिस के बीआक पौकेट सब देखैत रहै। दू गोटे दुनू भाग बैिस कऽ बीआ \nबेचैत रहै। पाँच गराम से ल कऽ िकलो भिर-भिरक पौकेट सब रहै। पौकेट सब पर, जइ \nचीजक बीआ रहै, खूब रंगर फोटो सब बनल रहै।  \nिवकास ः अमेिरकन कĦपनी रहै, से तू कžा बुझलहक? \nāीचन ः भेामहो से परचार करैत रहै आ दोकानदारो कहैत रहै। \nिवकास ः देखै मे दोकानदार केहेन रहए?  \nāीचन ः ऐँह, की कहब भाइ; तीनू गोटे एĸे रंग देखै मे लगे। घोरहा रंग, िपतिरया आिख आ \nमकैइया केश तीनूक रहै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nिवकास ः (छुĭद होइत) घोरहा रंग, िपतिरया आिख आ मकैया केश......। \nāीचन ः अहाँ नै वुझिलयै भाइ। तीनू एĸे रंग घोर जेँका (छालही मोिह कऽ घोर बनैत) उĔजर \nदप-दप। तेँ कहलौ घोरहा रंग। अपना सबहक आिख, केहेन सुĠदर कारी अिछ आ ओिह तीनूक \nआिख िपþिर जेँका देखै मे लगइ। तेँ कहलौ िपतिरया आिख। आ जिहना मकै बाइिलक उपर मे \nजे रुँइयाँ जेँका रहै छै तिहना तीनूक केश देखै मे लगई। अपना सबहक केश केहेन सुĠदर \nकारी अिछ से ओकरा सवहक नइ रहै। \nिवकास ः (हँसैत) तीनू मौगी रहै िक पुरुख? \nāीचन ः यौ भाइ, इ हम ठीक-ठीक नइ कहब। िकऐक ते तीनूक मुहो-कान आ उमेरो एĸे रंग \nबुिझ पड़इ। मोछ-दारही रिहतइ तखैन ने बुिझितयै। से तीनू मे ककरो ने रहै। रहबे ने करै आ \nिक कटौने रहे, से निह किह। \nिवकास ःमोछ-दारही ने रहै, मुदा माथोक केश से नइ वुझलहक? \nāीचन ः की कहब भाइ, अपना सबहक केश केहेन मरदनमा अिछ। İÿीगणक केश नमहर होइ \nछै, से ओकरा सबहक नइ रहै।  \nिवकास ः तब केहेन रहै? \nāीचन ः ने मौिगयाही केश रहै आ ने मरदनमा। ने बाबरी सीटे जेागर रहै आ जुņी गुहै जोकर। \nखोपाक त कोनो बाते निह। ओिहना सोझे पाछु मुहे उनटौने रहै। जे लटिक के गरदिनये धिर \nरहै।  \nिवकास ः िसनुरो लगौने रहै िक निह? \nāीचन ः ओह। एĸो गोटे िसनुर नइ लगौने रहै। \nिवकास ः आिख केहेन रहै?  \nāीचन ः कहलौ ते िपþिर जेँका बुिझ पड़ै। मुदा एक गोरेक आिख िबलाइ जेँका चकोना होइत \nरहै। \nिवकास ः (मुİकी दइत) आँइ हौ āीचन, तोँहू जीवनी (पारखी) भ कऽ अनाड़ी भ गेलह, जे मौगी \nरहै िक पुरुख से नइ वुिझ सकलह।  \nāीचन ः यौ भाइ की कहब। एĸे रंगक पेĠटो आ अंगो पिहरने रहै। खाली बोलीक अवाज मे \nकनी फड़क बुिझ पड़ै। दू गोरेक अबाज कनी मोट (भारी) बुिझ पड़े आ एक गोरेक मेही। \nिवकास ः जेकर अबाज मेही रहए ओ केहेन रहए? \nāीचन ः अरे बाप रे, िबलाइक आिख जेँका ओकर आिख चमकबो करै आ नचबो करै। मुदा तते \nहाँइ-हाँइ बजइ जे बुझैक कोन बात, सिरया के सुनबो ने किरयै। हम ते खाली ओकरे मुहे िदिश \nदेिखयै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nिवकास ः (हँिस) उ तोरा िदस देखह िक अनका िदस। \nāीचन ः अइ भाग से ओइ भाग जे आिख नचबै, तखैन हमरो देखए मुदा बेसी ओ पाइयेवला सब \nिदिश देखए। हम ते तीिनये सइअ रुपैआ ल कऽ गेल रही। सेहो ढ़Ňा मे रखने रही। सोचने \nरही जे एक सइ मे बीआ कीिन लेब आ दू सइ के घरक चीज-बौस कीिन लेब। िकअए ते लोक \nथेाड़े सब िदन हाट-बजार जाइ अए।  \nिवकास ः बीआ जे कीनलहक तेकर रसीदो देलकह। \nāीचन ः हँ। (जेबी से रसीद आ बीआक खाली िडĤवा िनकािल िवकास िदिश बढ़बैत) हे, यैह दुनू \nछी। \nिवकास ः (रसीदो आ पौकेटो मे िलखल िमलबैत) ऐँह, ओ त सोलहžी ठिक लेलकह। रसीद मे \nिकछु िलखल छह आ पैकेट मे िकछु। तहू मे तू कहै छह जे अमेिरकन कĦपनीक परचार करैत \nछलैक। तीनू तीन रंगक भ जाइ छह।  \nāीचन ः (िनराश होइत) तब ते लालीस नइ हेतइ? \nिवकास ः नै। अगर अइ सबूत पर केस करबहक ते अपने फँिस जेबह। उनटे जहल जाइ \nपड़तह। \nāीचन ः हमरे तीन सय रुपैइयौ ठिक लेलक आ हमही जहलो जायब। \nिवकास ः कानून के अपन राİता छै। जना कहै छह तना जे तीनूक िमलान रिहतह ते केशो \nहोइतह। से त निह छह। \nāीचन ः तब की करब?  \nिवकास ः नीक हेतह जे भरमे-सरम चुपे रिह जाह। निह ते अनेरे खरचो हेतह, खेितयो बुड़लह \nआ जहलो जेबह।  \nāीचन ः (गुĦम भ मूड़ी डोलवैत) भाइ अहाँक बात ते हम सब िदन मानैत एलहुँ। तेँ मािन लइ \nछी। मुदा हमर मन जरल अिछ, जाबे ओकरा या त दस टा गािर निह पढ़बै, वा दस थापर नै \nमारबै वा जहल नै ढ़ुकेबै, ताबे हमर मन शाĠत नै हैत। \nिवकास ः अपना गलती से सब कुछ भेलह। कान पकिड़ लाय जे ककरो लĪलो-चĢपो मे नइ \nपड़ब। एक पर एक ठक दुिनया मे अिछ। अच्छा, एकटा बात कहह ते ऐना अĪलग-बĪलग मे \nठका कोना गेलह? \nāीचन ः (कनै-कनै सन) भाइ, वेगरताक मारल मन बौआ गेल। ओना ते दू टा बेटी अिछ, मुदा \nजेठकी बेटीक िवआह तेसरे साल से करैक िवचार अिछ। तेसराँ बािढ़ मे सब दहा गेल, तेँ नइ \nकए भेल। पौरुका रौिदये भ गेल, तेँ ने भेल। अइ बेर सोचने छेलौ जे जना-तना वेटीक िवआह \nकइये लेब, मुदा सेहो आशा टुिट गेल। देखते िछयै जे हमरा सब के बैंक से करजो ने भेटइ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nअए। गामक महाजनो सब हाथ-पाएर समेिट लेलक। तेँ सोचने छलौ जे जना-तना खेते मे खूब \nमेहनत कऽ बेटीक िवआह कऽ लेब। सेहो ने भेल। आब िकछु फुड़वे ने करै अए जे की \nकरब। \nिवकास ः āीचन, आशा नइ तोड़ह। जखने गरीब भेलह तखने चारु िदस से बेगरता िखहारबे \nकरतह। मुदा की करबहक। नइ अइ साल बेटीक िवआह हेतइ त अिगला साल किरहह।  \nāीचन ः भाइ, हैत त सैह। मुदा गामक İÿीगण सब कुņी-चाल करै अए। \nिवकास ः ओिहना İÿीगण सब बजै अए। ककरो बजै मे िकछु लगै छै। साहस करह। \nāीचन ः भाइ, अपन मन त, समय-साल देिख कऽ, मािन जाइत अिछ, मुदा घरवाली सिदखन \nकिनते रहै अए। ओकरा जे कनैत देखै िछयै ते अपनो छाती दहिल जाइ अए। \nिवकास ः से ते होइते हेतह। एक बेिर तमाकू खाह। \nāीचन ः (जेबी से तमाकुल-चून िनकािल, तमाकुल चुनबै लगैत) एकटा बात ते पुछबे ने केलहुँ। \nआब मन पड़ल। ओ सब (अमेिरकन) जे ओहन उĔजर दप-दप लगै छले से ओकरा सबहक रंगे \nओिहना होइ छै िक चरक फुटल छलै। िकऐक ते अपनो गाम मे एक गोरे ओहने अिछ। जेकरा \nसब चरकाहा कहै छै। \nिवकास ः जइ मुलुक मे ओ सब रहै अए, ओइठाम बारहो मास ठंढ़े रहै छै। अपना सब जेँका \nगरमी नै होइ छै, तेँ ओकरा सबहक रंगे ओहन भ जाइ छै। \n(तमाकु खा āीचन िवदा हुअए लगैत) \nिवकास ः एकटा बात सुिन लाय āीचन। जाबे तक अपना ऐठामक िकसान नीक बीआ, नीक \nखाद, नीक दवाई (कीटनाशक) बनवैक लूिर अपने नइ सीिख लेत, ताबे तक एिहना ठक सब \nआिब-आिब ठकैत रहतै। बजैत दुख होइ अए जे अपन देश िकसानक देश छी। मुदा िकसानक \nिजनगी मुरदो स बþर अिछ। ने खेती करैक लूिर िकसान के छैक आ ने खेतीक उपकरण छै। \nने पटवैक कोनो जोगार छै। धार-धुरक अĢपन इलाका रहने खेत चैरसो ने अिछ। एहना िİथित \nमे लोक कोना जीिवत रहत? \n(āीचन जाइत अिछ। कमर्नाथ Ćवेश। िवकास के Ćणाम करैत) \nिवकास ः आ-हा-हा, बाउ कमर्नाथ। बहुत िदनक बाद तोरा स भेिट भेल। किहया गाम ऐलह। \nसपिरवार आनĠद स रहै छह की ने। बच्चा सबहक कुशल कहह? \nकमर्नाथ: सब आनĠद सऽ छी। जेठकी बिच्चया बी.ए. पास केलक। बच्चा कओलेज मे आ \nछोटकी बिच्चया हाइ İकूल मे पढ़ैत अिछ। परसु गाम एलहुँ \nिवकास ः बेटी त िवआहै जोकर भ गेल हेतह? \nकमर्नाथ: हँ। ओइह सेािच दू मासक छुņी ल कऽ एलहुँ। मुदा ऐठाम जे हवा-िबहािड़ देखै छी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nतइ से मने घबड़ाइत अिछ। आन नोकिरया जेँका ते हĦमर िजनगी निह अिछ। \nिवकास ः बाउ कमर्नाथ, अखन धिर तोरा बच्चे जेँका वुझैत एिलयह आ आगुओ बुझैत रहबह। \nभने कहलह जे दहेजक िबहािड़ समाज मे उिठ गेल अिछ। अखन धिर त किहयो कोनो काज \nकेलह निह, तेँ मन घबड़ाएव उिचते छह। मुदा एकटा बात वुझए पड़तह जे हवा-िबहािड़क जĠम \nजिहना समाज मे उठैत अिछ तिहना समाजे ओकरा रोकबो करैत अिछ। अज्ञानी, लोभी आ \nसमाज िवरोधी लोक ओकरा बढ़वैत अिछ। मुदा एिह स समझदार लोक थेाड़े धवड़ाई अए। \nजिहना एĸे खेत मे बगुरोक गाछ रहैत अिछ आ नीक-नीक फलोक गाछ रहैत अिछ, तिहना \nसमाजो मे होइत अिछ। नीक स नीक लोक आ अधलाह स अधलाह लोक एĸे समाज मे रहैत \nअिछ। हँ, इ बात जरुर अिछ जे कखनो अधलाह लोक नीक लोक केँ पछाड़ैत अिछ त कखनो \nनीक लोक अधलाह लोक के पछाड़ैत अिछ। \nकमर्नाथ: जँ एिहना होइत रहत ते समाज नीक कोना बनत?  \nिवकास ः अखन धिरक जे इितहास अिछ, ओिह आधार पर नीक लोक पछड़ैत रहल अिछ। \nिकऐक त जिह शिक्तक हाथ मे समाज सþा रहल ओ धूšत, बेइमान आ शेाषकक हाथ मे \nरहल। तेँ ओिह शिक्तक संग इमानदार, मेहनती आ भलमानुस लोक केँ संगिठत भ मुकावला करै \nपड़तैक। जिह स उठा-पटक हेबे करतै मुदा अंितम िवजय इमानदारेक होएत। िकऐक त ऐहेन \nलोकक संख्यो बेसी अिछ आ काजो नीक अिछ। \nकमर्नाथ: तखन फेिर ऐना िकअए होइ छै? \nिवकास ः (मुİकी दइत) कम संख्या मे धूतर्, वेइमान के रिहतहुँ , बुिŀ आ सĦपित ओकरे हाथ \nमे छै। जे दुनू हिथयारक रुप मे काज करै छै। कमजोर, मुखर् अिधक रिहतहुँ अखन धिर \nपछड़ैत रहल अिछ। \nकमर्नाथ: एिह बात के अखन छोड़़ूँ। हम जिह काज से अहाँ लग एलहुँ तिह पर कने िवचार \nकएल जाय। अपने िसफर् गुरुऐ (िशक्षक) निह समाज िनमŭता सेहो छी। हĦमर बेटी आइक \nमनुक्ख छी, निह िक घसल-िपटल परĦपराक। तेँ, हमरा मन मे अटूट िबसबास अिछ जे हमरा \nबेटीक िवआह हँसी-खुशी स हेबे करत। मुदा हम त समाज स सब िदन अलग रहलहुँ तेँ, कने \nिचĠता मन मे जरुर अिछ।  \nिवकास ः बौआ, तोरा िपता स हमरा मतभेद िकऐक अिछ? से पिहने सुिन लाय। तोहर परबाबा \nजे रहथुन अेा नामी-गामी लोक रहिथ। समाजो अनुकूले रहिन आ समयो तेहने रहै। जिहना \nहुनका धन-सĦपित रहिन तिहना मानो-Ćितơा। जखन ओ मुइलाह ते मास िदन धिर सराधक भोज \nहोइते रहलै। हमहूँ ताबे ढ़रवे रही, मुदा सब कुछ मन अिछ। तीस गाम नित के खुऔल गेल \nरहै। एक-एक गाम के एक-एक िदन। गामक (सब जाइितक) ओिह काज मे जुटल रहै। िकऐक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nत काजो भारी रहै। खेबाक सब वİतुक ओिरयान स ल कऽ नेात पठौनइ आ खुऔनाइ धिरक \nकाज रहै। \nकमर्नाथ : (मुİकी दइत) इ बात हमरा नइ बुझल छल। भने अहाँ किह देलहुँ। \nिवकास ः करीब पचास-पचपन बखर् पिहलुका बात छी। ताधिर गाम मे दोसर तरहक िवचार \nचलैत छलैक। अखुनका जेँका लोक मे दूजा-भाब नै छलैक। ओिह समय लोकक िजनिगयो छोट \nछलैक। तेकर बाद, करीब पेंइतीस-चालीस बखर् पिहने, तोहर बाबा मरलखुन। हमहुँ िशक्षक भऽ \nगेल रही। समाज मे िवचारो बदलै लगल छलै। तोहर िपताजी (सोमनाथ) भोजक लेल समाज के \nबैसौलिन। हमहूँ छलौ। ओ (सोमनाथ) कहलिखन जे नअ गामक जे सौजिनया अिछ, तते ल \nकऽ भोज करब। िकछु गोटे समथर्नो केलकिन। मुदा िकछु गोटे िवरोधो केलकिन, जइ मे हमहूँ \nछलौ। \nकमर्नाथ ः िवरोध िकअए केिलएिन? \nिवकास ः (हँसैत) हमरा सबहक (िवरोध केिनहरक) िवचार छल जे कोनो भोज मे समाजक लोक \nके छोिड़ (आन जाइितक) अनगॲआ के Ġयोत द खुआएव उिचत निह। जते खचर् कऽ भोज करै \nचाहै छी ओ गॱउये केँ Ġयोत द कऽ खुआउ। गामक कोनो जाइत िकऐक ने हुअए, मुदा छी त \nओ समाज। समाजक काज सिदखन लोक (समाज) के होइत छैक। कोनो बेर बेगरता मे समाजे \nठाढ़ होइत अिछ। अनगॱआ ते िसफर् भोजे खाइत अिछ आ खुआबैत अिछ। तेँ इ काज अधलाह \nछी। \nकमर्नाथ : (मुड़ी डोलबैत) इ त वैचािरक मतभेद भेल। \nिवकास ः िसफर् वैचािरके मतभेद निह, एकरा पाछू वाİतिवकतो छैक। बेटा-बेटीक िवआह लोक \nआन गाम मे करैत अिछ। जिह स ओ समाज निह, कुटुĦब होइत अिछ। जिनका संग नोत-\nिपहान चिलते अिछ। मुदा आन गामक जाइत क समाज मािन खाइ-पीवैक वेवहार बनाएव, उिचत \nनिह। हँ, उिचत तखन जखन समाजक सब जाइत कऽ खुआ, आनो गामक लोक के खुआबी। \nमुदा समाज त जीबैत स ल कऽ मृĜयु धिर संग रहैवला होइत। तेँ, आन गामक जाइत स पैध \nअĢपन समाज होइत अिछ। जना कतौ आिग लगै छै ते समाजेक लोक (चाहे कोनो जाइितक \nिकऐक ने हुअए) आिब कऽ आिग िमझबैत अिछ। तिहना िकयो बीमार पड़ैत अिछ, वा कोनो \nआफत-असमानी होइत छैक त समाजे आगू अबैत अिछ। अही ल कऽ दुनू गोटेक बीच मतभेद \nअिछ। मतभेदे निह अिछ, एक जाइत रहनहुँ खेनाइयो-पीनाइ बž अिछ। हमरो समाज अलग \nअिछ आ हुनकेा अलग छिन। िसफर् एक गाम मे छी तेँ गौँआ िछआह। \nकमर्नाथ : तखन त गाम दू समाज मे बँिट गेल अिछ। \nिवकास ः (दृढ़ता स) िनिĀत। िनिĀत दू भाग मे बँटल अिछ। एक-समाजक लोक गौँआ स  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nजुड़ल अिछ आ समाजक लोक अनगैाँवा जाइत सब स जुड़ल अिछ। तेँ अहाँ ऐठाम जे कोनेा \nभोज होइ अए ते हम खाइ ले नइ जाइ छी। आ ने अहाँक पिरवार हमरा ऐठाम अबैत छिथ।  \nकमर्नाथ: इ त जवदर्İत कारण अिछ। \nिवकास ः हमरा संग ऐहेन समİया अिछ जे ज अहाँ ऐठाम खाइ ले जायब त अĢपन वैचािरक \nसमाज टुिट जायत। जँ बैचािरक समाज टुिट जाइत त फेिर ओिहना िवना जिड़-पालोक समाज \nमे िमƍ भ जायब। जिह समाज मे बलाĜकार के िधया-पूताक खेल बुझल जाइत अिछ। गािर क \nमजाक बुझल जाइत अिछ आ आथर््िाक शोषण (धनक बेइमानी) के परĦपराक चलिन वुझल \nजाइत अिछ। \nकमर्नाथ: (मूड़ी डोलबैत) हँ, इ त होइत अिछ। \nिवकास ः आइ धिरक िजनगी मे हम दुइये टा काजक संकĪप कऽ करैत एलहुँ। आ अखनो \nकरैत छी। पिहल, समाजक भेाज आ दोसर, बेटा-बेटीक िवआह मे दहेज, ने लेब आ न देब। \nजे िसफर् हमही टा निह, अĢपन जे समाजक लोक अिछ, ओ सब करैत अिछ। अही दुनू काजे \nतोरा पिरवार स हमरा मनमुटाव बुझहक वा पाटŰ बुझहक वा दू समाज वुझहक। अच्छा, आब \nअपना काज पर आबह। तू ते अफसर छह, तखन िकअए अफसरक समाज छोिड़ गामक समाज \nमे कुटुमैती करए चाहै छह? \nकमर्नाथ : अफसरक समाज किहयौ वा नोकिरयाक समाज, ओ अअİथायी (अİथायी) होइत \nअिछ। जिहना रबड़क बैलून मे जाधिर हवा रहैत ताधिर अकास मे उड़ैत, मुदा फुिटतिह कतौ \nजा कऽ खिस पड़ैत। तिहना नोकिरयोक िजनगी होइत। जाधिर नोकरी रहैत, पावर मे रहैत आ \nनोकरी समाĢत होइतिह िजनगी कþऽ स कþऽ चिल जाइत। मुदा सामािजक िजनगी से निह \nहोइत। İथायी होइत। सामािजक िजनगी बहुआयामी होइत। जिहना गनगुआिर कऽ सैकड़ो पैर \nहोइत, जिह मे से एकाध टुटनहुँ कोनो अĠतर निह होइत, तिहना। एकर अितिरक्तो कारण सब \nअिछ। \nिवकास ः आरो की कारण अिछ? \nकमर्नाथ ः नोकरी करैवला िसफर् एĸे इलाकाक निह हेाइत। जिह स िजनगीक ऐहन अनेको \nकाज अिछ जिह मे एकरुपता निह हेाइत। मुदा सामािजक िजनगी ओही स िवपरीत होइत। \nजाधिर हमरो नोकरी अिछ ताधिर हमहुँ घर स बाहर छी, मुदा नोकरी समाĢत होइतिह गाम चिल \nआयब।  \nिवकास ः बहुत बिढ़याँ िवचार छह। आइ जे देखै छहक जे गाम घरक दशा िदनो-िदन पछुआइल \nजा रहल अिछ, एकर की कारण अिछ? एकर कारण अिछ गामक पढ़ल-िलखल लोक केँ गाम \nछोिड़ कऽ चिल जायब। जाधिर गामक सĦपिþ मे बुइिधक उपयोग नै हैत, ताधिर गामक सĦपिþ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nनीचे मुहे ससरैत जायत। ओकरा (गामक सĦपिþ क) आगू मुहे बढ़वैक लेल नव ज्ञानक जरुरत \nअिछ। जखने नव ज्ञान क उपयोग गाम मे हुअए लगत तखने नव तकनीक, नव ढ़ंग (लूिर) \nआिब जायत। नव तकनीक आ नव ढ़ंग नव मनुįय पैदा करत। नव मनुįय पैदा होइतिह नव \nसमाज बिन कऽ ठाढ़ भ जायत। जे समयक अनुकूल चलै लगत। \nकमर्नाथ:(मूड़ी डोलबैत) हूँ-उ-उ। \nिवकास ः एतबे निह, अपना इलाकाक (िमिथलांचलक) जे अमूĪय ĭयवहार, अमूĪय िƅया-कलाप \nअिछ, ओ धीरे-धीरे घिट रहल अिछ। आ ऐहेन बुिझ पिड़ रहल अिछ जे घटैत-घटैत मेटा \nजायत। लोकक जीवन शैली बदिल रहल अिछ, जिह स सामािजक संबंध, कला संİकृित सब \nकुछ Ćभािवत भ रहल अिछ। नािĠह-नािĠह टा काज, नािĠह-नािĠह टा बात मे, लोक तेना ने िदन-\nराित ओझराइल रहैत अिछ जे आगू मुहे ससरैक कोन बात जे पाछुऐ मुहे ढ़रैक रहल अिछ। \nजिह स सिदखन बातावरण दूिषत भेल रहैत अिछ। अनेरो लोक सिदखन िचĠता आ तनाव मे \nपड़ल रहैत अिछ।  \nकमर्नाथ : एिह िदशा मे समाजक बुिŀजीवी लोकिन केँ आगू अबै पड़तिन। \nिवकास ः िनिĀत। कोनो समाज के आगू बढ़वैक लेल वा गलत िदशा स सही िदशा िदिश ल \nजाइक लेल वुिŀजीिवये अगुआइ कऽ सकैत छिथ। जेकरा अपने िदशाक बोध निह छैक अेा आगू \nमुहे कोना बिढ़ सकैत अिछ। ओना पढ़लो-िलखल सभकेँ िदशाक बोध होइते अिछ, सेहो बात \nनिह। जना कहल गेल अिछ जे जिह पोथी कऽ पिढ़ लोक ज्ञान अिजर्त करैत अिछ वैह पोथी \nलोक केँ अज्ञानोक िदशा मे बढ़वैत अिछ। \nकमर्नाथ ः (गंभीर होइत) अपने जे बात किह रहल छी, ओिह िदिश हमरो िधयान अखन धिर \nनिह गेल छल। \nिवकास ः (मुİकुराइत) अखन धिर तोहर िधयान, एक वेवİथाक बीच रहलह तेँ नीक-अधला \nबेरबैक (फुटबैक) ज्ञान निह भेलह। िकऐक त ĭयवİथा वेवहारक माघ्यम स चलैत अिछ। \nकमर्नाथ : (मूड़ी डोलवैत) तखन ते नीक-अधला वुझैक लेल मन स निह िववेक स कयल जा \nसकैत अिछ। \nिवकास ः िनिĀत। एिह मे एĸो पाइ संदेह निह। मन िनणर्य करैत बुइिधक िहसाव स। बुिŀ \nबनैत ĭयवİथाक िहसाव स। तेँ लोकक जे सोचैक आ बुझैक Ćिƅया अिछ ओ वेवसथाक \nअनुकूल होइत अिछ। मुदा वेवसथा केहेन अिछ, ओ एिह स आगूक Ćिƅया छी। हमरा नीक \nहुअए, इ सब चाहैत अिछ। मुदा एिहक भीतर Ćķ उठैत जे अĢपन नीकक संग जँ दोसर के \nअधला होय, तखन? नीक त तखन ने नीक जे अपना संग-संग दोसरोक नीक होय। जँ दोसर \nके नीक नइ हेाय त अधलो निह होय। हँ, इ बात जरुर जे िकछु काज ĭयिक्तगतो होइत अिछ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nजिह स दोसर के मतलब नइ होइत।  \nकमर्नाथ : (नमहर साँस छोड़ैत) तब ते िववाह मे जे दहेजक चलिन अिछ, सेहो ओहने अिछ। \nिवकास ः (मुİकी दइत) िनिĀत। दहेज लेिनहार तीिन रंगक अिछ। पिहल अिछ जे जते दहेज \nलइत अिछ ओिह स दोबरा-तेवरा कऽ बजैत अिछ। दोसर तरहक अिछ जे बेटाक िवआह मे जते \nदहेज लइत ओिह स कम बेटीक िवआह मे दइत अिछ वा निहयो दइक िवचार मे रहैत अिछ। \nतेसर तरहक अिछ जे दहेज लेलाक बादो िछपबै चाहैत अिछ। आब तॲही कहह जे ऐना िकऐक \nअिछ।  \nकमर्नाथ ः ऐहन ओझराइल सवालक हल कोना होएत? \nिवकास ः (हँसैत) यैह काज त हम अपना समाज मे कऽ रहल छी। उपर से निह बुिझ पड़तह, \nमुदा समाजक भीतर समाज बिन चिल रहल अिछ। जिहना बेटा तिहना पढ़ौल िशįय। तू हमर \nपढ़ाओल िशįय िछयह, तेँ तोरा हम िवसबास दइ िछयह, हĦमार जे जरुरत तोरा हुअअ, तेही लेल \nहम तैयार िछअह। तोहर बेटी हĦमरो त पोितयो छी। तोरा हम शुरुहे से जनैत िछअ जे आन \nनोकिरया जेँका तू लेन-देन स परहेज केने छह। तोरा एĸो पाइ दहेज किह खचर् निह हेतह। \nतखन त बेटा-बेटीक िवआह छी। जे वेवहार अदौ स आिब रहल अिछ ओ त पुरवै पड़तह। \nकमर्नाथ : आइ धिर जे समİया माथ के भिरऔने छल ओ िनकिल गेल। मन हĪलुक भ गेल। \nमुदा एकटा बात किह दइत छी कĸा, हम त नोकिरया छी। गनल िदनक छुņी अिछ तेँ दोहरा \nकऽ छुņी निह िलअए पड़ए। तिह पर नजिर रखबैत। \nिवकास ः (मुड़ी डेालबैत) हमहुँ नोकरी कऽ चुकल छी तेँ छुņीक महĜव बुझै िछयै। कािŎये से \nहम तोरा काजक पाछु पिड़ जायब।ं परसु फेिर भेिट होएव बेटी िकछु िवशेष पढ़ल छह तेँ काज \nथेाड़े भिरगर जरुर अिछ। िकऐक त गाम-घर मे लड़कीक कोन बात जे लड़को कम पढ़ल-\nिलखल अिछ। बी.ए. पास लड़कीक लेल कम स कम एम.ए. पास लड़का चािहऐक। निह त \nइंजीिनयर, डाॅक्टर, वकील त चाहबे किरऐक। \nकमर्नाथ : आब हम कने हिट कऽ एकटा सवाल पूछै छी। अखनो आ पिहनहुँ स देखैत एलहुँ \nजे नीक स नीक (बेसी स बेसी) पढ़ल िलखल लड़काक संग अनपढ़ लड़कीक िवआह होइत \nअिछ वा होइत आयल अिछ। ओ उिचत बुझल जाइत। मुदा अिधक पढ़ल-िलखल वा पढ़ल-\nिलखल लड़कीक संग कम पढ़ल वा अनपढ़ लड़काक संग िवआह करब, उिचत वा अनुिचत। \nिवकास ः एिह Ćķक उþर दोसर िदन देबह। अखन हमर मन तोरा काज मे ओझरा गेल अिछ। \nचािरम अंक \n(रामिवलासक घर) \nरामिवलास: िजनगीक साइठम बखर् मे, आइ वुिझ पड़ैत अिछ जे िनचेन भेलहुँ सेहो सोलहžी निह, पाँच पाइ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nिचĠता अखनो बािकये अिछ। मुदा तइओ आइ अपना कऽ िनचेन मानै छी, िकऐक त जिहना एक िदन बीतने \nपूवर्ज सॱसे माध बीतब मान लेलिन, तइ िहसाबे त पाँच पाइ भार बड़ थेाड़ भेल। िजनगीक सािठ बखर्क \nसंघषर्क (रग्गरघस) उपराĠत जे फल भेटल ओ त सुअदगर आ मीठ हेबे करत,तेँ मन मे खुशी सेहो अिछ। \nमाधुरी : मन मे खुशी आिछ त नाचू। \nरामिवलास: नचै त शरीरक भीतर मन अिछ। हम कोनो नचिनया छी जे मंच पर नाचब। तखन हँ, एकटा \nबात मन मे जरुर उपकैत अिछ जे अहाँ स भिर मन गप करी। \nमाधुरी : ठीके लोक कहैत अिछ जे पुरुखक बात आ गाड़ीक पिहया दुनू बरोबिर। जिहना गाड़ीक पिहया \nघुमैत रहैत अिछ तिहना पुरुखोक बात। कहू जे केहेन अकड़हर बात बजै छी जे एते िदन दुनू गोरे संग-संग \nरहलौ, मुदा भिर मन गप किहयो ने केलहुँ। \nरामिवलास: ( मुह िबजकबैत) अहाँ कऽ की होइये जे हम फुिसये कहलहुँ।  \nमाधुरी : अपना की बुिझ पड़ै आए जे साँचे कहलहुँ। \nरामिवलास: सुआइत लोक कहैत अिछ जे पुरुख आगू बढ़ैत-बढ़ैत चोर-डकैत, लुच्चा, लĦपट सब बिन गेल, \nमुदा मौगी गोबरक चोत जेँका ठामक-ठामिह रिह गेिल। अहॴ से पुछै छी जे कहू कािŎ धिर हम किहया \nिनचेन भेल छलहुँ आ अहाँ से भिर मन हँसी-खुशीक बात केलहुँ।  \nमाधुरी : कोन बड़का पहाड़ उलटबै छलौ, जेकरा उलटबै मे सािठ बखर् लािग गेल। \nरामिवलास: (गंभीर होइत) बड़ सुĠदर बात कहलौ। सबसे पिहने इ बात बुिझ िलअ जे जिहया से हम अहाँ \nएकठाम भेलहुँ आ जाधिर निह भेल छलहुँ। तेँ पिहने, दुनू गोटेक िवआह स पिहलुका बात किह दइत छी। \nतकर बाद िवआहक उपराĠतक बात कहब। जिहया अहूँ अपना गाम मे रहैत छलौ आ हमहुँ अपना गाम मे। \nमाधुरी : अहाँक अĢपन कोन गाम छल? हम त अĢपन गाम अĢपन नैहर कऽ बुझै छी। \nरामिवलास: एतवेा नइ बुझै िछयै जे अĢपन गाम होइत अिछ अपना रहने। से ज नइ रहलौ त अĢपन गाम \nकोना भेल? बड़बिढ़याँ अहाँ अĢपन नइहर के अĢपन गाम कहिलयै। मुदा हमरा त अपना गाम से भगा \nदेलक। \nमाधुरी : के भगा देलक? \nरामिवलास: गरीबी भगा देलक। जखन हम दसे-बारह वखर्क छलौ तखन बवू दुिखत पड़लाह। तीिनये गोरेक \nपिरवार छल, माए-बावू आ हम। हम ताबे खेलाइते-धुपाइते छलौ आ धिरये पिहरैत छलौ। दुख से बाबूक \nहालत िदनो-िदन िबगिड़ते जाइत रहिन। असकरे माए बोइनो क कऽ आनए आ बावूओक सेवा टहल करैत \nरहए। िदन-राित तंग-तंग रहैत छिल। बेबस भ एक िदन कहलक जे बौआ गाम मे सब अž बेतरे मिर \nजेवह। गाम मे ने िकयो काज करौिनहार अिछ आ ने अपना कोनो-आए-उपाए छह। तेँ कतौ जा कऽ कमा \nआनह। \nमाधुरी : गाम से माइये जाइ ले कहलिन। \nरामिवलास: हँ। मुदा ओहो बेचारी की करैत।  \nमाधुरी : गाम से असकरे कþऽ गेिलयै? \nरामिवलास: असकरे कहाँ गेिलयै। अपनो गामक आ लग-पासक आनो-आनो गामक लोक, सब साल पटुआ \nकटै ले, धनरोपनी करै ले पूभर जाइ छल। ओकरे सबहक संगे हमहूँ गेलौ। तीन िदने मोरंग पहुँचलौ। ताबे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nकोसी धार मे पुलो ने भेल रहए। नावे पर पार भेलहुँ। भीमनगर से जगबोनी बस चलैत रहए। कोसी पार \nभ कऽ बथनाहा मे बस पकड़लौ। जे नेने-नेने जगबोनी पहुँचा देलक। जगबोनी से पाएरे मोरंग गेलौ। तेसर \nिदन िकिरण डूबैत-डूबैत मोरंग बजार पहुँलौ। ओही िदन हाटो रहए। हम सब हाटे पर रही िक एकटा थारु, \nदुनू परानी, आइल रहए। ओ जे हमरा सब के देखलक ते बुिझ गेल जे पछबिड़या सब छी। लग मे आिब \nके कहलक जे अइ देसवाली भइया हमरा संगे चलह। सव िकयो ओकरे संगे िवदा भेलहुँ। जहाँ हाट से \nिनकलै लगलौ िक कहलक जे भैया तोरा सब के भुख लागल हेतह तेँ िकछु खा लाय। दू िछņा मुरही आ \nकचड़ी कीिन के द देलक। सब िकयो गमछाक खॲचिड़ बना मुरही ल लेलहुँ आ खाइते िवदा भेलहुँ। साँझ \nमे ओकरा अइिठन पहुँचलौ। देखै मे ते ओ अलबटाहे जेँका बुिझ पड़ै, मुदा रहए पूजीगर। आठ जोड़ा बड़द \nखूँटा पर रहए।  \nमाधुरी : कते िदन ओकरा ऐठाम रहिलयै? \nरामिवलास: दू मास रहिलयै। एक मास पटुआक काज चललै आ एक मास धनरोपनी। \nमाधुरी : काजक लूिर कोना भेल? \nरामिवलास: सबकेँ जना-जना करैत देिखयै, तिहना-तिहना हमहुँ किरयै। \nमाधुरी : दू मास मे कþे कमेिलयै?  \nरामिवलास: डेढ़-डेढ़ सौ रुपैआक फँाट सबके भेलइ। ओइ मे से हम सबा सौ रुपैआ गाम पठा देिलयै आ \nपच्चीस रुपैआ लऽ कलकþा चिल गेिलयै। कलकþा त गेिलयै मुदा िकयो िचĠहरए रहबे ने करए। बस \nİटैěड मे उतिड़ एकटा दोकान मे खाइ ले गेलहुँ। खाइते रही िक तीिन-चािर टा मिटया चाह पीबै आयल। \nओ सब अपने बोली बजै। हम खेबो करैत रही आ ओकरे सब िदस तकबो करैत रही। हमहूँ हाँई-हाँई के \nखा हाथ धोय, दोकानदार के पाइ द, एक गोरे के कहिलयै, भाइ हमहूँ काजे करै ले एलौ, कतौ जोगार लगा \nदाय। ओ सब अपने संगे हमरो नेने गेल। \nमाधुरी : मिटया सब काज की करए? \nरामिवलास: बोरो उधै आ आनो-आनो सामान सब उधै। ओकरे लाट मे हमहूँ काज करै लगलहुँ। बखर् िदन \nओकरे सबहक संगे रहलौ। बखर् िदनक बाद ओहो सब गाम आयल आ हमहूँ एलौ। बरखे िदन मे कते गोरे \nसे िचĠहारय भ गेल। गाम आिव एकटा भीतघर बĠहलौ। बावूओक मन नीक भ गेलिन। अपन मासुल ले \nरुपैआ रिख अž-पािन कीिन के घर मे द देिलयै आ डेढ़ मासक बाद फेिर चिल गेलहुँ। \nमाधुरी : फेिर मिटये काज करै लगलहुँ? \nरामिवलास: हाँ। पाँच बखर् धिर मिटया काज करैत रहलहुँ। तेकर बाद अहाँक संग िवआह भेल। िवआहक \nबाद जे कलकþा जाइत रही िक दरभंगा मे एक गोरे पिरवारक संगे हमरे लग मे आिब कऽ बैिसलिथ। ओहो \nकलकþे जाइत रहिथ। समİतीपुर तक हमहूँ चुĢपे-चाप बैसल रही, मुदा ओ सब अपना मे गप सप करैत। \nसमİतीपुर तक छोटिकये गाड़ी चलै। समİतीपुर से बड़की गाड़ी कलकþा जाइ। जखन समİतीपुर टीशन \nलिगचाइत िक ओ हमरा कहलिन, वौआ कतऽ जेबह। हम कहिलएिन, कलकþा। ओ कहलिन जे हमहू \nकलकþे जायब। हमरा समानो सब अिछ आ दू टा बच्चो अिछ, तेँ कने समİतीपुर टीशन मे बच्चा सब के \nसĦहािर िदहह। हमहूँ सैह केलहुँ। \nमाधुरी : समİतीपुर टीशन मे जे गाड़ी पकड़िलयै अेा सेाझे कलकþा ल गेल िक बीच मे कतौ फेिर बदलै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nपड़ल। \nरामिवलास: निह। बीच मे कतौ नै बदलै पड़ल। समİतीपुर टीशन मे जे गाड़ी पर बैसलहुँ , तखन से \nओइह चाहो िपअबिथ आ गपो-सप करै लगलहु। ओ अपने इलाकाक रहिथ। िहĠद मोटर कारखाना मे नोकरी \nकरैत रहिथ । इंजीिनयर रहिथ। देखै मे ते साधारणे बुिझ पड़िथ, मुदा ओ राक्षात् देबता रहिथ। ओ \nकहलिन जे बौआ तू हमरे संगे चलह। हमरे ऐठाम रिहहह आ तोरा हम करखžे मे काज धरा देवह। तिहया \nसे हम हुनके ऐठाम रहै लगलहुँ। \nमाधुरी : ( मुİकी दइत) अखन धिर िवआह से पिहलुके िजनगीक बात कहिलयै। \nरामिवलास: हँ। िवआहक बाद ते अहूँ आिबये गेलहुँ आ देखवे करैत एिलयै जे साल मे एक बेर, महीना \nिदनक छुņी मे अवैत छेलहुँ। तिह एक मास मे जे-जना घरक काज रहैत छल ओकरे सĦहरै मे महीना बीित \nजाइत छल। तखन आब अही कहू जे हम किहया िनचेन भेलहुँ। \nमाधुरी : अच्छा, आब अपन िखİसा-िपहानी छोड़ू। कािŎ त बौआक ( मदनक) िरजĪट िनकिलये गेल। \nपढ़ाइयो ओकर समापते ( समाĢते) भ गेलै। आब ओकर िवआह क िलअ। \nरामिवलास: अपनो मन मे सैह अिछ। मुदा अखन धिर त घरक गारजन अहाँ रहलौ हम ते सब िदन बाहर \nखटलौ। घरक तीत-मीठ त बुझिलयै निह। आब िरटायर क कऽ एलहुँ हेँ। आब जे घरक भार उठबै चाहब \nसे हमरा बुते सĦहरत। \nमाधुरी : कोनो काज केने लोक काज सीखैत अिछ। अहाँ कतबो अनाड़ी छी तइयो त पुरुखे छी। हम \nकतबो जीवनी छी तइयो त İÿीगणे छी। घरक काज सĦहािर सकै छी, मुदा घर स बाहरक काज कोना \nसĦहारल हैत। \nरामिवलास: अहूँक बात एकतरहक जरुर अिछ। मुदा आब त तीिन गोटे भेलहुँ। मदनोक पढ़ाइ समापते भ \nगेलै। तेँ सबसे पिहने ओकर िवआह क लेब अिछ।  \n(िवकासक आगमन) \nरामिवलास: ( हँसैत) आउ, आउ माİटर सहाएव। अहोभाग्य हĦमर आ हमरा पिरवारक। बहुत िदनक बाद \nअपने स भेिट भेल। शरीर स İवİथ रहै िछयै की ने? \nिवकास : हँ। \nरामिवलास: पिरवारक सब आनĠद स छिथ की ने? \nिवकास : हँ। बच्चा ( बेटा) हाइ İकूल मे माİटरी करैत अिछ। अपने त आठ साल पिहने िरटायर भ \nगेलहुँ। \nरामिवलास: ( मुİकुराइत) वाह,वाह। हमरो मदन एम.कम. केलक। कािŎये ओकर िरजĪट िनकललै। फİट \nिडवीजनभेलइ। ( पिė स) अनासुरती माİटर सहाएव पहुँच गेलिथ, भाग्य हĦमर। िकऐक त माİटरे सैहबक \nपढ़ौल मदन िछअिन, तेँ सबसे पिहने माİटर सहाएव के िमठाइ खुअिवअनु। \n(माधुरी जाइत अिछ) \nिवकास : मदन कहाँ अिछ। िबना अिसरवाद देने िमठाइ कोना खायब। \nरामिवलास: ओ त आइये भोरुका गाड़ी से दरभंगा गेल। अĢपन संिगयो-साथी आ Ćोफेसरो सब से भेिट करए \nगेल। भऽ सकैत अिछ सौझुका गाड़ी से घुमत। नइ ज संगी सबहक संगे िसनेमा देखै लगत ते कािŎ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nकखनो आओत। हमहुँ पैछला मास िरटायर कऽ गेलहुँ। मदनेक दुआरे घरक सब काज जक-थक पड़ल \nअिछ। िकऐक त जाधिर ओ पढ़ैत छल ताधिर घरक काज मे कोना लगिबितयै। मुदा सोचै छी जे सबसे \nपिहने ओकर िवआह कऽ ली। ओना अखन धिर घरो बनौनाइ पछुआइले अिछ।  \nिवकास : हँ, हँ, बड़बिढ़याँ िवचार अिछ। \nरामिवलास: एकटा भार माİटर सहाएव अहूँ कऽ दइ छी, िकऐक त गाम-घरक (समाजक) बात अपने बुझै \nनइ छी। घĠयवाद घरेवाली के दी जे वेचारी İÿीगण रिहतहुँ अखन धिर घर सĦहािर कऽ चलौलिन। हम त \nिजनगी भिर िसफर् कमेलहुँ, एिह स बेसी त िकछु केलहुँ निह। अपने केँ यैह भार दइ छी जे मदनक िवआह \nकतौ करा िदऔ। \nिवकास : भार त बड़बिढ़या देलहुँ, मुदा.......। \nरामिवलास: मुदा की? \nिवकास : बेटा-बेटीक िवआह आब िवजनेस भ गेल अिछ। जइ से हमरा सख्त घृणा अिछ। सþिर वखर्क \nिजनगी मे, सैकड़ो िवआहक अगुआइ केलहुँ मुदा एकोटा मे लेन-देन निह केलहुँ। तखन आब अहॴ कहू जे इ \nभार हमरा उठत। \n(Ģलेट मे िमठाइ नेने माधुरीक Ćवेश) \nरामिवलास: माİसैब, ल द कऽ एकटा बेटा अिछ, अगर जँ ओकरो बेिचयै लेब तखन मुइलाक बाद एक \nचुरुक पाइिनयो के देत। बेचलाहा बेटा ज देवे करत ते ओिह से थोड़े सबुर हैत। \nिवकास : ( मुİकुराइत) कहिलयै ते बड़बिढ़या, मुदा आब लोक थेड़े इ बात बुझैत अिछ। आब त लोक के \nरुपैआक आिग मन मे लािग गेल छैक। रुपैइये के धरम-करम सब वुझैत अिछ। समाजोक ऐहेन रुिख भ \nगेल छैक जे जेकरा रुपैया छैक ओकरे पूछै अए आ जकरा नइ छै ओकरा िकयो ने पूछै अए। \nरामिवलास: ( मुİकुराइत) माİसैब, हम अपन बात कहै छी, जाधिर हमहूँ नइ बुझै छेिलएक ताधिर मन मे \nसिदखन रुपैऐक बात रहैत छल। संतोष के एकटा शĤद माÿ बुझै छेिलयै। मुदा धĠयबाद ओिह इंजीिनयर \nसहाएव केँ िदअिन जे आिखक परदा हटा देलिन। आब रुपैया के एकटा साधन माÿ बुझै छी। िजनगी निह। \nिवकास : ओ इंजीिनयर के छलाह? \nरामिवलास: हुनकर घर अपने इलाका छिन मुदा बच्चे स ओ कलकþे मे रहलाह। ओतइ पढ़वो केलिन आ \nिहĠद मोटर मे नोकिरयो केलिन। बहुत िदनक बात िछयै, हमहूँ कलकþा जाइत रही आ ओहो दरभंगा मे \nगाड़ी पकिड़ जाइत रहिथ। गािड़ये मे भेिट भेलाह। अपने संगे हमरो ल जा पिहने त, उठे काज मे घरौलिन \nमुदा िकछुए िदनक बाद हमरो परमानेंट नोकरी भ गेल। सिदखन ओ यैह कहिथ जे रािवलास गरीबक पूँजी \nमेहनत िछयै। तेँ मेहनत के अपन दोİत बना कऽ चली। हुनके परसादे हम हेड िमसितरी भ के िरटायर \nकेलहुँ। मुरुख रिहतहुँ हम कमा कऽ बुजर् लगा देिलयै। \nिवकास : की बुजर् लगा देिलयै? \nरामिवलास: जना-जना आमदनी बढ़ैत गेल तना-तना अपन कारोबार बढ़बैत गेलहुँ। जाबे मशीनक ज्ञान निह \nभेल छल ताबे एकटा सेकेěड हेंड टैक्सी कीिनलहु। एकटा Ƒाइवर के पचास रुपैया रोज पर चलवै ले द \nदेिलयै। अपन जे दरमाहा हुअए ओिह मे अधा गाम पठाबी आ आधा जमा करी। िकछुए िदनक बाद पुरना \nटेक्सी के बेिच नवका कीिन लेलहुँ। तख भड़ो वेसी हुअए लगल। अपनो िमसितरीक हेĪपर से िमसितरी बिन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nगेलहुँ।  \nिवकास : बाह-बाह। तखन ? \nरामिवलास: जखन िमसितरी बिन गेलहुँ तखन दरमहो दोवरा गेल। आ गाड़ी के बनौनाइ सीिख लेलहुँ। आठ \nघंटा करखžा मे डयूटी करी बाकी समय मे बजारक गाड़ी सबके ठीक करै लगलहुँ। फेिर दोसर टेक्सी \nलेलहु। ओहो भाड़ा पर लगा देिलयै। मन पड़ै अए ते हँसी लगै अए। जिहना रुपैयाक लेल मन जरल रहैत \nछल तिहना रुपैयाक बरखा हुअए लगल। \nिवकास : बाह-वाह। तखन? \nरामिवलास: आमदनी देिख मन हुअए लगल जे कलकþे मे जमीन कीिन मकान बना ली। मुदा जखन हुनका \n(इंजीिनयर के) पुिछिलएिन ते ओ कहलिन जे िवचार त बड़बिढ़या छह, मुदा मुरुखपाना हेतह। अपना इलाका \nसन दुिनया मे कोनो इलाका निह अिछ। िसफर् पाइये सब कुछ निह ने िछयै। ऐठाम ने खेत कीनह आ ने \nमकान बनावह। हॅ जाबे नोकरी करै छह ताबे िकछु अİथायी (टेमĆोरी) कारोबार करै छह ते करह। मुदा \nिरटायर भेला पर गाम चिल जइहह। \nिवकास : िकअए गाम अबै ले कहलिन? \nरामिवलास: हमहूँ इ बात पुछिलएिन ते बुझवैत कहलिन जे देखहक अपन इलाका, बजारक िहसाबे, बड़ \nपछुआइल अिछ। पछुआइल इलाका मे लोकक आमदिनयो आ िजनिगओ पछुआइले रहै छै। मुदा अइ स \nककरो घवड़ेबाक निह चिहयै। कोनो इलाका अगुआइल अिछ ओिहठामक लोकक मेहनत स। जँ लोक मेहनत \nनिह कऽ कऽ भागतते ओ इलाका अगुऐतै कोना? \nिवकास : ( गंभीर होइत) बड़ पैघ बात कहलिन। \nरामिवलास: तिह बीच मदन िचŇी िलखलक जे बाबू अपने गाम होइत ‘राįƏीय राज पथ’ (एन.एच.डĭलू) बिन \nरहल अिछ। अपने ते िचिŇयो ने पढ़ल होइत अिछ, हुनके पढ़ै ले देिलएिन। िचŇी पिढ़ ओ मने-मन खूब \nहँसलाह। कहलिन जे रामिवलास अहाँ िमसितरी छीहे, आब अहाँक कलकþा गामे भ जायत। हमरा कोनो \nअरथे ने लागल। तखन ओ वुझा के कहलिन जे नोकिरयो लिगचाइले अिछ आ बड़का सड़को बिनये रहल \nअिछ। ठाठ से ऐठामक सब गाड़ी बेिच एकटा नमहरका बस कीिन लेब। ताबे वेटेाक पढ़ाई समापते भ \nजायत। बेटा के वस द देबइ आ अपने एकटा लेथ मशीन कीिन के रोडे साइड मे बैसा देबइ। हमहूँ खेत-\nपथार नइ कीिनलहु। िसफर् घर लग तीिन कŇा कीिन लेलहुँ। \nिवकास : बड़ सुĠदर िवचार अिछ। \nरामिवलास: ओना अखन सब काज पछुआइले अिछ। ने घर बनेलहुँ हेँ आ ने वस कीिनलहु हेँ। मुदा तीस \nलाख रुपैआ हाथ मे रखने छी। तेिह से सब काज भ जाइत। अपनो नोकिरये करैत छलहुँ आ बेटो पिढ़ते \nछल, तेँ कोना किरतहुँ। आब पाइक भुख मेटा गेल। दुिनया देखैक ढ़ंगो बदिल गेल। \nिवकास : दुिनयाँ देखैक की ढ़ंग बदिल गेल? \nरामिवलास: जाबे िमसितरी नइ बनल छलौ आ कम आमदनी छल, तावे जे लोकक हाइ-फाॅइ देिखयै ते हुअए \nजे कोन दिरदरा भगवान हमरा सब के जĠम देने छिथ जे सब िदन सब चीजक अभावे रहै अए। मुदा \nजखन िमसितरी बनलौ आ आमदनी बढ़ल, तिहया से वुिझ पड़ै लगल जे हमरा सन-सन दिरƖ ते सॱसे दुिनये \nभरल अिछ। जिह से मन मे संतोषक अंकुर जनमै लगल। आब ओ अंकुर िवशाल गाछक रुप मे भ गेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nअिछ। जिह स आिखक इजोत सुĠदर होइत गेल। आब वुिझ पड़ै अए जे दुिनया बड़ सुĠदर अिछ। \nिवकास : की सुĠदर? \nरामिवलास: आब देखै छी जे दुिनया, İवगŸ स सुĠदर आ हजारो तीथर् İथान िमलौला से जेहेन होइत, तहू से \nपिवÿ आ पैध अिछ। कोनो देवİथान मे गनल-गूथल देवताक वास होइत मुदा दुिनयारुपी तीथर् İथान मे \nअरबो-अरब देवता वास करैत अिछ। िकऐक लोक एिह देवİथान स हटै चाहत। मन मे संकĪप शिक्तक \nजĠम भेल। जे संकĪपशिक्त िवचारक राİता बदिल देलक। जिह स िजनगी फूलो स हĪलुक बिन गेल \nअिछ। \nिवकास : इ त दुिनया देखैक नजिर भेल, मुदा अपना िजनगी मे की सब आयल? \nरामिवलास: जाधिर िजनगी निह बदलल छल ताधिर कमेनाइ-खेनाइ माÿ बुझैत छलहुँ। मुदा आब दोसर केँ \nमदित करब बुझै लगलहुँ। अनका हाथे जे अपन मेहनत बेेचै छलौ ओ मेहनत आब अपना काज मे लगबै \nलगलहुँ। जिह स मनक गुलामी मेटा गेल। \nिवकास : आव अपना काज िदिश आउ। जिहना अहाँक लड़का पढ़ल-िलखल छिथ तेहने एकटा लड़की हमरो \nनजिर मे अिछ। बी.ए.पास ओ लड़की अिछ। शील, İवभाव, आ गुणक भंडार अिछ। शुŀ लछमीपाÿ। \nओहन लड़की भगमĠते घर मे जĠम लैत अिछ। \nरामिवलास: माİसैब, हम मदनक िपता जरुर िछअिन मुदा ज्ञान दइवला गुरु त अहॴ िछअिन। तेँ, मदन के \nअहाँ अपन बेटा वुिझ जतए िवआह करा देविन, हमरा िदस स एको-पाइ आपिþ निह। पाइ-कौड़ीक हमरा \nएको-पाइ लोभ निह अिछ।  \nिवकास : (मने-मन खुश होइत) देिखऔ ओ लड़की एकटा पैध अफसरक िछअिन। ओ अपनो साक्षात् देवता \nछिथ। ओना ओहो ( अफसर) हमरे पढ़ाओल छिथ, तेँ हमरा पर अटूट िवसवास छिन। जे कहबिन से ओ \nजरुर करताह। मुदा आइ-कािŎ देखै िछयै जे झूठ-फुस ल कऽ शादी-िवआह मे झगड़ा-झंझट भ जाइत \nछैक। खास कऽ İÿीगणक चलैत। जँ से सब नइ हुअए ते हम एिह काज मे पड़ब। \nरामिवलास: मदन त अखन निह अिछ, नइ ते अहाँ के संग लगा दइतौ। ओना हम कĠयागत निह बरपक्ष छी, \nतेँ पिहने पाएर कोना उठाएब। मुदा अहाँ ऐठाम जेबा मे ते कोनो असोकजर् निह अिछ। चलू हम अहॴक संग \nचलै छी। आ कĠयागत से गप-सप करा िदअ। \nमाधुरी : माहटर बावू, बेटा त हमरो छी आ पुतोहुओ हेती, तेँ, एकटा बात हमहूँ कहै छी। लोक सब बजैत \nअिछ जे दुिनया बड़ आगू बिढ़ गेलई, इ त नीक बात। जते आगू दुिनया बढ़तै तते आगू सब बढ़त। मुदा \nहम सब त िमिथलाक गाम मे रहै छी, जइ ठाम अखनो लोक पाएरे नैहर-सासुर करैत अिछ। कोनो सोखे त \nनिह करैत अिछ। अभाव मे करैत अिछ। शहर-बजारक लोक हवाई-जहाज पर उड़ैत अिछ आ हमरा सबहक \nसवारी अखनो नाव अिछ। तेँ, एिह सब केँ नजिर मे राखब जरुरी अिछ। \nिवकास : (ठहाका दइत) इ सब कहैक जरुरत निह अिछ। पिहनिह किह देलहुँ जे कĠया लछमीपाÿ छिथ। \nसाक्षात् लछमीक आगमन पिरवार मे होएत।  \nरामिवलास: माİसैब, शुभ काज मे िबलंब निह करक चाही। हमरो कपार परक, अंितम भार उतिड ़जायत, \nजे पाँच पाइ िचĠता अिछ ओहो मेटा जायत। तेँ, हĦमर िवचार अिछ जे हमहूँ अपनेक संग चिल, सब बात \nआइये फिरच्छा लेब।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \n  ;; \n \n \nपाँचम अंक  \n(िवकासक दरवĔजा। िवकास, रामिवलास आ तीिन चािर गोटे बैसल) \nिवकास ः राधेĮयाम, कने कमर्नाथबावू केँ बजौने आवह? \n(राधेĮयाम जाइत) \nरामिवलास ः कते दूर पर हुनकर घर छिन?  \nिवकास ः थोड़वे दूर पर छिन। लगले चिल औताह। \nरामिवलास ः माİसैब, जखन ऐठाम धिर आिबये गेलहुँ तखन कहुना काज कऽ सिलिटआइये देवैक।  \nिवकास ः देिखयौ, हम त अपना भिर पिरयास करबे करब तखन ते.........। \n(राधेĮयामक संग कमर्नाथ अबैत) \nिवकास ः आउ, आऊ कमर्नाथ बावू। हमरा त होइत छल जे अहाँ गाम मे छी की निह। मुदा संयोग नीक \nअिछ। \nकमर्नाथ ः अखने हमहूँ मामा गाम ( मािÿक) से एलहुँ। ममो संगे अएलाह हेँ। \nिवकास ः हुनको िकअए ने संगे नेने ऐिलएिन?  \nकमर्नाथ ः कोना नेने अिवितएिन। राधेĮयाम सोझे कहलक जे िवकास कĸा बजौलिन अिछ। \nिवकास ः ( रामिवलास के देखवैत) िहनका त अहाँ निह िचĠहैत हेबिन। िहनकर घर सुĠदरपुर िछअिन। \nिहनका एकटा लड़का छिन जे एिहवेर एम.कम. केलिन अिछ। कािŎये िरजĪट िनकललिन हेँ। ओना ओ \nलड़का हमरे पढ़ौल छी मुदा िकछु िदन पिहलुका देखल अिछ। मुदा लड़का िदव हेबे करत। \n(कमर्नाथ मुİकुराइत) \nरामिवलास ः िरजĪट सुिन बौआ पराते िभनसुरका गाड़ी पकिड़, संगी-साथी सब स भेिट करै चिल गेला हेँ। \nभए सकैत अिछ जे रौतुका गाड़ी स आिब जाय, निह जँ संगी साथीक संग िसनेमा देखै लगए त कािŎ \nआओत। \nिवकास ः रामिवलास जी, िहनका (कमर्नाथ बावू केँ ) ते अहूँ निहये िचĠहैत हेबिन। इहो हमरे पढ़ौल छिथ। \nमुदा हमरा गामक रė छिथ। गामक पिहल फुल। बड़का अफसर छिथ। भगवान ऐहेन बेटा सबकेँ देथुन। \nजेहेने पैघ अफस तेहने इमानदार। सĔजनक त चरचे निह। ओना िजनगी भिर हमहूँ गुरुआइये केलहुँ। मुदा \nऔझुका िशक्षक सब जेँका निह, जे अपनो पढ़ौल िवńाथŰ, सोझा मे िसगरेट, बीड़ी पीवैत रहत आ िशक्षक \nमुड़ी िनच्चा कऽ जाइत रहताह। आजुक जे छौड़ा-माड़िर सब भ गेल अिछ ओ ने माए-बाप केँ आदर करैत \nअिछ आ ने िशक्षक केँ। \nरामिवलास ः (हड़वड़ा कऽ कमर्नाथ केँ Ćणाम करैत, मने-मन सोचैत जे कहुना कुटुमैती भ जाय।) माİसैब \nअहाँ के ते हम किह देलहुँ जे भलेही मदन हĦमर बेटा छी मुदा िशįय त अहॴक छी। तेँ, मदन पर जते \nअिध हमर अिछ ओिह स िमिसओ भिर कम अिधकार अहूँक निह अिछ। माए-बाप जĠम दैत अिछ मुदा \nिजनगीक राİता त गुरुऐ बतबैत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nिवकास ः (मुİकी दैत) अहाँ दुनू गोटे सोझा मे छी, तेँ हमरा िकछु बजैत असोकजर् निहये भ रहल अिछ। \nकमर्नाथ बावू, अपने त बड़ ज्ञानी लोक छी, तेँ हम िकछु बाजी से हमरा उिचत नइ वुिझ पड़ै अए। मुदा दू \nपिरवारक बीचक संबंध अिछ तेँ चुĢपो रहब उिचत निह।  \n(कमर्नाथो आ रामिवलासो ठहाका मािर हँसैत) \nहम दुनू गोटे केँ पिरचय करा देलहुँ। आब एकटा बात अॅाझुका समयक संबंध मे किह दइत छी। \nरामिवलास ः अबस, अवĮय अपनेक किह देल जाओ।  \nिवकास ः अखुनका समयक संबंध मे किह रहल छी। अहाँ ( कमर्नाथ) जेठरैयित पिरवारक छी जे आब \nिनच्चा मुहे भऽ रहल अिछ। उपर स िनच्चा उतड़ैत आ िनच्चा स उपर जाइत, एक सीमा पर दुनू गोटे \n(सामािजक, आिथर्क आ शैक्षणिकत) पहुँच गेल छी। तेँ, दुनूक बीच मे संबंध बनब समयानुकूल अिछ। रहल \nबात लड़का-लड़कीक। अपना ऐठामक जे सामािजक ढ़रŭ बिन गेल अिछ, ओकरा हम झुस (घटी) बुझै छी। \nिकऐक त मुरुख लड़कीक संग पढ़ल-िलखल लड़काक िवआहक चलिन अिछ। जेकरा सबिकयो नीक बुिझ \nअंगीकारो कऽ नेने छी। मुदा एिहठाम एकटा Ćķ उठैत अिछ जे मुरुख लड़काक संग पढ़ल-िलखल लड़कीक \nिववाह के नीक मानल जाय वा अधलाह। मुदा अहाँ दुनूक संबंध मे त से बात निहये अिछ। तेँ, एिह संबंण \nमे िकछु कहैक जरुरते ने अिछ। हृदय स अिसरवाद बुझी वा धĠयवाद देव बुिझ हम दुनू गोटे केँ (मदन आ \nचĦपा) दइत िछअिन।  \nरामिवलास ः ( हँसैत) से की?  \nिवकास ः जिहना अहाँक मदन रė भेलाह ( बोिनहार पिरवारक दुआरे) तिहना हम चĦपो के ( नारी िशक्षाक) \nबुझैत िछअिन। तेँ, चाहे रėक हार होय वा फुलक, एकोटाक माला बनैत आ सओक। मुदा दुनू गरदिनये मे \nपिहरल जाइत। भलेही एकक डोरा सबहक नजिर पर पड़ै आ दोसराक झँपाइल होय। \nरामिवलास ः (हँसैत) माİसैब, हम त मुरुख छी तेँ अहाँक सब बात बुिझयो ने रहल छी, मुदा एते िबसवास \nमन मे जरुर अिछ जे अहाँ हमर अधला कखनो निह सोचब।  \nिवकास ः देिखयौ, दुनू गोटेक िवचार एक राİताक अिछ, तेँ एिह संबंध मे िकछु अटकलबाजी करब उिचत \nनिह। आब काजक गप कऽ आगु बढ़ाउ। \nकमर्नाथ ः हमरा मन मे एĸो पाइ इ शंका निह अिछ जे हम लड़का के निह देखलहुँ। मुदा जखन ऐठाम \n(हमरा गाम) पहुँच गेल छी त कने हम अĢपन दुनू भाइयो केँ बजा लइ िछअिन। एिह दुआरे निह िक हुनका \nसे पूछब जरुरी अिछ, बलिक एिह दुआरे जे हुनको सबहक मन मे इ नइ होइन जे भैया हमरा सब के \nकहबो ने केलिन। ततवे निह, हम त चाहब जे अपना बेिटओ के देखा दी। \nरामिवलास ः आइ अहाँक बेटी तेँ सब भार अहाँ उपर मे अिछ। मुदा िवआहक उपराĠत त हमरो पुतोहूऐ \nहेतीह। तेँ, जखन ऐठाम धिर आिबये गेल छी ते अिसरवादो देनिह जेविन।  \nिवकास ः ( हँसैत) बड़बिढ़या। राधेĮयाम, तू कने फेिर दोहरा के कमर्नाथ बावू एिहठाम जा आ दुनू भाइयो \n(लालबावू आ नूनू) आ चĦपो केँ बजौने आबह। \n(राधेĮयाम बजवै ले जाइत) \nकमर्नाथ ः कĸा, हĦमर बेटी आइक मनुक्ख छी। िसफर् पढ़ले-िलखल अिछ, ततबे निह। कमĢयुटरक ज्ञान \nसेहो छैक। पिरवार चलवैक सब लूिर छैक। आ सबसँ पैघ गुण इ छैक जे िमिथलाक सब ĭयवहार क (जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nनारी लेल अिछ) ज्ञाने निह ĭयवहार मे सेहो छैक। ओ िसफर् कुशल गृहिणये निह अपना पाएर पर ठाढ़ भ \nजीवन-यापन करैक लूिर स सेहो सĦपž अिछ। \nरामिवलास ः कमर्नाथबावू, हम मुरुख रिहतहुँ ओहन िवचारवान आदमी लग रिह िजनगी िबतेलहुँ, िजनका हम \nदेवता बुझैत िछअिन। ओ हमरा अपना पाएर पर ठाढ़ भ जीवैक लूिर ( ज्ञान) िसखा देलिन। सिदखन ओ \nकहिथ जे āिमक अपन āम पूँजीपितक हाथ बेिच लइत अिछ, जे उिचत निह। तेँ, हम अĢपन āम केँ \nअपना काज मे लगेबाक सतत Ćयास करैक चेƠा करी। ओना हमहूँ िजनगी भिर नोकिरये केलहुँ िकऐक त \nऐहेन मजबूर पिरवार मे जĠम भेल छल जे दोसर चारा निह छल। मुदा आब हम एते कमा लेलहुँ जे हमरा \nपिरवार के किहयो नोकरी क लेल मुहताज निह होअए पड़त। \n(लालबावू,नूनू आ चĦपाक Ćवेश) \nिवकास ः रामिवलास जी यैह बिच्चया िथक। \n(एकटक स रामिवलास चĦपा कऽ देिख) \nरामिवलास ः माİसैब, हमरा पाइक भुख निह, मनुक्खक भुख अिछ। ( हँसैत) हम अपन बेटे टा निह, \nिवआहोक खचर् हमही करब।  \nकमर्नाथ ः (मुİकी दइत) बौआ तोरा दुनू भाइ (लालबावू आ नूनू) के हम एिह दुआरे बजौिलयह जे जिहना \nबेटी तिहना भतीजी, तेँ तोहूँ दुनू भाइ अĢपन िवचार दाय। \nदुनू भाइ : (लालबावू आ नूनू) भैया, जिहठाम अहाँ आ िवकास कĸा छी, तिहठाम हम सब की बाजब। अहाँ \nलोकिनक पसĠद हमरो पसĠद। \nकमर्नाथ ः ( चĦपा से) बाउ, गोड़ लगहुन। \n(सबसँ पिहने चĦपा िवकास केँ, तेकर बाद अĢपन िपता कमर्नाथ केँ तेकर बाद रामिवलास केँ गोड़ लगलक) \nरामिवलास ः (हजारी नोट दइत) भगवान िजनगी दिथ। माİसैब, भलेही हम बेटावला छी मुदा कमर्नाथ बावूक \nआगू मे िकछु निह छी। धĠयवाद हम अहाँ कऽ ( िवकास बावू) दइत छी जे हमरा कीचड़ स िनकािल \nिसंहासन पर पहुँचा देलहुँ। \nिवकास ः रामिवलास जी, हम दुनू गोटे स आƇह करब जे शुरुहेक लगन मे काज ( िववाह) िनपटा लेब। \nरामिवलास ः हमरा िदिश स कोनो आपिþ निह। \nिवकास ः एकटा बात आरो। अखन जे लोकक रुिख भऽ गेलै अए जे खूब लाम-झाम से िवआह करै अए से \nनिह हेवाक चाही। जेते खचर् (चाहे कĠयागतक होय वा बड़क िपताक) झुठ-फुस मे करब, ओ बेकार। ओ \nपइसा जँ बँचा कऽ कोनो काज क लेव त ओ िजनगीक लेल होएत। हम अĢपन बात कहै छी, हĦमर जे \nिववाह भेल छल अिह मे िसफर् िपतेजी टा बिरआती गेल रहिथ। तइयो काज भेलइ। तेँ, कौआ स खइर \nलुटायब, कोनो नीक बात निह। \nरामिवलास ः अपनेक िवचार स हमहूँ सहमत छी। जना कमर्नाथ बावू कहताह, तिहना करब। \nकमर्नाथ ः हĦमर कोनो िवचार निह, जना िवकास कĸा कहताह, तिहना हम करब। \nिवकास ः िवआहक बात त समपžे जेँका भऽ गेल। आब जँ िकनको मन मे िकछु बात बाकी हुअए से \nअखने बािज चलू।  \nकमर्नाथ ः हम जिह समाज मे अखन धिर छी ओिह समाजक बीच त बेटीक िवआह निहये कऽ रहल छी,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nमुदा ओिह समाज मे त बहुत अिधक संबंध (लेन-देन) बिन चुकल अिछ। तेँ, हम आƇह करब जे एक बेिर, \nिवआहक बाद, बेटी के अपना संगे ल जाएव। ओकरो सखी-िवहीिनया छैक तेकरो सब स भेिट-घाँट क \nलेत। तकर बाद त अहाँक ऐठाम रहत आ ओइह अपन घर हेतैक। \nिवकास ः हम नीक जेँका अहाँक बात बुिझ निह सकलहुँ, कमर्नाथ बावू। \nकमर्नाथ ः काकाजी, जिह समाज ( अफसर समाज) मे रहैत छी ओिहक बीच पच्चीसो-पच्चास काज \n(िवआह,मूड़न इĜयािद) सब साल होइत छैक। जिह मे हमहूँ आमंिÿत होइत छी। ओिह मे हम त िसफर् \nभोजने करैत छी, मुदा Ćित काज पाँच सय स दू हजार धिर खचर् होइत अिछ। मुदा हम त अेािह समाज स \nअलग भ कऽ अĢपन काज कऽ रहल छी। तेँ, ओिह समाज मे रहैक लेल हमरो िकछु करै पड़त। \nिवकास ः ओ-ो. ो. ो, ो। हँ इ त उिचते छी। की यौ रामिवलास जी अहूँक िकछु समİया अिछ? \nरामिवलास ः हँ। समİया त हमरो अिछ। मुदा हĦमर समİया दोसर तरहक अिछ। \nिवकास ः की? \nरामिवलास ः अपने केँ किहये देने छी जे िकछुए िदन पिहने नेाकरी स िनवृत भेलहुँ आ मदनो पिढ़ते छल। \nमरदा-मरदी िकयो घर मे छेलहुँ निह, जिह स घरक सब काज पछुआइल अिछ। जना, घर बनौनाइ, काज \nसब ठाढ़ केनाइ, जिह कऽ पुरबै मे कम स कम छह मास जरुर लगत। अखन घरो ने अिछ, जिह मे \nरहब। तेँ हमरो िकछु समय चाही। ओना िवआह अखन कइये लेब, मुदा जहाँ धिर िबदागरीक सवाल अिछ \nओ अिगला साल करब। \nिवकास ः की सब काज करैक अिछ? \nरामिवलास ः (हँसैत) माİसैब, मुरुख रिहतहुँ हम बहुत (बड़) कमेलहुँ। जाधिर कमाइत छलहुँ ताधिर अपनो \nअनके घर मे रहैत छलहुँ। वेटो होİटले मे रहैत छल। िसफर् पिėये टा घर मे रहैत छलहुँ , तेँ ने बेसी \nघरक जरुरत छल आ ने बनवैक समय भेटल। आब दुनू बापूत िनचेनो भेलहुँ आ दुनू काजो ( नोकरी आ \nपढ़नाई) सĦपž भ गेल। तेँ, दुनू ठाम (रहबोक लेल आ कारोबार करैक लेल) घरो बनवैक अिछ आ कारोवार \nशुरुह करैक अिछ।  \nिवकास ः की सब कारोबार करैक िवचार अिछ?  \nरामिवलास ः सबसँ पिहने रहैक लेल चैघारा घर बनाएव। तीन अलंग अंागन मे रहत आ एक अलंग \nदरवĔजा रहत। तेकर बाद चैकपर ( एन.एच.क बगल मे) तीिन टा कोठरी बनवैक अिछ। जिह मे एकटा \nकोठरी मे लेथ मशीन बइसायब। दोसर मे अĢपन कारोवारक (िमसितिरआइक) रहत आ तेसर मे बच्चा कऽ \nआॅिफसनुमा बना देवइ, जिह मे ओ अĢपन कारोवारक िहसाव-िकताब राखत। \nिवकास ः वाह, बड़सुĠदर योजना अिछ। तेकर बाद की करब? \nरामिवलास ः घर बनौलाक बाद दुनू बापूत कलकþा जायब। ओतुĸे बैंक मे रुपैइयो अिछ। रुपैइया उठा \nइंजीिनयर सहाएव केँ संग कऽ एकटा वस बेटा लेल कीनब। अपना लेल मशीन आ जखन पुतोहू कमĢयुटर \nसीखन छिथ ते िहनका लेल एकटा कमĢयुटर कीनब। तेकर बाद जे रुपैया उगरत ओहो आ सब सामानो \nबसे मे लािद कऽ ल आनब। एिह सब काज करै मे छह मास स बेिसये लाइग जायत। \nिवकास ः काज त बहुत अिछ। बड़विढ़या निह छह मास त साल भिर मे सब काज भइये जायत। \nरामिवलास ः हँ, से िकअए ने हैत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nिवकास ः भने दुनू गोटे, एिह साल भिर मे, अĢपन-अĢपन काज साल भिरक भीतर पूितर् कऽ लेब। िबबाह त \nअखन कइये िलअ, िवदागरी अिगला साल करब। मुदा दुरागमनोक िविध समपने कऽ लेब। अखन किनयाँ \nकेँ अĢपन सीमा पार कऽ घुमा लेब। िववाहक काज त समपžे बुझू। \n \nःः:ः:ः:ः:ः:ः:ः:ः:ः:ः  \nसमाप्त\n \n  \nअनमोल झा ( १९७०- )- गाम नरुआर, िजला मधुबनी। एक दजर्नसँ बेशी कथा, \nलगभग सय लघुकथा, तीन दजर्नसँ बेशी किवता, िकछु गीत, बाल गीत आ िरपोतŭज आिद िविभž पिÿका, \nİमािरका आ िविभž संƇह यथा- “कथा-िदशा”-महािवशेषांक, “Ăेतपÿ”, आ “एĸैसम शताĤदीक घोषणापÿ” \n(दुनू संƇह कथागोơीमे पिठत कथाक संƇह), “ Ćभात”-अंक २ ( िवराटनगरसँ Ćकािशत कथा िवशेषांक) \nआिदमे संƇिहत। \nलघुकथा \nयुगाĠत \n  \n-हे सुनै छी की? \n-हँ माँ कहथु ने, की कहै छिथ। \n-आइ रीता दाइ अबै छै। \n-से की? \n-से घर आँगन नीप िलअ। ितलकोड़, पापर, राहिड़क दािल, बड़ी सब सकाले कके रािख िलअ। \n-बेस! एतऽ हम िहनका दुनु बेकतीक सेवाक लेल िछयैिन। िहनका बेटी जमाय लेल नै। अबैत छिथन एिह बेर अपने गाम, \nचल जेबिन संगे। लऽ िलहिथ तखन धधकल..कहलकै जे..!! \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nजगदीश मंडल \nउपĠयास: \nिजनगीक जीत  ःः  1 \n      छोट-छीन गाम कĪ याणपुर। गाम क' देखनिह बुिझ पड़ैत जे आिदम युगक मनुक् ख स ल' क' आइ धिरक \nमनुक्  ख हँसी-खुशी स रहैत अिछ। मनुखे टा निह मालो-जाल तिहना। एक फुच् ची दूधवाली गाय स \nल' क' बीस लीटर दूधवाली गाय धिर। बकरीओक सैह नİ ल। ऐहनो बकरी अिछ जकरा तीिन-चािर बच् चा \nभेने, एक-दू टा दूधक दुआरे मिरये जाइत। आ एहनो अिछ जकरा चािर लीटर दूध होइत। गािछयो-िबरछी \nतिहना। एहनो गाछी अिछ जिह मे एकछाहा शीशोए टा अिछ त दोसर बगुरेक। आमो गाछीक वैह हाल। \nकोनो एकछाहा सरहीक अिछ त कोनो एकछाहा कलमीक। ततबे निह, ओहन-ओहन गाछ अखनो अिछ जे दू-\nदू कŇा खेत छपने अिछ त ओहनो गाछी अिछ जिह मे पनरह-पनरह टा आमक गाछ एक कŇा मे फइल स \nरिह मनसĦ फे फड़बो करैत अिछ। \n      ओझुका जेँका कĪ याणपुर, चालीस बखर् पिहने निह छल। ने एकोटा चापाकल छलै आ ने बोिरंग। जेहने \nहर ÿेता युग मे राजा जनक जोतने रहिथ तेहने हर स अखनो कĪ याण पुरक खेत जोतल जाइत अिछ। ने \nअखुनका जेँका उपजा-बाड़ी होइत छल आ ने बर-बीमारीक उिचत उपचार। सवारीक रुप मे सभकेँ दू-दू टा \nपाएर वा गोट-पङरा बड़द जोतल काठक पिहयाक गाड़ी। अंƇेजी शासन मेटा गेल मुदा गमैआ िजनगी मे \nिमिसओ भिर सुधार निह भेल। जिहना जाँत मे दू चक् की होइत- तरौटा आ उपरौटा। तरौटा कील मे गाड़ल \nरहैत। तिहना शरही आ देहाती िजनगीक अिछ। शहरी िजनगी त आगू मुहे घुसकल मुदा देहाती िजनगी \nतरौटा चक् की जेँका ओिहना गड़ाइल रिह गेल अिछ। बाĠ ह-सड़क, घर-दुआर सब ओिहना अिछ जिहना चालीस \nबखर् पिहने छल। तेँ की कĪ याणपुरक लोक अंƇेजी शासन तोड़ै मे, भाग निह लेलक? जरुर लेलक। िदल \nखोिल साहस स लेलक। सगरे गाम क' गोरा-पल्  टन आिग लगा-लगा तीिन बेिर जरौलक। कþ्ो गोटे \nबĠ दूकक कुĠ दा से, त कþ्ो गोटे मोटका चमड़ाक जूþा स थकुचल गेलाह। जहल जाइवलाक धरोिह लािग \nगेल रहय। कþ्ो गोटे डरे जे गाम छोिड़ पड़ायल ओ अखनो धिर घुिर क' निह आिब सकल। कþ्ो गोटेक \nपिरवार िबलटलै, तकर कोनो ठेकान, अखनो धिर निह अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \n      कĪ याणपुरक एक पिरवार अछेलालक। अगहन पूिणर्माक तेसर िदन, बारह बजे राित मे घूर धधका दुनू \nपरानी अछेलाल आिग तपैत रहय। पिहलुके साँझ मे İ ÿी मखनी केँ पेट मे ददर् उपकलै। Ćशबक अंितम \nमास रहने मखनी बुझलक जे Ćशवक पीड़ा छी। अछेलालो केँ सैह बुिझ पड़लै। ओसरे पर चटकुĠ नी िबछा \nमखनी पिड़ रहिल। चटकुĠ नीक बगले पे अछेलालो बैिस गेल। दरद असान होइतिह मखनी बाजिल- ‘‘दरद \nअसान भेल जाइ अए।'' \n      मुह पर हाथ नेने अछेलाल मने-मन सोचैत जे असकरुआ छी कोना पलहिनक ओिहठाम जायब? कोना \nअिगयाशी जोड़ब? जाड़क समय िछयै। परसौतीक लेल जाड़ ओहने दुĮ मन होइत अिछ जेहने बकरीक लेल \nफौती। ददर् छुिटतिह मखनी फुड़-फुड़ा क'उिठ भानसक जोगार मे जुिट गेिल। पािन भरैक घैल लए जखने \nघैलची िदिश बढ़ै लागिल िक अछेलाल(पित) बाँिह पकिड़ रोिक, कहलक- ‘‘अहाँ उपर-िनच् चा नइ करु। हम \nपािन भिर अनै छी। अहाँ घर से बासन-कुसन िनकालू। हम ओकरो धो क' आिन देब।'' \n      मखनी चुिĪ ह पजारै लागिल आ अछेलाल लुरु-खुरु करै लगल। बरतन-बासन धोय ओहो चुिĪ हऐक पाछु \nमे बैिस, आिगयो तपै आ गĢ पो-सĢ प शुरु केलक। मुİ कीदैत अछेलाल बाजल- ‘‘एिहबेर भगवान बेटा देताह।'' \n      बेटाक नाम सुिन मखनी सुखक समुƖ मे हेलए लागिल। मने-मन सुखक अनुभव करैत िवचारै लागिल जे \nबच् चा केँ दूध िपयाइब। तेल-उबटन सँ जाँतव। आिख मे काजर लगा िकसुन भगवान बना चुĦ मा लेब। कोरा \nमे लए अनको आंगन घूमै जाएब। इİ कूल मे नाओ िलखा पढ़बैक िवचार एलै, िक जिहना गमकौआ चाउरक \nभात आ नेबो रस देल खेरही दािल मे सानल कौर मुह मे दइते, ओहन आँकर पिड़ जाइत जिह स जी(जीभ) \nकिट जाइत, तिहना भेिल। मनक सुख मनिह मे मखनी क' अटिक गेिल। पĜ नीक मिलन होइत मुह देिख पित \nबाजल- ‘‘गरीबक मनोरथर आ बरखाक बुलबुला एक् के रंग होइ छै। जिहना पाइिनक बुलबुला सुĠ दर आकार \nआ रंग ल' बढ़ैत अिछ िक फुॅिटये जाइत, तिहना।'' \n  \n      मखनीक मन मे दोसर िवचार उठलै जे धन त बहुत रंगक होइ छै- खेत-पथार,गाय-महीिस, रुपैआ-पैसा \nमुदा एिह सब धन स पैघ बेटा धन होइत छैक। जे बूढ़ मे माय-बापक सवारी बिन सेवा करैत अिछ। ततबे \nनिह, पिरवारो खनदानो क' आगू बढ़बैत अिछ। तोहूँ मे जँ कमासुत बेटा होइत त जीिवतिह माय-बाप केँ \nİ वगर्क सुख दैत अिछ ।   \n      भानस भेलै। दुनू परानी खेलक। मोटगर पुआर पर चटकुĠ नी िवछाओल, तिह पर जा मखनी सुित \nरहलीह। थारी-लोटा अखािर, चुिĪ ह-िचनमारक सभ सĦ हािर अछेलाल चुिĪ हये लग बैिस आिग तपै लगल। \nतमाकुल चूना मुह मे लेलक। चुिĪ हये लग बैसल-बैसल अछेलाल ओंघाइयो लगल। ओंघी तोड़ै ले उिठ \nक' अंगना मे टहलै लगल। भक् क टुिटते फेर चुिĪ ह लग आिब अछेलाल आिग तपै लागल। मखनी िनĠ न पिड़ \nगेिल। मखनीक नाकक आबाज सुिन अछेलाल सोचै लगल जे जँ राित-िबराित ददर् उपकतै त महा-मोसिकल \nमे पिड़ जायब। अपने त िकछु बुझैत निह छी। दशमीक डगरक िसदहा द' निह सकिलऐक तेँ पलहिनयो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nआओत की निह? चुिĪ हक आिग िमझाइत देिख अछेलाल जारन आनै डेिढ़या पर गेल। ओस स जारनो \nिसमसल। लतामक गाछ पर स टप-टप ओसक बुĠ न खसैत। अĠ हारक तृतीया रहने, चान त भिर राित \nउगल रहत, मन मे अिबतिह अछेलाल मेघ िदिश तकलक। चान त उगल देखैत मुदा ओसक दुआरे जमीन \nपर इजोत अिबतिह निह। पाँज मे जारन नेने अंगना आयल। ओसार पर चुिĪ ह रहने सोचलक जे घरे मे घूर \nलगौनाइ बिढ़याँ हैत िकऐक त घरो गरमाइल रहत। अछेलालक पाएरक दमिस स मखनीक िनĠ न टुिट गेलै। \nधधकैत घूर देिख मखिनयो केँ आिग तपैक मन भेलै। ओछाइन पर स उिठ ओ घूर लग आिब बैसिल। बीच \nमे घूर धधकैत आ दुनू भाग दुनू परानी बैसल। जिहना देहक दुख स मखनी तिहना मोनक दुख स \nअछेलाल। बेबसीक İ वर मे अछेलाल बाजल- ‘‘अदहा राित त बीितए गेल, अदहे बाकी अिछ। जिहना अदहा \nबीतल तिहना बाँिकयो बीतबे करत।'' \n      अछेलालक बात सुिन मखनी पूछलक- ‘‘अखन धिर अहाँ जगले छी?'' \n‘हँ, की करब। जँ सुित रिहतौ आ तइ बीच मे अहाँ केँ दरद उठैत त फटोफन मे पिड़ जइतहुँ। सैाँसे \nगामक लोक सुतल अिछ। ककरा सोरो पारवैक। एक् के राितक त बात अिछ। कहुना-कहुना क' कािटये \nलेब। मन मे होइत छल जे बिहन केँ िबदागरी करा केँ ल' अिनतहुँ मुदा ओहो त पेटबोिनये अिछ। तहू मे \nचािर-पाँच टा िलधुिरया बच् चो छै। जँ िवदागरी करा क' आनव त पाँच गोटेक खरचो बिढ़ जाइत। घर मे त \nिकछु अिछ निह। कमाई छी खाई छी।'' \n      ‘‘ कहिलएै त ठीके। अपना घर मे लोक भुखलो-दुखलो रिह जाइत अिछ। मुदा जकरा माथ चढ़ा \nक' अिनितयै ओकरा कोना भूखल रिखितयै?'' िदन-राित िचĠ ता पैसल रहै अए जे पार-घाट कोना लागत। \nभगवानो सबटा दुख हमरे दुनू परानी केँ देने छिथ। एक पसेरी चाउर घैल मे रखने छी कहुना-कहुना पान-\nसात िदन चलबे करत। तकर बाद बुझल जेतैक।'' \n      पसेरी भिर चाउर सुिन अछेलालक मोन मे आशा जगल। मुह स हँसी िनकलल। हँसैत बाजल- ‘‘जँ हमर \nबिन बच् चा जनम लेत त कतबो दुख हेतइ तइओ जीवे करत। निह जँ कोनो जनमक करजा खेने हेबै त \nअसुल क' चिल जायत।'' \n      पितक बात सुिनतिह मखनी केँ पिहलुका दुनू बच् चा मन पड़ल। मने-मन सोचै लागिल जे ओहो बच् चा \nनिह मिरते। जँ नीक-नहाँित सेवा होइतइ ते। मुदा मनुखे की करत? जकरा भगवाने बेपाट भ' गेल छिथन। \nपैछला बात मन स हटबैत मखनी बाजिल- ‘‘समाज मे ओहनो बहुत लोक होइत जे बेर-बेगरता मे भगवान बिन \nठाढ़ होइत।'' \n‘‘समाज दू रंगक होइछै। एकटा समाज ओहन होइ छैक जइ मे दोसराक मदित केँ धरम बुझल जाइ छै आ \nदोसर ओहन होइ छैक जिह मे सब सभक अधले करैत अिछ। अपने गाम मे देखै िछयै। अपन टोल तीस-\nपेंइतीस घरक अिछ। चािर-पाँच रंगक जाितयो अिछ। एक जाितकेँ दोसर स' भैंसा भैंसीक कनािर अिछ। \nअपन तीिन घरक िदयादी अिछ। तीनू घर मे सुकनाकेँ दु सेर दू टाका छैक। ओकरा देखै िछयै। सिदखन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nझगड़े-झंझटक पाछू रहैअए। टोल मे सबसे बाड़ल अिछ। ओकरा चलैत हमरो से सब मुह फुलौने रहै अए। \nने ककरो से टोका-चाली अिछ आ ने खेनाई-पीनाई, आ ने लेन-देन। भगवान रच् छ रखने छिथ जे सब िदन \nबोइन करै छी मौज स खाई छी नइ त एक् को िदन अइ गाम मे बास होइत।'' \n      अछेलालक बात सुिन मूिड़ डोलबैत मखनी बाजिल- ‘‘कहलौ त ठीके, मुदा जे भगवान दुख दइ छिथन \nओइह ने पारो-घाट लगबै छिथन।'' \nमखनीक बात सुिन अछेलाल बाजल- ‘‘सगरे गाम मे नजिर उठा क' देखै छी त खाली बचेलालेक पिरवार स \nथोड़-बहुत, िमलान अिछ। साल मे दश-बीस िदन खेितओ सĦ हािर दइ िछयै आ घरो-घरहट। पेंइच-उधार त \nनिहये करै छी। हमर ƙह् म कहै अए जे अगर बचेलालक माएकेँ कहबिन त ओ बेचारी जरुर सĦ हािर देती। \nकहुना राित बीतै भोर होय, तखन ने कहबिन। दुखक राितयो नमहर भ जाइ छै। एक् के िनĠ न मे भेर भ जाइ \nछले, से िबतबे ने करै अए।'' \n      हाफी करैत मखनी बाजिल- ‘‘देहो गरमा गेिल आ डॉड़ो दुखा गेल। ओछाइने पर जाइ छी।'' \nमखनीक बात सुिन अछेलाल ठाढ़ भ' मखनीक बाँिह पकिड़ ओछाइन पर ल' गेल। मखनी पइर रहिल। पड़ले-\nपड़ल बाजिल- ‘‘मन हĪ लुक लगै अए। अहूँ सुित रहू।'' \n      अछेलालक मन मे चैन आयल। मुदा तइयो सोचैत जे एिह देह आ समयक कोन ठेकान। कखन की \nभ' जयतैक। गुनधुन करैत बाहर िनकिल चारु भर तकलक। झल-अĠ हारक दुआरे साफ-साफ िकछु देखवे ने \nकरैत। मूड़ी उठा मेघ िदिश तकलक। मेघो मे छोटका तरेगण बुिझये ने पड़ै। गोटे-गोटे बड़का देिख पड़ै। \nअयना जेँका चानो बुिझ पड़ै। डंडी-तराजू केँ ठेकना ताकै लगल। तकैत-तकैत पछबािर भाग मĠ हुआइल \nदेखलक। डंडी-तराजू देिख अछेलाल क' संतोष भेलै जे राित लिगचा गेल अिछ। फेर घुिम क' आिब घूर \nलग बैसल। आलस अबै लगलै। तमाकुल चुना मुह मे लेलक। बाहर िनकिल तमाकुल थूकिड़ क' फेिक पुनः \nघुरे लग आिब बोरा पसािर घॲकड़ी लगा,बाँिहएक िसरमा बना सुित रहल। िनĠ न पिड़ गेल। िनĠ न पिड़तिह \nसपनाइ लगल। सपना मे देखै लगल जे घरवाली दरद स कुहरैत अिछ। चहा क' उिठ पĜ नीकेँ पूछलक-\n‘‘बेसी ददर् होइ अए?'' \nमखनी िनĠ न छिल। िकछु निह उþर निह देिल। घूर क' फूँिक अछेलाल धधड़ाक इजोत मे मखनी लग जा \nिनङहािर क' देखै लगल। मन मे भेलै जे कहॴ बेहोश त ने भ' गेिल अिछ, मुदा नाकक साँस असिथर रहै। \n      कौआ क' डिकतिह अछेलाल उिठ क' बचेलाल ऐठाम िवदा भेल। दुनू गोटेक घर थोड़बे हटल, मुदा बीच \nमे डबरा रहने घुमाओन राİ ता। बचेलालक माए क' अछेलाल भौजी कहैत। िदयादी संबंध त दुनू पिरवार मे \nनिह मुदा सामािजक संबंधे भैयारी। बचेलालक िपता रघुनĠ दन छोटे िगरहİ त, मुदा सामािजक हृदय रहने सभ \nसँ समाज मे िमलल-जुलल रहैत। बचेलाल ऐठाम पहुँचते अछेलाल डेिढ़या पर ठाढ़ भ' बचेलालक माय \nसुिमÿाकेँ सोर पाड़लक। आंगन बहारैत सुिमÿा बाढ़िन हाथ मे नेनिह घरक कोनचर लग स देिख, मुİ कुराइत \nबाजिल- ‘‘अनिठया जेँका दुआर पर िकऐक छी?आउ-आउ, अंगने आउ।''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nअछेलालक मĠ हुआयल मुह देिख सुिमÿा पूछलक-‘‘राित मे िकछु भेिल की? मन बड़ खसल देखै छी।'' \nकपैत हृदय स अछेलाल उþर देलकिन- ‘‘नइ राित मे त िकछु ने भेल मुदा भारी िवपिþ मे पड़ल छी। तेँ \nएलौ।'' \n‘‘केहन िवपिþ मे पड़ल छी?'' \n‘‘भनिसयाकेँ संतान होिनहार अिछ। पूर मास िछयै। घर मे त दोसर-तेसर अिछ निह। जिनजाितक नीक-\nअधला ते अपने बुझै नइ छी। तेँ अहाँ क' कहै ले एलौ जे चिल क सĦ हािर िदओ।'' \nकनेकाल गुĦ म भ' सुिमÿा बजलीह- ‘‘अखन त दरद निह ने उपकलै हेन?'' \n‘‘नै, अखन चैन अिछ। साझू पहर दरद उपकल छलै मुदा किनये कालक बाद असान भ' गेलै।'' \n‘लोकेक काज लोक क' होइ छै। समाज मे सभक काज सभकेँ होइ छै। अगर हमरा गेला स अहाँक नीक \nहैत त िकअए ने जायब।' किह सुिमÿा फुसफुसा क पूछल-‘‘परसौती खाइले चाउर अिछ, की ने?'' \nअछेलालक मोन मे एलै जे झूठ निह कहबिन। कने गुĦ म भ बाजल- ‘‘एक पसेरी चाउर घर मे अिछ, भौजी।'' \nएक पसेरी चाउर सुिनतिह सुिमÿाकेँ हँसी लगलिन। मुदा हँसी क' दािब, सोचलिन जे कम स कम एक मासक \nबुतात चाही। मास िदन सँ पिहने परसौितक देह मे कोनो लĔ जित थोड़े रहै छै। तेँ एक मासक बुतातक \nजोगार सेहो क देबै। बेर पड़ला पर गरीब लोकक मन बौआ जाइ छै तेँ अछेलाल ऐना कहलक। पुरुख \nजाित थोड़े परसौतीक हाल बुझैत अिछ। जखन हमरा बजबै ले आइल तखन बच् चा क' एिह धरती पर ठाढ़ \nकरब हमर धमर् भ जाइत अिछ। िसफर् बच् चा जनिम गेला से त निह होइत। दुनू गोटे गप-सप किरते छल \nिक बचेलाल सुित क उठल। केबाड़ बĠ ने छल िक दुनू गोटेक गप-सपक आवाज सुनलक। िखड़कीक एकटा \nपņा खोिल हुलकी देलक िक दुनू गोटे केँ गप-सप करैत देखलक। केबाड़ खोिल बचेलाल दुनू गोटे लग \nआिब चुपचाप ठाढ़ भ गेल। पुतोहूक दुआरे सुिमÿाा बाजिल- ‘‘दरबĔ जे पर चलू।'' \n      तीनू गोटे दरवĔ जा पर आिब गप-सप करै लगल। अपन भार हटबैत सुिमÿाा बचेलाल केँ कहलक-\n ‘‘बच् चा!  अछेलालक किनञाँ क' सĠ तान होिनहािर छै। बेचारा,जेहने सवांगक पातर अिछ तेहने चीजोक \nगरीब। आशा लगाा क अपना ऐठाम आयल। गाम मे त बहुतो लोक अिछ मुदा अनका ऐठाम िकऐक ने \nगेल। जेँ हमरा पर िबसवास भेलै तेँ ने आयल।'' \n      मूड़ी िनच् चा केने बचेलाल चुपचाप सुनैत। माएक बात सुिन कहलक- ‘‘जखन तोरा बजबै ले एलखुन ते \nहम मनाही करबौ।'' \n‘‘सोझे गेला से त नइ हेतै। कम स कम एक मासक बुतातो चाही की ने?'' \n‘‘जखन तूँ घरक गारजने छेँ तखन हमरा से पूछैक कोन जरुरी? जे जरुरी बुझै छीही,से कर।''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \n      अछेलालक हृदय मे आशा जगै लगल। मने-मन सोचै लगल जे अखन धिर बुझै छलौ जे गाम मे क् यो \nमदितगार निह अिछ मुदा से निह। भगवान केहेन मन बना देलिन जे ऐठाम एलौ। कुİ कुराइत अछेलाल \nसुिमÿा केँ कहलक- ‘‘बड़ी काल भ गेल भैजी, अंगना मे की भेल हेतै, सेहो देखैक अिछ तेँ आव नइ \nअँटकब। चलू, अहूँ चलू।'' \nसुिमÿाा- ‘‘बौआ! अहाँ आगू बढ़ू, हम पीठे पर अबै छी।'' \n      अछेलाल आंगन िबदा भेल। सुिमÿाा बचेलाल केँ कहै लागिल- ‘‘बच् चा! मनुखेक काज मनुख क' होइ छै। \nआइ जे सेवा करब ओ भगवानक घर मे जमा रहत। महीना िदन हम ओकर ताको-हेर करबै आ खरचो \nदेबै। भगवान हमरा बहुत देने छिथ। कोन चीजक कमी अिछ।'' \nबचेलाल- ‘‘माए! तोरा जे नीक सोहाओ, से कर। जा क' देखही।'' \n      दरबĔ जा स उिठ सुिमÿा अंगनाक काज सĦ हारै लागिल। सब काज सĦ हािर सुिमÿा अछेलाल ऐठाम िवदा \nभेिल। मखनी ओसार पर, िवछान िबछा, पड़िल। पहुँचते सुिमÿा मखनी केँ पूछिल- ‘‘किनञाँ, दरदो होइ अए?'' \n      कर घूिम मखनी बाजिल- ‘‘दीदी, अखन त दरद नइ उपकल हेन, मुदा आगम बुिझ पडै़ अए।'' \nमखनी क' दू टा संतान भ चुकल छल तेँ आगम बुझैत। सुिमÿा अछेलाल केँ कहलक-‘‘ऐठाम हम छी हे। \nअहाँ पलहिनक ऐठाम जा बजौने आउ?'' \n      अछेलाल पलहिनक ऐठाम िवदा भेल। मुदा पलहिन ऐठाम जेबा ले डेगे ने उठैत। मन मे होइ जे दशमी \nडगरक िसदहा नै द' सकिलऐक, तेँ ओ आओत की निह?मुदा तइयो जी-जाँित क' िवदा भेल। भिर राİ ता \nिविचÿ मे अछेलाल। एक िदिश सोचैत जे जँ पलहिन निह आओत त बेकार गेनाइ हैत। दोसर िदिश होय \nजे जाबे हम इमहर एलौ ताबे घर पर की हैत की निह। पलहिनक ऐठाम पहुँचते अछेेलाल देखलक जे \nपलहिन मालक थैिरक गोबर उठा, पिथया मे ल खेत िवदा भेिल अिछ। जिहना Ġ यायालय मे अपराधी केँ \nहोइत तिहना अछेलालो केँ बुिझ पड़ैत। मुदा तइयो साहस क'पलहिन सँ कहलक- ‘‘कने हमरा ऐठाम चलू। \nभनिसया क' दरद होइ छै।'' \n ‘‘माथ पर गोबरक िछņा नेने पलहिन उþर देलक- ‘‘हम नइ जेबिन। डगरक िसदहा हमर बाँिकये अिछ। \nपेट-बािĠ ह कतेक िदन काज करबिन।'' \n  पलहिनक बात सुिन अछेलाल अपन भाग् य क' कोसैत। भगवान केहेन बनौने छिथ जे जकरा-तकरा स दू \nटा बात सुनै छी। मुह िसकुिड़अबित अछेलाल पुनः कहलक-‘‘किनञाँ, अइ साल िसदहा नइ द सकिलएिन, तेँ \nिक निह देबिन। समय-साल नीक हैत त अिगला साल दोबर देबिन। समाज मे सभक उपकार सभकेँ होइत \nछैक। चलू,चलू....। \nिखिसया क पलहिन डेग बढ़बित बाजिल- ‘‘िकĠ नहु निह जेविन।''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n एक टक स अछेलाल पलहिन क' देखैत रहल। देह मे जना एको िमिसया तागते ने बुिझ पड़ै। हताश \nभ, दुनू हाथ माथ पर ल अछेलाल बैिस सोचै लगल जे आब की करब? आशा तोिड़ घर िदिश िवदा भेल। \nआगू मुहे डेगे ने उठै, पाएर पताइत। जना बुिझ पड़ै जे आिख स लुþी उड़ै अए। कहुना-कहुना क' अछेलाल \nघर पर आयल। \n      तेसर सĠ तान भेने मखनी क' दरदो कम भेलै आ असानी स बच् चाक जĠ म भेलै। अपना जनैत सुिमÿा \nसेवो मे कोनो कसिर बाकी निह रखलिखन। डेिढ़या पर अिबतिह अछेलाल केँ बुकौर लिग गेलै। दुनू आँिख \nस दहो-बहो नोर  खसै लगल। अंगना आिव मुİ कुराइत सुिमÿा बाजिल- ‘‘बौआ, ककरो अहाँ अधला केने छी \nजे अधला हैत। भगवान बेटा देलिन। गोल-मोल मुह, मोटगर-मोटगर दुनू हाथ-पाएर छैक।'' \n      आशा-िनराशाक बीच अछेलालक मन उगै-डूबै लगल। हँसी होइत सुख िनकलै चाहैत जबिक आिखक नोर \nहोइत \n दुख। बेटा जनिमतिह सुिमÿाक अंगनाक टाट पर बैसल कौवा दू बेिर मधुर İ वर मे बाजल कौवाक बोली \nसुिन बचेलालक मुह स अनायास िनकलल- ‘‘अछेलाल काका क'बेटा भेल।'' \nमुह स िनकिलतिह बचेलारल आिख उठा-उठा चारु कात देखै लगल जे क् यो कहलक निहये तखन मुह स \nिकऐक िनकलल? आंगन स िनकिल बचेलाल टहलैत डबराक कोन लग आयल। कोन पर ठाढ़ भ' िहयासै \nलगल जे बच् चाक जĠ म भेिल आ िक दरदे होइत छै। सुिमÿा ओछाइन साफ करैत। अिगयासी जोड़ै ले \nअछेलाल डेिढ़या पर जारन आनै गेल िक बचेलाल पर नजिर पड़ल। नजिर पिड़तिह अछेलाल, थोडे़ आगू \nबिढ़,बचेलाल केँ कहलक- ‘‘बौआ, छैाँड़ा जनमल।'' \nलड़काक नाम सुिनतिह बचेलालक मोन मे आयल जे जा क' देिखऐेक। मुदा सोचलक जे अखन जा \nक' देखब उिचत निह। चोņे घुिम आंगन आिव पĜ नी क' कहलक-‘‘अछेलाल काका क' बेटा भेल।'' \nबेटाक नाम सुिनतिह मने-मन अिसरवाद दैत रुमा बाजिल- ‘‘भगवान िजनगी देथुन।'' \n      बच् चाक छिठयार भ' गेल। सुिमÿा अपन अंगनाक काज सĦ हािर अछेलालक आंगन पहुँचली। गोसाई लुक-\nझुक करैत। पितआनी लगा बगुला पिछम स पूब मुहे उड़ैत अपना मे हँसी मजाक करैत जाइत। कौआ सब \nिधया-पूता हाथक रोटी छीनै ले पछुअबैत। जेरक-जेर िटकुली गोिलया-गोिलया उपर मे नचैत। सुरुज अराम \nकरैक ओिरआन मे लगल। अछेेलालक बीच आंगन मे बोरा िबछा सुिमÿा बच् चा क' दुनू जाँघ पर सुता जतबो \nकरित आ घुनघुना क गेबो करिथ- \n      गरजह हे मेघ गरिज सुनाबह रे \n      ऊसर खेत पटाबह, सािर उपजावह रे \n      जनमह आरे बाबू जनमह, जनिम जुड़ाबह रे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \n      बाबा िसर छÿ धराबह शÿु देह आँकुश रे \n      हम निह जनमब ओिह कोिख अबला कोिख रे \n      मैलिह बसन सुतायत, छैाँड़ा किह बजायत रे \n      जनमह आरे बाबू जनमह जनिम जुड़ाबह रे \n      पीयर बसन सुताबह बाबू किह बजावह रे \n      झुिम-झिम सुिमÿा गिबतो आ बच् चा क' जँतबो करित। आिख स आिख िमला İ नेहक बरखा बिरसबैत। \nबच् चा क' कोनो तरहक तकलीफ निह होइ तेइ ले मुह िदिश देखैत। टाटक अढ़ मे बैिस अछेलाल सुिमÿा \nक' İ नेह देिख, दुिनया क' िबसिर आनĠ द लोक मे िबचरैत। घ्  \n2 \n      रिव िदन रहने बचेलाल अबेर क' उठल। मन मे यैह सोिच िवछान पर पड़ल,जे आइ İ कूल निहये \nजाएब। घर पर कोनो अिधक काजो निहये अिछ। माÿ एक जोड़ धोती, एक जोड़ कुरता आ एक जोड़ \nगंिजये टा िखंचैक अिछ। दुपहर तक त काजो एतवे अिछ। बेरु पहर हाट जा घरक झूठ-फूस समान कीिन \nआनब। हाटो दूर निह,गामक सटले अिछ। सुित उिठ बचेलाल िनĜ य-कमर् स िनवृत भ' दलानक चौकी पर \nआिब बैसल। रुमा चाह द' गेलिन। दू घॲट चाह पीिबतिह बचेलाल केँ िपता मन पिड़ गेलिखन। िपता मन \nपिड़तिह बचेलाल अपन तुलना हुनका(िपता) स करै लगला। मने-मने सोेचै लगल जे िपता साधारण िकसान \nछलाह। पढ़ल-िलखल ओतबे जे नाम-गाम टो-टा क' िलिख लिथ। काजो ओतबे रहिन जे किहयो-काल \nरिजį Əी अॉिफस जा सनाक बनिथ। भिर िदन खेती स ल क' माल-जालक सेबा मे ĭ यİ त रहैत छलाह। मुदा \nएþ्ो गुण अवĮ य छलिन जे गाम मे कतौ पनचैती होइत वा कतौ भोज-भात होइत वा समािजक \nकोनो(दशनामा) काज होइत त हुनका जरुर बजौल जाइन। ततबे निह, बूढ़-पुरान छोिड़ केयो नाम ल क' सोरो \nनिह पाड़ैत छलिन। अपन संगतुिरया भाय कहिन आ िधया-पूता स चेतन धिर िगरहत बाबा, िगरहत काका \nकहिन। पिरवारे जेँका समाजो क' बुझैत छलिथन। मुदा हम िशक्षक छी। अपन काजक Ćित इमानदार छी। \nिबना छुिņये एक् को िदन ने İ कूल मे अनुपिİ थित होइ छी आ ने एको क्षण िबलĦ ब स पहुँचै छी। जते काल \nİ कूल मे रहै छी, बच् चा सभकेँ पढ़िवते छी। जना आन-आन İ कूल मे देखै छी जे िशक्षक सभ कखनो अबै \nछिथ, कखनो जाइ छिथ आ İ कूलो मे ताशो भँजैत छिथ। ओना हमहू ककरो उपकार त निहये करै छी \nिकऐक त दरमाहा ल काज करैत छी। आन िशझकक अपेक्षा इमानदारी स जीिवतहुँ अपना पैघ कमी बुिझ \nपड़ैत अिछ। ओ कमी अिछ समाज मे रिह समाज स कात रहब। İ कूलक समय छोिड़ िदन-राित त गामे मे \nरहै छी मुदा ने क् यो टोक-चाल करै अए आ ने क् यो दरवĔ जा पर अबै अए। मन मे सिदखन रहे अए जे \nकमाई छी त दू-चािर गोटे केँ चाह-पान खुआबी-पीआबी। मुदा क् यो कनडेिरयो आिखये निह तकैत अिछ। \nहमहू त ककरो ऐठाम निहये जाइ छी। चेतन सभक कहब छिन जे दुआर-दरबĔ जाक इĔ जत छी चािरगोटेकेँ \nबैसब। मुदा से कहाँ होइ अए। गाम त शहर-बजार नइ छी जे एक् के मकान मे रिहतहुँ, आन-आन क्षेÿक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nरहने, लोक आन-आन भाषा बजैत, आन-आन चिल-ढ़ािल मे अपन िजनगी िवतवैत, ककरो क् यो सुख-दुख मे संग \nनिह होइत! मुदा समाज त से निह छी? बाप-दादाक बनाओल छी। एक ठाम सइयो-हजारो बखर् स िमिल-जुिल \nक' रहैत अयलाह। रंग-िवरंगक जाितयो Ćेम स रहैत अिछ। सभ सभकेँ सुख-दुख मे संग रहैत अिछ। \nबच् चाक जĠ म स ल क' मरण धिर संग पूरैत। ऐहन समाज मे, हमर दशा ऐहन िकऐक अिछ? जिहना पोखिरक \nपािनक िहलकोर मे खढ़-पात दहाइत-भिसआइत िकनछिर लिग जाइत तिहना त हमरो भ' गेल अिछ। की \nपाइिनऐक िहलकोर जेँका समाजो मे होइत छैक? जँ पाइिनयेक िहलकोर जेँका होइत छैक त हम ओिह \nिहलकोर क' बुझैत िकऐक ने छी? हमहू त पढ़ल-िलखल छी। \nजþ्ो समाजक संबंध मे बचेलाल सोचैत तþ्ो मन मिलन होइत जाइत। मुदा बुिझ निह पबैत। अधा चाह \nपीलाक बाद जे िगलास मे रहल ओ सरा क' पािन भ' गेल। ने चाहक सुिध आ ने अपन सुिध, बचेलाल क'। \nजना बुिझ पड़ैत जे हम ओहन बन मे बौआ गेलहुँ जþ' एक् को टा रİ ते ने देखैत छी। गंभीर भ' बचेलाल \nबड़बड़ेबो करैत आ अपने-आपमे गĢ पो करैत। \n      आंगन स सुिमÿा आिब बचेलाल केँ देिख पूछलिखन- ‘‘बच् चा, कथीक सोग मे पड़ल छह? िकछु भेलह हेन \nकी?'' \nबचेलालक मुह सँ िनकलल- ‘‘निह माए! भेल त िकछु निह। मुदा गामक िकछु बात मोन मे घुिरआइत अिछ। \nजकर जबाब बुिझते ने छी।'' \nतारतĦ य करैत सुिमÿा कहै लगलिखन- ‘‘गाम मे त बहुत लोक रहैत अिछ मुदा सभ थोड़े गामक सब बात \nबुझैै छै। गाम मे तीिन तरहक राİ ता छैक। पिहल ओ जिह स समाज चलैत अिछ। दोसर स पिरवार \nचलैत आ तेसर स मनुक् ख चलैत अिछ। मनुक् ख अपन चिल पिरवारक चािल मे िमला क' चलैत अिछ। \nतिहना पिरवार समाजक चािल स िमला क' चलैत अिछ तेँ, तीनूक अलग-अलग चािल रहनहुँ ऐहन घुलल-\nिमलल अिछ जे सभकेँ बुझवो मे निह अबैत।' \nमुह वािब बचेलाल माएक बात सुिन, कहलकिन- ‘‘माए, तोरो बात हम नीक-नहाँित निह बुिझ सकलहुँ। मन मे \nयैह होइ अए जे िकछु बुिझते ने छी। अĠ हार मे जना लोक िकछु ने देखैत, तिहना भ रहल अिछ।' \nमूड़ी डोलबैत सुिमÿा कहै लगलिखन- ‘‘अपने घर मे देखहक- दू टा बच् चा अिछ, ओकर त कोनो मोजरे निह। \nतीिन गोटे चेतन छी। तोँ भिर िदन इİ कूलेक िचĠ ता मे रहै छह। भोरे सुित उिठ क' नओ बजे तक, अपन \nसब िƅया-कमर् स िनचेन भ खा के इİ कूल जाइ छह। चािर बजे छुņी होइ छह। डेढ़ कोस पाएरे अबैत-\nअबैत साँझ पिड़ जाइ छह। घर पर अबैत-अबैत थािकयो जाइत हेबह। पर-पखाना स अबैत-अबैत दोसर \nसाँझ भ' जाइ छह। दरबĔ जा पर बैिस, कोनो िदन ‘रमायण' त कोनो िदन ‘महाभारत' पढै़ छह। भानस होइ छै \nखा क सुतै छह। फेिर दोसर िदन ओिहना करै छह। एिहना िदन बीतैत जाइत छह। िदने स मास आ मासे \nस साल बनैत छैक। कोĪ हुक बड़द जेँका घर स इİ कूल आ इİ कूल स घर अबै-जाइत िजनगी बीित \nजेतह। मुदा िजनगी त से निह िथक? िजनगी त ओ िथक- जना बसĠ त ऋृतु अिबते गाछ-िवरीछ नव कलश  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nल बढै़त अिछ, तिहना। मनुक् खोक गित अिछ। िजनगीक गितये मनुक् ख केँ ƙह् माě डक गित से िमला क' ल \nचलैत। अज्ञानक चलैत मनुक् ख, एिह गित क' निह बुिझ, छुिट जाइत अिछ। छुटैक कारण होइत \nĭ यिक् तगत, पिरवािरक आ सामािजक िजनगी। जे सिदखन आगूक गितक पाछु महे धकेलित अिछ। जिह स \nमनुख समयक संग निह चिल पबैत। मुदा तइ स की? बाधा कतबो पैघ िकऐक ने हुअए मुदा मनुखो केँ \nसाहस कम निह करक चाही। सिदखन सब अंग क' चौकĠ ना क चलला से सब बाधा टिप सकैत अिछ। \nपुतोहूए जिन केँ देखुन। भिर िदन भनसा आ िधये-पूतेक आय-पाय मे लगल रहैत छथुन। हमरो जे शक लगै \nअए से किरते छी। घर त कहुना चिलये जाइ छह। मुदा पिरवार त समाजक एक अंग छी। पिरवारेक \nसमूह ने समाज छी। तेँ समाजक संग चलैक लेल पिरवार क' समाजक राİ ता धड़ै पड़त। से निह भ' रहल \nछह। जना देखैत छहक जे रेलगाड़ी मे ढेरो पिहया आ कोठरी होइ छै। जे आगू-पाछू जोड़ल रहै छै। मुदा \nचलै काल सब संगे चलै छै। तिहना मनुक् खो छै।'' \nसुिमÿाक बात सुिन बचेलाल िजज्ञासा स पूछल- ‘‘अपन पिरवारक की गित अिछ?'' \nमुİ कुराइत सुिमÿा कहै लागिल- ‘‘अपन पिरवार ठमकल अिछ। ओना बुिझ पड़ैत हेतह जे आगू मुहे जा रहल \nछी, मुदा निह। तोरा बुिझ पड़ैत हेतह जे िशझक छी, नीक नोकरी करै छी। नीक दरमहो पबै छी। हँ, ई \nबात जरुर अिछ। मुदा अपनो सोचहक जे जखन हम पढ़ल छी, बुिŀयार छी। तखन हमरा बुिŀक काज \nकैक गोटे क' होइ छै। जे क् यो निहये पढ़ल अिछ ओहो त अपन काज, अपन पिरवार चलिबते अिछ। कने \nनीक िक कने अधला सब त जीवे करैत अिछ। आइ तोरा नोकरी भ गेलह, तेँ ने, जँ नोकरी नइ होइतह \nतखन त तोहू विहना जीिवतह जिहना िबन पढ़ल-िलखल जीवैत अिछ। एिहना पुतोहू जिन केँ देखुन, जना घर \nस कोनो मतलबे निह अिछ। हमरो िबआह-दुरागमन भेल छल। हमहूँ किनयाँ छलौ मुदा आइ जे घर मे देखै \nिछअह तना त निह छल। जखन हम नैहर स ऐठाम एलहुँ तखन भरल-पूरल घर छल। सासु-ससुर जीिवते \nरहिथ। जखन चािर िदनक बाद चुिĪ ह छूलौ, तिहया स सासु किहयो चुिĪ ह िदिश निह तकलिन। ने कोठी से \nचाउर िनकािल क' देिथ आ ने िकछु कहिथ। जेहने पिरवार नैहरक छल तेहने एतुक् को छल। जे सब काज \nनैहर मे करै छलौ सैह सब काज अहूठाम छल। अपन घर बुिझ एकटा अĠ न आ िक कोनो वİ तु दुइर निह \nहुअए दैत छिलऐक। अखन देखै िछअह जे पाँचे गोटेक पिरवार रहनहु सभ सब स सटल निह,हटल चिल \nरहलह हेन। सिट क' चलैक अथर् होइत सभ सब काज मे जुटल रही। इ त निह िक क् यो काजक पाछू \nतबाह छी आ क् यो बैसले छी। पिरवारक सभकेँ अपन सीमा बुझ चलक चाही, से निह छह। हम खेलहुँ िक \nनिह, तोँ खेलह िक निह। भनिसया लेल धĠ य सन। की खायव, कोन वİ तु शरीरक लेल िहतकर हैत कोन \nअिहतकर, से सब बुझैक कोनो मतलवे निह। जे खाई मे चसगर लागत, भले ही ओ अिहतकरेे िकऐक ने \nहुअए, वैह खायब। जिह स घर मे बीमारी लधले रहै छह। जिहना सुरुजक िकिरण मे देखै छहक जे अनेको \nिदशा मे चलैत तिहना पिरवारोक काज सब िदशा क' जोड़ैत अिछ, से निह भ' रहल छह।'' \n िबचिह मे बचेलाल माएकेँ पूछलक- ‘‘माए! नीक-नाहाँित तोहर बात नइ बुिझ रहलौ हेन?''  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nबचेलालक बात क' तारतĦ य करैत सुिमÿा कहै लगलिखन- ‘‘बच् चा, देखहक जिहना गाम मे िकछु पिरवार आगू \nमुहे ससिर रहल अिछ त िकछु पिरवार पाछू मुहे। िकछु पिरवार ठमकल अिछ। जिह स गाम आगूू मुहे निह \nबिढ़ रहल अिछ। तिहना पिरवारो मे होइत। पिरवारो मे िकछु गोटे आगू बढ़ैक चेį टा करैत त िकछु(आलस \nअज्ञान आिद क चलैत) पाछू मुहे ससरैत। िकछु गोटे अदहा-िछदहा मे रहैत। तेँ पिरवार केँ जिह गित मे \nचलक चाही, से निह भ' रहल अिछ। ततवे निह इ रोग मनुक् खक भीतरो मे अिछ। िकछु लोक अपनाकेँ \nसमय स जोिड़ क' चलै चाहैत त िकछु समयक गित निह बुिझ, पाछूऐ मुहे चलैत। इ बात जाबे नीक जेँका \nनिह बुझबहक ताबे ने मन मे चैन हेतह आ ने आगू मुहे पिरवार बढ़तह।'' \nमाइक बात स बचेलालक मन घोर-मŇा भ गेल। की नीक, की अधला से बुझबे ने करैत। माथ कुिरअबैत \nबचेलाल माए केँ कहलक- ‘‘माए! जखन मन असिथर हैत तखन बुझा-बुझा किहऐं। एक बेरे नइ बुझब, दू बेरे \nबुझैक कोिशश करब। दू बेरे नइ बुझब तीन बेरे कोिशश करब। मुदा िबना बुझने त काज निह चलत।'' \nबचेलालक बात सुिन मुİ कुराइत सुिमÿा कहै लगलिखन- ‘‘बच् चा जखन तोहर िपता जीिवते रहथुन तखन घर \nमे पाथरक  बिटखारा छल। ओिह स जोखै-तौलै छलहुँ। एक िदन अपने(पित) आिब कहलिन जे आब लोहाक \nपक् की सेर, अढ़ैया पसेरी सब आइल। हम पूछिलएिन जे पथरक जे सेर, अढ़ैया अिछ तकरा फेिक \nदेबै? ओ(पित) कहलिन-फेकबै िकऐक? लोहा सेर क' पथरक सेर स भजािर लेब। बिटखारा कम-बेसी हैत, सैह \nने हैत, ओकरा अपन बिटखारा िहसाब स मािन लेबै। अओर की हेतै। बौआ अखन तोरो मन खनहन नइ \nछह, जा तोहू अपन काज देखह। हमरो बहुत काज अिछ। जखन मन खनहन हेतह तखन आरो गĢ प \nकरब।'' \n      अनोन-िबसनोन मने बचेलाल कपड़ा खॴचै िवदा भेल। आंगन जा बाĪ टी-लोटा,कपड़ा आ साबुन नेने कल \nपर पहुँचल। कपड़ा साबुन के कात मे रिख पिहने कलक चबूतरा साफ केलक। बाĪ टी मे पािन भिर सब \nकपड़ा क' बोइर देलक। एकाएकी कपड़ा िनकािल दुनू पीठ साबुन लगा-लगा, बगल मे रखैत। जखन सब \nकपड़ा मे साबुन लगाओल भे गेलै तखन पिहलुका सावुन लगौलहा कपड़ा िनकािल खॴचै लगल। सुिमÿा \nखĠ ती ल बाड़ी ओल उखाडै़ िवदा भेिल। बाड़ी मे पितआनी लगा ओल रोपने रहिथ। तीन सिलया ओल। \nकेंकटा गाछ फुला गेल। बाड़ी मे सुिमÿा िहयासै लागिल जे कोन गाछ खुनब। सब गाछ डग-डग करैत। \nपितआनीक बीच मे एकटा गाछक अदहा पþा िपरॱछ भ गेल। पात क' पीअर देिख सुिमÿा ओइह गाछ खुनैक \nिवचार केलिन। ओल किट निह जाय तेँ फइल से खुनव शुरु केलिन। सात-आठ िकलोक हैदरावादी ओल। \nटॲटी  एकोटा निह। टॲटी निह देिख सुिमÿा मने-मन सोचै लगली जे टॲटी रहैत त रोिपयो दैितऐक मुदा से \nनिह भेल। ओलक मािट झािड़ गाछ के टुकड़ी-टुकड़ी कािट खिधये मे द उपर स मािट भिर देलिखन। \nसुिमÿा चाहिथ जे ओलो आ खिĠ तओ ऐके बेर नेने जायब मुदा से गरे ने लगिन। दुनू हाथ स' ओल उठा \nएक हाथ के ल दोसर हाथ से खĠ ती िलअए लगिथ िक ओल गुड़िक क' िनच् चा मे िगर पड़िन। कैक बेर \nकोिशश केलिन मुदा निहये भेलिन। तखन हािर क' पिहने दुनू हाथे ओल उठा कल लग रािख, खĠ ती आनै \nगेली। खिĠ तओ मे मािट लगल आ ओलो मे। तेँ दुनू क' नीक-नाहाँित घुअए पड़त। माए क' ठाढ़ देिख \nबचेलाल हाँइ-हाँइ कपड़ा पखाड़ै लगल। कपड़ा ल बचेलाल चार पर पसरै गेल। सुिमÿा ओल के कलक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nिनच् चा मे रिख कल चलबै लगली। गर उनटा-उनटा दश-पनरह बेर कल चलौलिन। मुदा तइयो िसरक दोग-\nदाग मे मािट रहबे केलै। तखन ओल क घुसुका बाĪ टी मे पािन भिर लोटा स ओलो, खिĠ तओ आ अपनो \nहाथ-पाएर धोलिन। आंगन आिब सुिमÿा पुतोहू केँ कहलिखन- ‘‘आइ रिवयो छी, बच् चो गामे पर रहता तेँ \nओलक बड़ी बनाउ। बड़ िनĦ मन ओल अिछ तेँ दू चक् का तिड़यो लेब।'' \nसुिमÿाक बात सुिन मुह-हाथ चमकबैत पुुतोहू उþर देलिखन- ‘‘िहनका हाथ मे सरर पड़ल छिन तेँ कब-कब \nनइ लगै छिन। हमरा त ओल देिखये के देह-हाथ चुलचुला लगै अए। अपने जे मन फुड़ैन से बनबथु। हम \nचुिĪ ह पजािर ताबे भात रĠ है छी। सभकेँ नवका चीज नीक लगै छै िहनका पुरने नीक लगै छिन।'' \nपुतोहूक बात सुिन सुिमÿा मने-मन सोचै लगली जे जाबाव िदअिन आ िक निह?समय पर जँ जबाव निह देब \nत दबब हैत। मगर जबाव देनहु त झगड़े हैत। अपना जे इच् छा अिछ वैह करब मुदा बाता-बाती से त काजे \nरुकत। जþ्ो बनबै मे देरी हैत तते भानसो मे अबेर हैत। मुदा सुिमÿाक मन जबाव देइ ले तन-फन \nकरैत। ओल क'बीचो-बीच कािट, चािर फाँक करै लगली ओलक सुगंध आ रंग देिख सुिमÿा जबाव देलिखन-\n ‘‘किनयाँ, जे चीज सब िदन नीक लागल ओ आइ अधला कोना भ' जायत?जाबे जीबै छी ताबे त खेबे करब। \nतेाँ जकरा अधला बुझै छहक ओ अधला निह छी। दुनू गोटेक नजिर मे अĠ तर छह। जे अĠ तर नी-अधला \nमे बदिल गेल छह। दुनू गोटेक नजिर, एिह दुआरे दू रंग भ गेल छह जे दुनू गोटेक िजनगी दू रंग बीतल। \nतेाँ नोकिरहाराक पिरवारक छह हम िगरहत पिरवारक। तोहर बाप नगद-नरायण कमाई छथुन जिह स हाट-\nबजार से समान कीिन आिन खइ छेलह। हम त सामान उपजवै वला पिरवार मे रहलहुँ। कोन वİ तु कोना \nरोपल जाइ छै, कोना ओकर सेवा करै पड़ैत छै, से सब वुझै िछयै। तेँ हमर नीक आ तोहर नीक मे यैह \nअĠ तर छह।'' \nदुनू सासु-पुतोहूक गप-सप बचेलालो दरवĔ जा पर स सुनैत। बीच आंगन मे बैिस सुिमÿा ओल बनवित \nरहिथ। घर मे पुतोहू भन-भना क' बजैत रहित, जे सुिमÿा नीक जेँका सुनवो ने करैत। बच् चा नेने मखनी \nसेहो आइिल। मखनी के कोरा मे बच् चा देिख सुिमÿा दबारैत कहलिखन- ‘‘मासे िदनक बच् चा के अंगना से \nिकऐक िनकाललह? जँ रİ ता-पेड़ा मे हबा-बसात लािग जइतै तब?'' \n हँसैत मखनी उþर देलकिन- ‘‘दीदी! अइ आंगन के अनकर आंगैन कहै छिथन। हमर नइ छी? अपनो अंगना \nअवै मे संकोच हैत।'' \nमखनीक बात सुिन सुिमÿा मने-मन अपसोच करैत कहलिखन- ‘‘अनकर अंगना बुिझ नइ करिलयह। अखन \nबच् चा छोट छह तेँ बचा केँ राखै पड़तह। बेटा धन छी। घर से त िनकलबे करत। पुतोहू केँ सोर पािड़ \nकहलिखन- ‘‘पिहले-पिहल िदन बच् चा अंगना आयल। तेल-उबटन दहक। अगर उबटन घर मे नइ हुअअ ते \nतेले टा नेने आवह। ताबे चुिĪ ह िमझा दहक। पिहने बच् चा के जाँित-पीिच दहक।'' \n      घर स रुमा तेल आ िवछान नेने आिब अंगने मे िवछौलक। तेलक माली लग मे रिख बच् चा केँ कोरा मे \nलेलक। दुनू पाएर पसािर बच् चा केँ जाँध पर सुतौलक। बच् चाक मुह देिख रुमा मने-मन बाजिल- ‘‘मखनी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nकेहेन भाग् यशाली अिछ जे भगवान ऐहन सुĠ नर बच् चा देलिखन।'' उनटा-पुनटा क' बच् चा देखलक। रुमाक मन \nमे ऐलै जे कोना लोक बजै अए जे फĪ लाँक कपार खराब छैक आ फĪ लांक नीक? जँ कपार अधला रिहतैक \nत बेटी होइतै। जकर कपार नीक रहै छै, ओकरा खाली बेटे होइतै। भगवानक नजिर मे सब बराबिर अिछ। \nसभ त हुनके सनतान छी। कोन पापी बाप ऐहेन हैत जे अपना सĠ तान केँ दूजा-भाव करत? अनेरे \nलोक, कपार गिढ़, भगवान केँ दोख लगबै छिन। \n      सुिमÿा हाथ स ओलो आ कþो ल मखनी ओल बनबै लगलीह। ओल देिख मखनी सुिमÿा केँ \nकहलिखन- ‘‘ओल अंडाइल रोहू(माछ) जेँका बुिझ पड़ैत अिछ। दीदी‘हाथ धो लथु, हम बना लै छी।'' \nसुिमÿा हाथ धोय दुनू हाथ मे करु तेल लगा अपना पाएर मे हसोिथ लेलिन। हाथक कबकबी मेटा गेलिन।ं \nिवछान पर जा पुतोहू केँ कहलिखन- ‘‘किन०ााँ, बच् चा लाउ। हम जाँित दइ िछयै। अहाँ चुिĪ ह लग \nजाउ।' सुिमÿा कोरा मे बच् चा के द' रुमा चुिĪ ह पजारै गेिल। सुिमÿा बच् च केँ जाँध पर सुतवैत मखनी केँ \nकहलक- ‘‘किनयाँ,बीचला चक् का ओिरया क' काटब। ओ तड़ब। कतका सब उसिन क' बरी बनाएब।'' \nमुİ की दैत मखनी कहलकिन- ‘‘तेहेन सुĠ नर ओल छिन दीदी जे चुिĪ ह पर चिढ़ते गल-बला जेतिन। खेबो मे \nतेहने सुअदगर लगतिन। अइ आगू मे दुदहो-दहीक कोनो मोल निह।'' \n      सुिमÿा बच् चा केँ जतबो करैत आ घुनघुना क' गेबो करैत- \n‘कौने बाबा हरबा जोताओल, \nमेिथया उपजाओल हे। \nकौने बाबी पीसल कसाय \nओ जे बच् चा केँ उङारब हे। \nबड़का बाबा हरबा जोताओल \nओ जे सरसो उपजाओल हे। \nऐहब बाबी तेल पेरौलीह \nबच् चा केँ उङारिथ हे। \nजाबे मखनी ओल बनौलक ताबे सुिमÿो बच् चा क' जाँित-पीिच चािन मे काजरक िटक् का लगा िनचेन भेलीह। \nमखनीक कोरा मे बच् चा द सुिमÿा एक-डेढ़ सेर चाउर आ तीमन जोकर ओल द देलिखन। \n(अिगला अंकमे)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक ई \nपिñका'िवदेह' ४४ म अंक १५ अक्टू बर २००९ (वषर् २ मास २२ अंक ४४)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर ","size_mb":1.33,"has_text":true},"Videha 045.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 045.pdf","name":"Videha 045.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४५ म अंक ०१ नवĦबर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)\n       \n   \n \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-जीवन संघषर् \n२.३.\n साकेतानĠद-कथा-कृतं न् मĠये  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.४.\n सुजीत कुमार झा-कथािĆयंका \n२.५.कथा-िदन धराबय तीन नाम\n कुमार मनोज कĮयप  \n  \n२.६.\n हेमचĠƖ झा-एना िकएक? \n२.७.\n नवेĠ दु कुमार झा-िरपोतŭज \n२.८.\n िबिपन झा-ये बाĠधवाऽबाĠधवा वा। \n  \n३. पń \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा-चौदहम खेप \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n३.२.\n राजदेव मंडल-नदीक माछ-बाट-बटोही \n३.३.उमेश मंडल\n  (लोकगीत-संकलन)- खेलौना-आगाँ \n  \n३.४.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-७ \n३.५.\n िवनीत  उĜपलक टटका किवता \n३.६.\n सĠ तोष कुमार िमā-केकरा करु िकलोल हो िमता \n३.७.\n िवनीत ठाकुर-गीत \n३.८.\n दयाकाĠत-ई बुिढया अिछ हĸल डइन \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n४. िमिथला कला-संगीत-कĪपनाक िचÿकला \n  \n५. गń-पń भारती -पाखलो (धारावािहक)-भाग-७- मूल उपĠयास-कॲकणी-\nलेखक-तुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, \nāी \n सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n६. बालानां कृते-\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स)२.कĪपना शरण:देवीजी. \n७. भाषापाक रचना-लेखन -[मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) \nएम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.] \n  \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n8.1. \n Original Maithili Poem by Smt.Shefalika Varma,by B.N.Varma  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n8.2.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \n9. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in  Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक \nधरती Ćाचीन कालिहसँ महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक \nिचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक \nमािटमे पसरल एिह तरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज' \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ \nमैिथलीसँ सĦबिĠधत वेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\" \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n  \n \n  \n१. संपादकीय \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \nएिह बखर्क (२००९) याÿी-चेतना पुरİकार āी Ćेमशंकर िसंहकेँ देल गेल अिछ। चेतना सिमितक संİथापक \nआ वरेěय अक्षरपुरुष वैńनाथ िमā “याÿी”क İमृितमे चेतना सिमित Ņारा İथािपत मैिथली भाषा आ सािहĜयक \nक्षेÿमे महĜवपूणर् अवदान लेल वषर् २००० ई.सँ Ćितवषर् याÿी चेतना पुरİकार देल जाइत अिछ। एिह \nपुरİकारक रािश पाँच हजार टाका अिछ। पूवर्मे ई पुरİकार २००० ई.मे पं.सुरेĠƖ झा “सुमन”, दरभंगा; \n२००१ ई. लेल āी सोमदेव, दरभंगा; २००२ लेल āी महेĠƖ मलंिगया, मलंिगया; २००३ लेल āी हंसराज, \nदरभंगा; २००४ लेल डॉ. āीमती शेफािलका वमŭ, पटना; २००५ लेल āी उदय चĠƖ झा “िवनोद”, रिहका, \nमधुबनी; २००६ लेल āी गोपालजी झा गोपेश, मेंहथ, मधुबनी; २००७ लेल āी आनĠद मोहन झा, भारŅाज, \nनवानी, मधुबनी; २००८ लेल āी मंÿेĂर झा, लालगंज, मधुबनीकेँ देल गेल अिछ। \nकिव कीितर्नारायण िमāक पिरवारक सदİय Ņारा चेतना सिमितक नामे जमा िनिĀत रािशपर Ĥयाजसँ २००८ \nई.सँ मैिथलीमे Ćकािशत आधुिनक बोधक उĜकृƠ मौिलक कृितपर कीितर्नारायण िमā सािहĜय सĦमान २००८ \nसँ ĆारĦभ भेल अिछ। एकर अĠतगर्त ११,००० टाका देल जाइत अिछ। कीितर्नारायण िमā सािहĜय सĦमान \n२००८ ई. लेल ई āी हरेकृįण झाकेँ हुनकर किवता संƇह “एना तँ निह जे” आ २००९ लेल āी उदय \nनारायण िसंह “निचकेता”केँ हुनकर नाटक नो एěƏी: मा Ćिवश लेल  देल गेलिĠह। नो एěƏी: मा Ćिवश िवदेहक \n८म सँ १५म अंक धिर ई-Ćकािशत भेल छल आ एकरा पाठकक अपार İनेह भेटल रहैक। \n  \nबीसम अĠतरŭįƏीय मैिथली सĦमेलन कानपुरमे २०-२१ िदसĦबर २००९ केँ आयोिजत कएल जा रहल अिछ। \n  \nजाितवाद एहेन समİया अिछ जे एिहसँ जुड़ल लोक अपनामे मग्न रिह जाइ छिथ। सĦहिरकऽ बजबाक \nअĥयास छुिट जाइ छिĠह कारण पूणर् रूपसँ  आĂİत रहै छिथ जे दोसर जाितक आ अपनो जाितक उदार \nतĜवक Ćवेश ओतए निह छै। आ गप-शपक ƅममे अपन जाितक गुणगान आ ओकरा Ćित दोसर जाितक Ņारा \nकएल गेल अĜयाचारक चचर् करैत रहैत छिथ वा कोनो समİया अएलापर, हमर जाित एिहमे सिĦमिलत निह \nछल, एहन सन वक्तĭय दैत रहै छिथ। एक जाितवादी संगठन दोसर जाितवादी संगठनक सामाĠय रूपमे  \nिवरोधी रहैत अिछ मुदा धमर्िनरपेक्ष आ जाित िनरपेक्ष संİथा वा ĭयिक्तक िवरोध करबा कालमे ई सभ एक \nभऽ जाइत छिथ। जे अपन समाजसेवा आ ईमानदारीक ढोल पीटए तकरासँ सĦहिर जाऊ, आ जाितवादी \nसंगठन सभक कायर्क िवĮलेषण करू - जे ओ अहाँक भावनाक संग कोन तरहेँ खेला रहल छिथ आ महान \nĭयिक्तĜव लोकिनक जयĠती आ पुěयितिथक बेढ़मे हुनका सभकेँ कोन तरहेँ अपमािनत कऽ रहल छिथ। आ \nअहाँ जे छी तािहमे अहाँक जाितक कोन योगदान अिछ? हमरा तँ बेशी लोक एहने भेटल छिथ जे कहै छिथ \nजे दोसर जाित बला अपन जाितक लोकक मदित करै छै मुदा हमर जाितक लोक नोकसाने करैत अिछ। \nजे १९-२०म शताĤदीक इितहास देखी तँ जे देश गुलाम छल आ िवदेशीक नजिरमे छोट-पैघ िकछु निह रहए \nकारण सभ गुलाम छलाह। मुदा एहनो पिरिİथितमे मैिथली सािहĜयमे भोजनक कालमे आ आन कालमे कोन-\nकोन तरहक छूत-अछूतक िवचार राखी तािहपर िवİतृत िवचार भेटत जेना िववेचनकतŭ कोनो आिवįकारक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \nहोिथ। मुदा २१म शताĤदीमे सेहो मैिथलीक सेवा लेल जाितवादी संगठन सभ आगाँ छिथ? की ओिह जाितक \nओ ĆितिनिधĜव करै छिथ? की दोसर जाितक लोक, गुणवþा निहओ रहला उþर, माÿ मैिथलीक नामपर \nहुनकर संग निह दै छिथĠह। मैिथल ƙाŌण आ कणर् कायİथक तँ छोड़ू (मैिथली-सेवा तँ माÿ िहनके सभक \nिवशेषािधकार छिĠह आ सभसँ पिहने मैिथलीकेँ घरसँ िनकालबाक ĆारĦभ सेहो यैह सभ केने छिथ), आन \nजाितक नेता सेहो वोट माँगै लऽ जाइ छिथ, हमरे गाम आिब हमरेसँ वोट मँगै छिथ, मुदा मैिथलीमे निह, \nिहĠदीमे। वोट हमरा िदअ आ फराक रहू, अहाँक भाषा हम निह बजै छी ! \nमुदा िवदेहक मैिथली सािहĜय आĠदोलन एिह सभटा कुचƅकेँ देखार करैत रहत। \nिकछु भाषण-भाख \nिकछु भाषण-भाख जे हम संगी साथी सभकेँ गप-शपमे दैत रहै िछयिĠह से हुनका सभक आƇह कारण आब \nएतए दऽ रहल छी। \nकम वसा बला दूध सिदखन पीबू आ कम नोन खाऊ। माउसक सेवन सेहो कम करू , माँछ बेशी खा सकै \nछी। अपन आस-पड़ोसक लोकक िदनचयŭपर अहाँक ğयान अवĮय रहबाक चाही निह तँ घर बदिल िलअ। \nकोनो ĭयिक्तकेँ जे अहाँ Ćशंसा करब तँ ओ ओकरा लेल बड़ उĜसाह बढ़बएवला हएत। अपन पड़ोसीकेँ \nबिगया वा कोनो आन ĭयंजन बना कए खुआऊ आ ओकर बनेबाक िविध सेहो िलखाऊ। ककरो Ćित दुभŭवना \nवा पूवŭƇह निह राखू। कोनो मॉलमे जाऊ तँ कार खूब दुरगर लगाऊ आ पिरवार-बच्चा संगे टहिल कए \nआऊ। दूरदशर्नपर मािर-पीट बला धारावािहक निह देखू आ जे-जे कĦपनी ओकर Ćायोजक अिछ तकर \nउĜपादक बिहįकार करू।  सभ लोक, पशु-पक्षीक Ćित आदर राखू। ककरोसँ गाड़ी माँगी तँ घुरबैत काल \nपेƏोल वा डीजल पूणर् रूपसँ  भरबा कऽ घुराऊ, लोक िकएक तँ एकर उĪटा करैत छिथ, भरल पेƏोल गाड़ी \nलऽ जाइ छिथ आ िरजवर्मे आिन कए घुरबैत छिथ। देखब जे ओ ĭयिक्त अहाँक चरचा बƂड िदन धिर \nकरत आ आगाँसँ गाड़ी देबामे बहžा निह करत। िदनमे पाँच-सात गोटेकेँ अिभवादन अवĮये करू।  एक-\nआधटा माल-जाल राखू, जे िदĪली-मुĦबैमे रहै छी तँ तकर बदला कुकुड़ पोसू। मासमे एक बेर सुयŸदय \nअवĮय देखू आ तरेगण सेहो। दोसराक जĠम िदन आ नाम अवĮय मोन राखू। होटलक खेनाइ परसिनहारकेँ \nिटप अवĮय देल करू।  ककरोसँ भेँट भेलापर आƪादसँ अिभवादन करू , हाथ िमलाऊ आ सवर्दा आँिख िमला \nकऽ गप करू।  धĠयवाद आ आदरसूचक शĤद अवĮय बाजू। कोनो बाजा बजेनाइ अवĮय सीखू, निह कोनो \nआर तँ झािल तँ बजाइये सकै छी। नहाइत काल गीत गाऊ। (अिगला अंकमे) \n  \n  \nसंगिह \" िवदेह\" केँ एखन धिर ( १ जनवरी २००८ सँ ३० अक्टूबर २००९) ८७ देशक ९५७ ठामसँ \n३२,२५२ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,०५,६९० बेर  देखल गेल अिछ ( गूगल एनेलेिटक्स डाटा)-\n धĠयवाद पाठकगण।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-जीवन संघषर् \n२.३.\n साकेतानĠद-कथा-कृतं न् मĠये \n२.४.\n सुजीत कुमार झा-कथािĆयंका \n२.५.कथा-िदन धराबय तीन नाम\n कुमार मनोज कĮयप  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n२.६.\n हेमचĠƖ झा-एना िकएक? \n२.७.\n नवेĠ दु कुमार झा-िरपोतŭज \n२.८.\n िबिपन झा-ये बाĠधवाऽबाĠधवा वा। \n   \n  \nĆोफेसर राधाकृįण चौधरी ( १५ फरबरी १९२१- १५ माचर् १९८५) अपन सĦपूणर् जीवन िबहारक इितहासक \nसामाĠय रूपमे  आ िमिथलाक इितहासक िविशƠ रूपमे  अğययनमे िबतेलिĠह। Ćोफेसर चौधरी गणेश दþ कॉलेज, बेगुसरायमे \nअğयापन केलिĠह आ ओ भारतीय इितहास कांƇेसक Ćाचीन भारतीय इितहास शाखाक अğयक्ष रहल छिथ। हुनकर लेखनीमे जे \nĆवाह छै से Ćचंड िवŅताक कारणसँ। हुनकर लेखनीमे िमिथलाक आ मैिथलक (मैिथल ƙाŌण वा कणर्/ मैिथल कायİथसँ जे एकर \nतादाĜĦय होअए) अनगर्ल मिहमामंडन निह भेटत। हुनकर िववेचन मौिलक आ टटका अिछ आ हुनकर शैली आ कĝय कौशलसँ \nपूणर्। एतुĸा भाषाक कोमल आरोह-अवरोह, एतुĸा सवर्हारा वगर्क सवर्गुणसंपžता, संगिह एतुĸा रहन-सहन आ संİकृितक कņरता ई \nसभटा िमिथलाक इितहासक अंग अिछ। एिहमे सिĦमिलत अिछ राजनीित, िदनचयŭ, सामािजक माĠयता, आिथर्क िİथित, नैितकता, \nधमर्, दशर्न आ सािहĜय सेहो। ई इितहास सािहĜय आ पुरातĜवक Ćमाणक आधारपर रिचत भेल अिछ, दंतकथापर निह आ आह \nिमिथला! बाह िमिथला! बला इितहाससँ फराक अिछ। ओ चचर् करैत छिथ जे एतए िवńापित सन लोक भेलाह जे समाजक िविभž \nवगर्केँ समेिट कऽ राखलिĠह तँ संगिह एतए कņर तĜĜव सेहो रहल। हुनकर लेखनमे मानवता आ धमर्िनरपेक्षता भेटत जे आइ \nकािŎक सािहĜयक लेल सेहो एकटा नूतन वİतु िथक ! सवर्हारा मैिथल संİकृितक एिह इितहासक Ćİतुितकरण, संगिह हुनकर \nसभटा अĆकािशत सािहĜयक िवदेह Ņारा अंकन ( हुनकर हाथक २५-३० साल पूवर्क पाěडुिलिपक आधारपर) आ ई-Ćकाशन \nकņरवादी संİथा सभ जेना िचÿगुĢत सिमित ( कणर्/ मैिथल कायİथ) आ मैिथल ( ƙाŌण) सभा Ņारा Ćायोिजत इितहास आ \nसािहĜयेितहास पर आ ओिह तरहक मानिसकतापर अंितम मारक Ćहार िसŀ हएत, तािह आशाक संग।-सĦपादक \nअğयाय – 1  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nिमिथला क इितहास \nवैिदक युग Ćाचीन वैिदक सािहĜ य मे अंग मगध और िमिथला क कोनो İ पį ट उĪ लेख निहं भेटइत अिछ। \nऋग् वेद संिहता मे उपरोक् त तीनू खě ड मे सँ कोनो खě ड क नाम उिĪलिखत निहं अिछ। ऋग् वेद क तेसर \nअį टक क पूउम सूक्त क चौदहम ऋचा मे ‘कीकट’ क उĪ लेख अिछ आर ओिहठाम क राजा ‘ ĆमगĠ द’ क \nसंबĠ ध मे बहुत रास िनĠ दनीय बात से हो। याİक क अनुसार‘कीकट’ देश मे अनाथर्  लोकिनक िनवास \nछल। सायणाचायर् अिह मत सँ सहमत होइत हुँ आगाँ कहैत छैथ जे ‘कीकट’ क िनवासी नािİतक छलाह आ \nयोग, दान, होम इĜ यािद पर हुनका लोकिन केँ एĸोरþी िवĮ वास निहं छलैĠ ह। ओ लोकिन इहलोिकक छलाह \nआर परलोक मे हुनका लोकिन कें कोनो Ćकार क िवĮ वास निहं छलैĠ ह। ओ लोकिन भौितकवादी छलाह। \nवायुपुराण क गया  महातĦ य सेँ कहल गेल अिछ-- \n”कीकटेषु”  गया पुě या नदी पुě या पुन: पुन: च् यवनİ या āमं पुě यं पुě यं राज गृहं वनम्” आिह सँ İपƠ अिछ \nजे ‘कीकट’ दिक्षण िवहार मे छल आर ओिहठाम क िनवासी भौितकवादी दशर्न मे िवĮ वास रखैत \nछलाह। ‘कीकट’ क संबध मे वैिदक िवŅान लोकिनक मğ य मतभेद अखनो बनल अिछ आ आिह िववाद मे \nपड़ब हमरा लोकिनक हेतु एतए आवĮ यक निहं बुझना जाइछ। \nएहन मानल जाइत अिछ जे संिहता काल मे आयर्-सĥ यता क Ćधान केĠ Ɩ सरİ वती आ ŨषŅली नदी क मğ य \nमे छल आर ओिह İ थान के मनु ƙŌावती कहने छिथ। ƙाŌण काल मे आिह संİ कृित क केĠ Ɩ छल कुरू -\nपाँचĪल  जकरा मनु ƙŌिषर्  देश  कहने छिथ। शतपथ ƙाŌण मे कुरू  पाँचĪल देश क िवशेष Ćशंसा भेल, \nअिछ आर ऐतरेय ƙाŌण मे आयर् देश क हेतु अİ याँ āुवायां Ćितį ठायां िवशेषण क Ćयोग भेल अिछ। \nसदानीरा नदी (गě डक) पार कक  जखन  आयर् लोकिन िमिथला क क्षेÿ मे उतरलाह तखन अĜ यंत Ɩूतगित \nसँ आयर् संİ कृित क Ćसार आिह क्षेÿ मे भेल आ िमिथला िवदेह समİ त पूवŰ भारत मे आयर् सĥ यता क \nĆसार-Ćचार क एकटा Ćधान केĠ Ɩ बिन गेल। \nकोनो संिहता मे İ पį ट रूपे  िवदेहक उĪ लेख निहं भेटइत अिछ। तैिþरीय आर काठक संिहता \nमे“वैदेō ”, “वैदेही”  एवं “वैदेह”  शĤद क Ćयोग भैटेत अिछ परĖच आिह सभिहक  ĭ यवहार गाय आर बरद क \nहेतु भेल अिछ। ऐतरेय  ƙाŌण मे जािहठाम आयर् देश क चचŭ भेलो अिछ ताहुठाम “ िवदेह’’ शĤद क  पृथक \nउĪलेख निहं भेटैत  अिछ। काशी, कोशल, मगध, अंग,आिद शĤ द संग ‘ िवदेहो’ के Ćाच्य देश मे सािट देल गेल \nअिछ।   ‘िवदेह’क पृथक उĪलेख İ पį ट रूपें  शतपथ ƙाŌण मे भेटैत अिछ ओिहठाम ई कहल गेल अिछ \nजे िवदेघ माथव  अपन पुरोिहत गौतम राहूगण क संग वैĮ वानर अिग्न क अनुशरण करैत-करैत सरİ वती नदी \nक तीर सँ सदानीरा क तीर धिर पहुँचलाह। अिह सँ पूवर् आयर् लोकिन सदानीरा कँ पारकर पूब िदिस निहं \nगेल छलाह तै तँ ई एक महĜ व पूणर् घटना मानल जाइत अिछ। वैĮ वानर िवदेघ माथव केँ सदानीरा टपबाक \nआदेश देलिथĠ ह । िवदेघ अपन पुरोिहत क संग आकरा पार केलिĠह आर तखने सँ  ओ देश ‘िवदेह’ कहबे \nलागल। सदानीरा िवदेह आर कोशल कवीच क सीमा रेखा बनल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nतािहिदन सँ िवदेह आयर् सĥ यता क Ćधान केĠ Ɩ बिन गेल। शतपथ बाŌण क शेष अğयाय मे जनक क \nदरबार क कथा सुरिक्षत अिछ। िमिथला क राजा जनक अपना ओिहठाम देश क िविभĠ न भाग सँ ƙŌज्ञानी \nलोकिन  केँ आमंिÿत क केर् बजबैत छलाह, आर हुनक दरबार मे तँ  कुरू  पंचिल सँ बरोबिर ऋिष-मुिन \nलोकिन आिबते रहैत छलाह॥ ऋिष याज्ञवĪमय िवदेह मे रहैत छलाह आर ताहु  हेतु िमिवला क Ćिसŀ समİ त \nआयŭवतर् मे छल। जनक याज्ञवलĦ य तँ बुझु जेना आयर् संİ कृित क धोतक बुझल जाइत छलाह आ ƙŌज्ञान \nक  क्षेÿ मे िहनका लोकिन क कोनो  ककरो सँ तुलना तािहं िदन मे निहं छल।  कुरु पाँचाल क ऋिषगणक \nकुिटया मे िशिक्षत रिहतहुँ याज्ञवलĦ य जखन जनक क ओिहठाम शाİ ÿाथर् मे पहुँचलाह तखन ओ ओिहठाम \nउपिİथत कुरू  पाँचिल क ऋिष गण केँ शाİÿाथर् मे परािजत केलिĠह आर अपन िवदूता क Ćकाश से हो। \nहुनक वचन माÿ अğ याĜ म िवघेटा मे नञ अिपतु वैिदक िƅयाकलाप मे से हो सवर्था Ćामािणक मानल जाइत \nछल।  परंपरा मे िहनका शुक् ल यजूवųदक Ćवतर्क मानल गेल अिछ। शतपथ ƙाŌण एवं बृहदा \nरěयकोपिनषद –क अनेकानेक İ थल पर जनक-  याज्ञवलĦ य क  ƙŌज्ञान क िववैचना क वणर्न अिछ आर \nठाम-ठाम िविभĠ न ऋिष लोकिनक शाİ ÿाथर् क सेहो। ƙŌज्ञान क हेतु तैितरीय ƙाŌण मेसे हो  राजा  जनक \nक Ćशंसा  कैल गेल अिछ। जनक ƙŌज्ञान क  हेतु केहेन Ćिसŀ रहल हेताह तकर एकटा सामाĠ य संकेत \nहमरा लोकिन के कौशीतकी उपिनषदक एक  कथा मे भेटइत  अिछ  जािह  मे कहल  गेल अिछ  िक गगर्वंश \nक     ‘बाĪमिक’  नामक एक ƙŌज्ञानी  काशीराज अजानशुÿ  क ओतए ƙŌज्ञान क िनरूपण  के जखन \nपहुँचलाह  तँ राजा हुनका सँ ĆसĠ न भए एक हजार गाय देलिथĠ ह आर कहलिथĠ ह जे देखु तइयो लोक \nसब “  जनक - जनक’’ िचकैिर रहल अिछ। वैिदक युग मे ƙŌज्ञान क  चरम उĜ कषर् िवदेह मे भेल छल। \nƙŌज्ञान आयर् संİ कृित क चरम उĜ कषर् बुझल जाइत छल - वैिदक मंÿ क उĜ थान ƙŌावतर् मे, िƅया कलाप \nक िवकास ƙŌिषर् देश मे एवं “ƙŌिवńा”   क िववेचन िवदेह मे भेल।  अिह हेतु  तािह िदन सँ समİ त \nआयŭवतर् क लोक केँ िवदेह आवए पडैत छलैĠ ह। िवदेह पूवŰ भारत मे वैिदक काल मे आयर् सĥ यताक  Ćधान \n केĠ Ɩ छल। आिहठाम  क्षिÿय से हो  वेदवक्ता  होइत  छलाह। \nसंİ कृत  सािहĜ य  मğय  िमिथला,  िवदेह एवं तीरभुिक्त  क वणर्न:- \nबालकाě ड  (बाĪ मीिक)  मे  िमिथलाक  वणर्न  एवं  Ćकारे अिछ - \nरामायण  (बालकाě ड) -  “रामोडिप  परमांपूजाँ  गौतमİ य महामन:”   \nसकाशाद् िविधवत् ĆाĢय जगाम िमिथलाचलः॥ \n  अनधर् राधव  मे  (अंक २) \n            “āृणोिछ िवदेहषु  िमिथला \n    नामनगरीम” \nजयदेव -  ĆसĠ न राधव (अंक २)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \n“तादह िमिथलायां पंचराÿ \n    िनवासेन āमोपनेतĭ य। \nĆसंगादयां राजा  जनको Ɩशः” \nरघुवंश  -  (सगर् – ११) \n”संĠ यमĠ वयन  सĦ यृत हेतु  मैिथलः \nस िमिथलां  वर्जन वशी। “ \nनैषधीयचिरत -  (सगर् – १२)- \n”अपीयमेनं  िमिथला पुरĠदरं  िनपील \n    दृिƠ:  िशिथला İतुते वरम् ” \n‘रामायण चĦ पू’ (बालकाě ड) \n“ अथ  िमिथलां Ćात Ćाİ थन: \nकौिशकİ त िमĜथ म कथयतू ”   \nदशकुमार चिरत  (उतरपीिढका – उक्छवास ) \n“ एषो ƙŌिİम  पħयर्टने  कदा गतो \nिवदेहषु  िमिथलाम  Ćावİयैव”    \nकथासिरत  सागर  ( जĦबक उ, तरंग – ५) \n” हदो वैदेह देशे च राĔयं गोपिलकायसः। \nसĜकार हेतोहंित पितः Ăसुयŭयानुगच्छतेः॥ \nभृंगदूत  (गंगानंद झा) -  १७ म शताĤदी। \n“ गंगाती राविध रिध गता यद भुओ भृंग भुिक्त \n   नŭĵा सैव िÿभुवन तले िवāुता तीर भुिक्तः॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nभृंगदूत मे दरभंगा क वणर्न  एवं Ćकारे अिछ – \nनİयापाथः  परमािवमणं  सांितिपयािभरामा – \nगारांकामायुध दरभंगा  राजधानी  -  मुवैयाः॥ \nरघुवीर किव –“ लŞमीĂरोपायन”  मे – \n “देशः संतु सहİÿोिप  ममतु İवाभािवक Ćीतये,  āेयान  देश िबशेष एवं िमिथलानामा क्षमा मंडले।”  \nबदरी नाथ झा  -  ‘ गुणेĂर चिरत चĦपू’  \n“ आिİत İविİत  समİत  भूिम बल āेय Ćाशासी āुता ĆĜयाथर् İमय मĠथना Ć िमिथला नामाडिभरामा \nकृित:। Ćेक्षाशािलिवपा िचदािलल िलनो Ĝसंगा िडिभषंगािदर्नी , नीवृद वृĠदम, चिचर्का  िचर्तलर āे \nİतीरभुिक्तः सदा । \n                               गंगा गěडकी संगम सँ पिĀम सुĆिसŀ सोनपुर टीसनक समीप जे हिरहर क्षेÿ \nअिछ तकरो उĪलेख भृंगादूत  मे भेटेइत अिछ। अिह भृंगदूतमे गाěडवीĂर İथान , ƙŌपुर , वाग्वती \n(वाग्मती) एवं कमला नदी क उĪलेख से हो भेटइत  अिछ। कहबी छैक जे गाěडवीĂर महादेव राजा \nजनक क दिक्षण क Ņार पिल रहिथĠह आर ओ İथान सĦĆित जोिगआरा टीशन क समीप अिछ। ओना \nिमिथला नाम  सँ Ćाचीन जनक राजक  राजधानी क ओध होइछ परĖच एतए İमरण राखिब आवĮयक \nजे िमिथला, तेरभुिक्त, िवदेह, अिछ शĤद एक एहन भौगोिलक इकाई क धोतक िथक जे गंगाक \nउþर मे छल आर िविभž  छोट -   छोट गणराĔय मे बटल छल। Ćाचीन किवक िबहार मे गंगा क \nदिक्षण मेछल अंग आर मगध आर उþर मे छल िमिथला जकर अंतगर्त कैकटा छोट – छीन  राĔय सब  \nछल। जातक कथा आर जैन सािहĜय  क अितिरक्त वृहद िवįणु पुराण क िमिथला महाĜमय मे िमिथला \nक जे वणर्न  अिछ तािह सँ एकर महĜव एवं जन िĆयता क पता लगेइयै। अिह िमिथला क अंतगर्त  \nछल तँ Ćाचीन कालक वैशाली जकर िवİतृत िववरण रामायण, रामायण चĦपू एवं भृंगादूत  मे भेटैत अिछ। \nĆाचीन ‘ िवशाला ’  नगिरये बौŀ  कालक वैशाली िथक। िवशाला क नाम क अŀþन  “िबसारा”  परगना \nसँ होइत अिछ । अिह  क्षेÿ  मे एकटा भैरव İथान सेहो छल  जकर चचर् भृंगादूत मे भेल अिछ। निहंयारी \nगाँव  (कमतौल टीसन)  सँ  अघुना एकर बोध होइछ। भृंगदूत मे  “ सिरसव”  Ƈाम आर कोिहĂर महादेव \nक उĪलेख सेहो  भेटइत  अिछ।   \nनाम एवं िमिथला क  भौगोिलक सीमा : - \n                                                 शतपथ ƙाŌण क अनुसार नदी क बहुलता क कारणे िमिथला क \nभूिम दलदल जकाँ छल। कहल जाएछ जे अिग्नदेव क आज्ञा सँ माथव िवदेघ आर गोतम राहुगण \nसदानीरा (गěडकी) क पूब मे जाक बस लाह  आर और क्षेÿ इितहास मे िमिथला, िवदेह, तीरभुिक्त एवं \nितरहुत क नाम सँ Ćिसŀ भेल। दलदल भूिम कें अिग्नदेव सुखा कें कठोर बनौलिĠह आर जंगल के  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nजरा के अिह पूवŰ भूिम के रहबा योग्य İथान से हो। आयर् ऋिष लोकिन ओिहठाम अगिणत यज्ञ क \nआयोजन केलिĠह आर असंख्य यज्ञ आर होम  होयबाक  कारणें  ओिहठाम भूिम रहबा योग्य बिन \nसकल। नदी क बाहुĪय क कारणे  संभव  जे अिह क्षेÿ  के तीरभुिक्त कहल गेल छल। Ćाचीन \nकाल मे तीरभुिक्त  समİत उþरी िबहार क धोतक छल आर एकर  सीमा पिĀम मेāावİती भुिक्त आर \nपूब मे पुěडवधर्न भुिक्त सँ िमलैत – जुलैत छल आर एकर अिह  िवशालता  क पिरचय हमरा आयनी –\n अĦबरी मे वाणैत ितरहुत  सरकार क  महल क  नाम  सब  भेटइत  अिछ। \n                              परंपरा गत  साधन मे िमिथला क जे िववरण उपलĤध अिछ तकर िसंहावलोकन \nकरब अपेिक्षत। ओिह वणर्न मे एितहािसकता क दुर –कतबा  दूर धिर अिछ से निहं किह सकैत छी \nतथािप पौरािणक आर आन क  महĜव तँ एितहािसक संक दृिİटये  अिछये  अिह  मे  संदेहक कोनो  \nगुंजाइश  निहं। \nभिवįय  पुराण क अनुसार अयोğया क महाराज मनुक पुÿ िनिम अिह यज्ञ भूिम  मे आिव  अपना  के  \nकृĜय – कृĜय  बुझलिĠह आर ओिहठाम क ऋिष लोकिनक लय आर यज्ञ सँ लाभािĠवत भेलाह।  िनिम  \nक पुÿ   ‘िमिथ’  एक शिक्तशाली  शासक  भेलाह  आर ओ अपन पराƅम क Ćदशनाथर् ओिहठाम एकटा \nनगर क िनमŭण केलिĠह जे ‘ िमिथला’ क नाम सँ Ćिसŀ भेल।  अिह मे कहलगेल अिछ जे पुरी िनमŭता \nहोएबाक  कारणें  िमिथला क दोसर नाम  ‘जनक’   पडल। \nभिवįय पुराण : -      िनमः पुभİतु तÿैव िमिथला मे महान İमृतः । \n                                     Ćथमः भुजबलैयेन  तैरहूतİथ पाĂर्तः ॥ \n                                     िनिĦमर्त İवीयनाĵा च िमिथला  पुरमुन ममू। \n                                     पुरी जनन सामĝयिĔजनकः सच  कीितर्तः॥ \nवाĪमीकीय  रामायण : -    राजा   भृितषु   लोकेषु   िवāुतः  खेन कमर्णा  िनिम  परमधमŭĜमा सवर् तĜव \nवतांवरः । तİय पुÿो  िमिथनŭम  जनको  िमिथपुÿक  कथन  अिछ  जे  जखन  विशơ यज्ञािभलाषी \nिनिमक िनमंÿण  अİवीकार  कए  इĠƖक  पुरोिहताई  करबाक  हेतु  İवगर्  गेलाह  तखन  विशơ  क \nअनुपिİथित  मे भृगु  आिद  आिİथन  ऋिष  मुिन  लोकिन  क  सहायता सँ  िनिम  अपन  यज्ञ  क  \nसंपादन  केलिĠह।  विशơ  İवगर्  सँ  घुरला पर  जखन  यज्ञ  के सĦपादन  भेल  देखलिĠह  तखन  \nƅुŀ  भए  ओ  राजा  िनिम के “ िवदेह ”  राजेबाक   āाप  देलिĠह। विशơ क अित āाप सँ  \nचारूकात   हाहाकार  मिचगेल  Ćजा लोकिन घबरा  उठलाह।  अराजकता क िİथित  देिख  आिİथन  \nऋिष गण  िनिम क मृत शरीर  कें मथे लगलाह  ओर  मथला उþर जे शरीर  उĜपž भेल  \nतकर “ िमिथल”  अथवा “ िवदेह ”  क संज्ञा देलगेल। बाद मे“जनक” नाम सँ  सेहो  Ćिसŀ  भेलाह। \nāीमदभागवत : -  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \n                       जĠमना   जनकः  सोऽभूŀै  वेह   İतु   िववेहजः           \n                       िमिथलो  मथनाĔजातो  िमिथला  येन िनिĦमर्ता॥ \nदेवी  भागवत: -   सँ ज्ञान  होइछ  जे  िनिमक  उžेसम पीढी मे राजिषर् सीरğवज  जनक  भेल छलाह  \nऔर  āीमद - भागवत सँ  ई  बुझल  जाइत  अिछ जे जनक  वंशक शासक  लोकिन  एहेन वातावरण  \nबना  देने  छलाह  जे  हुनक  पाĂर्वती  गृहİथ  सेहो  सुख  दुःख  सँ  मुक्त  भ गेल छलाह। ‘िवदेह’  \nजे  िक  महĜवपूणर् कĪपना  छल आर जकर ĆािĢतक  हेतु  लोग  ललायत  रहैत  छल से  ओिह  देश  \nक  नामक  संकेत  से हो  दैत  अिछ  जािहठाम  जनक  वंश क  लोग  अपन  राĔय क İथापना  करने \nछलाह।  शुƅदेव  जी ( ĭयास क पुÿ )  जखन  अपन िपता  सँ  तपĮया  क  हेतु  आज्ञा  माँगलिĠह  \nतखन  हुनका योिगराज  जनक क  दृįयांत  दैत  ई  कहल गेलिĠह  जे  ओ  घरो  मे  रिहके  तपİया क \nसकैत  छिथ।  शुƅदेव  जी  असंतुƠ  देिख  ĭयास  हुनका  राजािषर्  जनक  क ओतए  पठा  \nदेलिथĠह।                \n देवी भागवतः -   वंशेऽिİमĠयेऽिप  राजा नİते  सवų  जनकाİतथा। \n                               िवख्याता   ज्ञािननः  सवų वेदेहाः पिरकीिनर्ताः॥    \n                               वषर्Ņयेन मेरू ंच समुĪलङ्घ्य  महामिनः। \n                               िहमालये च वषųण  जगाम िमिथलां  पित॥ \n                               ĆिवƠो   िमिथलां  मğये पĮयंसयर्ŀैमुतम्। \n                               ĆजाĮर्चः  सुिखता सवŭः सदाचाराः मुखन İथताः॥ \nदेवी  मद् भागवत: -      एते  वै  मैिथला  राजžाĜम िवńा िवशारदाः \n                                          योगेĂर   Ćसादेन ŅĠदै मुक्ता गृहįवेिप॥  \nिमिथला क  सीमा क  सबंध मे  देवी  भागवत  मे  िनĵांिकत  िववरण  अिछ। \nएवं िनिम सुतो राजा Ćाथतोजन कोऽभिवत। \nनगरी िनिमर्ता तेन गंगातीरे मनोहरा। \nिमिथलेित  सुिवख्याता गोपुरा हाल संयुता   \nधनधाĠय समायुक्ताः हńशाला िवरािजता॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nशिक्तसंगम तंÿ : - \nगěडकी तीरमारĥय चमोआरěयंतंग िशवे। \nिवदेहभूः  समाख्याता तीर भुतयिमधः संतु॥ \nİवद पुराण : - \nगěडकी कौिशकी चैव तयोमğये वरİथलम्। \nबृहद िवįणुपुराण : - \nकौिशकीĠतु समारĥय गěडकीमिधगĦयवै। \nयोजनािन चतुिवशंद ĭयायामः पिरकीितर्तः॥ \nगंगा Ćवाह मारĥय यावŀैमवतंवनम्। \nिवİतारः षोडश Ćोक्तो देशİय कुलनĠदन। \nिमिथलानाम नगरी तÿाİते लोक िवāुता॥ \nअगİĜय रामायण : - \nवैदेहोपवनİयांते िदĮयै शाĠयां मनोहरम्। \nिवशालं सरİवतीरे गौरी मंिदर मुतमम्॥ \nवैदेही वािटका तÿ नाना पुįप सुगुिĦफता। \nराक्षनामनिलकĠयािमः सवर्तु सुखदा शुभा॥ \n                            िमिथला क  उþर मे िहमालय, दिक्षण मे गंगा, पूवमे कौिशकी आर पिĀम मे गěडकी \nअिछ। \nचĠदा झा :-     गंगा बहिथ जिनक दिक्षण िदिश, \n                         पूवर् कौिशकी धारा \n                         पिĀम बहिथ गěडकी, \n                         उþर िहमवत बल िवİतारा।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nĆाचीन िमिथला मे आधुिनक दरभंगा, मुजģफरपुर, मोितहारी, ( दरद – गěडकी देश), सहरसा, पुिणर्याँ, \nबेगुसराय, किटहार, िवहपुर, एवं नेपाल क दिक्षणी भाग सिĦमिलत छल। नदी क Ćधानता हेवाक कारणे \nिमिथला के तीरभुिक्त से हो कहल गेल छैक – \nवृहद िवįणु पुराण : -   गंगा िहमवतोमर्ğये नदी पĖच दशांतरे। \n                                        तीर भुिक्तिरनित ख्यातो देशः परम पावनः॥ \nतीरभुिक्त नाम होएबाक िनĵिलिखत कारण बताओल गेल अिछ। \n      i. )         शाĦभकी, सुवणर् एवं तपोवन सँ भुक्तमान \n                   होएबाक कारणे ई तीरभुिक्त कहाओल। \n      ii. )        कौिशकी, गंगा आर गěडकी क तीरधिर \n                   एकर सीमा छलैक तै एकरा तीरभुिक्त क \n                   संज्ञा देल गेलैक। \n    iii.)        ऋक, यजु आर शाम तीनटुक वेद सब सँ \n                     आहुित देवऽबला  ƙाŌण समूहक िनवास \n                     सँ िÿ आहुित  अथŭत ितरहुतक नाम सँ \n                      ई İथान Ćख्यात भेल। \n१६–१७ म शताĤदी क िनĭवती यग्ÿी लाभा तारनाथक िववरण मे ितरहुत कें “ितराहुित ”कहल गेल \nअिछ। आर आयनी अकबरी मे तँ सहजिह एक िवİतृत िववरण भेिटते अिछ। एितहािसक दृिƠकोण सँ \nभुिक्त शĤद Ćयोग गुĢत युग सँ Ćारंभ भेल आर िशलालेख मे एकर उĪलेख भेटैत अिछ। वैशाली सँ \nĆाĢत कैकटा मोहर पर तीरभुिक्त शĤद क उĪलेख अिछ आर संगिह कहरा सँ ĆाĢत अिभलेख, नारायण \nपालक भागलपुर अिभलेख, वनगाँव ताƛपÿ अिभलेख आिद सँ  ‘तीरभुिक्त’ पर Ćकाश पडैयै आर ई बुिझ \nपडैयै जे तािह िदन मेतीरभुिक्त समİत उþर िवहार क धोतक छल जकरा पिĀम मे छल आधुिनक उþर \nĆदेश और पूव मे बंगाल। महानंदा क पिĀम आर गěडकी क पूव क समİत भूिम तीरभुिक्तकहबैत छल, \nअिह मे कोनो  संदेह निहं। जातक मे िमिथला क क्षेÿ जे वणर्न अिछ आरआयनी अĦबरी मे विणर्त ितरहुत \nसरकार क िववरण हमर उपरोक्त मतक समथर्न करैयै। देशक भूगोल आर सीमा राजनैितक उथल - \nपुथल क कारणे बदलैत रहैत छैक आर िमिथला क राजनैितक इितहास मे सेहो एहेन कतैक पिरवतर्न \nभेल छैक तथािप एकर जे एकटा साँİकृितक İवरूप अिछ  से आिवच्छž रूपें  चिल आिव रहल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nअिक्चइ आर उवैह रूप  एकर भौगोिलक सीमा क İपƠ आभास दैत अिछ। Ćाचीन सािहĜय मे िमिथला \nआर जनकपुर नाम भेटैछ परĖच गुĢतयुग सँ तीरभुिक्त नाम Ćशİत भ गेल। \n ___    “ Ćाग्Ĕयोितषः कामरूपे   तीरभुिक्तİतु  िनच्छिवः \n                िवदेहा चाथ कĮमीरे ” = \nिलंग पुराण :- “ तीर भुिक्त Ćदेशेतु हलुिवþų हलेĂरः ” \n                             Ćाचीन िमिथला क पुरातĜवक िवĮलेषण एवं \n                             अğययन अखनोधिर अपेिक्षते अिछ। \nनेपाल क सीमा जे सĦĆित जनकपुर अिछ तकरे Ćाचीन िवदेह मानल गेल अिछ। सुरूिच  आरगौधार \nजातक मे िवदेह एवं िमिथला क भौगोिलक सीमा क िववरण भेटइत अिछ। िवदेह क चारू  मुख्य फाटक \nपर चािरटा बाजार छल। महाजनक जातक मे तँ िवदेह क राजधानी‘िमिथला’ क भĭय वणर्न अिछ –  \nिमिथला क नगरी क सोभा, वाजार आर राज दरबारक शोभा, सामाĠय लोगक पिहरब, ओढब, खान, \nपान, रहन, सहन, सैिनक, संगठन, रथ, हाथी, घोडा, आिद एहेन कोनो अंश धुĪल निहं अिछ जकर \nवणर्न ओिह मे निहं भेटइत छै। अयोğया सँ िमिथला पहुँचबामे िवĂािमÿ कें चािर िदन लागल छलैĠह \nपरĖच राजा दशरथ क ओतए जनक जािह दूत के पठौने छलाह तकरा माÿ तीन  िदन  लागल \nछलाह। दशरथ चािर िदन मे अयोğया सँ िमिथला पहुँचल  छलाह। महावीर एवं बुŀ क  \nसमय मे िवदेहक  सीमा एवं Ćकारे छल – \n___   लĦबाई  मे कौिशकी सँ गěडक  धिर २४ योजन –  \n___   चौडाई  मे  िहमालय सँ गंगा धिर  १६  योजन – \n___   िमिथला वैशाली  ३५ मील उþर पिĀम िदिस छल। \n___   जातक क अनुसार िवदेह  राĔयक सीमा ३००० लीग छल, आर \nराजधानी                                                   \n          िमिथला क ६ लीग  \n___  िमिथला  जमुŅीप क एकटा Ćधान नगर छल। \n___  सदानीरा  नदी  बुढी  गěडक क  धोतक  छल। \n___  तीरभुिक्त  नाम  क संदभर् मे भृंगादूत मे  कहल गेल  अिछ –  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \n            “ गंगा तीरा विध रिध गता यदभुओ   \n              भृĻा  भूिक्तिनमा  सैब िÿभुवन तले िवāुताः तीरभुिक्त \nआर शिक्त संगम तंÿ मे – \n           गěडकी  तीरमारĥय चĦपारěयांतकं \n           िशवे िवदेहभूः समाख्याता तीरभुिक्त  िमधो संतुः। \n’भुिक्त’ शĤद सँ ĆाĠत क ओध होइछ  आर गुĢत युग मे समİत िमिथला तीरभुिक्त नाम सँ Ćिसŀ छल \nआर आिह सँ समİत उþर िवहार क बोध होइत छल। भोगौिलक दृिƠये  िमिथला क िनĵिलिखत  \nनाम सेहो  महĜवपूणर्  अिछ –\n  िवदेह, तीरभुिक्त , तपोभूिम,शाĦभवी, सुवणर्कानन, मािलनी, वैजयंती, जनकपुर इĜयािद परĖच अिह \nरूप  मे िवदेह, िमिथला, तीरभुिक्त आर ितरहुत िवशेष Ćचिलत अिछ। चािरम शताĤदी मे तीरभुिक्त  नाम  \nĆिसŀ भ चुकल छल। िÿकाěडशेष, गुĢत अिभलेख आर बारहम शताĤदी क एकटा अिभलेख एवं अĠय \nअिभलेख सब मे ‘तीरभुिक्त’  क नाम भेटइत  अिछ। \n (iv.)  िमिथला भूिम : -   \n                               सĦĆित जे मोितहारी, मुजģफरपुर, दरभंगा, सहरसा, पूिणर्याँ, अरिरया,  बेगुसराय,  \nआिद  क्षेÿ  अिछ  सैह  Ćाचीनकाल  मे  िमिथला, िवदेह, तीरभुिक्त, कहबैत छल और वैशाली एकर \nअंतगर्त छल। गěडकी सँ महानंदा आर िहमालय सँ गंगाधारक क्षेÿक अंतगर्त िमिथला छल। िमिथला \nक सीमा लगभग  २५००० वगर् मील छल। िहपुए नİमं जें ‘पूरा  भारत’   क वणर्न कैने छिथ तािह मे \nिमिथलो ल उĪलेख अिछ। िमिथला क  नाम  उĜपिþ क संबध मे िनĵिलिखत Įलोक  Ćिसŀ  \nअिछ – \n                     “ िनिमः  पुवİतु   तÿैव  िमिथनिम  महान  İमृतः \n                          Ćथनं  भुजबलेयैन  ÿैहूतİय  पाĂर्लः।      \n                         िनिĦमर्तं İवीय  नाĵाच  िमिथलापुर मुलम्   \n                           पुरीजनन सामğयित जनकः सच कीितर्तः ॥ \n                         (शĤदकĪपƖूम-iii.७२३) \nवृहद िवįणुपुराणक िमिथला महाĜĦय खěड –   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \n       िमिथला नाम नगरी नमाİतं लोक िवāुता \n               पंचिभः कारणैः पुěया िवख्याताजगतीÿये \nपािणिनः-  मĠयते शÿओ यİयां = मथ+”िमिथलादयĀ” \n         इित दूलच अकारİयĜवं िनपाĜयते İवनाम   \n         ख्यातनगरी। सातु जनकराज पुरायथा। िवदेहा \n         िमिथलाĆोक्ता। इित हलायुधः- \nिमिथला भूिम क िवशेषता ई अिछ जे अिहठाम नदी क बाहुĪय क कारणे जमीन उपजाउ अिछ \nआर सब Ćकारक अž क खेती एतए होइत अिछ। अिहठाम क जनसंख्या क िवशेष भाग \nअहुखन खेती पर िनभर्र करैत अिछ। Ćितवषर् अिहठाम नदी क बािढ अबैत अिछ, गाम घर \nदहा जाइत अिछ, लोग वेलĪला भजाइत अिछ तथािप अपन माँिट-पािनक Ćित अिहठाम क \nलोक के ततेक Ćेम आर आशा तþ छैक जो ओ एकरा तैयो छोडवा लेल तैयार निहं अिछ \nआर ओिह माँिट-पािन सँ सिट के रहब अपन जीवन क सार बुझैत अिछ। गěडक, वाग्मती, \nबलान, लखनदेई, कमला, करेहा, जीवछ, काशी, ितलयुगा, गंगा क मािर िमिथला क लोग \nजĠम- जĠमांतर सँ सहैत आिव रहल अिछ। नदी क िबना िमिथला क भूिम क कĪपने निहं भ \nसकइयै। नदी क कारणे तँ िमिथला क नामो तीरभुिक्त पडल छल किहयो। नदी मे \nसĢतगěडकी आर सĢतकौिशकी क उĪलेख अिछ आर एकर āोत नेपाल मे अिछ। अिव हुनु \nनदी कें िनमांÿत करबाक हेतु कौशी आर गंडक योजना बनल अिछ आर आन-आन नदी के \nपालतु बनेबाक Ćयास भ रहल अिछ। \nिमिथला भूिम क बनावट एकरा कैक अथर् मे सुरक्षा Ćदान करैत छैक। एक िदिस िहमालय \nपवर्त छैक तँ तीन िदिस नदी आर तैं अिहठामक लोक िकछु िवशेष İवभाव क होइत छिथ \nजकर संकेत िवńापित क पुरूष  परीक्षा मे अिछ। नदी क पूजा अिहठाम ओिहना होइछ जेना \nकोनो देवी देवता क आर सब नदी क पूजा क गीत सेहो उपलĤध अिछ। पाविन ितहार पर \nनदी मे İनान करब आवĮयक बुझल जाइत अिछ। अक्षय-तृतीया (वैशाख शुक्ल) क िदन नदी \nमे İनान करबाक परम धािमर्क मानल गेल अिछ। िमिथला क लोग अपन देश, संİकृित, भाषा \nआर संİकार क Ćित बƂड कņर होइत छिथ। भौगोिलक दृिƠये िमिथला क क्षेÿ एकटा \nराजनैितक ईकाई क रूप  मे Ćाचीन कालिहं सँ बनल रहल अिछ आर तैं एकर साँİकृितक \nवैिशƠय अखनो बचल छैक। \nv) िमिथला क िनवासीः-                      \n            जे केओ िमिथला अथवा मैिथल सँİकृित सँ अपिरिचत छिथ \nहुनका ‘िमिथला’ सँ माÿ मैिथल ƙाŌण क बोध होइत छिĠह परĖच इ ओध हैव ƚामक िथक \nकारण िमिथला एकटा भौगोिलक सीमा क धोतक िथक आर ओिह सीमा क अंतगर्त रहिनहार \nĆĜयेक ओिह भौगोिलक ईकाई क अंग भेलाह चाहे हुनक जाित, वणर्, अथवा वगर् जे हो। \nिमिथला क रहिनहार ĆĜयेक ĭयिक्त मैिथल कहौता अिह मे कोनो संदेह निहं रहबाक चाही। \nधािमर्क क्षेÿक Ćधान आर आğयािĜमक रूपें  ĆभुĜव रहला क कारणें ƙाŌण क Ćधानता रहलैĠह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nआर लगातार ७००–८०० वषर् ƙाŌण राजवंश क शासन रहबा क कारणें ƙाŌण क राजनैितक \nमहĜव सेहो बनल रहल। ई फराक कथा जे सामाĠय ƙाŌण गरीब छिथ परĖच ई बात क \nसॲच जे ƙाŌण क राĔय रहला सँ राजनीित मे ƙाŌण के िवशेष Ćािधकार भेटलिĠह आर ओ \nलोकिन सामंतवादी युग सँ अधाविध सब क्षेÿ मे महĜव केलिĠह। İमरणीय जे आनवणर् क \nतुलना मे िमिथला मे ƙाŌण क जनसंख्या बहुत कम अिछ। \nƙाŌण क अितिरक्त िमिथला मे क्षिÿय, वैĮय, शूƖ(सब Ćकार), कायİथ, मुसलमान, ईसाई \nआिद सब वणर्क लोग रहैत छिथ। िमिथला क िवशाल क्षेÿ मे सूरी, तेली, कलवार, यादव, \nराजपूत, वणर् सँ कम धनी आर शिक्तशाली निहं छिथ। िमिथला मे कतेक वनर्क लोग मğय \nयुग मे रहैत छलाह तकर िवĮलेषण ĔयोितिरĂर ठाकुर क वणर्रितकर सँ भेटैछ। मुसलमानो मे \nसैयद , पाठान, मोिमन, शेख, आिद शाखा सĦĆदाय क लोग क वास छैĠह। जमीĠदार मे \nƙाŌण क अितिरक्त, भूिमहार ƙाŌण, राजपूत, और यादव लोकिन एĸो पैसा कम निहं छिथ। \nयÿ-तÿ कायİथ लोकिन के सेहो जमीĠदारी छलैĠह मुदा ओ लोकिन आव िवशेषतः \nकलमफरोती मे रिह गेल छिथ। िमिथला क्षेÿ मे मुसलमानो जमीĠदार कैकटा छलाह। \n                     बािक िहसाबे िमिथला मे मूलरूपेण  दूटा वगर् अिछ – गरीब क \nवगर् आर धिनक क वगर्। जे केओ धनमान छिथ ( चाहे जाित कोनो होिह) ओ धनी वगर् मे \nछिथ – आर गरीब क वगर्। दुनु वगर् क बीच संघषर् चिल रहल अिछ। जमीĠदारी उठला क \nउपरांत ई संघषर् आर तीवर् भगेल अिछ कारण आिथर्क िहसाबें िमिथला तुलनाĜमक ƖिƠये िवशेष \nशोिषत आर पीिडत अिछ। उþर भारत क अžागारक पदवी सँ िवभूिषत रिहतहुँ िमिथला क \nसामाĠय लोग कें अहुँ खन पावभिर क अž आर पाँच हाथ क वİÿ निहं भेटैत छैक आर ओ \nअपन पेट भरवा क लेल चारू  कात बौआइत रहैत अिछ। िमिथला क िनĵवगर् क सामािजक \nāृखंला करीब-करीब टुिट चुकल अिछ आर ओ शोषण यंÿ मे नीक जकाँ पीसा रहल अिछ। \nई िİथित आव ƅांित क आƫान जिहया करे। \n                        िमिथला क उþरी आर उþर-पूवŰ सीमा पर इěडो-मंगोलाइड \nजाित क लग से हो बसैत छिथ जे घास कहबैत छिथ। हुनका लोकिन कें रहन-सहन \nअहुखन पुराने छिĠह यŀिप ओ लोकिन पिरāम करबा मे ककरो सँ कम निहं छिथ। शुŀ मे \nशुŀ आर अशुŀ(अछूत) दुनु तरहक लोग अवैत छिथ। डोम, चमार, दुसाध, मुशहर, हलाल \nखोर,  धानुक, अमाढ, केओट, कुरमी, कहार, कोइरी आिद सेहो पयŭĢत संख्या मे िमिथला मे \nवसैत छिथ। जनसंख्या किह सवें यादव सब सँ आगाँ छिथ, दुसाध, कोइरी, चमार, कुरमी \nआिद क जनसंख्या जोिड देला सँ तथाकिथत िपछडावगर्क जनसंख्या तथाकिथत अगुआवगर्क \nजनसंख्या सँ वेसी अिछ। जनगणना क आधार पर िनĵिलिखत जातक ज्ञान होइछ – \n___ गोप(यादव), ƙाŌण, राजपूत, दुसाध, कोइरी, चमार, शेख, भूिमहार, कुमŰ, मĪलाह, \nजोलहा, तेली, कĠदु(कानू), नोिनया, धानुख, मुशहर, तांती, कायİथ, धोबी, कलवार, केओट, \nसोनार, कहार, कुँजरा, सुनरी, पठान, हलवाइ, तमौली, इĜयािद – ॥ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nजगदीश मंडल \nउपĠयास: \nजीवन संघषर् : ः 1 \nकाितकक अĠहिरया पख। रौिदयाह समय भेने जेठक रौद जेँका रौद तीख। उĦमस सेहो। दस बजेक \nउपराĠत बाध-बोन मे रहब किठन। तेँ सवेर-सकाल सब चिल अबैत, मुदा घरो पर चैन कहाँ। माथ परक \nपसीना नाक पर होइत टप-टप खसैत आ देहक पसीना स कपड़ा भीजैत। मन औल-बौल करैत। आठमे \nिदन िदवाली, तहू मे काली-पूजा करैक िवचार सेहो सैाँसे गैाँवा िमिल के क लेलक। दुनू अमबिसये िदन। \nओना िदवाली एक िदना पाविन होइत मुदा काली पूजा धूम-धाम से मनबैक िवचार भेने, पाँचो िदन सब अपना-\nअपना ऐठाम दीप जरवैक िवचार क लेलक। सब अĢपन-अĢपन घर-आंगनक टाट-फड़क स ल’ क’ जते-जते \nगामक रİता-पेरा टूटल अिछ ओकरो सिरअवै मे लािग गले। गाम मे पिहल बेिर काली-पूजा सेहो हैत तेँ सब \nवयİत। सब मे तजगर उĜसाह। अĢपन-अĢपन खेती-बाड़ी छोिड़ सब नीक जेँका ओिह काज मे भीड़ल। \nओना खेत मे हालोक कमी िकऐक त अधा भादो मे जे एकटा मझोलका अछार भेल तइ िदन से एĸो बुन \nबरखा नई भेल, खेत मे दरािर फािट गेल। उपरका खेतक धान मरहžा भ’ गेल। केकरो-केकरो गरमा धान \nजे अगता रोपने छल, ओकर कम िदनक धान रहने सोलहžी, मुदा जे वेसी िदनक गरमा धान अिछ ओ \nअधा-िछधा। पूजाक पैघ आयोजन तेँ िवषेष वयवİथाक जरुरत। मुदा लोकक उĜसाहे तते जे कोिढ़ला बोझ \nजेँका काज के बुझैत। अनठौला से हĪलुको काज भारी भ जाइ छै, मुदा उĜसािहत भ केला से भािरओ \nकाज हĪलुके बिन जाइ छै। \nआइ तक अइ गाम मे(बँसपुरा मे) ने किहयो कोनो यज्ञ-जाप भेल आ ने कोनो पूजा-पाठ। तेँ इलाकाक लोक \nवँसपुराके पपीयाहा गाम बुझैत। ओना गोटे-गोटे साल, महावीर जी İथान मे, अƠयाम कीतर्न भ’ जायत। \nओहो िनयिमत निह। जइ साल उपजा-बाड़ी नीक होइत ओइ साल उĜसािहत भ’ सब कीतर्न क लैत, मुदा \nजइ साल रौदी वा दाही भ जाइत तइ साल अƠयामो या त रौिदया जाइत वा दहा जाइत। बेकता-बेकती \nकिहयो काल भनडारा सेहो क लइत। अइ बेर काली पूजा करैक िवचार सैाँसे गामक लोक िमिल क’ \nकेलक। मेलो धुमधाम से हैत। पाँच िदनक मेला। नाच-तमाषा स ल’ क’ दोकान-दौरीक नीक ĭयवİथा \nहैत। गाम मे काली-पूजा हैत, तेँ लोक मे िवषेष िजज्ञसो आ उĜसाहो। िभनसर से खाइ-पीवै राित धिड़ सब \nयैह चचŭ करैत। काली-पूजाक Ćित लोकक मन एते उिड़ गेल जे सब अĢपन-अĢपन काज-राज छोिड़, अही  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nपाछू बेहाल। मालो-जालक आ खेतो-पथारक भार İÿीगणे पर पिड़ गेल। मुदा ओहो सब खुषी। िकअए \nखुषी? खुषी अइ दुआरे जे हĦमर घरबला धरमक काज मे लागल छिथ, जे हमरो हैत। ओना िदवाली, एक \nिदना पाविन अदौ स होइत आयल, भलेही िदवालीक Ćात गोधन पूजा, दोसर िदन भरदुितया-िचÿगुĢत पूजा \nहोइत, मुदा एक-दोसर स अलग-अलग होइत। दषमी(दुगŭपूजा) जेँका निह जे सĢतमी क’ भगवती केँ \nआिख(िडĦभा) पिड़ते मेला शुरु भेल आ नेने-नेेने एĸे बेर जतरा िदन उसरल। मुदा अइबेर बँसपुराक िदवाली \nके काली-पूजा रंग चढ़ा देलक। िकऐक त सब अपना मे िवचार क लेलक जे जाबे तक काली पूजाक मेला \nचलत ताबे तक सब अĢपन-अĢपन घर-आंगन, दुआर-दरवĔजा स ल क’ पोखिरक घाट, इनार चापाकल, \nमाल-जालक खूँटा पर सेहो दीप जरौत।  \nगाम मे काली पूजा िकअए हैत? तेकर कारण भेल। कारण इ भेल जे बँसपुरा से सटले(डेढ़ कोस पर) \nिससौनी मे पच्चीसो बखर् से दुगŭ-पूजा होइत अबैत अिछ। चिरकोसीक लोक(मरद-मौगी) दुगŭ-पूजा देखै \nिससौनी अबैत। अĢपन-अĢपन कबुला-पाती सेहो चढ़वैत आ मेलो देखैत। साँझो दैत। बिल Ćदान सेहो \nकरैत। बिल-Ćदान मे िससौनीक दुगŭ नामी। िकऐक त एते बिल Ćदान कतौ ने होइत। िकलो भिर-भिर \nछागरक दाम पँच-पँच सौ भ जाइत। अइ बेरक पूजा मे एकटा घटना घटल। घटना इ जे बँसपुराक एकटा \nअठारह-बीस बखर्क लड़की के, पूजा किमटीक तीन गोटे, बलजोरी पकड़ी क’ भंडार घर ल जा भिर राित \nरिख लेलक। राित मे ते िकयो ने बुझलक, मुदा िभनसर मे जखन ओइ लड़की के छोड़लकै आ लड़की \nकनैत-कनैत गाम पहुँिच सब के कहलकै तखन जना सबहक(जे सुनै) देह मे आिग लगैत गेलै। लड़कीक \nमाए बतािह जेँका जोर-जोर से सरापबो करै, गािरयो पढ़ै आ घर से फरुसा(फौरसा) िनकािल सोझे िससौनी \nिदसक रİतो पकड़लै। साड़ीक अँचरा क’ उलटा पीिठ पर बािĠह, जना सन मे िसपाही जाइत, तिहना िवदा \nभेिल। लड़कीक बापो तिहना मुरेठा बािĠह हरोिथया लाठी ल अनधुन गिरअबैत, İÿीक पाछु-पाछु िवदा भेल। \nमुदा समाजक मरदो आ जिनजाितयो दुनू केँ पकिड़ क’ रोकलक। जेना-जेना समाचार पसरैत तेना-तेना गाम \nदलमिलत हुअए लगल। रंग-िबरंगक गप-सप, गाम मे चलै लगलै। िकयो बजैत जे चलै चलू िससौनी मे \nआिग लगा सैाँसे गाम क’ जरा देब। त िकयो बजैत जे सैाँसे गाम के लुिट सबहक बहू-बेटी क’ पकिड़ \nिघिसया क ल आनब। िकयो कहैत जे ओइ सार(किमटीक सदİय) के खून क देब। मुदा इ सब िवचार \nखुदरा-खुदरी छल, सामूिहक निह। गामक बुिŀयार लोक सब सबके शािĠत करै मे लगल। एĸे-दुइये, गामक \nसब(मरद-मौगी) सड़क पर आिब थहा-थही करै लगल। मेला जेँका लोक सड़क पर भ’ गेल। ककरो-ककरो \nहाथ मे लाठी त ककरो-2 हाथमे भाला त ककरो-2 हाथ मे तीर-धनुष सेहो। गाम मे सबसे अिधक उमेरक \nमखन बाबा। नĤबे बखर् से उपरे उमेर। हाथ मे फराठी नेने, देह थरथराइत, टुघरल-टुघरल आिब आिख उठा \nके देखलिन ते बुिझ पड़लिन जे आइ दुनू गामक बीच मािर हेबे करत। केमहर से के मरत, तकर ठेकान \nनिह। मन पड़लिन, जे एिहना एक बेिर जूरषीतल मे एकटा निढ़या खाितर बेला आ मैनहीक बीच मािर भेल, \nजइ मे तीिन टा खूनो भेल आ कते गोरे के जे जाँघ टुटलै, से िजनगी भिर ठाढ़ नै भेल। हो न हो कहॴ \nआइयो ओिहना ने हुअए। फेिर मन मे भेलिन जे सबके मनाही क’ िदयै। मुदा फेिर भेलिन जे हĦमर बात \nमानत के। िविचÿ गुन-धून मे मखन बावा। थोड़े आगू बिढ़ मखन बाबा देखलिन जे जेİÿीगण आ मरदो \nधाक करै अए ओहो सब सोझे मे िनधोक अĠट-सĠट बािज रहल अिछ। लाज-धाकक कोनो िबचारे नै। मन \nमे एलिन जे जिहना आिग मे जरैत लकड़ी पर पाइन देला से आिग त िमझा जाइत मुदा आिगक ताव(गरमी)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nत रहवे करैत। तिहना त लोकोक बीच हैत। गुन-धुन करैत मखन बाबा फराठी बले बीच राİता पर ठाढ़ \nभ, ने आगू बढ़ैत ने पाछु होइत। अपन दाियĜव बुिझ आ(मखन बावा) एक हाथ से फराठी पकड़ने आ दोसर \nहाथ उठा, सबके शाĠत रहै ले कहिथन। मुदा हुनकर अवाजो आ हाथक इषारो भीड़ मे हरा जाइत। सब \nअपने सूरे। थोड़े आगू बिढ़ मखन बाबा पाछु घुिर तकलिन ते देखलिखन जे एते काल चेतने लोक सब के \nदेखै छेिलयै, आब ते जेरक-जेर िधयो-पूतो सब आिव रहल अए। गामक जते कुþा अिछ सेहो सब नाङिर \nडोला-डोला भुकै अए। एक त देहक अĤबल दोसर मन मे िचĠता, बीचे रİता पर फराठी रिख मखन बावा \nवैिस, दुनू हाथ माथ पर ल सोचै लगलिथ। मन एलिन जे घटना भेल अिछ ओ त इĔजत स जुड़ल अिछ। \nतेँ जँ लोक जान द बँचवै चाहै अए ते नीके करै अए। मुदा गामक भीतर त ऐहेन-ऐहेन िकरदानी सब िदन \nहोइ अए। तखन कहाँ कोइ िकछु बजै अए। तइ काल मे छौँड़ा-छौउड़ीक खेल भ जाइ अए। इ बात मन \nमे अिबते मखन बावाक मुह स हँसी िनकलल। हँसैत मखनबावा सोचलिन जे एĸे तरहक काज ले सैाँसे \nगामक लोक मारै-मरै पर तैयार अिछ आ दोसर ठाम छउरा-छउरीक खेल बना दैत अिछ। अजीव अिछ \nलोकोक बुिŀ आ िवचार। जँ एकरा इĔजित बुझै छै ते इĔजत बना राखह, नै जे खेल बुझै अए ते खेल \nबुझह। मुİकी दैत ओ सबसे आगू जा राİता पर पइर रहलाह। पड़ल-पड़ल कहै लगलिखन- ‘‘अगर तू सब \nअइ से(अपना के चेĠह बना) आगू बढ़बह ते हम एतै परान गमा देब। नै ते अखैन शाĠत हुअअ बाद मे \nरİता से जबाव देवइ।’’ \nमखन बाबाक बात सब मािन गेल। सब शाĠत भ गेल। İÿीगण सब घर िदसक राİता धेलक। धीरे-धीरे \nलोको पतड़ाए लगल। बाकी जे लोक रहल ओ हुनका(मखन बाबा) लग जा पूछलकिन- ‘‘बाबा, कोना जबाव \nदेबइ?’’ \nउĜसािहत भ मखन बाबा कहलिखन- ‘‘अखन ते नहाइ-खाइ बेर भेल जाइ अए, तेँ अखन निह। चािर बजेे मे \nसब िकयो एक ठाम बैइसू। जे करैक हैत से सब िवचािर के क लेब।’’ \nसैह भेल।  \nचािर बजे सब ƙŌİथान मे बैसल। सबहक िवचार एक िदषाहे। दू पाटŰ(पक्ष-िवपक्ष) रहला से बैसारक रुप \nअलग होइत, मुदा से त निह अिछ। अĢपन-अĢपन िवचार के सब जोर-जोर से बािज-बािज रखै चाहैत। जइ \nसे ककरो िकयो बाते ने सुनैत। सब अपने सुरे अपन बात रखै मे बेहाल। बजैत-बजैत जब सबहक पेटक \nबात सबटा िनकिल गेलै तब अपने सब चुप भ गेल। चुप भ सब सबहक मुह देखै लगल। होइत-हबाइत \nसब मखन बाबा केँ कहलक- ‘‘ बाबा, अहाँ जे िनणर्य करब, हम सब मािन लेब।’’ \nसबहक िवचार सुिन मखन बावाक मन मे संतोष भेल। ओ अपन िवचार दइ ले ठाढ़ भेला। मुदा बुढ़ापाक \nचलैत दुनू जाँघ थरथर कपैत। थरथराइत जाँघ देिख सब कहलकिन- ‘‘ बैिसये के किहऔ बाबा।’’ \nमुदा बैिस के कहला से सब सुनत की निह, इ बात मन मे होइन। ठाढ़े-ठाढ़ अĢपन दुनू जाँघ के असिथर \nकरैत मखन बावा कहै लगलिखन- ‘‘दू गामक झंझट असान नै होइत। दू गोटेक बीचक झंझट नइ छी। \nजिहना तू सब कहै छहक तिहना ते ओहू गामक लोक सब कहतै। अखन ते एĸे गोरेक संग घटना घटल \nअिछ मुदा झंझट बढ़ौला से ऐहेन-ऐहेन कते घटना घटत। मािर करै जेबहक ते तोँहू मारबहक तोरो मारतह। \nतोँहू कपार फोड़बहक तोरो फोड़तह। हाथ-पाएर तोँहू तोड़बहक तोरो तोड़तह। अखन ने बुिझ पड़ै छअ जे \nसोलहžी हमही सब मारबै आ ओ सब माइर खायत। मुदा माइर मे से थोड़े होइ छै। दुनू िदसक लोक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nमारबो करै छै आ माइिरयो खाइ अए।’’ \nमखन बाबाक िवचार सुिन सब मूड़ी डोला-डोला सोचै लगल। सब सब िदस तकैत। सबहक मन मे िबचारक \nगंभीरता अवै लगलै। मुदा तइओ मन मे सोलहžी ƅोध नै मेटेलै। मुदा मनक िवचार मे गजपट हुअए \nलगलै। कखनो शाĠतीक राİता मन मे जोर पकड़ै ते लगले मािर-दंगाक िवचार। लगले मन मे खुषी अबै ते \nलगले तामस उठै। सबहक मुहक रुिख देिख मखन बावा आगू कहै लगलिखन- ‘‘गामे मे की देखै छहक? \nजे कने हुबगर अिछ ओ गरीब-गुरबाक संग केहेन बेवहार करै अए। तिहना गामोक होइ छै। अĢपन \nगाम(वँसपुरा) भीतर मे फॲक अिछ। देखते छहक जे सब अपन-अपन नून-रोटी मे भिर िदन लगल रहै अए। \nने अपना पेट से छुņी होइ छै आने अनकर आ िक समाजक कोनो िचĠता रहै छै। तेही ले बेइमानी-सयतानी \nसेहो करै अए। सब िमिल के कोनो समािजक काज करी, इ िवचार ककरो मे मन छइहे निह। ओना \nिससौनीयो मे बेसी निहये छै मुदा अपना गाम से थोड़े बेसी जरुर छै। िकऐक त सब िमिल दुगŭ पूजा क \nलइ अए। जइ से साल-भिरक जे रुसा-फुĪली रहै छै, ओ किम जाइ छै। तेँ समाज के आगू बढ़ैक लेल \nदसनामा(सवर्जिनक) काज जरुरी अिछ। जाबे तक लोकक मन मे दसनामा काजक Ćित िसनेह नइ \nआओत(औत) ताबे तक समाज आगू मुहे कोना ससरत? अइ नजिर से देखला पर बुिझ पड़तह जे अपना \nगाम(बँसपुरा) से िससौनी थोड़े अगुआइल अिछ। िससौिनयो से अगुआइल अिछ बरहरबा। िकऐक त ओइ \nगाम(बरहरबा) मे दुगŸ-पूजा होइ छै आ पढ़ै-िलखै ले हाइयो İकूल तक छै। बरहरबो से अगुआइल कटहरवा \nअिछ। ऐखते छहक जे कटहरबा मे हाइयो İकूल छै, अİपतालो छै आ साल मे एक बेिर सब िमिल के \nचािर िदनक मेला सेहो काली-पूजा मे लगा लइ अए। यैह सब काज गामके आगू बढ़ैक राİता छी। जइ \nगाम मे जते बेसी दसनामा काज हैत ओइ गामक लोक मे ओते बेसी Ćेम बढ़त जखने लोकक बीच Ćेम बढ़त \nतखने छोट-छीन बात ले झगड़ा-झंझट कमत। झगड़ा-झंझट की होइछै? देखबे करै छहक जे सिदखन एक-\nदोसर मे गािर-गरौबिल, मािर-मरौबिल होइते रहैछै। जखने लोक झूठ-फूस मे ओझराइये तखने ओकर घरक \nकाज(खेती-बाड़ी, माल-जालक सेवा) मारल जाइ छै। जखने आमदनीक काज मरल जेतइ तखने चारु कात \nसे अभाव दौड़ल औतै। अभाव तेना भ क’ पकैड़ लेतै जे ओ बेवस भ जायत। जखने बेवस हैत तखने \nदुिनया मे अĠहार छोिड़ इजोत देखबे ने करत। तेँ जरुरी अिछ जे लोकक मन दसनामा काज िदस बढ़ै। \nजइ गाम मे जते दसनामा काज हैत ओ गाम ओते तेजी से आगू बढ़त।’’ \nमखन बाबा बिजते छल िक सब अपना मे कन-फुसकी करै लगल। कन-फुसकी एते हुअए लगलै जे सबहक \nिधयान मखन बाबाक िवचार स हिट अपना िदस भ गेल। लोकक िधयान हटैत देिख मखन बाबा ठाढ़े-ठाढ़ \nसोचै लगल जे भिरसक सबहक मन मे कोनो नव िवचार उपकलै। बैसले-बैसल जोिगनदर जोर से बजै \nलगल- ‘‘दुगŭ-पूजा ते आब परुका(पौरकाँ) साल हैत, मुदा काली-पूजा त लिगचाइल अिछ। तेँ हम सब आइये \nसंकĪप ली जे हमहू सब काली-पूजा गाम मे करब।’’ \nजोिगनदरक बात सुिन सब किस क’ थॲपड़ी बजा समथर्न देलक। अही Ćितिƅयाक फल िथक गाम मे \nकाली पूजा। ओना रौदीक चलैत गामक िकसान आ बोिनहारक दषा दयनीय, मुदा िससौनीक घटना लोकक \nउĜसाह केँ एते ने बढ़ा देलक जे बोिनहारो सब एकावन-एकावन रुपैया चंदा अपने-अपने मुहे गछै लगल। \nबोिनहारक चंदा िकसान के मुसिकल मे द देलक। मुदा एक त समाजक संग चलैक सवाल दोसर आइ \nधिरक पिरवारक Ćितơा केँ बँचबैक, तेसर नव काज गाम मे भ रहल अिछ, तइ मे पाछू हटब, उिचत निह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nएĸे-दुइये िकसानो सब उĜसािहत भ गेल। एक İवर से सब समथर्न द देलक। सबकेँ उĜसािहत देिख \nĆेमलाल ठाढ़ भ बजै लगल- ‘‘ भाइ लोकिन, अपना गामक बहू-बेटी आन गामक मेला मे जा बेइĔजत होइ \nअए। एकर की करण छै? एक कारण अिछ जे अपना गाम मे कोनो तेहेन काजे ने होइ अए। जखने \nअपनो गाम मे तेेहेन काज हुुअए लगत ते अनेरे ओहू सब गामबला के दहसित हेतइ जे जँ हमसब ओइ \nगाम(बँसपुरा) वला के िकछु करबै ते ओहो सब ओिहना करत। जखने बराबरीक िबचार मन मे औते तखने \nचािल-ढािल बदलतै। जखने चािल ढािल बदलतै तखने सब बराबरीक राİता धरत। जँ से नइ करत ते हमहूँ \nसब ओिहना करबै जना ओ सब करत।’’ किह Ćेमलाल बैिस रहल।  \nĆेमलाल के बैिसते फेिर सब कन-फुİकी शुरु केलक। कनफुसकी एते हुअए लगलै जे सौजिनया भोज जेँका \nहĪला बुिझ पड़ै। कनफुसकी देिख छीतनलाल उिठ क’ ठाढ़ भ िखिसया के बजै लगल- ‘‘देखू, गĪल-गुĪल \nकेने िकछु ने हैत। िससौनीवला सबके एते गरमी िकएअ चढ़ल रहै छै से बुझै िछयै? ओ सब दस हजार \nरुपैआ खचर् क क’ दुगŭ-पूजा क लइ अए, तेँ। ओकरा सब के बुिझ पड़ै छै जे अइ परोपņा मे हमही सब \nटा पुरुख छी। हमरे सब टा के रुपैआ अिछ आ आन-आन गाम वला मौगी छी, ओकरा सव के रुपैआ छइहे \nनै। तेँ पुरुख बिन ओकरा सबके जबाव िदअए पड़त। ओ सब दस हजार रुपैया दुगŭ-पूजा मे करै अए हम \nसब पचास हजार रुपैया खचर् क क’ काली-पूजा करब। जँ सवैया-डयोढ़ा काज करब ते ओ सब मिĿये ने \nदेत। िकऐक ते पच्चीस बखर् से ओकर मुह अगुआइल छै। एक बेिर समधािन के दबैक काज अिछ। तेँ \nतेना के दाबैक कोिषष करु जे ओ सब बुझत हमरो दादा िकयो अिछ। एक बेिर हरदा बजबैक अिछ। तेँ, \nभने अखन सब बैिसले छी, अखने पूजा किमटी बना िलअ। पूजा किमटी मे सब टोल आ सब जाइितक \nसदİय बना िलअ। जँ सब टोल आ सब जाइितक सदİय नइ बनाएव ते अनेरे लोकक मन मे अनोन-\nिवसनोन हुअए लगतै। ततबे नइ, सब जाइितक सदİय भेने काजो मे असान हैत िकऐक त सब तरहक \nकाज करैक लेल अनुभवी लोक भेिट जायत।’’ \nछीतन लालक कारगर िवचार के सब एक मुहरी समथर्न देलक। किमटी बनै लगल। सब टोल आ सब \nजाित िमला क एĸेस गोटेक किमटी बिन गेल। एĸैसो सदİय बैसार मे। सब नौजवान। एĸे बेिर सब \nअपना-अपना जगह पर ठाढ़ भेल। सैाँसे गामक सब आिख उठा-उठा के बेरा-बेरी एĸैसो के देखलक। \nएĸैसोक मन मे खुषी जे हमसब पिरवार स आगू बिढ़ समाज मे एलौ। तेँ सब मुİकुराइत। एĸैसो गोटे एक \nिदिष बैसल आ शेष समाजक दोसर िदस। िकऐक त किमटीक लेल अğयक्ष, उपाğयक्ष आ कोषाğयक्षक \nजरुरत होइत। अğयक्ष के बने? अइ सवाल पर सब सबहक मुह देखै लगल। िकऐक त गाम मे पिहले-\nपिहल किमिटयो बिन रहल अिछ आ तेकर अğयक्षो बनत। तेँ जिहना अğयक्ष बनैक इच्छा सबहक मन मे, \nतिहना अनभुआर काज बुिझ डरो। गुनधुन करैत रघुनाथ अĢपन िपितऔत भाइ, देवनाथक नामक Ćİताव \nअğयक्षक लेल केलक। देवनाथक पिरवार गाम मे सबसे अगुआइल। अगुआयल अइ माने मे जे जाइितयो पैघ \nआ धनो बेसी। दोसर गोरेक नामक Ćİताव नइ देिख मंगल उिठ क’ ठाढ़ भ अĢपन नाम अğयक्षक लेल \nरखलक। जखने दू गोरेक नाम एलै िक बैसार मे गुनगुनी शुरु भेल। जाइितक मामला मे मंगल पछुआइल।  \nदेवनाथ आ मंगल, गामक İकूल स ल क’ काओलेज संगे-संग पढ़ने। ओना पढ़ै मे मंगल तेज मुदा िरजĪट \nदेवनाथक नीक होय, िकऐक त देवनाथ धुड़फĠदा। जना-जना दौड़-बरहा क क’ नीक िरजĪट आिन िलअए। \nमंगलक नाम सुिन दुनू भाइ-देवनाथ आ रघुनाथ आिखक इषारा से गप-सप करै लगल। किनये कालक बाद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nरघुनाथ, मंगल के पलौसी दैत कहलक- ‘‘भैया, हमरा िलये जेहने अहाँ तेहने देवनाथ भैया। अहूँ दुनू गोरे \nसंिगये छी। संगे-संग पढ़नौ छी। तेँ हम कहब जे देवनाथ भैया के अğयक्ष आ अहाँ उपाğयक्ष बिन पूजा-\nकिमटी चलाउ।’’ \nमंगलक मन मे िसफर् किमिटये चलवैक बात टा निह, समाज के आगू मुहे बढ़वैक िवचार सेहो। बच्चे से \nदेवनाथक चिरÿ के मंगल देखने। मुदा समाज त पोखिरक पाइिनक सदृįय होइत। जिहना पोखिर मे गोला \nफेकला से पाइन मे िहलकोर उठैत मुदा रसे-रसे असिथर होइत, पुनः पिहलुके रुप मे चिल अबैत। जे बात \nमंगल जनैत। मंगलक मन मे एकटा आरो बात घुिरआइत। ओ बात इ जे एक िदन(करीब तीिन साल पिहने) \nएकटा गामेक लड़की संग देवनाथ दुरबेवहार करैत रहए। ओिह समय मंगल हाट स अबैत छल। ओ लड़की \nमंगल के देिख कािन-कािन देवनाथक संबंध मे कहलकै। मंगलक तामस बेकावू भ गेलै। देवनाथ के िबना \nिकछु पुछनिह चािर-पाँच थापर गाल मे लगा देलक। थापर लगौलाक उपराĠत तामसो कमलै। डर से देवनाथ \nथर-थर कपैत। ओना मंगलो थरथराइत। मुदा तामसे। मंगल देवनाथ के कहलकै- ‘‘बच्चा से अखन धिरक \nसंगी छेँ छोिड़ दइ िछयौ, नइ ते समाजक बेटी संग अितयाचार केनाइ केहेन होइ छै, से िसखा दैितयौ।’’ \nदुनू हाथ जोड़ने देवनाथ आगू मे ठाढ़। िजनगी भिर(अखन धिरक िजनगी) जे देवनाथ हँसी-मजाक से ल क’ \nसब रंगक बात मंगलक संग करैत आइल छल, ओइ देबनाथ के आइ मुह स बकार नै िनकिल रहल छै। \nजिहना बोली थरथराइत तिहना करेज। जेना कोनो अपराधी Ġयायालय मे Ġयायाधीषक आगू अपना के बुझैत \nतिहना मंगलक आगू मे देवनाथ। आिख से नोर बहबैत देवनाथ दुनू हाथ जोड़निह बाजल- ‘‘ भैया, हम जे \nकेलौ से पौलौ। संगी होइक नाते एकटा बात कहै िछअह जे अइ घटना के तीिन आदमी छोिड़ चािरम नै \nबुझै।’’ \nहँसैत मंगल कहलकै- ‘‘आइ कान पकिड़ ले जे ऐहेन काज समाजक बहीिन-बेटीक संग िजनगी मे किहयो ने \nकरब। समाजक ककरो बहीिन वा बेटी समाजक होइ छै। जाबे तक ओकर िवआह-दुरागमन नै भेल रहै छै \nताबे तक ओ माए-बापक ऐठाम रिह समाजक बीच रहै अए, तकर बाद त ओ सदा-सदाक लेल समाज छोिड़ \nदोसर समाज मे िमिल जाइ अए।’’ \nयैह बात मंगलक मन मे घुिरआइत। \nरघुनाथक बात के जबाब दैत मंगल कहै लगलै- ‘‘ बौआ रघु दसनामा काजक(सावर्जिनक काजक) शुरुआत \nगाम मे भ रहल अिछ। मुदा समाज त टुकड़ी-टुकड़ी भ िछिड़आयल अिछ। तेँ सबसे पिहने ओइ टुकड़ी सब \nकेँ बीिछ-बीिछ समेटए पड़त। जँ से नै हैत त İवİथ समाजक िनरमान(िनमŭण) कžा हैत। अखन धिड़क \nजे समाजक ढाँचा रहल ओ बेढ़ंग अिछ। ओिह बेढ़ंग के ढंगर बनबैक अिछ। जाबे तक से नै हैत ताबे तक \nवेइमान, शैतान, गुěडा, बदमाष समाज पर हावी रहत। जाबे धिर ओ तĜव हावी रहत ताबे तक समाजक \nअसली करता लुटाइत रहत। कमाइत कोइ आ खाइत कोइ। जे होइ अए। तेँ दसनामा काज मे समाजक \nबच्चा-बच्चा के बराबरीक िहİसा हेवाक चािहयै। मुइल-टूटल िकयो िकअए ने हुअए मुदा ओकरा मन से इ \nबात िनकिल जेबाक चाही जे इ काज(दसनामा) हĦमर नै फलनाक िछयै। हम माÿ करैवला छी, करबैवला \nनिह। इ बात सĜय जे हमरा सबहक बाप-दादा हर जोतैत आयल जे हमहू सब करै छी। तिहना िकयो मोटा \nउठबैत आयल, त िकयो अĢपन āम के दोसराक हाथे बेचैत आयल। िकयो पालकी उठबैत आयल ते िकयो \nढोल-पीपही बजवैत, नीच-स नीच काज हमरा सबहक बाप-दादा से समाजक िकछु गोटे करवैत आयल,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nअखनो करबै अए। की हमरा शरीर मे ओ शिक्त नै अए जे ओकरा बदिल सकब। आजुक समयक इ मांग \nभ गेल अिछ। तेँ नजिर स काज के आगू बढ़ौल जाय। अखन गामक सब बैसल छी तेँ आइये अइ बातक \nिनरनय(िनणर्य) भ जेवाक चाही। हम नइ चाहै छी गाम मे दसनामा काज नइ हुअए। मुदा जना आन-आन \nगाम मे देखै छी तना नै हुअए देब। जँ से हैत ते हमहू सब फुट भ दोसर जगह(ठाम) पूजा करब।’’ \nमंगलक बात सुिन सब चुपचुप भ मने-मन सोचै लगल। सबहक मन मे सब बात अँटबो ने करै। िकऐक त \nअखन धिर जइ काजक अĥयİत भ गेल अिछ आ आिखक सोझहा मे आन-आन गाम मे देखै अए, वैह बात \nमन मे नचैत। मुदा मंगलक िवचार नव मनुक्ख, नव समाजक लेल अिछ।  \nसबकेँ चुप देिख मंगल दोहरा क’ बाजल- ‘‘जिहना नव घर बनवै ले पुरान घर के उजाड़ै पड़ै छै। जँ से नै \nउजाड़त ते नवका घरक नीब(वुिनयाद) कोना देत। अगर पुरने घरके नव ढंग से बनवै चाहत ते ओ नव घर \nनिह, पुरना घरक मरĦमत हैत। सब िकयो देखै िछयै जे जते-कतौ दुगŭ-पूजा वा काली पूजा होइ अए, ओइ \nठाम मुरती कुĦहार बनवै अए। जे माइिटक काज िछयै। मुरती बनबैक लेल चाल बढ़ही बनवै अए। घर \nगरीब-गुरबा बनवै अए। मुदा सब काज भेला ओ पूजाक हकदार कोन बात जे İथानक भीतरो जेवाक \nअिधकारी नइ रहै अए। इ िवषमता अखन धिर समाज मे अिछ। तेँ हम ताबे तक िवरोध करैत रहब जाबे \nतक इ िवषमता मेटा जायत। हमर अğयक्ष बनैक िललसा नइ अिछ, मुदा िवषम के सम बनवैक जरुर \nअिछ। तेँ हम कहब जे जते गोटे जते टोल आ जाइितक छी ओ सब अपना-अपना मे िवचार क िनणर्य \nकरु।’’ \nमंगलक बात सुिन सबहक मन मे ŅĠŅ उĜपž हुअए लगल। िकऐक त समाजक अिधकांष लोक परजीवी बिन \nगेल अिछ। परजीवी अइ माने मे जे िकयो दोसराक कमाइ लुिट वा ठिक के जीवैत अिछ। ते िकयो \nदोसराक बले(जना कोट-कचहरीक पैरवी, थाना-बहाना, खरीद-िवƅी, डाॅक्टर-वैń। ...?) जीवैत अिछ। तेँ \nएक-दोसर स टूटै निह चाहैत अिछ। जे समाजक िवषमताक जिड़ छी। पैइच-उधार, लेन-देन, एकर मुख्य \nअंग िछयै। बड़ी काल धिर बैसार मे गुन-गुन, फुस-फुस होइत रहल। परोछ मे त उिचत बात बजिनहारक \nकमी निह मुदा सोझा-सोझी िकयो निह। एकरो दू कारण छैक। पिहल बुिधयार लोक अनका कĠहा पर \nबĠदूक रिख चलबै चाहैत आ बूिड़बक डरे नै बजैत।  \nगुन-गुन, फुस-फुस होइत देिख मंगल बुिझ गेल। मन पड़लै बुŀदेवक ओ बात- जे बीणाक तार के ओते नै \nकड़ा कड़ी जे टुिट जाय आ ने ओते ढील राखी जे अवाजे ने िनकलै। तेँ िकछु इĦहरो आ कुछ ओĦहरो \nसे(अथŭत् मğय स) ल क’ डेग उठेबाक चाही। उिठ क’ ठाढ़ भ बाजल- ‘‘हम अĢपन नाम वापस लइ छी। \nदेवनाथे अğयक्ष हेता। मुदा आइ स ल क’ जावे धिर पूजाक Ćकरण समाĢत निह भ जायत ताबे तक सब \nकाजक िनणर्य किमटीक बीच हैत। जँ िकयो अपना िवचारे बलधकेल कोनो काज क समाजक नोकसान \nकरत त ओकर फैसला समाजक बीच हैत।’’ \nकिह मंगल बैिस गेल। मंगल क’ बैिसते देवनाथ उिठ क’ ठाढ़ भ बजै लगल- ‘‘िजनगी मे पिहले-पहील िदन \nसमाजक काज(सावर्जिनक) करैक मौका भेटल, तेँ मन मे बहुत खुषी अिछ। मुदा हमहू त अनािड़ये छी, तेँ \nभुलचुक हेबे करत। हम चाहब जे पूजा-Ćकरणक जे मुख्य-मुख्य कायर् अिछ ओ समाजेक बीच तय-तसिफया \nभ जाय। जिह स समाजक नजिर मे सब बात रहत।’’ \nबहुत बिढ़या! बहुत बिढ़या बात देवनाथ कहलक। आइये(अखने) पूजाक मुख्य-मुख्य काजक िनणर्य हम सब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nिमिल के क ली। तकर्-िवतकर् हुअए लगल। तकर्-िवतकर् होइत-होइत िनणर्य भेल- \n1. गामेक कारीगर(कुĦहार) मुरती बनवे। ओना एक पर एक कारीगर बाहर अिछ, मुदा पूजा-आराधना मे \nकारीगरी(कला) नइ देखल जाइ छै। देखल जाइ छै ओिह देवी-देवताक İवरुप। दोसर बात जे जँ हम अĢपन \nबनौल वİतु के अपने अधला मानव, ते हम आगू कोना बढ़व? तेँ गामक जे कला अिछ ओ ऐहेन-ऐहेन \nअवसर पर आगू बढ़ैत अिछ। \n2. काली मंिदर,(मंडप) गामेक घरहिटया बनवे। जेकरा घर बनवैक लूिर रहतै ओ मंडप िकएक ने बनौत। \nसंगे इहो हैत जे अिधक से अिधक गामक लोकक भागीदारी हेतैक।  \n3. पूजाक लेल, परĦपरा स अवैक पुरोिहतक संग ओहू आदमी के अवसर भेटै जे पूजा स िसनेह रखै अए। \nचाहे ओ कोनो जाइितक िकअए ने हुअए। समाज समाजक िनरमते निह िनयामक सेहो होइत अिछ। \n4. मनोरंजनक लेल, गामक कलाकार के सेहो अवसर देल जाय। संगे वाहरक ओहन-ओहन तमाषा आनल \nजाय, जेहेन अइ इलाका मे नइ आयल अिछ। इ बात सĜय जे पैघ कलाकारक कला अिधक लोक देखबो \nकरैत आ Ćसंसो(परसनसो) करैत, मुदा पैिघयो कलाकार मे इ गुण होइत जे छोटो कलाकारक कला देिख \nआगू बढ़बैक कोिषष करैत। तेँ दुनू-गामोक आ बाहरोक कलाकार केँ अĢपन-अĢपन कला देखवैक अवसर \nभेटए।’’ \n5. पूजा सिमितक सदİय आ अितिरक्त काजकेिनहार से बेहरी नै लेल जाय िकऐक त ओकर समय लािग \nचुकल रहै छै। \n6. जइ पिरवार से बेहरी लेब, अगर जँ ओिह पिरवारक िकयो दोकान-दौरी करत, ते ओकरा से बņी नइ \nलेल जाय। \n7. गामक जते गोटे काज करत, ओइ मे नीक-नीक काज केिनहार केँ पुरİकृत कयल जाय। संगे अधला \nकेिनहार के आगू करैक मौका नइ देल जाय। \nसैाँसे गामक लोकक बीच सातो िनणर्य भ गेल। सातो िनणर्य के अğयक्ष पिढ़ के सबके सुना देलक। बैसार \nउसिर गेल। \nखा-पी के मंगल िबछान िबछबैत राइितक साढ़े एगारह बजैत। मंगल से भेिट करै ले जोिगनदर आयल। \nसतरंजी िबछा मंगल दुनू हाथ से जाजीम के पकिड़ झाड़लक। झाड़ैक अवाज कनी जोर से भेलै। अवाज \nसुिन जोिगनदर दलानक दावा लग डरे बैिस रहल। मन मे भेलै जे कतौ ƕी-नņा चललै हेँ। कान ठाढ़ क \nअकानै लगल। मुदा ने गल-गुल सुनै आ ने ककरो देखलक। मन असिथर भेलै, तखन उिठ क’ ठाढ़ भेल। \nठाढ़ भ मंगल के सोर पाड़लक। कोठिरये से मंगल अबाज दैत बहरायल। बाहर आिब ओसारक चैकी लग \nआिब जोिगनदर के कहलक- ‘‘आबह! आबह! भाइ, िनच्चा मे िकअए ठाढ़ छह? दुनू गोरे चैकी पर बैिस गप-\nसप करै लगल। जोिगनदर मंगल के कहलकै- ‘‘भाइ, आइ तक तोरा, ऐना भ क’ नै िचĠहने छेिलयह। मुदा \nतोहर औझुका िवचार देिख, बारह हाथक छाती भ गेल। भाँई मे क्यो दादा हुअए।’’ \nजोिगनदरक बात सुिन मंगल बाजल- ‘‘ भाइ, राइत बहुत भ गेल। भोरे उठैक अिछ। एते राइत मे िकअए \nऐलह, से कहअ?’’ \n‘‘एती राइत मे अबैक खास कारण अिछ। तेँ िनचेन बुिझ एलौ। तू ते देखते छहक जे अखन तक हम गाम \nमे दहलाइते छी। ने रहैक ठौर आ ने जीवैक आषा। मुदा......।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \n‘मुदा की?’ \n‘‘मुदा यैह जे हम करोड़पित छी। करोड़क लप-झप रुपैआ हमरा बैंक मे अिछ।  \nकरोड़क नाम सुिन मंगल चैंिक गेल। अकचकाइत पूछलक- ‘ करोड़ कते होइ छै से बुझै छहक?’  \n‘‘हँ। एक सौ लाख एक करोड़ होइ छै। एक सौ हजार एक लाख होइ छै। आ दस सौ के हजार होइ \nछै।’’ \n‘रुिपया रखने कत-अ छहक?’ \n‘‘अइ गप के छोड़ह। जिहया से िदĪली नोकरी करै गेलौ तिहये से रुपैआक ढेरी लग पहुँच गेलौ। शुरु मे \nजे रुपैआ देिखयै ते हुअए जे छपुआ कागज िछयै। मुदा िकछु िदन रहला पर रुपैआ हिथअवैक लूिर भ \nगेल। (कमाइक निह) अखन, िदन भिर मे लाख रुपैआ हसोथब कोनो भारी कहाँ बुझै िछयै। मुदा आब ओइ \nसे मन उचैट गेल। आब एĸे टा इच्छा अिछ जे बाहरक खेल-तमाषा छोिड़, मनुक्ख जेँका गामे मे रहब। \nआब जँ गामो मे रहब, ते ओते-पूँजी भ गेल जे नीक-जेँका िजनगी बीित जायत।’’ \n‘हमरा की कह-अ चाहै छअ?’’ \n‘‘अखैन ते सब पूजा मे ओझड़ायल छी। तेँ पूजाक पछाित तू हमरा मदित क दाय। अखैन हम एक लाख \nरुपैआ ल क’ आयल छी। अĢपन जे लोक सब छअ, जिद ओकरा रुपैआक जरुरी होय ते हम िबना सुिदये \nके सĦहािर देबै। मूड़क-मूड़ घुमा देत। संगे तोरो कहै िछअअ जे रुपैआ दुआरे पूजा मे कोनो अभाव ने \nहोय।’’ \nजोिगनदरक बात सुिन मंगलक मन मे ŅĠŅ शुरु भेल। एक मन कहै जे रुपैआ दुआरे बहुत काज छुिट जाइ \nअए, से आब सĦहिर जायत। त दोसर मन कहै की हम डकैतक भाँज मे ने पड़ल जाइ छी। एसमगलर छी \nकी मािफया? िकछु बुिझये ने पिड़ रहल अिछ।  \nदोहरा के मंगल पूछलकै- ‘ एते रुपैआ कžा भेलह?’ \nमंगलक Ćįन सुिन जोेिगनदर चैंकžा भ चारु िदिष तकै लगल। मुदा ककरो निह देिख घुन-घुना के कहै \nलगलै- ‘‘भाइ, जकरा ऐिठन हम नोकरी करै छलौ ओ बड़ पैघ कारबाड़ी। हजारो नोकर, ढेरो कारबार। मुदा \nसबसे भीतरका कारोवार रहै िवदेषी रुपैआ के भजौनाइ। कोन-कोन देषक लोक कोन-कोन रुपैआ ल क’ अबै \nआ अपना रुपैआ से भजबै, से िचĠहबो ने किरयै। मुदा हमरा पर सेठबा के बड़ िवसबास होय। िकअए ते \nहमही सिदखन लगो मे रिहयै आ चाहो-पान आिन-आिन िदयै। िनसोदंड राइत मे एक आदमी गाड़ी पर अबै आ \nभिर िदन मे जते रुपैआ भेल रहै ओ सब द दइ। आ ओकरा पासवुक पर रुपैया चढ़ा दै। सेठवा के जखैन \nजते रुपैआक काज होय, हमही बैंक से आिन िदअए।’’ \nमंगलक भĸ खुजल। पूछलकै- ‘‘ िदĪली सनक शहर मे पुिलस आ सी.आइ.डी. िकछु ने करै?’’ \nहसैत जोिगनदर कहलकै- ‘‘ सबके महीना बाĠहल छै।’’ \nĆषासनक इ रुप देिख मंगल हतोĜसाह(हतोतसाह) भ गेल। मन मे अबै लगलै जे तखन लाक जीित कइअ \nिदन? छाती थर-थर कपै लगलै। मुदा मन के असिथर करैत पूछलकै- ‘ तू ओिह सेठक संगे रहै छह \nिक.....?’ \nजोिगनदर- ‘‘ दस बखर् ओइ सेठवा अइिठन रैह के ओकर सबटा तड़ी-घटी बुिझ लेिलयै। नोकरी नइ \nछोड़िलयै। ओकर कहिलयै जे हम गाम जायव। माए दुिखत अिछ। तेँ अगुरबार रुपैआ िदअ जे माइयक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nइलाज करैब। भिर िदन मे कते शराब पीबे तेकर कोनो ठेकान ने, मुदा तइयो कतौ काज मे नै हुसै। हम \nसोचलहु जे एकरा ऐहेन कड़गर शराब पीआबी जे बेहोष भ जाय। सैह केलहुँ। जखन शराब पीलक आ \nिनसां जोर करै लगले तखन वाहवाही दैत कहलक- ‘‘ नीक माल अिछ।’’ \nहमहू अनठा देिलऐ। मने-मन सोचलौ जे जँ कही िकछु रुपैआ ल क’ पार करबै ते कानून मे ओझड़ौत। तेँ \nकी केलहुँ जे कहिलयै मािलक, हम चािर बजे भोरे चिल जायब। िकएक त गाड़ी सवा चािर बजे टीषन से \nखुजै छै। अखने सब समान जोिड़या लेब। ओकरा िनसां चढ़ैत जाय। जखैन बुिझ पड़ल जे आब बेमत भ \nगेल, तखैन कहिलयै- ‘‘ मािलक रुपैया-पैसा अखैिनये द िदअ।’’ पड़ल-पड़ल ओ कुĠजी द देलक। कोठरी \nखोललौ ते रुपैआ देिख के मने उनिट गेल। जिहना अपना सब अž भरल बोरा थिकऔल। एकटा वोरा \nिनकािल, कोठरी बž क, चाभी पलंग पर रिख, अपना वैग मे रिख लेलौ। समानो सब सिरया लेलौ। सेठानी \nलग जा क’ कहिलयै- ‘‘मिलकाइन, हम भोरे गाम चिल जायब।’’ ओकरा लग से िनकिल दोस-मिहम से भेिट-\nघाट करैत थाना पर गेलौ। सब िचĠहरबे। कहिलयै जे भोरे हम गाम चिल जायव तेँ अखन भेिट करै \nएलौ। सबसे भेिट-घाट करैत अपना डेरा ऐलौ। राित मे सुतलौ नै। दू बजे राित मे िनकिल दोसक ऐठाम \nचिल गेलौ। सब बात दोसो के कहिलयै। बीस लाख से उपर रुपैया रहै। ओकरे पूँजी बना हमहूँ वैह \nकरोबार(िवदेषी रुपैआ के भजौनाइ) शुरु केलौ। सबसे िचĠहा-पिरचय रहबे करै तेँ कतौ िदĸत हेबे ने करै। \nवैह हमर कमाइ अिछ। मुदा आब ओइ काज से मन उचिट गेल। तेँ, आब गामे मे रहब।’’ \nमंगल- ‘ अĢपन की योजना(जोजना) छह?’ \nजोिगनदर- ‘‘अĢपन मन अिछ जे दस कŇा घरारी जोकर जमीन भ जाय आ पाँच बीघा धनहर। दस कŇा \nघरारी अइ दुआरे चाहै छी जे दसो कŇा के चारु भर से भिर मरद ऊँच छहर-देवाली द देबै। ओइ बीच मे \nडेढ़ कŇा मे चैघारा घर बना लेब। माछ पोसै ले दू कŇा खुिन लेब। वैह(ओही) माइट से सैाँसे भरा सेहो \nदेवै। दू कŇा मे फल सब लगा लेब। दू कŇा तीमन-तरकारी ले राखब आ बाँकी अढ़ाइ कŇा ओिहना खसा \nके राखब। िकऐक ते अžक मास मे खिरहानक जरुरी होइत। ओहुना कते काज पिरवार मे होइत रहै \nछै।’’ \nमन पाड़ैत मंगल कहलकै- ‘देखते छहक जे बथनाहा(बगलवला गाम) मे अविधया सब अिछ। ओकरा सबहक \nखेत अपनो गाम मे अिछ। ओइ मे से एक गोरे बैंक मे नोकरी करै अए। समांगोक पातर अिछ। असकरे \nअिछ। आन-आन गोरे ते अपने खेती करै अए, मुदा ओकर खेत बटाई लागल छै। ओ अपना गामक(बथनाहा \nछोिड़) जमीन वेचै चाहै अए। करीब दस बीघा जमीन अपना गाम मे छै। अगर चाह-अ ते दसो बीघा भ \nजेतह। ओहो पाँच बीघा से कम नै बेचै चाहै अए। अगर खुदरा-खाइन बेचते ते िबका गेल रिहतै। मुदा ने \nएक ठाम पाँच बीघा कीनैक ककरो ओकाइत छै आ ने ओ खुदरा बेचत। मुदा एकटा बात पूछै िछअ? अखन \nधिरक जे तोहर िजनगी छअ ओ हमरा िवचारक िवपरीत छअ। तेँ हमरा तोरा बीच कते िदन अपेछा चलत, \nतइ पर शंका अिछ। इ कोना मेटाइत?’ \nमंगलक बात के सुिन जोिगनदर गंभीर भ सोचै लगल। थोड़े काल सोिच जोिगनदर जबाव देलक- ‘‘ मंगल \nभाइ, तोहर शंका सोलहžी सही छह। मुदा हमरो मन अĢपन काज से उचैत गेल। सिदखन, चोरक मन \nजेँका हमरो मन डराइले रहै अए। हरदम होइत रहै अए जे कखन सड़क पर घूमै छी आ कखन जेल मे \nरहब, तेकर कोनो ठीक निह। ओना रोडक िसपाही से ल क’ नीक-नीक पाइवला सलामी दइ अए। मुदा हम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nइहो बुझै िछयै जे जोिगनदर के निह, जोिगनदरक धंधा आ पाइ के सलामी दइ छै। किहयो काल जे राइत \nमे सपनाई छी ते ओिहना देखै िछयै। जे आगू-आगू सी.पी.आइ. गिरअवैत आ पाछु-पाछु िसपाही थोपड़बैत \nराİता पर नेने जाइ अए। मन मे कखनो आन िवचार नइ अबै अए। सिदखन देषी-िवदेषी पाइयेक रहै अए। \nतेँ कखनो मन मे होइ अए जे आगू मुहे सरसराइल जा रहल छी त लगले होइ अए जे अइ दुिनयाँ से \nपड़ाएल जा रहल छी। हमरा ले अइ दुिनया मे पाइ छोिड़ की अिछ?’’ एते-बजैत-बजैत जोिगनदरक दुनू \nआिख से दहो-बहो नोर खसै लगलै। दुिनयाक Ćित आकषर्ण देिख मंगलोक हृदय दल-दल भ अपना मे \nजोिगनदर के साटै चाहैत। मुदा तरल वİतु रहनहुँ करुतेल आ मिटया तेल कोना िमलत? जँ घोड़ाइयो \nजायत ते दुनू दुनूक गुण के समाĢत क’ देतए। मुदा मनुक्खक जे बदलैक िƅया अिछ ओ एते Ćबल(परबल) \nअिछ जे शायद अनुपमेय अिछ। तेँ कोनो मनुक्खक संबंध मे िनसिचत(िनिįचत) बात किह देब असंभव बात \nिथक। हँ िजनगीक दषा देिख कहलो जा सकै अए। मुदा तइओ मंगलक मन मे एकटा नमहर खाइध बुिझ \nपड़ै। ओ इ जे अखन धिर हम तपबे केलौ मुदा इ ते तपक उनटे चलल। उƛ मे अिधक अĠतर भले ही \nनइ हुअए मुदा िजनगी त दू िदषा से बिढ़ रहल अिछ। मने-मन सोचै लगल। एकटा बात मन पड़लै। \nओ(मंगल) मािÿक(मातिरक) गेल रहै। कोिषकĠहा मे मािÿक। कोषी स(पूव मे कोसी आ पिछम मे कमलाक \nबीच जते धार-धुर छै) ल क’ कमला धिरक पाइन(बािढ़) ओिह गाम होइत दिछन मुहे जाइत। एकटा बाँसक \nबीट रहै। ओिह मे चालीस-चालीस हाथक बाँस रहै। अगते बािढ़(वैषाखे मे) आिब गेलै। गामक लोक गाम \nछोिड़, माल-जालक संग सब अĢपन-अĢपन कुटुमक ऐठाम चिल गेल। ऐहेन पिरिİथित मे जĠम भूिम İवगर् \nकोना भ सकै अए? पनरह हाथ पाइन ओइ बाँस मे लिग गेल। खाइधनुमा बाध। अिधक िदन धिर बािढ़ \nरहलै। ओइ बाँस मे पनरह हाथ उपरक िगरह पर से बाँसक कोपड़ रहलै। ओइ बाँस मे पनरह हाथ उपरक \nिगरह पर से वाँसक कोपड़ द देलकै। जखन पाइन सुखलै ते आमेक गाछ जेँका बाँसक बीट बुण् िपड़ै। \nसोचैत-िवचारैत मंगलक मन मे एलै जे एकटा(षšत) बाĠह स बािĠह दोसती क लेब। मुİकुराइत मंगल \nकहलक- ‘‘ \nभाइ, जिहना तू दरबĔजा पर ऐलह तिहना तोहर सुआगत करब हमरो काज भ जाइ अए। मुदा हम आइ धिर \nझूठ नै बजलौ, से हमरा कोना िनमहत? \nमंगलक बात मंगलक िपता गणेष सेहो सुनलक। ओ पेषाब करै ले िनकलल छल। हाँई-हाँई के पेषाब क \nगणेष दुनू गोटेक बीच पहुँच गेल। जोिगनदर चीिĠह गेल। बाजल- ‘‘ आबह-आबह कĸा! तोहूँ एतै बैसह।’’ \nगणेष कहलक- ‘‘बौआ हम बैिसवह निह। ठाढ़े-ठाढ़ अĢपन एकटा िखİसा सुना दइ िछयह। करीब चालीस \nसाल पिहलुका बात छी हम जुआन होइते रही। मोछ-दाढ़ीक पĦह अिवते रहै। माए-बाबू जीिवते रहिथ। हम \nएĸो धुर जमीन बढ़ेलहुँ निह, जते एखनो अिछ ओते ओहू िदन मे रहै। एिहना काितकक मास रहै। तीन \nबजे करीब(बेरु पहर) एकटा मोटरी नेने, नाना पहुँच गेलाह। अिबते माए के कहलिखन- ‘‘ दाय, हम गंगा \nनहाइ ले जाइ छी। गामक बड़ लोक जाइ अए। हम ओकरा सब के किह देने िछयै जे टीषने पर भेंट \nहेबह। तेँ ताबे हमहू सुसता लइ छी आ तोहू तैयार हुअअ। खेवा-खरचा हमरा अिछये तेँ कोनो चीज लइ-दइ \nके नै छअ।’’ नानाक बात सुिन माए गुĦम भ गेिल िकअए त एक िदन पिहने गाय िवआइल छलै। अइ सब \nमे माए बड़ सुितहार रहै। पिहने गाय िवआइल छलै। अइ सब मे माए बड़ सुितहार रहै। माइयक मन मे दू \nटा बात टकराइ। एकटा इ जे हम ओमहर(गंगा नहाइ ले) जाइ आ इमहर गाय के िकछु भ जाय, तखन ते  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nदस मासक मेहनतक मेहनहताना चिल जाइत। आ दोसर बात इ होय जे गौँवा छोिड़ के हमरा संग करै \nआयल, हम नइ जेवइ आ ओमहर गौँओ छुिट जाय, तखन की हेतइ? तेँ गुĦम। ताबे बवुओ मालक घर से \nिनकिल के आयल। हम ते रहबे करी, मुदा हमर मोजरे कोन। बावू आिब के गोड़ लािग आगू मे ठाढ़ भ \nगेलिखन। ने माए िकछु बजैत आ ने बावू। नाना अĢपन बात बािज चुकल रहिथ तेँ ने िकछु बजैत। पािन \nआिन के हम पिहनिह रािख देने रिहयै। तीनू गोटे के चुप देिख हमही कहिलअिन- ‘‘नžा पैर धुअ-अ ने।’’ \nएतबे बजैत देरी िक नžा बजै लगलिखन- ‘‘ नै-नै, पैर-तैर नै धुअब। टेनक टेम भेल जाइ छै।’’ \nसामंजİय करैत माए बाजिल- ‘‘ बच्चा, छोड़ैवला कोनो ने छह। नाना संगे तोँही जा...।’’ \nमन अपनो रहै, मुदा िकछुु बाजी निह। िकऐक त एक िदन एकटा िखİसा सुनने रिहयै जे गंगा तेहेन \nभारी(नमहर) धार अिछ जइ मे सैाँसे दुिनया क मनुक्ख स ल क’ चुņी-पीपरी धिर अिट जायत। तइओ \nपेट(गंगाक पेट) खािलये रहत। तेँ देखैक िजज्ञासा रहै। नाना संगे िवदा भेलौ। जखन गंगा मे पैिस(दुनू \nगोटे) नहाइ लगलौ िक नाना कहलिन- ‘‘नाइत, मने-मन गंगा के किह दहुन जे आइ से झूठ नै बाजब, आ \nडूम ल लाय।’’ सैह केलौ। दू सालक बाद बाबू मिर गेल। घरक भार पिड़ गेल। मुदा काज करैक लूिर त \nसबटा रहबे करै। किहयो कोनो भार बुिझये ने पड़ै। झूठ बजैक जरुरते ने हुअए। िकऐक ते भिर िदन \nअपना काज मे लागल रही। दिछनबािर टोल मे सरुप रहै। दस बीघा खेतो रहै। मुदा फुरर्-फाँइ वला \nआदमी। ललबवुआ। ने खेती-पथारी नीक जेँका करै आ बड़द खूँटा पर रखने रहै। भिर िदन ऐमहर से \nओमहर केने घुरै। कनफुसकी क-क क’ लोक सब के खूब झगड़ा लगबै। रहवो करै बड़ डािह। अनके \nहर-बड़द से खेितयो करै आ जइ जन के खटबे ओकरा बोइनो ने दइ। तेँ िक होय जे दस बीधा खेत रहनौ \nदुइओ मासक बुतात नै होय। जेकरा से जे चीज लइ ओकरा फेिर घुमा के नइ दइ। एक िदन अपना ऐठाम \nआिब कहलक- ‘‘ गणेष, सुनै छी तू चाउर बेचै छह?’’ \nहम कहिलयै- ‘ हँ।’ \n‘‘हमरा एक मन चाउरक काज अिछ।’’ \n‘‘भऽ जायत। ककरो पठा देवइ, नइ जे अपने नेने जायब ते ल िलअ।’’ ओ चाउर तौला के छोिड़ देलक \nकहलक जे तोरा तगेदा करैक काज निह। जखने हाथ मे रुपैआ औत तखने तोरा द देवह। हम किह \nदेिलयै- ‘‘ बड़बिढ़याँ।’’ छह मास बीित गल। जखन जुआन से किह देने रिहयै जे तगेदा नइ करब तखन \nतगेदा कžा किरितयै। साल बीत गेल। दोसर साल फेिर ओिहना केलक। तेसरो साल केलक। ओ चाउरक \nदाम िदअए नै आ हम तीिन खेप चाउर द देिलयै। पाइयक दुआरे अपन काज िबथुत भ जाय। तब मन मे \nआयल जे कमाइ हम खाय दोसर, इ त सोझा-सोझी गरदिन कņी भ रहल अिछ। ओह, से नइ ते आब \nचाउर गछबे ने करबै। कहबै जे नइ अिछ। मुदा फेिर मन आयल जे झुठ कोना बाजब। िविचÿ िİथित भ \nगेल। हािर के झूठ बजै लगलौ। तेँ बौआ, तू दुनू गोरे जवन जहान छह, किह दइ िछअ-अ जे नीक-\nअधलाक िवचार करैत आगू मुहे पाएर उठिवहह।’’  \n \n \n2 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \n \nअमावािसया िदन। आइये िदवािलयो होएत आ कािलयो पूजा।  \n(अिगला अंकमे) \n \n \n साकेतानĠद \n( कथा) \n             कृतं न् मĠये. \n                          \n              \n                                    \n  \n  \n“नँइ बाबू साहेब, तलाशी त’ एक_एक वİतुक हैत, पुिलस पाटŰ आिब रहल अिछ...एस.पीये साहेबके औडर्र \nछै, साहेब अपनिह आिब रहल छै... झट द’ जनी_जाित के ल”एक कात भ’ जैयौ...!” सब साल परबी \nल’ जाइ बला हुनकर गाम चांवरडीहक चौकीदार अजोधी ;  नमोनारायण िसंह के किह रहल छलिन। कहै \nकहां छलिन महराज ! िधरा रहल छलिन, धमका रहल छलिन;बाप_दादाक बनायल घर के तुरंते खाली करैक \nफरमान सुना रहल छलिन।                           \n                 चांवरडीह गाम धिर छैक बेस झमठगर । बारहो बरन बसै छल अिछ अिह दू \nधारक बीच, लमछुरका जमीन पर बसल ई गाम मे। बीच गाम देने सडक; जे आब त’ धार पर पुल \nभ’ जेबाक कारणॆ सीधे िजला मुख्यालय तक जाइ छैक, मुदा तिहया कत’ पाबी ? तिहया एक पेिडया िक \nसुखŰ बला \nसडकक चलनसार छलै। साफ_साफ कही त’ अंƇेजक अमलदारी छलै ।  बाबू साहेबक गाम, ताहूमे \nनमोनारायणक İवगŰय िपता जी के तहसीलदार स’ घुňी सोहार, तैं अमला_फैला, कर_कचहरी सब ठां बाबू  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nजयनारायण िसंहक जयजयकार होित रहै तािह िदन चांवरडीह मे। भिर चौमासा त’ एत’ आयब असंभवे छलै \nजे नीको समय साल मे तिहया, गाम आयब बड दुरूह  रहै। तखन भिर बरसात नावक सवारी \nरहै । गरीबो लोकके एकटा घसकņीयो,नाव जरूर  होइ छल। \n                  मुदा सब एĸे बेर दमदमा क’ पहुंिच गेलै....दू जीप मे भिरक’िसपाही रहै। ओकर \nसंग हवलदार आ एकटा डी.एस.पी.। सब हिथयार बĠद ,जेना कोनो पैघ डकैत के पकडै लए आयल हुए । \nनमोनारायण अवाक् भेल आंगनक मोखा लग जे ठाढ भेला से िकĦहर पडेता िक की करता से िकछु फुरेबे \nनिह करिन। ताबे एकटा िसपाही पाछां स’ िहनकर गंजी पकिड क’ अपना िदस टनैत पुछलकिन__” तोरे \nनाम नमोनारायण िछय’...? चल’ एस.पी. साहेब बजबै छथुन।“ \nनमोनारायण सदर् पिड गेला, नमोनारायणक मुंह कारी भ’ एलिन, नमोनारायण मुंहमे धान दैथ त’ लाबा होिन । \nजिहना गंजी धोतीमे छला तिहना िसपाहीक पाछां_पाछां िवदा भेला बडगाछतर, जािह ठाम कािŎये \nस’ िज़लाक एस.पी. कैĦप केने छै । वैह चतरलका बडक गाछ त’ एखनहु छैहे गवाही सब कथुक.। अही \nगाछ लग स’ सवणर् आ महादिलत टोला अलग_अलग होइ छै । अही बडक गाछक चलते लोक चांवरडीहक \nदिलत बİती के ‘बडतर टोल’ कहैत रहै ।  नमोनारयणक İवगŰय िपता , जे अिह कुकांडक \nनायक छला, से त’ गेला सुरपुर धाम। बांचल छिथन हुनकर एकमाÿ सुपुÿ, जे बिलदानी छागर जेकां बिढ \nरहल छिथन ओž’ जत’ निह जािन कैक युगक तामस, घृणा आ बदलाक भावना स’ भरल एस.पी. Ćतीक्षा \nक’ रहल छिन। पिहने त’चांवरडीहक आम Ƈामीणे जेकां िहनको पता निह रहिन जे  ई \nसब िकयैक भ’ रहल छिन, पुिलस एकाएक िहनकर घर_आंगनक एना तलाशी िकयैक ल’ रहल अिछ ? \nमुदा एस.पी.क नाम आ ई जिनते जे एस.पी. वैह घनĮयामक जमाय भाİकर िछयै; सब बात िबजली \nजकां िदमागमे िछटिक उठलिन...आइ स’ पच्चीस बरख पिहलुका घटना एना लाग’लगलिन जेना काŎुक \nघटना हो ! ओ सब बात िहनका आ िहनकर िकछु बूढ िदयादे टा के ने बूझल छिन ? गामक लोक ई सब \nकत’ स’ जनलकै ? खैर, आब त’ जाइये रहला अिछ । आिखर कोन कारण स’ पुिलस घरक ओ दशा \nक’ रहल छिन आ िहनकर चोर_डकैत जकां पेशी भ’ रहल छिन,सेहो त’ लोक के बुझै जोगर होइतै ? मुदा \nजेना भ’ क’ पुिलस घर ढुकलिन आ जेना भ’ क’ सचर् क’ रहल छिन....राम_राम ! से िक ई कोनो \nअपराधी छला अिछ ? होिथ िक निह होिथ; पुिलस त’ एखन तेहने ĭयवहार क’ रहल छिन; जेना \nचोर_डकैतक घरक तलाशी लेल जाइ छैक ,तिहना एक_एक टा वİतु_जात खोिल_खािल क’, एþे तक जे \nकोठीक चाउर तक िनकािल क’ तलाशी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nल’ रहल रहिन। ओ बड गाछ िदस जाइयो रहल छिथ आ सोिच रहल छिथ जे घनĮयमवाक ओ जमाय \n भाİकर एस.पी. बनत, आ बनबो करत त’ अही िज़लामे आओत, ई त’ किहयो सपनोमे ने सोचने रहिथन। \n...एह बातो आझुक िछयै ? जोडबै त’ कैक युग बीत जेतै ! \nकोिसक झमारल चांवरडीह गाम, बारहो मास तीसो िदन अबै_जाइमे बड तकलीफ होइ लोकके। \nभूिलये_भटिक क’ कोनो सर_कुटुĦब अबै। आजुक हाल देिख क’ त’ अहांके परतीते ने हैत जे वैह \nचांवरडीह िछयै! रोग_बेरामी,पर_परसौत ज’ गडबडायल त’ जाबे अहां चरŭइन िक सहरसा पहुंचब गे, रोगी \nभगवान लग दािखल भेल रहत। तािह िदनुका बात भेलै जखन कोसी, जंगल आ अंƇेज सन जािलयाक \nशासन रहै...मुंह देिख क मुंगबा परसैबला ! तिहया पुिलस थाना, कोटर् कचहरी जे रहिथ से जयनारायण िसंह \nछला। हुनकर फैसला पिहल आ अंितम होइ छलै तिहया अिह गाममे ! \nअही गाममे ओ वर बिन क’ आयल रहै...यैह बडक गाछ तर ओ कुसŰ पर...आंिखमे काजर, गलामे बेली \nफूलक मौलाएल जाइत माला पिहरने बैसल रहै...बगलक खाट पर ओकर िपता आ िपþी बैसल रहिथन । \nघनĮयाम, ओकर होइबला ससूर पीयर धोती आ गोलगला पिहरने अपन फूल सनक बेटी फुलमितयाक \nहोइ बला वर के देख क’ मोन हुलिस आयल छलिन चांवरडीह गामक अधवयसू आ अपन समाजक  \nĆितिơत सदİय; घनĮयामके । ओ हलसल_फुलसल अपन आंगन िदस जा रहल छला जे अपन मोनक \nआƪाद अपन लोक, जनी _जाित के कहिथ आ वर_विरयाती लए पान_सुपारी_बीडी_िसगरेट आिद आनिथ। \nमोन गदगदायमान छलिनहें जे बडतर; जत’ वर_बिरयातीक डेरा माने जनवासा रहै, ओþ’ स’ उठलै \nहĪला...मच’लगलै गदर् आ गूंज’ लगलै आतर्नाद िनरपराधक । \n”मार सार के ! घेर क’ मार सबके..क्यो बचौ निह, देिखहें नमोनारायण ! एह, खिटया पर मटोमाट केहन \nअिछ ? सुनरा! ला फरसा आ छफािट ले सबहक कुŎा !!” जयनारायण िसंह अपन चानीक मूिठ लागल \nडंटा के चलाइयो रहल छला आ गरिजयो रहल छला। ठीक कोनो राक्षस सन लािग रहल छला। जखन ओ \nएकरा लग, माने भाİकर लग पहुंचल रहिथ त’ माला पिहरने, थरथर कंपैत भाİकर धधकैत जयनारायणक \nआंिख िदस बड कातर भावे देखने रहिन आ क’ल जोिड क’ ठाढ होइते रहै जे चानीक मूठ बला लाठीक \nसमधानल वार पीठ पर भेलै आ तकर बाद की भेलै...कोना ओ पडा क’ ककरो घरमे शरण लेलक...कोना \nओकर िबयाह भेलै...टूटल हाथ_पैर लेने ओ आ ओकर बाप_िपþी कोना अहल भोिरये किनया संग \nल’ क’ नाव पर पडयला... सब ओकरा सपना सन लगैत अएलै अिछ एखन धिर ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nपिढते रहय त’ एक बेर फेर एत’ आयल त पता चलल रहै जे जे किनयां स’ एकर िबयाह भेलै, ओकरा पर \nनमोनारायणक नज़िर बहुत िदन स’ गडल रहिन, तैं ओना तांडव मचौने छला ओकर िबयाहक राित। कहां दन \nतीन िदन तक अिह टोलक लोक थर_थर कंपैत घरमे सुटकल रहल। ओ त’ सुकुर भेलै जे वर_विरयाती \nसंगे ओ  राता_राती िनकिल गेल...ने त’ जान बांचब मोिİकल रहै ओइ राित । ओही िदन ओ संकĪप केने \nरह जे ओ पढत, खूब पढत आ पुिलसक नौकरी करत।...साल दू साल पर ओ चांवरडीह आबै...छुņा सांढ \nजकां सब कथू पर मुंह मारैत पिहने जयनारायण के देखैत रहै आ तकर बाद ओकर बेटा नमोनारायण के, \nजे एखन सुटुकिपĪली सन िसपाहीक पाछां_पाछां बिलदानी छागर सन बढल जा रहला अिछ, िजĦहर अिह \nपलक Ćतीक्षा कैक युग स’ करैत अबैबला एस.पी. भाİकर ,सžŀ बैसल \nअिछ।                          \n           मुदा ई घटना कोनो आजुक िछयै ? पच्चीस वषर् पिहने भेल अपराधक सजाय, \nओकरा आइ देल जेतै ?ओकरो अइ घटनाक पĀाताप भेल रहै। समय बदलल रहै, युग बदललै, नमोनारायणके \n         िवचारो बदलल रहिन। ई त’ सपनोमे नै सोचने रहिथन जे घटना चƅ अिह तरहें घुमतै। बाबुओ के \nमुइना त’ \n         आब पंƖह वषर् भेल हेतिन।...पता निह, पुिलस के आंगनमे घुिसते ओकर माय आ किनयां कत’ गेलै \n! की \n          पता ? ओहू राित ककरो कहां पता चललै जे वर_विरयाती िक किनयां कत’गेलै ? कुĦहर पडेलै ? \nभिर गाम \n         त’ जयनारायण िसंहक िसंहगजर्ना सुनैत रहलै__ “...मैिƏक पास जमाय छै त’की ? आिग मूतत ? \nएþे टा \nसाधंस जे हमरा सबहक सामने खाट_कुसŰ पर बैसत...एþे धू_धू_पूपू स’ बेटीक िबयाह करत ? से की हम सब \nमोसĦमात ? िक ई सब बाबू साहेब बिन गेल ..? खच्चर निहतन...।“ \n            \n                  संग िसपाहीक जाइत ओ िफर क’ अपन Ņार, आंगन आ बरंडा िदस तकलिन...घरक \n         सब सामान ओइ पर िरĿ_िछĿ भेल छलै...बक्सा...अलमीरा...पलंग...ओकर किनयांबला Ƒेिसंग \nटेबुल...ओकर, \nमायक आ बाबूक पुरना पेटी, ओकर भी.आइ.पी. सब मुंह बेने...ओकरा देखल निह गेलै ! आिखर ओकरा कोन \n         अपराधक सजाय भेट रहल छै...जे आइ स’ पच्चीस वषर् पिहने भेल छलै ? ओ आगां_आगां जाइत \nिसपाहीक \n         पीठ िदस ताक’ लागल िक तखनिह मायक आवाज़ सुनाइ पडलै__”बौआ, हमहूं अबै िछय’ !” \n         नमोनारायण पाछां पलिट क’ घरक सब वİतु_जात के देखैक बदला उĔजर साडीमे डोलैत मायक \nकाया देखै           मोनमे होइ छिन जे ‘ई कथी लए संग लािग गेली ?’ फेर भेलिन जे कहॴ_कदाच माय के देिख \nक’ ज’                        एस.पीके दया आिब जाइ, भाİकरक मोन पिघल जाइ...! \n              िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \n                        भिर गामक लोक अपन_अपन दरवाजा पर स’ अपन_अपन डांड पर हाथ धेने \n       \nअइ घटना ƅमके, अपन_अपन ढंग स’ देिख रहल छल,अथर् लगा रहल छल। खाली बूढ_बुढानुस, दर_देयाद \nके पिछला सब बात फट स’ मोन पिड एलै...जयनारायण िसंहक चानीक मूठ बला लाठी मोन पिड एलै.... \nनमोनारायणक सांढ जेकां सब हक खेतमे मुंह मारैक लुतुक मोन पडलै...ओकर बापक कारİतानी सब मोन पडलै। \nजखन बापे गुंडइ िसखाबे त’ बेटा के की कहल जाय ? मुदा ई जरूर  जे ई सब भेना बहुत िदन, पचीसो साल \nभेलै...आब गडल मुदŭ उखाडल जेतै ? नमोनारायण दुनू बाप_पुते तिहया जे केने रहै, तकर सजाय आब देतै \nभाİकर एस. पी. ? \nनै देबाक चाही ? जिहना खूनक घॲट पुĮत_दरपुĮत िपबैत आयल, तिहना िपबैत रहय ? िक ओइ राित \n         ई दुनू बापं_पूत पशुतोक सब सीमाक उĪलंघन निह केने रहिथ जखन िक वर बिन क’ ई गाम \nआयल भाİकर \n         के दुनू बाप_पूत िमल क’ बिरयातीक संगे अइ लेल मािर पीट क’बेइĔजत_बेइĔजत केलिखन जे \nओ   \nलोकिन खाट पर आ वर कुसŰ पर िकयैक बैसल अिछ ? ई चांवरडीह िछयै, बाबू साहेबक बİती...तािह ठाम \nई         मजाल ? लगलै जे िहनके दुनू गोटेक ज़िमĠदारीमे बसल हो सब क्यो ! \n         तैं गामक लोक डांड पर हाथ देने, आगां_आगां िसपाही,तकर पाछां ओ, आ सब स’ पाछां हुनकर \nिवधवा मायके दिलत_टोला जाइत देखैत रहल। मुदा, ने क्यो सबदल आ ने क्यो संग देलकिन ! \n    \n     \n  \n  \n     बुझले अिछ जे नमोनारायण के देिखतंिह एस.पी. के की भेल हेतै । पचीस वषर् बीतल होइ िक \n          पचास...ई सब िबसरैबला बात छै ?तैं नमोनारायण के सिर भ’ क’ एस.पी.क हाथो जोडल निह \nभेल रहिन \n          जे अशोक_चƅक मूिठ लागल एस.पी.क हंटर सटाक पीठ पर लागल रहिन...जाबे ई िकछु सोचिथ \nिक दोसरो \n          हंटर बजरलिन, जे हुनकर पीठ पर गुणाक िचƭ बना देने छलिन आ जे हुनका मािमर्क चोट पहुंचबै \nलए \n पयŭĢत छलिन। हुनकर िचĜकार स’ ओिह ठाम उपिİथत हुनकर सब गॱआक मोन दहिल गेलै त’ कोन \n          आĀयर् ! मुदा कठोर स’ कठोर अपराधी के मनोबल तोडबाक, तोिड क’ सĜय बोकरेबाके Əेिनंग \nभेटल छैक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \n          ओकरा; तैं ओकर कडकदार आवाज़ गूंजैत अिछ__”हवलदार ! अइ डािर स’उĪटा लटका एकरा \n!”                \n     भूिम पर  भाİकर एस.पी.क पैर गरेछने मायक काया थरथरा उठैत छिन, संभवतः दांती लािग जाइ छिन। \n          कþौ स’ एकटा मिहला िसपाही Ćगट होइत अिछ आ मायक पिरचचŭमे लािग जाइत अिछ।मुदा नमोनारायणक \n          डांडमे रİसा बĠहा गेल अिछ...बस आब िहनका लटकैले जाइबला अिछ।िहनकर मुंहमे गदŭ उिड रहल छिन... \n          ...चेहरा कारी भ’ आयल छलिन...बुिŀ काज निह क’ रहल छलिन...िसņी_िपņी गुम। पीठ परहक चोटक \n  संग अबैबला कƠक कĪपने करैत चौĠह अबैत रहिन।           \n“ िकयै, हमरो अिहना चोट लागल रहै रे नमोनारायण...एखन त’ िकछु भेबे ने केलौए...तोहर लाठीक मािर स’ \nत’ हमर िपþी दुइयो मासने बचला...हमर बापक माथक ददर् किहयोने छुटलिन...तोरा त’साले...!” \n         \n            ताबे चांवरडीह गामक एĸा_दुĸा Ƈामीण बडतर  एकňा हुअ’ लागल \nछलै...िहनकर मिसयौत दौिड क’ गेल आ िनहोरा_िमनती क’ क’ घंĮयाम के िखंचने आयल। ओहो सामनेक \nदृįय देिख भीडमे अवाक् भेल ठाढ...।पिहने सþो िनकलला तकर बाद धीरे_धीरे सब हाथ जोडने कातर भाव स’ \nदेखैत। \n”मर, त’ अहां के एþ’ के बजेलक ? गैरलाइसेंसी हिथयार एकर घर स’ बरामद भेलैए, एकरा जेल हेतै !” \nएस.पी. तþे जोर स’ बजला जािह स’ गामक लोक  ठीक स’ सुिन िलयै। उþरमे क्यो िकछु निह बाजल। बजै \nजोग िकछु शेषो निह रहै। सब बस गुम भ’ क’ भाİकर एस.पी.के देिख रहल छल। \n         ओ पिहने अपन ससुर घनĮयामक नत दृिƠ आ बादमे अपन सासुरक सब गोटाक क्षमाक मूक गोहािर अनुभव \n         केलक...आगांमे पडिल नमोनारायणक मायक उĔजर साडीमे लपेटल काया छलैक।ओ चारूकात  नजिर घुमा \nक’                  \nदेखलक...अइ ठाम अĜयंत कातर भाव स’ ओकर ĆĜयेक िƅया_कलाप के देखैत आन क्यो निह, ओकरसासुरक \nलोक अिछ ,जकरा ओ बच्चे स’ देखैत आिब रहल अिछ । अनकňल चुĢपी िक िनगूढ शांित के भंग करैत \nभाİकर एस.पी.क İवर बडतर फेर गूंजल__”हवलदार ! खोिल दिहंक...आब एकरा ककरो अपमान करबाक \nसाधंस निह हेतै ।“ \n        िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \n                  ***      \n  \n(ई कथा “कृतं न् मĠये” āी आर.बी. राम सेवा िनवृþ आइ.जी. के सİनेह एवं सादर ! लेखक।)  \n \nसुजीत कुमार झा \nकथा \nिĆयंका \nगामसँ छुņी िबतओलाक बाद काठमाě डू जा रहल छलौ । बसमे चिढ़ते एक युवतीके देखिलयै तĜ तक्षण \nमन रोमांिचत भऽ उठल मुदा अपनाके सĦ हारैत िसटपर बिस गेलॱ । \nयुवती हमरे पाछुमे बैसल छली । बेर—बेर हमर मोन ओिह युवती िदश आकृį ट होइत छल ओकरा सँ \nबात करबाक हेतु । तथािप हम अपन मनके िनयिĠ ÿत कऽ ढĪ केवर, पथलैया, हेटौडा, नारायणगढ़, मुगिलंग \nपार करैत कतेको İ टेशन गनैत काठमाě डू पहुँचलॱ । \nकाठमाडू बस पड़ावमे पहुँचैत—पहुँचैत Ćायः सभ याÿी उतिर गेल छल । माÿ ओ युवती आ हम बाँिच \nगेल छलौ । \nहम अपन बैंग सĦ हािर उतिर गेलॱ । हमरे पाछा—पाछा ओ युवती सेहो उतिर गेली । हमर हृदय जोर \nजोर सँ धड़कऽ लागल िक आब ओ अपन घर चिल जएती । हम हुनकासँ गĢ प करबाक लेल Ĥ याकुल छलॱ \n। \nबस पड़ावमे उतैरते पािन िटप िटपाए लागल । हम बैंगमे सँ छþा िनकािल लेलौ । सिमपमे ओ युवती \nचुपचाप ठाढ छलीह । कखनो ओ बाट िदस तकैत तऽ कखनो घड़ी िदस । िकछु  देरकबाद हम िहĦ मित \nकऽ हुनका सँ पुछिलयैिन अहाँके कतऽ जायके अिछ ? \nिबनू बजने ओ हमरा िदस तकली आ फेर अनुहार झूका लेली । \nहम िहचिकचाइत हुनका सँ पुनः पुछिलयै, अहाँ कतऽ जेबै ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nओ हमरा िदस देख कऽ कहिल ‘कतौ निह ।’ \nहमरा चटकन जेकाँ लागल आ हम मुक रिह गेलॱ । \nिकछु देरक बाद पािन सेहो जोड ़सँ बिरसय लागल छलै हम छाता िनकािल डेरा िदस िबदा भऽ गेलॱ । \nतखने पाछु सँ आवाज आएल ‘सुनु तँ ।’ \nहम पलिट कऽ देखलौ ओ İ वर ओिह युवतीके छल । हम िहĦ मित कऽ हुनका सँ कहिलयैन ‘कहू ?’ \n‘ अहाँ कतऽ जेबै ? ’ िकछु सकुचाइत लड खडाएल İ वरमे पुछली । \nकुपě डोल, ओना अहाँके कतऽ जएबाक अिछ ? हम पुछिलयैक । \n‘जी हमरा...कतौ निह ।’ \nहम तमसाइते किहलयौ ‘ बहुत भारी बात अिछ । एखने अहाँ बजओने छलौ आ पुिछ रहल छी तऽ \nबताबऽ निह चाहैत छी । िठक छै ‘ई किह हम पुनः जायके लेल िवदा भेलॱ । िकछु डेग चलल छलौ िक \nहमरा कानधिर ओ युवतीके िससकऽ के अबाज आएल । \nहम पलिट कऽ देखलौ । ओ ओढ़नीमे मुह नुकाँ कानऽ लगली । \nहम फेर रुिक गेलौ । आब हमरामे गĢ प करबाक िहĦ मित त आिबये गेल छल । अतः हम सिमपमे जा \nकऽ पुछिलयैए ‘अहाँ कािन िकए रहल छी ? ” \nहमरा पुछलाकबाद ओ आओर जोरसँ कानऽ लगली । हम घवरा गेलौ िक यिद िकयो ई सभ देखत तऽ \nिपटाइ अवĮ य हएत । अतः हुनकासँ किहलयिन ‘कृपया अहाँ कानव बĠ द करु आ बताउ जे अहाँके कतऽ \nजएबाक अिछ । हम एक नोकरीहारा सĥ य ĭ यिक्त छी हमरा पर िवĮ वास करु । \nएिहपर ओ वजली, हमरा कोनो घर निह अिछ, हमरा लेल ई शहर अनजान अिछ तें.. । \nहम आĮ चयर्मे पिड़ गेलौ एक अित सुĠ दर, जुआन असगरे युवती आिखर एिह पहाड़क शहर काठमाě डूमे \nकी कऽ रहल छैक ? अनेक ĆĮ न मानसपटलपर घुमल । हम कहिलयै ‘ ओना अहाँ जाए कतऽ चाहैत \nछी ? ’ \nएतऽ सिमप कोनो होटलमे जा कऽ असगरे कोना िवताओलजाऽ सकैत छैक ? \nआई अहाँके घरमे रिह सकैत छी... ? यिद अहाँ कही त ? ई बात सहजिह किह िससकऽ लगली ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nहनुकर गĢ प सुिनकऽ मनमे गुदगुदी सेहो भेल आ डर सेहो लािग रहल छल हम हुनकर बैंग उठा िवदा \nभेलॱ । टैक् सीमे बैिस कुपě डोल एलॱ । पुरा बाट हम चुप रहलॱ । \nघरमे आएलाक बाद ओ चारु िदस देखऽ लगली हम हुनका बैसऽ  किह İ वयं Ąेस होबऽ बाथरुममे चिल \nगेलॱ । \nिकछु देरक बाद घूिमकऽ एलॱ त ओ अनिचĠ हार युवती पुरा घरके िठकठाक कऽ देने छल हम \nमुिİ कयाकऽ हुनका िदस तकलौ एिह पर ओहो मुिİ कया देली । \nहम पुछिलयै— िकछ खाएब ? \nओ चुĢ प रहली तऽ हम कहिलयिन आब चुप् प रहलासँ काम निह चलत । एकरबाद हम İ टोभपर चाह \nचढ़ा देिलयै आ गाम सँ माय बटखचŭके लेल बिगया देने छल तेकरा दूटा Ģ लेटमे धऽ हुनको देिलयै आ हमहु \nलेलौ । \nओ चुप—चाप खाय लगली । एकरा बाद हमरा गĢ प करबाक उĜ सुकता भेल, त पुछिलयै आब अहाँ सĜ य \nगप कहुँ अहाँ के छी ? \n‘ हमर नाम िĆयंका अिछ आ हम धनुषा िजĪ लाके रहऽबाली छी । हमरा घरमे माय बाबुजीक अितिरक् त \nदूटा छोट भाइ आ एक बिहन अिछ हम जीवनमे िकछु करऽ चाहैत छी, िकछ बनऽ चाहैत छी परंच हमर \nगामे ई सĦ भव निह अिछ । बाबुजी हमर िवयाह गामक लगमे परवाहा गाम छैक ओþै करा रहल छलाह । \nतें हम भािग एलॱ । \nहम एस.एल.सी. पास कएने केने छी । हम नाम कायम चाहैत छी, जीवनमे संघषर् करऽ चाहैत छी । तेँ \nहेतु एिह राजधानीमे एलॱ अिछ ... आब त िकछु कएलाबकाद घूिरकऽ जाएब । \nबसमे एकदम शाĠ त सौĦ य बैसिल ओ युवतीक वाक पटुताके देख हम आĮ यचर्मे छलौ । \nहम कहिलयिन— ई अहाँ िठक निह कएलौ घरक लोक कतेक िचिĠ तत हएत । \nहोमऽ िदयै । यिद िववाह भऽ जाइत त हम कतेक िचिĠ तत रिहतॱ ? ’ \nिवयाहसँ केहन िचĠ ता ? अहाँके अपन घर पिरवार रहैत ....” \nजी निह, हम असगरे İ वतĠ ÿ रुपसँ िकछु करऽ चाहैत छी । \nकी ? \nअहाँ िचिĠ तत निह होउ । हम भोरे चिल जाएब ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nकतऽ ? \n‘कतौ... नोकरी ताकऽ ।’ \nनइ अहाँ असगरे निह जाएब हम अहाँके सँगे चलब । आ केटलीमे सँ चाह छािन दुू गोटे लऽ लेलौ आ \nभात चढा़ऽ देिलयैक । चाह िपलाक बाद राित भऽ गेल छलै तें बजारसँ तरकारी लाबऽ लेल हम िवदा भेलॱ \n। \n  \nभोजनक बाद हम हुनका घरमे छोिड़ अपने वरě डा पर ओछायन कऽ सूित रहलॱ । \nओछायन पर सुितकऽ सॲचऽ लगलॱ ‘मन पसंद युवती सेहो िववाह करऽ लेल निह भेट रहल छल से \nभगवान िĆयंकाके हमरा लेल पठा देलैथ । सुडौल, पढ़लिलखल,सुĠ दर किनयाँ हो तऽ आओर की चाही हम \nमनेमन योजनामे उलिझ गेलौ आ लागल जेना हम हुनकासँ Ćेम करऽ लागल होइ । \nपरात भेने िĆयँका तैयार भऽ कऽ जाए लगली तऽ हम कहिलयिन, ‘ चलु हमः अपन एक पिरिचतसँ भेंट \nकरबै छी सĦ भवतः नोकरी भेिट जाएत । \nहमर योजना छल िक हम हुनका एतै रोिक ली आ हुनका िवयाह करबाक लेल मना ली । हम िĆयंकाके \nअपन पिरिचत मानबहादुरसँ भेट करओिलयैन । ओ िहनका देख बड़ खुशी भेल । आ िĆयंका सेहो \nमानबहादुरक बैभवके देिख अकचका लगली । हमर िनवेदनपर मानबहादुर अपन कायŭलयमे नोकरी दऽ \nदेलकैन । आब सभ िदन भोरे  हमरे सँग िनकलैत छली आ राित हमरे घरमे िवतबैत छली । हमरा दुनू \nगोटेमे एखनो तक दूरी यथावत छल । \nिकछु िदन िवतलाक बाद हम हुनकासँ िहलमील गेलौ तऽ िहĦ मत कऽ हुनका सĦ मुख िवयाहक Ćİ ताव \nरखिलयै । ई सुिन ओ अकचका गेली आ िकछ निह बजली । \nसांझखन हम मानवहादुरके कायŭलयमे गेलॱ त ओ बजली कुपě डोल एतसँ दूर पड़ैत छैक तें हमरा \nमानबहादुरजी एतै एकटा घर उपलĤ ध करा देलिन अिछ । \nएिद एकरा अĠ यथा निह मानी तऽ आइसँ हम एतै रहब । \nहम हृदयक शीशा िĆयंकाक कठोर शĤ द रुपी पाथर सँ चकनाचुर भऽ गेल । हम बुिझ गेल छलॱ की \nमान बहादुरकेँ बैभव आ िĆयंकाक सुĠ दरता बीच एक सĦ झौता भऽ गेल छैक । हम घर एलौ बहुत दुःिखत \nछलौ ओिह राित खेवो निह कएलौ आ भिर राित सोचैत रहलॱ जे आब किहयो निह जाएब हुनका लग करीब \nएक हĢ ता तक हम गेबो निह कएलॱ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nआठम िदन मोन निह मानलक तऽ हम िĆयंकासँ भेटवाक लेल हुनकर कायर्लय गेलॱ । िĆयंका तऽ पुरा \nबदिल गेल छली । \nजीĠ स आ भेį टमे ओ एकदम आधुिनक लािग रहल छिल । हुनक अनुहार ताजगी आ आँिखमे सफलताक \nचमक İ पį ट देखाइत दैत छल । \nओ कहली कािĪ ह ओ एकटा िफĪ म िनमŭतासँ भेट करऽ जएती । \nिकए ? हम अकचका कऽ पुछिलयिन । \nओ मानबहादुरजीक पिरिचत िफĪ म िनमŭता छिथ । ओ हमरा भेटबाक लेल कािĪ ह समय देने छिथ । \nआब देखब हम िकछुए िदनमे सुपरİ टार अिभनेÿी बिन जाएब । \nहम हुनका सĦ झाएबाक ĆयĠ त करैत कहिलयिन निह जाउ बादमे बहुत पछताएब परĠ च निह मानलैथ । \nहुनका पर त िसनेमाक भूत सवार छलिन । \nहम ओतसँ चिल एलॱ । समय िवतैत गेलैक हमहुँ अपन काममे ĭ यİ त भऽ गेलॱ । \nअचानक किरब २, ३ वषर्क बाद िĆयंका हमरा राजिवराजमे भेटली । हम हुनकर मेकअप आ Ƒेस देिख \nदंग रिह गेलॱ । हम अिधकारसँ पुछिलयिन, की छै हालचाल ?की अहाँ जे चाहैत छलॱ से भेट गेल .... ? \nअिह पर ओ िनतराइत बजली ‘ भेटीयो गेल आ सĦ भवतः निहयो...’ \n‘से कोना ? हम ः पुछिलयैन । \nहमरा लग ओ सब त अिछ, जे निह होएबाक चाही । तखन ओ निह अिछ जे होएबाक चाही । \n‘ हम बुझलॱ निह ? ’— हम पुछिलयै । \n‘अहाँक बात शुरुयेमे मािन लेने रिहतौ त आइ... आĜ म ग् लानी भरल İ वरमे कहैत रहैथ की तखने सिमप \nएक मारुती आिब रुकल । ओइमेसँ एक युवक उतिर िĆयंकाके सिमप आिबकऽ बाजल— हाय लभली बहुत \nĆतीक्षा करैलौ आइ कािĪ ह त अहाँ बड़ अनमोल िचज भऽ गेल छी ... तें हातक हात िवका रहल छी । \nिĆयंका एक नजिर हमरा िदश देखैत ओकरासँग मारुतीमे बैिस गेली आ हम देखैत रिह गलौ.. ओिह  \nिचजके... ओिह लभलीके.... । \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \n \n \nकुमार मनोज कĮयप \nजĠम  मधुबनी िजलांतगर्त सलेमपुर गाम मे। बाĪय काले सँ लेखन मे आभरुिच। कैक गोट रचना आकाशवानी सँ Ćसािरत आ \nिविभž पÿ-पिÿका मे Ćकािशत। सĦĆित केंƖीय सिचवालय मे अनुभाग आधकारी पद पर पदİथािपत। \n  \nिदन धराबय तीन नाम \n  \nĮयामाबाबू़य़ािन Įयामानंद दास । भिर ऑिफस मे Įयामाबाबूक नामे िवख्यात। गूढ-सँ-गूढ \nसमİयाक चुटकी मे समाधन बतबैत छलाह  Įयामाबाबू। तैं तऽ उच्चािधकारी सभ सेहो हुनकर \nसलाह लेब निह िबसरैत  छलाह। Įयामाबाबू हमरा अपन छोट भाय जकाँ मानैत छलाह। \nजखन हम नया Ĕवाईन केने रिह तऽ अंजान शहर मे अबुह बुझाईत रह ;मुदा Įयामाबाबू सँ \nभेंट होईते लागल जेना अपन लोकक बीच मे छी़य़ुग-युग सँ पिरिचत। डेरा तकबा सँ लऽ कऽ \nिहंग-हरिद सभ टा जोगार केने रहिथ ओ। एतबे निह, रोज पुछिथ जे कोनो तकलीफ तऽ निह \nबुझाईतअिछ ? \n  \nसेवा-िनवृत भऽ Įयाम बाबू अपन बनाओल मकान मे रहऽ भागलपुर चिल गेलाह।एिह बेर \nभागलपुर जेबाक हमरा जखने मौका भेटल हम िनĀय केलहुँ सवर्Ćथम Įयामबाबू सँ भेंट कैल \nजाय़ कतेक िदन भऽ गेल भेंटो भेला़सेवािनवृित के बाद तऽ निहये। भागलपुर  İटेशन पर \nउतिर िरक्शा भंिजयबैत रिह िकं ता हुनकर एकमाÿ पुÿ पर नजिर पड़ल। हम िचकिर कऽ \nओकरा बजौिलयैक। लग मे एला पर सभ सँ पिहने Įयामबाबूक हाल-चाल बुझबाक Ćयास \nकेलहुँ। ओ गĦभीर होईत उþर देलक --''ओना तऽ िनके छिथ, मुदा िदमाग कने सनिकं सन \nगेल छैन।'' हमरा अचिĦभत होईत देिख ओ बाजल---''घर पर चलु; छोट सन बजारक काज \nकऽ कऽ हम यैह एलहुँ।'' कहैत ओ İवूﾥटर İटाटर् कऽ कऽ आगू बिढ़ गेल। ई दुखद \nसमाचार सुिन मोन भारी भऽ गेल । \n  \nघर पर पहुँच कऽ Įयामबाबूक नोकर गेटे पर ठाढ़ भेट गेल। ई बड़ İवामीभþﾥ आ नेने सँ \nहुनका ओिहठाम काज करैत आिब रहल अिछ। हम ओकरा सँ पुछिलयै---''रामू! मािलक कोना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nछथुन?'' ओ चोट् टिहं अĜयंत गĦभीर होईत बाजल--''मालीक आब कहाँ रहलाह ।'' पेﾥर हमरा \nबैठकी मे एबाक ईशारा कऽ İवयम भीतर चिल गेल। हमर माथ घुमऽ लागल। लागल निह \nजािन कतऽ आिब गेलहुँ अिछ । मुंडे-मुंडे मितिभर्žा। ताबत Įयामबाबूक किनयाँ घर सँ \nबहरेलीह। हम हुनका कऽल जोिर  आभवादन  कऽ    हुनके  सँ  İपƠीकरण चाहलहुँ। \nमुदा, हाय रे हमर दुभŭग्य ! ओ आओर जरल पर नून िछटलिĠह--''ओना तऽ İवİथ छिथ,मुदा \nअकान भऽ गेलाह अिछ । '' हमर माथ आर बेसी चकराय लागल । लागल जेना हम गलत \nजगह आिब गेलहुँ अिछ । या तऽ घरक सभ लोक हमरा सँ मसखरी कऽ रहल अिछ या \nसभ सनिकं गेल अिछ । तखने Įयामबाबू घर सँ बहरेलाह-- İवİथ, तंदुरुİत, ओहने \nमुİकंी, वैह İवभाव़। हमरा देिखते भिर पाँज कऽ गिसया लेलिन। हमरो आँिख सँ नोर बहऽ \nलागल। पेﾥर अपना के संयत करैत सभ टा बात बता देिलयिन आ हुनके सँ एकर कारण \nजानऽ चाहलहुँ। हुनकर ठोर पर िचर-पिरिचत मुİकंी पसिर गेलिन। पेﾥर छिलया सुपारीक \nसरौता सँ महीन कतरा कटैत बजला--''ओ सभ केयो सĜये बजैत अिछ ।'' \n ''सĜय कोना Įयामबाबू?!!'' हम िबच्चिह मे टोकिलयिन। \nएक चुटकी कतरा हमरा आगू बढ़ा ओ हमरा संयत करबाक Ćयास केलिन। पेﾥर हमर \nĆķवाची नजिर के अकानैत बजलाह--'' ओ िखİसा तऽ सुननिहं हेबैक जे आĠहर सभ एक टा \nहाथी के देिख कऽ ओकर İवरुपक कोना िभž-िभž ĭयाख्या केने छलैक। सैह अहु ठाम छैक \n। ''पेﾥर खखिस कऽ भहरल İवर मे आगू बजलाह---''हमर पुÿ आहाँ के कहलिन जे हम \nसनिकं गेल छी ; से अपना जगह पर ओहो सĜये छिथ। हम हुनकर नीक-अधलाह पर टोका-\nचाली करैत िछयैन ; से हुनका पिसž निहं। आब आहं कहु जे अधलाह पर हम िजबैत जी \nचुĢपो कोना रिह जाऊ ?बजा तऽ जाईते अिछ । तैं ओ हमरा सनकाह बुझैत छिथ। ''पुनः \nआगू बजलह--'' जहाँ तक रामूक Ćķ छैक तऽ नोकरी करैत काल मे हमहॴ ओकर वेतन आ \nसभ आवĮयकता के पुरा करैत छिलयैक; से आब िरटायर भेला पर निह भऽ पबैत छै । \nतखन आहं कहु जे हम ओकरा लेल मरले सन िछयैक ने?'' हम अवाक भेल एक टक सँ \nĮयामबाबू के देखैत आ हुनकर ĭयाख्या सुनैत रहलहुँ। ओ आगू बाजब शुरू  केलिन---''हमर \nपिė तऽ पोता-पोतीक संग नव आāय तािकं लेलिन आ बेटा-पुतोहु के हँ-मे-हँ िमलबैत रहैत \nछिथ। आब हमर संİकंार कहू वा आदित जे हम ई सभ निह कऽ पबैत िछ । तैं ओ हमरा \nअकान बुझैत छिथ । '' किह कऽ Įयामबाबू िख़डकी सँ बाहर शुĠयाकाश िदस देखऽ \nलगलाह। पेﾥर एक टा दीघर्-िनĂास छोड़ैत बजलाह--''िदन धराबय, तीन नाम।'' सुž पिड़ \nगेल चेहरा पर एकटा मुİकंी अनबाक Ćयास करऽ लगलाह Įयामबाबू़आिग के छाऊर सँ \nझंपबाक एकटा थाकल Ćयास़िकंवा जीवनक दंश सहबाक जीिजिवषा़। \n।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n \n हेमचĠƖ झा \nकथा \n  \n   एना िकएक? \n      \n        मžू भाय रहिथ सामािजक लोक । सभक हाड़ी-िबमारी आ बर-बेगरता मे ठाढ़ रहब रहिन हुनक \nकþर्ĭय । गाम मे िकनको ओिहठाम कोनो काज होई मžू भाय हािजर । सभक काज मे आिद सँ अंत धिर \nसहयोग देबय वला मžू भाय बेस लोकिĆय । की बच्चा कीए बूढ़ सभ हुनका मžुये भाय कहिन, चाहे ओ \nिरĮता मे ककरो िकछु लागिथ । \n       मžू भाय गरीब लोक । माथ पर बाप-पुरखाक छोड़ल माÿ १० कŇा जमीन,िकछु घरारी आ \nघरािरये लग कने-मने बाड़ी-झाड़ी । एकरा अितिरक्त गुजर करक लेल दू-तीन टा महीस पोसने रहिथ । \nओही महीस सभक दू-दही-घी, िचपड़ी-गोइठा बेिच कऽ गुजर करिथ । माथ पर रहिन ५ गोटाक पिरवार । \nपėी, तीन बेटी आ एक बेटा । आāम एखन रहिन लेधुिरया आ तें हरदम तंगो-तरीज रहिथ । तथािप अपन \nसामािजक दाियĜवक Ćित सचेƠ रहिथ आ अपन काज खगाईयो के दोसरक काज मे मदिद करबाक लेल \nहरदम तĜपर रहिथ । \n       एकबेर संजोग सँ ओ कोनो कुटमारे गेलाह । िकछु िवशेष काजक कारणें ओतय िकछु िदन रुकय \nपड़लिन । तािह बीच मुकुĠद बाबू ओिहठाम उपनयन बजिर गेल । मुकुĠद बाबू गामक धिनक लोक । हुनक \nएकमाÿ बेटाक उपनयन मे गॱआँ कें दू-तीन िदन भोज खेबाक अवसर छलै । परĠतु िबनु मžू भायक भोज- \nभात हो कोना? समय बीतैत गेल  आ कुमरमक िदन सेहो आिब गेल । \n       भोरे-भोर मुकुĠद बाबू ओिहठाम लोकक जुटान भेल । समİया छल जे पूरा गॱआँक लेल भानस-\nभात िबनु मžू भायक सहयोग सँ होयत कोना । लोक सभ एिह समİया पर िवचार कैये रहल छल की ता \nमžू भाय हािजर भऽ गेलाह । लोकक जान मे जान आयल । मžू भाय कहलाह जे हमरा एकाएक आईये  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nयाद आयल जे मुकुĠद बाबू बेटाक आई कुमरम छिन आ हम भोरे-भोर ओतय सँ िवदा भेलहुँ जे मुकुĠद बाबूक \nकाज िबथूित ने होइन । \n       मžू भायक जेठ संतान बेटी १२ वषर्क । दोसर रहिन बेटा ९ वषर्क आ दुनू छोट बेटी ƅमश: ७ \nआ ४ वषर्क । कनेदान सामने रहिन तथािप अपन एकमाÿ बेटाक उपनयन समय पर कराबय चाहिथ । \nअपन पेट कािट-कािट उपनयनक लेल एक-एकटा पाई जमा केने रहिथ । बड् ड सेहेĠता रहिन जे एकबेर \nअपना ओिहठम गॱआँ के खुआबी आ तकरे तैयारी मे भीतरे-भीतर लागल रहिथ ओ । \n       गाम मे चौधरी पņी Ćमुख । चौधरी पņीक तीन मुख्य शखा । दू शाखा मे मोछक लड़ाई रहैक \nआ ताही चĸर मे गाम मे दुगोला रहैक । चौधरीक तेसर शाखा अपन भिगनमान सिहत  िवभक्त रहिथ । \nĆाय: सभ पिरवार मे दुगोला रहैक । ताहू मे जखने कतौ काज बजरै िक कनफुसकी शुरू  भऽ जाईक । \nमžू भाय सेहो एकटा गोल धऽ कऽ रहिथ आ अपन बेटाक उपनयन मे ओिह पूरा गोल कें नोत दऽ कऽ \nखुएबाक पक्ष मे रहिथ । \n       शनै: शनै: उदोगक िदन आिब गेल । पूरा गोल मे हकार पड़ल । िकओ बाँस,तऽ िकयो खड़ लऽ \nकऽ हुनक मदिद केलिन । समय पर बँसकņी भेलैक । ओही िदन मरबठŇीक िदन सेहो रहैक । लोक \nसभ अबैत रहलाह आ भेद पुरबाक ले दू-चािरटा बĠहन दऽ घसकैत रहलाह । सभ आबिथ दू-चािरटा बĠहन \nदेिथ, शबर्त पीबिथ, पान खािथ आ चुपचाप घसिक जािथ । अंतत: मड़बा ठाढ़ करबाक बेर रिह गेलाह मžू \nभाय, हुनक िपितयौत कारी भाय आ एक दू गोटा आर । मžू भाय सन सामािजक लोक कें ई आशा निह \nरहिन जे समाज हमरा काज मे एना करत । पूरा िजनगी लोकक उपकार केने रहिथ आ तें भरोस रहिन जे \nपूरा समाज हमरा काज मे तĜपर रहत । \n       उदोग आ मड़बठŇी होइतिह उपनयनक उपƅम शुरू  भऽ गेल । रोज मड़बा नीपब, बहारब, मड़बा \nपर गीतक अिनवायर्ताक संग हुनक पėी सेहो अित ĭयİत रहय लगलीह । देखैत-देखैत मािट- मंगलक िदन \nआिब गेल । एिह मे पुरुष-पातक िवशेष काज नै रहैक तें मािट-मंगल नीके नां बीित गेलैक । Ćाते छगरा \nधूर रहैक आ तकरे Ćात रहैक कुमरम । उपनयनक महĜवपूणर् िदन । भगवती पूजा आ बिल Ćदानक िदन \nआ संगिह भोज भातक िदन । समाजक असली काज आईये रहैक । चँिक मžू भाय पिहनिह सँ बेटाक \nउपनयनक तैयारी कयने रहिथ तें अपन पूरा गोल मे पुरुषक दफा नोत देलाह । आई पूरा िवĂास रहिन जे \nपूरा समाज हमर मदिद करत । भला हो कोना ने? सभक बेर मे ठाढ़ होईत रहल छलाह सिदखन ओ । \n       लेिकन ई की । समाजक लोक हुलिकयो देबय निह एलैन । जेना-तेना अपन िपितयौत कारी \nभायक संग अहरी खुनलाह, टोकना-लोिहयाक इंतजाम केलाह आ अहरी पजािर देलाह । परĠतु ५-६ मन \nचाऊर, ओकर दािल, तरकारी, बड़ी, सतमिन-अदौड़ी,पापड़ आिदक इंतजाम केनाई छोट काज निह रहैक । \nअपİयांत भऽ गेलाह दुनू भाय । बीच मे एक-आध गोटा िजज्ञासाक लेल अयबो केलाह, परĠतु किह के जे \nगेलाह जे फेर अबैत छी से निहये घुरलाह । एवं ƅमेण िदनक तीन-चािर बािज गेल । िकछु सामƇी तैयारो \nभऽ गेल ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n       ता गोलक Ćमुख बालेĂर चौधरी अपन सात-आठ चमचाक संग पहुँचलाह । हुनका पहुँचतिह सभ \nचमचा हड़िबड़ो मचबय लागल । मžू भाय के आदेश भेलिन जे चौधरी जीक İवागत करहुन । तुरंत मžू \nभाय ओमहर गेलाह । शबर्त बनल, चाह बनल आ फेर पान भेलैक । चौधरी सिहत चमचा सभ खेलक-\nपीलक आ ओतय सँ चिल देलक । पुन: रिह गेलाह मžू अपने दुनू भाय । \n       ƙाŌण कें नोित देने रहिथन आ तें मानू गरा मे उतरी बĠहा गेल रहिन । येन-केन Ćकारेण अपना \nकें एिह सँ उॠण केनाई छ्लैन । ताही मे लागल रहिथ दुनू भाय । काज तँ Ćाय: सोझरायल छलिन \nपरĠतु चौधरी आ हुनक चमचा आिब आर गड़बड़ कऽ देलकिन । जा मžू अपने चमचा सभक İवागत मे \nलगलिथ कारी भाय असगरे पिड़ गेलाह । आंच तेज करिथ तऽ अदहन उिधयाईन आ अधहनक शमण \nकरिथ तँ आँच बž भऽ जाईन । येन-केन Ćकारेण ९ बजे राित धिर भोजक सामƇी तैयार भेल आ िबझहो \nभेल । \n       भोजनक समय लेिकन सभ जुटलाह । राित भऽ जेबाक कारणें सभ पिहले तोर मे भोजन करय \nचाहिथ । तथािप टोलक िकछु नवतुिरया बािरक बनबा लेल तैयार भेल आ पिहल तोरक भोज समाĢत भेल \n। खूब यश भेलिन मžू भाय के । दोसर तोर मे नवतुिरया सभ भोजन केलक आ अपन घर चिल गेल । \nई तँ धĠय कही नवतुिरया सभ कें जे बँटबाक िजĦमा उठेलक निह तँ कदािचत ओहो काज अपने दुनू भाय \nके करय पड़तैन । समाज अपन चािल नीक जकाँ देखा देलक । \n       फेर रिह गेलाह दुनू भाय । पाहुन परक के भोजन करबैत, कुमरम राितक आन िवध-ĭयवहार \nकरैत, आँिठ-कचार करैत पूरा राित बीित गेल । एको िमनटक लेल दुनू भाय आराम निह कऽ सकलह । \nखैर Ćात भेने उपनयन रहैक । आचायर्, पुरिहत,नौआ, ƙŌा आिदक सहयोग सँ मžू  भायक बेटा के जनऊ \nपिड़ गेलैन । उपनयनक राित मे अठबभना कऽ कऽ मुक्त भेलाह मžू भाय । \n       आब मžू भाय सामािजक लोक निह रहलाह । अपना काज सँ मतलब राखिथ आ अपने मे मİत \nरहिथ । समाज मे ककरो ओिहठाम बजाओल गेला पर टािर जािथ मžू भाय । आिखर मžू भाय एना \nिकएक भऽ गेलाह? गंभीर Ćķ अिछ समाजक समक्ष । \n \nनवेĠ दु कुमार झा \n१.Ćदेशमे निह थिम रहल जातीय िहंसाक दौर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \n  \nĆदेशमे एक बेर फेर जातीय िहंसाक िवभĜ स रूप  सोझा आयल। एक अक् टूबर दू हजार नौ के \nखगि़डया िजलाक अमौसी गाम मे जमीनक िववाद मे सोलह गोटेक भेल सामुिहक हĜयाक बाद पुरा क्षेÿ मे \nडर पसिर गेल। Ćदेश मे जातीय िहंसाक कोनो ई पिहल घटना निह छल आ ई अंितम घटना होयत सेहो \nकहब उिचत निह होयत। आजादीक बाद सँ एखन धिर Ćदेश मे छोट–पैघ गोटेक एक सौ सँ बेसी घटना \nभऽ चूकल अिछ जकर िशकार छोट िकसान आ मजूर बनल छिथ। बाईस नवĦ बर उĠ नैस सौ एकहþर मे \nपूिणर्याँ िजलाक रूपसपुर –चंदवा सँ Ćारंभ भेल हĜयाक ई िसलिसला गोटेक चािर दशक सँ चिल रहल अिछ \nआ शासक वगर् लहास क दाम लगा (मोआबजाक घोषणा) अपन काज समाĢ त बुझैत अिछ। जतय िहंसाक \nघटना होईत अिछ ओतय सुरक्षाक नाम पर सरकार पैघ-पैघ घोषणा होईत अिछ। एिह घोषणा पर िकछु िदन \nअमल सेहो होईत अिछ मुदा समय िबतलाक संगिह ओ कमजोर पि़ड जाइत अिछ आ समयक Ćितक्षा मे \nलागल समाज िवरोधी तĜ व जमीनक बहाने जातीय हĜयाक एकटा आर घटना के मूतर् रूप  दऽ Ćशासिनक \nĭ यवİ थाक पोल खोिल दैत छिथ। \nमğ य िबहारक एकटा पैघ क्षेÿमे िकछु िदन पिहने धिर जमीनक िववाद क लऽ कऽ संघषर् होयबाक \nसंवाद भेटैत रहल अिछ। दरअसल एिह क्षेÿमे जमीन िकछु लोकक मğ य अिछ। ई पैघ जोतदार अपन \nबाहुबलक सहारा लऽ मजूर सँ काज करबैत छलाह। समय िबतलाक संगिह मजूर वगर् मे आयल चेतनाक \nबाद जमीन मािलक आ मजूर क मğ य संघषर् Ćारंभ भेल। एकर पिरणाम İ वरूप  जमीन मािलक आ मजूर क \nमğ य एिह संघषर् के लड़बाक लेल अघोिषत सेना अिİतĜ व मे आयल। रणवीर सेना, लोिरक सेना, ƙŌिषर् \nसेना, सनलाइट सेना, भूिम संघषर् सिमित, एम सी सी आिद कतेको मजूर आ जमीन मािलकक समथर्न बाला \nसेना आपस मे टकरायल। सþ तऽ ई अिछ जे एिह टकराहटक िशकार बनल छोट िकसान आ रोज-रोज \nखेत मे काज कऽ अपन पेट पालऽ बाला मजूर आ कतेको जान गेल, कतेको İ ÿीक सेनूर धोआ गेल, \nकतेको नेना अनाथ भऽ गेल। तथािप समाज िवरोधी असामािजक तĜ व क हृदय पा थिर निह िपघलल आ ओ \nखून सऽ लाल होईत घरती आ जमीन पर पड़ल लहास के देिख अपन बहादूरी बुझैत छिथ। \nिहंसा कोनो सĥ य समाजक लेल नीक चीज निह अिछ आ एिह सँ कोनो समİ याक समाधान सेहो \nनिह भऽ सकैत अिछ। ई िहंसा जमीन मािलक िदस सँ हो िक मजूर िदस सँ एकर जतेक िनĠ दा कयल जा \nकम होयत। दुभŭग् य तऽ ई अिछ जे सामूिहक हĜ या सन घटना क बाद एकरा राजनीितक चĮ मा सँ देखल \nजाईत अिछ। हĜ याक बाद जमीन पर बहल खून चाहे ओ जमीन क मािलक क हो िक मजूर के एकर रंग \nलाल रहैत अिछ मुदा राजनीितक चĮ मा मे एकर रंग अलग-अलग रहैत अिछ। जािह जाितक हĜ या होईत \nअिछ ओिह जाितक नेता अथवा जे राजनीितक दल एकरा अपन समथर्क मानैत अिछ ओिह घटना İ थल पर \nजा ऐना नोड़ चुअबैत छिथ जेना िक घटना İ थल पयटर्न İ थल हो। शासक वगर् हो िक िवपक्ष एिह तरहक \nघटना के अपन चĮ मा सँ एक रंग देिख इमानदारी सँ Ćयास करिथ तऽ संभव अिछ जे Ćदेश मे चिल रहल \nजातीय िहंसाक दौर समाĢ त भऽ सकैत अिछ। सरकार चाहे जािह दल अथवा जाितक हो हĜ या करय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nबालाके हĜ यारा बुिझ ओकरा सजा देयबाक Ćयास करय अĠ यथा एिह तरह घटना पर रोक लगायब सपना \nमाÿ  होयत।  \nĆमुख नरसंहार पर एक नजिर – \nवषर्                İ थान                          मृतकक संख् या \n1971-             रूपसपुर –चंदवा (पूिणर्याँ)          -14 \n1975-             डेरभरथा (नालĠ दा)               -24 \n1976-             अकोढ़ी                         -03 \n1977-             बेलछी (नालĠ दा)                -14 \n1980-             िपपरा कĪ याण चक (पटना)       -14 \n1981-             पारस िबगहा                    -11 \n1984-             दनबार िबहटा (भोजपुर)           -22 \n1986-             गैनी (औंरगाबाद)                -24 \n1986-             अरवल                         -24 \n1986-             डरमैन (औंरगाबाद)              -11 \n1986-             कंसारा (जहानाबाद)              -11 \n1986-             द रिमया (औंरगाबाद)             -11 \n1987-             दलेल चक बघौरा (औंरगाबाद)      -56 \n1988-             नोनही नगवां (जहानाबाद)         -18 \n1989-             माली िबगहा–िखंदपुरा (जहानाबाद)  -10 \n1989-             दनबार िबहटा (भोजपुर)           -27 \n1991-             देव सिहयारा (भोजपुर)           -14 \n1991-             ितसखोरा (पटना)                -15  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \n1992-             बारा (गया)                     -39 \n1996-             बथानी टोला (भोजपुर)            -22 \n1997-             लŞमणपुर बाथे (जहानाबाद)       -58 \n1998-             नगरी                          -10 \n1999-             सुजातपुर (बक् सर)               -16 \n1999-             शंकर िबगहा (जहानाबाद)         -23 \n1999-             सेनारी (जहानाबाद)              -35 \n1999-             सेĠ दानी                        -12 \n2000-            जढ़पुर (बक् सर)                 -16 \n2000-            लखीसराय                      -11 \n2000-            िमयांपुर (औरंगाबाद)             -35 \n2007-            ढेलफोरबा (वैशाली)               -10 \n2007-            मिणपुर (शेखपुरा)               -09 \n2009-            अमौसी (खगि़डया)               -16 \n  \n २.राजगीरमे सĦ पĠ न भेल संघ क तीन िदवसीय बैसक गामे-गामे सिƅय होयत संघ \nराį Əवादी सांİ कृितक संगठन राį Əीय İ वयंसेवक संघक अिखल भारतीय कायर्कारी मंडलक तीन \nिदवसीय बैसक देशक वतर्मान पिरिİथित पर चचŭक संगिह संगठनाĜ मक िİथित पर चचŭ कयल गेल। एिह \nबैसक मे संघ अपन काजक िवİ तार करैत पयŭवरण के अपन कायर् क्षेÿ मे सिĦमिलत कयला संघक सर \nसंघ चालक मोहन भागवतक उपिİथित मे संघक विरį ठ नेता तीन िदन धिर िचĠ तन मनन कयलिन आ चािर \nटा Ćİ ताव सेहो पािरत कयल गेल। एिह अवसर पर संघ अपन राजनौितक इकाई भारतीय जनता पाटŰक \nदशा- िदशा पर िवचार कयलक आ पी एम इन वेिटंग लाल कृį ण आडवाणी आ वतर्मान राį Əीय अğ यक्ष \nराजनाथ िसंह के भिवį यक अएना सेहो देखा देलिन। दूनू नेताक भिवį यक लऽ कऽ चिल रहल चचŭ क  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nसंदभर् मे िनणर्य जĪ दीए अयबाक संभावना अिछ। बैसकमे संघक सभ अनुषांिगक संगठनक Ćमुख नेता सर \nसंघचालक अपन उपलिĤध िरपोटर्कोडर् रखलिन आ भिवį य क योजनाक जनतब देलिन। \nिबहारक पयर्टन İ थल राजगृह ( राजगीर) मे संघक राį Əीय İ तरक ई पिहल आयोजन Ćदेशमे भेल \nछल। एिह बैसकमे संघ महĜ वपूणर् िनणर्य लैत गाम िदस अपन डेग बढौलक अिछ आ गो-रक्षा अिभयानक \nमाğ यम सँ जन जन धिर अपन पकड़ बनैबाक लेल ğ यान केिĠƖत करबाक संकेत देलक। एिह वाİ ते \nरोजगारक अवसर आ खेतीक िवकास मे योगदान देबय बाला सिƅय संगठन सभके मदिद करबाक रणनीित \nसे हो संघ बनौलक अिछ। \nकौƇेसक युवा चेहरा राजीव गाँघी Ņारा राį Əीय Ƈामीण रोजगार गारंटी कायर्ƅमक माğ यम सँ Ƈाम मे \nभेल सिƅयता क जबाब देबाक लेल संघ िवĮ व मंगल गो Ƈाम याÿा सेहो Ćांरभ कयलक अिछ। पिहल चरण \nमे एिह याÿाक लेल एक सौ पचास गाम के चूनल गेल अिछ। एिह माğ यम सँ संघ काँƇेसक अपन वैचािरक \nलड़ाई गाम सँ लड़ब Ćारंभ कऽ देलक अिछ। \nसंघ आ काँƇेस वैचािरक रूप  सँ दू Ɨूव पर अिछ। तथािप गामक िवकासक मािमला संघ राहुल \nगाँघीक बाट पर चलबाक जे िनणर्य लेलक अिछ देशक भिवį य लेल नीक संकेत अिछ। देशक पैघ आबादी \nएखनो गाम मे अिछ जकरा िवकासक रोशनीक आवĮ यकता अिछ। āी गाँधीक गाममे सिƅयता पर संघक \nĆचार Ćमुख मनमोहन वैघ क Ćितिƅया ‘जे केओ गामक बात करय नीक बात अिछ’ İ वागत योग् य अिछ। \nवैचािरक रूप  सँ एक दोसरक िवरोधी राजनीितक क्षेÿ मे सिƅय राहुल गाँघी आ सामािजक क्षेÿ मे सिƅय \nराį Əीय İ वयं सेवक संघक इमानदारी सँ गाम िदस अपन ğ यान देलिन तऽ संभव अिछ जे Ƈामीण क्षेÿ मे \nिवकास क नव रोशनी पसरत आ गामे-गामे खुशहाली पसरत। अपन भिवį य क िचĠ ता आ पेटक आिग के \nशांत करबाक लेल महानगर िदस अपन डेग बढ़ा रहल Ƈामीण जनता गामे मे रिख अपन भिवį य क खोज \nकरत।        \n  \n  \nिबिपन झा \nये बाĠधवाऽबाĠधवा वा। \nिदयाबाती दीपक पवर् थीक। बहुतो ĭयिक्त एहेन हेतिथ जे अपन गाम सँ दूर नगर आ \nमहानगरमे आिब अपन कायर् मे ĭयİत भय गाम-घरक िदयाबाती कऽ संवेदनाĜमक İमृितमाÿ  अपन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nमन मेसंयोिजत रािख सĠतोष कयलैत हेतिथ। आिखर गाम क िदयाबाती आ एिह महानगर कऽ \nिदवाली मेअĠतर की छैक जेकर भेदक अनुभूित होइत छैक? महानगर मे तऽ चहू िदस िबजली क सजावट \nआ पटाखा आिद उपलĤध रहैत अिछ जे सहजता सँ गाम मे अखनो धिर  उपलĤध भेनाइ कदािचत किठने \nअिछ। ताहू मे मूलतः िबजली कऽ सहजता सँ पयŭĢत उपलĤधता निह  भेलाक कारण गाम आ महानगरक \nतुलने करब अनुिचत होयत। मुदा तइयो महानगरीय िदवाली क चमकदार उĪलास सँ अिधक आनĠद ओ \nमिधम इजोत बला गामक िदयाबातीक İमृित दैत अिछ। \nयिद एकर कारण देखल जाय तऽ देखैत छी जे एक तऽ महानगरक यािĠÿक जीवन एिह उĪलास कें \nĠयून कय दैत अिछ आ दोसर मानवीयताक Ũास अ ओ औपचािरकताक आिधक्य संवेदनाĜमक अनुभूित करेवा \nमे असमथर् िसŀ होइत अिछ। िकĠतु आशय ई निह जे ई समİया गामक पिरदृĮय मे सवर्था निह अिछ वा \nमहानगरीय जीवन सवर्था ĜयाĔय अिछ। कहबाक आशय माÿ एतेक अिछ जे सापेक्ष दृिƠ सँ गाम तीवर्गित \nसँ बदलैत एिह समयचƅ  मे संवेदनाĜमक पक्ष कें रक्षा करवा मे अखनहुं समथर् अिछ। \n हम गामक िदयाबाती आइयो ओिहना याद करैत छी। लŞमी पूजा कऽ बाद ऊक ĆĔĔवलन होइत \nछलैक। सामाĠयतया ओिह राित कालीपूजनोĜसव सेहो होइत छैक अİतु ओकरो आनĠद लैत छलहुं। \nऊक ĆĔĔवलन आिद न केवल परंपराक िनवर्हण माÿ होइत छैक अिपतु पािरवािरक सदİयक मğय \nहािदर्क सामीपता क कारण सेहो होइत छैक। दीप िवशॆष रूप  सँ कीटनाशक रूप  मे Ćिथत अिछ। पटाखा \nआिदक आिधक्य तऽ गामो मे बिढ रहल छैक मुदा अखनहुं सीिमते कहल जाय। \nहम गामक एकटा घटना कऽ İमरण कय िवशेष रूप  सँ गामक िदवाली İमरण करैत छी। घटना \nकरीबन १३ साल पिहलका अिछ। १ टा मिहला अपन सभ सĠतानक िनिमþ दीप दय रहल छलिथ। १टा \nबच्चा पुछलकैन – काकी अहां ई दीप िदयाबाती िदन अलग से िकया दैत िछयैक…….? मिहला भावुक भय \nकहलिथ- अपन बच्चा सभ लऽ। ओ बच्चा फेर बाजल- अहां के तऽ…आ ई चािरम केकरा लऽ? ओ और \nभावुक भय गेली िकĠतु बच्चा के िकछु निहं कहलिखन। हम ओिह समय अपन काज सँ हुनका लग गेल \nरही। बच्चा क ओ अनुþिरत Ćķ हमरा िजज्ञािसत करय लागल। िकछु िदन बाद हम हुनका सँ एकर चचŭ \nकेिलयिĠह। ओ कहलिथ- अपन बौआ कऽ लेल (हुनकर आठ बखर्क बेटा मिर गेल छलिĠह )। हम एिह सँ \nपिहने अनेको बेर अपन बाबा कऽ मुँह सँ तपर्ण काल मे ई सुनने रही- ये बाĠधवाऽबाĠधवा वा….। अथŭत जे \nकोनो िपतर एहेन होिथ िजनका कोई जल देĠहार निह छथीĠह हुनको तृिĢत होिĠह, एिह िनिमþ हम ई जल \nदय रहल छी। \nकहबाक भाव माÿ एतेक अिछ जे गामक ĆĜयेक परंपरा चाहे ओ िदवाली पवर् हो वा अĠय, मानव के \nİनेहबĠध मे रखबाक, आ पारİपिरक सौहाƖर्ता एवं कतर्ĭयबोध िनिमþ होइत अिछ। एिह के ĆĜयुत महानगरीय \nपरंपरा ’सेिलƙेट’ करबाक बहाना माÿ दैत अिछ। ओ मिहला बहुत नीक जकां बुझैत हेथीĠह जे ओ बेटा संग \nहुनक संबĠध सवर्दा क लेल टुिट गेल छिĠह मुदा तखनो ओकर Ćसžता क कामना हेतु िदबारी जरबैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nछलखीĠह। संगिह  ई आठ बखर् धिर ओकरा Ņारा देल गेल İनेह आ सĦमानक िनिमþ हुनक कृतज्ञताक \nपिरचायक छलिĠह। \nअİतु ओ मिहला क दीप देनाइ सĦवेदनाĜमक İमृितक रक्षा सँ संदिभर्त छल। तीवर् गित सं बदलैत \nएिह युग मे हम सब एिह संवेदनाĜमक पक्ष कें रक्षा निह कय पािब  रहल छी। यिद जीवन सँ संवेदाĜमक पक्ष \nके िनकािल देल जाइ तऽ वİतुतः मनुįयक जीवन शूĠयक पयŭय बिन जायत। एिह िनिमþ आवĮयक अिछ जे \nएिह चकाचौĠध कें संग ओ धूिमल िटिĦटमाइत िदयाबाती िदन जरै बला िदबारी कऽ बाती निहं खĜम हो, एकर \nसिदखन रक्षा कयल जाइ। \n ३. पń \n  \n३.१. \n गुंजन जीक राधा-चौदहम खेप \n  \n३.२.\n राजदेव मंडल-नदीक माछ-बाट-बटोही \n३.३.उमेश मंडल\n  (लोकगीत-संकलन)- खेलौना-आगाँ \n  \n३.४.कĪपना शरण-Ćतीक्षा सँ पिरणाम तक-७ \n३.५.\n िवनीत  उĜपलक टटका किवता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \n३.६.\n सĠ तोष कुमार िमā-केकरा करु िकलोल हो िमता \n३.७.\n िवनीत ठाकुर-गीत \n३.८.\n दयाकाĠत-ई बुिढया अिछ हĸल डइन \n  \n  \n  \n \nगंगेश गुंजन \nगुंजन जीक राधा- चौदहम खेप \n  \nिकछुओ कतबो कहैत जाओ संसार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nĆेमिह िथक जीवनक एकमाÿ आधार \nजीवनक सबटा Ĥयॲत-ĭयवİथा \nरस, रसाभास सबहक िथक \nअपना-अपनी क ओएह समİत Ćकार. \nजीवन सब तरहें अिभĆेत मनुįयक \nसृिƠ सेहो संरक्षक एकरे आिदकाल सँ \nदृिƠ,बुिŀ जाइत अिछ जतबा दूर \nअतीतक उĔĔवल अंश जतेक हो जेहने \nमुदा माÿ एकरे गाथा िथक \nसबहक Ćाण,जीवनक आğयािĜमको आधार. \nĆेम पिरभािषत जेना जतेक जािह तरहें करैत आएल मनुक्ख \nगुणी-पंिडतजन सिहत युग-युगक समाज \nओतबे आ ओतबे रंगक बा रसक रूप  बा अनुभव-जगत अिछ ने से अनुराग \nजकर चचŭ गायन मे बीतल आयु, जकर चचŭ मे अिİतĜवक कएल गेल आिवįकार ! \n  \nĆेम िकछु तेहन िचÿ निह बालु, पािन, हो बसात बा घरेक देबाल पर। \nसे अिछ परम İवतंÿ,İवशासी आ तें İवाधीनमना \nकरय निह कृपा जेना ककरो पर तिहना \nतिहना कोनो पिरिİथित मे निह करय घृणा। \nमनुक्खक सवर्āेơ अनुभव, लोकक सवŸच्च सजर्ना \nतािह Ćेमक करैत आƫान ताही Ćेमक करबा लेल İमरण,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nहमर भेलय जĠम \nहमर हएत मरण Ćेम से \nजेना नचाबय, नाचब \nआ तिहना,जेना बजाओत बाजब \nओ जे-जे कहत करब \nओ जे-जे सहत \nओकरे काया माया-माĜसयųं हमहूँ \nरहब, सब िकछु सहब \nĆेम मे जीवन एही मे मरब \nहमरा िजआओत ई Ćेम \nहमरे Ćाण एकरा िजया राखत- \nयुगधार मे \nएकिह क्षण लेल सब िकछु,एत धिर जे \nāीकृįणक āीछिव पयर्Ġत। \nबहुत काल धिर रहिथ ने İवयं सेहो संग \nबहुत काल निहं संग दैत अिछ मनुक्ख कें \nओकर अपनो मोन ! \nई संसारी सĜय,सĜय-सुĠदर-िशवकारी सेहो \nअĠयथा एतेक-एतेक वेदना \nसहल हो कोना मनुक्ख कें- \nकोन सामĝयर् सँ, कोन उĿेĮये आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nकेहन मनोरथ मे ? \nĭयिक्त माने āीकृįण, िहनकर सेहो \nहोइत अिछ अनुवाद- \nĆेममय सब Ũदय मे \nमूल कृįण तँ क्षणे-क्षणे \nभ जाइत छिथ ितरोिहत । \nनिह जािन कोन िदशा कोन पिरिİथित मे... \nकाज चलय एहना मे हुनक अनुवादे सँ। \nतें मानी जे Ćेमोक हो अनुवाद \nयिद Ćेम मौिलक अनुभव तँ \nमौिलकताक अिवकल अनुवाद आभासे िथक-Ćेम ! \nमूल आ अनुवादो िथक। \n... \nकए रूप  मे पिड़ जाइए मन रमकिनयाँ भौजी \nजेहन बाट ओ एिह युग मे धेलक आ चिल पड़ल \nकी जाने आइ कोन हालित मे कोना हो \nजीबहु देल गेल होइ ओकरा िक मिर गेल रमकिनयाँ भौजी ? \nकेहन िविचÿ ! \nिथक निह यńिप मुदा लोक मानैए अतþह एकरा \nभिर संसार मरैये पेटे आ देहक लेल \nिकĠतु बाना धरत एहन जेना सब टा अğयाĜमे हो !  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nजल-अिग्न-आकाश-वायु आ पृĝवी सबटा... \nसबटा के मानैत छी, बड़ िदब, मानू ईĂर परĠतु \nतकर अिभĆाय-अथर्, भीतरीयो आगाँ-पाछाँ \nसब के बुझू,चीĠहू-जानू \nई सब िथक अिİतĜव हमर,हुनकर, समाज मे सबहक \nतथािप तकर आधार छुच्छ भावना निह छैक \nई सबटा अपिरहायर् तĜव जीवन धारण करबा मे तें \nई सब अिछ अिभž अकाƀय मनुक्ख सँ। \nछुच्छे उपयोिगतो ने कही, कारण जे सब Ćकृित देल \nİवयं Ćकृित भेल \nİवतः आ िक िनिमर्त ककरो हाथें ! \n  \nसे िवषय ने हमरा सब सन गामक छॱड़ी राधाक बूझल-गमल \nने आनेक िकछु । \nओ िभžे िथक बुिŀ-िवलासक िवषय। तािह पर चिल रहलए \nबड़े िवचार, सुनै छी, क्यो ने क्यो बूढ़-पुरान लोक किहतिह छिथ समय-समय \nहमरो भ गेल हएत सुनना सए बेर ! \nहम बा सिख सुखबरनी बा अपने āीमान ई कृįण \nकोना भेलहुं,बिन गेलहुं आ िक बनबाओल छी, \nमनुक्खक काया मे जीिवत छी वİतु कोनो ? \nबैसबा,सुतबा,खएबा,जीवाक िक बजयबाक बाजा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nसभक सब अनके उपयोगक लेल बनल अिछ जेना \nबीनय सब वİÿ जोलाह लोक कें पिहरय लए \nहमरा लोकिनक सेहो िक सैह िनमŭणक िखİसा ? \nमतलब, कुĦहारक घैल बनाओल मािटक बरतन-बासन \nभिर क रखबा लेल जल, चूिŎ चिढ़ भानस करबाक उपयोग केहन \nआ ककरा वाİते बनलॱ ? \n(अिगला अंकमे...) \nराजदेव मंडल \n \nिशक्षा- एम.ए.Ņय, एल एल बी. \nपता- Ƈाम-मषहूरिनयाँ, रतनसारा(िनमर्ली) \nĆकािशत कृित- िहĠदी ,नाम-राजदेव िĆयंकर \nउपĠयास- िजĠदगी और नाव,िपजरें के पंछी, \nदरका हुआ दरपन,अĆकािशत कृित- \nकहानी संƇह, उपĠयास,मैिथली- किवता संƇह \nकथा संƇह \n नदीक माछ \n \nनदीक कोख सँ उछलल माछ \nक’ रहल हवा मे नाच \nयाÿा पहरक सगुिनयाँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nछोड़य चाहैत अिछ जलदुिनयाँ \nदेख’ चाहैत अिछ पवनदुिनयाँ \nनदी मे रिहतो निह पािब सकल पािनक थाह \nसूखल मे जएबाक हेतु खोिज रहल राह \nकर’ चाहैत अिछ समािजक िहत \nबढ़ब’ चाहैत अिछ नव दुिनयाँ सँ Ćीत \nछोिड़ देत अपन पुरान बास \nकरत आब नव-नव Ćयास \nखोजत नव-नव चीज \nनव-नव बीज \nलाभ होयत िक हािन \nजाँचत \nकेहेन अिछ हवा पािन \nरचत नया इितहास \nनूतन चास बास \nपरĠतु  \nसुनने छल ओ अपनिह कान  \nकहने रहिथन बूढ़-पुरान \n‘‘किहयो निह जाइहेँ ओिह दुिनयाँ \nओिहठाम भरल अिछ खुिनयाँ।’’ \nिकĠतु \nनव अनुसंधान \nमाँगैत अिछ जीवनदान \nतखन भेटैत अिछ सĦमान \nकोिट-कोिट केँ अž Ćाण \nपर ओ अिछ अभागल \nजलबूĠद कड़ी अिछ लागल \nिवफल भेल ओ छल बल मे \nपुनः खसल ओिह नदी केँ जल मे \nतńिप \nबारĦबार क’ रहल Ćयास \nİपषर्क हेतु मुक्ताकाष \nछोिड़ देने अिछ मोह एिह जल केँ \nक’ रहल कमर् िचĠता निह फल केँ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nःः \nबाट-बटोही \n \nजाएब ओिह पार \nखसौने घाड़ \nपुरान पहाड़ \nबिरसो सँ अिछ ठाढ़ \nहमरा मागर् के कएने अवरुŀ \nहरपल भेल ƅुŀ \nकतेको लगेलहुँ बाँिहक जोर \nदुखा रहल अिछ पोर-पोर \nइंच भिर निह भेल टसमस \nभ’ गेलहुँ हम बेबस \nनिह िकयो द’ रहल अिछ साथ \nपहाड़ी पर पटकव आब माथ \nडूबा देबैक हम खून सँ \nअपना घामक बून सँ \nिवफल भेल छी देह जजर्र \nपाछाँ सुनैत छी असंख्य İवर \nİÿी-पुरुष, बाल अबाल \nआिब रहल अिछ तोड़ैत ताल \nगािब रहल अिछ समूह गान \nपुनः आएल शरीर मे जान \nमन मे उठय लागल उफान \nकत’ गेल ओ पहाड़ी \nकाँट सँ भरल झाड़ी  \nआिह रौ तोरी ई कोन बात \nगिड़ गेल भूिम िक भािग गेल कात \nआिक नभ मे उड़ा देलक बसात \nमागर् भ’ गेल तĜक्षण समतल \nचल-चल चल-चल \nजय हो जनबल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nतािक रहल अिछ बटोही के बाट \nनिह िकयो लगा सकैत अिछ टाट। \n  \n  \n \nउमेश मंडल \n खेलौना \n \n(1) \nभैया के घर बेटा जनम लेलक बधैया माँगे एलै हो लाल। \nसोना खराम चिढ़ भैया एला की की मोर बहीन लेली हो लाल। \nसोनाक हम मŇा लेलौ रुपा केर हम लेलौ काड़ा हो लाल।  \nरेषमी कपड़ाक अंगा लेलौ जड़ी लागल हम टोपी हो लाल। \nपचासक बदला सौ लऽ कए जेती रेषम साड़ी पिहरेबिन हो लाल। \nभनस कए कऽ भौजी अयली खादी साड़ी पिहरेबिन हो लाल। \nसयक बदला पचास लय कए जैती, मूड़ी मे डांड़ लगतिनहो लाल।  \nकनैत खीजैत घर ननिद जेती हो लाल। \n \n(2) \nआइ छिठ िदन घर मे सुिदन भेल \nघर मे भेल ललना, दुआरे वाजे बजना।  \nबाबा लुटाबिथ हाथी ओ घोड़ा  \nबावी लुटावे गहना, दुआरे बाजे बजना।  \nकाका लुटाबे घड़ी ओ औंठी  \nकाकी लुटाबे कंगना, दुआरे बाजे बजना।  \nिपसा लुटाबे मोटर गाड़ी  \nपीसी लुटाबे यौबना, दुआरे बाजे बजना। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \n(3) \nबाजे बाजे बधाबा नĠद के अंगना  \nकथक नाचे पमिरया नाचे, छोटकी ननिदया नाचे अंगना।  \nिकये तोँ ननदी नाचह आंगन, तोरो भैया रहिथ पटना। श् बाजे.... \nभैया हमर पटना रहै छिथ, ओतिह सँ आओत मोती के कंगना।  \nभाई मोरा जीबौ भतीजबा जीबौ, देव पुराओल मन कामना।  \n \n(4) \nककरा के अंगना जमिहरा रे, \nमन रंजे के लाल। \nककरा बिहिन आबय रे,  \nमन रंजे के लाल।  \nबाबा के अंगना जमिहरा रे, \nमन रंजे के लाल।  \nपलंगा सुतल तोहे िपया हे, \nमन रंजे के लाल।  \nबिहन मांगय इनाम रे, \nमन रंजे के लाल। \nतेरे सĠदुक मे कंगना रे,श् मन रंजे... \nकंगना हम निह लेब रे, मन.... \nहमिह त लेब नौ लाखा हार,श् मन..... \nहँसैत जायब ससुरािर रे,श् मन...... \nहम निह देब नौ लाख के हार,श् मन.... \nकनैत जाउ ससुरािर रे,श् मन..... \nजँ निह देब नौ लाख के हार,श् मन.... \nबबुआ के लऽ जैब ससुरािर रे,श् मन.... \nफेर कऽ बबुआ जनम लेब रे,श् मन.... \nनैना मे नैना िमला लेब रे,श् मन.... \nसुनु बचन अहाँ ननदी रे,श् मन.... \nकोिखया लहिर निह जाय रे, \nगन रंजे के लाल। \n  \n(अिगला अंकमे)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nकĪपना शरण \n            \nĆतीक्षा सऽ पिरणाम तक – 7 \n  \nकृįणक परामशर्पर पुÿ केलक माताक अवज्ञा \nदुयŸधनक अĠत सऽ भेल कौरव समाĢत \nभीमक Ćितमा बढ़ाकऽ केलिखन रक्षा \nपुनĀ पराजय सऽ िवƫल धृतराįƏ \nपिरवारक अĠत आ पितक अĭहेलना पर \nगाĠधारी देलिखन यदुवंशक िवनाशक āाप \n  \nनगरक अĠत स भऽ हतोĜसािहत बलराम \nĆाण िनकललैन मुँह सऽ Ăेत नागक रूपमे  \nधोखा सऽ मरल बािल Ćभु रामक Ņारा \nपुनजर्Ġमल छल ओकर िशकारी के भेषमे \nĆभु करैत िवāाम चरणके मिण देिख \nचलेनेछल तीर जारा एक मृगक ƚममे \n  \nगाĠधारीक ƅोध मे İविणर्म शहर Ņािरका \nजन जीवन सिहत जलमग्न भेल छल \nवा एक दोसर के मािर क नƠ भेल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \n जे िवĂािमÿ आ नारद मुनीक āाप छल \nकालचƅ बढ़ल Ņापरयुगसऽ कलयुग िदस \nअƠमवतारक िवषदोष अĠतपिरणाम छल \n  \nिवनीत उĜपलक \nगप \nशुरू  करल जाए फेर सऽ गप \nजतय खĜम भऽ गेल छल \nअपन गप आ संवाद \n  \nमुदा, अिह बेर ğयान राखब \nएक टा गप जे \nएक-दोसर कऽ İवाधीन छोड़ब \nबेसी नीक होयत \n  \nिबसरै पड़त \nके फूइस बाजल छल \nके सच कऽ दामन थामने छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nिवĂासघात आ पाĀाताप कऽ \nघुइट कऽ पी गेल छल \n  \nके ककरा देलक आ॓ कƠ जे \nमहसूस तऽ भेल \nमुदा, कहल निह गेल \nभूगोल आ इितहास स दूर भऽ कऽ \n  \nअिह समयांतराल मे \nदुिनया बदिल गेल \nधरती से चांद पर पहुंच गेल लोक \nपीढ़ी-दर-पीढ़ी खĜम भऽ गेल \nआ नबका लोक आिब गेल \n  \nआब नोर निह बहैत अिछ \nआ॓ शĤदक जाल स \nता धिर हृदय मोम निह बनैत अिछ \nककरो नोर सऽ \n  \nअनंत कालक İमृित आइयो \nिसनेमा जना आंिख के आगू  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nघुमैत जाइत अिछ \nिबना कोनो ƙेक आ इंटरवल के \n  \nनक्सल के नाम पर \nमािर जाय रहल छिथ लोक \nलाशक ढेर से \nगुजिर रहल छिथ िदन आ राित \n  \nडेग-डेग पर बारूदी  सुरंग \nआ बंदूकक नोकक आगू \nनॴद निह आबैत छैक \nलोक कऽ जखन ई बात सिदयॲ सऽ छल \n  \nइराक सऽ लऽ कऽ \nअफगािनİतान तक \nमनुख निह छैक आ॓ मनुख \nजकरा मे एकटा आĜमा छल किहयो \nआ॓ भऽ गेल छल मशीन \n  \nएकटा आ॓बामा बिन गेल छल \nअशांितक Ćतीक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nदोसर आ॓बामा कऽ \nिमलल शांितक आशा मे नोबल \n  \nएिह युग मे जतय बाट \nएतेक कंटकाकीणर् छैक \nआ॓तय, \nिबसरल बाट खोजिह परत \n  \nगप शुरू  करय परत \nएक ठां बैसै परत एक उĦमीदक संग \nिक गप से खĜम होयत मनमुटाव \nजखन िक ई बुझैत जे कखनो धोखा खा सकैत अिछ \nई बाट पर। \n \nसĠ तोष कुमार िमā \n  \nकेकरा करु िकलोल हो िमता \n  \n  \nकेकरा करु िकलोल हो िमता \nकेकरा हम किरऐ िकलोल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nभरल गाम लोकमे \nिकओ निह अĢ पन अिछ \nनिह िकओ आन अिछ \nहमरा लेल सबहे मािटक मूितर् \nआ सबहे मुदŭ समान अिछ । \n  \nकेकरा करु िकलोल हो िमता \nकेकरा हम किरऐ िकलोल \nसबहे लग झूठक िखİ सा छै \nिचिĠ न नइ मिटया िमŇा छै \nअिĠ हिरया सेहो इजोिरया छै \nसबहक अपने िखİ सा छै । \n  \nकेकरा करु िकलोल हो िमता \nकेकरा हम किरऐ िकलोल \nसपना नइ ई िबपना छै \nिनराशा जीवनक आशामे \nपिरवतर्णके जरुरत छै । \n  \nिवनीत ठाकुर \n   \n  \nगीत \nिजवन  एक   अनमोल  गहना  खुबकऽ झमकाऊ \nिहरा  मोितसँ  ĆĔविलत  सपना  नयनमे  सजाऊ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nकमर्क पथपर  चलु  आगु  छोरु   िटकरम  जाल \nिछ अहाँ चमकैत सोना माँ िमिथलाके कोखक लाल \nझगर  लगाउन  चुगला  बिनकऽ  मुहनै   नुकाउ \n  \nफूसक  एकचारीपर कखनो  उरुनै   बिनकऽ कौवा \nकेकरो माथपर ठनका खसा बजिवयौनै कैह वौवा \nसोिनतके हर एक  कतरा अपन िवकाशमे लगाऊ \n  \nमानवता  राईख  मनमे  दोसरके  होइयौ सहारा \nसबकेउ  एक  दोशरसँ  अपनामे राखू  भाईचारा \nटुइट परु   अिधकारकलेल केकरोसँ   नै   डेराउ \n  \n  \nदयाकाĠत \nई बुिढया अिछ हĸल डइन \n  \nनैहर मे िसखलक सावणर् मंÿ \nनिह काज करै एकरा लग कोनो जंÿ \nपिहने खेलक अĢपन सांय \nसालेक भीतर जावत भेल धांय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nतखन भुजय लागल टोल आ गाम \nएकरा लग के बुद् बच्चा नैĠह \nई बुिढया अिछ हĸल डइन \n  \nनिह छैक एकरा कोनो लाज िवचार \nककरा संग करी कोण ĭयĭहार \nनिह बजाबय िकयो काज ितहार \nतैयो टपकी परैया बीचे Ņार \nनव किनया खेला लगैत अिछ भूत \nबाम हाथ से जाकर छुबय चैन \nई बुिढया अिछ हĸल डइन \n  \nककरो मरैया सांप कटा के \nककरो मरैया रोग ढूका के \nककरो मरैया ददर् करा के \nककरो मरैया धार डूबा के \nनिह छोरैया बुिढया ओकरा \nरहै छैक जाकर पर कैन \nई बुिढया अिछ हĸल डइन \n  \nिबच राईत मे गाछ हंकैया  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \nिनशाभाग राईत मे गाम घुमैया \nपोषने अिछ चुिरन, भूत जुआन \nकरैया टोल परोस परेशान \nनिह बचल ओ लोक आई धिर \nतकैया जाकर िदस कĠखुिरये नैन \nई बुिढया अिछ हĸल डइन \n  \nदुिनयाँ आई अĠतिरक्ष घुमैया \nसागर मे पताका भŨाबैया \nचंदरमा पर बसत आब लोक \nभारत खोिज लेलक ओतय पािन \nनिह भेल हमर सोच मे अंतर \nअखनो भूत, Ćेत आ डाइन \nई बुिढया अिछ हĸल डइन \n  \n  \nबालानां कृते- \n१.देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n२.कĪपना शरण: देवीजी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \n \nदेवांशु वĜस, जĠम- तुलापņी, सुपौल। मास कĦयुिनकेशनमे एम.ए., िहĠदी, अंƇेजी आ मैिथलीक िविभž पÿ-पिÿकामे कथा, \nलघुकथा, िवज्ञान-कथा, िचÿ-कथा, काटूर्न, िचÿ-Ćहेिलका इĜयािदक Ćकाशन। \nिवशेष: गुजरात राĔय शाला पाƁय-पुİतक मंडल Ņारा आठम कक्षाक लेल िवज्ञान कथा “जंग” Ćकािशत (2004 ई.)   \n  \nनताशा: \n(नीचाँक काटूर्नकेँ िक्लक करू  आ पढ़ू) \nनताशा उनतीस \n \nकĪपना शरण:देवीजी: \nदेवीजी : धानक गूरा सऽ िवńुत िनमŭण             िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nखरीफ फसल के कटनी के समय नजदीक छल।देवीजी के ज्ञात छलैन जे सब िकसान घरमे अखन \nअİतĭयİतता चिल रहल छल। तािह पर सऽ धान तऽ िमिथलांचल के सवर्Ćमुख अनाज अिछ।बच्चो सबहक \nपाठ लगभग पूरा भऽ गेल छल आ परीक्षा के तैयारीक समय छल।मुदा देवीजीक मिİतįक के िवāाम निहं \nनीक लागैत छलैन। \n                   देवीजी देखैत छलिखन जे धान कुटेला के बाद जे भूसा िनकलै छै तकर उपयोग अपना सब \nिदस माल जाल के खुआबऽ मे होयत छै।जखन िक अकर बहुत नीक ĭयवसाियक उपयोग छै। तै देवीजी \nफेर सऽ एक बैठक बैसेली जािहमे ओ धानक भूसा के सदुपयोगक सुझाव रखने छली। धानक भूसा के \nजराबऽ सऽ जे गैस िनकलै छै तािह के उपयोग िबजली बनाबैमे कैल जा सकैत छै।जरेला के बाद जे रािख \nभेटै छै तािह सऽ िसमेट बनायल जा सकैत छै जे अतेक उĜकृƠ Ćकारके होयत छै जकर Ćयोग पािनक \nजहाज मे कैल जा सकैत छै।एहेन िसमेट मजबूत जलिवरोधक होयत छै।चािर िकलो भूसा जराकऽ 1 लीटर \nडीजल के बराबरी के उजŭ उĜपž कैल जा सकैत छै।    देवीजी कहलिखन जे धानक पूरा वजन \nके 22Ćितशत िहİसा गूरा होयत छै।बॉंिक मे चाउर. खुĿी इĜयािद होयत छै। \n     देवीजी कहलिखन जे िबहार के बेितयाहमे िİथत हİक पावर Ģलाěट जे िक एक पुरİकृत Ƈामीण \nिवńुतीकरण कĦपनी छ.ै पिĀमी चĦपारण के करीब 50 टा गाममे अिह Ćकार Ćयोग सफलता पूवर्क कऽ चुकल \nछै जािह सऽ करीब 2000 सऽ 4000Ƈामवासी फलािĠवत भऽ रहल छैथ।सब Ģलाěट छह मास के भीतर \nलागत वसूिल लाभ हािसल करऽ लागल छै।अिह कĦपनी के एहेन सफलता देिख ओकरा शेल फाउěडेशन के \nिदस सऽ दुबारा आिथर्क सहायता भेिट रहल छै। अिह कĦपनी के लŞय छै 2009 के अĠत \nतक 100गाम.  2010 तक 400 गाम तथा 2012 तक 2000 गाम मे धानक गदŭ सऽ िबजली िनमŭण केनाई। \n          देवीजी के अिह सूचना सऽ Ƈामवासी बहुत आĀयर्चिकत आऽ खुश छलैथ।मुदा एहेन Ćयोगके लेल \nउपयुर्क्त कĦपनीके सहायताक आवĮयकता छल।एक एहेन Ćयास के आवĮयकता छल जे गामक िवकास के \nĆİताव उńोगपित तक पहुँचा सकै। Ćजातांिÿक राįƏ के एक मğयम वा िनĵ वगŰय समुदायके लेल सबस \nसहज छल अपन क्षेÿ के राजनैितक संगठन लग Ćİताव रखनाई । अिह Ćयास लेल देवीजी के Ƈामवासी \nसमेत Ćधानाğयापक के पूरा सहयोग भेटलैन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \n \n \n बच्चा लोकिन Ņारा İमरणीय Įलोक \n१.Ćातः काल ƙŌमुहूþर् (सूयŸदयक एक घंटा पिहने) सवर्Ćथम अपन दुनू हाथ देखबाक चाही, आ’ ई Įलोक \nबजबाक चाही। \nकराƇे वसते लŞमीः करमğये सरİवती। \nकरमूले िİथतो ƙŌा Ćभाते करदशर्नम्॥ \nकरक आगाँ लŞमी बसैत छिथ, करक मğयमे सरİवती, करक मूलमे ƙŌा िİथत छिथ। भोरमे तािह Ņारे \nकरक दशर्न करबाक थीक। \n२.संğया काल दीप लेसबाक काल- \nदीपमूले िİथतो ƙŌा दीपमğये जनादर्नः। \nदीपाƇे शĹरः Ćोक्þः सĠğयाĔयोितनर्मोऽİतुते॥ \nदीपक मूल भागमे ƙŌा, दीपक मğयभागमे जनादर्न ( िवįणु) आऽ दीपक अƇ भागमे शĹर िİथत छिथ। हे \nसंğयाĔयोित! अहाँकेँ नमİकार। \n३.सुतबाक काल- \nरामं İकĠदं हनूमĠतं वैनतेयं वृकोदरम्। \nशयने यः İमरेिžĜयं दुःİवĨİतİय नĮयित॥ \nजे सभ िदन सुतबासँ पिहने राम, कुमारİवामी, हनूमान्, गरुड़ आऽ भीमक İमरण करैत छिथ, हुनकर दुःİवĨ \nनƠ भऽ जाइत छिĠह। \n४. नहेबाक समय- \nगĻे च यमुने चैव गोदाविर सरİवित।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \nनमर्दे िसĠधु कावेिर जलेऽिİमन् सिžिधं कुरू॥  \nहे गंगा, यमुना, गोदावरी, सरİवती, नमर्दा, िसĠधु आऽ कावेरी  धार। एिह जलमे अपन सािžğय िदअ। \n५.उþरं यĜसमुƖİय िहमाƖेĀैव दिक्षणम्। \nवषर्ं तत् भारतं नाम भारती यÿ सĠतितः॥ \nसमुƖक उþरमे आऽ िहमालयक दिक्षणमे भारत अिछ आऽ ओतुका सĠतित भारती कहबैत छिथ। \n६.अहĪया Ɩौपदी सीता तारा मěडोदरी तथा। \nपĖचकं ना İमरेिžĜयं महापातकनाशकम्॥ \nजे सभ िदन अहĪया, Ɩौपदी, सीता, तारा आऽ मěदोदरी, एिह पाँच साğवी-İÿीक İमरण करैत छिथ, हुनकर सभ \nपाप नƠ भऽ जाइत छिĠह। \n७.अĂĜथामा बिलĭयŭसो हनूमांĀ िवभीषणः। \nकृपः परशुरामĀ सĢतैते िचरĽीिवनः॥ \nअĂĜथामा, बिल, ĭयास, हनूमान्, िवभीषण, कृपाचायर् आऽ परशुराम- ई सात टा िचरĽीवी कहबैत छिथ। \n८.साते भवतु सुĆीता देवी िशखर वािसनी \nउƇेन तपसा लĤधो यया पशुपितः पितः। \nिसिŀः साğये सतामİतु ĆसादाĠतİय धूजर्टेः \nजाƭवीफेनलेखेव यĠयूिध शिशनः कला॥ \n९. बालोऽहं जगदानĠद न मे बाला सरİवती। \nअपूणų पंचमे वषų वणर्यािम जगĜÿयम् ॥ \n१०. दूवŭक्षत मंÿ(शुक्ल यजुवųद अğयाय २२, मंÿ २२) \nआ ƙŌिžĜयİय Ćजापितॠर्िषः। िलंभोक्þा देवताः। İवराडुĜकृितĮछĠदः। षƂजः İवरः॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \nआ ƙŌ॑न् ƙाŌ॒णो ƙ॑Ōवचर्॒सी जा॑यता॒मा रा॒įƏे रा॑ज॒Ġयः शुरे॑ऽइषĭयो॒ऽितĭया॒धी म॑हार॒थो जा॑यतां॒ दोग्Ɨॴ \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः सिĢतः॒ पुर॑िĠध॒यŸवा॑ िज॒įणू र॑थे॒ơाः स॒भेयो॒ युवाİय यज॑मानİय वी॒रो जा॒यतां िनका॒मे-िन॑कामे नः \nप॒जर्Ġयॲ वषर्तु॒ फल॑वĜयो न॒ऽओष॑धयः पच्यĠतां योगेक्ष॒मो नः॑ कĪपताम्॥२२॥ \nमĠÿाथŭः िसŀयः सĠतु पूणŭः सĠतु मनोरथाः। शÿूणां बुिŀनाशोऽİतु िमÿाणामुदयİतव। \nॐ दीघŭयुभर्व। ॐ सौभाग्यवती भव। \nहे भगवान्। अपन देशमे सुयोग्य आ’ सवर्ज्ञ िवńाथŰ उĜपž होिथ, आ’ शुÿुकेँ नाश कएिनहार सैिनक उĜपž \nहोिथ। अपन देशक गाय खूब दूध दय बाली, बरद भार वहन करएमे सक्षम होिथ आ’ घोड़ा Ĝविरत रूपेँ  \nदौगय बला होए। İÿीगण नगरक नेतृĜव करबामे सक्षम होिथ आ’ युवक सभामे ओजपूणर् भाषण देबयबला आ’ \nनेतृĜव देबामे सक्षम होिथ। अपन देशमे जखन आवĮयक होय वषŭ होए आ’ औषिधक-बूटी सवर्दा पिरपक्व \nहोइत रहए। एवं ƅमे सभ तरहेँ हमरा सभक कĪयाण होए। शÿुक बुिŀक नाश होए आ’ िमÿक उदय होए॥ \nमनुįयकें कोन वİतुक इच्छा करबाक चाही तकर वणर्न एिह मंÿमे कएल गेल अिछ। \nएिहमे वाचकलुĢतोपमालड़्कार अिछ। \nअĠवय- \nƙŌ॑न् - िवńा आिद गुणसँ पिरपूणर् ƙŌ \nरा॒įƏे - देशमे \nƙ॑Ōवचर्॒सी-ƙŌ िवńाक तेजसँ युक्þ \nआ जा॑यतां॒- उĜपž होए \nरा॑ज॒Ġयः-राजा \nशुरे॑ऽ–िबना डर बला \nइषĭयो॒- बाण चलेबामे िनपुण \nऽितĭया॒धी-शÿुकेँ तारण दय बला \nम॑हार॒थो-पैघ रथ बला वीर \nदोग्Ɨॴ-कामना(दूध पूणर् करए बाली) \nधे॒नुवŸढा॑न॒Ƃवाना॒शुः धे॒नु-गौ वा वाणी वŸढा॑न॒Ƃवा- पैघ बरद ना॒शुः-आशुः-Ĝविरत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nसिĢतः॒-घोड़ा \nपुर॑िĠध॒यŸवा॑- पुर॑िĠध॒- ĭयवहारकेँ धारण करए बाली यŸवा॑-İÿी \nिज॒įणू-शÿुकेँ जीतए बला \nर॑थे॒ơाः-रथ पर िİथर \nस॒भेयो॒-उþम सभामे \nयुवाİय-युवा जेहन \nयज॑मानİय-राजाक राĔयमे \nवी॒रो-शÿुकेँ परािजत करएबला \nिनका॒मे-िन॑कामे-िनĀययुक्þ कायर्मे \nनः-हमर सभक \nप॒जर्Ġयॲ-मेघ \nवषर्तु॒-वषŭ होए \nफल॑वĜयो-उþम फल बला \nओष॑धयः-औषिधः \nपच्यĠतां- पाकए \nयोगेक्ष॒मो-अलĥय लĥय करेबाक हेतु कएल गेल योगक रक्षा \nनः॑-हमरा सभक हेतु \nकĪपताम्-समथर् होए \nिƇिफथक अनुवाद- हे ƙŌण, हमर राĔयमे ƙाŌण नीक धािमर्क िवńा बला, राजĠय-वीर,तीरंदाज, दूध दए \nबाली गाय, दौगय बला जĠतु, उńमी नारी होिथ। पाजर्Ġय आवĮयकता पड़ला पर वषŭ देिथ, फल देय बला \nगाछ पाकए, हम सभ संपिþ अिजर्त/संरिक्षत करी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nInput: (कोơकमे देवनागरी, िमिथलाक्षर िकंवा फोनेिटक-रोमनमे टाइप करू।  Input in Devanagari, Mithilakshara or \nPhonetic-Roman.) \nOutput: (पिरणाम देवनागरी, िमिथलाक्षर आ फोनेिटक-रोमन/ रोमनमे। Result in Devanagari, Mithilakshara and \nPhonetic-Roman/ Roman.) \nइंिग्लश-मैिथली-कोष / मैिथली-इंिग्लश-कोष Ćोजेक्टकेँ आगू बढ़ाऊ, अपन सुझाव आ योगदानई-मेल \nŅारा ggajendra@videha.com पर पठाऊ। \nिवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. \nसवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili \nDictionary. \n नेपाल आ भारतक मैिथली भाषा-वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक शैली \n1.नेपालक मैिथली भाषा वैज्ञािनक लोकिन Ņारा बनाओल मानक  उच्चारण आ लेखन शैली \n(भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ िनधŭिरत) \nमैिथलीमे उच्चारण तथा लेखन \n  \n१.पĖचमाक्षर आ अनुİवार: पĖचमाक्षराĠतगर्त ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अिछ। संİकृत भाषाक अनुसार शĤदक \nअĠतमे जािह वगर्क अक्षर रहैत अिछ ओही वगर्क पĖचमाक्षर अबैत अिछ। जेना- \nअĹ (क वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ङ् आएल अिछ।) \nपĖच (च वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ञ् आएल अिछ।) \nखěड (ट वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे ण् आएल अिछ।) \nसिĠध (त वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे न् आएल अिछ।) \nखĦभ (प वगर्क रहबाक कारणे अĠतमे म् आएल अिछ।) \nउपयुर्क्त बात मैिथलीमे कम देखल जाइत अिछ। पĖचमाक्षरक बदलामे अिधकांश जगहपर अनुİवारक Ćयोग \nदेखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संिध, खंभ आिद। ĭयाकरणिवद पिěडत गोिवĠद झाक कहब छिन जे \nकवगर्, चवगर् आ टवगर्सँ पूवर् अनुİवार िलखल जाए तथा तवगर् आ पवगर्सँ पूवर् पĖचमाक्षरे िलखल जाए। जेना-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \nअंक, चंचल, अंडा, अĠत तथा कĦपन। मुदा िहĠदीक िनकट रहल आधुिनक लेखक एिह बातकेँ निह मानैत \nछिथ। ओलोकिन अĠत आ कĦपनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन िलखैत देखल जाइत छिथ। \nनवीन पŀित िकछु सुिवधाजनक अवĮय छैक। िकएक तँ एिहमे समय आ İथानक बचत होइत छैक। मुदा \nकतोकबेर हİतलेखन वा मुƖणमे अनुİवारक छोटसन िबĠदु İपƠ निह भेलासँ अथर्क अनथर् होइत सेहो देखल \nजाइत अिछ। अनुİवारक Ćयोगमे उच्चारण-दोषक सĦभावना सेहो ततबए देखल जाइत अिछ। एतदथर् कसँ \nलऽकऽ पवगर्धिर पĖचमाक्षरेक Ćयोग करब उिचत अिछ। यसँ लऽकऽ ज्ञधिरक अक्षरक सĻ अनुİवारक Ćयोग \nकरबामे कतहु कोनो िववाद निह देखल जाइछ। \n  \n२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अिछ। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ माÿ ढ़ \nिलखल जाए। आनठाम खािल ढ िलखल जएबाक चाही। जेना- \nढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढĻ, ढेरी, ढाकिन, ढाठ आिद। \nढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आिद। \nउपयुर्क्त शĤदसभकेँ देखलासँ ई İपƠ होइत अिछ जे साधारणतया शĤदक शुरूमे  ढ आ मğय तथा अĠतमे ढ़ \nअबैत अिछ। इएह िनयम ड आ ड़क सĠदभर् सेहो लागू होइत अिछ। \n  \n३.व आ ब : मैिथलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ब रूपमे  निह िलखल जएबाक \nचाही। जेना- उच्चारण : बैńनाथ, िबńा, नब, देबता, िबįणु, बंश,बĠदना आिद। एिहसभक İथानपर ƅमशः \nवैńनाथ, िवńा, नव, देवता, िवįणु, वंश,वĠदना िलखबाक चाही। सामाĠयतया व उच्चारणक लेल ओ Ćयोग कएल \nजाइत अिछ। जेना- ओकील, ओजह आिद। \n  \n४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अिछ, मुदा ओकरा ज निह \nिलखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जिद, जमुना, जुग, जाबत, जोगी,जदु, जम आिद कहल जाएवला शĤदसभकेँ \nƅमशः यज्ञ, यिद, यमुना, युग, याबत,योगी, यदु, यम िलखबाक चाही। \n  \n५.ए आ य : मैिथलीक वतर्नीमे ए आ य दुनू िलखल जाइत अिछ। \nĆाचीन वतर्नी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आिद।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \nनवीन वतर्नी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आिद। \nसामाĠयतया शĤदक शुरूमे  ए माÿ अबैत अिछ। जेना एिह, एना, एकर, एहन आिद। एिह शĤदसभक İथानपर \nयिह, यना, यकर, यहन आिदक Ćयोग निह करबाक चाही। यńिप मैिथलीभाषी थारूसिहत  िकछु जाितमे शĤदक \nआरĦभोमे “ए”केँ य किह उच्चारण कएल जाइत अिछ। \nए आ “य”क Ćयोगक Ćयोगक सĠदभर्मे Ćाचीने पŀितक अनुसरण करब उपयुक्त मािन एिह पुİतकमे ओकरे \nĆयोग कएल गेल अिछ। िकएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक  बात निह अिछ। आ \nमैिथलीक सवर्साधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी िनकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आिद \nकितपय शĤदकेँ कैल, हैब आिद रूपमे  कतहु-कतहु िलखल जाएब सेहो “ए”क Ćयोगकेँ बेसी समीचीन Ćमािणत \nकरैत अिछ। \n  \n६.िह, हु तथा एकार, ओकार : मैिथलीक Ćाचीन लेखन-परĦपरामे कोनो बातपर बल दैत काल शĤदक पाछाँ \nिह, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकिह, अपनहु, ओकरहु,तĜकालिह, चोņिह, आनहु आिद। मुदा आधुिनक \nलेखनमे िहक İथानपर एकार एवं हुक İथानपर ओकारक Ćयोग करैत देखल जाइत अिछ। जेना- \nहुनके, अपनो, तĜकाले,चोņे, आनो आिद। \n  \n७.ष तथा ख : मैिथली भाषामे अिधकांशतः षक उच्चारण ख होइत अिछ। जेना- षƂयĠÿ (खड़यĠÿ), षोडशी \n(खोड़शी), षƀकोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सĠतोष (सĠतोख) आिद। \n  \n८.ğविन-लोप : िनĵिलिखत अवİथामे शĤदसँ ğविन-लोप भऽ जाइत अिछ: \n(क)िƅयाĠवयी ĆĜयय अयमे य वा ए लुĢत भऽ जाइत अिछ। ओिहमेसँ पिहने अक उच्चारण दीघर् भऽ जाइत \nअिछ। ओकर आगाँ लोप-सूचक िचƭ वा िवकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक। \nअपूणर् रूप  : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक। \nपढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक। \n(ख)पूवर्कािलक कृत आय (आए) ĆĜययमे य (ए) लुĢत भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक िवकारी निह लगाओल \nजाइछ। जेना-  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \nपूणर् रूप  : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह। \nअपूणर् रूप  : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह। \n(ग)İÿी ĆĜयय इक उच्चारण िƅयापद, संज्ञा, ओ िवशेषण तीनूमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : दोसिर मािलिन चिल गेिल। \nअपूणर् रूप  : दोसर मािलन चिल गेल। \n(घ)वतर्मान कृदĠतक अिĠतम त लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप  : पढ़ैत अिछ, बजैत अिछ, गबैत अिछ। \nअपूणर् रूप  : पढ़ै अिछ, बजै अिछ, गबै अिछ। \n(ङ)िƅयापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुĢत भऽ जाइत अिछ। जेना- \nपूणर् रूप : िछयौक, िछयैक, छहीक, छौक, छैक, अिबतैक, होइक। \nअपूणर् रूप  : िछयौ, िछयै, छही, छौ, छै, अिबतै, होइ। \n(च)िƅयापदीय ĆĜयय Ġह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना- \nपूणर् रूप  : छिĠह, कहलिĠह, कहलहुँ, गेलह, निह। \nअपूणर् रूप  : छिन, कहलिन, कहलौँ, गेलऽ, नइ, निञ, नै। \n  \n९.ğविन İथानाĠतरण : कोनो-कोनो İवर-ğविन अपना जगहसँ हिटकऽ दोसरठाम चिल जाइत अिछ। खास \nकऽ Ũİव इ आ उक सĦबĠधमे ई बात लागू होइत अिछ। मैिथलीकरण भऽ गेल शĤदक मğय वा अĠतमे जँ \nŨİव इ वा उ आबए तँ ओकर ğविन İथानाĠतिरत भऽ एक अक्षर आगाँ आिब जाइत अिछ। जेना- शिन \n(शइन),पािन (पाइन), दािल ( दाइल), मािट (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आिद। मुदा तĜसम शĤदसभमे \nई िनयम लागू निह होइत अिछ। जेना- रिĮमकेँ रइĮम आ सुधांशुकेँ सुधाउंस निह कहल जा सकैत अिछ। \n  \n१०.हलĠत(्)क Ćयोग : मैिथली भाषामे सामाĠयतया हलĠत (्)क आवĮयकता निह होइत अिछ। कारण जे \nशĤदक अĠतमे अ उच्चारण निह होइत अिछ। मुदा संİकृत भाषासँ जिहनाक तिहना मैिथलीमे आएल (तĜसम) \nशĤदसभमे हलĠत Ćयोग कएल जाइत अिछ। एिह पोथीमे सामाĠयतया सĦपूणर् शĤदकेँ मैिथली भाषासĦबĠधी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \nिनयमअनुसार हलĠतिवहीन राखल गेल अिछ। मुदा ĭयाकरणसĦबĠधी Ćयोजनक लेल अĜयावĮयक İथानपर \nकतहु-कतहु हलĠत देल गेल अिछ। Ćİतुत पोथीमे मिथली लेखनक Ćाचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ \nसमीचीन पक्षसभकेँ समेिटकऽ वणर्-िवĠयास कएल गेल अिछ। İथान आ समयमे बचतक सĻिह हİत-लेखन \nतथा तकिनकी दृिƠसँ सेहो सरल होबऽवला िहसाबसँ वणर्-िवĠयास िमलाओल गेल अिछ। वतर्मान समयमे \nमैिथली मातृभाषीपयर्Ġतकेँ आन भाषाक माğयमसँ मैिथलीक ज्ञान लेबऽ पिड़रहल पिरĆेŞयमे लेखनमे सहजता \nतथा एकरूपतापर  ğयान देल गेल अिछ। तखन मैिथली भाषाक मूल िवशेषतासभ कुिěठत निह होइक, ताहूिदस \nलेखक-मěडल सचेत अिछ। Ćिसŀ भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक कहब छिन जे सरलताक अनुसĠधानमे \nएहन अवİथा िकžहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक िवशेषता छाँहमे पिड जाए। \n-(भाषाशाİÿी डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूणर् रूपसँ  सĻ लऽ िनधŭिरत) \n \n2. मैिथली अकादमी, पटना Ņारा िनधŭिरत मैिथली लेखन-शैली \n \n1. जे शĤद मैिथली-सािहĜयक Ćाचीन कालसँ आइ धिर जािह वþर्नीमे Ćचिलत अिछ, से सामाĠयतः तािह \nवþर्नीमे िलखल जाय- उदाहरणाथर्- \n \nƇाō  \n \nएखन  \nठाम  \nजकर,तकर  \nतिनकर  \nअिछ  \n \nअƇाō  \nअखन,अखिन,एखेन,अखनी \nिठमा,िठना,ठमा \nजेकर, तेकर \nितनकर।(वैकिĪपक रूपेँ  Ƈाō) \nऐछ, अिह, ए। \n \n2. िनĵिलिखत तीन Ćकारक रूप  वैक्लिपकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल \nअिछ, जाय रहल अिछ, जाए रहल अिछ। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह। \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \n3. Ćाचीन मैिथलीक ‘Ġह’ ğविनक İथानमे ‘न’ िलखल जाय सकैत अिछ यथा कहलिन वा कहलिĠह। \n \n4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय िलखल जाय जत’ İपƠतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इƠ हो। यथा- \nदेखैत, छलैक, बौआ, छौक इĜयािद। \n \n5. मैिथलीक िनĵिलिखत शĤद एिह रूपे  Ćयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह। \n \n6. ıर्İव इकारांत शĤदमे ‘इ’ के लुĢत करब सामाĠयतः अƇाō िथक। यथा- Ƈाō देिख आबह, मािलिन गेिल \n(मनुįय माÿमे)। \n \n7. İवतंÿ Ũİव ‘ए’ वा ‘य’ Ćाचीन मैिथलीक उŀरण आिदमे तँ यथावत राखल जाय, िकंतु आधुिनक Ćयोगमे \nवैकिĪपक रूपेँ  ‘ए’ वा ‘य’ िलखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए \nइĜयािद। \n \n8. उच्चारणमे दू İवरक बीच जे ‘य’ ğविन İवतः आिब जाइत अिछ तकरा लेखमे İथान वैकिĪपक रूपेँ  देल \nजाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, िवआह, वा धीया, अढ़ैया, िबयाह। \n \n9. सानुनािसक İवतंÿ İवरक İथान यथासंभव ‘ञ’ िलखल जाय वा सानुनािसक İवर। यथा:- मैञा, \nकिनञा, िकरतिनञा वा मैआँ, किनआँ, िकरतिनआँ। \n \n10. कारकक िवभिक्þक िनĵिलिखत रूप  Ƈाō:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुİवार \nसवर्था ĜयाĔय िथक। ‘क’ क वैकिĪपक रूप  ‘केर’ राखल जा सकैत अिछ। \n \n11. पूवर्कािलक िƅयापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अĭयय वैकिĪपक रूपेँ  लगाओल जा सकैत अिछ। यथा:- \nदेिख कय वा देिख कए। \n \n12. माँग, भाँग आिदक İथानमे माङ, भाङ इĜयािद िलखल जाय। \n \n13. अŀर् ‘न’ ओ अŀर् ‘म’ क बदला अनुसार निह िलखल जाय, िकंतु छापाक सुिवधाथर् अŀर् ‘ङ’ , ‘ञ’, \nतथा ‘ण’ क बदला अनुİवारो िलखल जा सकैत अिछ। यथा:- अĹ, वा अंक, अĖचल वा अंचल, कěठ वा \nकंठ। \n \n14. हलंत िचƭ िनयमतः लगाओल जाय, िकंतु िवभिक्तक संग अकारांत Ćयोग कएल जाय। यथा:- āीमान्, \nिकंतु āीमानक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \n \n15. सभ एकल कारक िचƭ शĤदमे सटा क’ िलखल जाय, हटा क’ निह, संयुक्त िवभिक्तक हेतु फराक \nिलखल जाय, यथा घर परक। \n \n16. अनुनािसककेँ चĠƖिबĠदु Ņारा ĭयक्त कयल जाय। परंतु मुƖणक सुिवधाथर् िह समान जिटल माÿा पर \nअनुİवारक Ćयोग चĠƖिबĠदुक बदला कयल जा सकैत अिछ। यथा- िहँ केर बदला िहं।  \n \n17. पूणर् िवराम पासीसँ ( । ) सूिचत कयल जाय। \n \n18. समİत पद सटा क’ िलखल जाय, वा हाइफेनसँ जोिड़ क’ , हटा क’ निह। \n \n19. िलअ तथा िदअ शĤदमे िबकारी (ऽ) निह लगाओल जाय। \n \n20. अंक देवनागरी रूपमे  राखल जाय। \n \n21.िकछु ğविनक लेल नवीन िचĠह बनबाओल जाय। जा' ई निह बनल अिछ ताबत एिह दुनू ğविनक बदला \nपूवर्वत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ िलखल जाय। आिक ऎ वा ऒ सँ ĭयक्त कएल जाय। \n \nह./- गोिवĠद झा ११/८/७६ āीकाĠत ठाकुर ११/८/७६ सुरेĠƖ झा \"सुमन\" ११/०८/७६\n \n \n \n \nVIDEHA FOR NON-RESIDENT MAITHILS(Festivals of Mithila date-list) \n \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \n8.1. \n Original Maithili Poem by Smt.Shefalika Varma,by B.N.Varma \n8.2.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \n  \n  \nDATE-LIST (year- 2009-10) \n \n(१४१७ साल) \n \nMarriage Days: \n \nNov.2009- 19, 22, 23, 27 \n \nMay 2010- 28, 30 \n \nJune 2010- 2, 3, 6, 7, 9, 13, 17, 18, 20, 21,23, 24, 25, 27, 28, 30 \n \nJuly 2010- 1, 8, 9, 14 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nUpanayana Days: June 2010- 21,22 \n \nDviragaman Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23, 27, 29 \n \nDecember 2009- 2, 4, 6 \n \nFeb 2010- 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25 \n \nMarch 2010- 1, 4, 5 \n \nMundan Din: \n \nNovember 2009- 18, 19, 23 \n \nDecember 2009- 3 \n \nJan 2010- 18, 22 \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \nFeb 2010- 3, 15, 25, 26 \n \nMarch 2010- 3, 5 \n \nJune 2010- 2, 21 \n \nJuly 2010- 1 \n \nFESTIVALS OF MITHILA \n \nMauna Panchami-12 July \n \nMadhushravani-24 July \n \nNag Panchami-26 Jul \n \nRaksha Bandhan-5 Aug \n \nKrishnastami-13-14 Aug \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n92 \n \nKushi Amavasya- 20 August \n \nHartalika Teej- 23 Aug \n \nChauthChandra-23 Aug \n \nKarma Dharma Ekadashi-31 August \n \nIndra Pooja Aarambh- 1 September \n \nAnant Caturdashi- 3 Sep \n \nPitri Paksha begins- 5 Sep \n \nJimootavahan Vrata/ Jitia-11 Sep \n \nMatri Navami- 13 Sep \n \nVishwakarma Pooja-17Sep \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n93 \n \nKalashsthapan-19 Sep \n \nBelnauti- 24 September \n \nMahastami- 26 Sep \n \nMaha Navami - 27 September \n \nVijaya Dashami- 28 September \n \nKojagara- 3 Oct \n \nDhanteras- 15 Oct \n \nChaturdashi-27 Oct \n \nDiyabati/Deepavali/Shyama Pooja-17 Oct \n \nAnnakoota/ Govardhana Pooja-18 Oct \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n94 \n \nBhratridwitiya/ Chitragupta Pooja-20 Oct \n \nChhathi- -24 Oct \n \nAkshyay Navami- 27 Oct \n \nDevotthan Ekadashi- 29 Oct \n \nKartik Poornima/ Sama Bisarjan- 2 Nov \n \nSomvari Amavasya Vrata-16 Nov \n \nVivaha Panchami- 21 Nov \n \nRavi vrat arambh-22  Nov \n \nNavanna Parvana-25 Nov \n \nNaraknivaran chaturdashi-13 Jan \n  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४५ म अंक ०१ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४५)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n95 \n \nMakara/ Teela Sankranti-14 Jan \n \nBasant Panchami/ Saraswati Pooja- 20 Jan \n \nMahashivaratri-12 Feb \n \nFagua-28 Feb \n \nHoli-1 Mar \n \nRam Navami-24 March \n \nMesha Sankranti-Satuani-1","size_mb":1.18,"has_text":true},"Videha 046.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 046.pdf","name":"Videha 046.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)\n       \n   \n  \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-मौलाइल गाछक फूल \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.३.\n सुजीत कुमार झा-कथा-धधकैत आिग ः फुटैत कनोजरि \n  \n२.४.\n िबिपन झा-İवातĠÿोþरयुगीन संİकृत सािहĜयक संवŀर्न मे िमिथलाक भूिमका। \n२.५.१.\n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न आ २.\n हेमचĠƖ झा-साढ़े तीनो लाख  \n२.६.१.अमन कुमार झा , २. \n मनोज झा मुिक्त आ ३.३.\n गोपाल Ćसाद -\nिहंदी ,मैिथली , िमिथला , िबहार ओ मैिथल लोकिन सं अपेक्षा \n२.७.१.\n कािमनी कामायनी- कथा समय कालआ २.\n अनमोल झा-लघुकथा- अिधकार \n२.८.\n रामभरोस कापिड़ ‘ƚमर’-साझा Ćकाशनमे िवńापित \n  \n३. पń \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n३.१. \n गुंजन जीक राधा-पĠƖहम खेप \n  \n३.२.१.\n राजदेव मंडल-सीमा परक झूला आ चीड़ीक जाित  २.\n िवनीत उĜपल-मन परैत अिछ \n  \n३.३.उमेश मंडल\n  (लोकगीत-संकलन)- आगाँ \n  \n३.४.कĪपना शरण-इěटरनेट İवयंवर \n३.५.१.\n सतीश चĠƖ झा-भाषा आ राजनीित आ २.\n सुबोध कुमार ठाकुर-जुग बदिल गेल \n३.६.१.\n Įयामल सुमन-मैिथली दोहा २.\n अिजत कुमार िमā-अĢपन मािट  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.७.१.\n िबनीत ठाकुर-गीत आ २. \n दयाकाĠत िमā-हे मैिथल आबो जागु  \n३.८.\n शेफािलका वमŭ-बाजी \n  \n४. िमिथला कला-संगीत-कĪपनाक िचÿकला \n  \n५. गń-पń भारती -पाखलो (धारावािहक)-भाग-७- मूल उपĠयास-कॲकणी-\nलेखक-तुकाराम रामा शेट, िहĠदी अनुवाद-\n डॉ. शंभु कुमार िसंह, \nāी \n सेबी फनŮडीस, मैिथली अनुवाद-डॉ. शंभु कुमार िसंह \n  \n६. बालानां कृते-\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स)२.कĪपना शरण:देवीजी. \n७. भाषापाक रचना-लेखन -[मानक मैिथली], [िवदेहक मैिथली-अंƇेजी आ अंƇेजी मैिथली कोष (इंटरनेटपर पिहल बेर सचर्-िडक्शनरी) \nएम.एस. एस.क्यू.एल. सवर्र आधािरत -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.]  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n  \n8.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n8.1.Original Maithili Poem by Smt.Shefalika Varma,Translated into English by Lalan \n8.2.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \n9. VIDEHA MAITHILI SAMSKRIT EDUCATION(contd.) \n  \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \"लेआउट\" पर \"एड गाडजेट\" मे \"फीड\" सेलेक्ट कए \"फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)  \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक \nधरती Ćाचीन कालिहसँ महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक \nिचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक \nमािटमे पसरल एिह तरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज' \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ \nमैिथलीसँ सĦबिĠधत वेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\" \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n  \n१. संपादकीय \nअपन सफलताक आकलन अनका Ćित कएल सेवासँ नापू निञ की ओिह वİतुसँ जे अहाँ \nअनका हािन पहुँचा कऽ ĆाĢत केने छी। धोखा देनाइ खराप गप िछयै् धोखा खेनाइ निह। \nसाक्षाĜकार केना लेबाक चाही ओिहमे की की आवĮयक िबĠदु छै से अवĮय सीखू। अफवाह \nसुनू मुदा अपना िदससँ ओिहमे कोनो वृिŀ वा योगदान निह देल करू।  अपन बच्चाक िचĠता \nवा भएपर ğयान देल करू।  अपन माएक संग बहस निह करू।  सभटा सुनलाहा चीजपर \nिवĂास निह करू।  अहाँ लग जतेक पाइ अिछ ओिहमेसँ िकछु बचा कए खचर् करू।  बूढ़-\nपुरानक संग भƖ ĭयवहार करू।  बुराइ आ अĠयायकेँ कखनो बदŭİत निह करू।  ĆशंसाĜमक \nपÿकेँ सĦहािरकेँ राखू। कोनो सेमीनारमे भाषण देलाक बादे छपल भाषण िवतिरत करू।  \nिबयाहक बादेसँ अपन बच्चाक िशक्षा लेल पाइ बचेनाइ शुरू  कऽ िदअ। माता-िपता अपन \nबच्चाकेँ आĜमिनभर्र रहनाइ सवर्दा िसखाबथु। अहाँ तखने मानिसक रूपसँ  İवतंÿ भऽ सकब \nजखन अपन समİयाक समाधान लेल दोसराक मुँहतĸी निह करब। िववाह वा बच्चाक पोषण \nओतेक भिरगर चीज निह छैक। जखन अहाँ हँसब तँ İवतः अहाँ सुĠदर देखा पड़ब, खूब \nहँसू।जाधिर अहाँ नव-नव काज निह करब ताधिर नव-नव चीज कोना सीखब? जे अहाँ कोनो \nकाज िबना ÿुिटक करए चाहब तँ ओ काज किहयो निह भऽ सकत। कोनो खराप भेल \nसĦबĠधकेँ सुधारबा लेल कतबो देरी भेलाक बादो Ćयास करबाक चाही। मानवीय भावना कोनो \nकाज करबामे आ कतबो किठन पिरिİथितकेँ पार पएबामे सफल होएत। कोनो मागर्क,कोनो \nिवचारक आ कोनो कायर्क जानकारी ओिहपर आगाँ बढ़लासँ पता चलत, ओिहपर बहस कएलासँ \nनिह। एकटा दोस वैह अिछ जे अहाँक सभ गुण-दुगुर्णसँ अवगत रहलाक बादो अहाँकेँ पिसž \nकरैत अिछ। \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ १४ नवĦबर २००९) ८८ देशक ९७३ \nठामसँ ३३,१८८ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,०८,४५७ बेर  देखल गेल अिछ (गूगल \nएनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-मौलाइल गाछक फूल \n  \n२.३.\n सुजीत कुमार झा-कथा-धधकैत आिग ः फुटैत कनोजरि \n  \n२.४.\n िबिपन झा-İवातĠÿोþरयुगीन संİकृत सािहĜयक संवŀर्न मे िमिथलाक भूिमका। \n२.५.१.\n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न आ २.\n हेमचĠƖ झा-साढ़े तीनो लाख  \n२.६.१.अमन कुमार झा , २. \n मनोज झा मुिक्त आ ३.३.\n गोपाल Ćसाद -\nिहंदी ,मैिथली , िमिथला , िबहार ओ मैिथल लोकिन सं अपेक्षा \n२.७.१.\n कािमनी कामायनी- कथा समय कालआ २.\n अनमोल झा-लघुकथा- अिधकार  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n२.८.\n रामभरोस कापिड़ ‘ƚमर’-साझा Ćकाशनमे िवńापित \n  \nĆोफेसर राधाकृįण चौधरी (१५ फरबरी १९२१- १५ माचर् १९८५) अपन सĦपूणर् जीवन िबहारक इितहासक \nसामाĠय रूपमे  आ िमिथलाक इितहासक िविशƠ रूपमे  अğययनमे िबतेलिĠह। Ćोफेसर चौधरी गणेश दþ कॉलेज, बेगुसरायमे \nअğयापन केलिĠह आ ओ भारतीय इितहास कांƇेसक Ćाचीन भारतीय इितहास शाखाक अğयक्ष रहल छिथ। हुनकर लेखनीमे जे \nĆवाह छै से Ćचंड िवŅताक कारणसँ। हुनकर लेखनीमे िमिथलाक आ मैिथलक (मैिथल ƙाŌण वा कणर्/ मैिथल कायİथसँ जे एकर \nतादाĜĦय होअए) अनगर्ल मिहमामंडन निह भेटत। हुनकर िववेचन मौिलक आ टटका अिछ आ हुनकर शैली आ कĝय कौशलसँ \nपूणर्। एतुĸा भाषाक कोमल आरोह-अवरोह, एतुĸा सवर्हारा वगर्क सवर्गुणसंपžता, संगिह एतुĸा रहन-सहन आ संİकृितक कņरता ई \nसभटा िमिथलाक इितहासक अंग अिछ। एिहमे सिĦमिलत अिछ राजनीित, िदनचयŭ, सामािजक माĠयता, आिथर्क िİथित, नैितकता, \nधमर्, दशर्न आ सािहĜय सेहो। ई इितहास सािहĜय आ पुरातĜवक Ćमाणक आधारपर रिचत भेल अिछ, दंतकथापर निह आ आह \nिमिथला! बाह िमिथला! बला इितहाससँ फराक अिछ। ओ चचर् करैत छिथ जे एतए िवńापित सन लोक भेलाह जे समाजक िविभž \nवगर्केँ समेिट कऽ राखलिĠह तँ संगिह एतए कņर तĜĜव सेहो रहल। हुनकर लेखनमे मानवता आ धमर्िनरपेक्षता भेटत जे आइ \nकािŎक सािहĜयक लेल सेहो एकटा नूतन वİतु िथक ! सवर्हारा मैिथल संİकृितक एिह इितहासक Ćİतुितकरण, संगिह हुनकर \nसभटा अĆकािशत सािहĜयक िवदेह Ņारा अंकन (हुनकर हाथक २५-३० साल पूवर्क पाěडुिलिपक आधारपर) आ ई-Ćकाशन \nकņरवादी संİथा सभ जेना िचÿगुĢत सिमित (कणर्/ मैिथल कायİथ) आ मैिथल (ƙाŌण) सभा Ņारा Ćायोिजत इितहास आ \nसािहĜयेितहास पर आ ओिह तरहक मानिसकतापर अंितम मारक Ćहार िसŀ हएत, तािह आशाक संग।-सĦपादक \nिमिथलाक इितहास \nअघ्या य – २ \nिमिथलाक इितहासक अğययनक साधन \nभारतीय इितहासक अğययनक हेतु जतवा जे āोत उपलĤध अिछ तकर शतांशो िमिथलाक इितहासक िहतु \nनिहं अिछ। िमिथलाक दुभŭग्य इहो जे पुरातĜव वेता लोकिनक ğयान आयर् सĥयताक पूवŰ सीमाक Ćाचीनतम \nकेँĠƖ िदिस अńाविध निहं गेल छिĠह। पता निहं जेतैĠह अथवा निहं। िमिथलाक Ćाचीन भौगोिलक सीमा, \nजािह मे जनकपुर आर िसमरॉवगढ सेहो सिĦमिलत अिछ, िवशेष भाग सĦĆित नेपाल तराई मे पडैत अिछ आर \nओतए सरकारक िदिस सँ अिह क्षेÿक Ćाचीन ऐितहािसक तĜवक पता लगेवाक हेतु अखन धिर कोनो सशक्त \nĆयास निहं भेल अिछ। मोितहारी, वैशाली, गोरहोघाट, पुिणर्याँ, आिद क्षेÿक यदा – कदा पुरातĜवक खोज \nभेला उþए अिह िदिस ğयान निहं गेल अिछ। आ तैं िमिथलाक इितहासक अğययनक जे एकटा महĜवपूणर् \nāोत होयबाक चाही से सĦĆित अपूणų अिछ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nआन – आन क्षेÿक हेतु जतबो साधन उपलĤध भेल छैक ततवो िमिथलाक हेतु निहं भसकल अिछ कारण \nअिह िदिस मैिथल - अमैिथल इितहासकारक ğयान नीक जकाँ आकृƠ निहं कैल गेल अिछ। िमिथलाक \nĆाचीन गौरव आर साँİकृितक देनक अğययनक हेतु हमरा लोकिन अहुखन माÿ सािहिĜयक साधने पर िनभर्र \nकरए पडैत अिछ जकर नतीजा ई होईयै जे कोनो Ćाचीन Ćķ पर हमरा लोकिन एकटा िनणर्याĜमक मत निहं \nद सकैत छी। ĆĜयेक Ćķ िववादाİपद अिछ आर िनिवर्वाद रूपें  हम अखनो ई कहबाक िİथित मे निहं छी जे \nअमूक बातक िनंदा, घटना, अमूक समय मे घिटत भेले हैत। ई अिनिĀतताक िİथित अखन िमिथलाक \nइितहास मे बहुत िदन धिर बनले रहत। युनान जका हमरा ओतएअ नेऽ कोनो िहरोडोटस आर धुसीडाइƂस \nभेल छिथ आर नेऽ मुसलमान शासकक इितहासकार जकाँ कोनो इितहास कारे। वेदेशी यािÿयो लोकिन जे \nिववरण अिह क्षेÿक देने छिथ से माÿ सामाĠये कहल जा सकइयै आर ओिह सँ िİथित मे कोनो पिरवतर्न \nनिहं अवइयै। एहना िİथित मे अिह Ćाचीन क्षेÿक इितहासक िनमŭण करब एकटा जिटल समİया बनल अिछ \nआर ओिह समİया मğय हमरा लोकिन केँ ऐितहािसक साधन खोिज केँ संकिलत करबाक अिछ।  \nिमिथला मे पैघ सँ पैघ दाशर्िनक एवं तािĜवक िवषय पर Ƈंथक रचना भेल अिछ जिह सँ ई Ćमािणत होइछ जे \nअिहठामक लोग िवज्ञ एवं िवŅान छलाह परĖच अपना सबंध मे िकछु िलखबाक ƅम मे वो लोकिन राजिषर् \nजनकक िवदेह नीित मे अपनौ लिĠह अिछ अिह मे कोनो सĠदेह निहं। ‘मैिथल’ शĤद “वैिदक” युग सँ \nĭयवहृत होइत आएल अिछ आर अिह सँ ई İपƠ होइत अिछ जे तािह िदन सँ िमिथलाक भौगोिलक इकाई \nİवीकृत अिछ आर अिह भौगोिलक क्षेÿ मे रहिनहार मैिथल कहबैत छलाह – िबहार मे एतेक Ćाचीन गौरव \nआर कोनो क्षेÿ केँ ĆाĢत निहं छैक तथािप एकर इितहास अखनो एतैक संिदग्ध आर अिनणर्याĜमक िİथित मे \nअिछ से एकटा िवचारणीय िवषय। \nĆाचीन िमिथलाक इितहासक अğययनक हेतु मुख्य साधन अिछ वेद, उपिनषद, ƙाŌ सािहĜय, अरěयक, \nमहाभारत, रामायण, पुराण, İमृित, पािणिन, पतĽिल, आिदक रचना एवं तĜकालीन बौŀ आर जैन सािहĜय। \nिमिथलाक संबध मे सूचना हमरा लोकिन केँ यजुवųद एवं अथवर्वेद सँ भेटए लगैत अिछ यथािप अĆĜयक्ष रूपें  \nिमिथलाक ऐितहािसक घटनाक िववरण ऋग्वेद मे सेहो देखल जा सकइयै। शतपथ ƙाŌण, ऐतरेउअ ƙाŌण, \nपंचिवंश ƙाŌण, बृहदारěयकोपिनषद, एवं छĠदोग्योपिनषद मे िमिथलाक तĜकालीन राजनैितक, सामािजक, \nआिथर्क, एवं धािमर्क अवİथाक िवİतृत िववरण भेटैत अिछ। आिह मे सब सँ महĜवपूणर् िववरण शतपथ \nƙाŌणक अिछ जािह मे जनक केँ सƛाट कहल गेल अिछ आर संगिह याज्ञवĦĪयक संरक्षक सेहो। \nसाँİकृितक िİथितक अğययनक हेतु तँ उपरोक्त साधन अिŅतीय अिछ आर अिह बात केँ िवदेशी िवŅान सेहो \nमानैत छिथ। अिह मे संदेह निहं जे अिह युग मे ƙाŌण वगर् Ćधानता छल तथािप पिरिक्षतक बाद सँ जनक \nवंशक इितहासक हेतु उपरोक्त साधनक अğययन अĜयावĮयक मानल जाइत अिछ। एतरेय ƙाŌण सँ \nतĜकालीन अवİथाक िववरण भेटैत अिछ आर उपिनषद तँ सहजिह दाशर्िनक िवचार-िवमशर्क खान अिछये। \nओिह मे जािह ढंगे वाद – िववाद अिछ से सवर्था अिŅतीय कहल जा सकइयै। पािणिन, पतĽिल एवं \nअथर्शाİÿ (कौिटĪयक ) से हो Ćाचीन िमिथलाक इितहासक िविभž अंश पर Ćकाश पड़इत अिछ।  \nबौŀ आर जैन सािहĜयक सबंध मे ई सोिच कहल गेल अिछ जे जखन कोनो आन साधन िमिथलाक \nइितहासक हेतु निहं ĆाĢत होइत अिछ तखन बौŀ आर जैन साधन हमरा लोकिनक सािहĜयक हेतु Ćİतुत \nहोइत अिछ। दीपवंश, महावंश, अशोकिवŅान अĂघोषक युŀचिरत, बुŀघोषक रचना सभ, धĥमयŀ कथा,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nअसंग, वरूवĠधु, िदगनाथा, धमर्कीितर्, आिदक रचना सँ िमिथलाक सांİकृितक एवं दाशर्िनक इितहासक िनमŭण \nमे बहु सािहĜय भेटैत अिछ। बौŀ दाशर्िनक लोकिन केँ कहबाक ƅम मे िमिथला मे नव – Ġयायक जĠम भेल \nछल आर तै ७–८ शताĤदी सँ १५–१६म शताĤदी धिर जे बौŀ एवं मैिथल दाशर्िनकक मğय वाद – िववाद \nभेल अिछ से िमिथलाक साँİकृितक इितहासक अğययनक हेतु परमाĂयक मानल जाइत अिछ। वाचİपित \nिमā (वृŀ) सँ ल केर शंकर िमā धिरक समİत Ƈंथ आर नालंदा िवƅमिशलाक महान पंिडत लोकिनक \nरिचत Ƈंथक अğययन अिह हेतु सवर्था अपेिक्षत।  \nओना बौŀकालीन िमिथला सवŮगीन इितहासक हेतु समİत जातकक अğययन आवĮयक बुझल जाइछ। \nमहापदानक जातक, गाँधार जातक, सुरूिच  जातक, महाजनक जातक, िनिम जातक, महानारदकİपा जातक \nइĜयािद तĜकालीन िमिथलाक राजनैितक समाजक एवं साँİकृितक इितहास पर वृहत Ćकाश पड़इयै– जािह सँ \nसामाĠय लोकक दैनिĠदनीक ज्ञान सेहो होइत अिछ। जातक मे जे राजनैितक āृंखला बताओल गेल अिछ \nतािह सँ पुराण विणर्त अवİथा मे काफी मतभेद अिछ तैं राजनैितक इितहासक िनमŭण मे जातकक अğययन \nमे सतकर्ताक आवĮयकता अिछ। सामािजक–साँİकृितक–आिथर्क अवİथाक अğययनक हेतु जातक Ćमुख \nसाधन मानल गेल अिछ। जैन āोत मे सेहो िमिथलाक िविभž िİथितक िवशेष िवĮलेषण भेटैत अिछ आर \nऔिह दृिƠकोण सँ उतरा ğयायन सूÿ, उवासगदसाओ, कĪपसूÿ, İथिवरावली चिरÿ (पिरिशƠ पवर्त) एवं \nिÿशिİत शेलाकार पुरूष  आिद Ƈंथक अğययन अपेिक्षत अिछ। कखनो कखनो जैन एवं बौŀ अपाख्यान मे \nसमता से हो देखिबन मे अवइयै। जैन–बौŀ सािहĜय आर अĠयाĜय साधन िमिथलाक सामािजक–आिथर्क \nइितहासक अğययनक हेतु बहु लाभदायक मानल गेल अिछ कारण ओिह सब िववरण मे सामाĠय लोकक \nजीवन पर सेहो Ćकाश पडैत अिछ। जातक आिद सँ इहो ज्ञात होइछ जे कोना तािह िदनक मैिथल अपन \nघर दुआर छोि़ड केँ ĭयापार–ĭयवसायक हेतु देश–िवदेश जाइत छलाह आर ओिह मे बहुत गोटए ओिहठाम \nबैिसओ जाइत छलाह। वो लोकिन वेस उĿमी आर पिरāमी होइत छलाह आर समुƖ याÿाक हेतु कोनो \nसंकीणर्ता हुनका लोकिन मे निहं छलैĠह। महाभारत, रामायण, आर पुराण मे िमिथलाक सबंध मे Ćचुर सामƇी \nअिछ परĖच अिह तीनू मे वैज्ञािनकताक िहसाबें कतहु कोनो साĦय निहं छैक। पुराणक िविभž खěड मे \nजलवा जे नामावली अथवा राजाक सूची भेटइत अिछ तािह मे एकरूपता  निहं देखबा सँ अवइयै आर अिह \nिवरोधाभास सँ इितहासक सामाĠय िवńाथŰ अगुता केँ घबरा जाइत अिछ। िƙिƏश िवŅान पारजीटर महोदय \nआर बंगाली िवŅान Ćधान महोदय बƂड पिरāम कए पुराण रूपी  जंगल सँ िमिथलाक राजवंशक इितहासक \nएकटा रूपरेखा  Ćİतुत करबा मे समथर् भेल छिथ तथािप ओकरा सवर् सĦमत अखनो निहं मानल जाइत \nछैक। Ćाचीन – काल मे इितहास – पुराण एकटा अğययनक महĜवपूणर् िवषय छल आर अğययनक दृिƠकोण \nसँ एकरा पंचमवेद से हो कहल गेल छैक तथािप एकरा अğययन मे जे एकटा वİतुिनơताक अपेक्षा छल से \nĆाचीन िवŅान लोकिन निहं रािख सकलाह आर पुराण मे ततेक रास एĦहर – ओĦहरक बात घुिसया गेल जे \nएकर एितहािसकता मे लोग केँ संदेह होमए लगलैक। अिहठाम एतवा İमरणीय जे एतवा भेल उþरो पुराण, \nरामायण आर महाभारतक एितहािसक महĜव केँ काटल निहं जा सकइयै। परंपरागत इितहासक जे अपन \nमहĜव छैक तािह िहसाबे उपरोक्त सबंधक अğययन ककए हमरा लोकिन िमिथलाक इितहासक िनमŭण मे अिह \nसँ सहायक लसकैत छी।  \nिमिथलाक इितहासक अğययनक हेतु िलिगट मे नुİकृƠ से हो आवĮयक बुझना जाइत अिछ। अिह सँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nिमिथला आर वैशाली दुनुक इितहास पर Ćकाश पडैत अिछ। अिह मे कहल गेल अिछ जे जखन वैशाली मे \nगणराĔय छल तखन िमिथला मे राजतंÿ आर िमिथला मे तािह िदन मे एकटा Ćधानमंÿी छलाह िजनक नाम \nखěड छलैĠह आर हुनका अधीन मे ५०० अमाĜय रहिथĠह। संİकृत सािहĜयक िविभž अंश सँ िमिथलाक \nइितहासक अğययन मे सहायता भेटैत अिछ। कािलदास, भव भूित, दािěडन, राजशेखर, आिदक रचना सँ \nिमिथलाक इितहासक िविभž पक्ष पर Ćकाश पडइयै। लŞमीधरक कृĜय कĪपना सँ, āीिनवासक \nभƖीकाĭयटीका, जयिसंहक िलंगवािþर्क, āीधर ठĸुरक काĭय Ćकाशिववेक, नारायणक छांवोग्यपिरिशƠ एवं \nिमिथला आर भारतक अĠय भाग सँ ĆाĢत िमिथलाक्षरक पाěडुिलिप अिह सँ िमिथलाक इितहासक िनमŭण मे \nसहायता भेटैत अिछ। िवŎणक िवƅमाँइदेवचिरत, िवńापितक समİत रचना, वधर्मानक दěडिववेक, अिभनव \nवाचİपित िमāक समİत रचना, गणेĂरक सुगित सोपान, चěडेĂरक आठो रėाकर, ĔयोितरीĂर ठाकुरक वणर्न \nरėौकर आिद Ƈंथ िमिथलाक इितहासक िनमŭण मे उपादेय िसŀ भेल अिछ। िबहार िरसचर् सोसायटी Ņारा \nĆकािशत “कैटलोग आफ िमिथला मे नुİकृƠ” (४ भाग), हिरĆसाद शाİÿीय Ņारा संपािदत “कैटलोग आफ \nनेपाल दरबार मे नुİकृƠ ” इĜयािद सँ सेहो िमिथलाक इितहासक सब पक्ष पर िवशेष Ćकाश पडइयै। \nिमिथला मे सुरिक्षत तालपÿ पर ƙाŌण आर कायİथक पाँिज से हो िमिथलाक सामािजक इितहासक एकटा \nमूिल āोत मानल गेल अिछ। ओना पुरातािĜवक साधनक अभाव तँ िमिथला मे अिछ तथािप मोितहारी सँ \nबंगालक सीमा धिर जे िविभž पुरातािĜवक महĜवक İथान अिछ तकर सवųक्षण सँ िमिथलाक इितहासक िनमŭण \nमे सहायता भेटत। िमिथलाक Ćमुख क्षेÿक उĜखनन अखनो निहं भेल अिछ तँ ओिहठाम सँ पयŭĢत माÿा मे \nिशलालेख, िसĸा, आिद निहं भेटल अिछ। एĦहर मोितहारी सँ कैकटा ताƛलेख Ćकािशत भेल अिछ, \nमुजģफरपुरक कहरा थाना सँ जीवगुĢतक एकटा अिभलेख भेटल अिछ जािह सँ पता लगैत अिछ जे \nतीरभुिक्त मे चामुěडा नामक एकटा िवषय छल। इमादपुर सँ पाल कालीन अिभलेख भेटल अिछ जािह सँ ई \nिसŀ होइछ जे पाल लोकिनक शासन िमिथला पर छल। नौलागढ (बेगुसराय) सँ दूटा पालकालीन अिभलेख \nभेटल अिछ – जािह मे एकटा िशिमला िवषयक आर दोसर मे एकटा िबहारक उĪलेख अिछ। अिहठाम इहो \nİमरणीय जे अिह क्षेÿ सँ गुĢतकालीन मोहर एवं रक्षायुक्त िवषयक एकटा गुĢतकालीन मोहर सेहो भेटल अिछ \nजािह सँ ई İपƠ होइछ जे िमिथलाक ई क्षेÿ शासनक Ćधान केĠƖ छल। बनगाँव सहरसाक गोरहोघाट, \nपटुआहा, आिद İथान सँ पंचमाडर् िसĸा तँ बहुत पूवर्िहं भेटल छल आर एĦहर िवƇटपाल तृतीयक एकटा Ćमुख \nताƛपÿ बहरायल अिछ जािह मे ई कहल गेल अिछ तीरभुिक्तक अंतगर्त हौƖेय नामक एकटा िवषय छल। \nइयैह हौƖेय आधुिनक हरधर्िथक। अिह सँ पूवर् हमरा लोकिनकेँ तीरभुिक्त मे माÿ एĸेय िवषयक ज्ञान छल \nआर वो छल ‘कक्ष’ िवषय जकर उĪलेख नारायण पालक भागलपुर ताƛलेख मे भेल अिछ। ई कक्ष िवषयक \nसबंध मे अखनो धिर इितहासकार एकमत निहं भेल छिथ मुदा हमर अपन िवचार ई अिछ जे ई ‘कक्ष’ िवषय \nĆाचीन अंगुतराय मे छल आर महाभारत मे विणर्त ‘कौिशकी कक्ष’ क Ćतीक छल। नारायण पालक ताƛलेख \nमे अिह कक्ष िवषयक िववरण भेटैत अिछ। चामुěडा िवषय पिĀम मे, हौƖेय केĠƖ मे आर कक्ष िवषय \nतीरभुिक्तक पूवŰ सीमाक संकेत छल। एकर अितिरक्त पंचोभ सँ ĆाĢत ताƛपÿ सेहो िमिथलाक इितहासक \nअğय़यनक हेतु अĜयावĮयक अĠधराठाढी़ सँ ĆाĢत āीधरक अिभलेख, कĠदाहा सँ नरिसंह देव ओइनवारक \nअिभलेख, भगीरथपुर सँ ĆाĢत ओइनवार कालीन अिभलेख, मुहĦमद तुगलकक अिभलेख, वेदीवनक तुगलक \nकालीन अिभलेख, इवर्ािहम शाह शरŰक अिभलेख, िशविसंहक िसĸा ओइनवार शाखा भैरव िसंह देवक चाँदी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nिसĸा आिद सँ िमिथलाक इितहासक िविभž पक्ष पर Ćकाश पडैत अिछ। नेपाल वंशावली आ नेपाल सँ ĆाĢत \nअिभलेख जािह मे िसमराँव गढ िİथत नाĠय देवक तथाकिथत अिभलेख एवं Ćताप मĪलक िशलालेख \nमहĜवपूणर् अिछ। एĦहर आिव के वैशाली, बिलराजगढ, किरऔन आिद İथानक उĜखनन सँ जे सामƇी ĆाĢत \nभेल अिछ सेहो िमिथलाक इितहासक िनमŭण मे सहायक िसŀ भेल अिछ। महेशवारा (बेगुसराय) सँ ĆाĢत \nरूकनुिĿन कैकशक अिभलेख तँ अĠयाĠय दृिƠकोण सँ महĜवपूणर् अिछ। िमिथलाक िविभž भाग सँ मुसलमानी \nिसĸा पयŭĢत माÿा मे भेटल अिछ जािह सँ राजनैितक इितहासक िनमŭण मे सहायता भेटैत अिछ। मिटहानी \n(बेगुसराय) सँ बंगालक सुĪतान नसरत शाहक अिभलेख सेहो भेटल छल आर कहल जाइत अिछ जे \nबेगुसरायक सभी चनूरपुर गॉव मे मीरजापुरक पुÿक एकटा अिभलेख अिछ। वेदेशी याÿी लोकिन सेहो \nिमिथला मे आएल छलाह आर अिह मे चीन सँ आयल याÿी लोकिनक िवशेष महĜव अिछ कारण वो लोकिन \nएतए बौŀधमर् अğययनाथर् अवैत छलाह। फािहयान िहयुएन – संग, सूंग – युन, इिĜसंग आिद याÿीक नाम \nउĪलेखनीय अिछ। ई लोकिन िमिथलाक िविभž क्षेÿक ƚमण कएने छलाह आर वो लोकिन जे अपन िववरण \nिलखने छिथ तािह सँ अिह क्षेÿ पर िवशेष Ćकाश पडइयै। वृĔजी, िलच्छवी एवं तीरभुिक्त’क Ćसंग िहनका \nलोकिनक लेख उपादेय अिछ। िवदेशी धरती मे सवर् Ćमुख ĭयिक्त, जे िमिथलाक हेतु सवर्तोभावेन महĜवपूणर् \nकहल जा सकैत छिथ, भेलाह, ितĤबती याÿी धमर्İवामी जे १३ शताĤदीक पूवŭŀ मे िमिथला होइत नालंदा \nगेल छलाह। तखन िमिथला राजगĿी पर कणिरवंशीय रामिसंह देव िवराजमान छलाह। धमर्İवामी िमिथलाक \nसबंध मे बहुत रास बात िलखने छिथ। बहुत िदनधिर वो रामिसंह हुनका अपन पुरोिहत बनबाक हेतु आƇहो \nकेने छलिथ परĖच ओकरा वो İवीकार निह केलिĠह। तािह िदन मे िमिथला पर मुसलमानी आƅमण Ćारंभ \nभचुकल छल तकर िववरण वो दैत छिथ कारण जखन वैशा जी बाटे जाइत छलाह तखन वो अपना आँिखये \nई सब घटना देखलिĠह। धमर्İवामी िमिथलाक इितहासक हेतु एकटा आवĮयक āोत भेला।  \nएकटा दोसर महĜवपूणर् साधन भेल वसाितलुनउंस नकर लेखक छलाह मुहĦमद सƖ उला अहमद हसन दािबर \nइदुसी (उफर् ताज) आर वो इखितसान उद देहलवीक नामे सेहो िवख्यात छलाह। वो गयासुĿीन तुगलकक संगे \nबंगाल आƅमण मे गेल छलाह आर धुरती िमिथला गयासुĿीन तुगलक आƅमणक समय मे हुनके संग छलाह। \nतै इहो एकटा आँिख देखल साधन भेल आर ओिह िहसाबे महĜवपूणर् सेहो। फोिलयो १२ (एकर सĦपूणर् \nपटनाक काशी Ćसाद जायसवाल शोध संİथान मे सुरिक्षत अिछ आर ४ टा फोिलयो जकर सबंध िमिथलाक \nइितहास सँ छैक हमर िहİƏी आफ मुिİलम रूलैन  ितरहुत मे छपल अिछ।) पर िलखल अिछ जे हिरिसंह \nदेव ककरो कोना सलाह निहं सुनलिĠह आर परा के पहाड िदिस चिल गेलाह। गयासुĿीन तुगलकक ितरहुत \nतािह िदन िवİमृत आर सुखी संपž राĔय छल आर अखन धिर ककरो अधीन निहं छल तैं गयासुĿीन बंगाल \nसँ घुरबा काल अपना अधीन करबाक Ćयास केलक। इसामी अपन फुतुह–सालातीन मे िलखने छिथ जे \nगयासुĿीन ितरहुत कणŭटवंशक अंितम राजा पर आƅमण केलिĠह आर वो िबना कोनो Ćकारक िवरोध केने \nपहाड – जंगल िदिस भािग गेलाह। सुĪतान तीन िदन धिर ओतए ठहरलाह आर जंगल के कािट के सĦपूणर् \nक्षेÿ के साफ करौलिĠह। तेसरिदन वो िमिथला राĔयक िवशाल िकला जकर िदवाल गगनचुĦबी छल आर जे \nसात टा गिहर खािध स चारू  कात सँ घेरल छल, पर आƅमण केलिĠह आर ओिह पर िवजय ĆाĢत केला \nउþर ओिह िकला मे दू या तीन सĢताह रूकला  आर चारू  िदसक िवरोध केँ दबैलिĠह आर एवं Ćकारें \nिमिथला पर अपन ĆभुĜव İथािपत केलिĠह। जेबा सँ पूवर् तो तविलघाक पुÿ धमŭĜमा अहमद के ितरहुतक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nĆधान बनौलिĠह। एवं Ćकारे एक–दू मासक बाद गयासुĿीन अपन राजधानी िदिस चिल गेलाह। फिरİता आर \nमुĪलातिरया जे राजाक िगरģतारीक गĢप िलखैत छिथ से गलती बुिझ पडइयै। वसाितनुलउंसक अनुसार \nितरहुतक राजा सĦमृŀशाली छलाह, आर हुनका सैिनकक कोनो अभाव निहं छलिĠह, िवराट राजभवन छलैĠह \nआर सब तरहें वो सुखी आर सĦपž छलाह। अपन अजेय दूगर् – िकलाबंदी आर सेना पर अटूट िवĂास \nछलैĠह आर आई धिर कतहु हुनक माथ झुकल निह छलैĠह। गयासुĿीनक पहुँचबाक समाचार सुिनतिहं वो \nएतेक भयभीत भ गेलाह जे हुनक सब घमěड धूल – धुसिरत भगेल। अपन Ćितơा बचेबाक हेतु वो अपन \nतेज घोडा पर चिढ के भािग गेलाह। वसाितनुलउंसक लेखकक िवचार अिछ जे जँ राजा मेल सँ चाहतैथ तँ \nगयासुĿीन हुनका संग बिढया ĭयवहार किरतिथन मुदा वो िबनु कोनो Ćकारक वातŭ कएने भािग गेल। अपन \nİवतंÿताक रक्षाक हेतु वो पहाडक कोरा मे नुका रहलाह। गयासुĿीन ओिहठाम थोडेक िदन ठहिर समİत \nराĔयक शासनक ĭयवİथा अपने िनदųशन मे केलिĠह। Ƈाम मुिखया (मिकĿम) लोकिनक संग नीक ĭयवहार \nदशŹलिĠह आर तकर बाद सब Ćबंध केला उþर ओिहठाम सँ अपन राजधानी िदिस बढलाह।  \nएकर अितिरक्त एकटा आर महĜवपूणर् साधन अिछ मुĪला तिकयाक वयाज । मुĪला तिकयाक वयाज पटनाक \nमािसक (पटना – १९४६) मे छपल अिछ आर ‘िमिथला’ साĢतािहक मे सेहो एकर मुख्य साराँश मैिथली मे \nछपल छल बहुत िदन पूवर्िहं जे आव उपलĤध निहं अिछ। मुĪला तिकया मुगल कालीन रइस छलाह आसाम \nजवाक ƅम मे िमिथला होइत गेल छलाह आर तािह िदन मे अिहठाम जþेक गप िकछु छल तकर िवİतृत \nिववरण संकिलत कए वो िमिथलाक एकटा ĭयोरेवार इितहास बनौने छलाह। एकर अितिरक्त फिरता, \nअलवदाओनी, अबुल फजल, अĤदुल सिलम आर गुलाम होसेन हुसेनक पोथी सब सँ सेहो िमिथलाक इितहास \nपर पयŭĢत Ćकाश पडैत अिछ।  \nमुसलमानी साधनक अितिरक्त ईİट इिěडया कĦपनीक रेकाडर्स, कलक्टरेटक कागज पÿ, अंƇेज कमर्चारी \nलोकिनक मğय भेल पÿाचार, जमीĠदारीक कागज आर दरभंगा राजक सिचवालय एवं रेकाडर्स रूम  मे सुरिक्षत \nपुरान कागज सब सेहो िमिथलाक इितहासक िनमŭणक हेतु सहायक िसŀ होएत। िमिथला मे जे बहुत रास \nजमीĠदारी छल।  \nओिह सब जमीĠदारक ओतए िविभž Ćकार सरकारी गैर सरकारी कागज उपलĤध अिछ आर ओिह सब सँ \nिमिथलाक आधुिनक इितहासक िनमŭण मे काफी सहायता भेटल अिछ। अिह सब केर संकलन एवं Ćकाशन \nआवĮयक अिछ – दरभंगा राĔयक इितहासक िनमŭण अिह सँ बƂड सहायता भेटल अिछ। दरभंगा, बनैली, \nनरहन, वेितया, सुरसंड, गंधविरया, चकवार आिद राजवंशक वृहद एवं वैज्ञािनक इितहास निह िलखल जा \nसकल अिछ। दरभंगा राĔयक अितिरक्त बॲसी राĔय सब हक सबंध हमरा लोकिन केँ पूणर् जानकािरयॲ निहं \nअिछ कारण साधनक अभाव अिछ। अिह सब साधनक वैज्ञािनक अğययन केला सँ िमिथलाक Ćमािणक \nइितहासक िनमŭण भ सकइयै। सब साधनक समीचीन ĭयाख्या केला उþरे हमरा लोकिन िमिथलाक \nसमीक्षाĜमक सवųक्षण क सकैत छी। ओना आन Ćांतक तुलना अिहठाम साधनक सवर्था अभावे कहल जाएत \nतथािप जतवा जे उपलĤध अिछ तािह पर वैज्ञािनक रूपें  अğययन करब आवĮयक िमिथलाक हेतु मैिथली \nसाधन पर िवशेष िनभर्र करए पडत। अिह Ćसंग मे एकटा उदाहरण देव अ Ćाँसिगक निहं होइत। िवńापित \nकिव होइतहुँ इितहासक नीक ज्ञाता छलाह जकरा Ćमाण हमरा हुनक Ƈंथ सब सँ भेटैत अिछ। पुरूष  परीक्षा \nजािह िसल – िसलेवार ढंग सँ वो एितहािसक ĭयिक्तĜवक िववेचन कएने छिथ तािह सँ हुनक एितहािसक वोध  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nएवं वİतुिनơताक पता लगइयै। (अिह सबंध मे ƖƠĭय – हमर लेख – िवńापितज पुरूष  परीक्षा – जे हमर \n‘िहİƏी आफ मुिİलम रूल  इन ितरहुत’ क पिरिशƠ मे छपल अिछ।) ज्ञातĤय जे पुरूष  परीक्षाक अğययन \nकेला उपरांत İवगŰय चĠदा झा िमिथलाक इितहासक अğययन िदिस आकृƠ भेल छलाह आर ओिह सबंध मे \nबहुत रास सामƇी से हो जमा केने छलाह। कीितर्लता, कीितर् पतारा, िलखनावली आिद Ƈंथ से हो ओतवे \nमहĜवपूणर् अिछ। िमिथलाक इितहासक लेल मैिथली साधनक हेतु खोज करए पडत कारण एकर एकटा \nअिविच्छž Ćवाह वैिदक काल सँ अńाविध बनल अिछ। यशिİतĪकचĦपू मे ितरहुत रेिजमेटक िववरण \nिमिथलाक İवतंÿ ĭयिक्तĜव केँ İपƠ करइत अिछ। जकर İपƠोिक्त िवńापित मे भेल अिछ। िमिथलाक \nइितहासक िनमŭणक हेतु उपरोक्त सब साधनक वैज्ञािनक अğययन ओकर समीक्षाĜमक िवĮलेषण उपेिक्षत \nअिछ। \n \n \nअघ्याषय – ३ \nजनकवंशक इितहास \nकुरू  – पाँचाल मे कुरूव ंशक अंत भेला उþर भारत’क जे सवर् Ćिसŀ राĔयवंश छल तकरे हमरा लोकिन \nजनक वंशक नाम सँ जनैत छे। अिह वंशक सवर्āेơ एवं सवर् Ćिसŀ राजा छलाह जनक जिनक दरबार \nदशर्नक Ćिसŀ केĠƖ छल आर ओिह हेतु िमिथला मे जनकवंशक एतेक Ćिसिŀयो अिछ। कुरू  लोकिनक \nअवसानक काल मे पूवŰ भारत मे जनकवंश उĜथानक पथ पर छल। एकर सब सँ पैघ Ćमाण ई अिछ जे \nƙाŌण सािहĜय मे तािह िदन मे कुरू  राजकुमार लोकिन केँ ‘राजन’ क संज्ञा सँ सĦबोिधत कैल जाइत \nछ्लिĠह आर जनक राजवंशक लोक केँ ‘सƛाट’ क संज्ञा सँ। शतपथ ƙाŌण मे सƛाट केँ राजन् सँ पैघ \nमानल गेल अिछ। पौरािणक चाकरायन आर िनचलक समय मे कुरू  लोकिनक पतन भेल छलैĠह। राजा \nपिरिक्षतक अवसान भचुकल छल परĖच हुनक İमृित अखनो लोकक मğय िवराजमान छल आर िमिथलाक \nराजदरबार मे वो अहुखन āŀाक संग चिचर्त छलाह। जनकक सभा मे जे दाशर्िनक िवचार – िवमशर् एवं एवं \nिचंतन’क ƅम चलैत छल ताहुठाम राजा पिरिक्षत एकटा िवचारणीय िवषय बनल छलाह जेना िक भुĔयु \nलाōायिन एवं याज्ञवĪĦयक िववाद सँ İपƠ होइछ। सĦĆित हमरा लोकिनक समक्ष जे साधन िमलल अिछ \nतािह आधार ई कहब किठन अिछ जे जनमेजेय आर जनक वंशक मğय कोनो Ćकारक सĦपकर् छल अथवा \nनिहं। पुराण एवं महाकाĭय मे जनक आर पिरिक्षत वंश केँ सम – सामियक कहल गेल छैक। जनक केँ \nउŀालक आरूिण  आर याज्ञवĪĦयक सम – सामियक कहल गेल छैक। महाभारत मे विणर्त अिछ जे \nजनमेजेयक सपर्सÿ मे उŀालक आरूिण  एवं हुनक पुÿ İवेतकेतु उपिİथत छलाह। िवįणुपुराण मे तँ एतवा \nधिर कहल गेल अिछ जें जनमेजेयक पुÿ एवं अिधकारी शतानीक याज्ञवĪĦय सँ वेदक िशक्षा Ƈहण केलिĠह। \nउपरोक्त कथन केँ Ćामािणक मानव असंभव कारण वैिदक सािहĜय, पुराण आर महाकाĭयक मğय ितिथ \nिनधŭरण एवं राजवंशक साŞयक संबध मे एकटा िवरोधाभास अिछ आर तें अńाविध अिह सब शासक \nलोकिनक काल िनधŭरण एकटा समİये बनल अिछ। देश – िवदेश मे अिह Ćķ पर वेस िववाद भेल अिछ \nपरĖच तइयो Ćामािणकताक लेशमाÿ कतहु देखबा मे निहं अवइयै। शतपथ ƙाŌणक अनुसार दैवापशौनक \nजनमेजेयक सम – सामियक छलाह। जैिमनी उपिनषद एवं वंशƙाŌणक अनुसार दैवाप शौनकक िशįय छलाह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nदूिन एĠƖोत आर एĠदोतक िशįय छलाह पुलुप Ćाचीन योग्य। पुलुप Ćाचीन योग्य। पुलुपक िशįय छलाह पौलुषी \nसĜययज्ञ।छाĠदोग्य उपिनषदक अनुसार सĜययज्ञ उŀालक आरूिण  एवं बुिडल आĂतराĂीक समकालीन छलाह \nआर अिह िहसाबे तँ वो जनकक समकालीन सेहो रहलहेतिह। अिह सँ होइछ जे इĠƖोत जनमजेयक \nसमकालीन रहल हेताह आर सातयिज्ञ जनकक। जनक जनमजेय सँ पाँच – छह पीढी बाद मे भेल होिथ से \nसंभव। िवदेह राजक सवर्Ćथम उĪलेख हमरा लोकिन केँ यजुवųदक संिहता मे भेटैत अिछ। वाĪमीिक \nरामायणक अनुसार एिह राजवंशक मूल संİथापक छलाह राजा िनिम। हुनके पुÿ छलाह िमिथ आर िमिथक \nपुÿ जनक Ćथम। ओिह वंशक जे सीताक िपता छलाह उवैह भेलाह जनक िŅतीय आर हुनक ƚाता कुशğवज \nसाँकाİयक शासक छलाह। वायु एवं िवįणुपुराण मे िनिम केँ इİवाकुक पुÿ कहल गेल अिछ आर ओिह िनिम \nके िवदेहक संज्ञा सेहो देल गेल अिछ। ओिह ‘िवदेह’ सँ ओिह क्षेÿक नाम िवदेह सेहो पडल। वायुपुराण मे \nविशƠक जािह āापक उĪलेख अिछ तकर वणर्न हमरा लोकिन केँ बृहŀवता मे सेहो भेटैत अिछ। उपरोक्त \nदुनु पुराणक अनुसार िनिम’क पुÿ ‘िमिथ’ केँ जनक Ćथम सेहो मानल जाइत अिछ आर ओिह ƅम मे सीताक \nिपताक नाम सीरğवज जनक सेहो भेटैत अिछ। इवैह सीरğवज संभवतः रामायणक िŅतीय जनक भसकैत \nछिथ। पुराणक अनुसार अिहवंशक अंितम राजा कृित छलाह। रामायण, महाभारत आर पुराणक अğययन सँ \nई İपƠ होइछ जे जनक, ĭयिक्त िवशेषक नामक अितिरक्त, वंशक नाम सेहो छल। अिहĆसंग मे ई İमरण \nराखब आवĮयक जे अिह वंशक ƅम मे जनकानाम, जनकै आिद शĤदक जे Ćयोग भेल अिछ ताहु सँ \nउपरोक्त कथन Ćमािणत होइत अिछ। वैिदक सािहĜय मे निमसाěय नामक एकटा िवदेहक राजाक उĪलेख \nसेहो भेटैत अिछ। मुदा अिहठाम ई İमरणीय जे निमसाěय कतहु कोनोठाम िमिथलाक राजवंशक संİथापकक \nरूप  निहं उपिİथत कैल गेल अिछ। शतपथ ƙाŌणक कथा सँ एतवाधिर İपƠ अिछ जें िवदेघ माथव \nिमिथलाक राजवंशक ऐितहािसक संİथापक छलाह। वो सरİवती नदीक तट सँ सदानीरा (गěडकी) केँ तह \nधिर आएल छलाह। हुनका संग हुनक पुरोिहत गौतम राहुगता। सरİवतीक तट सँ जंगल के जरबैत वो \nलोकिन िमिथला धिर पहुँचलाह। आिह सँ पूवर् कोनो ƙाŌण एĦहर एतए दूर धिर निहं आएल छलाह कारण \nताधिर अिह क्षेÿ के अिग्नवैĂानर Ņारा जराओल निह गेल छल। एĦहुरका जमीन दल – दल छल आर िकछु \nउपजा वारी निहं होइत छल। अिग्नदेव जखन अिह भूिम केँ जरा केँ पिवÿ केलिĠह तखन माथव हुनका सँ \nपूछलिथĠह जें हम आव कोĦहर जाईव तािह पर अिग्नदेव कहलिथĠह जे अहां पूवर् िदस जाउ आर ओतिह \nअपन वास İथािपत करू  तदुपरांत माथव िवदेघ अथवा िमिथ िवदेह ओिहना काज केलिĠह आर उþरपूवŰ \nभारत मे एकमाÿ आयर् राĔयक İथापना संभव भेल। जँ हमरा लोकिन शतपथ ƙाŌणक अिहकथाक \nऐितहािसकता केँ İवीकार करैत छी तखन तँ ई İपƠ भ जाइछ जें ‘िनिम साĢय’ िमिथलाक संİथापक निहं \nछलाह आर ने हुनका ई Ćितơे देल जा सकैत छिĠह। मिĔझम िनकाय आर िनिम जातक मे मखा देव केँ \nिमिथलाक राजवंशक संİथापक कहल गेल छैक। जनक वंशक संबध मे एवं Ćकारे ततेक रास नेऽ मतभेद \nअिछ जे ओिह Ćसंग मे कोनो िनणर्याĜमक उþर देव असंभव। बृहĿेवता मे उĪलेख अिछ जे िवदेह लोकिन \nसरİवती तट सँ िमिथला पहुँचला उपरांतो अपन वंश सँ सरİवती नदी सबंध बहुत िदन धिर बनौने रहलाह \nआर अिह बातक पुिƠ तखन आर होइछ जखन हमरा लोकिन पंचावंश ƙाŌणक िनिम साĢय Ćकरण पर \nदृिƠपात करैत छी। बौŀ सािहĜय मे िमिथला मे िनिम केँ Ćथम शासक निह मािनओ बाद’क शासक मानल \nगेल अिछ। िमिथलाक राजवंश के सामाĠयतः जनक वंश कहल गेल अिछ तैं कोन जनक महान जनक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nछलाह जिनक पुÿी सीता छलिथĠह अथवा जिनक दरबार मे िवŅानक गोơी भेलछल से कहब असंभव। \nओकर Ćामािणकता िसŀ करब सेहो असंभव। \nिविभž āोत सँ उपलĤध सामƇीक अğययन केला संता हमरा लोकिन अिह िनįकषर् पर पहुँचैत छी जे सीताक \nिपताक नाम छल सीरğवज जनक। पुराण मे जनक राजवंशक जे सूची अिछ तािह आधार पर हमरा लोकिन \nउपरोक्त िनणर्य पर पहुँचैत ची। अयोğयाक भरतक माम छलिथĠह केकेयीक राजा अĂपिन आर सीरğवज \nजनक हुनके समकालीन छलाह। उŀालक आरूिण  आर बुिडल अिह दुनु राजाक दरबार मे बरोबिर जाइत \nछलाह। भयभूित सेहो अिहमतक समथर्क छिथ जे सीरğवज जनक सीताक िपता छलाह। जातक नं ५३९ मे \nजािह महाजनकक चचर् अिछ सैह संभवतः सीरğवज जनक छलाह आर हुनके दरबार िवŅानक हेतु \nिवĂिवख्यात छल। अिह महाजनकक संबध मे कहबी अिछ –  \n“ िमिथलायाम् ĆिदĆायाम्  \nनमे दहयिन िकĖचन। अिपच भवित मैिथलेन गीतम्  \nनगरम् आिहतम् अिग्ननऽिभिवń,  \nन खलु मम िह Ƅħयतेÿ िकĖचत्  \nİवयिमदमाह िकलİम भूिमपालः” \nअिह सं तँ İपƠ रूपे  जनक िवदेहक बोध होइछ।  \nमहाभारत, शतपथ ƙाŌण एवं वृहदारěयकोपिनषद मे जनक केँ सƛाटक संज्ञा देल गेल छैक। सƛाट जनकक \nमहानताक Ŀोतक कहल जा सकइयै कारण िबनु वाजपेय यज्ञ केने केओ सƛाट निह कहा सकैत छल। \nआĂलायन āोत सूÿ मे जनक केँ महान यज्ञकतŭक रूप  मे वणर्न कैल गेल छैĠह। सƛाटक िहसाबें कम आर \nिचंतक एवं दाशर्िनक िहसाबें वेसी ई महान जनक इितहास मे िवशेष Ćिसŀ छिथ आर िमिथलाक अहुना जतवा \nजे सांİकृितक Ćितơा अिछ ओकर जिड मे छिथ इयैह राजा जनक आर हुनक राजदरबारक।तािह िदन मे \nिमिथलाक राजदरबार संİकृित आर दशर्नक Ćधान केĠƖ छल आर अिहठाम िवजय ĆाĢत करबाक अथर् होइत \nछल समİत भारत मे यश ĆाĢत करब। कुरू  पाँचिल, मƖ, कौशल आिद İथानक िवŅान लोकिन जनकक \nदरबार के सुशोिभत करैत छलाह। िकछु Ćिसŀ िवŅानक नाम एवं Ćकार छिĠह–अĂल, जारतकारव, आतर्भाग, \nभुĔयु लाहयायिन, उवİत चाकरायण, कहोड (कहोल) कौषीतकेय, गागŰ वाचĊवी, उŀालक आरूिण , आर \nिवदग्ध शाकĪय इĜयािद। कुरू  पाँचिलक ƙाŌण संग जनकक संबध िवलक्षण छलैĠह आर ओिहठाम सँ तरह \n– तरहक िवŅान केँ वो अपना ओतए बजबैत छलाह। राजा जनकक सबंध मे ऐितहािसकताक जतवा जे \nअभाव हो मुदा ओकर साँİकृितक महĜवक संबध मे ककरो कोनो Ćकारक सĠदेह निह छिĠह।  \nजेना िक उपर कहल जा चुकल अिछ जनक वंशक Ćामािणक इितहास Ćİतुत करब एकटा किठन समİया \nअहुखन बनले अिछ आर सĦĆित एकर कोनो िनदानो देखवा मे निह अवइयै।जािह ‘कृत’ केँ कुलक्षण सँ \nतुलना कैल गेल अिछ से संभवतः कराल जनक रहल हेताए कारण ऐितहािसक दृिƠकोण सँ हमरा लोकिन \nजनैत छी जे कराल जनक अजातशÿुक समकालीन छलाह आर हुनके शासन काल मे जनक वंशक अंत \nभेल। इहो संभव जे ‘कृित’ आर ‘कएल’ दुनु दु जनक वंशक अंितम शासक होिथ। \nवैिदक सािहĜय मे माथव आर जनकक अितिरक्त दू आर िवदेह वंशक उĪलेख भेटैत अिछ – िनिम साĢय आर \nपर आहलारक। िकछु िवŅान पर कोशलक शासक पर आतणार सँ िमलवैत छिथ। पंचिवंश ƙाŌण मे िनिम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nसाĢय केँएक महान यज्ञकतŭ कहल गेल अिछ आर तै िकछु गोटए हुनका जनक सँ िमलवैत छिथ। वैिदक \nिनिम साĢयक तुलना उतराğयायन सूÿक राजा िनिम सँ। िवįणुपुराणक नेमी सँ, मिĔझम िनकायक मखादेव \nसुĢतक िनिम सँ तथा कुĦभकार एवं िनिमजातक मे विणर्त ओिह नामक राजा सँ करैत छिथ। एकर \nĆĜयक्षीकरण अखनो एकटा ऐितहािसक समİया बनल अिछ। िनिमजातकक अनुसार वो मैिथल राजवंशक \nअंितम शासक छलाह आर संगिह पाँचालक राजा िŅमुख, गाँधारक नग्गित आर किलंगक करěडुक समकालीन \nसेहो। मिĔझम िनकायक उपरोक्त सुÿ मे कराल(कलार) जनक केँ िनिमक पुÿ कहल गेल अिछ। \nकौिटĪयक अथर् शाİÿ मे अिह कराल जनक केँ ‘वैदेह’ कहल गेल अिछ। अिह राजक संग ‘वैदेह’ वंशक \nअंत भेल। वैदेह वंशक अंत होइतिहं अिहठाम कुलीनतंÿी गणतंÿक İथापना भेल आर ई वैशाली कुलीनतंÿ \nअथवा वृिĔजसंघक एकटा Ćमुख अंग बिन गेल। Ćाचीन परंपरा सँ अिहबातक सबूत भेटैत अिछ जे िवदेह मे \nबरोबिर संघषर् होइत रहैत छलैक। महाभारतक अनुसार काशीक Ćतरदन आर िवदेहक जनकक मğय संघषर् \nभेल छल। परमĝथजोितक नामक बौŀ Ƈंथ मे कहल गेल अिछ जे जनक वंशक अंत भेला पर उþर िवहार \nअथवा िमिथला मे िलचछवी लोकिनक शिक्तशाली शासन Ćारंभ भेल। िलच्छवीक संबध सेहो काशी सँ \nबताओल जाइत अिछ। िकछु āोत सब अिह बातक िदिस संकेत कैल गेल अिछ जे वैशाली िवदेह पर ĆĜयक्ष \nवा ĆĜयक्ष रूपें  काशीक Ćभाव छल।  \nयजुवųद संिहताक अğययन सँ ज्ञात होइछ जे ƙाŌण युग मे िवदेहक राजनैितक आर साँİकृितक महĜव एĸे \nरंग छल। तािह िदन मे िवदेहक गाय समİत उþरी भारत मे Ćिसŀ छल। पिĀम मे जे İथान कुरू  – \nपाँचाल लोकिनक छलैĠह से पूवर् मे कोशल – िवदेह लोकिनक। कोशल आर िवदेहक िनवासी िवदेघ माथव केँ \nअपन पूवर्ज शाखा संİथापक मनैत छिथ। अिहठाम ई İमरण रखबाक अिछ जे िवदेघ माथव (िवदेह माधव) \nअपनामुँह मे अिग्नवैĂानर केँ लकऽ चलल छलाह। अिह सँ ई İपƠ अिछ जे पूवŰ भारतक ई समİत िहİसा \nजंगल आर दलदल छल आर अिग्नवैĂानरक Ćतापें ओिह जंगल केँ जरा केँ िवदेघ माथव एकरा रहबा योग्य \nभूिम बनौलिĠह। िवदेह आयर्क Ćसारक पूवŰ सीमारेखा बनल। एकटा Ćाचीन परंपरा मे तँ इहो कहल गेल \nअिछ जे िवदेहक आयर्िकरण भेलाक पछाित शतपथ ƙाŌणक रचना िवदेहे मे भेल। अिह संबध मे िवŅानक \nमğय काफी मतभेद अिछ। एतवाधिर िनिĀत एवं िनिवर्वाद रूपें  कहल जा सकइयै जे िवदेहक साँİकृितक \nमाĠħता समİत उþर भारत मे छल। उपिनषदक युग िवदेहक ƙाŌणक Ćितơा कुरू  – पाँचालक ƙाŌण सँ \nिवशेष छल। िवदेहक महĜव एतेक छल जे वादो मे एकर च्गचर् िविभž सािहĜय इĜयािद मे होइत रहल। \nजातक, बौŀ सािहĜय, अğयाĜम रामायण, रामायण आिद Ƈंथ सब मे िवदेहक वैिशįƀयक िवĮलेषण भेटैत \nअिछ।  \nअपन िदिग्वजयक ƅम मे भीम िवदेहक राजा केँ परािजत कएने छलाह। िवदेहक राजधानी िमिथला पर कणर् \nअपन िदिग्वजयक ƅम मे अपन आिधपĜय İथािपत कएने छलाह। शांित पवर् मे एक İथल पर जनक – \nयाज्ञवĪĦयक वातŭलापक Ćसंग आएल अिछ। एकर अितिरक्त महाभारत मे वेदेह राज जनकक Ćसंग मे \nिनĵिलिखत बातक उĪलेख भेटइयै –  \n______ i) जनकक आğयािमकताक िववरण  \n______ ii) पंचिशख आर शĪयाक संग जनकक वातŭलाप  \n______ iii) शक केँ जनक Ņारा िशक्षा देवाक Ćसंग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nभीम आर अजुर्नक संग जखन कृįण इĠƖĆİथ सँ राजगीर जाइत छलाह तखन वो िमिथला सेहो आएल छलाह \nआर एहेन बुिझ पडइयै जे तािह िदन मे राजगीर जेवाक बाट िमिथले दकए छ्ल। भीįम पवर् मे िवदेह \nलोकिनक िवĮलेषण अिछ। भीįम पवर्क एक İथान पर िवदेह लोकिनक संग आर दोसर वेर ताƛिलĢतक \nलोकिनक संग भेल अिछ। ‘िवदेह’ शĤदक उĜपिþक िववरण िवशुŀ रूपेण  िवįणु पुराण मे भेटइत अिछ। \nिवदेह िनिम सँ उĜपž िमिथ जे नगर बसौलिĠह सैह िमिथला कहा ओल। दीघिनकायक महागोिवĠद सुþांत मे \nकहल गेल अिछ जे गोिवĠद नामक एक ĭयिक्त िमिथलाक संİथापक छलाह। िविभž āोत सँ िवदेहक िविभž \nराजा लोकिनक नाम भेटइत अिछ – सागर देव, भरत, अंगीरस, रूिच , सुरूिच , पताप, महामुचल, कĪयान \nŅय, सनधनु, मखादेव, साधीन इĜयािद। İवĆवाİवदþम् (अंक ६) मे सेहो उńन केँ वैदेही पुत कहल गेल \nछिĠह। िबिĦबसारक पėी वासवी (अजातशÿु माय) सेहो िवदेह पुÿी छलीहे। वधर्मान महावीर िवदेह पुÿी िवदेह \nदþाक पुÿ छलाह आर वो İवयं बहुत िदनधिर िमिथला – िवदेह मे रहल छलाह। छह टा वषŭवास वर्ो िवदेह \nमे िवतौने छलाह। महावीर आर बुŀक समय मे जे वृिĔज संघ छल तकर दूटा Ćमुख सदİय छलाह िलच्छवी \nआर िवदेह लोकिन। अिह वृिĔज संघ के कौिटĪय राज शĤदोपजीवी संघ कहने छिथ। िवदेहक वन सĦपित \nमहĜवपूणर् छल आर अिहठामक Ćाकृितक साधन सेहो समृŀ छल। धन, जन, पशुक कतहु कोनो अभाव निह \nछल। जातकक अनुसार िवदेह मे १६००० गाँव छल आर १६००० नाचै वाली छौडी। रथ, घोडा, हाथी, \nबरद, गाय, माल आिदक तें कथेऽ न ञ। चीनी याÿी लोकिन सेहो िमिथला – िवदेह आर वृजीक िववरण \nउपिİथत कएने छिथ आर ओिह आधार पर िकछु िवŅान िमिथलाक राजधानी जनकपुर केँ मानैत छिथ। \nजातक मे एवं जैन Ƈंथ सब मे िवदेह संबधी असंख्य कथा सब सुरिक्षत अिछ। एक कथा मे कहल गेल \nअिछ जे िवदेहक राजा केँ गाĠधार राज वोिधसĜवक संग िमÿताक संबध छलैĠह। दुनु अपन राज केँ छोिड \nतपİया करबाक हेतु िहमालय गेल छलाह। मखादेव, साधीन, सुरूिच  आिदक संबध मे सेहो कैक Ćकारक \nकथा जातक मे सुरिक्षत अिछ। साधीन एक पिवÿ आĜमा छलाह जिनक Ġयाय िĆयता सँ ईĂर लोकिन सेहो \nĆभािवत छलाह। सुरूिचक  पėीक नाम सुमेधा छलिĠह आर उहो दुनु गोटए परम धमŭĜमा छलाह। वैिदक युग \nमे काशी, कोशल आर िवदेह Ćधान आयर् केĠƖ छल। मगध आर अंगक िनवासी केँ वर्ाĜय बुनेल जाइत छलैक \nआर वाक्यक अथर् होइत छल ‘पितत’। Ćाच्यक सबटा आयर् केĠƖ सब मे िवदेह सवर् Ćधान छल। गौतम, \nयाज्ञवĪĦय, भृगु, वामदेव, किव, अगİत, भागर्व, भारŅाज, इĜयािद ऋिषगण िवदेह मे एकÿ भेल छलाह आर \nसĜĆयास सँ वो िनिम के जीिवत केलिĠह। िमिथला – िवदेहक शासक लोकिन जनक आर “वैदेह” पदवी सँ \nिवभूिषत होइत छलाह। राजा जनक ‘ƙŌज्ञानक अंवेषणाथर् कुरू  पाँचाल सँ बहुत रास ƙाŌण के बजौलिĠह \nआर ओिहƅम वो याज्ञवĪĦय सँ ƙŌिवńाक उपदेश पऔलिन। याज्ञवĪĦय जनकक राजगुरू  बनलाह आर िवदेह \nमे ƙŌिवńाक केĠƖ İथािपत भेल। महाभारत युŀ मे िमिथलाक राजा क्षेमधूिþर् दुयŸधनक पक्ष मे छलाह \nिकयैक तँ पाěडुवंश एक वेर िमिथला पर आƅमण कएने छलाह। दुयŸधन िमिथले मे बलभƖक ओतए गदा \nिसखने छलाह आर तखनिहं सँ िमिथलेश आर दुयŸधन मे वेस िमÿता भ गेल छलिĠह। महाभारत युŀक समय \nमे िमिथला मे िवराट नामक एकटा शासक छलाह।दरभंगा िजलाक बराँटपुर आर सहरसा िजलाक बराँटपुर \nदुनु अिह राजाक राजधानी कहल जाइयै। सहरसाक वराँटपुर सँ सािबकक वİतु सेहो ĆाĢत भेल अिछओ \nजािह मे मğय युगक एकटा िशलालेख सेहो अिछ। नेपाल क्षेÿ मे सेहो एकटा िवराटनगर छैक। िमिथला \nिİथत िवराटनगर मे युिधिơर राजा िवराटक ओतए बहुत िदन धिर अज्ञातवास मे रहल छलाह। कहल जाइछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nजे वराटपुर आर कीचकगढ Ćांत सहरसा िजलाक धमर्पुर परगना मे छल आर पच पडिरया Ƈाम मे पाěडव \nलोकिन अपन अज्ञातवासक समय िवतौने छलाह। िवदेहक संबध मे सामƇी उपलĤध अिछ तािह आधार पर \nिनणर्याĜमक इितहासक िनमŭण करब असंभव अिछ। Ćाच्य मे रहिनहार काशी, कोशल, मगध, आर िवदेहक \nलोग मे िवदेह वासी के िविशƠ İथान देल गेल छैक। मनुİमृित मे वैĮय िपता आर ƙाŌण माता सँ उĜपž \nĭयिक्त केँ “वैदेह” कहल गेल छैक। मनुİमृित ƙŌिषर् देश केँ िवशेष महĜव देल गेल छैक जतए भरत \nलोकिन रहैत छलाह। एकर अथर् ई भेल जे मनु पूवŰ क्षेÿ केँ बहुत पिवÿ निहं मानैत छलाह। िलच्छिवक \nसंग वो िवदेह लोकिन केँ सेहो वर्ाĜयक कोिट मे रखने छिथ। मनु चाहे अिह क्षेÿ केँ जािह िहसाबें देखने \nहोिथ, महाभारत मे िमिथला केँ िवशेष Ćितơा देल गेल अिछ। शखदेव तँ जनक सँ ƙŌिवńा िसखबाक हेतु \nिमिथला आएल छलाह। ‘जनक’ पदवीक Ćारंभ राजा िमिथलाक समय सँ भेल छल। I. जनक वंशक राजाक \nनामावली  \n____ िनिम (िवदेह) ____ िमिथ –  \n____ अिरƠनोिम –  \n____ सीरğवज – (जनक िŅतीय), सीताक िपता (छोट ƚाता कुशğवज) (िहनका सँकाĀ जीतला पर \nसीरğवज ओतुका राजा बना देलक)  \n____ भानुमंत –  \n____ सतधुĵ – (Ćńुĵ) ____ शुिच (मुिन) ____ उजर्वह  \n____ सुतğवज (सĜवğवज, सनğवज) ____ शकुनी (कुणी) - (अिहठाम सँ जनक वंश दू भाग मे बँिट \nगेल) –  \nII. (पुराणक अनुसार बनाओल सूची) \n____ िनिम \n____ िमिथ \n____ उदावसु ____ निĠदवधर्न ____ सुकेतु ____ देवराट ____ बृहƖथ (बृहदुक्त) ____ महावीर \n____ सुधृित ____ धृƠकेतु  \n____ हरयाĂ ____ मरू   \n____ ĆितĠधक  \n____ कीितर्İथ  \n____ देविमढ \n____ िवबुŀ \n____ मिहधƅ  \n____ कीितर्राट  \n____ महारोमा  \n____ İवणर्रोमा  \n____ हİवरोमा \n____ सीरğवज जनक (जनक िŅतीय)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nIII. (सीर ğवज वंशज) ____ कृितजनक (अपना समयक महान  \nशासक आर िचंतक) –  \n(बहुलाĂक पुÿ)  \nउƇायुध –  \nIV. साँकाĀ मे ____ कुशğवज – (भरत आर शÿुČक ससूर) धमर्ğवज  \nकृतğवज आर िमतğवज खािěडĦय – (िहनका केँशीğवज सँ युŀ भेल छलैĠह)  \n____ पुराण मे साँकाĀक जनक वंशक अंत अिहठाम भजइत  \nअिछ। पािजर्टर महोदय अपन डायनİटीज आफ द किल एज मे  \nिलखने छिथ –  \nकिलंगाĀैव Ņािÿशंद अĮमकाः पंचिवशंितः कुरवĀािप षट् – िÿशद अƠावंशित मैिथलाः॥ महापŃनĠद मैिथल \nराĔय के परािजत कएने छलाह – तािह िदन पुराणक अनुसार २४ टा इŅाकु, २७ टा पाँचाल, २४ टा \nकाशी, ३६ टा कुरू  आर २८ टा मैिथल शासक क्षिÿय वंश मे शासन क चुकल छलाह।  \nV. जातक सूची : -  \nसुरूिच  सुरूिच  कुमार  \nमहापणाद  \nसंिदग्ध : - िवदेह महाजनक  \nअिİथ जनक पोल जनक \nमहाजनक िŅतीय िदघावु कुमार VI. अĠयाĠय राजाक नाम – (जातक सँ) _ कलार अथवा कराल जनक _ \nअंगित  \n_ साधीन  \n_ पर अहलार  \nVII. िवदेह राजतंÿक अवसान  \nअथर्शाİÿ मे –  \nदाěडक्यो नाम भोजः कामाद ƙाŌण काĠयामिम मĠयमानः  \nसुबĠधुराįƏो िवनाशकएलĀ वैदेहः। अिह सँ İपƠ अिछ जे कराल जनकक समय मे िमिथलाक राजतंÿक \nअंत भेल राजा कराल ĭयिभचारी छलाह आर अपन चिरÿक चलते हुनका राजगĿी सँ हाथ धोमए पडलिĠह। \nअĂघोष अपन बुŀचिरत मे सेहो अिह Ćसंग मे िलखने छिथ –  \n“कराल जनकĀैव हृĜवा ƙाŌणकĠयकाम अवाप ƚंशमĢयेवं न तु से जे न मĠमधम्”  \nकहल जाइत अिछ जे कराल जनकक Ćजा राजाक दुĭयर्हार सँ तंग आिव िवƖोह केलिĠह आर राजा के \nमािरओ देलिĠह आर िवदेह राजतंÿक ओिह िदन सँ भीतरे – भीतर काशीक हाथ सेहो रहल होएत एहन \nअĠदाज लगाओल जा सकइयै। सुरूिच  जातकक अनुसार काशीक राजा ƙŌदþ अपन पुÿी सुमेधाक िववाह \nिवदेहक राजकुमार सँ करेबा लेल तैयार निह भेला आर तकरा चलते िवदेह राज काशी पर िखिसया गेलाह। \nआरो बहुत रास बात लकए काशी िमिथलाक उžित निह देखए चाहैत छल आर तरे – तर िमिथला केँ नƠ \nकरबाक कुचƅ करैत रहैत छल। काशीक अितिरक्त कुरू  – पाँचाल सँ से हो िमिथला केँ मतभेद रहैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nछलैक। कुरू  – पाँचालक महĜव घटलाक बाद िमिथलाक Ćगित सँ कुरू  – पाँचाल केँ ईįयŭ होइत छलैक। \nकुरू  – पाँचाल सँ पैघ िवŅानॲ के अिहठाम बजाओत जाइत छलैक। महाउमग्य जातक सँ ज्ञात होइछ जे \nउþर पाँचालक राजा ƙŌदþ सँ िमिथलाक राजा के लडाई भेल छलैक आर अिह सब सँ िदनानुिदन िमिथला \nपर परेशानी बढले जाइत छलैक।  \nिमिथलाक राĔय मे सेहो आपसी संघषर् होइते रहैत छलैक जािह सँ ओिहठाम चारूकात  असंतोष पसरल छल। \nइयैह कारण छल जे खěड सन सुयोग्य महामंÿी िवदेह छोिड केँ वैशाली चिल गेल छलाह आर ओिहठाम \nसĦमािनत भेल छलाह।  \nबुŀघोषक अनुसारे जनक वंशक शासनक अंत भेला उपरांत िलच्छवी लोकिन ओकर उþरािधकारी भेलाह \nपरĖच अिह Ćķ के लकए िवŅान कवीच अखनो मतभेद बनल अिछ। पौरािणक आधार पर कहल जाइये जे \nवैशाली मे इŅाकु वंशक अंत भेला पर वैशाली िमिथला मे िमलगेल परĖच अहु पर िवŅान लोकिन एकमत निहं \nछिथ।  \nिवदेह वृĔजीगणराĔयक (जािह मे आठ गणराĔय सिĦमिलत छल) संघक रूप  मे पतंजिल िवदेहक वणर्न केने \nछिथ – “ संधाĠमाभूत पंचालानाम पĜयम िवदेहा नामपĜयिमित”। िवदेह आर वैशाली मे ई. पू. ६ ठम शताĤदी \nगणराĔय छल से मानल जाइत अिछ। कराल जनकक बाद संभवतः िमिथला मे गणराĔयक İथापना भेला \nउþरो ओिहठाम शासक केँ राजा कहल जाइत होिĠह से संभव। उवासगद साओ (पूम शताĤदीक) मे \nिमिथलाक वणर्न अिछ। १२म शताĤदीक अिभधानĢपदीिपका मे २४ Ćिसŀ नगरक नाम मे िमिथला आर \nवैशालीक नाम अिछ। जैन आर बौŀ सािहĜय मे िमिथला केँ गणराĔयक रूप  मे वणर्न कैल गेल छैक आर \nओिह सँ ओकर Ćिसिŀ छलैक से İपƠ अिछ। वैशाली समेत जे दशटा गणराĔयक उĪलेख पािल सािहĜय मे \nअिछ तािह मे िमिथलोक İथान छल जािह सँ बुझना जाइत अिछ जे कराल जनकक पतनक बाद वैशाली \nसमेत िवदेह मे गणराĔयक İथापना भगेल। बुŀक समय मे िवदेहक गणना गणराĔयक रूप  मे कैल गेल \nअिछ। अजातशÿुक आƅमण सँ वैशालीक अंत भेल आर महापŃनĠदक आƅमण सँ िमिथलाक। वैशालीक \nपतनक बादो लगभग २५० वषर् धिर िमिथला अपना केँ मगध साƛाĔयवादक चाङुर सँ मुक्त रखबा मे सफल \nरहल छल। नंदवंशक बाद भारत मे मौयर्क तĜवावधान मे एकटा अिखल भारतीय साƛाĔयक İथापना भेल \nआर िमिथला ओकरे अंग भगेल।  \n \n \n \nअğयाय – ४ \nवैशालीक इितहास \n \ni.) भौगोिलक िवĮलेषण : - अित Ćाचीन काल मे भौगोिलक क्षेÿक िहसाबें वैशाली िवदेह राĔयक अंतगर्त \nछल, आर िवदेह जकाँ वैशाली मे सेहो पिहने राजतंÿ छल आर तĜपĀात् गणतंÿ भेल। वैशाली गěडक सँ \nपूवर् अिछ आर एकर आयŰकरण िवदेहक संग भेल छल। Ćाचीन उþर िवहारक वैशाली और िवदेह दूनू \nमहĜवपूणर् राĔय छल आर दुनूक अपन अलग – अलग ऐितहािसक महĜव छैक। अित Ćाचीन िवदेहक अंग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nहोइतहुँ, वैशालीक सेहो अपन एकटा िनधŭिरत क्षेÿ छैक। Ćाचीन वैशालीक अंतगर्त चĦपारण आर मुजģफरपुर \nिजलाक िवशेष भाग छल आर िवदेहक अंतगर्त छल दरभंगा, किटहार, समİतीपुर, मधुबनी, सहरसा, पूिणर्याँ, \nअरिरया, बेगुसराय, मूँगेरक उþरी भाग, भागलपुरक उþरी भाग आर नेपालक तराई सेहो िवदेह वैशालीक अंश \nछल। \nिवदेह शĤदक अथर् तािह िदन मे वेस ĭयापक छल – िवदेह एकटा जाितक नामक संकेत सेहो दैत छल। \nिवदेह एकटा भौगोिलक सीमाक Ćतीक छल एवं िवदेह एकटा राĔय छल जकरा अंतगर्त तािह िदन मे \nगěडकीक पूव सँ महानंदा धिरक समİत क्षेÿ सिĦमिलत छल। आधुिनक उþर िवहारक Ŀोतक छल िवदेह। \nइयैह कारण िथक जे अिह ĭयायकताक कारणे महावीरक जĠमİथान कुěडƇाम केँ िवदेह मे मानल गेल अिछ, \nअजातशšय केँ वैदेही पुÿ कहल गेल अिछ। िवदेहक ĭयापकताक Ćभाव पाछाँ धिर बनल रहल कारण हम \nदेखैत छी जें ‘लिलत िवİतार’ मे िवदेहक संगिह पूवर् िवदेहक वणर्न सेहो अिछ। शिक्त संगम तंÿ मे जें \nिमिथला क्षेÿक वणर्न भेल अिछ तािह मे कहल गेल अिछ गěडकीक तीर सँ चĦपाक जंगल धिरक जे क्षेÿ \nअिछ उयैह क्षेÿ िवदेह अथवा तैरभुिक्त कहबैत अिछ। चĦपाक जंगल सँ अिहठाम बहुत गोटए चĦपारणक \nउþरी जंगली भागक अथर् लैत छिथ मुदा जखन हम एकर सीमाक िवĮलेषण समीचीन निहं अिछ कारण \nिवदेहक सीमा एतबेटा निहं भसकइयै। चĦपाक जंगल धिरक अथर् भेल वो क्षेÿ जे चĦपाक उþरी भाग मे \nछल आर जकरा बौŀ सािहĜय मे अंगुतराय कहल गेल अिछ। चĦपा आर िवदेहक सीमा कोनो एक खास \nिबĠदु पर िमलैत छल अिह मे संदेह निहं। पुरूषोþम देव अपन िÿकाěडशेष मे, वामन अपन िलंगावुशासन मे \nएवं िवदेह आर तीरभुिक्त केँ पयŭयवाची शĤद मानने छिथ। बारहम शताĤदीक एकटा िशलालेख मे वैशाली केँ \nतीरभुिक्तक अंतगर्त बताओल गेल अिछ। जीनĆभासूरी अपन िविवध तीथर्कĪप मे सेहो िकछु अिह Ćकारक \nसंकेत दैत तीरभुिक्तक िववरण देने छिथ। शिक्त संगम तंÿ मे सेहो िवदेह आर तीरभुिक्त केँ पयŭयवाची शĤद \nमानल गेल अिछ। बौŀ लोकिन िवदेह आर वैशाली केँ दू अलग – अलग राĔयक रूप  मे वणर्न कएने छिथ। \nबौŀ सािहĜय मे वैशाली आर वृिĔज केँ पयŭयवाची मानल गेल अिछ। \nमूँगेर आर भागलपुरक उþरी भाग के बौŀ सािहĜय मे अंगुतराय कहल गेल अिछ जकर सीमा कोनो समय मे \nिलच्छवीक राĔय सँ िमलैत छल। अंगुतरायक सीमा कमला – कोशीक बीच छल। Ćाचीन अंगक उþरी सीमा \nछल कोशी आर पिĀम मे एकर क्षेÿ बेगुसरायक गěडकी धिर पसरल छल। वैशालीक िलच्छवी लोकिनक \nअिधकार कमला नदी धिर बिढ गेल छलिĠह अर तकर बाद िमिथलाक राĔय शुरू  होइत छल जािह मे तािह \nिदनक अंगुतराय आर पुěडवधर्न मुिक्तक िकछु अंश समािहत छल। तैं हमरा बुझने शिक्त संगम तंÿ मे जे \nचĦपाक जंगल धिरक गĢप अिछ तकरा सँ चĦपारण निहं बुिझ अंगुतराय एवं ओकर ओिह क्षेÿक वोध होइछ \nजािहठाम तािहठाम खाली जंगले – जंगल छल आर जमीन सेहो दलदले छल। गěडकी सँ अंगक जंगलक \nसीमा धिर िवदेहक राĔय पसरल होएत ई वेसी तकर्संगत बुिझ पडइयै आर तैं अखनो ई पिरभाषा एकटा \nिवचारणीय िवषय बनल अिछ। ii.) ऐितहािसक िववरण (राजतंÿ धिर) : - िवदेहक Ćाचीन इितहास जकाँ \nवैशालीक Ćाचीन इितहास ओझरैले अिछ। यŀिप पौरािणक āोत सँ वैशालीक िववरण भेटैत अिछ परĖच \nवैिदक सािहĜय मे वैशालीक कोनो āृंखलाबŀ िववरण उपिİथत निहं अिछ। यÿ – तÿ एहन एकाधटा नाम \nवैिदक सािहĜय अथवा वेद मे भेटैत अिछ जकर सĦपकर् वैशाली सँ रहल हो परĖच अिह आधार पर वैशालीक \nकोनो इितहास िनमŭण करब असंभव। अथवर्वेद मे तक्षक वैशालेयक उĪलेख अिछ आर हुनका िवशालाĠमज  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nिवराजक पुÿ कहल गेल छिĠह। पंचिवश ƙाŌण मे हुनके (वैशालेय) केँ एकटा सवर्यज्ञक पुरोिहतक रूप  मे \nवणर्न कैल गेल अिछ। पुराण मे वैशालीक इितहासक संबध मे बहुत रास सामƇी अिछ परंतु ओिह मे ततेक \nने िवरोधाभास अिछ जे ओिह मे सँ कोनो ठोस सĜयक िनमŭण करब एकटा किठन कायर्। माकर्ěडेपुराण मे \nमनु आर हुनक पुÿ िĆयवर्त तथा उþानपादक कथा अिछ। िĆयवर्तक संतानक घिनƠ संबध वैशाली एवं \nिहमालय क्षेÿ सँ छलिĠह। वृŀावİथा मे अिग्नƗ (िĆयवर्तक पुÿ) गěडकी पर अविİथत शालƇाम (िहमालय) \nगेल छलाह। हुनक पुÿ नािभ तपİयाक हेतु वैशाली आएल छलाह। तािह िदन मे वैशाली िवशालक नाम सँ \nĆिसŀ छल। नािभक पुÿ छलाह ऋषभ (संभवतः Ćथम जैन तीथर्कर ईयैह छलाह) आर हुनक पुÿ भेला \nभरत िजनका नाम पर अिह देशक नाम अिछ। भारतवषर्क पुवर्’क नाम छल िहमवषर्। भरत अपन राĔय \nसुमित के दए तपİया मे चल गेलाह।माकर्ěडे, भागवत, िवįणु आिद पुराण मे वैशालीक इितहास जे िववरण \nअवइयै तािह मे तþेक नेऽ संशयाĜमक बात सब अिछ जे हमरा लोकिन कोनो एकटा िनणर्याĜमक सĜय पर \nनिहं पहुँिच सकैत छी तथािप ओिह āोतक आधार पर एकटा वैज्ञािनक इितहासक रूपरेखा  ठाढ करबाक \nĆयास केल गेल अिछ। गजेĠƖ मोक्षक Ćसंग सेहो वैशालीक इितहासक Ćसंग मे अवइयै। गजे – Ƈाहक \nसंघषर् वैशालीक गěडकी क्षेÿ मे भेल छल आर कहल गेल अिछ जे िवįणु गज के Ƈाहकक चाĻुर सँ वचाकेँ \nअिह क्षेÿ केँ एकटा तीथर्क थान बना देलिĠह। ई घटना गंगा – गěडकक संगम पर भेल छ्ल आर तैं \nएकटा गजेĠƖ मोक्ष तीथर्,हिरहर क्षेÿ, हिर क्षेÿ कहल गेल अिछ आर पुराण मे अिह İथान केँ िवशाल क्षेÿक \nअधीन राखल गेल अिछ। िदिĢतक तपİयाक क्षेÿ सेहो वैशाली छल। िदिĢतक पुÿ मरूत  लोकिन जे \nसमुƖमंथनक कायर् कएने छलाह तािह सँ ई İपƠ होइछ जे अित Ćाचीन कालिह सँ वैशालीक लोक समुƖ सँ \nपिरिचत छलाह। िहĠदु, जैन आर बौŀ धमर्क दृिƠये सेहो वैशालीक इितहास महĜवपूणर् मानल जाइयै।  \nिवदेह – वैशालीक Ćाक – इितहासक संबध मे हमरा लोकिनक ज्ञान एकदम İवĪपो सँ कम अिछ तथािप जे \nिकछु हम जानतो छी से रामायण, महाभारत, पुराण आिद Ƈंथक आधार पर। ओहु सब साधन मे सब मे \nअलग –अलग िववरण अिछ। िवदेहक आयŰकरण सँ वैशालीक इितहास Ćारंभ होइत अिछ आर Ćाचीन Ƈंथक \nआधार ई बुझना जाइत अिछ जे मनुवैवİवत केँ ९ टा पुÿ छलिथĠह आर एकटा पुÿी िजनक नाम छलिĠह \nइला। नवो पुÿक नाम अिछ – इलाकु, नाभाग (नृग) , धृƠ, शरयाित, निरįयंत, Ćांशु, नाभाने िदơ, कारूष  \nआर पृषधर। मनु भारत केँ १० भाग मे बटलिĠह। अिह ९ वो पुÿ मे नाभानेिदơ वैशाली राĔयक संİथापक \nभेलाह। िहनका वंश मे ३४ टा शासक भेलिथĠह जािह मे सन सँ अंितम छलाह सुमित। सुमित अयोğयाक \nदशरथ आर िवदेहक सीरğवज जनकक समकालीन छलाह।  \nनाभाने िदơक संबध मे सेहो Ćाचीन सािहĜय मे एकमत निहं छैक। रामायण महाभारत अिह नाम पर गुĦम \nछिथ। एहन बुिझ पडइयै जे पाछाँ चिल के लोग अिह नाम के िबसैर गेल छल। राजा िवशाल केँ वैशालीक \nसंİथापक मानल गेल छिĠह। रामायण मे वैशालीक राजा सुमितक शासन क्षेÿ संबध मे कहल गेल अिछ जे \nहुनक गěडक सँ पुवर् आर िवदेह सँ दिक्षण पिĀम िदिस छल। अिह सँ İपƠ अिछ जे नाभाने िदơ जािह \nराĔयक İथापना वैशाली मे केने छलाह तकर सीमा तािह िदन मे बƂड छोट छल। हुनक पुÿ भेला नाभाग, \nजे वैĮय कĠया सँ िववाह केलाक कारणे, गĿी सँ वंिचत रहलाह। कृिष आर ĭयवसाय मे वो वेसी रत रटए \nलगलाह आर हुनका भाई सब सँ सेहो निहं पटलाक कारणे बरोबिर १२ घंटा लगले रहैत छलिĠह। नाभाग \nअपनी पėी Ćेमक चलते राजगĿी केँ ĜयागलिĠह आर क्षिÿयĜव छोिड वैĮयĜव Ƈहण केलिĠह। हुनका तीनटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nपुÿ छलिथĠह जािह मे एकटाक नाम भालनंद छलिĠह आर दू भाई ƙाŌणĜव ĆाĢत कए ने छलाह। नाभागक \nअथक पिरāमक कारणे वैशाली क्षेÿ मे कृिष आर ĭयवसाय केँ ĆोĜसाहन भेटलैक आर अित Ćाचीन कालिह \nसँ वैशाली कृिष एवं उńोगक Ćधान केĠƖ बिन गेल। एक िवŅानक तँ इहो मत छिĠह जे नाभागक वैĮयĜव \nƇहण करब वैशालीक नामक उĜपिþ सँ संबध रखइयै। नगरक िहसाबें नाभाग अपना क्षेÿ केँ वैĮय लोकिनक \nहेतु सब सँ Ćमुख नगर बनैलिĠह आर उयैह नगर वाद मे वाİयु लोकिनक नगर अथवा वैशालीक नाम सँ \nĆिसŀ भेल। िवदेह ƙŌिवńा आर आयर्संİकृितक केĠƖ बनल आर वैशाली कृिष, उńोग, वेद िवरोधी धमर् आर \nकुलीनतंÿ शासन पŀितक केĠƖ। ओिह युग मे माÿ पėीक हेतु राजगĿीक Ĝयाग करब एवं ƙाŌण ĭयवİथाक \nपिरĜयाग कए वैĮयĜव Ƈहण करब एक महान – ƅांितकारी कदम छल। अिह िववाहक एकटा दोसरो असर \nपडल सामािजक ĭयवİथा पर जकरा चलते वैशाली मे बादक राजा सब केँ “आयोगम” कहल गेल अिछ। \nअिह सँ एक एहेन जाितक वोध होइछ जकर माय वैĮय आर िपता शूƖ रहल हो। शतपथ ƙाŌण मे राजा \nमरूþ केँ आयोगम कहल गेल अिछ। नाभागक वैĮय पėीक नाम सुĆभा छलैĠह। सुĆभा सँ उĜपž पुÿक \nनाम छल भलंदन। वो राजिषर्िनप (कािĦपĪत) सँ सहायता लय अपन पैिÿक राĔय केँ ĆाĢत करबाक Ćयė \nकेलिĠह आर अिह ƅम वो सफल भेलाह आर अपन सर संबĠधी केँ परािजत कए वो राĔय ĆाĢत केलिĠह \nआर राजमुकुट अपना िपताक देलिĠह मुदा िपता वो Ƈहण करबा सँ अİवीकार केलिथĠह। तखन भलंदन İवयं \nशासक भ गेलाह। Ġयायपूवर्क ढंग सँ वो शासन केलिĠह आर अपन कतर्ĭयपथ पर चलैत रहलाह। हुनका \nवĜसिĆ नामक एकटा योग्य पुÿ छलिथĠह। वĜसिĆक पėीक नाम छल मुदावती (सुनंदा)। अपना िपताक बाद \nवĜसिĆ शासक भेलाह। हुनक दोसर नाम अजवाहन सेहो छलैĠह। वो मालवाक राजाक संग वैवािहक संबधक \nकारणें वो एक पुĮतधिर मालवा पर सेहो शासन केलिĠह। हुनक शासन काल शांितिĆय छल आर वो अपन \nउदारता एवं महानताक हेतु Ćिसŀ छलाह। सुनĠदा (मुदावती) सँ १२ टा पुÿ छलिथĠह – Ćांशु, Ćचीर, सूर, \nसुचƅ, िवƅम, ƅम, बालीन, बलाक, चěड, Ćचěड, सुिवƅम, İवरूप। पौरािणक āोत सँ इहो ज्ञात होइछ जे \nवेदक तीनटा वैĮय मंÿकþŭ लोकिन वैĮयिलयेक शासक छलाह जिनक नाम छलैन भलंदन, वĜसिĆ आर \nसंकील। Ćांशु अपन िपताक पछित वैशालीक शासक भेलाह। वो एकटा सशक्त शासक छलाह। ओकर बाद \nĆजािन, (Ćजापित, Ćमित) हुनक पुÿ, शासक भेलाह। अिह समय मे वैशाली राĔय मे िकछु आपसी संघषर् \nशुरू  भेल। Ćजािनक पाँच पुÿ मे खिनÿ महĜवपूणर् भेलाह आर अपन िपताक बाद शासक सेहो। वो बहुत \nवीर आर वुिधयार छलाह। अपना Ćजाक हेतु वो सब िकछु करबा लेल Ćİतुत रहैत छलाह। अपना भाई \nसबिहक Ćित वो दयावान आर िवचारवान छलाह। वो अपन सब भाई केँ अपना अधीन मे छोट – छोट राजा \nबना देने छलाह। अंत मे हुनके एकटा छोट भाई हुनका िवरोध मे िवƖोह कए राĔयक शांित केँ नƠ कए \nदेल। खिनÿक पछित हुनक पुÿ क्षुप शासक भेलाह। हुनका चाक्षुश सेहो कहल जाइत छिĠह। वो ƙाŌण \nलोकिनकेँ Ćचुर दान दए यशक भागी बनलाह। हुनका बाद हुनक पुÿ िविवंश राजा भेलाह। हुनका समय मे \nजनसंख्याक वृिŀक कारण अĠयाय बिढ गेल छल। िİथित’क सुधारक हेतु वो कैक Ćकारक यज्ञ सेहो \nकेलिĠह।िविवंश केँ १५टा पुÿ छलिथĠह जािह मे सब सँ पैघक नाम छलैĠह खनीनेÿ । हुनका पुराण मे \nधािमर्क शासक कहल गेल छिĠह। वो ƙाŌण केँ उदारतापूवर्क दान दैत छलाह। हुनका पुÿ निह छलिĠह तँ \nपुÿ ĆािĢतक हेतु वो पशुयज्ञक Ĝयाग केलिĠह गोमतीक तट पर पापहािरणी यज्ञक आयोजन केलिĠह। एकर \nफलİवरूप हुनका एकटा पुÿ भेलिĠह जकरनाम बलाĂ छल। वैशालीक इŞवाकु – मानव क्षेÿ मे बलाĂक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nराĔयारोहण सँ ऐितहािसक İतर पर आयर्क तĜवक िवİतार भेल। अिह राजा के बलाĂ – करनधम सेहो \nकहल जाइत अिछ। खनीनेÿ आर करनधमक बीच मे एकटा िवभूित राजाक उĪलेख सेहो भेटइत अिछ।  \nकरनधम वैशालीक एकटा महĜवपूणर् शासक छलाह। वो बहुत रास क्षेÿ केँ जीतलिĠह आर अपन राĔयक \nअंतगर्त केलिĠह। नव – नव Ćकार कर परािजत राĔय पर लगैलिĠह। वीरा नामक काĜया सँ İवयंवक \nमाğयमे हुनक िववाह भेल छलैĠह। आर ओिह सँ उĜपž पुÿक नाम छल अिविक्षत । अिविक्षत एतक िनपुण \nएवं योग्य छलाह जे सात ठाम İवयंवर मे हुनके जयमाल पडलिĠह। जयमाल पिहरौिनहार कĠयाक नाम एवं \nĆकार अिछ –  \n____ i.) हेमधमर्क पुÿी वरा  \n____ ii.) सुदेवक पुÿी गौरी (काशी) ____ iii.) बािलनक पुÿी सुभƖा (अंग – वंग) \n____ iv.) वीरक पुÿी लीलावती (अिविक्षतक रायक बिहन) ____ v.) वीरभƖक पुÿी अिनभा (ऐजन \n____ vi.) भीमक पुÿी माĠयवती (िवदभर्) \n____ vii.) दĦयक पुÿी कुमुदवती (मालवा) उपरोक्त सूची अिहबातक ŀोतक अिछ जे वैशालीक सĦपकर् \nतािह िदन मे सब Ćिसŀ राĔय सब सँ छल आर अिह सँ वैशाली राĔयक महĜवक संकेत भेटैत अिछ। अंग, \nवंग, िवदभर्, मालवा आिद राĔयक संग सĦपकर् तĜकालीन अंतर राĔय सĦबĠधक Ćतीक मानल जा सकइयै। \nनिह िदन हैहय राĔयक शासक लोकिन िवदेह एवं वैशाली पर आƅमणक सूरसार मे लगेल रहैत छलाह परĖच \nहुनका लोकिन केँ अिह मे कोनो सफलता निह भेटलिĠह कारण करनधमर्, अिविक्षत, एवं मरूþ सन् शासक \nवैशालीक राजगĿी पर छलाह। करनधमर् अपना युगक एकटा Ćितभाशाली ĭयिक्तĜव छलाह जे वैशाली एवं \nसमİत उþर भारतक इितहास पर एकटा अिमट छाप छोडने छिथ। महाभारत मे जे पाँचटा तीथर्क वणर्न \nअिछ तािह मे कारĠधमतीथर्क महĜवपूणर् İथान अिछ। आन तीथर्क नाम अिछ अगİĜय, सौभƖ, पौलोम एवं \nभारŅाजीय। महाभारत मे करĠधम के एकटा Ćाचीन धमŭĜमा राजाक रूप  मे वणर्न कैल गेल छैक। \nİकĠधपुराण मे करĠधम केँ राजिषर् कहल गेल छैक। करĠधम एक महान शासक छलाह आर अपना राĔयक \nसब िवƖोही तĜव केँ दबा केँ एक सशक्त राĔयक İथापना कएने छलाह आर बहुत िदन धिरत शासन कएने \nछलाह। वैशालीक साƛाĔयवादी परंपराक जĠमदाता करĠधम के मानल जाइत अिछ। हुनक पुरोिहत छलिथĠह \nअंगीरस। हुनके शासन काल सँ वैशालीक राजदरबार मे अंगीरस पुरोिहत लोकिनक Ćभाव बढलिĠह। \nकरĠधराक वाद हुनक पुÿ अिविक्षत शासक भेला। वो हैहेय आƅमण के रोकबा मे समथर् भेलाह। िविदशाक \nसंग सेहो हुनका िकछु खटपट भेल छलैĠह। तकरबाद हुनक पुÿ मरूþ शासक भेला। पुराण मे मरूþ केँ \nचƅवþŰक संज्ञा देल गेल छैक। महाभारत मे मरूþ केँ भारतक १६ राजा मे सँ एक Ćमुख राजा मानल \nगेल छैक। एक िकंवदंती छैक जे Ġयायक तरूआिर  मुचुफुĠद सँ लकए मरूþ रैवत केँ देलिथĠह आर अिह \nसँ ई ज्ञात होइत अिछ जे वो एक Ġयाय–िĆय शासक छलाह। हुनक अंिगरस पुरोिहतक नाम छल सĦवतर्। \nवो बƂड पैघ – पैघ यज्ञ कएने छलाह आर धमर्िĆय शासक मे हुनक नाम अƇगěय छिĠह। मरूþ अपन \nपुÿीक िववाह संवतर्क संग केलिĠह।िहनका शासन काल मे ‘एĠƖेमहािभषेक’ क आयोजनक उĪलेख भेटइयै \nआर अĂमैघ यज्ञक āेय हुनका देल जाइत छिĠह। िविभž İथान पर पैघ – पैघ यज्ञ करबाक आर करेबाक \nāेय सेहो िहनका देल जाइत छिĠह। İकĠदपुराणक अनुसार गěडकी उपĜयमक राजा मरूþ यज्ञ करबाक हेतु \nएक बेर जय आर िवजय केँ आमंिÿत कएने छलाह आर हुनका लोकिन केँ Ćचूर दिक्षणा देने छलाह। कोनो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nअघिटत घटनाक चलते िहनका दुनु गोटए केँ āाप पडलिĠह आर इयैह दुनु गोटए Ƈज आर Ƈाह मे अिह क्षेÿ \nमे पिरवितर्त भ गेलाह आर वाद मे इयैह İथान हिरहर क्षेÿक नाम सँ Ćिसŀ भेल। मरूþ नाग आर हैटेय \nलोकिन केँ सेहो परािजत केलिĠह। मरूþ के सात टा पėी छलिथĠह –  \n____ i.) िवदभर् राजक पुÿी Ćभावती \n____ ii.) सौवी राजक पुÿी – सुवीग  \n____ iii.) मागधकेतुवीभर्क पुÿी – सुकुशी  \n____ iv.) मƖराजािसĠधुवीभर्क पुÿी – केकयी  \n____ v.) केकयी राजक पुÿी – सैरĠƗी  \n____ vi.) िसĠधुक आनवराजक पुÿी – वपुषमती  \n____ vii.) चेƖी राĔयक पुÿी – सुशोमना  \n____ अिह वैवािहक संबध सँ वैशालीक िİथित सुदृढ छल आर भारतक िविभž राĔयक संग एकर संबध \nसेहो नीक छल। मरूþक अठारह पुÿ मे Ĕयेơ पुÿक नाम छल निरįयंत।  \nनिरįयंत एक Ćमुख शासक छलाह आर उहो वैवािहक सĦबĠधक माğयमे अपन ताकत बढौलिĠह। ओकर बाद \nहुनक पुÿ दम शासक भेलाह। दमक बाद राĔयवŀर्न आर वो दिक्षणापथ सँ अपन वैवािहक संबध İथािपत \nकेलिĠह। एकर बाद पुनः वैशालीक इितहास अंधकारपूणर् अिछ आर तृणिवĠदूक रĔयारोहण सँ पुनः हमरा \nलोकिन एकटा लीख पर पहुँचैत छी।  \nतृणिबĠदुक संबध मे कोनो िवशेष जानकारी हमरा लोकिन केँ निह अिछ। संभव जे वो कोनो İथानीय शासक \nरहल होिथ आर राजनैितक अİथाियĜवक िİथित सँ लाभ उठाकए एकटा संशक्त राĔयक İथापना मे समथर् \nभेल होिथ। पुराण सब मे तृण िवĠदु मिहपित आर राजिषर् दुनु कहल गेल छैक। िहनक पėीक नाम छल \nअलभकुषा आर िहनका लोकिनक केँ तीनटा पुÿ छलैĠह – िवशाल, शूĜयबंधु आर धूƛकेतु। िवशाल वैशाली \nनगरक संİथापक मानल जाइत छिथ। िहनक पुÿी इलिवलाक िववाह पुलसय (दिक्षणक राक्षसवंश) सँ भेल \nछल। एवं Ćकारे अिह वेर क्षिÿय कĠयाक िववाह ƙाŌण सँ भेल। बुिझ पडइयै जे वैशालीक शासक लोकिन \nिववाह’क मामला मे उदार छलाह। अिह सँ उĜपž पुÿ िवĂवस मुिनक आāम नमर्दा तट पर छल। दिक्षण \nपौलİय वंशक उĜपिþ वैशालीक राजवंश सँ भेल छल। \nतृणिबĠदुक पुÿ िवशाल Ćाचीन भारतीय इितहासक Ćिसŀ मील İतंभ मानल जाइत छिथ। वो अपना नाम पर \nअपन राजधानीक नाम िवशाला रखलिĠह जे कालƅमेण वैशालीक नाम सँ Ćिसŀ भेल। माकर्ěडेपुराण मे सेहो \nएकटा िवशालƇामक उĪलेख भेटैत अिछ आर अथवर्वेद मे विणर्त तक्षक वैशालेयक उĪलेख तँ हम पूवर्िहं क \nचुकल छी। राजा िवशाल केँ िवशालाक Ćभु, आर िवशालापुरीक संİथापकक रूप  से बताओल गेल अिछ। \nओिह समय मे गया आर वैशालीक बीच घिनƠ सĦपकर् छल। राजा िवशाल िपěडपूजा आर िपěडदानक \nसमथर्क छलाह आर ऐितहािसक दृिƠकोण सँ हुनका िपěडदानक Ćवतर्को कहल जा सकइयै। ƙŌाěडपुराण मे \nराजा िवशाल केँ धमŭĜमा पुरूष  कहल गेल अिछ। माकर्ěडेपुराण मे िवशाल नामक एकटा ƙाŌण आर हुनक \nपुÿ वैशालीक उĪलेख भेटैत अिछ। वैशाली मे एकटा महावत छल जे गौतमबुŀक समय धिर िवराजमान \nछल। िवशाल बहादुरीक ŀोतक सेहो बुझल जाइत अिछ। आर संभवतः अहु अथर् मे ‘वैशाली’ शĤदक उłव \nभेल हो। सĦĆित ‘राजा िवशालक गढ’ Ćाचीन वैशालीक खěडहरक रूप  मे िवराजमान अिछ जकर उĜखनन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nसँ तािह िदनक बहुत रास सामƇी उपलĤध भेल अिछ। िवशालक बाद हेमचĠƖ शासक भेलाह, तखन ƅिमक \nरूपें  सुचĠƖ, धूƛाĂ, āृंञय, सहदेव, वृशाĂ, सोमदþ, जनमेजेय, आर सुमित। वैशालीक इितहास मे सुमितक \nशासन बƂड महĜवपूणर् मानल गेल अिछ। अपनावंशक वो सब सँ अंितम राजा मानल गेल छिथ। िवĂािमÿ \nजखन राम लŞमणक संग वैशाली पहुँचल छलाह तखन अिहठाम सुमित शासन करैत छलाह। वैशाली केँ \n‘उþमपुरी’ कहल गेल अिछ। देखबा मे वो एतेक सुĠदर एवं İवगŰय छल जे सामाĠय लोग केँ बुिझ पडैत \nहोइक जे जेना ई İवगų हो। सुमित आदरपूवर्क िवĂािमÿ राम एवं लŞमणक ठहरबाक Ćबंध केलिथĠह आर \nयथायोग्य İवागत सेहो। ओिहठाम सँ िमिथला पहुँचबाक बीच मे वो लोकिन गौतमाāम सेहो रूकल  छलाह। \nसुमितक बाद वैशालीक इितहास पुनः अंधकारपूणर् भगेल आर एकर िक िİथित रहल तकर कोनो ज्ञान हमरा \nलोकिन केँ निह अिछ। राजतंÿक अंत आर कुलीनतंÿक Ćगित जे कोना अिह क्षेÿ मे भेल तकरा संबĠध मे \nअखनो िवशेष बात संिदग्ध एवं अिनिĀते अिछ।  \niii.) सुमितक पछित आर वĔजीकुलीनतंÿक İथापना धिरक इितहास : -  \nसुमितक शासनक अंत भेला पर लगभग ६०० वषर्क पछित वैशाली मे कुलीनतंÿीय शासनक िवकास भेल \nआर कमेण वृĔजीसंघ सेहो। अिह ६०० वषर् केँ वैशालीक इितहास मे अĠधकार युग कहल गेल अिछ। \nसािहĜय एवं पौरािणक परंपरा मे सुमितक बाद कोनो राजाक नामक संकेत निह अिछ। महाभारत युŀक समय \nमे िवदेह, कोशल एवं मĪलराįƏक िववरण तँ भेटैत अिछ परĖच वैशालीक संबध मे कोनो सूचना उपलĤध निह \nहोइछ। एहेन बुिझ पडइयै जे सुमितक अवसानक पछाित िवदेहक पराƅम बिढ गेल छल आर वैशालीक िवशेष \nभाग पर संभवतः िवदेहक अिधपĜय भगेल छल। उþर िवहारक िवदेह आर मĪलक उĪलेख महाभारत युŀक \nĆसंग मे अवैत अिछ तँ संभव जे वैशालीक िवशेष भाग पर िवदेहक अिधपĜय (वैशाली पर िवदेह राĔयक \nआिधपĜय) भगेल हो आर िकछु अंश पर मĪल लोकिनक। वैशालीक İवतंÿ सþा समाĢत रहलाक कारणे \nवैशालीक İवतंÿ उĪलेख निह भेटल İवाभािवके बुिझ पडइत अिछ। िकछु िवŅानक मत छैĠह जे राजा \nसुमितक पछाित वैशाली पर िकछु िदनक हेतु कोशलक आिधपĜय भगेल छल। कोशलक कमजोर भेला पर \nिवदेह राĔय ओिह पिरिİथित सँ लाभ उठा केँ वैशाली केँ अपना अधीन कलेलैĠह। तािह िदन मे रामक सार \nभानुमंत िमिथला मे शासक छलाह। वैशालीक ĆभुĜव घिट चुकल छल। िवदेहक आिधपĜय भेला संता \nवैशालीक अपन जे İवतंÿ संबĠध यादव अथवा पाěडव लोकिन सँ रहल हेतैĠह सेहो गौण भ गेल हेतैĠह आर \nई लोकिन अपन अधीनİथ िİथितक कारणें गुम – सुम भए अपन समय कटैत हेताह। भ सकइयै जे \nिवदेहक राजतंÿक अंत भेने दुनु ठाम एĸे वेर कुलीनतंÿीय गणतंÿक İथापना भेल हो।  \nसुमितक पछाित िमिथलाक इितहासक जे ƅम उपलĤध अिछ तािह आधार पर ई उिचत बुझना जाइत अिछ जे \nिमिथला अपन साƛाĔयवादी Ćसारक ƅम मे वैशाली केँ परािजत कए अपना अधीन कलेने होएत। साƛाĔयवादी \nĆवृितक Ćारंभ सीरğवज जनक धिर जमवत छल आर वो साँकाİत धिर अपन राĔयक सीमाक िवİतार कएने \nछलाह। महाभारत युŀक पĀात जे एकटा अिनिĀतताक िİथित उĜपž भेल तािह सँ लाभ उठाके जनकवंशक \nशासक गण, उƇसेन, जनदेव, धमर्ğवज, तथा आयुİथन, अपन साƛाĔयवादी परंपरा केँ आगाँ बढौलिĠह आर \nकरीब बारह पुİत धिर एकरा जारी रखलिĠह। अयोğयाक राĔयक िछž – िभž भेल उþरो िमिथलाक राĔयक \nिवİतार होईते रहल। कोशल – काशी मे बरोबिर खटपट होइत रहल। वैशालीक वİतुिİथितक संबध मे \nकोनो ठोस ज्ञान हमरा लोकिन केँ अिह समय मे निह अिछ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nमहाभारत मे Ćाचीन भारतीय गणतंÿ एवं िविभž जाितक िववरण भेटइत अिछ परĖच ओहु सूची मे वैशाली \nअथवा ओिहठामक गणतंÿक कोनो उĪलेख निह अिछ। एकमाÿ उĪलेख जे वैशालीक संबध मे अिछ से \nिवशालाक पुÿी भƖा – वैशाली – जािह राजकुमारीक हेतु Ņारावतीक वासुदेव, वेिदक िशशुपाल, एवं कारूषक  \nशासक लालाियत रहैत छलाह। वैशाली मे नाग Ćधानक उĪलेख सेहो भेटैत अिछ आर कहल जाइत अिछ ई \nलोकिन अजुर्नक साहायता कएने छलिथĠह। वैशाली मे नाग लोकिनक Ćधानताक िववरण दीघर्िनकाय आर \nमहावंश मे सेहो भेटैत अिछ। अथवर्वेद मे तक्षक वैशालेयक उĪलेख तँ हम पूवर्िहं क चुकल छी। वैशाली सँ \nगुĢतकालीन अवशेष मे बहुत रास सपर् मूितर् भेटल अिछ जािह सँ ई İपƠ होइछ जे अिहक्षेÿ नाग लोकिनक \nĆधानता रहल हेतैĠह। [ कहल जाइत अिछ जे भीमसेन अपन िदिग्वजयक ƅम मे गěडक लोकिन केँ \nपरािजत कएने छलाह। अहुठाम वैशाली नाम निह दए गěडक लोकिनक (गěडकक समीप रहिनहार) नाम अिछ \nआर अहु सँ बुिझ पडइयै जे वैशालीक राजनैितक महĜव तािदन धिर समाĢत भ चुकल छल। ओिह \nिदिग्वजयक ƅमक जे सूची अिछ तािह मे िवदेहक पूवर्िहं गěडक लोकिनक िववरण अिछ। भीमसेन उþरी \nकोशल, मĪल, जलोłव, जनक वैदेह, शक, वबर्र, एवं सातटा िकराल Ćधान केँ परािजत कएने छलाह आर \nआर शरमक, वमर्क आर गोपालकक्ष लोकिन के सेहो। िकछु गोटएक मत छिĠह जे ई तीनू वगर् वैशलीक \nिनवासी छलाह आर ओतिहक ƙाŌण, क्षिÿय आर वैĮयक ŀोतक सेहो। मुदा ठोस साधनक अभाव मे ई सब \nएकटा अंदाज माÿिथक आर तै अिह पर पूणर् िवĂास करब असंभव। सुमितक वाद सँ िलच्छिवक उĜथान \nधिरक इितहास अंधकार पूणर् अिछ आर ओिह मे जे कोनो एकटा माĠय तĝय अिछयो तँ सए माÿ इयैह अिह \n६०० वषर्क अĥयंतर मे वैशाली कैक टुकडा मे बिह गेल छल आर मुख्य रूप  सँ िवदेह एवं मĪल लोकिन \nएकर िवशेष भाग पर अपन आिधपĜय İथािपत क लेने छल। \niv.) िमिथला मे गणराĔयक İथापनाक इितहास : - अĠधकार युग सँ जखन वैशाली अवतीणर् होइछ तखन \nहम देखैत छी जे वैशालीक नेतृĜव मे समİत उþर िबहार मे एकटा कुलीनतंÿीय गणराĔयक परंपराक İथापना \nहोइत अिछ। ई. पू. छठी शताĤदी समİत िवĂक इितहास मे अपन एकटा महĜवपूणर् İथान रखइयै आर भारत \nमे तँ सहजिह ई युग एकटा युगांतकारी युग छल राजनैितक आर साँİकृितक दृिƠये। िमिथलाक इितहास \nदृिƠये सेहो ई युग युगांतकारी कहल जा सकइयै। राजनीित मे राजतंÿक उþरािधकारी गणतंÿ भेल आर \nिवचारक क्षेÿ मे वधर्मान महावीर आर गौतमबुŀ एकटा नव कीितर्मान İथािपत केलिĠह। वैशाली मे किहया \nआर कोना गणराĔयक İथापना भेल एकर ठीक –ठीक पता हमरा लोकिन के निह अिछ मुदा एतवा हम सब \nजनैत छी जे महावीर आर बुŀक समय मे वैशाली मे कुलीनतंÿीय गणराĔयक ĆभुĜव छल। बुŀ जािह शĤद मे \nवैशालीक गणराĔयक Ćशंसा कएने छिथ तािह सँ बुझना जाइत अिछ जे बुŀ सँ १०० – २०० वषर् पूवर्िहं सँ \nई गणराĔय रहल हो। कराल जनकक अĜयाचारी शासन सँ तंग आिव जखन Ćजा िवƖोह कए िवदेह राĔय मे \nƅांित मचौलक तखन ओिहठाम राजतंÿक अवसान भेल आर गणराĔयक İथापना। कहल जाइत अिछ जे िश \nघटनाक फलİवरूपे समİत उþर िवहार मे गणराĔयक परंपरा Ćारंभ भेल आर चूँिक वैशाली िवदेहक अंग छल \nतै वैशािलयो मे गणराĔयक İथापना भेल। कराल जनक िवदेहक जनक वंश अंितम राजा छलाह आर हुनक \nअवसानक पछाितये सँ िमिथला मे गणतंÿक İथापना मानल जाइत अिछ। कहल जाइत अिछ महाभारत \nयुŀक २२ पुİतक बाद बौŀ धमर्क उĜथान भेल आर अिह बीच मे िमिथला मे गणतंÿक İथापना भेल \nहोएत। पुराण मे अिह बीच २८ मैिथल राजाक उĪलेख भेटैत अिछ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nबौŀ धमर्क उĜथानक बहुत पूवर्िह िमिथला मे गणतंÿक İथापना भेल होएत तकर संकेत हम उपर दए चुकल \nछी। पुराण मे २८ मैिथल राजाक िववरण अिछ आर जातक मे माÿ १५ राजाक २८ मे सँ जे १५ घटा \nदेल जाइक ते १३ राजा बिच जाइत छिथ आर महाभारत युŀ आर गणराĔयक İथापनाक बीच संभवतः इयैह \n१३ राजा िमिथला मे राĔय कएने होयताह। अिह १३ मे अंितम राजा कराल जनक रहल हेताह। जातक मे \nमरवादेव केँ िमिथलाक राजतंÿक संİथापक मानल गेल अिछ। िमिथला मे जातक सूचीक अनुसार राजाक \nनाम एवं Ćकारे अिछ –  \n____ सुरूिच  Ćथम, सुरूिच  िŅतीय, सुरूिच  तृतीय, महापनाद  \n(जातक नं - ४८९ + २६४)  \n____ महाजनक Ćथम, आिरŅजनक, पोलजनक, महाजनकिŅतीय, िदघावु  \n(जातक नं – ५३९ )  \n____ साधीन, नारद (जातक नं - ४९४)  \n____ िनिम, कलार (जातक नं – ९, ४०८, ५४१)  \n____ मरवादेव (जातक नं – ९० ५४१) ____ अंगात (जातक नं - ५४४)  \nवŀर्मान महावीर सँ २५० वषर् पूवर् िमिथला मे िनिम नामक एकटा शासक भेल छलाह जे जैन धमर् Ƈहण कएने \nछलाह। ई. पू. ६५० क आसपास िमिथला मे जनक वंश अंितम शासकक राĔयक अवसान भेल आर \nतकरावादे ओिहठाम गणतंÿक İथापना भेल। आर तकरावादे ओिहठाम गणतंÿक İथापना भेल। िमिथला मे \nगणराĔयक İथापनाक संगिह वĔजीगण राजाक İथापना सेहो भेल। िमिथला मे राजमंÿक पĀात गणतंÿक \nİथापना एकटा मıĜवपूणर् घटना मानल गेल अिछ। कौिटĪयक अनुसार वĔमी (वृĔजी) आर िलच्छवी अलग \nअलग छल। महापिरिनवाžसुत मे बुŀ वĔजी लोकिनक गुणगाथा कएने छिथ आर पािणिन सेहो वĔजी \nलोकिनक िववरण देने छिथ। वĔजीगण राĔयक संदभर् मे अƠकुलकक उĪलेख सँ ज्ञात होइत अिछ जे अिह \nमे आठकुलक लोग संगठन रहल होइत। तथािप अिहठाम िलच्छिवयेक Ćधानता रहल होइत। िलच्छवी लोकिन \nवैशालीक रहिनहार छलाह आर अƠकुलकक सवर्शिक्तमान सदİय सेहो। ज्ञािÿक नामक जाित सेहो वĔजी \nगणराĔय मे Ćिसŀ छल। अिह कुल मे वधर्मान महावीरक जĠम भेल छलैĠह। सूÿकृतांग मे ज्ञािÿकक सĦपकर् \nउƇ, भोज, इŞवाकु, कौरवा, िलच्छवी आिद सँ बताओल गेल अिछ। अिह सँ बुिझ पडैत अिछ जे ई सब एक \nदोसराक समीपे रहैत छलाह आर उþर िबहारक िविभž क्षेÿ पर िहनका लोकिनक अिधकार छलैĠह। ई सब \nगणराĔयक सदİय छलाह अथवा निह से कहब असंभव। िमिथला मे जे वĔजी गणराĔय छल तकर दूटा \nĆमुख महारथी रहैथ वैशाली आर िवदेह।  \nv.) गणराĔयक सदİय जाित : - िलच्छवी वĔजी गणराĔयक सवर्āेơ अंग रहैथ। बौŀ सािहĜय मे िलच्छवीक \nिवशद िवĮलेषण भेल अिछ। हुनका लोकिनक Ćधान केĠƖ छल वैशाली आर राजनैितक रूपे  वो वैशाली आर \nनेपाल पर अपन अिधकार İथािपत कएने छलाह। चािरम शताĤदी मे जे गुĢत साƛाĔयक İथापना मगध मे \nभेल छल ताहु मे िलच्छवी लोकिनक िवशेष हाथ छलैĠह। लगभग ८०० वषर् धिर िवहार आर नेपाल इितहास \nकेँ िलच्छवी लोकिन Ćभािवत कएने छलाह। िलच्छवी जाितक उĜपिþक संबध मे अŀतन िवŅान लोकिनक \nवीच मतभेद बनले अिछ। िलच्छिव, िनच्छिव, िलिच्चिक, लेच्छवी, लेच्छाई, लेच्छकी, आिद शĤद िलच्छिवक \nŀोतक मानल जाइत अिछ। पािल सािहĜय, िसनका, अिभलेख, आर अĠयाĠय साधन सब मे िलच्छवी शĭदक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nĆयोग भेटैत अिछ जािह ई ज्ञात होइछ जे इयैह शĭद इितहास मे जनिĆय भए İवीकृत भ गेल। कैिटĪय मे \nधाितथी, गोिवĠदराज आिद िलच्छवी शĤदक ĭयवहार कएने छिथ।  \nबहुत रास िवŅानक कहब छैĠह जे िलच्छवी लोकिन िवदेशी छलाह – आर हुनक संबध ितĤबत, कोलािरयन \nलोकिन िसिथयन, तथा फारस सँ छलैĠह। िकछु िवŅानक मत छैĠह जे िलच्छवीक संबध जारे देल जाइत \nअिछ। िलच्छवीक आचार – िवचार आर सामािजक िनयम आिदक आधार ई कहल गेल अिछ जे हुनका \nलोकिनक उĜपिþ ितĤबती āोत सँ भेल होएत। अिहमतक समथर्कक िवचार छिĠह जे Ćागैितहािसक काल मे \nिकछु मंगोिलयन – ितĤबती जाित अिह क्षेÿ मे आिव के वसल हेताह आर ओिह सँ िलच्छवी लोकिनक उĜपिþ \nभेल होएतैĠह। भारतीय िवŅान लोकिन िलच्छवी केँ भारतीय मनैत छिथ परĖच अपनहु सब मे िकछु एहनो \nिवŅान छिथ जिनक िवचार छिĠह जे िलच्छवी लोकिनक उĜपिþ परिसया (फारस) सँ भेल होएत। िनच्छिव \nशĤदक उĜपिþ फारसक ‘िनिस िवस’ नगर सँ भेल अिछ आर ओिह सँ िलच्छवी क उĜपिþ सेहो फारसक \nइितहास िववरण मे कतहु एहेन उĪलेख निह भेटैत अिछ जािह आधार पर ई कहल जाए जे फारसक लोग \nपूवŰ भारत मे आिव के किहयो हुनका लोकिन केँ कोनो Ćकारक सĦपकर् रहल होिĠह। Ćाचीन भारतीय \nसािहĜय मे िलच्छवी लोकिन केँ क्षिÿयक रूप  मे वणर्न भेल छैक। महापिरिनĭयाणसुत सँ ज्ञात होइछ जे वो \nलोकिन क्षिÿयक िहसाबे वुŀक शवक अवशेष ĆाĢत करबा लेल इच्छुक छलाह। िसगालजातक मे िलच्छवी \nकाĠया के क्षिÿय कहल गेल छैक। महालीनामक िलच्छवी अपना बुŀ जकाँ क्षिÿय घोिषत करैत अिछ। \nजैनकĪप सूÿ मे वैशालीक िलच्छवीनेता चेतकक बिहन। िÿशला केँ क्षिÿयाणी कहल गेल छैक। िलच्छवीक \nउĜपिþक संबध मे बुŀघोषक मत छिĠह जे वो लोकिन क्षिÿय छलाह। नेपाल वंशावली मे िलच्छवी सूयर्वंशी \nक्षिÿय कहल गेल छैक । मनु िलच्छवी के वर्ाĜय क्षिÿय कहैत छिथ। विĔज आर िलच्छवीक मğय कोन \nसंबध छल अथवा दुनुक वीच कोनो सीमारेखा छल अथवा निह से कहब असंभव वृĔजी – वĔजी गणराĔयक \nसवर्āेơ सदİय िलच्छिवयेलोकिन छलाह। बुŀ िलच्छवीक तुलना ताव ितंश देव सँ कएने छिथ। वृिज \n(विĔजका) आर िलच्छवी दुनु दू शĤद छल परĖच िलच्छवीक Ćधानताक कारणे वĔजी सँ िलच्छवीक बोध \nहोइत छल  \nनेपाल अिभलेख मे िलच्छवी कुलकेतु, िलच्छवी कुलांबरपूणर् चĠƖ, िलच्छवी कुलानंदकारा, िलच्छवी कुलितलको \nआिद शĤदक ĭयवहार भेल अिछ। चीनी आर ितĤबती āोत सँ ज्ञात होइछ जे ई लोकिन िलच्छवीक नाम सँ \nĆिसŀ छलाह। एक परंपराक अनुसार ितĤबतक राजवंश िलच्छवीक वंशज छलाह। Ćाचीन काल मे संभव जे \nनेपालक बाटे ितĤबत आर िमिथलाक संबध घिनƠ रहल ये आर राजनैितक – साँİकृितक अदान – Ćदान \nहोइत हो। िहमालयक तराई मे िकरात लोकिनक वास छल आर ई लोकिनक बरोबिर पहाडक आर पार \nजाइत आवैत छलाह आर दुनु िदस सँ िहनका लोकिन केँ सĦपकर् छलैĠह। अिह ƅम ितĤबत आर िमिथलाक \nसंपकर् घिनƠ भेल हो से संभव आर दुनुक वीच साँİकृितक आदान – Ćदान सेहो। िलच्छवी लोकिन िवचार \nसँ Ćगितशील छलाह आर तै जँ िहनक िवचार ितĤबती िवचारधारा केँ तािह िदन मे Ćभािवत केने हो तँ कोनो \nआĀयर्क गĢप निह। अिहठामक संİकृित सँ Ćभािवत होएब हुनका लोकिनक लेल İवाभािवक छल कारण \nिमिथला ितĤबती नेपाली ĭयापारीक बाट पर पडैत छल।  \nिलच्छवी केँ िवदेशी निह कहल जा सकइयै। िलच्छवी आर िवदेह दुनु क्षिÿय छलाह आर हुनका लोकिन केँ \nकोनो जाितगत िविभžता देखबा मे निह अवइयै। अरुयुग मे वैशाली केँ िवदेहक अंगे बुझल जाइत छल आर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nतै तँ िÿशला केँ वैदेही कहल गेल अिछ। िलच्छवी लोकिन देखबा सुनबा मे सुĠदर होइत छलाह आर हुनकर \nपिहरब ओढब अĜयंत सुĠदर होइत छलैĠह। अंगुþर िनकाय मे आन क्षिÿय शासक जकाँ िलच्छवी लोकिन केँ \nअिभिषक्त मानल गेल छैĠह। िहयुएन संग िलच्छवी के क्षिÿय कहने छिथ। िलच्छवी लोकिन ƙŌा, िवįणु, \nसूयर्, काितर्केय, वासुकी, लŞमी आर अहु सँ ई İपƠ अिछ जे वो िवदेशी निह छलाह। वैशाली मे जैन, बोŀ \nआर ƙाŌण धमर्क Ćधानता छल आर नेपाल मे सेहो ई लोकिन ओिह सब धमर्क पालन करैत छलाह। \nिलच्छवीक अितिरक्त आर कैकटा जाित वैशाली मे रहैत छलाह जकर िववरण िनĵोिकंत अिछ।  \nज्ञािÿक जाित ओिह मे सब सँ Ćिसŀ छल आर अिह कुल मे जनधमर्क संİथापक वŀर्मान महावीरक जĠम \nभेल छलैĠह। ज्ञािÿक लोकिनक Ćधान केĠƖ छल कुĠद Ƈाम आर कोलाग्ग। बौŀ सािहĜय मे महावीर केँ नात \n(नाट) पुÿ कहल गेल छिĠह। ई लोकिन काĮयप गोÿक छलाह। वĔजीगण राĔयक िवकास मे िहनका \nलोकिनक िवशेष योगदान छलैĠह। राहुल साँकृĜयायनक अनुसार आजक जथािरया भूिमहार ƙाŌण अिह \nज्ञािÿक वंशजक छिथ। राहूल जीक अिह मत केँ सब केओ निह मानैत छिथ। उƇ लोकिन सेहो एक Ćिसŀ \nजाित छलाह। वैशाली सँ िहनका लोकिन केँ घिनƠ सĦपकर् छलैĠह। ‘हĜथीगाम’क समीप ई सब रहैथ होिथ \nसे संभव। बृहदारěयकोपिनषद एवं धĦमपĿ ठीका मे उƇ लोकिनक िववरण भेटइत अिछ मुदा वो लोकिन इयैह \nउƇ छलाह अथवा निह से कहब असंभव। िवदेह आर काशी मे उƇ लोकिनक Ćभुता आर सैĠयवलक चचर् \nभेटैत अिछ। बुŀ सेहो उƇ लोकिनक शहर मे गेल छलाह। सूÿकृतांग मे उƇ केँ बƂड पैघ İथान देल गेल \nछैĠह आर लिलत िवİतार मे जे ६४ िलिपक िववरण अिछ तािह मे एकटा उƇ िलिपक िववरण सेहो अिछ। \nओिह ६४ मे एकटा पूवर् िवदेहक िलिपक वणर्न सेहो भेटैत अिछ। उƇ केँ िमिāत जाित सेहो कहल गेल \nअिछ।  \nजैन सािहĜय मे उƇ जकाँ भोग केँ सेहो क्षिÿय कहल गेल छैक। ई लोकिन Ćथम जैन तीथर्कंर ऋषभक \nवंशज छलाह महापिर िनĭवानसुþ सँ ज्ञात अिछ जे वैशाली सँ पावा जेवाक राİता मे भोगनगर, जĦबुगाम, \nअĦबगाम, हिĜथगाम, भěडगाम आिद भेटैत छल आर अिह सब सँ भोग लोकिनक घिनƠ सĦपकर् छलैĠह। \nसूÿकृतांग मे ऐŞवाकु लोकिनक िववरण अिछ आर इहो लोकिन वĔजी क्षेÿ रहैत छलाह। संभवतः ई लोकिन \nसुमितक वंशज होिथ। चूँिक िवदेह लओकिन इŞवाकुक पुÿ िनिमक वंशज छलाह तैं इहो संभव अिछ जे इहो \nलोकिन अपना के इŞवाकु कहैत होिथ। इहो संभव जे अयोğयाक इŞवाकु एĦहर आिव केँ बिस गेल होिथ।  \nवĔजी संघ मे कौरव लोकिनक उपिİथित एकटा समİयाक Ćķ बिन गेल अिछ। अिह संबध मे िनĵिलिखत \nतĝय केँ İमरण राखब आवĮयक। महाभारतक अनुसार पाěडु िमिथला जाकए िवदेह केँ परािजत कएने \nछलाह। भीम गěडक लोकिन केँ परािजत केला उþर वैदेहक जनक केँ परािजत केलिĠह। वो िवदेह पर \nआिधपĜय İथािपत कए ओिहठाम अपन खुņा गािर अपन साƛाĔयवादी अिभयान केँ आगाँ बढौलिĠह आर \nकौिशकी कच्छक राजा केँ परािजत केलिĠह। ई क्षेÿ सĦĆित िवहपुर – पूिणर्याँ क्षेÿक संकेत दैत अिछ। \nकौिशकी क्षेÿ आर अिह सँ पूवर्क क्षेÿ पर एकटा कौरव राजकुमार केँ लािद देल गेल। एĦहर िवदेह जे िवदेह \nमे कौरव विच गेलाह से अिहठामक वासी बिन केँ रिह गेल। हिİतनापुरक अंत भेला पर सेहो कौरव लोकिन \nअिह क्षेÿ मे आिव केँ बसलाह। राजा जनक दरबार मे तँ Ćारंभिह सँ कुरू  पाँचालक ƙाŌण लोकिनक \nअबरजात बनले छल। \nवĔजी गणराĔयक अंतगर्त बहुत तरह लोग रहल होएत अिह मे संदेह निह। िÿकाěडशेष मे िलच्छवी वैदेह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nआर तैरभुक्त केँ पयŭयवाची शĤद मानल गेल छैक आर वĔजी संघक अगुआर इयैह सब छलाह। कुछ \nिवŅानक कथन अिछ जे कराल जनकक मृĜयुक पĀातो िवदेह मे राजतंÿ बनल रहल आर महापŃ नंद \nजखन िमिथला केँ जीत लैĠह तकर वादे िमिथला मे गणराĔय भेल मुदा हमरा ई बात माĠय निह बुिझ पडइयै \nकारण कराल जनकक मृĜयु भेला उपरांत िमिथला मे िवƖोहक आिग भभिक उठल आर ओतए राजतंÿ केँ \nसमाĢत ककए गणतंÿक İथापना कैल गेल। बुŀक समय मे िवदेह एकटा गणतांिÿक राĔय छल। \nअजातशÿुक वैशाली आƅमणक पछाित अिह क्षेÿक सूयŭİतक संकेत भेटए लागल। पतंजिल अिह बातक \nसाक्षी छिथ जे िवदेह मे गणराĔय छल। अिह मे आठ कुलक संघ छल। मĪल, िवदेह, उƇ, भोग, इŞवाकु, \nज्ञािÿ, कौरव एवं िलच्छवी केँ िमला केँ एकटा शासन छल – जकरा हमरा लोकिन िलच्छवी, िवदेह अथवा \nवĔजीसंघक नाम सँ जनैत छी।  \nvi.) बौŀ साधन आर िमिथलाक इितहास : - अंगुþर िनकाय मे वĔजी संघक िववरण अिछ मुदा िवदेहक \nनाम निह अिछ। इहो संभव जे वĔजी संघक सदİय रहलाक कारणे अिह मे एकर नाम निह देल गेल हो। \nदीपवंश मे विणर्त परंपराक अनुसार कराल जनकक पुÿ छलाह समĖकर आर हुनका बाद राजा भेलाह \nअशोक। ओिह परंपरा मे इहो कथा अिछ जे चĦपानगरक राजा नागदेवक वंशज कैक पुİत धिर िमिथलाक \nपर शासन केलिĠह। अिह मे सब सँ अंितम राजा भेलाह बुŀदþ। दीपवंशक कथा सँ ई िसŀ होइत अिछ \nजे कलार जनकक बादो िमिथला मे राजा Ņारा शासन होइत रहल आर िमिथला नगर मे २५ टा राजा तकर \nबादो शासन केलिĠह जािह मे बुŀदþ अंितम छलाह। तकर बाद राĔय मगधक अंतगर्त चल गेल। एकर \nअितिरक्त िमिथला मे अंगित, सुिमÿ आर िवरूधक  नाम सेहो भेटैत अिछ अंगितक िशक्षक छलाह गुणकİसप/ \nगुणकİसयक िवचार पुराणकİसप आर मंखिल गोसाĪĪक िवचार सँ िमलैत – जुलैत अिछ आर ई सब बुŀक \nसमकालीन छलाह। राजा सुिमÿक संबध मे लिलत िबİतार मे वणर्न भेटैत अिछ। लिलत िवİतार मे \nिमिथलाक सोĠदयर्क वणर्न अिछ – आर ओिह मे इहो कहल गेल अिछ जे सुिमÿ केँ हाथी, घोडा, रथ आर \nपैदल सेनाक कोनो अभाव निह छलिĠह। सबतरहे सुखी सĦपž रहैतहुँ राजा बƂड बूढ छलाह आर शासन \nक्षमता हुनक घिट चुकल छलैĠह। िवदेहक तुलना मे लिलत िवİतार मे वैशालीक गणराĔयक िवशेष Ćशंसा \nअिछ। इहो सूचना भेटैत अिछ राजा िवरूधक  मंÿी सकल केँ िवदेह छोिड केँ वैशाली भागेऽ पडल छिलĠह \nकारण िवदेह राज दरबार मे तरह – तरह षडयंÿ चिल रहल छल आन मंÿी सब िहनका सँ इįयŭ करैत \nछलाह। सकल वैशाली मे आिव केँ Ćख्यात भेलाह आर अिहठाम नायकक पद पर िनवŭिचत भगेलाह। \nिगलिगंट मैĠयुसािकƠ मे सेहो िमिथलाक कोनो एक अनमा राजक Ćधानमंÿी खěडक उĪलेख भेटैत अिछ। \nखěडक ५०० अमाĜयक Ćधान छलाह। हुनक जनिĆयता सँ आन – आन मंÿी घबडा उठलाह आर हुनका \nसमाĢत करबाक Ćयास करे लगलाह। वो लोकिन राजा केँ ई किह केँ भरकावे लगलाह जे ‘खěड’ अपना केँ \nराजा बुिझ रहल छिथ आर तदनुसार काज क रहल छिथ। खěड अिह सब सँ तंग आिव वैशाली (जे िक \nगणराĔय छल) चल गेलाह जािहठाम िलच्छवी लोकिन हुनक İवागत केलिथĠह।  \nअिह सब सँ İपƠ होइत जे वैशाली िवदेह सँ पूवर्िह गणराĔय भ चुकल होएत।  \nvii.) वĔजी गणराĔयक राजनैितक संबध : -  \nई. पू. छठी शताĤदीक १६ महाजनपद मे वĔजीक िववरण केँ सिĦमिलत करब अिह बातक धोतक िथक जे \nतािह काल तक एकर राजनैितक Ćितơा İथािपत भए चुकल छल। अंगुþर िनकाय मे सेहो एकर िववरण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nअिछ।वĔजीसंघक İथापना तािह िदन मे भेल छल जखन नेऽ तँ काशी पर कोशलक अिधकार भेल छल आर \nने अंग पर मगधक । वĔजीसंघ आर िबिĦबसारक राĔयक सीमा िमलैत – जुलैत छल। दुनुक बीच युŀ भेल \nछल तकरो उĪलेख यदा कदा भेटैत अिछ। दुनुक बीच युŀक कारण िक छल से कहब असंभव अिछ। \nसंभव अिछ जे मगध जखन अंग पर आƅमण केलक तखन मगधक नजिर अंगक उþरी भाग अंगुतराय पर \nसेहो छलैक। अंगुतरायक सीमा वĔजीसंघक सीमा सँ िमलैत –जुलैत छलैक आर तै वĔजीसंघ केँ सतकर् \nरहब आवĮयक आवĮयक छलैक अिह अंगुतराय Ćķ लकए दुनुक वीच मतभेदक संभावना भ सकैत छैक। \nअंगुतराय एक महĜवपूणर् जनपद छल आर बौŀ धमर्क केĠƖ सेहो। अिहठाम बुŀ कैक वेर गेल छलाह आर \nआपन Ƈाम मे एकाधमास रहलो छलाह। अंग जीतलाक बाद िबिĦबसार अंगुतराय अपन आिधपĜय İथािपत \nकरए चाहैत हेताह जकर िवरोध करब वैशालीक हेतु İवाभािवक छल। अिह ƅम मे जे संघषर् भेल होएत \nतािह मे संभवतः िलच्छवी लोकिन अंगुतराय क्षेÿ पर अिधकार कलेने हेताह जे िबिĦबसार मानबा लेल तैयार \nनिह भेल हेताह आर अिह कारणे दुनु मे युŀ भेल हेतैĠह। झगडा एकटा आओर कारण अĦबपाली सेहो छल। \nिबिĦबसार चुपेचाप वैशाली मे आिव केँ एकाध सĢताह रहल छलाह आर अĦबपाली सँ िबिĦबसार केँ एकटा पुÿो \nछलिĠह जकर नाम छल अभय। संघषर्क चाहे जे कारण अथवा İवरूप रहल हो परĖच अंत मे जाकए \nवैशालीक संग िबिĦबसार वैवािहक संबध İथािपत केलिĠह आर एकर फलİवरूप दुनु राĔयक बीच युŀक अंत \nभेल। तखन सँ मगधक संग वैशालीक संबध अजातशÿुक आƅमणक समय धिर ठीके रहल।  \nमĪल आर िलच्छवीक बीचक संबध सेहो बिढया छल। दुनुक ओतए गणराĔयक ĭयवİथा छल आर दुनु केँ \nजैन आर बौŀ धमर्क Ćित आİथा छलैĠह। मनु दुनुक वणर्न वर्ाĜय किह केँ केने छिथ। अजातशÿुक \nआƅमणक समय मे दुनु सिĦमिलत रूपें  काज कएने छलाह। कोशल राजाक सेनापित बĠधुल मĪल रहिथन। \nकोशल राĔयक संग सेहो िलच्छवी लोकिनक संबध बिढये छलैĠह। िलच्छवी महाली आर राजकुमार Ćसेनिजत \nतक्षिशलामे संगे पढैत छलाह। दुनु मे खूब दोİती छलैĠह। वĜसक संग सेहो वैशालीक वैवािहक संबध छल। \nवĜसराज सतािनकक िववाह चेतकक पुÿी मृगावती सँ भेल छल। उńन ओिह दुआरे वैदेही पुÿ कहबैत \nछिथ। \n  \n  \n \n जगदीश मंडल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nजगदीश Ćसाद मंडल (1947- ) \n \nगाम-बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी। एम.ए.।कथाकार (गामक िजनगी-कथा संƇह), नाटककार(िमिथलाक बेटी-\nनाटक), उपĠयासकार(उĜथान-पतन- उपĠयास)। माक्सर्वादक गहन अğययन। मुदा सीिलंगसँ बचबाक लेल \nकĦयुिनİट आĠदोलनमे गेिनहार लोक सभसँ भेँट भेने मोहभंग। िहनकर कथामे गामक लोकक िजजीिवषाक \nवणर्न आ नव दृिƠकोण दृिƠगोचर होइत अिछ। \n \n \nमौलाइल \nगाछक \nफूल  \n \n \nउपĠयास \n \n \n \n \n \n \nजगदीष Ćसाद मěडल \nबेरमा, मधुबनी, िबहार। \nमौलाइल गाछक फुल:ः 1  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \n  दू साल रौदीक उपराĠतक अखाढ़। गरमी स जेहने िदन ओहने राित। भिर-भिर राित बीअिन हॱिक-हॱिक \nलोक िबतबैत। सुतली राित मे उिठ-उिठ पाइन पीबै पड़ैत। भोर होइते पसीना अपन उƇ रुप पकिड़ लैत। \nजिहना िकयो ककरो मारै ले लग पहुँच जाइत तिहना सुरुजो लग आिब गेलाह। राİता-पेराक मािट िसमेंट \nजेँका सĸत भ गेल अिछ। चलबा काल पाएर िपछरैत अिछ। इनार-पोखिरक पािन, अपन अिİमता बँचवैक \nलेल पातालक राİता पकिड़ लेलक। दू साल सँ एĸो बुž पािन धरती पर निह पड़ने धरतीक सुĠदरता धीरे-\nधीरे नƠ हुअए लगल। िपयासे दूिब सभ पाěडुरोगी जेँका पीअर भ’-भ’ परान ितयािग रहल अिछ। गाछ-पात \nबेदरंग भ’ गेल अिछ। लताम, दारीम, नािरकेल इĜयािद अनेको तरहक फलक गाछ सूिख गेल। आम, जामुन, \nगमहाइर, शीषोक गाछक िनच्चा पातक पथार लिग गेल। दसे बजे सँ बाध मे लू चलै लगैत अिछ। नमहर-\nनमहर दरािर फािट धरतीक रुपे िबगािड़ देने अिछ। की खायब? कोना जीिब? अपना मे सभ एक-दोसरा सँ \nबितआइत अिछ। घास-पािनक दुआरे मालो-जाल सूिखकेँ संठी जेँका भ’ गेल अिछ। अनधुन मरबो कयल। \nअनुकूल समय पािब रोगो-िबयािध बुतगर भ गेल। माल-जाल स’ ल’ क’ लोको सभहक जान अबƇह मे पिड़ \nगेल अिछ। खेती-बाड़ी चैपņ होइत देिख, थारी-लोटा बĠहकी लगा-लगा लोक मोरंग, िदनाजपुर, ढाका भगै \nलगल। जैह दषा िकसानक ओइह दषा बोिनहारोक। किहया इĠƖ भगवानक दया हेतिन, एिह आषा मे अनधुन \nकबूला-पाती लोक करै लगल। \n तीिन िदन स अनुपक घर चुिŎ निह पजड़ल। नल-दमयĠती जेँका दुनू परानी अनुप दुखक पहाड़क \nतर मे पड़ल-पड़ल एक-दोसराक मुह देखैत। ककरो िकछु बजैक साहसे निह होइत। बारह बरखक बेटा \nवौएलाल, बोरा पर पड़ल माय केँ कहलक- ‘‘माए, भूखे परान िनकलल जाइ अए। पेट मे बगहा लगै अए। \nआब नइ जीबौ!’’ \n  वौएलालक बात सुिन दुनू परानी अनुप केँ आिख स नोर आिव गेलै। मुहक बोल बुताय लगलै। लग मे \nबैसल रिधया उिठ क’ डोल-लोटा ल’, इनार िदिष िवदा भेिल। इनारोक पािन िनच्चा ससिर गेल अिछ, जिह \nस डोलक उगहिनयो छोट भ’ गेल। कतवो िनहुिड़-िनहुिड़ रिधया पािन पबै चाहैत, तइयो डोल पािन स उपरे \nरहैत। रिधयाक मन मे एलै जखन अधला होइवला होइ छै तखन एिहना कुसंयोग होइ छैक। वौएलाल नइ \nबँचत। एक त पाँच टा संतान मे एकटा िपहुआ बँचल सेहो आइ जाइ अए। हे भगवान कोन जनमक पापक \nबदला लइ छह। इनार स डोल िनकािल, लहरे पर डोल-लोटा छोिड़ रिधया उगहिन जोड़ै ले डोरी अनै \nआंगन आइिल। रिधयाक िनराष मन देिख अनुप पूछलक- ‘‘की भेल?’’ \nटूटल मने रिधया उþर देलक- ‘‘की हैत, जखन दैवेक(दइबैक) डाँग लागल अिछ तखन की हैत। उगहिन \nछोट भ गेल तेँ जोड़ै वला डोरी ले एलौ।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \n  रिधयाक बात सुिन अनुप घरेक(ओसारेक) बनहन खोिल रिधया केँ देलक। खड़ौआ जौर ल रिधया इनार \nपर जा उगहिन जोरलक। उगहिन जोिड़ पािन भरलक। पाइन भिर लोटा मे लए’ रिधया आंगन आिब \nबौएलाल केँ पीबै ले कहलक। पड़ल बौएलाल केँ उिठये ने होय। ओसार पर लोटा रािख रिधया वौएलालक \nबाँिह पकिड़ उठा केँ बैसौलक। अपने हाथे रिधया लोटा स चुरुक मे पािन ल’ वौएलालक आिख-मुह \nपोछलक। वौएलालक देह थर-थर कपैत। थरथरी देिख रिधयोकेँ थरथरी पैिस गेलिन। लोटा उठा रिधया \nबौएलालक मुह मे लगवै लागिल िक थरथराइत हाथ स लोटा छुिट गेलैिन जिह स पािन बोरा पर पसिर \nगेल। दुनू हाथे छाती पीटैत रिधया जोर स बजै लागिल- ‘‘आब बौएलाल नै जीित, जे घड़ी जे पहर अिछ।’’  \n  रिधयाक बोल सुिन अनुप जोर स कनै लगल। अनुपक कानब सुिन टोलक िधयो-पूतो आ जिनजाितयो \nएĸे-दुइये अबै लगल। सभहक मुह सुखाइले। के ककरा बोल-भरोस देत। सभहक एĸे गित। अनुपक \nकानब सुिन रुपनी अंगने से कनैत अबैत। रुपनी अनुपक मिमओत बिहन। अनुपक आंगन आिब रुपनी \nबौएलाल केँ देिख बाजिल- ‘‘भैया, बौआक परान छेबे करह। अखन मुइलह हेन निह। िकअए अनेरे दुनू \nपरानी कनै छह। जाबे शरीर मे साँस रहतै ताबे जीवैक आषा। चुप हुअअ।’’ किह रुपनी वौएलाल क’ \nसमेिट कोरा मे बैसौलक। तरहĜथी स चाइन रगड़ै लागिल। वौएलाल आिख खोिल बाजल- ‘‘दीदी, भूख से \nपेट मे बगहा लगै अए।’’  \n  वौएलालक बात सुिन रुपनी बाजिल- ‘‘रोटी खेमे।’’ \n  ‘‘हँ।’’ \n  वौएलालक बात सुिन रिधया घर मे धयल फुलक लोटा, जे रिधया के दुरागमन मे बाप देने रहिथ, िनकािल \nअनुप केँ देलिन। लोटा नेने अनुप दोकान िदिष दौड़ल। लोटा बेिच गहूम कीनने आयल। अंगना अिबते \nरिधया हबड़-हबड़ केँ चुिŎ पजािर गहूम उलौलक। दुनू परानी रिधया जाँत मे गहूम पीसै लगल। एक \nरोटीक िचĸस होइतिह रिधया समेिट क रोटी पकबै आिव गेलीह। अनुप गहूम पीसै लगल। रोटी पका \nरिधया वौएलाल लग ल गेल। अपने सँ रोटी तोिड़ खेवाक साहसे वौएलाल केँ निह होयत। छाती, दािब- \nदािब रिधया वौएलाल केँ रोटी खुआवै लगली। सैाँसे रोटी वौएलाल खा लेलक। रोटी खायत-खायत वौएलालो \nकेँ हूबा एलैक। अपने हाथे लोटा उठा पािन पीलक। पािन पीिवतिह हाफी हाअए लगलैक। भुइँये मे ओंघरा \nगेल। जाँत लगक िचĸस समेिट रिधया चुिŎ लग आिन सूप मे सानै लगलीह। जाँघ पर पड़ल िचĸस \nअनुप तौनी स झािड़, लोटा-डोल नेने इनार िदिष बढ़ल। हाथ-पाएर धोय, लोटा मे पािन लए आंगन आिब \nखाइ ले बैसल। िछपली मे रोटी आ नोन-मेिरचाइ नेेने रिधया अनुपक आगू मे देलक। भुखे अनुप केँ होय जे \nसैाँसे रोटी मोिड़-सोिड़ क एĸे बेिर मुह मे ल’ ली, मुदा से निह कए तोिड़-तोिड़ खाय लगल। िछपिलक रोटी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nसिठतिह अनुप रिधया िदिष देखै लगल, मुदा तीिनये टा रोटी पका रिधया िचĸसक पिथया कोठी पर रिख \nदेने। रिधया क’ देिख अनुप चुपचाप दू लोटा पािन पीिव उिठ गेल।  \n िदन अछैते नथुआ, दौड़ल आिब, हँसैत अनुप केँ कहलक- ‘‘िगरहत कĸा बड़की पोखिर उड़ाहिथन। \nकािŎ से हाथ लगतै। तोहूँ दुनू गोरे काज करै चिलहह।’’ \n  नथुआक बात सुिनतिह रिधयाकेँ, जना अषफŰ भेिट गेल होय, तिहना भेलै। अनुपोक मुह सँ हँसी \nिनकलल। अनुपक खुषी देिख नथुआ बाजल- ‘‘अपने मुसना कĸा मेटिगरी करत। ओइह जन सबहक हाजरी \nबनौत।’’ \n नथुआ, अनुप आ रिधयाक बीच गप-सप होइतिह छल िक मुसनो धड़फड़ाइल आयल। मुसना िदिष \nदेिख नथुआ बाजल- ‘‘मुसनो कĸा त आिबये गेला। आब सभ गप फिरछा केँ बुझबहक।’’ \nमेटिगरी भेटला सँ मुसनाक मन तरे-तर गदगद होयत। ओना किहयो मुसना मेटिगरी केने निह, मुदा गामक \nबाĠह-सड़क मे मेट सबहक आमदनी आ रोब देखने, तेँ खुषी। मने-मन सोचैत जे जकरा(जिह जन) मन हैत \nतकरा जन मे राखब आ जकरा मन हैत तकरा नै राखब। इ त हमरे जुइितक काज रहत की ने। जकरा \nमन हैत ओकरा बेिसये क हािजरी बना देबैक। पावर त पावर होयत। जँ पावर भेटै आ ओकर उपयोग \nफािजल क’ के निह करी त ओहन पावरे ल क’ की हेतइ। जँ से निह करब ते मुसना आ मेट मे अनतरे \nकी हैत। लोक की बुझत। मुİकी दैत मुसना अनुप केँ कहलक- ‘‘भैया, कािŎ से बड़की पोखिर मे काज \nचलतै, तोहू चिलहह। दू सेर धान आ एक सेर मड़ुआ, भिर िदनक बोइन हेतह। तþे टा पोखिर अिछ जे \nकहुना-कहुना रौदी खेिपये जेबह। सुनै छी जे आनो गामक जन सभ अबै ले अिछ मुदा ओकरा सभकेँ मािट \nनिह काटै देबै।’’ \n मुसना बात सुिन वौएलाल फुड़फुड़ा क’ उिठ कहलक- ‘‘कĸा हमरो िगनती क’ िलह’। हमहू मािट \nकाटै जेबह।’’ \n  -‘‘बेस वौआ, तीनू गोरे चिलहह। हमरे हाथक काज रहत। दुपहर मे भानस करै ले भौजी क’ पिहने छुņी \nद देवैइ।’’ \n  किह मुसनो आ नथुओ चिल गेल। \n दोसर िदन भोरे, पोखिर मे हाथ लगै से पिहनिह चैगामाक जन कोदािर-टाला वा पिथया-कोदािर ल’ \nपोखिरक मोहार पर पहुँच थहाथिह करै लगल। मेला जेँका लोक। जते गामक जन तिह स कैक गुना बेसी \nआन गामक। जनक भीड़ देिख मुसनाक मन मे अहलिदĪली पैिस गेलइ। तामसो आ डरो से देह थर-थर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nकपै लगलैक। मुसनाक मन मे एलै हमर बात के सुनत। माथ पर दुनू हाथ ल’ मुसना बैिस गेल। िकछु \nफुरबे ने करैत। ठकमूरी लिग गेलैक। सैाँसे पोखिर, गैाँवा स अनगैाँआ धिर, जगह छेिक-छेिक कोदािर लगा \nटĪला ठाढ़ केने। सोचैत-सोचैत मुसनाक मन मे एलै जे रमाकाĠत बावू(िगरहत कĸा) केँ जा क सब बात \nकिहअिन। सैह केलक। उिठ क’ रमाकाĠत ऐठाम िवदा भेिल।  \n तिह बीच गौँवा-अनगौँआ जन मे रĸा-टोकी शरु भेल। अनगौँवा सभ जोर-जोर से बजैत जे कोनो \nभीख मंगै ले एलहुँ। सुपत काज करब आ सुपत बोइन लेब। गौँवा जन सभ कहै जे हमरा गामक काज छी \nतेँ हम सभ अपने करब। सुखेतक भुटकुमरा आ गामक िसंहेसरा एĸे ठाम पोखिर(मािट) दफानने। दुनूक \nबीच गािर-गरौबिल हुअए लगलै। सभ हĪला करैत तेँ ककरो बात िकयो सुनबे निह करैत। सभ अपने बजै \nमे बेहाल। गािर-गरौबिल किरते-किरते भुटकुमरो िसंहेसर िदिष बढ़ल आ िसंहेसरो भुटकुमरा िदिष। दुनूक बीच \nमुह स गािरयो-गरौबिल होइत आ हाथ स पकड़ो-पकड़ा भ’ गेल। एक-दोसर केँ पटिक छाती पर बैइसै \nचाहैत। दुनू बुतगर। पिहने त भुटकुमरे िसंहेसराकेँ पटकलक िकऐक त िसंहेसराक पाएर घुच्ची मे पिड़ गेलै, \nजिह स ओ धड़फड़ा क खिस पड़ल। मुदा िसंहेसरो हािर निह मानलक। िहĦमत क उिठ भुटकुमरा केँ, \nिछड़की लगा खसौलक। \n दरबĔजा पर बैिस रमाकाĠत बावू बखारीक धान, मड़ूआक िहसाव िमलबैत। हलचलाइत मुसनाकेँ देिख \nरमाकाĠत पुछलिखन। मुसनाक बोली साफ-साफ िनकलबे निह करैत। मुदा तइयो मुसना कहै लगलिन- \n‘‘काका, तþे अनगौँआ जन सब आिब गेल अिछ जे गौँवा केँ जगहे ने हैत। कतबो मनाही केिलयै कोई मानै \nले तैयारे ने भेल। अपने से चिल केँ देिखयौक।’’ \n कागज-कलम घर मे रिख रमाकाĠत िवदा भेलाह। आगू-आगू रमाकाĠत आ पाछू-पाछू मुुसना। पोखिर \nसँ फिड़ĸे रमाकाĠत रहिथ िक पोखिर मे हĪला होइत सुनलिखन। मन चैंिक गेलिन। मन मे हुअए लगलिन \nजे अनगौँवा सभ बात मानत की निह! अगर काज बž क’ देब त गौँओ कामै(कामए) हैत। जँ काज बž \nनिह करब ते अनगौँओ मानवे निह करत। िविचÿ िİथित मे रमाकाĠत। िनअरलाहा गड़बड़ भ’ जायत। \nपोखिरक महार पर रमाकाĠत केँ अिबतिह चारु भर सेँ जन सभ घेिर लेलकिन। सभ हĪला करैत जे जँ \nकाज चलत त हमहू सब खटब। ततमत् मे पिड़ रमाकाĠत अनगौँआ सभ केँ कहलिखन- ‘‘देखू रौिदयाह \nसमय अिछ। सभ गाम मे काजो अिछ अ करौिनहारो छिथ। चलै चलू, अहाँ सभहक संगे हमहू चलै छी आ \nहुनको सभकेँ कहबिन जे अपना-अपना गामक बोिनहार केँ अपना-अपना गाम मे काज िदऔ।’’ \n  आन सभ गामक लोक कोदािर, िछņा, टĪला नेने िवदा भेल। रमाकाĠतो संगे िवदा भेलाह। िकछु दूर गेला \nपर रमाकाĠत मुसनाकेँ किह देलिखन जे जखन आन गामक लोक िनकिल जायत तखन गौँआ जन केँ काज \nमे लगा िदहक। तिह बीच क्यो जा क’ िसंहेसरा घरवाली केँ किह देलक जे पोखिर मे तोरा घरवला केँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nओंघरा-ओंघरा मारलकौ। घरवलाक मािरक नाम सुिनतिह िसंहेसराक घरोवलाी आ िधयो-पूतो गामे पर से \nगिरअबैत पोखिर लग आिब गेिल। मुदा तइसे पिहने अनगौँआ सभ चिल गेल छल।  \n पोखिरक काज शुरु भेल। तीनू गोटे अनुप एĸे ठाम खताक चेĠह देलक। कोदािर स मािट कािट-\nकािट अनुप पिथया भरैत, रिधया आ वौएलाल माथ पर ल’ ल’ महार पर फेकए लगल। बारहक अमल भ’ \nगेल। रमाकाĠत घुिर केँ आिब पोखिरक पछबिरया महार पर ठाढ़ भ’ देखै लगलिथ। मुसनाक नजिर पिड़तिह \nदौिड़ क रमाकाĠत लग पहुँचल। मुसनाकेँ पहुँचतिह रमाकाĠत, आंगुरक इषारा स वौएलालकेँ देखबैत, \nपूछलिखन- ‘‘ओ(वौएलाल) के छी। ओकरा साँझ मे किहहक भेिट करै ले।’’ किह रमाकाĠत घर िदसक \nरİता पकड़लिन। बारह बखर्क वौएलालक मािट उघब देिख सभकेँ छगुĠता लगैत। जाबे दोसरो िकयो एक \nबेिर मािट फेकैत ताबे वौएलाल तीिन बेिर फेिक दइत। वौएलालक काज देिख अनुप मने-मन सोचै लगल जे \nबोिनआती स नीक िठĸा होइत। मुदा हमरे सोचला से की हेतैक। ताबे मुसनो रमाकाĠत केँ अिरआित घुिर \nक’ अनुप लग आिब कहलक- ‘‘भैया, मािलक दुनू बापूत केँ साँझ मे भेंट करै ले कहलखुन हेँ।’’ \n  मािलकक भेिट करैक सुिन अनुपक हृदय मे खुषीक िहलकोर उठै लगल। मुदा अपना क’ सĦहािर अनुप \nमुसना केँ कहलक- ‘‘जखन मािलक भेंट करै ले कहलिन ते जरुर जायब।’’ \nसुरुज पिछम िदस एकोिषया भ’ गेलाह। घुमैत-िफरैत मुसना अनुप लग आिब रिधया केँ कहलक- ‘‘भौजी, \nअहाँ जाउ। भिर िदनक हाजरी बना देने छी। भानसोक बेर उनिह जायत।’’ \n  रिधया आंगन िवदा भेिल। अनुप आ वौएलाल काज किरते रहल। चािर बजे सभ काज छोिड़ देलक। \nगाम पर आिब अनुप दुनू बापूत नहा क’ खेलक। कौŎुके गहूमक िचĸसक रोटी, आ अिरकंचन पातक \nपतौरा बना पकौने छिल, ओकर चटनी बनौने छिल। खा क’ तीनू गोटे(अनुप, वौएलाल आ रिधया) ओसार पर \nबैिस गप-सप करै लगल। अनुप रिधया केँ कहलक- ‘‘भगवान बड़ी गो छेिथन। सब पर हुनकर नजिर रहै \nछिन। देिखयौ ऐहेन कहात समय मे कोन चĸर लगा देलिखन।’’ \n  गप-सप किरतिह गोसाई डूिब गेल। झलफल होइतिह अनुप दुनू बापूत रमाकाĠत ऐठाम िवदा भेल। रİता \nमे दुनू बापुत केँ ढेरो तरहक िवचार मन मे उठैत आ समाĢत होयत। ओना दुनू बापुतक मन गदगद।  \n दरबĔजा पर बैिस रमाकाĠत मुसना से जनक िहसाब करैत रहिथ। मुसना जनक िगनितयो केने आ \nनामो िलखने। मुदा अपन नाम छुटल तेँ िहसाव िमलवे निह करैत। अही घो-घाँ मे दुनू गोटे। तिह बीच दुनू \nबापूत अनुप पहुँचल। फिरĸे स अनुप दुनू हाथ जोिड़ रमाकाĠत केँ गोड़ लािग िबछान पर बैसल। वौएलालो \nगोड़ लगलकिन। वौएलाल केँ देिख रमाकाĠत िबहुँसित अनुप केँ कहलिखन- ‘‘अनुप तोँ इ बेटा हमरा द’ \nदाय?’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nमने-मन अनुप सोचै लगल जे ई की कहलिन? कने काल गुĦम भ’ अनुप उþर देलकिन- ‘‘मािलक, वौएलाल \nकी हमरे टा बेटा छी, समाजक िछयै। जखन अपने केँ जरुरत हैत तखन ल’ लेब।’’ \n अनुपक उþर सुिन सभ छगुĠता मे पिड़ गेलाह। माİटर साहेव अनुप केँ िनङहािर-िनङहािर देखै \nलगलिथ। एकटा युवक, जे दू िदन पिहने भाग्यक मारल आयल छल, ओहो आषा-िनराषा मे डूबल। ओिह \nयुवक केँ तीन बखर् कृिष िवज्ञानक पढ़ाई पूरा भेल छलैक, िसफर् एक बखर् बाकी छलैक। अपन सभ खेत \nबेिच िपताक बीमारीक इलाज करौलक, मुदा ठीक निह भ’ मिर गेलिखन। कजŭ ल िपताक āाŀ-कमर् \nकेलकिन। खरचा दुआरे पढ़ाइयो छुिट गेलिन आ जीवैक कोनो उपायो ने रहलिन। िजनगीक किठन मोड़ पर \nआिब युवक िनराष भ’ गेल छलाह। साल भिर पिहने िवआहो भ’ गेल छलिन। एक िदस बूिढ़ माए आ İÿीक \nभार दोसर िदस जीवैक कोनो राİता निह। सोग स माइयोक देह िदन व िदन िनच्चे मुहे हहड़ल जाइत। \nरमाकाĠक उदार िवचार सुिन ओ युवक आयल छल।  \n सभ िदन रमाकाĠत चािर बजे िपसुआ भाँग पीबैत छिथ। दोसिर-तेसिर साँझ होयत-होयत रमाकाĠत \nकेँ भाँगक नसा(नषा) चिढ़ जाइत छिन। भाँगक आदत रमाकाĠत केँ िपता स लागल छलिन। रमाकाĠतक \nिपता Ġयाय शाİÿक िवŅान्। ओना गाम मे कĦमे-काल रहैत छलाह, बेसी काल बाहरे-बाहर। हुनके Ćभाव \nरमाकाĠतक उपर। तेँ रमाकाĠत जेहने इमानदार तेहेन उदार िवचारक। पोखिरक चचŭ करैत रमाकाĠत मुसना \nकेँ कहलिखन- ‘‘कािŎ से वौएलाल केँ दोबर बोइन िदहक।’’ \nदोबर बोइन सुिन, कने काल गुĦम भ’ मुसना कहलकिन- ‘‘मािलक, एक गोरे के बोइन बढ़ेबै ते दोसरो-तेसरो \nजन मांगत। एिह से झंझट शुरु भ’ जायत। झंझट भेने काजो बž भ जायत।’’ \n  काज बž होइक सुिन रमाकाĠत उþेिजत भ’ कहलकिखन- ‘‘काज िकअए बž हैत। जे जतेक काज \nकरत ओकरा ओते बोइन देबैक।’’ \n रमाकाĠतक िवचार केँ सभ मूड़ी डोला समथर्न क देलकिन। समथर्न देिख गƄगद होइत रमाकाĠत \nकहै लगलिखन- ‘‘अखन वौएलाल केँ बोइन बढ़ेलहुँ बाद मे दू बीघा खेतो देबैक। माİटर सहायव, अहाँ राित \nकेँ वौएलाल केँ पढ़ा िदऔ। िसलेट-िकतावक खरच हम देवै।’’ \nखेतक चचŭ सुिन मुसना रमाकाĠत केँ कहलकिन- ‘‘िवपž(गरीब) त वौएलाले टा निह अिछ, गाम मे बहुतो \nअिछ।’’ \n मुसनाक Ćįन सुिन रमाकाĠतक हृदय मे सतयुगक हिरįचĠƖ पैिस गेलिन। उदार िवचार, इमान मे \nगंभीरता, मनुक्खक Ćित िसनेह हुनक िववेक केँ घेिर लेलकिन। अखन धिर ने सुिदखोर महाजनक चािल, आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nने धन जमा करै वला जेँका अमानवीय ĭयवहार Ćवेष केने छलिन। नीक समाज मे जिहना धन केँ िजनगी \nनिह बुिझ, िजनगीक साधन बुिझ उपयोग होइछ, तिहना रमाकाĠतो पिरवार मे रहलिन। जखन रमाकाĠतक \nिपता गाम मे रहैत छेलिथन आ िकयो िकछु मंगै अबैत त खाली हाथ घुरए निह दइत। जे रमाकाĠतो \nदेखिथन। सिदखन िपता कहिथन जे जँ िकनको ऐठाम पाहुन-परक आविन आ ओ िकछु मांगै आविथ ते \nहुनका जरुर देबिन। िकऐक त ओ गामक Ćितơा बँचाएव होयत। गामक Ćितơा ĭयिक्तगत निह सामुिहक \nहोइछ। तिहठाम जँ क्यो सोचैत जे गाम सभहक िछयैक हमरा ओिह स कोन मतलब? गलती हेतैक। गाम मे \nअिधकतर लोक गरीब आ मुखर् अिछ, ओ एिह Ćितơा केँ निह बुझैत अिछ। तेँ जे वुिझिनहार छिथ हुनकर इ \nखास दाियĜव बिन जाइत छिन। एिह धरती पर जतेक जीव-जĠतु स ल क’ मनुख धिर अिछ सभकेँ जीबैक \nअिधकार छैक। तेँ, जे मनुख ककरो हक िछनै चाहै छैक ओ एिह भूिम पर सबसँ पैघ पापी छी। जनकक \nराज िमिथला िथकैक तेँ िमिथलावासी केँ जनकक कयल राİता केँ पकिड़ क’ चलक चाही। जिह स ओ \nĆितơा सभिदन बरकरार रहतैक।   \n \n मौलाइल गाछक फुल:ः 2 \n  सुिख सĦपž रमाकाĠत, जेहने उदार तेहने इमानदारक लेल समाज मे वुझल जायत छिथ। मरौसी जमीन \nत अिधक निह मुदा िपताक अमलदारी मे बहुत भेलिĠह। िपतो कीनने त निहये रहिथ मुदा पुरİकार İवरुप \nपैघ-पैघ दरवार सब स भेटल छलिन। मधुकाĠत(रमाकाĠतक िपता) अğयाĜम, वैयाकरण आ Ġयायषाİÿक िवŅान \nछलिथ। बच्चे स मधुकाĠतक झुकाव अğययन िदिष देिख िपता बनारस पढ़ै ले पठौलकिन। वनारस मे \nअğययन क’ मधुकाĠत तीिन बखर् काषीक एकटा Ġयायषाİÿक पंिडत एिहठाम अğययन केने रहिथ। अğययनक \nउपराĠत ओ(मधुकाĠत) पूणर् रुपेण बदिल गेल रहिथ। अğययन-अğयापनक असुिवधा दुआरे गाम मे मोन निह \nलगिन। ने अपन मनोनुकूल लोक भेटिन आ ने िƅया-कलाप मे सामंजİय होइन। तेँ िजनगीक अिधक समय \nअनतै िवतबैत रहिथ। जेहने Ćितơा मधुकाĠत केँ अपना राज मे तेहने आनो-आनो राज मे रहिन। भारतीय \nिचĠतन क’ बुिनयादी ढंग स ĭयाख्या करब मधुकाĠतक खास िवषेषता रहिन। सामािजक ĭयवİथाक गुण-\nअवगुनक चचर् अनेको लेख मे िलखने रहिथ, जे असुिवधाक चलैत अĆकािषते रहलिन। तगमा, Ćषिİत पÿ \nटांिग दरवĔजाक शोभा बढ़ौने छलाह। जखन गाम मे रहैत छलाह तखन सभहक एिहठाम जा-जा सामािजक \nĭयवİथाक कुरीित बुझविथन। खास क’ कमर्काěडक। तेँ समाज मे सभ चाहिन। अपनो िजनगीक बात \nदोसर केँ कहिथन आ दोसरोक िजनगीक अğययन करैत रहैत छलाह। छल-Ćपंचक िमिसओ भिर गंध िजनगी \nकेँ निह छुलकिन। समाज मे मनुक्ख कोना मनुक्खक िजनगी मे बाधा बिन ठाढ़ अिछ आ ओिह स कोना \nछुटकारा भेिटतै, नीक-नहाँित मधुकाĠत बुझिथन। सþिर जाड़ एिह धरती पर कटलिन।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \n सभ िदन चािर बजे रमाकाĠत भाँग पीिव पान खा टहलै ले िनकिल दोसर साँझ धिर घुिर क’ घर \nपर अबैत छलाह। घर पर अिबते हाथ-पाएर धोय दरबĔजा पर बैिस दुिनयादारीक गप-सप करैत छलाह। \nटोल-पड़ोसक लोक एका-एकी आिब-आिब बैसय। रंग-िबरंगक गप-सपक संग चाहो-पान आ हँिसओ- मजाक \nचलैत रहैत छलैक। हीरानĠद(माİटर सहाएव) आ शिषषेखर(युवक) सेहो टहिल-बूिल क’ अयलाह। चाह पीिव \nरमाकाĠत शिषषेखर केँ पूछलिखन- ‘‘बौआ, अहाँ की चाहै छी?’’ \n  मजवूरीक İवर मे शिषषेखर कहए लगलिन- ‘‘ऐहन दल-दल मे हम फँिस गेल छी जे एकटा पाएर िनकालै \nछी त दोसर धँिस जाइत अिछ। एिह स कोना िनकलब?’’ \n  कृिष कओलेज मे Ćवेषक Ćितयोिगता मे सफल होइतिह शिषषेखर केँ सुखद भिवįयक Ĕयोित भेटल। \nबेटाक सफलता सुिन िपताक उĜसाह हजार गुना बिढ़ गेलिन, जते िजनगी मे किहओ निह भेल छलिन। \nजिहना काँटक गाछ मे बेल(अमरफल) फड़ैत, काँटक गाछ मे गुलाबक फुल फुलाइत अिछ तिहना पछुआइल \nपिरवार मे शिषषेखर भेलाह। शिषषेखरक िपता मन मे अरोिप लेलिन जे बीत-बीत क खेत िकअए ने \nबीिक(िबक) जाय मुदा बेटा केँ कृिष वैज्ञािनक बना केँ छोड़ब। शिषषेखरोक मन मे पैघ-पैघ अरमान अबै \nलगलिन। कृिष वैज्ञािनक होएव, नीक नोकरी भेटत, माए-वापक सेहĠता कमा क’ पूरा करब। िसफर् पिरवारेक \nनिह जहाँ धिर समाजोक भ’ सकत सेवा करब। मुदा िबचिह मे समय ऐहन मोड़ पर आिन देलकिन जे सभ \nअरमान हवा मे उिड़ गेलिन। जिहना बीच धार मे नाओ चलौिनहारक हाथ स करुआिर छुिट गेला पर नाओ \nमे याÿा केिनहार आ चलौिनहार केँ होयत, तिहना शिषषेखरो क’ भेलिन। चािर सालक कोसर् मे तीिन साल \nपुरलाक बाद िपता दुिखत पड़लिखन। चािरम सालक पढ़ाई छोिड़ शिषषेखर िपताक सेवा मे जुिट गेलाह। \nएक िदिष िपताक इलाज दोसर िदिष पिरवारक बोझ पिड़ गेलिन। आमदनीक कोनो ćोत निह, िसफर् खेते \nटा। खेतो बहुत अिधक निह। तहू मे अधहा स बेसी िबिकये गेल छलिन। शिषक बचपनाक बुिŀ। िजनगी \nआ दुिनआ स भेिट निह। छोट बुिŀ सँ पैघ समİयाक समाधाने निह होयत छलिन। अंत मे िनराष भ’ खेत \nबेिच-बेिच पिरवारो आ िपतोक इलाज करबै लगलाह। बीित-बीित केँ खेत िबक गेलिन। जहन िक दुनू \nसमİया(पिरवार आ इलाज) बड़करारे रहलिन। बेबष भेल छलाह शिष। िपतो मिर गेलिखन। कजर् क’ केँ \nिपताक āाŀ-कमर् केलिन। दुिनयाँ मे कतौ इजोत देखवे निह करिथ। सैाँसे दुिनया अĠहारे-अĠहार लगै \nलगलिन।  \n वेबस भेल शिष मने-मन सोचे लगलाह जे जँ हम ƀयूषनो पढ़ा क’ अपनो पढ़व तहन पिरवारक की \nदषा हयत! ओतेक त ƀयूषनो सँ निह कमा सकैत छी जिह सँ अपनो काज चलायब आ पिरवारो चला लेब। \nअिधक कमाइक लेल अिधक समयो लगबै पड़त। जे संभव निह अिछ। अगर जँ सब समय ƀयूषने मे लगा \nदेब त अपने कखन पढ़ब आ क्लाष कोनो करब। जिहया स िपता मुइलाह तिहया स माइयोक देह सोग स  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nहहड़ले जा रहल छिन। एक त बूिढ़ छिथ दोसर सोग स सोगाइल। मनुक्ख मे जĠम लेला पर क्यो माय-\nबापक सेवा निह करै त ओ मनुक्खे की? मनुक्खक माÿ नकल छी। हम से निह करब। चाहे दुिनयाक \nलोक नीक कहै वा अधला, तेकर हमरा गम निह अिछ। िडƇी ल’ क’ हम नीक नोकरी करब। नीक दरमाहा \nभेटत। जिह स खाइ-पीवै, ओढ़ै-पिहरै आ रहैक सुिबधा भेटत, मुदा िजनगी त ओतवे टा निह अिछ। \nिजनगीक लेल ज्ञान, कमर् आ ĭयवहारक जरुरत सेहो होइत अिछ। िजनगी पािब जँ मनुक्ख Ćितिơत निह \nबिन सकल त ओ िजनिगये की। आइ जँ हम माए केँ छोिड़ िदअिन आ हुनका कƠ होइन, ओिह कƠक \nभागी के बनत। िदन-राित हुनका सेवाक जरुरत छिन, उठौनाई-बैसोनाई स ल’ क’ खुऔनाई-िपऔनाई धिर। \nहम सब ओिह धरतीक सĠतान छी जिह ठाम āवणकुमार सन बेटा जĠम लए चुकल छिथ। यैह िवचार \nशिषषेखर केँ पढ़ाई छोड़ौलकिन। दुिनया मे कोनो सहारा निह देिख शिष रमाकाĠत ऐठाम अयलाह। अपन \nजीवनक सब बात शिष हीरानĠद केँ कहलिखन। शिषक बात स हीरानĠदक हृदय पधिल गेल छलिन। \nओ(हीरानĠद) मने-मन सोचित रहिथ जे जे नवयुवक देष सेवा मे एकटा खूँटाक काज करत ओ अपनिह नƠ \nभ’ रहल अिछ, तेँ, ओहन युवक केँ सॲगर लगा ठाढ़ करैक जरुरत अिछ।  \n सोझमितया रमाकाĠत दोहरवैत शिष केँ पूछलिखन- ‘‘नीक जेँका अहाँक बात हम निह बुिझ सकलौ?’’ \n  िबचिह मे माİटर साहेव रमाकाĠत केँ बुझवैत कहलिखन- ‘‘षिष महा संकट मे फँिस गेल छिथ। हुनका \nअहॴक मदितक जरुरत छिन। तखने ओ उिठ क’ ठाढ़ हेताह।’’ \n  माİटर साहेबक बात सुिन धाँय द’ रमाकाĠत कहलिखन- ‘‘अगर हमरा मदित सँ शिष केँ कĪयाण हेतिन \nत जरुर करबिन।’’ \n रमाकाĠतक आįवासन स शिषक हृदय मे भोरक सूयर् देिख िदनक आषा जगलिन। शिषक मुह स \nहँसी िनकललिन। िजनगीक अमावįया पूिणर्मा मे बदलैए लगलिन। गंभीर भ’ हीरानĠद शिष केँ कहै लगलिखन- \n‘‘िचĠता छोड़ँू। नव िजनगीक िदषा मे डेग उठाउ। ई कमर्भूिम िथकैक। एिहठाम कमर्िनƠे लोक मनुįयक \nिजनगी पािब सकैत अिछ।’’ \n  हीरानĠदक िवचार सुिन शिष उिठ क’ ठाढ़ भ’ हुनक हाथ पकिड़ िजनगी भिरक िमÿताक वर्त लइत \nकहलिखन- ‘‘जिहना कोनो रोगाइल गाछ केँ माली तािम-कोिड़, पािन द’ पुनः नव िजनगी दैत अिछ तिहना \nअहाँ दुनू गोटे हमरा देलहुँ। तिह लेल हम ऋृणी छी। जहाँ धिर भ’ सकत सेवा करैत रहब।’’  \n शिषक िवचार सुिनतिह रमाकाĠतक हृदय मे, कणर्क रुप सिžहा गेलिन। खुषी सँ गƄगद् होइत \nकहलिखन- ‘‘बौआ, हम त पढ़ल-िलखल निह छी। िपताजी गाम मे निह रहैत छलाह तेँ पिरवार सĦहारै पड़ैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nछल। ओना कोनो वİतुक अभाव िजनगी मे ने पिहने भेल आ ने अखन अिछ। जिहया िपताजी गाम अवैत \nछलाह तिहया बुझा-बुझा क’ कहैत छलाह। अखनो मन मे ओइह िवचार अिछ।’’ \n रमाकाĠत केँ दू गोट बेटा। दुनू डाॅक्टरी पिढ़ मƖास मे नोकरी करैत छिĠह। किहयो काल दू-एक \nिदनक लेल गाम अबैत छिĠह। दुनू भाइ मƖासे मे िवआहो क’ नेने छिथ। दुनू किन´ो डाॅक्टरे छिथन। एक \nपिरवार मे चािर डाॅक्टर, तेँ, आममदिनयो नीक छिन। दस बखर्क नोकरी मे कमा क’ ढेर लगा लेने छिथ। \nअपन तीिन मंिजला मकान मƖासे मे बनौने छिथ। चािर टा गाड़ी सेहो रखने छिथ। अपन क्लीिनक सेहो \nबनौने छिथ। बेटा लग जेबाक िवचार रमाकाĠत बहुत िदन सँ करैत छलाह मुदा दुरİतक दुआरे िनयािरये केँ \nरिह जाइत छलाह।  \n पुनः रमाकाĠत बजलाह- ‘‘पोखिरयोक काज सूिढ़आइये गेल अिछ ओकरा सĦपž केँ मƖास जायब। \nमƖास सँ अयलाक बाद सब जोगार अहाँक कए देव। ताधिर अहाँ पिėओ आ माइयो केँ एिहठाम लए \nअिबअनु। एतै रहू।’’  \n वेरु पहर हीरानĠद आ शिषषेखर टहलै िनकललाह। दरबĔजाक सोझे पोखिरक महारक िनच्चा मे, \nउþर पूव कोन मे एकटा भिरगर सरही आमक गाछ। दुनू गोटे ओिह गाछक िनच्चा दुिभ पर बैिस गप-सप \nकरै लगलाह। हीरानĠद अपन खेरहा कहै लगलिखन। मैिƏक पास केलाक उपराĠत माİटरीक लेल इĠटर-ĥयू \nदेइ ले गेलौ। जखन ओिह ठाम गेलहुँ, आ देखिलऐक त वुिझ पड़ल जे इĠटर-ĥयू माÿ िदखावा अिछ। मोल-\nजोल तेजी सँ चलैत छल। मुदा सोझे घुिमओ जायब उिचत निह बुिझ, रुिक गेलहुँ। मन मे आइल जे मोल-\nजोलक िवरोध करी। संगी भिजअवै लगलौ। मुदा मोल-जोलक पाछू सभ लागल। एकोटा संग देमएवला निह \nदेिख मन केँ असिथर केलहुँ। फेिर भेल जे िवरोध कए हंगामा ठाढ़ कए िदयैक। मुदा दुनू पक्ष एक िदषाहे, \nिसफर् हमही टा कात मे। तामसे देह थर-थर कपैत छल। लाभ-हािनक िहसाब जोड़ी त हािनये बेसी बुिझ \nपड़ैत छल। मुदा मन तइयो माने ले तैयार निह हुअए। हुअए जे जे बहालीक उपरका सीढ़ी पर अिछ \nओकरा चािर धौल लगा िदयै। दस िदन जहले मे रहब। फेिर हुअए जे जखन िडƇी आ योग्यता अिछ, \nतखन ऐहेन-ऐहेन नोकरी कतेको औत आ जायत। फेिर हुअए जे हजारो नवयुवक देषक आजादीक लेल खून \nबहौलक। हमरा बुते एतबो ने हैत। समुƖक लहिड़ जेँका मन मे संकĪप-िवकĪप उठैत आ शाĠत होयत \nरहल। सभ केयो चिल गेल। हम असकरे रिह गेलहुँ। अचता पचता केँ िवदा भेलौ। डेगे ने उठैत छल \nमुदा तइयो घर पर एलहुँ। घर पर अिबतिह पėी वुिझ गेली। मुदा आषा जगबै दुआरे लोटा मे पािन नेेने आगू \nआिब कहलिन- ‘‘थािक गेल होएब। हाथ-पाएर धोय िलअ, थाकिन किम जायत। जलखै नेने अबै छी।’’ जाबे \nहम पाएर-हाथ धोलहुँ ताबे थारी नेने ऐलीह। पिहनिह जलखैयक ओिरयान कए क’ रखने रहिथ। जलखै खा, \nदरबĔजेक चैकी पर कुरता खोिल क’ रिख देिलयै आ बाँिहक िसरमा बना पइर रहलौ। मुदा मन मे ढेरो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nरंगक िवचार सभ उठै लगल। मुदा दू तरहक िवचार सोझ मे आिव गेल। पिहल िवचार जे िक िषक्षकेक \nबहाली टा मे घुसखोरी छैक आ िक सब िवभाग मे छैक? आिख उठा-उठा सभ िदिष देखै लगलहुँ त बुिझ \nपड़ल जे अहू(िषक्षा) स बेसी आन-आन मे अिछ। जखन सब िवभाग मे घुसखोरी अिछ तखन देष आगू मुहे \nकोना ससरत? िनच्चा स उपर धिर एĸे रोग सगतिर पकड़ने अिछ। मन औना गेल। मन औनाइते छल िक \nदोसर िवचार मन मे उपकल। मन केँ असिथर कए सोचए लगलहुँ। अनायास मन मे आयल जे जिहना \nपूरबा पछबा हवा धरती से अकास धिर बहैत अिछ तिहना ई ĭयवİथाक हवा िछयैक। तेँ एकरा बदलैक एĸे \nटा राİता अिछ ĭयवİथा बदलब। मुदा ĭयवİथा बदलब छैाँड़-छैाँड़ीक खेल निह छी। किठन काज छी। \nĭयवİथा िसफर् लोकक चािलये-ढािल धिर सीिमत निह अिछ। ओ अिछ मनुक्खक चािल-ढािल स ल’ क’ \nओकर बुिŀ-िवचार िववेक धिर। मनुįय केँ जेहेन बुिŀ रहै छै ओहने िवचार मन मे अबै छै। जेहेन िवचार मन \nमे अवैत छैक तेहने ओ काज करैत अिछ। तेँ जाधिर मनुक्खक बुिŀ निह बदलत ताधिर ओकर िƅया-कलाप \nनिह बदिल सकैत अिछ। जाधिर-िƅया-कलाप निह बदलत ताधिर ĭयवİथा बदलब माÿ बौिŀक ĭयायाम हैत। \nतेँ जरुरत अिछ मनुक्ख मे नव बुिŀक(बुइिधक) सृजन कए नव िƅया-कलाप पैदा करब। नब िƅया-कलाप \nअएला पर नव राİता बनत। नब राİता बनला पर िकयो नव İथान पर पहुँचत। नव जगह पहुँचला पर \nमनुक्ख मनुक्खक बराबरी मे आओत। आ छोट-पैघ, धनीक-गरीब, ऊँच-नीचक खािध समतल हएत। तखन \nभĸ खुजल। भĸ खुिजतिह हाई İकूलक िषक्षक देवेĠƖ बाबू मन पड़लिथ। देवेĠƖ बाबू, सिदखन छाÿ सभ \nकेँ कहिथन- ‘‘मनुख केँ कखनो िनराष निह हेबाक चािहऐक। जखने मनुक्ख मे िनराषा अवैत छैक तखने \nमृĜयु लग चिल अबै छैक। तेँ सिदखन आषावान भए िजनगी िबतेबाक चािहऐक। किठन स किठन समय \nिकएक ने आबे मुदा िववेकक सहारा लए आगू डेग उठेवाक चािहऐक।’’ देवेĠƖ बाबूक िवचार मन पिड़तिह ओ \nसंकĪप लेलिन जहन िषक्षक बनैक लेल डेग उठेलहुँ त िषक्षक बिन केँ रहब। चाहे जþे िवČ-बाधा आगू मे \nउपिİथित होअए।’’ \n जखन देवेĠƖ बाबू कओलेज मे पढ़ैत रहिथ तखन आजादीक आĠदोलन देष मे उƇ रुप धेने छल। \nओहो(देवेĠƖवावू) पाँच-सात संगीक संग पोİट आॅिफस मे आिग लगा देलिखन। पोİट-आॅिफस जिर गेलै। तीिन \nिदनक बाद हुनका पुिलस पकिड़ लेलकिन। मारबो केलकिन आ जहलो लए गेलिन। जहल जाइ से पिहने \nकने डरो होइत छलिन। लोकक मुहे सुनने रहिथन जे जहल मे खाइ ले निह दैत छैक। उपर स दुनू \nसाँझ(साँझ-िभनसर) मारवो करै छै। मुदा जहलक भीतर गेला पर देखलिखन जे हजारो देष Ćेमी ƅािĠतकारी \nजहल मे छिथ। हुनका सभहक लेल जेहने घर तेहने जहल। एक बखर् ओहो जहल मे रहलाह। ओिह बखर् \nिदन मे ओ बहुत िसखलिन। िजनगीये बदिल गेलिन। आब देबेĠƖ बावू िसफर् अपने आ अपना पिरवारे टा ले \nनिह सोचिथ। बिĪक ओ बुिझ गेलिखन जे देषक अंग समाज आ समाजक अंग ĭयिक्त वा पिरवार होइत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nअिछ। तेँ, सभ केँ अपना से ल’ क’ देष धिरक सेवा करैक चािहऐक। जहल से िनकिल बी.एक फामर् \nभरलिन। बी.ए. पास केलाक पर हाई İकूलक िषक्षक बनलाह। \n हाई İकूल मे बहूतो िषक्षक छलिथ, मुदा हुनकर िजनगी िभž छलिन। खानगी पढ़ौनी(ƀयूषन) केँ पाप \nबुिझ क्लास मे तेना पढ़बैत छलाह जे िवńाथŰ केँ टयूषन पढ़ैक जरुरते ने रहैत छलैक। İकूलक पजरे मे \nटटघर बना असकरे रहैत छलाह। मिहना मे एक िदन गाम जा बालो-बच्चा केँ देखिथन आ दरमहो पिरवार मे \nद’ अविथन।  \n चैकी पर हीरानĠद पड़ले रहिथ िक एकटा अनिठया आदमी पहुँचलिन। ओ निह िचĠहलिखन। मुदा \nदरवĔजाक लाज रखैक लेल आंगन स एक लोटा पािन आिन पाएर धोय बैइसे ले कहलिखन। पुनः आंगन \nजा पėी केँ कहलिखन- ‘‘एकटा अितिथ अयला हेन तेँ झब दे चाह बनाउ।’’किह दरवĔजा पर आिब ओिह \nआदमी केँ नाम-गाम पूछै लगलिखन। नाम गाम पूिछ काजक गप उठिवतिह रहित िक आंगन स पėी हाथक \nइषारा स’ चाह लए जाइ ले कहलिखन। इषारा देिखते गĢप क’ िवराम दइत आंगन चाह अनै गेलाह। आंगन \nजा दुनू हाथ मे दुनू चाहक िगलास लए दरबĔजा पर आिब दिहना हाथक िगलास  अितिथ केँ देलिखन आ \nबामा हाथक िगलास दिहना हाथमे ल’ अपने पीबै लगलाह। गĢपो चलैत आ चाहो पीवैत रहिथ तेँ पीवै मे देरी \nलगलिन। चाह सठलो निह छलिन िक आंगन स पėी जलखइक इषारा देलिखन। पėीक इषारा देिख हाथेक \nइषारा स थोड़े काल िबलिम जाइ ले कहलिखन। चाह पीिव लगले जलखै करब नीक निह होइत अिछ। हँ, \nचाह पीबै से पिहने जलखै नीक होइत छैक। चाह पीिब पान खा दुनू गोटे गप-सप करै लगलाह। अितिथ \nकेँ पूछलिखन- ‘‘िकमहर-िकमहर अहाँ एलहुँ?’’ \n  अितिथ- ‘‘एकटा बूिढ़ हमरा गाम मे छिथ। सामािजक संबंध मे दादी हेतीह। िबधवा छिथ। बेटो निह \nछिन। हुनका िवचार भेलिन जे बच्चा सभ केँ पढ़ै ले एकटा इİकूल बनाबी। चािर बीघा खेत छिन। \nसमाजोक सभ आƇह केलकिन जे सĦपिþ त राइ-िछþी भइये जायत, तिह स नीक İकूल बना िदऔक। \nअखन ओ दू बीघा खेत इİकूल मे देिथन आ दू बीघा अपना ले रखतीह। जखन ओ(दादी) मिर जेतीह \nतखन चारु बीघा इİकूलेक हेतै।’’ \nğयान स अितिथक बात सुिन मुİकुराइत हीरानĠद कहलिखन- ‘‘बडड् नीक िवचार छिन।’’ \n  ‘‘ओिह इİकूल केँ चलवै ले अहाँ से कहै एलहुँ।’’ \n  ‘जरुर जायब। राित एतै बीता िलअ। भोरे चलब।’ \n  ‘‘कोसे भिर अिछ दोसर साँझ धिर पहुँच जायब।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n  ‘एते अगुताइ िकऐक छी। हमहू थाकल छी। भोरे चाह पीिब दुनू गोटे चलब।’’ \n हीरानĠदक आƇह अितिथ मािन गेलाह। अंगनाक टाट लग स पėी दुनू गोटेक सब बात सुनैत \nरहिथन। दुनू गोटे तमाकू खा लोटा ल मैदान िदस िवदा भेलाह। घुमैत-िफडै़त दुनू गोटे तेसिर साँझ मे घर \nपर अयलाह। घर पर आिब दुनू गोटे, दरबĔजा पर बैसी, गप-सप करै लगलाह। भानस भेल दुनू गोटे खा \nक’ सुित रहलिथ।  \n चािर बिजतिह दुनू गोटेक िनž टूिट गेलिन। जाबे दुनू गोटे पैखाना स आिव दतमिन केलिन ताबे \nआरती(पėी) चाह बनौलिन। चाह पीिवतिह रहित िक सूयर्क उदय भेल। \n आजुक सुरुज मे एक िवषेष रंगक आकषर्ण बुिझ पड़ैत छलिन। सूयर्क रोषनी मे िवषेष आकषर्ण छल \nआिक सभहक हृदय मे छलिन। आरतीक मन मे होइत छलिन जे पित नोकरी करै जा रहल छिथ तेँ, िवषेष \nआकषर्ण। हीरानĠद क हृदय मे िजनगीक एक सीढ़ी बढ़ैक आकषर्ण आ मटकनक(अितिथ) हृदय मे अपन \nबेटाक पढ़ैक आकषर्ण छलिन।  \n चाह पीिव हीरानĠद झोरा मे धोती, तौनी लए दुनू गोटे गप-सप करैत िवदा भेलाह। गप-सपक ƅम मे \nबुिझ पड़लिन जे İकूल बनवै मे रमाकाĠतक िवषेष हाथ छिĠह। तेँ गाम पहुँचतिह मटकन केँ कहलिखन- \n‘‘पिहने रमाकाĠत सँ भेिट क’ लेबिन तखन हुनका(दादी) ऐठाम जायब।’’ \n दुनू गोटे रमाकाĠत ऐठाम पहुँचलाह। सािठ वषŰय रमाकाĠत गायक नािद मे कुņी-सानी लगवैत \nरहिथ। दलान पर दुनू गोटे केँ देिख रमाकाĠत हाँइ-हाँइ हाथ धोए लग आिब बैइसै ले कहलिखन। हीरानĠद \nचैकी पर बैसलाह मुदा मटकन ठाढ़े रहल। मटकन केँ रमाकाĠत कहलिखन- ‘‘तूँ आगू बिढ़ जाह। हम दुनू \nगोटे पाछू से अबैत छी। जहन माİटर सहायब दुआर पर ऐला त िबना जलखए करौने कोना जाय देबिन।’’ \n मटकन आगू बिढ़ दादी केँ सभ समाचार सुना देलकिन। समाचार सुिन दादीक मन खुषी सँ नािच \nउठलिन। दादीक मन मे हुअए लगलिन जे आब गामक बच्चा अĠहार स इजोत मुहे बढ़त। \n जलखै कए चाह पीिब दुनू गोटे दादी ऐठाम चललिथ। दादीक घर थोड़बे हटल। रİता मे रमाकाĠत \nमन मे अबै लगलिन जे İकूल त ĭयिक्तगत संİथा निह छी। सामािजक छी। सामािजक संİथा मे सभहक \nसहयोग हेवाक चािहऐक। धĠयवाद हुनका(भौजी) केँ दैत िछअिन जे अपन सब सĦपिþ समाज केँ द’ रहल \nछिथ। मुदा हमरो सभहक त िकछु दाियĜव होइत अिछ। तेँ एिह लेल िकछु करब िजĦमा भ’ जाइत अिछ। \nमाİटर साहेबक भोजन आ रहैक जोगार हम कए देविन। दरमाहा रुप मे खेतक उपजा हेतिन आ समाज \nसभ िमिल केँ जँ İकूलक घर बना दइ त सवŸþम होयत। एतै बात मन मे निचतिह छलिन िक दादी ऐठाम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nपहुँच गेलाह। दादी केँ रमाकाĠत भौजी कहिथन। िकऐक त समािजक संबंध मे दादीक पित स भैयारी \nरहिन। दादीयो माİटर सहेवक राİता देखैत छलीह। भौजी ऐठाम पहुँचित रमाकाĠत मटकन केँ कहलिखन- \n‘‘मटकन, İकूल गामक एकटा पैघ संİथा छी। तेँ समाजोक लोक केँ खबिर दहुन आ सब िमिल केँ िवचािर \nआगूक डेग उठायब। ओना भौजीक ितयागक(Ĝयाग) Ćषंसा जते कयल जाय कम हएत। जिह सĦपिþक लेल \nलोक नीच स नीच काज करै ले उतिड़ जायत अिछ, ओिह सĦपितक ितयाग भौजी कए रहल छिथ। जखन \nमाİटर साहेब आिबये गेल छिथ तखन हड़बड़ करैक जरुरत निह। अखन सॱसे गाम मे सबकेँ किह दहुन \nआ बेर मे सभ एकठाम बैिस िवचािर लेब।’’ \n बेर टिग गेल। समाजक सभ एका-एकी अबै लगलाह। सभ केँ मन मे िजज्ञासा रहिन। तेँ िवषेष \nउĜसुक सभ रहिथ। सभहक बीच मे रमाकाĠत कहलिखन- ‘‘समाजक सभ जिनते छी जे भौजी अपन सभ \nसĦपिþ बच्चा सभहक लेल दए रहल छिथ। जािह स हमरे अहाँ केँ कĪयाण होयत। मुदा हमरो अहाँक \nदाियĜव होयत अिछ जे हमहूँ सभ िकछु भागीदार बनी। जाधिर हम जीबैत रहब ताधिर िषक्षक केँ रहैक आ \nभोजनक Ćबंध करैत रहबिन। अहाँ सभ İकूलक घर बना िदऔक।’’ \n रमाकाĠतक िवचार केँ सभ थोपड़ी बजा समथर्न कए देलकिन। मुİकुराइत हीरानĠद कहलिखन- ‘‘घर \nबनै मे िकछु समय लगत, तिह बीच अहाँ सभ अपन-अपन बच्चा केँ पठाउ। हम पढ़ाई शुरु कए देव।’’ \n  माİटरो साहेबक िवचार केँ सभ थोपड़ी बजा समथर्न कए देलकिन। थोपड़ी बž होइतिह दुिखया ठाढ़ भए \nअपन िवचार रखैत बजै लगल- ‘‘खेती करै ले कते स हर-जन अनताह। जते बोिनहार छी सभ िमिल खेती \nकए देबिन। िकऐक त जिहना माİटर साहेव हमरा सभहक सेवा करताह तिहना त हमहूँ सभ िमिल केँ \nहुनकर सेवा करबिन।’’  \n \nमौलाइल गाछक फुल:ः 3 \n  छह मास से सोनेलालक İÿी सुिगया अİसक छिथ। परोपņाक डाॅक्टर, वैदय, हकीम ओझा-गुनी थािक \nगेल मुदा सुिगयाक रोग एĸैसे होइत गेलै जे उžैस निह भेलैक। फेदरित-फेदरित मे सोनेलाल पड़ल। िदन-\nराित एĸो क्षण मन चैन निह। कखनो डाॅक्टर एिहठाम जायत त कखनो दवाइ आनै बजार जायत छलाह। \nकखनो बच्चा ले दूध अनै जाइत त कखनो माल-जाल केँ खाइ-पीबै ले दइत छलाह। अपना खाइयो-पीवैक \nसुिध निह रहैत छलिन। कखनो मनतिरया केँ बजा अनैत त कखनो साँढ़-पारा केँ रोमए ले खेत जाइत \nछलाह। İÿी मरैक ओते िचĠता निह जते तीिन बेटी पर से भेल चािरम बेटाक। कोरैलै बेटा जनमै काल \nसुिगया केँ दुख पकिड़ लेलकिन। बच्चा जनमै काल तेहेन समय भ गेल छलैक जे सोनेलाल डाॅक्टर एिहठाम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nनिह जाय सकलाह। एक त जाड़क मास, दोसर अनहिरया राित। किनये-किनये पछबा िसहकी दइत आ \nबरखा बुž जेँका टप-टप गाछ सभ पर स पालाक बुž खसैत छलैक। समय देिख सोनेलाल बेवस भ’ \nगेलाह। पलहिनक घर लग मे रिहतहुँ बजबै गेल निह भेलिन। डरो होइन जे हम ओमहर जायब आ ऐĦहर \nिकछु भ’ जाइन। गुप-गुप अĠहार। हाथ-हाथ निह सुझैत छलैक। िविचÿ संकट मे सोनेलाल पिड़ गेलाह।  \n जिहया से बच्चाक जĠम भेलै आ İÿी बीमार पड़लिन तिहया स सोनेलाल केँ कोनो दषा बाकी निह \nरहलिन। मुदा सोनेलालो िहĦमत निह हारलिन। जे केयो जे दवाई वा Ćितकारक कोनो वİतुक नाम कहिन \nओ आिन सोनेलाल İÿी केँ देिथन। अंत मे पाँच कŇा खेत पाँच हजार मे भरना लगा सोनेलाल \nलहेिरयासराय जाइक िवचार क’ लेलक। बच्चो सभ छोट-छोट तेँ घरो आ बाहरो(लहेिरयासराय) सĦहारैक लेल \nआदमीक जरुरत भेलिन। घर सĦहारै ले सािर आ लहेिरयासराय जाइक लेल बहीिन केँ बजौलिन। İÿीक \nदूध सुिख गेलिन। तेँ बच्चा केँ बकरीक दूध उठौना केने रहिथ। बहीनोक छोटका बच्चा नमहर भ’ गेल \nछलैक। तेँ ओकरो दूध सुिख गेल छलैक। मुदा बच्चाक दषा देिख बहीिन मसुरी दािलक झोरो खाय लगली \nआ बच्चो केँ छाती चटबै लगलीह जिह स कनी-कनी दूध पोनगै लगलिन।  \n लहेिरयासराय जाइक तैयारी मे सोनेलाल लिग गेल। मालक घर मे टांगल खाट क’ उतािड़ झोल-\nझार झाड़ै लगला। खाटक झोलो साफ केलक आ कतौ-कतौ जे जौर टूटल रहै ओकरो जोिड़-जोिड़ \nबĠहलिन। बहीिन केँ सोनेलाल कहलक- ‘‘दाय, नुआ िबİतर आइये खीिच लाय, भोरके गाड़ी पकिड़ क’ \nचलैक छह। दस िदन जोकर चाउरो-दािल लइये लेब। चाउर त कोिठये मे छह, दािल दड़रै पड़तह। सब \nओिरयान आइये क क’ रािख लाय।’’ \nबहीिन- ‘‘भैया, तोहर कोन-कोन कपड़ा साफ कए देवह?’’ \n  ‘दाय, एक जोड़ धोती, अंगा आ चĿिर हĦमर आ तू अपनो कपड़ा खीिच लीहह। अखन ते एकटा धोती \nपिहरनिह छी। अलगžी पर धोती छह, ओकरा अखने खीिच दहक जिह स नहाइ बेर तक मे सुिख जायत। \nनहा क’ ओकरा पहीर लेब आ पिहरलाहा धोती क’ खीिच लेब।’’ \n सोनेलालक साइिरये लगे मे ठाढ़। सािर केँ कहलिखन- ‘‘अहाँ दुआर-दरबĔजा से कतौ बाहर नै \nजायब। अंगने-दुआर मे बच्चो सभ केँ राखब आ मालो-जाल क’ खाइ-पीबै ले देवइ। समय साल खराब \nअिछ, तोहू मे अइ गाम मे देखते िछयै जे नव कबिरया छैाँड़ा सभ भाँग-गाँजा पीिब लेत आ अनेरो लोक केँ \nगिरअबैत रहत। जँ िकयो उĸठे क’ िदअए।’’ \n बहीिन कोठी स’ मसुरी आ चाउर िनकािल, अंगने मे िवछान पर सुखै देलक। नवकुिņये चाउर तेँ \nसुरा-फड़ा निहये लागल छलैक। बहीिन कपड़ा िखचै गेिल आ सािर  मसुिर दड़रै लगली। सोनेलाल खाट  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nठीक कए दू टा बरहा दुनू भागक पाइस मे बĠहलिन। कपड़ा खीिच बिहन सोनेलाल केँ पूछलक- ‘‘भैया, कþे \nचाउर-दािल ल’ जेबहक?’’ \n  सोनेलाल- ‘‘दाय, दुइये गोरे खेिनहार रहब ने, तइ िहसाब से चाउरो आ दािलयो ल लेब। तीमन-तरकारी \nओतै कीनब।’’ \n  बहीिन- ‘‘भैया, नून ते ओतउ कीिन लेब मुदा िमरचाइ, हरदी आ कड़ूतेल एतै(गामे) से नेने जायब। एकटा \nथारी एकटा लोटा आ दुनू छोटकी डेकची सेहो लइये लेब। डेकिचये मे सब समान ल लेब िकऐक त फुट-\nफुट के लेला से अनेने नमहर मोटरी भ’ जायत। खाइयोक चीज-बौस रहत आ लतो-कपड़ा रहत, मुदा तइयो \nमोटरी नĦहरे भ जायत।’’ \nसोनेलाल- ‘‘मोटरी नĦहरे हैत ते की करबै। जखैन गाड़ा मे ढोल पड़ल अिछ तखन की करबै।’’ \n लहेिरयासराय जाइक बहीिन तैयािरयो करै आ मने-मन सोचबो करै जे भगवान भारी िबपिþ मे भैया \nकेँ फँसा देलिखन। जँ कहॴ भौजी मिर जेतइ त भैया फटो-फž मे पिड़ जायत। असकरे की करत? बच्चो \nसभ लेधुिरये छै। कना खेती सĦहारत, िधया-पूता के देखत आ माल-जाल केँ देखत। हे भगवान ऐहेन िवपिþ \nसात घर मुĿइयो रहै ओकरो नइ िदहक। हमही की करबै? हमहू ते असकरुए छी। हमरो चािर टा िधया-\nपूता, माल-जाल अिछ। छी अइठीन आ मन टांगल अिछ गाम पर। मुदा ऐहेन बेर मे जँ भैइयो केँ नै देखबै \nते लोक की कहत। लोके की कहत? अपने मन मे केहेन लागत।’’ \n साँझ पिरतिह सोनेलाल टीषन जाइ ले दू टा जन तकै गेल। ओना त अपनो िदयाद-वाद अिछ मुदा \nबेर पर ककर के होइछै। अचताइत-पचताइत सोनेलाल फुिदया ऐठाम पहुँचल। फुिदयाक जेहने नाम तेहने \nकाज। सोनेलाल केँ देिखतिह फुिदया पूछलक- ‘‘िकमहर-िकमहर ऐलह, भाय?’’ \n  ‘तोरे से काज अिछ।’ \n  ‘की?’ \n  ‘कािŎ, भोरका गाड़ी पकड़ब। रेिखया माए केँ लहेिरयासराय लए जेबै। अपने से ते चलै-िफड़ै वाली नइ \nअिछ। खाट पर ल’ जाय पड़त। तेँ दू गोटेक काज अिछ।’’ \n  ‘‘तोरा जँ हमर खूनक काज हेतह, हम सेहो देवह। तोहर उपकार हम िजनगी भिर नइ िबसरब। हमरा \nओिहना मन अिछ जे बेटी िवदागरी करै ले तीिन िदन से जमाइ बैसल रहिथ आ कपड़ा दुआरे िबदागरी नइ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nकिरयैक। मगर जिहना आिब के तोरा कहिलयह तिहना तोहूँ रुपैआ िनकािल के देने रहह। ऐहेन उपकार हम \nिबसिर जायब।’’ \n  ‘‘समाज मे एिहना सबहक काज सबकेँ होइ छै आ होइत रहतै। जेँइ तोरा पर भरोस छल तेँ ने एलौ। \nभोरे मे गाड़ी छै। तेँ गाड़ी अबै से एक घंटा पिहने घर पर से िबदा हैब।’’ \n  ‘बड़बिढ़या!’ चािरये बजे मे हमरा सब िदन िनž टुिट जाइ अए। समय पर हम दुनू भाइ चिलऐबह। तोहूँ \nअपन तैयारी मे रिहह। भ’ सकै अए जे कहॴ समय पर िनž निह टूटए ते एक लपकन चिल अिबहह।’’ \n फुदी एिहठाम स आिब सोनेलाल बहीिन केँ पूछलक- ‘‘दाय, सब चीज एक ठीन सिरया के रिख लाय, \nनै ते जाइ काल हड़बड़ मे छुिट जेतह।’’ \nसोनेलालक बात सुिन बिहन मने-मन सोचै लगल जे कोनो चीज छुिट ते ने गेल। बहीिन भाइ केँ पूछलक- \n‘‘भैया, एक बेिर फेिर से सब चीजक नाम किह दाय। अखने िमला क’ सिरया लेब।’’ \n  दुनू भाइ-बहीन एक-एक क’ क’ सब वİतुक नाम लेलक। सब वİतु देिख सोनेलाल बहीिन केँ कहलक- \n‘‘दाय, चािर बजे उठैक अिछ, जँ भानस भ गेलह ते अखने खाइ ले द’ दाय।’’ \n हाथ-पाएर धोय सोनेलाल खाइ ले बैसल। िचिĠतत मन तेँ खाइले ने होय मुदा तइओ जी जाँित क’ \nकहुना-कहुना चािर कौर खेलक। खा क’ मालक घर गेल। माल-जाल केँ खाइ ले द’ आिब क’ सुित रहल। \nबहीिन खा क’ बच्चा केँ छाती लगा सुित रहल। सुतले-सुतल बहीिन भौजाई के पूछलक- ‘‘भौजी, मन नीक \nअिछ की ने?’’ \n  ‘हँ।’ \n ओछाइन पर पड़ल सोनेलाल केँ िनने ने होय। िविचÿ ŅĠŅ मे पड़ल रहए। एक िदिष भोरे उठै \nदुआरे सुतै चाहैत त दोसर िदस पėीक िचĠता नीन आबै ने दइत। कछ-मछ करैत। किनये कालक उपराĠत \nहाँफी भेलिन। िनन एलिन। िनž आिबतिह चहा क’ उिठ बहीिन केँ पुछलिखन- ‘‘दाय, भोर भ’ गेलै?’’ \nबहीनो जगले छिल, बाजिल- ‘‘भैया, अखने त खा के कर देलहुँ हेन। लगले भोर कना भ’ जइतैक।’’ \n फेिर दुनू गोटे सुित रहल। तीिन बजे दुनू भाई-फुिदया आिब, डेिढ़या पर से सोर पाड़लक- \n‘‘सोनेलाल भाइ, अखैन तक सुतले छह। उठह-उठह, भुरुकुवा उिग गेलै।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \n फुिदयाक आवाज सुिन दुनू भाइ-बहीिन धड़फड़ा केँ उठल। आॅिख िमिरतिह सोनेलाल बाहर िनकिल \nफुĿी केँ कहलक- ‘‘की किहह, बड़ी राइत मे नीन भेल। भने तू आिब के जगा देलह। हम चीज-बौस \nिनकालै छी आ तू खाट केँ सुिढ़आवह।’’ \n  अĠहारक दुआरे बहीिन दू टा िडिबया लेसलक(नेसलक)। एकटा िडिबया ओसारक खुटा लग रखलक आ \nएकटा घर मे। खाट िनकािल फुĿी पािस मे बाĠहल बरहा क’ अजमा केँ देखलक जे सĸत अिछ की निह। \nदुनू कात पािस मे बाĠहल बरहा क’ देिख फुĿी सोनेलाल केँ कहलक- ‘‘भाइ, बरहा त ठीक अिछ। बाँसक \nटोन कहाँ छह?’’ \nबाँसक टोन घरक पँजरे मे राखल। टोन क’ ओंगरी स देखबैत सोनेलाल कहलक- ‘‘होइबैह छह।’’ \n टोन आिन फुĿी िडिवयाक इजोत मे देखै लगल जे िगरह सब छीलल छै की निह। छीलल छलै। \nखाट पर िबछवै ले सोनेलाल एक पाँज पुआर आिन फुĿी केँ कहलक- ‘‘तोरा अिटअबैक लूिर छह \nएकरा(पुआर) सिरया क चैरस क’ क’ िबछा दहक।’’ \n पुआर के फुदी सिरया कहलक- ‘‘भाइ, अइपर िबछेबहक की?’’ \n  सोनेलाल घर से शतरंजी आ िसरमा आिन फुĿी केँ देलक। िबछान सिरया फुदी बाजल- ‘‘भाइ, रİता मे \nकान बदलै काल, कही भौजी िगिर-ितिर निह परिथ। तेँ पँजरो मे दुनू भाग से डोरी बािĠह देबह।’’ \n  फुĿीक िवचार सोनेलाल केँ जँचल। कने गुĦम भ बाजल- ‘‘की किहह फुदी दुख पड़ला पर मनो बौआ \nजाइ छै। तोहूँ की अनाड़ी छह जे नइ वुझबहक। जे नीक बुिझ पड़ह से करह।’’ \n खाट पर रोगी क’ चढ़ा, दुनू भाइ फुĿी कान पर उठौलक। कान पर उठिवतिह सोनेलाल केँ मन \nपड़ल कहलक- ‘‘फुदी, घर मे ते िधयो-पुते रहत, िकयो चेतन निहये अिछ। साइिरयो आइल अिछ ओहो \nअनिठये अिछ। तेँ, तूँ राित केँ एतै खैइहह आ सुितहह।’’ \n ‘ बड़-बिढ़या’ किह फुĿी आगू बढ़ल। चाउर-दािल आ बरतन-बासनक मोटरी माथ पर ल’ सोनेलाल \nिनकलल। बच्चा केँ छाती लगौने बहीनो िनकललीह। डेिढ़या पर अिबतिह सुिगया खाटे पर स बाजिल- \n‘‘कनी अँटिक जाउ।’’ \n  फुदी ठाढ़ भ’ पुछलक- ‘‘िकअए रोकलहुँ?’’ \nखाटे पर से सुिगया बजलीह- ‘‘हे सौध-गुरु, अगर नीके ना घुिर के आयब ते पचास मुरतेक भनडारा \nकरब।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \n  फुदी खाट उठा िवदा भेल। राİता मे केयो िकछु निह बजैित रहिथ। मने-मन सभ रंगक बात सोचैत \nरहिथ। फुĿी सोचैत जे भगवानो केहेन बेइमान अिछ जे सोनेलाल भाइ सन सुधा(षुŀ) आदमी केँ ऐहेन िवपिþ \nदेलिखन। सोनालाल सोचैत जे तीिन बेटी पर बेटा भेल जँ घरवाली मिर जाइत ते बेटो मिर जायत। चुमौन \nकरब तिह स बेटाक कोन गारंटी हएत। जँ कहॴ बेिटये भेल त खानदानोक अंत होयत आ िजनगी भिर \nअपनो िवआहे दानक बनर-फाँस मे सोहो पड़ल रहब।  \nबहीिन सोचैत जे जँ कहॴ भौजी मिर जेतीह ते िजनगी भिर भैया केँ दुखे-दुख होइत रहतै।  \n İटेषन पहुँच सोनेलाल मोटरी रिख गाड़ीक भाँज लगवै गेल। िटकट कटैत देिख वुझलक जे गाड़ी \nअबै मे लिगचा गेल अिछ। हमहूँ िटकट कटाइये लइ छी। िटकट कटौलक। किनये कालक बाद गाड़ी \nआयल। तीनू गोटे(दु गोटे फुĿी आ सोनेलाल) सुिगया केँ गाड़ी मे चढ़ौलिन। सोनेलाल उपरे मे(गाड़ी मे) \nरहलाह। मोटरी उठा केँ फुĿी देलकिन। मोटरी रिख सोनेलाल बहीिनक कोरा स बच्चा केँ लेलिन। बिहनो \nचढ़लीह। गाड़ी खुिजतिह दुनू गोटे फुĿी खाट उठा घर िदिष िवदा भेल। \n गाड़ी दरभंगा पहुँचल। छोटी लाइन दरभंगे तक चलैत। तेँ गाड़ी दू घंटा उपराĠत फेिर घुिर क’ \nिनरमिलये जायत। गाड़ी स याÿी सभ उतड़ै लगलाह। मगर सोनेलाल सबतुर बैसले रहलिथ। मन मे कोनो \nहड़वड़ी निहये रहिन जखन सभ उतिड़ गेलाह तखन सोनेलाल सीट पर स उिठ बहीिन केँ कहलिन- ‘‘दाय, \nतू एतै रहह, हम कोनो सबारी भिजऔने अबै छी।’’ \nकिह सोनेलाल गाड़ी स उतिड़, Ģलेटफामर् से िनकिल वाहर एकटा टेĦपू लग पहुँचलाह। Ƒाइवर िनच्चा मे ठाढ़ \nभ’ पिसĠजर सभकेँ देखैत रहित। िसरिसराइत सोनेलाल Ƒाइवर केँ कहलिखन- ‘‘भाइ, हमरा डाकडर ऐठाम \nजेवाक अिछ, चलबह?’’ \n  सोनेलालक बोली स Ƒइवर बुिझ गेल जे देहाती आदमी छी तेँ एना बजैत छिथ। मुदा सोनेलालक Ćित \nƑाइवरक आकषर्ण बिढ़ गेलिन असिथर से Ƒाइवर पुछलिखन रोगी कहाँ छिथ।’’ \n  ‘‘गािड़ये मे।’’ \n  ‘‘बजौने अिबअनु।’’ \n  ‘‘अपने पाएरे अबै वाली नइ छिथ। पकिड़ केँ आनै पड़त।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \n  गाड़ी केँ सोझ क’ Ƒाइवर सोनेलालक संग Ģलेटफामर् पर आयल। गाड़ी लग पहुँच Ƒाइवर रोगी आ समान \nदेिख मने-मन िवचारलिन जे एक आदमीक काज आरो पड़त। Ģलेटफामर् िदिष उठा क’ िहयाबै लगल। गाड़ी \nसाफ करै ले दू गोटे केँ नेने अवैत देिख जोर से Ƒाइवर बाजल- ‘भैया’ \nभैया सुिन झाड़ूवला आिख उठौलक ते Ƒाइवर केँ देखलक। Ƒाइवर केँ देिखतिह लफिड़ कए Ƒइवर लग \nआयल। Ƒाइवर कहलकै- ‘‘भाय एकटा दुिखत मिहला अई कोठली मे छिथ, हुनका उतािड़ केँ टेĦपू मे बैसाय \nिदअनु।’’ \nझाड़ू रािख दुनू झाड़ूओवला आ Ƒाइवरो सुिगया केँ उतािड़ टेĦपू िदिष बढ़लाह। सोनेलाल मोटरी लेलिन। आ \nबहीन बच्चा केँ कĠहा लगा चललीह। सुिगया केँ चढ़ा क झाूड़ूवला गाड़ी साफ करै ले घुरै लगल। दुनू \nझाड़ूवला केँ रोिक सोनेलाल दस टा रुपैआ िनकािल िदयए लगलिखन। रुपैआ देिख, अधवेयषु झाड़ूवला, \nबाजल- ‘‘भाइ हमहू सरकारी(रेलवे) नोकरी करै छी। दरमाहा पबै छी। अहाँक मदित केलहुँ। अखन जइ \nमुसीबत मे अहाँ छी ओिह मे हमरा देहो आ रुपैयो से मदित करक चाही। मुदा गरीब छी, कहुना-कहुना कमा \nक’ गुजर कए लइत छी। िकऐक त ओहूँ बुिझते हेवइ जे सब दुख गरीवे केँ होइ छै। धनीक लोक सोनाक \nमंिदर मुरुत के खोआ-मलाई चढ़ा घरम करैत अिछ। हमर भगवान यैह मरल-टूटल लोक छिथ। हम सेवा \nकेलहुँ। भगवान करिथ जे हँसी-खुषी से अहाँ घर जाय।’’ \n झाड़ूवलाक बात सुिन सोनेलाल अचंिभत भ’ गेलाह जे जकरा से लोक छुित मानैत अिछ ओकर \nआĜमा कतेक पिवÿ छै। \n टेĦपू आगू बढ़ल। थोड़े दुर गेला पर सोनेलाल Ƒाइवर केँ कहलिखन- ‘‘डरेबर सहाएव, हम अनभुआर \nछी। किहयो ऐठाम नइ आयल छी। अहाँ अइठीन रहै छी। सबटा बुझल-गमल अिछ। तेहेन डाकडर लग \nचलू जे हमरा रोगी केँ छुिट जाय।’’ \n  ‘‘बड़विढ़या।’’- Ƒाइवर बाजल। \nमने-मन Ƒइवर सोचै लगल जे अİपताल मे भरती करौनाइ नीक निह हेतिन। एक त अİपताल मे बेवİथो \nबिढ़या निह छैक दोसर जेकरे लािग-भािग छै तेकरे सभ केँ सभ सुिवधो भेटैत छैक। तेँ सबसे बिढ़या \nडाॅक्टर बनजŰ लग लए चिलएिन। डाॅक्टर बनजŰ िरटायर भए अपन घरो आ क्लीिनको बनौने।  \n \n बारह बिज गेल। डाॅ. बनजŰक पिहल पाली आठ बजे िभनसर से बारह बजे होइत आ दोसर पाली \nचािर बजे से आठ बजे साँझ धिर होइत छलिन। सब रोगी केँ देिख डाॅ. बनजŰ डेरा जेबाक तैयारी करैित  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nरहिथ टेĦपू के Ƒाइवर सोझे फाटक से भीतर ओसार लग लए गेल। टेĦपू देिख डाॅ. बनजŰ फेिर वैिस \nरहलाह। टेĦपू रोिक Ƒाइवर उतिर क’ सोझे डाॅ. बनजŰ लग जा कहलकिन- ‘‘डाॅक्टर साहेव, रोगी अपने से \nचलै-िफड़ैवाली नइ छिथ तेँ पिहने एकटा डेरा िदअनु।’’ \nआिखक इषारा से डाॅ. बनजŰ कĦपाउěडर केँ कहलिखन। बगले मे अपने डेरा। कĦपाउěडर जा क’ एकटा \nकोठरी खोिल कुĠजी सोनेलाल केँ द’ देलकिन। कĦपाउěडर घुिर क’ आिब, नोकर केँ संग क, İƏेचर पर \nसुिगया केँ ल’ जा सीट(दू जिनया चैकी) पर सुता देलकिन। İƏेचर रािख कĦपाउěडर डाॅ. बनजŰ केँ \nकहलकिन- ‘‘सब ĭयवİथा कए देिलएिन।’’ \n  डाॅ. बनजŰ आगू-आगू आ कĦपाउěडर, Ƒाइबर आ सोनेलाल पाछू-पाछू। सुिगया केँ देिखतिह डाॅक्टर केँ रोग \nिचĠहा गेलिन। मुदा आरो मजबूतीक लेल सुिगया केँ पूछए लगलिखन। हताष मन सोनेलालक। मुह \nसुखायल। आिख नोरायल। बहीिनक आिख स नोरक ठोप खसैत। डाॅ. बनजŰ कĦपाउěडर सूई लगबै ले \nकहलिखन। कĦपाउěडर सूइ अनै गेल। सोनेलाल डाॅ. बनजŰ केँ पूछलिखन- ‘‘डागडर सहाएव, रोगीक दुख \nछुटतै की नै?’’ \nसोनेलालक Ćįन सुिन डाॅ. बनजŰक हृदय पधिल गेलिन। उĜसाह दैत सोनेलाल केँ कहलिखन- ‘‘चैबीस घंटाक \nभीतर रोगी टहलै-बुलै लगतीह। अखन एकटा सूइयाँ दैत िछयिन। पाँच बजे तक सुतल रहती। उठेबिन \nनिह। अपने िनž टुटतिन। िनž टुटला पर कुड़ड़ा-आचमन करा चाह िबİकुट देबिन।’’ \n  ताबे कĦपाउěडर आिब सुिगया केँ सूई लगौलक। सूइ पिड़तिह सुिगया केँ िनž आिब गेलिन। डाॅ. बनजŰ \nसोनेलाल केँ कहलिखन- ‘‘आब अहाँ सभ खाउ-पीबू।’’ \n डाॅक्टर चिल गेलाह। Ƒाइवर सोनेलाल केँ वुझबै लगलिखन- ‘‘पािनक कल बगले मे अिछ। भानस \nकरै ले चुिŎयो अिछये। अपने भानस करब। बाहर चलू दोकान देखा दइ छी। अइ से बाहर नइ जायब। \nलुच्चा लĦपट बेसी अिछ। जेबी से पाइ िनकािल लेत। तेँ जतबे काज हुअए ततबे पाइ मुŇी मे नेने जायब \nआ सामान कीिन लेब। आव हम जाइ छी। ऐठाम कोनो चीजक डर नइ करब। सभ भार डाॅक्टर साहेब केँ \nछिन।’’ \n पाँच बिजतिह सुिगया आिख खोललक। सुिगयाक लगे मे सोनेलालो आ बच्चो केँ कोरा मे नेने बहीनॲ \nबैसिल। आिख खोिलतिह सुिगया सुतले सुतल बाजिल- ‘‘िकछु खाइक मन होइ अए।’’ \n सुिगयाक बात सुिनतिह सोनेलाल केँ मन पड़ल जे डाॅक्टरो सहाएव कहने रहिथ। उिठ के चाह-\nिवİकुट आिन सुिगया लग रखलक। कल पर से लोटा मे पािन आिन केँ कुड़्ड़ा करै ले देलिखन। वैसले- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nवैसल सुिगया कुड़्ड़ा कए चाहे मे डुबा-डुबा िवİकुट खेलिन। चाह-िवİकुट खा सुिगया मुह पोछलक। सुिगया \nके मुह पोिछतिह सोनेलाल पूछलक- ‘‘मन केहेन लगै अए।’’ \n  - ‘‘कनी हĪलुक लगै अए।’’ \nसोनेलालो आ बिहनोक मन मे खुषी आयल। मने-मन बहीन भगवान केँ कहै लगलिन जे हे भगवान कहुना \nभौजी केँ नीक कए िदअनु।’’ \n सुिगया केँ सुधार हुअए लगल। तेसरा िदन स सुिगया बुलै-टहलै लागलीह। दू बेिर िदन मे डाॅक्टरो \nसाहेव आिव-आिव देखिथ। सभ तरहक तरदुत सोनेलाल करै ले हरदम तैयार। \n दसम िदन सुिगया केँ डाॅक्टर साहेव छुņी दए देलिखन। सोनेलाल कĦपाउěडर से सभ िहसाब \nकेलिन। जते िहसाब सोनेलाल केँ भेलिन तेिह सँ पाँच सय रुपैआ अिधक ल’ सोनेलाल डाॅक्टर साहेव क \nआगू मे रिख देलकिन। रुपैया गिन डाॅक्टर साहेव पाँच सय रुपैया घुमवैत कहलिखन- ‘‘जोड़ै मे पाँच सौ \nबेसी आिब गेल। इ पाँचो सय रिख िलअ।’’ \n  डाॅक्टर साहेबक बात सुिन सोनेलाल कहलकिन- ‘‘गनै मे गलती नइ भेल। पाँच सय अहाँ केँ खुषनामा \nदइ छी।’’ \n खुषनामा सुिन डाॅ. बनजŰ गुĦम भ गेलाह। मन मे एलिन जे वेचाराक बगए-बािन कहैत अिछ जे \nपैइच-उधार क-ए आयल होयत तखन देखू उƄगार। हमरा कोन चीजक कमी अिछ जे एिह वेचाराक फािजल \nपाइ हम छूबै। मन पड़लिन, जमीनदारीक समयक पुनाह। जमीनदार सभ साल मे एक बेिर पुनाह करैत \nछलाह। जमीनदारक कचहरी मे पुनाह होइत छलैक। पुनाह होइ स पनरह िदन पिहने रैयत सभ केँ \nजानकारी दए देल जाइत छलैक। जमीनदार िदिष स मोतीचूरक लƂडू बनाओल जायत छलैक। एक रुपैआ \nमे एक लƂडू िहसाव स देल जायत छलैक। रैयतो मे दू िवचारक रैयत रहैत छल। एक तरहक ओ छल \nजकरा िसफर् अžेक आमदनी छलैक। ओिह तरहक रैयतक हालत कमजोर छलैक। मगर दोसर तरहक जे \nरैयत होइत छल ओकरा अžक संग-संग नगदो आमदनी छलैक। जना कोना-कोनो जाित केँ दूध-दहीक, त \nकोनो-कोनो जाित केँ तीमन-तरकारीक। कोनो जाित केँ पानक त कोनो-जाित केँ छोट-छोट कोŎु इĜयािद। \nपुनाह धमर् स जोड़ल शĤद अिछ। धािमर्क भावना सभहक मन मे रहैत छलैक। तेँ, एक-दोसर केँ िनच्चा \nदेखबैक लेल मने-मन Ćितयोिगता करैत छल। एकटा लƂडूक दाम मुिįकल स दू पाइ होइत छल होयतैक। \nिकऐक त आठ अने चीनी(िचžी) आ रुपैआ मे चािर सेर खेरही वा आन कोनो अž, जेकर लƂडू बनैत \nछलैक। Ćितयोिगता दू तरहक होइत छलैक। पिहल- ĭयिक्त िवषेष मे आ दोसर जाित-िवषेष मे। लोक खुब \nखुषी रहैत छलै। गामे-गाम मलगुजारी से बेसी, पुनाह मे जमीनदार रुपैआ असुल कए लइत छलाएह। जिह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nसमाज मे मलगुजारीक चलैत लोकक खेत िनलाम होइत छलैक। ओिह समाज मे पुनाहक नाम पर लूट सेहो \nचलैत छलैक। वैह बात डाॅ. बनजŰ केँ मन पड़लिन। हँसैत डाॅ. बनजŰ सोनेलाल केँ कहलिखन- ‘‘अहाँ, \nखुषी भए ऐिहठाम सँ जाय रहल छी, यैह हमर खुषनामा भेल। भगवान करिथ पिरवार फड़ै-फुलाय।’’ \n तीनू गोटे गामक राİता धेलिन। बच्चा केँ सुिगया कोरा मे नेने आ बहीिन बरतनक मोटरी माथ पर \nनेने। खािलये देहे सोनेलाल दरभंगा İटेषन आिब गाड़ी पकड़लिन।  \n अपना İटेषन मे उतिड़ तीनू हँसी-खुषी सँ गाम िदसक राİता धेलक। रेलवे कĦपाउěड स िनकिल \nसुिगया सोनेलाल केँ कहलिन- ‘‘जाइ काल पचास मुरते सौधक भनडारा कबुला केने रही। कबुला-पाती उधार \nनइ राखक चाही। कािŎ खन ओहो कवुला पुराइये लेब।’’ \n सोनेलालोक मन खुषी रहिन। चाउर-दाइल घरे मे रहिन। रुपैयो िकछु उगड़ले रहिन। मुİकुराइत \nसुिगया केँ कहलिखन- ‘‘कािŎ त भनडारा निह सĦहरत। दही पौरैक अिछ, हाट से तीमन-तरकारी, नोन-तेल \nआनै पड़त। चािर-पाँच िदन मे भनडारा कए लेब। अखन दाइयो आयले अिछ।’’ \nदाइक नाम सुिन बहीिन बाजिल- ‘‘भैया, तेहने गड़ू मे पिड़ गेल छेलह तेँ अपन सब कुछ छोिड़ केँ िछअह। \nतूँ नै बुझै छहक जे हमरो िकयो दोसर करताइत नै अिछ? कािŎ हम चिल जेवह।’’ \n सोनेलालक मन गदगद्। जिहना चुिŎ पर चढ़ाओल पािन देल बरतन मे िनच्चा स आिगक ताव \nलिगतिह िनचला पािन गमर् भ उपर मुहे उठैत, तिहना सोनेलालक मन खुषी स नचैत रहिन। İटेषन से थोड़े \nदूर ऐला पर सोनेलाल कहलक- ‘‘अहाँ दुनू गोरे अइठाम बैसू। लगले हम चीज-बौस कीनने अबै छी।’’ \n सुिगयो आ बिहनो, रİते कात मे आमक गाछक िनच्चा मे बैसलीह। सोनेलाल İटेषन िदिष िवदा \nभेल। İटेषने कात मे आठ-दस टा दोकान छलैक। एकटा दोकान माछक, दोसर मुरगी आ अěडाक एकटा \nसुधा दूधक एकटा चाहक, एकटा पानक आ पान-छौ टा तरकारीक। सोनेलालक मन मे एलै जे पान-सात \nरंगक तरकािरयो, दूधो आ राहिड़क दािलयो कीिनये लेब। िकऐक त छह मास से ने भिर पेट अनन खेलहुँ \nआ ने किहयो मन असिथर रहल। तेँ आइ राित अपनो सभ पिरवार आ फुिĿयो दुनू भाँइ केँ Ġयोत(नौत) दए \nखुआ देविन। रेलवेक कĦपाउěड मे जे दोकान(तरकारी, दूध, माछ इĜयािदक) छलैक ओ İथायी निह। \nसाधारण छपड़ी टाँिग-टाँिग दोकान चलवैत अिछ। क्यो दोकानदार रेलवे सँ दोकानक पņो निह बनौने। \nİटेषनेक İटाफ, दोकानदार केँ दोकान लगबै देने अिछ। जिह से बņीक बदला सभकेँ पिरवार जोकर \nतरकारी सब िदन भए जायत छलैक। जिहया किहयो रेलवेक अफसरक आगमन होयत छलैक तिह से \nपिहनिह İटाफ दोकानदार सभकेँ किह दैत छलैक। अपन-अपन छपड़ी सभ हटा लइत छल।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \n मोड़(दोकान आ रेलवेक बीच) पर ठाढ़ भए सोनेलाल सोचै लगल जे दोकान मे जे राहिड़क दािल \nिबकायत ओ अरबा रहैत अिछ। तेँ दािल के उलवै पड़त। घर मे ते लोक पिहनिह राहिड़ उला लैत अिछ। \nिबनु उलौल(उलाओल) राहिड़क दािल त खेसािरये जेँका होइत अिछ। मुदा उलौलाक बाद आमील देल \nराहिड़क दािल त दािलये होइत। सबसँ नीक। लटखेवा दोकान पहुँच सोनेलाल एक िकलो राहिड़क दािल, \nआधा िकलो िचžी कीनलक। दुनूक दाम दए तरकारीबला लग आिब सात-आठ रंगक तरकारी कीिनलक। तरै \nजोकर गोलका भाँटा(भाँिटन) गंगाकातक बड़का परोड़, हैदराबादी ओल टेिब केँ कीनलक। दू िकलो सुधा दूध \nसेहो लेलक। सब समान के गमछा मे बािĠह, हाथ मे लटकौने घुिर के सुिगया लग आयल। गमछा मे \nबाĠहल समान देिख बहीिन पूछलक- ‘‘भैया, की सब कीिन लेलहक?’’ \nबहीिनक मन मे भेलिन जे िधया-पूता ले भिरसक लाइ-मुरही कीिन लेलिन। मुदा मोटरी नमहर, तेँ पुछलकिन। \nबहीिनक बात सुिन सोनेलाल हँसैत बाजल- ‘‘दाय, खाय-पीबैक समान सब कीनलहुँ। आइ सभ परानी िमिल \nनीक-िनकुत खायब। बेचारा फुिदयो, नोकर जेँका राित के घरक ओगरबाही करैत हैत। तेँ ओकरो दुनू भाय \nकेँ नौत दए खुआ देबइ। तेँ तीमन-तरकारी, दूध आ दािल कीिन लेलहुँ। भानस करै ले तोहूँ तीिन \nगोटे(बहीिन, İÿी आ सािर) छेबे करह। एĸोिदन ते तोरो सभक मेजमानी होय। दाय, जते अनका भाइयो से \nसुख निह होइत छै तिह से बेसी तोरा से भेल। तोहर उपकार िजनगी मे निह िबसरब। भगवान तोरा सन \nबहीिन सभकेँ देथुन।’’ \n  सोनेलालक बात सुिन गद्-गद् होयत बहीिन उþर देलकिन- ‘‘भैया, हम अपन काज केलहुँ। तोहर उपकार \nकी केिलयह। ऐहेन वेर पर जे तोरा नै देिखितयह ते हमरा सन बहीिन ककरो रिहये के की हेतइ।’’ \nबहीिनक बात सुिन सुिगया पित केँ कहलिन- ‘‘दाई ते औगुताइ छिथ। कहै छिथ जे कािŎ भोरे चिल \nजायब। एकोटा धराउ घर मे सािड़यो ने अिछ जे देविन। िबना साड़ी देने कोना जाय देबिन। केहेन हैत?’’  \n  भौजाइक बात सुिन मुİकी दैत ननिद बाजिल- ‘‘भौजी, चारु बेटा-बेटीक िवयाह मे ते हमरा चािर जोड़ \nसाड़ी रखले अिछ। मुदा ऐहेन बेिर मे साड़ीक कोन काज छै। अपने ते भैया पैंइच-उधार ल’ क’ काज \nचलौलक अिछ। तइ पर से हमरो ले करजा करत। हमरा जँ िदऔ चाहत ते हम नै लेबै।’’ \n घर पर अिबतिह पिरवार स गाम धिर खुषीक बखŭ बिरसय लगल। तीनू बेटी सुिगयाक गरदिन मे \nलटपटा गेिल। बिहन(सुिगयाक) बच्चा केँ कोरा मे लए मुह चुमै लगल। जिहना जाड़क मास मे गाछ-िबरीछ \nपालाक मािर स िठठुर जाइत, मुदा गरमी केँ धिबतिह नव रुप धारण करैत अिछ तिहना सबकेँ भेल। छह \nमासक तबाही, सोग, िनराषा सोनेलाल केँ छोिड़ पड़ा गेल। पास-परोसक जिनजाित सभ आिब-आिब सुिगया केँ \nदेखवो करैत आ बीमारीक समयक िखİसो सुनैत छलीह। एĸे-दुइये सैाँसे अंगना िधयो पूतोक आ जिनजाितयो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nस लोकक भीड़ हटल। तीनू गोटे भानसक जोगार मे लािग गेलीह। कते िदन से सोनेलाल भिर मन नहायल \nनिह छल। साबुन लए केँ नहाय ले गेल।  \n भानस भेलैक। सभ िकयो भिर मन खेलिन। खाइते सभकँे ओंघी अबै लगलिन। सभ जा-जा केँ \nसुित रहलाह।  \n पėीक संग सोनेलाल केँ लहेिरयासराय जैतिह गाम मे चचर् चलै लगल। एक िदिष जिनजाित सभ \nसोनेलाल केँ बाहवाही करैत छलीह त दोसर िदिष मदŭ-मदŰक बीच इलाजक खचर्क चचर् चलै लगल। सैाँसे \nगाम दुनू परानी सोनेलालेक चचर् चलैत रहए। सबेरे İकूल मे छुņी दय खसल मने हीरानĠद चिल ऐलाह। \nसबेरे हीरानĠद केँ आयल देिख रमाकाĠत पुछलिखन- ‘‘सबेरे İकूल बž कए देिलऐक?’’ \n  ओना रमाकाĠतो केँ सोनेलालक संबंध मे बुझल छलिन मुदा जिह गंभीरता सँ हीरानĠद सोचैत रहित ओिह \nगंभीरता सँ ओ निह सोचैत छलाह। तेँ मन मे कोनो तेहेन िवचार निह छलिन। हीरानĠद उþर देलिखन- \n‘‘बच्चा सभ केँ पढ़बै मे मोन निह लगैत छल, तेँ छुņी दए देिलयैक।’’ \n‘िकअए निह पढ़वै मे मन लगैत छल।’’ \nिचिĠतत भए हीरानĠद कहलिखन- ‘‘एक त बािढ़क मारल बेचारा सोनेलाल तािह पर सँ बीमारीक। तेहेन चपेट \nमे पिड़ गेला जे कोनो कमर् बाकी निह छिĠह। यैह बात मन मे घुिरआय लगल। पढ़वै मे एĸो रþी नीके \nनिह लगैत छलै।’’  \n  सोनेलालक बात सुिनतिह रमाकाĠतक मन मौलाय लगलिन। मौलायत-मौलायत जिहना हीरानĠदक मन रहिन \nतिहना भए गेलिन। पाएर मे ठेंस लगलापर जिहना केयो मुह भरे खसैत आ छाती मे चोट लगैत अिछ तिहना \nरमाकाĠतक हृदय मे मनक चोट लगला सँ भेलिन। मुदा जोर सँ निह कुहिर चुĢपेचाप कुहरै लगलिथ। मन \nमे एलिन जिह गाम मे चािर-चािर टा डाॅक्टर छिथ ओिह गामक लोक रोग सँ कुहरै, कते दुखक बात छी। \nऐहने डाॅक्टर केँ लोक भगवान बुिझ पुजिन कहाँ धिर उिचत छी। जािह पढ़ल-िलखल लोक केँ अपना गाम \nसँ İनेह निह, अपन कुटुĦव पिरवार सर-समाज सँ İनेह निह छिĠह, अपने सुख भोगक पाछू बेहाल छिथ। \nहुनका अनेरे दाय-माय िकअए छिठयार िदन छाती मे लगा जीवैक असीरवाद देलकिन। फेिर मन मे एलिन \nजिहना माल-जाल केँ डकहा बीमारी होइ छै तिहना त मनुक्खो केँ चटपिटया बीमारी होइ छैक। जे छन मे \nछनाँक कए दैत छैक। चािर टा बेटा-पुतोहू डाॅक्टर हमरे छिथ जँ कहॴ अपने आ िक महेĠƖक मइये केँ \nओइह चटपिटया बीमारी भए जाइन ते िक करताह ओ सभ हमरा।  \n  मन घोर-घोर, बाके बž भए गेलिन।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \n तीन िदनक बाद सोनेलाल भनडाराक कायर्ƅम बनौलिन। खाइ-पीवैक सब ओिरयान िदल खोिल केँ \nकेलिन। तुलसी फुलक अरबा चाउर, राहिड़क दािल, एगारह टा तरकारी दही-िचžीक नीक ĭयवİथा केलिन।  \n गाम मे दू पंथक साधू। पिहल पंथक महंथ रमापित दास आ दोसर पंथक गंगा दास। राम-जानकीक \nमंिदर रमापित दास बनौने छिथ। दुनू साँझ पूजा करैत छिथ। मुदा गंगादास केँ िकछु निह। सेवकान दुनू \nगोटे केँ छिĠह। आन-आन गाम मे सेहो दुनू गोटे केँ सेवक छिĠह।  \n सोनेलालक मन मे, छल-Ćपंचक िमिसओ भिर लिस निह, तेँ पच्चीस मुरते साघुक दल रमापित दास \nकेँ देलकिन आ पच्चीस मुरतेक दल गंगादास केँ। दल देलाक बाद सोनेलाल दुआर-दरबĔजा िचĸन-चुनमुन \nकरै लगला। भानस करैक बरतन सब माँिज-मूिज तैयार केलिन। खाइक लेल केराक पात कािट, धो केँ \nसेहो रखलिन।  \n  एक गाम मे रिहतहुँ दुनू पंथक बीच अकास-पतालक अंतर छलिन। पिहल पंथ मे ऊँच जाितक बोलवाला \nजबिक दोसर पंथ मे ऊँच जाित कम मुदा िनĵ जाित बेसी। छूत-अछूतक कोनो भेद निह। िदनुके भनडारा।  \n दोसर पंथक साधु सभ सबेरे आिब, चरण पखािर भजन शुरु केलिन। भजन शुरु होइतिह टोल-\nपरोसक जिनजाितयो आ िधयो-पूता आिब केँ सैाँसे खिरहान भिर देलकिन। खिरहाने मे बैसारो केने रहिथ। \nतीन टा भजन समाĢत भेलाक बाद रमापित दास चेलाक संग पहुँचलिथ। संग मे सभ साधु रहिथ। फिरĸे \nसँ दोसर पंथक साधु देिख रमापितदास मने-मन जरै लगलिथ। मुदा ƅोध के दािब दरबĔजा पर पहुँचलिथ। \nदरबĔजा पर अिबतिह रमापितदास सोनेलाल केँ कहलिखन- ‘‘हमरा सभहक बैसार फुट मे करु।’’ \n  रमापितदास केँ Ćणाम क’ सोनेलाल दलान िदिष इषारा दैत कहलकिन- ‘‘अपने सभ दरवĔजे पर \nबैिसऔक।’’ \n सोनेलालक िवचार सुिन रमापित दास मने-मन सोचै लगलिथ जे जँ अखन दोसर ठाम बैसार बनवै ले \nकहबैक त धड़फड़ मे संभव निह होयत। जँ झगड़ा करै छी त ककरा सँ करु। वेचारा घरबारी की करत? \nघरवारीक लेल त जिहना हम दल देलाक बाद एलहुँ तिहना त ओहो सभ छिथ। तेँ जेहने हम सभ तेहने \nओहो सभ। अगर ओही साधु सभ सँ कहा-कही करैत छी त दू धािमर्क पंथक बीच िववाद होयत। मुदा \nएिहठाम त भनडारा छी, पंथक नीक-अधलाक िववेचनक मंच निह! इहो करब उिचत निह। जँ अपना केँ \nउžैस मािन लइत छी त कायरता होयत। िविचÿ िİथित मे रमापितदास पिड़ गेलाह। गुĦम-सुĦम, दरवĔजा \nआ खिरहानक बीच ठाढ़। ने डेग आगू बढ़ैन आ ने पाछु होइन। जþे गोटे हमरा संग आयल छिथ जँ हुनका \nसभ स िवचार पुछविन आ ओ लोकिन हमरा मनक िवपरीत िवचार दैिथ तखन की करब? आइ धिर त सेहो \nनिह केलहुँ। करब उिचतो निह। गुरु-चेलाक अĠतर समाĢत भ जायत। रमापितदासक मन औनाई लगलिन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nचाइन पर पसीनाक रुप चमकलिन। ताबे कान पर रखिनहार हारमुिनयमवलाक काĠह अंिगया गेलैक ओ आगू \nबिढ़ ओसारक चैकी पर हारमुिनयम रिख देलक। हारमुिनयम रखैत देिख ढोलिकयो ढोलक रिख देलक। \nएिहना एका-एकी सभ अपन-अपन लोटा-िगलास धिर रिख देलक। मुदा वैसल िकयो निह। तकर कारण िबना \nचरण पखारने बैसब कोना? आ जाबे गुरु महाराज निह बैसताह ताबे हमसभ कोना वैसब। सभकेँ अपन-अपन \nसामान(बाजा, लोटा-िगलास) रखैत देिख अपन िगलास-कमंडल के सेहो राखल देखिथ। रमापितदास केँ गर \nभेिटलिन। ओ(रमापितदास) िविक्षĢत मने कहलिखन- ‘‘जखन सभहक मन अिछ तखन िकऐक ने दरबĔजे पर \nबैसिल जाय। घरवािरयो ते आदर किरते छिथ।’’  \n  एकिदिष रमापितदास केँ मन जरैत दोसर इहो खुषी जे İवागत(सुआगतक) संग घरवारी हमरे बेसी महĜव \nदेलिन। सभ िकयो चरण पखािर बैइसय लगलाह।  \n िबढ़नी जेँका सुिगया नचैत छलीह। कखनो घर जा दही देिख अबैत जे कहॴ िबलाई ने आिब के खा \nिलअए। त लगले ओसार पर राखल सामान(चाउर-दािल, तरकारी) केँ देखैत जे कौआ ने आिब के छुता \nिदअए। फेिर लगले अंगना मे राखल टकुना, कराह, बालटीन केँ देखैत जे िधया-पूता ने गंदा कए िदअए। त \nलगले आिब दलानक पाछू मे ठाढ़ भ’ टाटक भुरकी देने देखैत, जे लोक सँ भरल दरबĔजा-खिरहान अिछ, \nकहॴ मािरये ने शुरुह भए जाय। सुिगयाक मनमे अहलिदĪली पैिस गेलिन। मगज पड़क पसीना सोनेलाल केँ \nकेषक तर देने गरदिन पर होयत गंजी तर देने, धोती िभजबैत रहैक। \n भजन सुिनिनहार मे िधया-पूता स’ ल’ क’ İÿी-पुरुष धिर। मोितयाक माए पचास वखर्क बूिढ़। भजन \nबž भेिल देिख बुचाईदास केँ कहलिखन- ‘‘हे यौ बुचाई दास, िबना भजन गौने जे पंगहित करबै ते पाप नै \nिलखत?’’ \n मोितया मायक कड़ूआइल बात सुिन बुचाई दास उþर देलिखन- ‘‘बड़ी काल गाजा पीना भ’ गेल \nअिछ, तेँ कने पीिब लइ छी। तखन नाचो देखा देब आ कबीर सहाएव की कहलिखन सेहो सुना देव। किनये \nकाल छुņी िदअ। होअए हौ रघूदास, जलदी गुल दहक।’’ \nिबना साज बजनिह घुन-घुना क’ कहै लगलिखन- ‘‘हटल रिहयौ सĠतो िबलैइया मारे मटकी।’’ \n बुचाई दासक पाँती आ मुहक चमकी देिख िधयो-पूतो आ जिनजाितयो, खापिर मे देल जनेरक लाबा \nजिहना भर-भरा केँ फुटैत अिछ तिहना सभ हँसै लगलाह।  \n दलानो मे आ खिरयानो मे भजन शुरु भैल। दोसर पंथक बैसार मे ढोलक, झािल, खजुरीक संग \nथोपिड़यो बजै लगल। मिहला पिहल पंथ िदिष पखाउज, झालर, हारमुिनयाक संग िसतार सेहो बजै लागल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nएक सूर एक लय आ एक ताल मे भजन शुरु भेल- ‘‘केसव! कही न जाय का किहये!’’ मुदा दोसर पंथ \nिदिष भजन तते जोर सँ होइत जे पिहल पंथक भजन सुनाइये ने पड़ैत छल। महंथ रमापितदास बाहर \nिनकिल घुमबो करैत आ भजनो सुनैत रहिथ। रमाओत भजनक अवाज दलान क घर स बाहर िनकलबे निह \nकरैत छल। रमापित दास तामसे माहुर होइत रहिथ। मने-मन भनभनेबो करैत रहिथ। सोनेलाल केँ सोर \nपािड़ कहलिखन- ‘‘ई कोन बखेरा ठाढ़ कए देिलऐक?’’ \n  थरथराइत दुनू हाथ जोिड़ सोनेलाल उþर देलिखन- ‘‘सरकार, हम अनाड़ी छी। निह वुझिलऐक जे एना \nहोइ छै। जे भ’ गेलैक से त भइये गेलैक। अपने तमसाइयौ निह। जँ कनी गलितये भ’ गेलै ते माफ क’ \nिदऔक। अपने समुƖ िछयैक। नीक-अधला पचबैक सामĝर्य अिछ। अखन धिर भोजन बनवैक अहिरयो निह \nखुनल गेल अिछ, आदेष िदयौक।’’ \nतरंिग केँ रमापितदास कहलिखन- ‘‘हमर जते साधु छिथ ओ फुटे मे अहिरयो खुनता आ भोजनो बनौताह। तेँ \nसभ िकछु(बरतन स ल क’ चाउर-दािल, तरकारी धिर) हमरा फुटा िदअ।’’ \n  ‘बड़बिढ़या’ किह सोनेलाल सभ िकछु दू भाग क’ देलकिन। चािर-चािर गोटे भानसक जोगार मे लिग \nगेलाह। दूटा अहरी, हिट-हिट क, खुनल गेल। सोनेलाल सभ वरतनो आ चाउरो-दािल आिन दुनू अहरी लग \nरिख देलकिन।  \n दलानक भजन बž भ’ गेल। मुदा खिरहानक भजन चिलते रहल। बुचाई दास अगुआ मुरते। \nभजिनया सभ गोल-मोल भेल बैसल, तेँ बीच मे जगह खाली रहए। ओिह खाली जगह मे बुचाई दास ठाढ़ भ’ \nआगू-आगू भजनक पाँितओ गवैत आ नचबो करैत। बीच-बीच मे पाँतीक अरथो कहैत रहिथ। \n रमापित दास सोनेलाल केँ, हाथक इषारा सँ सोर पािड़, कहलिखन- ‘‘बƂड अनधोल होइत अिछ। \nभजन बž करबा िदऔ।’’ \n  बुचाई दास लग आिब सोनेलाल बाजल- ‘‘गोसाई सहाएब, भजन बž क’ िदऔ। महंथ जी केँ तकलीफ \nहोइ छिन।’’ \n  सोनेलालक आƇह सुिनतिह, के छोट के पैघ, सभ एĸे बात कहै लगलिन जे हमसभ िबना भजन गौने \nपंगहित निह करब।’’ \nसोनेलाल अबाक भ’ गेलाह। सैाँसे देह सोनेलालक कपैत। मुदा की करैत? क्यो त िबन दले निह आयल \nछलाह। तेँ, सभ साधुक महĜव बराबिर बुझिथ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n अंगनाक टाट लग ठाढ़ सुिगया मने-मन सोचैत जे जँ कहॴ सौध सभ अपना मे झगड़ा कए िबना \nभोजन केनिह चिल जेताह, तखन ते हमर कबूला पूरा नइ हैत। कबूला नइ भेने दुखो(रोगो) घुिर क’ आिब \nसकैत अिछ। आब ज दुिखत पड़ब ते जीिव की मरब, तेकर कोन ठेकान। हे भगवान सौध सभकेँ मित \nबदिल िदऔन जे असिथर भए जेताह। मने-मन सौध-सौध जपै लगलीह। \n दू बजैत-बजैत िनगुर्ण पंथ िदिष भोजन बिनकेँ तैयार भए गेल। भोजन तैयार होइतिह गंगादास \nसोनेलाल केँ कहलिखन- ‘‘भोजन बिन गेल तेँ आब भोजनक जगह तैयार करु।’’ \n  गंगादासक आदित सुिन सोनेलालक करेज आरो थरथर कपै लगल। ई केहेन हैत। एक िदिष साधु सभ \nभोजन करताह आ दोसर िदिष बिनतिह अिछ। एक त अखने से सौध सभ दरवĔजा पर ऐला तखने से \nझंझट होइ अए। कहुना-कहुना अखैन धिर पार लगल, मगर आब आखरी बेर मे ने कही झगड़ा फँिस \nजाइन। बाढ़िन आनै लाथे सोनेलाल आंगन गेल। आंगन मे जा बाढ़िन ताकै लाथे बैिस रहल। बैइसैक कारण \nरहैक समय लगायव। किनये कालक बाद सुनलक जे िहनको सभहक भोजन तैयार भ’ गेलिन। बाढ़िन नेनिह \nसोनेलाल अंगना स िनकिल खिरहान आिव बाहरै लगल। खिरहान बहािर सोनेलाल पािनक िछच्चा देलक। \nिछच्चा द’ खरही िबछौलक। खरही िबछिबतिह साधु सभ हरे-हरे केँ उिठ खरही पर बैसलाह। खरही पर \nबैिसतिह पात उठल। पþाक बँटवारा शुरु होइतिह रमापित दास अपन सþिर मे घुिम-घुिम जय-जयकार करै \nलगलाह। दोसिर िदिष मंगल(भजन) शुरु भेल।  \n सभ साधु भोजन केलिन। भोजन कए सभ उठलाह। दोसर पंथ िदसक सþिर मे एĸो टा अž वा \nकोनो वİतु पात पर छुतल निह। जबिक दोसर सþिर मे, बिरआतीक भोजन जेँका, छुतल। सभकेँ उिठतिह \nचारुभर से कौआ-कुकुड़ आिव-आिब खाय लगल।  \n भोजन कए दोसर पंथवला सब ढोलक-झािल लए िवदा हुअए लगल। मुदा रमौत िदिष से दिछनाक \nतगेदा भेल। अनाड़ी सोनेलाल िसĸीक चंगेरी मे पान-सुपारी लए बीच मे ठाढ़ रहिथ। हाथक इषारा स’ \nरमापित दास सोनेलाल केँ सोर पािड़, कहलिखन- ‘‘आब हम सभ चलब, तेँ झव दे दिछना लाउ।’’ \n  सोनेलाल- ‘‘कोना की दिछना.....।’’ \n  रमापितदास- ‘‘एक सय एकावन İथानक चढ़ौआ, एक सय एक हमर, साधु सभकेँ एकावन-एकावन आ \nभोजन बनौिनहार केँ एकासी-एकासी द िदऔन।’’ \n  भोजन बनौिनहारक आ महंथजीक दिछना त सोनेलाल केँ जँचल, मुदा.....।’’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४६ म अंक १५ नवम्बर २००९ (वषर् २ मास २३ अंक ४६)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \n  गंगादास आ बुचाइ दास सेहो सभ देखैत आ सुनेत। आँिखक इषारा स’ गंगादास केँ बुचाई दास \nकहलिखन- ‘‘अिधकार अिधकार छी। जþे दिछना रमापित दास केँ हेतिन तिह सँ एĸो पाइ कम हमहूँ सभ \nनिह लेब।’’ \n िहसाब जोिड़ सोनेलाल आंगना स रुपैआ आिन आिन रमापित दासक हाथमे द’ देलकिन। रुपैआ ठीक \nस गिन रमापित दास सोेनेलाल केँ अिसरबाद दैत उिठ के िवदा भेलाह। रमापित दासक पाछू-पाछू सोनेलालो \nअिरआतने िकछु दूर धिर गेल। फेर घुिर के आिब गंगादास लग ठाढ़ भ’ पूछलकिन- ‘‘गोसाई सहाएब, अहाँकेँ \nदिछना कþे हयत?’’ \n  सोनेलालक तड़पैत मनकेँ गंगादास आँिक लेलिखन। दया स हृदय बरफ स पािन बनै लगलिन। मुह सँ \nबोली निह फुटिन। सोनेलाल केँ की कहिथन से फुरबे निह करिन। बुचाई दास िदिष देिख पूछलिखन- ‘‘की \nयौ(अओ) बुचाई दास, अहूँ त अगुआ मुरते छी, िबना अहाँ सभहक िवचार लेने हम कोना जबाब देबिन। \nिकऐक त ऐठाम तीन टा Ćįन अिछ। पिहल- दू पंथक अिधकारक सवाल अिछ, दोसर- पंथ के िनच्चा मुहे \nजाएब हैत। आ तेसर, सोनेलाल कबुला पुरबैक लेल भनडारा केलिन। एक त बीमारीक फेिर मे पिड़ पİत \nभेिल छिथ, तइ पर सँ हमहूँ सभ भार िदअिन, इ हमरा नीक निह वुिझ पड़ैत अिछ।’’ \n  गंगादासक Ćįन सुिन दोसर पंथक सभ साधु गुĦम भ’ मने-मन सोचै लगलाह जे की कएल जाय? मुदा \nसोचवोक राİता अलग-अलग होइत अिछ। एĸे Ćįनक उþर पेवाक लेल वैरागीक राİता अलग होइत अिछ। \nजबिक रागीक िवचार अलग। भले ही दुनू गोटे एĸे रंग िवŅान िकऐक ने होिथ। ततबे निह, आğयािĜमक \nिचĠतक आ भौितकवादी िचĠतकक बीच सेहो होइत अिछ। जबिक िनįपक्ष िचĠतकक अलग होइत अिछ। \nपंथक बीच बँटल समाज मे िनįपक्ष िचĠतक होएव किठन अिछ। िकऐक त पंथ िसफर् वैचािरकते टा निह \nहोइत, ĭयवहािरक सेहो होइत अिछ। जे पिरवार आ समाज से सेहो जोड़ल रहैत अिछ। जिह स िजनगीक \nगाड़ी चलैत अिछ।  \n  कोनो िवषय पर गंभीर िचĠतन करैक लेल एकटा आरो भारी उलझन अिछ। ओ अिछ- भुखल आ पेटभरल \nशरीरक मन। मनकेँ बहुत अिधक Ćभािबत करैत अिछ शरीरक इिĠƖय। इिĠƖय केँ संचािलत करैत अिछ \nशरीरक उजŭ(षिक्त)। उजŭक िनमŭण करैत अिछ उजŭ पैदा करैक वİतु। ओ वİतु अबैत भोजन स। मुदा \nिसफर् भोजने टा से उजŭ पैदा निह होइत? उजŭ पैदा करैक दोसरो वİतु अिछ, जेकर भोजन शरीरक भोजन \nस अलगो होइत अिछ।  \n बीच-बचाव करैत बुचाई दास गंगादास केँ िवचार देलिखन- ‘‘गोसाई सहाएव, हमहू सभ अपना धरमक \nिसपाही छी, तेँ मरैत दम तक पाछु हटब धोखावाजी हैत, मुदा पिवÿ धरमक रक्षा करब सेहो हमरे सभ पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम","size_mb":2.13,"has_text":true},"Videha 047.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 047.pdf","name":"Videha 047.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४७ म अंक ०१ िदसĦबर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक \n४७)\n        \n   \n  \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास (आगाँ) \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-कथा- बोिनहािरन \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.३.\n सुनील मिĪलक (Ćİतुित- सुजीत झा) \n२.४.\n िबिपन झा-आवĮयकता अिछ सकाराĜमक मौिलक िचĠतनक \n२.५.१.\n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न आ २.\n हेमचĠƖ झा-गोनू झाक पंचैती  \n२.६.\n दयाकाĠत-लघुकथा \n२.७.\n िमिथला किव कोिकल िवńापित - गोपाल Ćसाद \n२.८.दुगŭनĠद मंडल-कथा-डाक्टर कमर्वीर \n  \n३. पń \n  \n  \n३.१. \n कालीकांत झा \"बुच\" 1934-2009 \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n३.२.\n राजदेव मंडल-बािढ़क िचÿ \n  \n३.३.उमेश मंडल\n  (लोकगीत-संकलन)- आगाँ \n  \n३.४.कĪपना शरण-शीतल बयार \n  \n३.५.१.\n िबनीत ठाकुर-गीत आ २.मनीष ठाकुर, ३.चĠƖकाĠत िमā \n  \n३.६.कुसुम ठाकुर \n३.७.\n िशव कुमार झा \n३.८.१.कािमनी\n  २.धमųĠƖ\n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n४. बालानां कृते-१.जगदीश Ćसाद मंडल-लघुकथा२.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला \n(कॉिमक्स)३.कĪपना शरण:देवीजी. \n5.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n5.1.Original Maithili Story by\n  Smt.Shefalika Varma,Translated into English \nby\n DR. RAJIV KUMAR VERMA. \n5.2.Original poem in Maithili  by Gajendra Thakur Translated into English by Lucy Gracy \nfrom New York \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \"लेआउट\" पर \"एड गाडजेट\" मे \"फीड\" सेलेक्ट कए \"फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)  \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक \nधरती Ćाचीन कालिहसँ महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक \nिचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक \nमािटमे पसरल एिह तरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज' \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ \nमैिथलीसँ सĦबिĠधत वेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\" \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n  \n१. संपादकीय \nअपन ज्ञान आ अनुभवकेँ सवर्दा बाँटू आ अपन वाक्, कमर् आ िनणर्यमे हरदम नƛ रहू। \nअहाँक िमÿक लेल जे िकयो नीक शĤदक Ćयोग करै छिथ तँ तकर जनतब िमÿकेँ अवĮय \nकराऊ। जे अहाँ बुझने सही काज छैक तकरा अवĮय करू।  पिहचान बनबए लेल काज \nनिह करू  वरन् तेहन काज करू  जकरा लोक चीिĠह सकए आ मोन राखए। जीवनक पैघ-\nपैघ पिरवतर्न िबना कोनो चेतौनीक अबैत छैक। अपन बच्चाकेँ ई िसखाऊ जे कोनो ĭयिक्तक \nकमीकेँ कम कऽ कए निह मूĪयांकन करए। जे कोनो काज अहाँ करै छी तकरा मोनसँ \nकरू।  कोनो नाटक खतम भेलापर थोपड़ी बजबैमे सवर्दा आगू रहू। सोचू, ओिहपर िवĂास \nकरू , सपना देखू आ ओकरा पूणर् करबाक साहस राखू। \n  \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ३० नवĦबर २००९) ८९ देशक ९९२ \nठामसँ ३४,०९५ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,११,५८९ बेर  देखल गेल अिछ ( गूगल \nएनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास (आगाँ) \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-कथा- बोिनहािरन \n  \n२.३.\n सुनील मिĪलक (Ćİतुित- सुजीत झा) \n२.४.\n िबिपन झा-आवĮयकता अिछ सकाराĜमक मौिलक िचĠतनक \n२.५.१.\n कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न आ २.\n हेमचĠƖ झा-गोनू झाक पंचैती  \n२.६.\n दयाकाĠत-लघुकथा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n२.७.\n िमिथला किव कोिकल िवńापित - गोपाल Ćसाद \n२.८.दुगŭनĠद मंडल-कथा-डाक्टर कमर्वीर \n  \nĆोफेसर राधाकृįण चौधरी ( १५ फरबरी १९२१- १५ माचर् १९८५) अपन सĦपूणर् जीवन िबहारक इितहासक \nसामाĠय रूपमे  आ िमिथलाक इितहासक िविशƠ रूपमे  अğययनमे िबतेलिĠह। Ćोफेसर चौधरी गणेश दþ कॉलेज, बेगुसरायमे \nअğयापन केलिĠह आ ओ भारतीय इितहास कांƇेसक Ćाचीन भारतीय इितहास शाखाक अğयक्ष रहल छिथ। हुनकर लेखनीमे जे \nĆवाह छै से Ćचंड िवŅताक कारणसँ। हुनकर लेखनीमे िमिथलाक आ मैिथलक (मैिथल ƙाŌण वा कणर्/ मैिथल कायİथसँ जे एकर \nतादाĜĦय होअए) अनगर्ल मिहमामंडन निह भेटत। हुनकर िववेचन मौिलक आ टटका अिछ आ हुनकर शैली आ कĝय कौशलसँ \nपूणर्। एतुĸा भाषाक कोमल आरोह-अवरोह, एतुĸा सवर्हारा वगर्क सवर्गुणसंपžता, संगिह एतुĸा रहन-सहन आ संİकृितक कņरता ई \nसभटा िमिथलाक इितहासक अंग अिछ। एिहमे सिĦमिलत अिछ राजनीित, िदनचयŭ, सामािजक माĠयता, आिथर्क िİथित, नैितकता, \nधमर्, दशर्न आ सािहĜय सेहो। ई इितहास सािहĜय आ पुरातĜवक Ćमाणक आधारपर रिचत भेल अिछ, दंतकथापर निह आ आह \nिमिथला! बाह िमिथला! बला इितहाससँ फराक अिछ। ओ चचर् करैत छिथ जे एतए िवńापित सन लोक भेलाह जे समाजक िविभž \nवगर्केँ समेिट कऽ राखलिĠह तँ संगिह एतए कņर तĜĜव सेहो रहल। हुनकर लेखनमे मानवता आ धमर्िनरपेक्षता भेटत जे आइ \nकािŎक सािहĜयक लेल सेहो एकटा नूतन वİतु िथक ! सवर्हारा मैिथल संİकृितक एिह इितहासक Ćİतुितकरण, संगिह हुनकर \nसभटा अĆकािशत सािहĜयक िवदेह Ņारा अंकन ( हुनकर हाथक २५-३० साल पूवर्क पाěडुिलिपक आधारपर) आ ई-Ćकाशन \nकņरवादी संİथा सभ जेना िचÿगुĢत सिमित ( कणर्/ मैिथल कायİथ) आ मैिथल ( ƙाŌण) सभा Ņारा Ćायोिजत इितहास आ \nसािहĜयेितहास पर आ ओिह तरहक मानिसकतापर अंितम मारक Ćहार िसŀ हएत, तािह आशाक संग।-सĦपादक \nिमिथलाक इितहास \nअğयाय – ५ \nई. पू. छठी शताĤदी सँ ई. स.  ३२०  धिरक \nिमिथलाक  राजनैितक इितहास \nई. पू. छठी शताĤदी मे भारत मे केĠƖीय सþाक अभाव छल आर समİत उþरी भारत सोलस महाजनपद \nमे बहल छल। अिह मे िबहार मे अंग, मगध, विĔज, मĪल, Ćिसŀ छलाह। अिह महाजनपद सब मे \nिकछु राजतंÿाĜमक आर िकछु गणतंÿाĜमक छल – बौŀ सािहĜय मे जे गणराĔयक उĪलेख भेटैछ तािह मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nिबहार मे वैशालीक िलच्छवी एवं अĠय गणराĔयक संग िमिथलाक िवदेह गणराĔयक उĪलेख सेहो भेटैत \nअिछ। उþर िबहारक महाजनपद केँ सिĦमिलत रूपें  वृिĔज गणराĔय आठ राĔयक एकटा संघ छल जािह \nमे िलच्छवी, िवदेह, ज्ञािÿक Ćिसŀ छलाह। संघक राजधानी वैशाली मे छल आर एकर İवरूप \nकुलीनतंÿक छल। वृिĔज शासन मे ĆĜयेक गाँवक राजा केँ सरदार कहल जाइत छल। राĔयक \nसामूिहक कायर्क िवचार एक पिरषद होइत छल जकर वो राजा लोकिन सदİय होइत छलाह। िकछु \nमĪल लोकिन सेहो उþर िवहार मे रहैत छलाह। \nतािह िदन मे जे दू Ćकारक राजनैितक ĭयवİथा छल आर ताहु पर जे केĠƖीय सþाक अभाव छल तकरा \nचलते दुनु राजनैितक पŀितक मğय बरोबिर संघषर् होइत रहैत छलैक आर एĦहर मगध अपन हाथ – पैर \nपसािर रहल छल। मगध, कोशल, ĭĜस, अवंती अिह चारू  राĔयक मğय आिधपĜयक हेतु संघषर् चिल \nरहल छल आर वो सब अपन – अपन क्षेÿ मे अपन – अपन Ćसार मे लागल छलाह। उपरोक्त चारू  \nराĔयक तुलना मे मगध केँ िवशेष सफलता भेटलैक आर तकर मूलकारण इयैह छैक जे मगध  तािह िदन \nमे आिथर्क दृिƠये सफल आर सबल छल। राजनैितक संगठनक वाİतिवक पृơधिर आिथर्क आर \nसामािजक होइत अिछ। मगध खिनज पदाथर्क हेतु Ćिसŀ छल आर लोहा एकर सब सँ पैघ उपलिĤध \nछल। लोहा पर अिधपĜय रहबाक कारणे मगध सब समकालीन राĔय केँ परािजत करबा मे सफल भेल। \nनदी तट पर अविİथत एवं राजगीर एवं अĠय पहाड सँ घोल बढल मगध केँ Ćकृित जेना एकटा Ćाकृत \nसुरक्षा Ćदान केने होइक तेहने बुझल जाइत छल आर तािह पर सँ मगध सँ तक्षिशला तक ĭयापािरक \nमागर् एवं लोहा पर ओकर एकािधपĜय ओकरा सवर्तोभावेन साƛाĔयवादी बनेबा मे समथर् िसŀ भेलैक अिह \nबात केँ हमरा लोकिन एितहािसक िवĮलेषण सँ हँटा निह सकैत छी। आिथर्क तĜवक संगठनाĜमक \nआधारक जे रूप  रेखा हमरा लोकिन केँ कौिटĪयक अथर्शाİÿ मे भेटैत अिछ ओिह İपƠ अिछ जे मगध \nमे सुिनयोिजत ĭयवİथाक İथापना मे कैक शताĤदीक पिरāम रहल होएत।िबिĦबसारक नेतृĜव मे मगध \nसाƛाĔयवादक āीगणेश भेल आर वो अंग केँ परािजत कए जखन अंगुतराय आर कौिशकी कक्ष िदिस \nबढलाह तखन हुनका वैशालीक िलच्छवी लोकिन सँ संघषर् भेलैĠह आर से खटपट दुनु राĔयक बीच वादो \nमे बनल रहल। अंगुतराय आर वैशाली िवदेहक सीमा कमला नदीक इदर् – िगदर् िमलैत छल। बाद मे \nिलच्छवी चेतकक पुÿी सँ िववाह कए वो वैशालीक संग िमÿता İथािपत केलिĠह आर वैशालीक सुĆिसŀ \nगिणका अĦबपाली सँ सेहो हुनका एकटा पुÿ भेलैĠह। वैवािहक संबधक माğयमे वो मगध राĔयक संबधक \nिवİतार केलिĠह। मगध साƛाĔय Ćसारक अटािलका अिह संबध पर ठाढ छल। \nस्अजातशÿु अपन िपताक साƛाĔयवादी नीित केँ चालू रखलैĠह। वो ई बात जनैत छलाह जे जाधिर \nवृिĔज संघक नाश निह होएत ताधिर मगध साƛाĔयक एकािधपĜय निह संभव होएत तैं राĔयारोहणक बाद \nसँ वो अिह जोगार मे लािग गेलाह जे येन केन Ćकारेण वृिĔजसंघ केँ मिटयामेट कैल जाए। वो अिह \nहेतु असंभव बहाना खोज लिĠह। िपताक समय सेहो अिह दुनु राĔयक बीच खटपट भेल छल परĖच \nअजातशÿुक समय मे ई सामाĠय खटपट अपन चरमोĜकषर् पर पहुँच गेल। िहनक मंÿी छलाह वषर्कार \nजिनका कौिटĪयक अगुआ कहल जाइत छिĠह। वषर्कार अिह संबध मे बुŀ सँ परामशर्  करए गृĿकूट पवर्त \nपर गेला। अिह Ćसंग बुŀ जे वषर्कार केँ उþर देलिथĠह तकरा सत – अपिरहािण – धĦम  कहल जाइत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \nछैक जकर िवĮलेषण हम पाछाँ करब। वषर्कार अिह सँ अपन सुराग बाहर केलिĠह आर विĔज संघ मे \nफूट अनबाक Ćयास मे लािग गेलाह। अजातशÿु आर वृिĔज संघक बीच युŀक मुख्य कारण छल \nराजाक साƛाĔयवादी नीित। राजा अिह गणराĔय केँ नƠ कए मगधक अधीन करए चाहैत छलाह। जैन \nसाधन सँ पता लगइयै जे िलच्छवी राजकुमारी चेलना सँ िबिĦबसार केँ दूटा पुÿ छलैĠह – हĪल आर \nवेहĪल। िबिĦबसार िहनका दुनु भाई केँ बहुत रास वİतु उपहार मे देने छलिथĠह परĖच अजातशÿु जखन \nअपन िपता केँ मािर केँ राजगĿी पर वैसलाह तखन वो िहनका दुनु भाई सँ वो सब वİतु वापस \nमंगलिथĠह। वो लोकिन देवा सँ नकािर गेल िथĠह। अपन रक्षाथर् वो लोकिन अपन नाना (वैशाली) क \nओिहठाम चल गेलाह आर अजातशÿु िखिसया केँ वैशाली पर आƅमण क देलैĠह। बौŀ साधनक अनुसार \nमगध आर वैशालीक बीच गंगा नदी बहैत छल आर तकर एक कात मे एकटा कोनो Ćिसŀ खान छल \nआर ओकरा सटले एकटा बĠदरगाह सेहो। अिह खान आर बĠदरगाह पर आधा – आधा िहİसा दुनु \nराĔयक छल। विĔज लोकिन शिक्तशाली होएबाक कारणे मगध लोकिन केँ ओिह अिधकारक उपयोग निह \nकरए दैत छलिथĠह तै अजातशÿु शİÿ Ņारा अिह Ćķक िनबटारा करए चाहैत छलाह। अजातशÿु सब \nिदिस सँ दारूण  अİÿक संचय केलिĠह आर वषर्कारक साƛाĔयवादी सĪलाहक अनुकरण करैत वो \nवृिĔजसंघ ĜĜकालीन िमिथलाक िवशेष भागक ĆितिनिधĜव करैत छल। \nभयंकर युŀक अगुआ भेलाह साƛाĔयवादी अजातशÿु। लडाई बहुत िदनधिर चलैत रहल। काशी आर \nअंग पछाित वैशाली िवजय मगध साƛाĔयक İथापनाक तेसर चरण छल। िनरयावली सूÿक अनुसार \nिलच्छवी राज चेतक अठारह गणराĔय केँ साहायताक हेतु अपील केलिĠह आर अजातशÿु सँ लडबाक \nहेतु एकटा संयुक्त मोचŭक िनमŭण केलिĠह। अिह युŀ मे अजातशÿु महाशील कंटक आर रथमूशल सन \nसन युŀ यंÿक Ćयोग कएने छलाह। अिह दुनु राĔयक बीच लगभग १६ वषर् धिर युŀ चलैत \nरहल। आजीिवक सĦĆदायक Ćधान मंखली गोİसाल सेहो अिह युŀ मे मारल गेलाह। मगध अिह युŀ मे \nसब Ćकारक कूटनीितक Ćयोग केलक। अंततोगĜवा अजातशÿु िवजयी भेलाह आर वैशालीक गणराĔयक \nĆभुताक अवसान भेल आर मगध साƛाĔय अिह पर अपन आिधपĜय İथािपत केलक। वैशाली पर िवजय \nĆाĢत करब मगध साƛाĔयक महĜवपूणर् उपलिĤध मानल जाइत अिछ आर अजातशÿुक समय मे ई \nउपलिĤध ĆाĢत भेल। तकर बाद जे राजा लोकिनक भेलाह से मगध साƛाĔयक उपलिĤध आर बढौलिĠह \nआर एकर उĜकषर् नĠदवंशक अधीन मे सवŭिधक भेल। नĠदवंश शासक महापŃ केँ पुराण \nमे अिखलक्षÿांतकारी, सवर्क्षÿांतक  आर  एकराह  कहल गेल छैक। महापŃ मैिथल केँ सेहो परािजत कएने \nछलाह। एकर ताĜपयर् ई भेल जे वैशालीक पराभव भेला उþर िवदेहक मैिथल लोकिन संभवतः अपन \nİवतंÿता वचा केँ रखबा मे समथर् भेल छलाह। िमिथलाक क्षिÿय शासक केँ ई āेय छिलĠह परĖच \nक्षिÿय हंता महापŃ सब क्षिÿय राĔय केँ समाĢत करबाक ƅम मे मैिथल लोकिन केँ सेहो परािजत कए \nहुनका अपना राĔयक अंतगर्त कै लेलैĠह। अिह घटनाक बादिह सँ पाटिलपुÿ अिखल भारतीय साƛाĔयक \nकेĠƖ भगेल आर İवतंÿ वैशाली िवदेहक परंपरा समाĢत भगेल। ई दुनु राĔय नĠदवंशक पछाित मौयर् \nसाƛाĔयक अंग बिन गेल। अिह घटनाक बाद सँ कणŭटवंशक उĜथान धिर िमिथला मगधक अंग बनल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nरहल परĖच साँİकृितक दृिƠकोण सँ िमिथला अहु िİथित मे अपन साँİकृितक परंपरा केँ आर वैशाली \nअपन गणतांिÿक पŀित केँ जोगौने रहल। \nओिह Ćाचीन कालहुँ मे िमिथला वासी सुवणर् भूिम आर पूवŰ Ņीप समूह सँ अपन संबध बनौने रहल छलाह \nजकर Ćमाण हमरा लोकिन केँ जातक सँ भेटैत अिछ। एक कथा सँ ज्ञात होइछ जे एकवेर िवदेहक \nगĿीक हेतु दु राजकुमारक मğय संघषर् भेलैĠह आर ओिह मे एक भाई मारल गेलाह। गभर्वती हुनक \nमैिथल िवधवा िमिथला सँ पडाय गेिल आर चĦपा (भागलपुर) मे एकटा ƙाŌणक ओतए शरणाथŰ बिन केँ \nरहलीहे। ओिह िवधवाक पुÿ महाजनक पैघ भेला पर अपन पूवर्िİथितक ज्ञान ĆाĢत कए अपन राĔय \nवापस करबाक हेतु दृढ संकĪप भेलाह। अिह हेतु धनक आवĮयकता छलैĠह तैं धनोपाजर्नक हेतु वो \nसुवणर् भूिम िदिस गेलाह। बंगालक खाढी मे हुनक जहाज टुिट गेलिĠह तखन खाढीक अिधơातृ देवी मिण \nमेखला हुनका अपन कोरा मे उठाकए िमिथलापुरी पहुँचा देलैĠह। कĦबुजदर्श नामक पोथी मे रमेश \nमजुमदार िलखने छिथ जे Ćाचीनकाल मे चीनक युनान राĔय िवदेह Ćांत कहबैत छल आर ओकर \nराजधानीक नाम िमिथला छलैक। कखनो कखनो एकरा िमिथला राįƏ सेहो कहल जाइत छलैक। चीनी  \nपरंपरा मे जकरा नान चाजो कहल गेल छैक ओकरेअिह परंपरा मे िमिथला राįƏ सेहो कहल गेल छैक। \nएिह सँ िसŀ होइत अिछ जे Ćाचीन िमिथलाक लोक सब दिक्षण पूवŰ एिशया एवं चीनक यूनान Ćांत धिर \nĭयापारक हेतु जाइत छलाह आर अपना संगे अपन İमृितक रक्षाथर् अपन साँİकृितक परंपरा केँ सेहो \nउगौहने जाइत छलाह। वैशाली सँ सेहो लोग सब ĭयापारक हेतु भारत सँ बाहर जाइत छलाह जकर सब \nसँ पैघ Ćमाण ई अिछ जे बमŭ मे एखनो “वेĜथाली”  (वैशाली) नामक एकटा Ćिसŀ İथान िवराजमान \nअिछ। \nअजातशÿुक हाथें जखन िलच्छवी लोकिन परािजत भेलाह तकर पĀात िवदेह वैशालीक गौरव लुĢत भगेल \nआर मगध साƛाĔय अपन उĜकषर् पर पहुँचबाक सरंजाम मे आओर तĜपर भगेल। उदाियनक समय धिर \nिलच्छवी लोकिन अपन Ćितơा केँ सुरिक्षत रखबाक यथेƠ Ćयė कएने छलाह। उदाियन साƛाĔयक दृिƠ \nकेँ ğयान मे रािख राजगृहक पिरĜयाग केलिĠह आर पाटिलपुÿ मे अपन राजधानी बनौलिĠह। अिह सँ \nगंगापारक िवदेह आर िलच्छवी पर िनयंÿण रखबा मे सुिवधा भेटलिĠह। उदाियनक उþरािधकारीक समय \nमे सेहो िलच्छवी – मगधक संघषर् चिलते रहल परĖच नंदवंशक शासन काल धिर अबैत – अबैत उþर \nिबहार अथवा िमिथला – िवदेह– वैशालीक Ćाचीन परंपरा लुĢतĆाय भगेल आर अिह समİत क्षेÿ पर मगधक \nआिधपĜय भगेलैक। नĠदवंशक शासन काल मे राजनैितक पराभवक वावजूदो िवदेह – वैशालीक सांİकृितक \nगिरमा बनल रहलैक आर अपन शासन सुिवधा केँ ğयान मे रखैत साƛाĔयवादी नंदवंश शासक लोकिन \nिमिथलाक गणराĔयक परंपरा मे हेर – फेर निह केलिĠह आर वैशालीक Ćधानता सेहो बनल रहल। \nवृिĔजसंघक गणराĔयक İवरूप यथावत छल आर ओिह मे कोनो Ćकार हेर – फेर निह भेल छल, एकर \nसब सँ पैघ Ćमाण ई अिछ जे कौिटĪय अपन अथर्शाİÿ मे िलच्छवी सब केँ  “ राजशĤदोप जीिवतः \nगणराजानः” कहने छिथ। एकर अथर् ई भेल जे राजनैितक िहसाबे मैिथल लोकिन मगधक ĆभुĜव केँ \nİवीकार कलेने होयताह आर आंतिरक रूपें  वो लोकिन अपन वैधािनक परंपरा केँ बचा केँ रखने हेताह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nएकर आठ सौ वषर् बाद धिर वैशालीक महĜव बनल रहल छल सँ तँ गुĢतकालीन इितहासक अğययन सँ \nİपƠ होइछ। \nई. पू. छठम शताĤदी सँ जे एकटा राजनैितक एकता एवं धािमर्क िवƖोहक Ćभावक Ćादूभŭव भेल छल \nतािह सँ िमिथला बाँचल कोना रिह सकैत छल। वŀर्मान महावीर आर गौतम बुŀ, जैन आर बौŀ धमर्क \nĆणेता लोकिनक संबध अिह क्षेÿ सँ बƂड घिनƠ छलैĠह आर दुनु ĭयिक्त बरोबिर अिह क्षेÿक सीमाक \nअंतगर्त अपन वषŭवास करैत छलाह। महावीर अहर्त् (पूĔय),  िजन (िवजेता), िनƇंथ (बĠधन हीन) सेहो \nकहबैत छलाह आर वो कोशल, मगध, िवदेह इĜयािद İथानक ƚमण कएने छलाह। वैशाली तँ हुनक \nजĠमİथाने  छलैĠह। मगधराज िबिĦबसारक रानी चेलना महावीरक बिहन छलिथĠह। धािमर्क पक्ष पर \nिववेचन हमरा लोकिनक साँİकृितक खěड मे करब। बौŀ धमर्क Ćभाव सेहो िमिथला पर बƂड छल। \nहम उपर िलिख आएल छी जे संभवतः अंगुतराय पर आƅमण करबाक ƅम में मगध राज िबिĦबसारक \nखटपट िलच्छवी लोकिन सँ भेल होयतिĠह। अंगुतरायक आपन गाँव मे बुŀ एकाध मास रहल छलाह आर \nओतुका ƙाŌण लोकिन हुनक िवशेष आदर भाव कएने छलिथĠह। सĢतरी, भाला परगना, बुŀƇाम, रėपुर, \nƙŌपुर, िवसारा, बेितया, चĦपारण, आिद बौŀधमर्क Ćधान केĠƖ छल। नĠदक शासन काल मे जँ पािणिन \nपाटिलपुÿ आएल छलाह तँ ओिह आस पास मे वैशाली मे दोसर बौŀसगीित भेल छल जे धािमर्क \nदृिƠकोण सँ मानल गेल अिछ। वैशाली मोयर्युग मे पटना आर िहमालयराĔय नेपालक बाट मे पडैत \nछल। वैशाली मे अशोक एकटा İतंभ सेहो बनौने छलाह आर एकटा İतूप सेहो जािह मे वो बुŀ केँ \nअवशेष एĦहुरका जे उĜखनन भेल अिछ तािह सँ ĆाĢत भेल अिछ। वैशाली ĭयापारीक Ćधान केĠƖ छल। \nिमिथला आर नेपालक संबध सेहो मधुर छल। तराई क्षेÿ मे िकरात लोकिन बसैत छलाह आर मैिथल \nसांİकृितक िनमŭण मे िकरातक योगदान ककरो सँ कम निह छिĠह। \nमोयर् युगक अवशेष ततेक नेऽ Ćचुर माÿा मे िमिथलाक चारु कात सँ भेटइत अिछ जे ई िनिĀत भजाइत \nअिछ जे मोयर्युग मे समİत िमिथला पूणर्रूपेण मगध साƛाĔयक एकटा Ćमुख अंग बिन गेल छल। पूिणर्याँ, \nवनगाम – मिहषी, पटुआहा, बहेडा, हाजीपुर, वैशाली, आिद क्षेÿ सँ पंचमाक्डर् िसĸा िवशेष माÿा मे ĆाĢत \nभेल छैक आर मोयर् युगीन मॉिटक मुरूत  खेलौना इĜयािद तँ सहजिह िमिथलाक कोन – कोन मे भेटैत \nछैक। मृěमूितर् तँ एहेन कोनो क्षेÿ निह अिछ जािह ठाम सँ निह भेटल हो। भसकैछ जे अिह क्षेÿ मे \nएकर कैकटा केĠƖ सेहो रहल हो।एकर अितिरक्त िमिथलाक िविभž क्षेÿ सब सँ नादनर्Ĥलैक ĆिलĮड \nवेयर (N.B.P) सेहो भेटैत अिछ आर अिह सब सिĦमिलत साधनक आधार पर ई िनिवर्वाद रूपें  कहल \nजा सकइयै जे िमिथला क्षेÿ पूणर्तोभावेन पाटिलपुÿक अधीन रहल छल। [ िमिथलाक इितहासकार \nडाक्टर उपेĠƖ ठाकुर ई. पू. ३२६ सँ १०९७ ई. धिर केँ िमिथला पर जे शासन छल तकरा वो िवदेशी \nशासनक संज्ञा देने छिथ मुदा हुनक ई तकर् युिक्त संगत निह बुिझ पडइयै कारण िमिथला (जे िक \nभारतक एकटा अंग िथक) क संदभर् मे हम मगध केँ िवदेशी कोना मािन सकैत िछयैक।दोसर गĢप इहो \nजे जँ मौयर्, गुĢता, पाल, Ćितहार आिद िमिथलाक हेतु िवदेशी बुझल जाइथ तखन तँ इहो İमरण राखेक \nचाही जे कणŭट लोकिन तँ आर दिक्षण सँ आएल छलाह तँ वो लोकिन देशी कोना भगेलाह। एक समय \nएहनो छल जखन िमिथलाक ĆभुĜव छल आर समİत वैशाली आर नेपाल तराई पर िमिथलाक ĆभुĜव छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nतँ िक एकरा वैशाली पर िवदेशी शासन कहलजेतैक ?  ओिहना जखन वैशालीक ĆभुĜव बढल तखन \nिमिथला वैशालीक अंग भगेल तँ ओिहकाल केँ िमिथलाक हेतु िवदेशी शासन िकयैक निह मानल गेलैक ? \nअजातशÿु  वैशाली केँ आर नंद लोकिन िमिथला केँ परािजत कए मगध साƛाĔयक उĜकषर् केलिĠह आर \nमगधक तĜवावधान मे समİत उþर भारतेकनिह अिपतु समİत भारतक राजनैितक एकीकरण भेल तैं हेतु \nिमिथलाक इितहासक संदभर् मे अिहकाल मेँ िमिथलाक हेतु िवदेशी शासनक काल कहब युिक्त संगत निह \nबुझना जाइत अिछ। दोसर बात ई जे मगध साƛाĔयक उĜकषर् भेला उþरो वैशाली एवं िवदेहक आंतिरक \nİवायþा बनले रहलैक आर ओिह मे कोनो Ćकारक हİतक्षेपक उदाहरण निह भेटैत अिछ। िलच्छवी \nलोकिन अपन िनयम पर चिलते रहलाह। पतंजिल सेहो जनपदक रूप  मे िमिथलाक उĪलेख कएने \nछिथये। तĜकालीन सािहĜयक Ćमाण के जँ साŞय मानल जाए तँ ई िनिवर्वाद रूपें  कहल जा सकइयै \nजे रूतावता  िमिथला राजनैितक रूपें  मगध साƛाĔयक अधीन रिहतहुँ अपना आप मे İवतंÿ छल। मगधक \nतĜवावधान मे अिखल भारतीय एकता एकटा ऐितहािसक ƅम छल जकरा फले लगभग हजार वषर् धिर \nमगधक इितहास भारतवषर्क इितहास बनल रहल आर मगधक अवसानक पछित पुनः देश मे छोट – छोट \nराĔयक जेना उĜपिþ उिठ गेल हो तिहना बुझना जाइत छल। \nमौयर् साƛाĔयक संİथापना भारतीय इितहास मे एकटा महĜवपूणर् घटना मानल गेल अिछ। एकर \nिववरण पुराण मे एवं Ćकारे अिछ – \n“ उŀिरįयित तान्  सवŭन् \nकौिटĪयो वै िŅजषर्भः \nकौिटĪयĀĠƖगुĢतं तु \nततो ताĔये िभषेŞयाित ” \nमुƖाराक्षसक अनुसार चĠƖगुĢत िहमालय सँ दिक्षणŭणव धिर अपन राĔय सीमा केँ िवİतृत केलिĠह। वैशाली \nआर िमिथला मौयर् साƛाĔयक Ćाना छल आर अिहठाम जे अखनो गणराĔय वþर्मान छल तकर सब सँ \nपैघ Ćमाण अिछ कौिटĪयक अथर्शाİÿ। अशोकक İतĦभ लेख लौिरयानĠदन आर रामपुरबा तथा İतंभ \nचĦपारण, वैशाली सँ भेटल छैक आर ओĦहर पूब मे धरहरा (बनमनखी – पूिणर्याँ ) क समीप िसकलीगढ \nिदिस सेहो अशोक İतंभक होयबाक िकछु Ćमाण भेटल छैक जािह सँ ई पुƠ होइछ जे अशोक काल \nधिर िमिथला पर मौयर् साƛाĔय अक्षुěण भावें बनल रहल। नेपाल आर तराईक िविशƠ भाग पर सेहो \nअशोकक राĔय छल। वैशालीक ĆभुĜव तखनो बनल छल और अशोक िमिथले बाटे नेपाल गेल छलाह –\n पाटिलपुÿ सँ िवदा ĭभकए तािह िदन मे लोक पिहने वैशाली पहुँचैत छल आर तब केसिरया, लौिरया \nअराराज, बेितया, लौिरया नंदनगढ, जानकीगढ आर रामपुरबा होइत भीखना ठोडी पास लग पहुँचैत छल \nआर ओिहठाम सँ नेपाल जाइत छल। अशोक अिह बाटे नेपाल गेल छलाह आर नेपाल केँ अपना राĔय \nमे िमलौने छलाह। िलच्छवी, िकरात, मĪल, िवदेह आिद जाित सब मे तािह िदन मे वेस मेल जोल छल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nआर िहनको लोकिनक संपकर् नेपाल सँ घिनƠ छलैĠह। वैशाली उĜखनन सँ ĆाĢत एकटा मुहर पर \nिलखल अिछ – “वैशाली अनुसĦयामकर् टकार ” – जािह सँ ई बुिझ पडइयै जे वैशाली मौयर् काल मे \nशासनक एकटा Ćधान केĠƖ छल आर खासकर अशोकक समय एकर Ćधानता आओर बिढ गेल छलैक। \nअशोकक समय बहुत रास ĭयिक्त बौŀ धमर्क Ćचार करबाक हेतु ितĤबतो गेल रहैथ। \nमौयर् साƛाĔयक पतनक पछित शूंगवंशक İथापना भेल। ई ƙाŌवंश छल। ƙाŌण धमर्क ĆभुĜव बढल \nपरĖच संगिह िवकेĠƖीकरणक Ćवृित केँ सेहो बढावा भेटलैक। शूंग कालहु मे िमिथला पर पाटिलपुÿक \nĆभाव बनले रहलैक। शूंगकालीन İतंभ गěडकतीर पर काली मंिदरक समीप सोनपुर मे भेटल छैक आर \nजय मंगला गढ (बेगुसराय) सँ ĆाĢत लकडीक पुलक संगिह शूंगकालीन मृěमूितर्क आिवįकार एकटा पैघ \nपुरातािĜवक घटना मानल गेल अिछ।  पटना (कुĦहार) आर नौलागढ (बेगुसराय) सँ शूंगकालीन मॉिटक \nमुरूत  आर साज āृंगारक सामान सेहो भेटल अिछ। नेपाल मे िकरात लोकिनक महĜव बनल छल आर \nउहो लोकिन संभवतः शूंगलोकिनक आिधपĜय İवीकार केने छलाह। रैमा गाम मे एक पुरान पोखिर छैक \nजकरा लोग ओिहठाम सुनगाटी पोखिर कहैत छैक। ओिह मे सँ बहुत रास Ćाचीन सामƇी भेटल छैक \nआर ओिहठामक लोग िवĂास छिĠह से ई पोखिर शूंग कालीन िथक। शूंगकालहु धिर अंग मे ƙाŌण \nधमर्क Ćचार – Ćसार िवशेष रूपें  निह भेल छल परĖच िमिथला मे ƙाŌण – धमर्क पुनुरूĜथान अिह युग मे \nिवशेष रूपें  भेल छल। िवदेह आर अंगक बीच मे एकटा Ćिसŀ İथान छल कालकवन। शूंगक पछाित \nकěव लोकिनक शासन रहल। हुनका लोकिनक समय मे िमिथला – वैशाली क्षेÿ पर पाटिलपुÿक Ćभाव \nघिट गेल छल। अिह िİथित सँ लाभ उठा केँ िलच्छवी लोकिन शनैः शनैः अपन सþा बढौने जा रहल \nछलाह। दिक्षण मे आĠƗ – सातवाहन, पूवर् मे किलगक खरवेल आर पिĀम मे शक् क्षÿप लोकिन अपन \nĆभाव बढा रहल छलाह। दू – दू वेर किलंग राज खरवेल मगध पर आƅमण क चुकल छलाह परĖच \nिमिथला पर हुनक आिधपĜय भेलैĠह अथवा निह से कहब किठन। \nिमिथला मे एखनहुँ पुरातािĜवक ढँगक उĜखनन निह भेल छैक तैं जनक राजवंश सँ लकए कणŭट राजवंश \nधिरक इितहास केँ अĠधकार पूणर् कहल जा सकइयै यŀिप साँİकृितक दृिƠकोण सँ अिह युगक िवशेष \nमहĜव अिछ। कुषाण लोकिन किनįकक नेतृĜव मे वैशाली धिर आएल छलाह से संभव। कहल जाइत \nछैक जे किनįक वैशाली सँ बुŀक िभक्षाटन बाली बाटी उठा के गाĠधार लगेल छलाह। वैशाली सँ शक \nक्षेÿप रूƖसेनक बिहन महादेवी Ćभुदामाक एक गोट िलखल मोटर पाओल गेल छैक जािह सँ ई अनुमान \nलगाओल जा सकैत अिछ जे शक क्षÿप सबिहक संग तािह िदन मे एिह क्षेÿक संपकर् छलैक। एिह \nसंबधक वाİतिवक İवरूपक ठेकान लगाएब अखनो किठन अिछ। अिह क्षेÿ सब सँ बहुत क्षÿप आर \nकुषाण मुƖा तथा िसĸा भेटल अिछ। मनुİमृित मे िलच्छवी, िवदेह, मĪल जाित सब केँ वर्ाĜय कहल गेल \nछैक जकर कारण इयैह िथक जे ई सब वैिदक कमर्काěडक कोनो परवािह निह करैत छलाह। मौयŸþर \nकाल मे Ćकार– Ćकारक लोगक उĪलेख भेटैछ आर ओकर संबध वैशाली िमिथला क्षेÿ सँ बताओल जाइत \nअिछ। अिह Ćसंगक िवशेष रूप  हम अपन लेख मे “कĦĆीहेनिसम िहİƏी आफ िबहार ” मे Ćİतुत कएने \nछी आर अिहठाम माÿ ओकर संकेत धिर दैत छी। [ हालेमी (भूगोलवेþा) अपन पुİतक मे कहने छिथ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nजे गěडक सँ महानंदा धिर “मरूěडाई ” नामक एक गोट जाितक आिधपĜय छलैĠह। अिह जाितक Ćभाव \nअिह क्षेÿ पर छल। मौयŸþर काल मे िमिथला सेहो एक \nराज्ञो महाक्षÿपİय İवामी रूƖािसंहİय दुिहतु राज्ञो महाक्षÿपİय İवामी रूƖसेनİय भिगĠया महादेĭया \nĆभुदामायाह॥   \nĆकारक अİत ĭयİतता छल आर एकर नतीजा ई होइत छल जे चारू  कातक महĜवाकाँक्षी लोक सब \nएकर लाभ उठालैत छलाह। ‘मरूěडाई’  जाितक िववरण कैक साधन सँ ĆाĢत होइत अिछ परĖच \nवİतुिİथित िक छल तािह सĦबĠध मे ठीक – ठीक िनणर्य देव अंसभव। यलेमी  िनĀय कोनो आधार आव \nहमरा लोकिन केँ उपलĤध निह अिछ। ‘मरूěडाई’ क अितिरक्त आरो एक गोट जाित छलैक जकर राĔय \nउþरी िबहार मे छलैक। ओिह जाितक नाम छल ‘भर’ – (भर राजपूतो कहल जाइत छैक)। भर लोकिनक \nअवशेष सहरसा आर बेगुसराय मे अिछ। िसहेंĂर İथान मे रायभीर नामक एकटा İथान छैक जकरा \n भर लोकिन केँ राजधानी कहल जाइत छैक। बेगुसराय मे तĢपा सरॱजा सेहो भर लोकिनक Ćधान केĠƖ \nछल। भर लोकिन केँ िवĂास छैĠह जे वो सब भारिशव – नाग वंशक उþरािधकारी छिथ। जँ ई कथन \nसĜय हो तँ ई मानल जा सकैत अिछ जे भारिशव नाग वंशक आिधपĜय सेहो िमिथला पर छल। भर \nलोकिनक अनेक िकंवदंती एखनो मधेपुरा मे पाओल जाइत छैक। मरूěडाई,  भर, िकरातआिद जाित सब \nिहक ĆभुĜव िमिथलाक िकछु खास – खास अंसे पर रहल हेतैक। एहेन अनुमान लगाओल जाइत छैक जे \nमौयर् लोकिनक पतनक पछाित िलच्छवी लोकिन अपन अिİतĜवक पुनः İथािपत मे लािग गेल हेताह –\n कुषाण लोकिनक ĆभुĜव सँ हुनका लोकिन केँ धĸा पहुँचल हेतैĠह आर ओिह अिनिĀतताक अवİथा सँ \nलाभ उठा केँ भारिशव नाग वंशक लोग िमिथलाक क्षेÿ मे अपन सþा İथािपत कएने होएताह। कुषाणक \nĆभावक वृिŀ भेला पर िलच्छवी लोकिन ओतए सँ हँिट केँ जे नेपाल गेलाह से अपन ĆभुĜव कायम \nकेलिĠह आर तिहया सँ करीब ७०० वषर् धिर ओतए शासन करैत रिह गेलाह। ओिह िलच्छवी लोकिनक \nसĦबĠध पाटिलपुÿ सँ सेहो छल। एक परंपरा मे तँ इहो सुरिक्षत अिछ जे िलच्छवी लोकिन पातिलपुÿ पर \nसेहो शासन करैत छलाह आर नेपाली िशलालेखक अनुसार ‘सुपुįप’ िलच्छवीक जĠम पाटिलपुÿ मे भेल \nछलैĠह। \nिलच्छवीक अंत:- अजातशÿुक पछाित िलच्छवी लोकिनक इितहास संिदग्ध भ जाइछ। कौिटĪयक \nअथर्शाİÿ मे गणराĔयक रूप  मे हुनका लोकिनक उĪलेख अिछ अńाविध निह भेटल अिछ। िलच्छवी \nजाित एवं राįƏक रूप  मे जीिवत रहलाह आर आठ सौ वषर् बाद पुनः िबहारक इितहास मे अपन अिचत \nभूिमकाक िनवŭह करैत लगभग ७०० वषर् धिर नेपाल पर सेहो शासन केलिĠह मुदा तैयो कोनो एकटा \nĆामािणक इितहास हुनका लोकिनक निह भेटइयै। िहतनारायण झाक शोध ĆबĠध जे िलच्छवी पर छिĠह \nताहु मे कोनो िवशेष नव बात देखबा मे निह अवइयै आर नेऽ कोनो नव तĝयक उŀाटने भेल अिछ। \nनेपालक िलच्छवी केँ सूयर्वंशी िलच्छवी कहल गेल छिĠह। ितĤबती परंपराक अनुसार ितĤबतक Ćारंिभक \nशासक केँ ‘िल – च – ĭय’ कहल जाइत छलैक आर हुनका लोकिनक केँ िवदेशी बुझल जाइत छलैĠह। \nअिह सँ ई अनुमान लगाओल जाइत अिछ जे िलच्छवीक एक शाखा नेपाल मे बसल आर दोसर शाखा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nितĤबत मे। नेपाल मे िलच्छवी लोकिन राजतंÿाĜमक Ćणालीक समथर्क बनलाह। संभवतः अपन वैशालीक \nअनुभव हुनका राजतंÿाĜमक पŀित तैं अपनेबा पर बाğय केने होिĠह से एकटा िवचारणीय िवषय। ितĤबत \nमे सेहो ई लोकिन राजतंÿाĜमक सþाक समथर्क बिन गेलाह। सब िकछु होइतहुँ ितĤबत नेपाल आर \nवैशालीक िलच्छवीक मğय एक Ćकारक सĦबĠध बनले रहल आर हुनका लोकिनक आप अपनौती सेहो \nबनल रहलैĠह। नेपालक िलच्छवी लोकिन ƙाŌण आर बौŀ धमर्क समथर्क रहलाह आर हुनके लोकिनक \nसमय मे शैव आर शाक्तक Ćधानता सेहो बढल। \nजयदेव  िŅतीय (नेपाल) क िशलालेखक अनुसार िलच्छवी लोकिन िकछु िदन धिर मगधक शासक सेहो \nछलाह। हुनक पूवर्ज सुपुįपक जĠम पाटिलपुÿ मे भेल छलैĠह। सुपुįपक जĠम संभवतः Ćथम शताĤदी मे \nभेल छलैĠह आर तखन कुषाण लोकिनक Ćधानता रहल होएत। ई अनुमान लगाओल जाइत अिछ जे वो \nलोकिन कुषाणक सþा केँ İवीकार कए अपन अिİतĜवक रक्षा कएने होयतिह। अिह मे सँ जे िवशेष \nİवािभमानी रहल होएताह से अपन İवतंÿताक रक्षाथर् नेपाल िदिस बिढ गेल हेताह। किनįकक परोक्ष \nभेला पर पुनः िलच्छवी लोकिन अपन İवतंÿताक İथापना करबा मे संभव भेल होयताह। नेपाल मे \nजाकर वो लोकिन राजतंÿाĜमक पŀित केँ अपनौलिĠह आर तैं संभवतः समुƖगुĢत हुनका लोकिन के जीित \nअपन राĔयक अंतगर्त कएने होयताह। \nिलच्छवी राजकुमारीक िववाह एक महĜवाकाँक्षी साƛाĔयवादी राजकुमारक संग हैब एकटा आĀयर्क बात \nबुिझ पडइयै। िलच्छवी लोकिन तखन İवयं गणराĔयक िसŀांत मे िवĂास करैत छलाह अथवा निह से \nएकटा िवचारणीय िवषय। दोसर बात ई वो लोकिन सेहो पाटिलपुÿ केँ जीत केँ ओिह पर राĔय करैत \nछलाह जािह सँ ई İपƠ होइछ जे लोकिन अपन पुरान आदशर्वादी गणराĔयक िसŀांतक पिरĜयाग क \nचुकल छलाह। इहो संभव अिछ जे जखन अजातशÿुक हाथे वो परािजत भेलाह तखन वैशालीक पुरान \nĆितơा लुĢत भ चुकल छल आर ओिह मğय जे महĜवाकाँक्षी राजनेता छलाह से समय पािव मौयर् \nसाƛाĔयक पराभव देिख मगध पर आƅमण कए अपन हारक बदला चुकौलिन आर पाटिलपुÿ पर अपन \nशासन İथािपत केलिĠह। गणराĔयक िसŀांतक Ćित हुनक सहानुभूित भने रहल रहल होĠह परĖच \nवाİतिवकता ई अिछ गुĢत साƛाĔयक पूवर् उहो अĆĜħक्ष रूपें  राजतंÿाĜमक पŀितक समथर्क भगेल छलाह \nआर चĠƖगुĢत Ćथम केँ होनहार देिख अपन पुÿी सँ हुनक िववाह कराओल। मगध साƛाĔयक उĜकषर् \nिलच्छवीक अिह योगदान सँ साहायता भेटलैक आर गुĢत साƛाĔयक शासन काल मे गणराĔय परĦपराक \nबचल खुचल अवशेष समाĢत भेल। ई एक एिहन िवषय अिछ जािह िदिस िवŅानक ğयान आकृƠ निह \nभेल छिĠह आर जािह पर नीक जकाँ सोचल निह गेल अिछ। िमिथलाक इितहासक दृिƠकोणे ई एकटा \nअĜयंत महĜवपूणर् शोधक िवषय। \nकौमुदी महोĜसव नाटक अिह पक्ष पर िवशेष Ćकाश दैत अिछ। अिह Ƈंथक आधार पर हम जनैत छी \nकĪयाणवमर्नक िपता सुĠदर वमर्नक मृĜयु पाटिलपुÿक रक्षा करैत भेलैĠह। ओिह समय मे पाटिलपुÿ पर \nचĠडसेन आर िलच्छवी घेरा डालने छलाह। सुĠदर वमर्न क्षिÿय पाटिलपुÿक शासक छलाह। सुĠदरवमर्नक \nवंश केँ मगध वंश (कोटकुल) कहल गेल छैक। सुĠदरवमर्न चěडसेन अपन कतक पुÿक रूप  मे Ƈहण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \nकेने छलाह। िलच्छवी लोकिन अिह मगध कुलक िवरौधी छलाह तथािप चěडसेन िलच्छवी राजकुमारी सँ \nिववाह केलिह परĖच तािह वीच बुराढी मे सुĠदरवमर्न केँ एकटा पुÿ उĜपž भेलिĠह जािह दुआरे राजगĿी \nपर चěडसेनक अिधकार पर Ćķसूचक चेĠह लािग गेलिह। मगधकुल होइतहुँ चěडसेन पाटिलपुÿ पर \nअपन घेरा डललिĠह आर राजधानी कुसुमपुर केँ चारूकात  सँ घेर लेलिĠह। अिहकाज मे हुनका अपन \nसासुरक लोग (िलच्छवी) सब सँ बƂड साहायता भेटलिĠह आर वो िवजयी भए मगध पर अपन राĔयक \nİथापना केलिĠह। सुĠदरवमर्नक अपन पुÿ कĪयाणवमर्न अपन Ćधानमंÿी मंÿगुĢत आर सेनापित कुँजरक \nसंग िमिल मगध राĔय केँ बचेबाक अथक Ćयė केलिĠह। अिहवीच मगध राĔयक सीमा पररूबर  आर \nपुिलĠद जाितक लोग िवƖोह क देलैĠह आर चěडसेन हुनका लोकिन केँ िनयंÿण मे अनबाक हेतु \nपाटिलपुÿ छोिड केँ बहरेला। ई िवƖोह मंÿगुĢतक मंÿणाक फल छल। चěडसेनक अनुपिİथित मे मंÿगुĢत \nनगर पिरषदक सदİयक संग मंÿणा केलिĠह आर कĪयाणवमर्नक हेतु मागर् Ćशİत सेहो। कĪयाणवमर्न \nतुरंत पाटिलपुÿ बजाओल गेल आर हुनका राजगĿी पर बैसाओल गेल। सुरसेन आर मथुरा तथा यादवक \nसंग िमÿताक सĦबĠध İथािपत भेल। मथुराक राजकुमारी कीितर्मित सँ कĪयाणवमर्नक िववाह भेल। \nİवगŰय काशी Ćसाद जायसवालक कथन छिĠह जे इयैह चěडसेन चĠƖगुĢत Ćथम छलाह आर िलच्छवीक \nसंग हुनक िववाह भेल छलैĠह। वनİफर (किनįकक राĔयपाल) क समय मे िलच्छवी लोकिन वैशाली \nिदिसस चल आएल छलाह परĖच किनįकक अवसान भेला पर वो पुनः पाटिलपुÿक सीमाधिर अपन \nअिधकार बढा लेने छलाह। िलच्छवी लोकिनक ĆोĜसाहने पर चěडसेन अपन कृिÿम िपताक िवरूŀ मे \nिवरोध कएने छलाह। िलच्छवी लोकिन केँ ई पिसž निह छलिĠह जे कĪयाणवमर्न मगधक गĿी पर रहैथ। \nकĪयाणवमर्न केँ भगेबाक Ćयास भेल –कĪयाणवमर्न जे मगध मे बजा केँ गĿी पर बैसाओल गेल छलाह \nतािह उĜसवक हेतु वो कौमुदी महोĜसव मनौने छलिह आर ओिह घटना सँ Ćेिरत भए किवयिÿ िकशोिरका \nविĔजका, कौमुदीमहोĜसव नामक नाटकक रचना केलिĠह। अिह मे िलच्छवी केँ Ħलेच्छ आर चěडसेन केँ \nकारİकर कहल गेल छैक। चěडसेनक िववाह िलच्छवी सँ भेला उþर वो क्Īयाणवमर्न केँ परािजत करबा \nमे एवं पुिलĠद एवं शवर लोकिनक िवƖोह केँ दबेबा मे समथर् भेलाह आर पाटिलपुÿ मे एक नव राजवंशक \nİथापना मे सेहो। Ćयाग Ćशिİतक कोट कुल केँ जायसवाल अिह मगध कुल सँ िमलबैत छिथ। \nकौमुदी महोĜसवक घटनाक Ćामािणकताक लकए िवŅान लोकिन मे बƂड िवभेद छिĠह। चĠƖगुĢतक िपता \nच्पटोत चकगुĢत İवंय राजा छलाह परĖच कौमुदी महोĜसव मे चěडसेन केँ हटेबाक उĪलेख अिछ। दोसर \nगĢप इहो अिछ जे ओिह काल मे मगध पर िलच्छवीक Ćधानता छल। जखन गुĢतवंशक उĜथान होइत \nछलैक तखन पाटिलपुÿ धिर िलच्छवी लोकिन अपन Ćसारक चुनल छलाह। तािह काल मे कहल जाइत \nअिछ जे मगध मे कोनो क्षिÿय वंशक शासन छल जकरा उखाडबाक लेल दिक्षण – पिĀम सँ गुĢत लोकिन \nबढल अवैत छलाह आर एĦहर पूव – उþर िदिस सँ िलच्छवी लोकिन। एवं Ćकारे राजनैितक दृिƠये गुĢत \nआर िलच्छवी दुनुक सिĦमिलत उŀेĮय छल मगधक क्षिÿय राजवंश केँ अंत करबाक। एहना िİथित मे \nदुनुक बीच वैवािहक सĦबĠधक İथापना तĜकालीन माĠय राजिनितक पिरकĪपनाक Ćमुख अंग छल आर तैं \nई कोनो अİवाभािवक बात निह बुझाइत अिछ। गुĢतक पूवर्क िİथित पाटिलपुÿ मे िक छल से िनिĀत \nरूपे  कहब अंसभव। िकछु गोट एक मत छैĠह जे Ćाक् – गुĢत काल मे मगध मे शक– सीिथयन   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nलोकिनक शासन छल परĖच जायसवाल अिह बात केँ निह मानैत छिथ आर हुनक िवĂास छैĠह जे वमर्न \nलोकिनक शासन तािह िदन (कौमुदी महोĜसवक अनुसार) मे मगध मे छलैĠह। वमर्न लोकिन केँ िकछु \nगोटए आĠƗक वंशज सेहो मनैत छिथ। \nिलच्छवीक संग गुĢतक वैवािहक सĦबĠध Ćाचीन भारतीय इितहासक एकटा महĜवपूणर् घटना मानल गेल \nअिछ आर एकरे फले गुĢत साƛाĔयक उĜकषर् संभव भेल। िलच्छवी आर मगधक अिह सĦबĠध सँ दू \nराĔयक िमलन भेलैक आर गुĢत साƛाĔयक नॴव पडलैक। गुĢत अिभलेख मे जािह ढँगे िलच्छवी केँ महĜव \nदेल गेल छैक तािह सँ Ćामािणत होइत अिछ जे तखन धिर िलच्छवीक महĜव घटल निह छलैक। इंठीक \nजे अिह वैवािहक सĦबĠधक बाद आर गुĢत साƛाĔयक İथापनाक संगिह गणराĔयक अवसान भगेलैक मुदा \nिलच्छवी आर वैशाली तइयो इितहास मे जीिवत रहल। गुĢत साƛाĔयक पतन पछाित िवदेह – वैशालीक \nĆाचीन गणराĔयक गौरव समाĢत भगेल आर परĖच दुनुक नाम इितहास मे अमर रहल। फािहयान, िहयुएन \nसंग, इिĜसंग, सूंगयुन आिद चीनी याÿी लोकिन एतए एलाह आर अिहठामक वैभव केँ देिख आĀयर् चिकत \nभए गेलाह। ६३५ मे जखन िहयुएन संग एते आएल छलाह तखन वैशाली पतनोĠमुख छल। Ćाचीन \nअवशेष माÿ लोकक मोन मे सुरिक्षत छल। एतेक बादो वैशालीक Ćितơा िवदेशो मे बनल छल तकर \nसब सँ पैघ Ćमाण ई अिछ ७६९ ई. मे अभकान (बमŭ)क चĠƖवंशक शासक ओतए वैशाली नामक एकटा \nनगर बसौने छलाह। करीब २०० वषर् धिर ई बौŀ धमर्क एकटा Ćधान केĠƖ बनल छल।इयैह İथान \nआव वेĜथाली  नामे Ćिसŀ अिछ। ई अखन अĦयाव िजला मे अिछ। बमŭ परĦपरा मे एकटा कथा सुरिक्षत \nअिछ जािह मे कहल गेल अिछ जे वमŭक राजा अिनरूŀ (१०४४ –१०६६) वैशालीक एकटा राजकुमारी \nसँ िववाह केने छल आर ओकर पुÿ जे वमŭक राजा भेलैक से बƂड नामी आर Ćतापी भेलैक। \nचीनी याÿी आर वैशाली : -   फािहयानक याÿा िववरण सँ वैशालीक महĜवक पता लगइयै। वैशाली बौŀ \nधमर्क Ćधान केĠƖ छल आर तैं चीनी याÿी एते अवैत छलाह। अिह ठाम बुŀ अपन पिरिनवŭनक घोषणा \nकएने छलाह। षơम शताĤदी मे दोसर चीनी याÿी वांग – िहयुएन सी दुइ वेर वैशाली आएल छलाह आर \nवो अपन दोसर याÿा मे बौŀ महाĜमा सब केँ ओढन –पिहरन दान मे देने छलिथĠह। ओिह शताĤदी तेसर \nचीनी याÿी सुंग – युन  सेहो आएल छलाह। हुनका Ņारा विणर्त बात मे ४० टा देश सबिहक नाम अिछ \nजािह मे टी. एल. लो (Tiel – Lo)  नामक एक İथान छैक जकरा िकछु गोटए ितरहुत मनैत छिथ। \nसुंग – युनक अनुसारे अिह Ćदेश पर हूण लोकिनक आिधपĜय छल। सुंग – युनक अिह िववरणक समथर्न \nआन कोनो साधन सँ निह होइछ आर ितरहुत पर हूण साƛाĔयक Ćभावक कोनो टा Ćमाण एखन धिर \nनिह भेटल अिछ तैं  Tiel – Lo  के मानबा मे संदेहक गुंजाइश बनल अिछ। िहयुएन संग सेहो ितरहुत \nआएल छलाह। वो अशोक Ņारा िनिमर्त İतूपक उĪलेख काजे छिथ। हुनक िववरण सँ इहो ज्ञात होइछ \nजे हुनका समय ितरहुत पर हषर्वधर्नक आिधपĜय छल आर हुनक‘पाँच भारत’ मे ितरहुत केँ एकटा Ćमुख \nİथान ĆाĢत छलैक। [ हषर्क मृĜयुक पछाित वांग –िहयुएन – सी नामक एकटा िशƠमंडलक नेता बिन केँ \nआएल छलाह आर हुनका ितरहुतक गवनर्र अरूणाĂ सँ युŀ भेल छलैĠह जकर िववरण यथाİथान देल \nजाएत। सातम शताĤदी मेइिĜसंग नामक एकटा आर चीनी याÿी ितरहुत आएल छलाह। चीनी याÿी \nलोकिनक लेख सँ ई İपƠ होइछ जे उþर िवहार मे िकछु एहेन महĜवपूणर् धािमर्क केĠƖ छल जतए चीनी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nयाÿी लोकिन अपन āŀा Ćदिशर्त करबाक हेतु जाइत छलाह। अिह सब िसन् – चे मंिदर सवŭिधक \nमहĜवपूणर् केĠƖ छल जािहठाम िनĵिलिखत याÿी आएल छलाह – \n____ i) हेन – िचउ (Ćकाशमित) ‘ िसनचे’  मे बहुत िदन धिर रिह नेपाल आर \n                ितĤबत बाटे घुरल छलाह। \n____ ii) ताओ – िह (āी देव) कोशी Ćांत मे रहैत छलाह। \n____ iii) िसन – िचउ (चिरत वमŭ) िसन् – चे  मंिदर मे रहैत छलाह। \n____ iv) िचंग – िहंग (Ćज्ञादेव) िसन् – चे मंिदरक िनरीक्षण केने छलाह। \n____ v) ताँग ने – वैशाली आर कोशी देशक याÿा केने छलाह। \n____ vi) ƫीन – लुन (Ćज्ञावमŭ) िसन् – चे मंिदर मे आएल छलाह। \nिसन् – चे मंिदरक वाİतिवक İथलक जानकारी अńाविध ĆाĢत निह अिछ। परĖच ई मंिदर छल कतहु \nितरहुत मे – वैशाली आर कोशी Ćदेशक मğय। ई िनĀय एकटा Ćिसŀ बौŀ केĠƖ रहल होएत। सुदुर \nपूवर्क याÿी लोकिन अिहठाम एकिÿत होएत छलाह आर धािमर्क उĿेĮयक पूितर्क हेतु एतए रिहतो छलाह। \nĆिसŀ िशक्षा केĠƖक िहसाबे सेहो ई İथान Ćिसŀ रहल होएत। \n                                                                                                                                                 \n           \n                                                                                                                                               \n                           \n  \n  \n  \n  \n              अğयाय – ६ \n        ३२० ई. सँ १०९७ ई. धिरक \n              िमिथलाक राजनैितक इितहास \n  \nगुĢतवंशक उĜथान भारतीय इितहास मे एकटा महĜवपूणर् घटना मानल गेल अिछ। िमिथलाक हेतु एकर महĜव \nअिह लेल बि़ढ जाइत छैक िक िमिथलाक वैशालीक राजकुमारीक संग िववाह भेला उþरे चĠƖगुĢत Ćथम  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nसाƛाĔय िनमŭण करबा मे सफल भेलाह। दोसर बात इहो जे अिह वैवािहक सĦबĠधक बाद वैशालीक Ćाचीन \nगणराĔयक परĦपरा सेहो संभवतः समाĢत भगेल आर वैशाली आव पूणर् रूपेण  मगध साƛाĔय एकटा Ćमुख अंग \nबिन गेल। िलच्छवीक सĦबĠध जतवा जे पिरकĪपना भसकइयै तकर िववेचन हमरा लोकिन पूवर्िहं क चुकल \nछी आर ओिह सँ इहो İपƠ भेल अिछ जे कोनो ने कोनो Ćकारे गुĢत साƛाĔयक उĜकषर्क पूवर्िहं सँ िलच्छवी \nआर पाटिलपुÿक बीच घिनƠ संबध छल। जँ िलच्छवीक कोनो महĜव निह रहैत तँ चĠƖगुĢत Ćथम हुनका \nसब संग वैवािहक सĦबĠध İथािपते िकयैक किरतैिथ। गुĢत लोकिनक जे साƛाĔय िवजयक सूची भेटैत अिछ \nतािह मे वैशालीक नाम निह अिछ यŀिप नेपालक नाम अिछ आर तैं आधार पर ई अनुमान लगायब \nयुिक्तसंगत बुिझ पड़इयै जे वैशाली तँ Ćारंभिहं सँ हुनका लोकिनक साƛाĔयक अंग छल। वैशालीक शिक्त \nहुनका लोकिनक साƛाĔय िनमŭण मे सहायक भेलिĠह। पुराण मे विणर्त क्षेÿ मे वैशालीक नाम निह अिछ – \n            “ अनु–गंगा–Ćयागंध साकेतम् मगधोİतथा \n              एतान जनपदान सĭवŭन् भोक्षयंते गुĢतवंशजाः॥ \nपतंजिलक अिह Ćकार एकटा वाक्य तुलनाकरबाक योग्य अिछ – \n             “ अनु गंगे–हिİतनापुरम् – \n                अनुगंगे वाराणसी; \n               अनु शोणम् पाटिलपुÿम्” – \nसमुƖगुĢतक Ćयाग Ćशिİत मे सेहो वैशालीक उĪलेख निह करब अिह तĝयक समथर्न करैत अिछ जे \nवैशालीक िनयम करबाक आवĮयकता गुĢतलोकिनक हेतु आवĮयक निह छल कारण ई तँ गुĢतलोकिनक अपन \nछलैĠहे आर कुमार देवीक जे महĜव िसĸा आिद मे भेटल छैĠह सेहो अिह बात केँ पुƠ करइयै। समुƖगुĢत \nकेँ ‘सवर् राजोच्छेþा’कहल गेल छैĠह। \nवैशालीक Ćधानताक Ćमुख कारण इयैह छल जे कुमार देवी सँ िववाह केला उþरे गुĢत लोकिन िलच्छवीक \nसाहायता सँ पाटिलपुÿ पर अिधकार करबा मे समथर् भेल छलाह। कुमार देवीक िदिस सँ हुनका लोकिन केँ \nवैशाली राĔय भेटल छलैĠह। समİत ितरहुत गुĢत साƛाĔयक एकटा Ćमुख केĠƖ छल आर वैशाली ओिह \nĆांतीय राĔयक राजधानी। वैशालीक महĜव तँ अहु सँ िसŀ होइछ जे अिहठामक राĔयपाल युवराजे होइत \nछलाह आर गोिवĠद गुĢत (गोिवĠद गुĢत) युवराज अिहठामक राĔयपाल छलाह तकर Ćमाण अिछ वैशाली सँ \nĆाĢत अिभलेख। गुĢतलेख मे अिह क्षेÿ तीरभुिक्त कहल गेल छैक।‘िलच्छवी दौिहÿ’ किह केँ अपना केँ \nगौरवांिवत बुझिनहार समुƖगुĢतक उिक्त सँ एतवा धिर İपƠ अिछ जे तािह िदन मे िलच्छवीक Ćितơा आर \nĆभुĜव दुनु बनल हेतैĠह आर वैवािहक सĦबĠधक कारणे ई दुनु चीज गुĢतलोकिन केँ İवयंमेव उपलĤध भेल \nहोयतिĠह। मौयर् साƛाĔयक पछाित जे िवकेĠƖी करणक Ćवृिþ बढल आर मगध पर बरोबिर आƅमणक ताँता \nलागल रहल तािह सँ लाभ उठाय िलच्छवी लोकिन अपन पुरान गौरव केँ पुनर्İथािपत करबा मे सफल भेलाह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nआर अपन सीमा केँ नेपाल सँ ितĤबत धिर बढौ़लिĠह आर ƅमेण पाटिलपुÿक सीमा धिर सेहो। जँ से बात \nनिह रहैत तँ चĠƖगुĢत Ćथम अपन रानीक नामे िसĸा िकयैक बनावतैथ अथवा समुƖगुĢत अपना केँ िलच्छवी \nदौिहÿ कहबा िकयैक गौरवांिवत बुिझतैथ। वैशालीक उĜखनन सँ ĆाĢत एकटा मोहर पर िलखल अिछ –\n “महाराजािधराज āी चĠƖगुĢत पėी महादेवी āी Ɨुवİवािमनी” – \nओिह सँ ĆाĢत सामƇीक आधार पर ई बुझबा मे अवइयै जे ितरहुत Ćांतीय शासनक एकटा Ćमुख केĠƖ छल \nआर से तीरभुिक्तक िवषय मे अनेक सामƇी भेटल अिछ जािह सँ ओþुका तĜकालीन शासन पŀित एवं समाज \nĭयवİथाक सĦबĠध मे ज्ञान ĆाĢत होइछ। Ćांतीय आर नगर शासनक एहेन सुĠदर िचÿण आनठाम भेटब \nअंसभव। चĠƖगुĢत िŅतीय िवƅमािदĜयक समय मे अिहठामक राĔयपाल छलाह युवराज गोिवĠदगुĢत। गुĢतयुग \nमे िमिथलाक सीमा पिĀम मे āावİती भुिक्तक िकछु अंश सेहो िमिथलाक अंतगर्त रहल होएत जतए करण \nकायİथ लोकिन “दþ” पदवीधारी कैक पुİत धिर राĔयपालक पद पर रहला आर जिनक अिभलेख सĦĆित \nउपलĤध अिछ। िमिथलाक सीमा तािह िदन मे पिĀम मे āावİती भुिक्त, उþर मे नेपाल, दिक्षण मे āीनगर \nभुिक्त आर पूव मे पुěƑवŀर्न भुिक्तक सीमा सँ िमलैत जुलैत छल आर ई गुĢत शासनक एकटा Ćधान केĠƖ \nछल आर एकर महĜव एतेक छलैक जे राĔयवंशक लोक İवयं एकरा अपना चाजर् मे रखैत छलाह। गुĢत \nसाƛाĔयक शासन पŀितक अğययन बसाढक उĜखनन सँ ĆाĢत सामƇीक िबनु संभव निह छल। अखनो ओिह \nमे कतेक रास एहनो शĤद अिछ जकर अथर् İपƠ निह भरहल अिछ। \nिनĵिलिखत Ćशासिनक शĤदावली ओिहठाम सँ ĆाĢत अिछ – \n____ i.) उपिरक \n____ ii.) महाĆितहार \n____ iii.) तलवर \n____ iv.) महादěडनायक \n____  v.) कुमारामाĜय \n____ vi.) िवनय िİथित İथापक \n____ vii.) मŀाĂपित \n____ viii.) युवराजपाŀीय कुमारामाĜयािधकरण \n____ ix.) रणभाěडागारािधकरण \n____ x.)  बलािधकरण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \n____ xi.)  दěडपाशािधकरण \n____ xii.) तीरभुक्तौ िवनयिİथित İथापकािधकरण \n____ xiii) वैशाĪयािधơानािधकरण \n____ xiv.) āी परमभटारक पादीय कुमारामाĜयािधकरण \n____ xv.)  तीरभुक्तुष पिरकािधकरण – \nवैशाली सँ ĆाĢत अवशेष सबिहक आधार पर ई Ćामािणक रूपें  कहल जा सकइयै जे गुĢतयुग मे अिह क्षेÿ मे \nएकटा सुसंगिठत शासन Ćणालीक İथापना भेल छल। दामोदर पुर सँ ĆाĢत ताƛलेख अिहबातक साक्षी अिछ। \nभुिक्त तािह िदन मे Ćांत अथवा Ćमěडलक ŀोतक छ्ल। अिधकरण शĤद सिचवालयक ŀोतक िथक आर \nĆĜयेक िवभाग केँ अपन–अपन अिधकरण होइत छलैक जेना िक उपरोक्त िववरण सँ İपƠ अिछ। Ćांत मे \nĆिसŀ होइत छलाह राĔयपाल, सेनापित, Ćितहार आर अĠयाĠय पदािधकारी। युवराजक अधीन सेहो मंÿी \nलोकिन रहैत छलिथĠह आर कोषाğयक्ष, युŀिवभाग, Ġयाय िवभाग, िनयंÿण िवभाग आिदक पदािधकारी एवं \nकमर्चारी लोकिन सेहो Ćांतीय सिचवालय मे रहैत छलाह। İथानीय शासनक दृिƠकोणे वैशालीक अपन अलग \nअिधơान İथल आर ओकर सिचवालय – कायŭलय सेहो फराके रहैत छ्ल। साƛाĔयक शासन यंÿक अपन \nमुख्यालय होइत छलैक जे Ćांतीय कायŭलय होइत छलैक। İथानीय कायŭलय होएब अहुलेल आवĮयक छल \nिक ओिह संİथा केँ İथानीय मामला पर िवचार करए पडै़त छलैक। वैशाली एकटा Ćिसŀ ĭयापारक केĠƖ \nसेहो छल आर ĭयापारी लोकिनक सेहो अपन संगठन छलैĠह जे “āेơी–साथर्वाह–कुिलक–िनगम” शĤद सँ ज्ञात \nहोइछ। Ćांतीय शासन िवभागक अितिरक्त अिहठामक İथानीय शासन सेहो वेस संगिठत छल जेना िक \nउपयुक्त सूची सँ ज्ञात होइछ। वैशालीक नगर शासन ĭयवİथा सुĠदर छल। \nउदानकूप पिरषदक उĪलेख सँ İथानीय शासनक बोध होइछ। वैशालीक ĭयावसाियक संगठन, िनगम, āेणी, \nसाथर्वाह, कुिलक आिद सेहो अपन मोहर रखैत छलाह। बैंक Ćणालीक नीक जकाँ वैशाली मे संगिठत छल–\n ‘कुिलक’ शĤद एकर संकेत िथक।‘Ćथम कुिलक’क उĪलेख सेहो कैकटा मोहर पर भेटैत अिछ। वसाढ़, \nभीठ, बंगाल आिद İथानक उĜखनन सँ ĆाĢत सामƇीक आधार पर ई कहल जा सकइयै जे गुĢतकालीन \nशासन–ĭयवİथाक İवरूप एकरूपता  छल आर एकर āेय गुĢत सƛाट लोकिन केँ छलैĠह। ओना वैशाली तँ \nअितĆाचीन काल सँ Ćशासनक Ćधान केĠƖ बनल आर ओिहठाम गणतांिÿक परĦपराक Ćभाव गुĢतयुगक शासन \nसंगठन मे सेहो देखल जा सकइयै। सĦतुžत आिथर्क जीवनक हेतु सुगिठत शासन Ćणाली आवĮयक बुझल \nजाइत अिछ आर वैशाली कैं जे बैंकक Ćणाली सेहो संगिठत छल से उपरोक्त कथन केँ आर समथर्न दैत \nअिछ। āेơी, कुिलक िनगम आिदक अलग–अलग सभापित होइत छलैक आर ओिह मे जे āेơ होइत छलिह \nहुनका “Ćथम”क िवशेष सँ िवभूिषत कैल जाइत छलैĠह। ĭयापारी आर बैंकर लोकिन अपन पÿाचार आर \nकारोबार मे अपन–अपन मोहरक ĭयवहार करैत छलाह। ओिहठाम बहुत मुƖा पर āेơी िनगमİय सेहो \nउिĪलिखत अिछ आर बहुतो गोटएक नाम सेहो ओिह मुƖा सब सँ भेटैत अिछ। जेना उदाहरणाथर् िनĵिलिखत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nनाम देल जा सकइयै–हिर, उमाभहा, नागिसंह,सािलभƖ, धनहिर, उमापिलत, वग्गर्, उƇसेन, कृįणदþ, सुिखत, \nनागदþ, गोěड, नĠद, वĦमर्, गौिरदास, - ई सब केओ कुिलक छलाह। साथर्वाह मे डोƂडकक नाम आओर \nāेơी मे षिơदþ, आर āीदासक नामक उĪलेख अिछ। एहने एक मुƖा बेगूसराय सँ ĆाĢत भेल अिछ जािह \nपर “सुहमाकİय” आर “āी समुƖ” िलखल अिछ। पुěƑवधर्न भुिक्तक ओिह क्षेÿ मे जे तीरभुिक्तक \nभौगोिलक सीमाक समीप पडै़त छल तािह पर कैक पुİत धिर जे ‘दþ’ करण (कायİथ लोकिन) राĔयपाल \nछलाह तकर Ćमाण गुĢत अिभलेख मे अिछ। िचरातदþ उपिरक छलाह। Ćांतीय शासनक हेतु जे बोडर् होइत \nछल तािह मे āेơी, िनगम, कुिलक, साथर्वाहक सभ एकटा Ćितिनिधक अितिरक्त ओिह मे Ćथम कायİथ सेहो \nरहैत छलाह। उपिरकक पदक वंशानुगत हैव अिह बातक संकेत दैत अिछ जे तािह िदन मे सामंतवादी \nĆवृिþक िवकास भचुकल छल। पुěƑवŀर्न भुिक्तक सीमा िहमालय मे वाराह क्षेÿ धिर पसरल छल आर \nओिहठाम कोकामुख İवामी नामक एकटा Ćधान तीथर् सेहो छल–तैं अिह क्षेÿ केँ िमिथलाक क्षेÿ मानव \nİवाभािवके कारण ई िमिथलाक भौगोिलक सीमा मे पड़इयै। गुĢत युग धिर िमिथला गुĢत साƛाĔयक एकटा \nĆमुख अंग बनल रहल। \nगुĢत साƛाĔयक अंितम िदन मे िमिथलाक इितहास मे पुनः एकटा अिनिĀतताक िİथित आिव गेल। गुĢत \nलोकिनक एकटा Ćांतीय राĔयपाल यशोधमर्न अिह िİथित सँ लाभ उठाए अपन अिधकारक िवİतार मे लािग \nगेलाह आर लौिहĜय (असम) धिरक क्षेÿ केँ जीत केँ अपना अधीन मे केलिĠह। अिह ƅम मे वो पुěƑवŀर्नक \nउपिरक दþलोकिन केँ परािजत कए ओहु क्षेÿ पर अपन अिधकार बढौलिĠह आर दþ लोकिनक पुİतैनी गवनर्री \nएकर बाद समाĢत भ गेलैĠह। अिह आधार पर हम ई अनुमान लगा सकैत छी जे िकछु िदनक हेतु \nयशोधमर्नक ĆभुĜव िमिथलो मे अवĮय रहल हेतैĠह। ५३३ क मंदसोर अिभलेख सँ हमरा लोकिन केँ उपरोक्त \nबातक ज्ञान होइछ। यशोधमर्न हूण लोकिन केँ परािजत कए यश कें अजर्न कए ने छलाह आर तैं भारत मे \nतािह िदन मे हुनक Ćितơा िवशेष छलैĠह। परĖच हुनक िवजयािभयान बहुत िदन धिर निह िटकलैĠह आर \nशीƈिहं हुनक राĔय समाĢत भ गेलैĠह। िमिथलाक हेतु अिनिĀतताक अवİथा बनले रहल। \nयशोधमर्न ओĦहर अपन डफली बजा रहल छलाह आर एĦहर पूब मे उþर गुĢत लोकिन गुĢत साƛाĔयक पतन \n(५५४ ई.) सँ लाभ उठाए अपन İथाियĜव केँ सुरिक्षत करबा मे एवं मजबूत करबा मे लािग गेल छलाह। \nिवहार मे ओिह युग मे मौरबरी लोकिन सेहो अपन अिधकार जमेबाक चेƠा मे लागल छलाह। अिह \nअिनिĀतताक िİथित सँ तँ सब केओ लाभ उठबे चािहते छलाह आर तैं चालूĦय कीितर्वमर्न सेहो अंग, मगध, \nआर वंग पर आƅमण केलिĠह। उþरगुĢत, मौरवरी आर अĠयाĠय शासकक वीच तािह िदन आिधपĜयक हेतु \nसंघषर् चिल रहल छल। जीिवत गुĢत अपन Ćायास मे सफल भेल होयताह से अĠदाज लगाओल जा सकइयै। \nमगधक शासक महासेन गुĢत असम धिर अपन अिधकार क्षेÿक िवकास केलिĠह आर तैं ई अनुमान लगाओल \nजाइत अिछ जे बो िमिथला पर सेहो अपन आिधपĜय कायम केने हेताह। तािह िदनक िİथित ई छल िक \nजहाँ कोनो एक राĔय कमजोर भेल िक दोसर ओकरा पर टुिट पडै़त छल आर ओकरा अपना अधीन क \nलैत छल। संभव अिछ जे मौरवरी लोकिन अपन साƛाĔय िवकासक ƅम मे िमिथलो केँ अपना अधीन मे क \nलेने होिथ। कटरा (मुजģफरपुर) सँ जीवगुĢतक एकटा अिभलेख भेटल अिछ परĖच ओिह सँ राजनैितक \nइितहास पर तĜकाल कोनो आलोक निह पि़ड रहल अिछ। कामरूपक  वमर्न वंशक शासक लोकिन सेहो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nिमिथलाक पूवŰ क्षेÿ पूिणर्याँ पर कैक पुİत सँ अिधकार जमा लेने छलाह। गुĢत साƛाĔयक पतनक बाद \nिमिथलाक इितहास अंधकारमय भजाइत अिछ आर कोनो संगिठत एवं िनयोिजत इितहासक संकेत कतहु सँ \nनिह भेटइत अिछ। चारूकात  जे राĔय िवİतारक संघषर् चिल रहल छल तािह मे िमिथला एकटा Ćमुख \nिशकार छल आर िविभž महĜवाकाँक्षी राजा लोकिन िशकारीक काज करैत छलाह। \nहषर्वŀर्नक अĦल मे िमिथला हुनक साƛाĔयक अंश छल अिह मे कोनो सĠदेह निह। हषर्क समय धिर अबैत–\nअबैत राजनीितक क्षेÿ मे पाटिलपुÿक İथान कžौज ल लेने छल आर पाटिलपुÿक मिहमा घिट चुकल छल। \nहषर्क राजधानी छल कžौज जकरा महोदय āी सेहो कहल जाइत छलैक आर जकर मिहमाक िववरण चीनी \nयाÿी िहयुएन संग Ćİतुत कएने छिथ। हषर्क पूवर् शशाँक िमिथला पर शासन केने होिथ से संभव कारण \nतािहिदन मे शंशाक पिĀम मे अपन आिधपĜय बढे़बाक हेतु सब तरहे Ćयėशील छलाह। Ćभाकर वŀर्नक पुÿ \nराĔयवŀर्नक हĜया बंगालक शशाँकक हाथे भेल छलैĠह। \nशासक भेला उþर हषर् अपन राĔयवŀर्नक मृĜयुक बदला लेबाक हेतु किटबŀ छलाह आर ओिह उĿेĮय सँ \nĆेिरत भए वो अपन सैिनक अिभयानक āी गणेश केलिĠह। शशाँक परािजत भेलाह आर अपना सन मुँह बना \nकेँ अपन पराजयक घूंट–पीवैत रहलाह। हषर् लगातार ६ वषर् धिर अपन अिभयान जारी रखलिĠह आर उþर \nभारतक िविशƠ भाग पर अपन अिधकार जमौलिĠह। चीनी याÿीक अनुसार वो ‘पाँचो भारत’(जािह मे िमिथला \nसेहो सिĦमिलत छल) जीितकए उþर भारत मे İथाियĜव अनलिĠह–‘पाँचो भारत’ भेल İवराįƏ (पंजाब), \nकाĠयकुंज , िमिथला, गौड़, तथा उĜकल। ६४१ ई. मे वो मगध पर सेहो अपन आिधपĜय कायम केलिĠह \nआर भारतक चारूकात  राजा केँ सैतलिĠह। गुĢत साƛाĔय भेला पर जे एकटा अिनिशतताक िİथित उĜपž \nभगेल छल तकरा हषर् समाĢत केलिĠह आर समİत उþर भारत पर एकटा İथायी शासनक रूपरेखा  Ćİतुत \nकेलिĠह। वो समİत भारत केँ पुनः एकछÿ शासनक अधीन करए चाहैत छलाह आर हुनक \nदुĮमन पुलकेिशन िŅतीय हुनका“सकलोतरापथİवामी” कहने छिथĠह। हषर्क शासन तँ बहुत िदन धिर निह रहल \nतथािप हषर्क महĜव अिह लेल अिछ जे हषर् अपना समय मे एकटा İथाियĜवक रूपरेखा  Ćİतुत कएने छलाह \nजे हुनका परोक्ष भेला पर समाĢत भगेल। हषर्क समय मे भारत मे सामंतवादक पूणर् िवकास भगेल छल आर \nहषर्क शासन Ćणाली पर सेहो एकर Ćभाव देखबा मे अवइयै। िहयुएन संग सेहो अिह बातक साक्षी छिथ। \nहषर् İवयं घुिम–घुिम केँ अपन शासनक िनरीक्षण करैत छलाह आर जागीरक रूप  मे अपन कमर्चारी आर \nसैिनक केँ वेतन दैत छलाह। शासन संगठन मे वो मौयर् आर गुĢत सँ Ćभािवत छलाह आर हुनक साƛाĔय \nĆांत, भुिक्त आर िवषय मे िवभािजत छल। तीरभुिक्त शासनक एकटा Ćधान केĠƖ छल आर हषर्क समय मे \nओिहठाम अजुर्न अथवाअरूणाĂ नामक एक महĜवाकाँक्षी ĭयिक्त राĔयपाल छलाह। हषर्क देहावसान भेला पर \nपुनः राĔय मे अराजकता पसिर गेल आर महĜवाकाँक्षी अजुर्न ओिह सँ लाभ उठाके राĔ य केँ हड़िप लेलिĠह \nआर İवयं शासक बिन के बैिस गेलाह। एकर अथर् ई होइछ जे हषर्क समय मे तीरभुिक्त एक महĜवपूणर् Ćांत \nछल आर अिहठामक राĔयपालक शिक्त आन राĔयक अपेक्षा िवशेष छलैक। अजुर्न (अरूणाĂ) महाĜवाकाँक्षी \nहोइतो योग्य सैिनक एवं संगठन कमर् सेहो रहल होएत आर पिरिİथित अनुकूल भेला उþर ओिह सँ लाभ \nउठौने होएत।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nहषर् अपन मृĜयुक पूवर्िहं चीनक सƛाटक ओतए एकटा िशƠमěडल (दूत मěडल) पठौने छलाह आर ओकरे \nउþर मे चीनक सƛाट सेहो एकटा दूतमěडल हषर्वŀर्नक दरबार पठौने छलाह आर ओिह दूतमěडलक नेता \nछलाह वाँग–िहयुएन–सी। वाँगक नेतृĜव मे जखन चीनी दूतमěडल भारत पहुँचल तखन हषर्क मृĜयु भ चुकल \nछल आर अरूणाĂ समİत राĔय केँ हड़िप केँ शासक बिन चुकल छलाह। ओिह दूतमěडलक संग हुनक \nĭयवहार तँ अशोभनीय भेवे केलिĠह आर संगिह वो दूतमěडल केँ बेइĔजत सेहो केलिĠह। वाँग भािग केँ नेपाल \nचिल गेलाह आर ओतए सँ ितĤबत सेहो। ितĤबत मे तािह िदन मे शासक छलाह Ćिसŀ āॲग–सान–गंपो। āॲग \nवाँग केँ १२०० चुनल ितĤबती सैिनक देलिथĠह आर नेपाल सँ सेहो हुनका ७००० सेना भेटलिĠह। ितĤबती–\nनेपाली सहयोग सँ वाँग अरूणाĂ केँ परािजत कए उþरी िबहार अथवा ितरहुत पर अपन Ćभाव जमौलिĠह। \nअजुर्नक िवƖोह केँ दबाओल गेल आर वो भागबाक Ćयास केलिĠह मुदा हुनका िगरģतार क लेल गेल आर \nचीनक सƛाटक ओतए बंदीक रूप  मे उपिİथत कैल गेल। कहल जाइत अिछ– जे वाँगक अिह Ćायास मे \nकामरूपक  भाİकरवमर्न सेहो सहायक भेल छलिथĠह। \nई घटना तँ ओना देखला सँ सामाĠय बुिझ पड़इयै परĖच ऐितहािसक दृिƠकोण सँ ई एकटा महĜवपूणर् घटना \nमानल गेल अिछ जकर संिक्षĢत िववेचन आवĮयक बुझना जाइत अिछ। अजुर्न आर अरूणाĂक सĦबĠध मे \nपूणर् जानकारी निह अिछ परĖच वो तीरभुिक्तक राĔयपाल छलाह से िनिĀत अिछ आर हषर्क परोक्ष भेला पर \nओिह साƛाĔयक अिधकारी सेहो भगेला। वाँगक संग अिह Ćकारक ĭयवहार वो िकयैक केलिĠह से बुझवा मे \nनिह अवइयै। वाँग İवयं सब िमला के चािर वेर कूटिनितक काजक Ćसंग भारत आएल छलाह आर भारत \nिववरणक सĦबĠध मे हुनक एकटा पोथी सेहो उपलĤध अिछ। पोथीक मूल तँ लुĢत भगेल अिछ मुदा ओकर \nअंश केँ संकिलत कए ताओचेन नामक एक ĭयिक्त ओकरा सुरिक्षत रखने छिथ। ताँग वंशक इितहास मे \nभारत पर वाँगक आƅमणक िववरण भेटइयै जािह मे ई कहल गेल अिछ जे वाँगक दूतमěडल पहुँचबाक \nिकछुऐ पूवर् िशलािदĜय (हषर्) मिर चुकल छलाह आर समİत देश मे अराजकता पसरल \nछल। नाफुती (तीरभुिक्त)क अरूणाĂ (ओलानाशुएन) राजगĿी हड़िप चुकल छलाह। वाँगक दूतमěडल केँ \nभगेबाक Ćयास मे वो लागल छलाह। दूतमěडलक संग माÿ ३० टा घोड़सवार छल। वाँग कोहुना भािग केँ \nबचलाह। \n(ƅमशः) \nजगदीश मंडल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nजगदीश Ćसाद मंडल (1947- ) \n \nगाम-बेरमा, तमुिरया, िजला-मधुबनी। एम.ए.।कथाकार (गामक िजनगी-कथा संƇह), नाटककार(िमिथलाक बेटी-\nनाटक), उपĠयासकार(उĜथान-पतन- उपĠयास)। माक्सर्वादक गहन अğययन। मुदा सीिलंगसँ बचबाक लेल \nकĦयुिनİट आĠदोलनमे गेिनहार लोक सभसँ भेँट भेने मोहभंग। िहनकर कथामे गामक लोकक िजजीिवषाक \nवणर्न आ नव दृिƠकोण दृिƠगोचर होइत अिछ। \n \nकथा \nबोिनहािरन \nछोट-छीन गाम छतौनी। तीिनये जाइितक लोक गाममे। साइये घरक बसितयो। छेहा बोिनहारक गाम। ओना \nपास-परोसक गामक लोक छतौनीकेँ Ćितिơत गाम निह बुझैत। िकऐक तँ ओिह गाम सभहक लोकक िवचारे \nĆितिơत गाम ओ होइत, जिहमे छþीसो जाइितक लोक बसैत। जिहसँ समाजक सभ तरहक जरुरतक पूितर् \nगामेमे होइत। मुदा से छतौनीमे निह। तेँ, छतौनी जमाबंदी गाम भऽ सकैत अिछ, Ćितिơत निह। मुदा एिह \nिवचारकेँ छतौनीक लोक मानए ले तइयारे निह। छतौनीक लोकक कहब जे जिहयासँ हमर गाम \nबनल, तिहयासँ ने किहयो अपनामे झगड़ा-झंझट भेिल आ ने माइर-पीिट। जिहसँ ने किहयो िकयो कोट-\nकचहरी देखलक आ ने थाना-बहाना। ततबे निह, तीिन जाइितक लोक रिहतहुँ सभ िमिल एकठाम वैिस खेबो-\nपीबो करै छी आ तीिन जाइितक तीिनू देवİथानोमे पूजो-पाठ आ परसािदयो खाइ छी। सभ जाइितक लोक \nसंगे-संग कमेबो करै छी आ एक-दोसराकेँ, मौका-मुसीबत पड़लापर, संगो पूरै छी। आन-आन गामवला हमरा \nगामकेँ अिह दुआरे गाम नै मानै अए जे ओ सभ बहरवैया छी, आ हमरा सभहक पूवर्ज अदौसँ  रहल अिछ। \n                छतौनीक वासी, सभ िदनसँ, बोिनहारे निह रहल अिछ। पिहने ओकरो सभकेँ अपन-अपन खेत-पथार \nछलै। खेत-पथार गेलइ कोना? एिह संबंधमे छतौनीक बूढ़-पुरान लोकक कहब छिन जे हमरा सभहक \nपूबर्ज, रौदीक चलैत, खेतक बाकी (मालगुजारी) राज दरभंगाकेँ समयपर निह दऽ सकलिन, तेिहसँ ओ सभ \nजमीन िनलामकेँ अबिधया,छपिरया हाथे बेिच लेलक। हमरा सभहक मिलकाना हक जमीनक खतम भऽ गेल। \nओ अबिधयो आ छपिरयो राजमे नोकरी करैत छल, जे एिह इलाकामे आिब जमीनो हिथया लेलक आ मुिखयो \nसरपंच बिनमेनजनी करैत अिछ। मुदा एकटा चलाकी ओ सभ जरुर केलक जे जेना अंƇेज आिब सþा \nहिथऔलक तेना चिल निह गेल, बलिक मुगल जेकाँ बिस गेल। \n                जिहयासँ देश अजाद भेिल आ सþा ले भोट-भाँट शुरु भेल, तिहयासँ ने एĸोटा नेता (कोनो \nपाटŰक) भोट मंगै ले एिह गाम आएल आ ने एĸो बेिर गैाँआ भोट खसोलक। िकऐक तँ आइ धिर एिह गाममे \nभोटक बूथ बनबे ने कऽल। तेँ, नेतो िकअए आउत? गाममे ने चिरपिहया गाड़ी चलैक राİता छै आ ने \nसावर्जिनक जगह (İकूल, अİपताल)। जिहठाम भाषण-भुषण हैत। जिह गाममे छतौनीक बूथ बनैत ओिह \nगामक लोक सभ छतौिनयोक भोट खसा लइत। छतौनीक लोकक िजनिगयो छोट। ने पढ़ै-िलखैक झंझट, ने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nचोर-चहारक झंझट, ने रोग-ĭयािधक झंझट। िकऐक तँ गामक सभ वुझैत जे जेकरा कपारमे िवńा िलखल \nरहत, ओ डूिबयो-मिरकेँ पिढ़ये लेत। चोर-चहार ऐवे कथी ले करत। रोग-िवयािधक लेल पूजो-पाठ आ झाड़ो-\nफूक अिछये। तहूसँ पैघ बात जे जे एिह धरतीपर रहै ले आएल अिछ ओ जीवे करत। पाइन, पाथर, ठनका \nओकर की िबगािड़ लेतइ। आ जे निञ रहैबला अिछ ओकरा फूलोक गाछपर साँप कािट लेतइ आ मिर \nजायत। तेँ, की, छतौनीबलाकेँ भगवानपर िबसवास नै छै? जरुर छै। जँ से निञ रिहतै ते देवİथानमे, सालमे \nएक बेिर, एþे धुमधामसँ पूजा िकअए करै अए? उपास िकअए करै अए? दसनमो İथान (देवİथान) आ अपनो-\nअपनो घरमे गोसाउिनक पीड़ी िकअए बनौने अिछ? साले-साल कामौर लऽ कऽ बैजनाथ िकअए जाइ अए? \n                सभ अभाव रिहतहुँ छतौनीक लोक हँसी-खुशीसँ जीवन िबतबैत अिछ। अगर जँ िकयो गाममे मरैत \nवा साँप-ताप कटैत वा आइग-छाइ लगैत तँ सभ िकयो दासो-दास भऽ लिग जाइत। पचास वखर्क मरनी सेहो \nतेिहमेसँ एक। जे अपना आिखसँ अपन पित, बेटा आ पुतोहूकेँ गाछक तरमे खून बोकिरकेँ मरैत देखने। आइ \nवेचारी पाँच बखर्क पोता आ आठ बखर्क पोतीक बीच आशाक संग जीिव रहल अिछ। कारी झामर एक \nहƂडा देह, ताड़-खजुरपर बनाओल िचड़ैक खॲता जेकाँ केश, आंगुर भिर-भिरक पीअर दाँत, फुटल धैलीक \nकनखा जेकाँ नाक, गाइयक आिख जेकाँ बड़का-बड़का आिख, साइयो चेफड़ी लागल साड़ी, दुरंगमिनया आंगी \nफटलाक बाद किहयो देहमे आंगीक नसीब निह भेिल, िबना साया-डेिढ़याक साड़ी पिहरने, अइह छी मरनी। \n                चािर साल पिहने सुबध, मनोहर आ तौनकी धान रोपए बाध गेल। \nजाधिर तौनकीकेँ दोसर सĠतान निह भेिल ताधिर मरिनये पित सुबध आ बेटा मनोहरक संग काज करै \nजाइित। धन रोपनी, धनकटनी, कमठाउन, रĤबी-राइ उखारै-काटै संगे जाइत। पुतोहू (तौनकी) अंगनाक काज \nसĦहारैत। मुदा जखन दूटा पोता-पोती भेलइ तिहयासँ मरनी अंगनाक काज सĦहारै लागिल। अंगनोमे कम \nकाज निह। भानस-भात करब, पोता-पोती खेलाएव, खूँटा परक बाछीक सेवा करब। आने पिरवार जेकाँ \nमरिनयोक पिरवार भरल-पूरल। \n                तीिन-तीिन जोड़ा (दस आँटीक जोड़ा) बीआ उखािड़ सुबध आ मनोहर पटैपर टंगलक आ राड़ीक \nजुžा बना तौनकी बीआक बोझ बािĠह माथपर लऽ कदवा खेत पहुँचल। कदबा एक िदन पिहने िगरहत करा \nदेने। तेँ तीनू गोटेक मनमे खुशी होइत जे सबेर-सकाल रोिपकेँ चिल जायव। आन िदन, कदवे दुआरे, अबेर \nभऽ जाइ छलै। मने-मन सुबध सोचैत जे बेरु परह अपनो जे कŇा भिरक खेत अिछ ओहो सभ तूर िमिल \nकऽ हाथे-पाथे रोिप लेब। कदवामे बीआ रिख सुबध, आिड़पर बैिस, तमाकुल चुनवै लगल। मनोहर आ तौनकी \nखेतमे बीआ पसारै लगल। सैाँसे खेत बीओ पसिर गेलइ आ सुवधो तमाकुल खा लेलक। तीनू गोटे एक-एक \nआँटी खोिल खुĔजा पसािर एक-एक खुĔजा रोपै ले वामा हाथमे रखलक। पिछमसँ (आइिरक कात) तौनकी \nबीचमे मनोहर आ पूबसँ सुवध पािह धेलक। एक पाँती रोिप दोसर धेलक िक पूब िदिश एक िचड़की मेघ \nउठैत देखलक। मेघक छोट टुकड़ी देिख ककरो मनमे पाइिनक शंका नै उठलै। कने-कने िसहकी सेहो चलै \nलगलै। जिहना-जिहना हवा तेज होइत जाइत तिहना-तिहना किरयामेघक टुकड़ी सेहो उिधया-उिधया उपर चढ़े \nलगले। उपर चिढ़-चिढ़ ओ टुकड़ी एक-दोसरमे िमलै लगल। मुदा पिछम िदिश रौद उगले। किनये कालक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nबाद सुरुज झपा गेल। हबो तेज हुअए लगलै। िबजलोका चमकै लगलै। बुĠदा-बुĠदी पािन पड़ै लगलै। जते \nमेघ सघन होइत जाइत तते पाइिनयोक बुž जोर पकड़ैत। संगे िबजलोको बेिसआइल जाइत। घन-घनौआ \nबरखा हुअए लगल। पाइनमे भीजै दुआरे तीनू गोरे, दौिड़ कऽ आमक गाछ लग पहुँचल। खेतसँ  बीघे भिर \nहिटकेँ आमक गाछ। खूब झमटगर। चािर हाथ उपरेमे दू फेंड़ भऽ गेल। सरही आम। गाछक पँजरेमे \nपिछमसँ तौनकी बैसिल आ पूबसँ सुवध आ मनोहर। तौनकी साड़ी ओिढ़ दुनू हाथक मुŇी बािĠह काँखमे लऽ \nलेलक। मुदा सुवधो आ मनोहरो छुछे देहे। गमछाक मुरेठा बािĠह लेलक। मुदा तइयो,जाड़े दुनू बापूत थर-\nथर कपैत। नमहर-नमहर वुž सेहो देहपर खसै। सैाँसे देहक रुइयाँ भुलिककेँ ठाढ़ भऽ गेलइ। मुदा की \nकरत? कोनो उपाय निह। पिछमो मेघ पकिड़ बिरसै लगल। जिहसँ  दूर-दूर धिर बरखा हुअए लगलै। रिह-\nरिह कऽ मेघो गरजै आ िबजलोको चमकै। एक बेिर, खूब जोरसँ, िबजलोका चमकलै। मुदा आन बेरक \nचमकलहासँ िबजलोकाक रंग बदलल। आन बेिर िपरॱछ इजोत होइत जबिक एिह बेिर लाल टुह-टुह। \nदुरकाल समय देिख तौनकी मने-मन खैांझा भगवानकेँ कोसैत जे कोनो काजक समय होइ छै। अखैन \nपाइिनक कोन काज छै। जिहना तगतगर लोक सिदखन बलउमकी करैत अिछ तिहना ई िटकजरौना इĠƖो \nभगवान करै अए। अनेरे काजकेँ बरदा जाड़े कठुुअबै अए। लोक सभ कहै छै जे देवता-िपतरकेँ बड़का-\nबड़का आिख होइ छै जे एĸे ठीन बैसल-बैसल सगरे दुिनया देखै अए। से आिख अखैन कतऽ चिल गेलइ। \nदेिवयो-देवता गरीबे-गुरबाकेँ जान मारै पाछु लागल रहै अए। जन-बोिनहारक काज करैक दू उखड़ाहा होइ \nअए। िभनसुरका आ दुपहिरया। िभनसुरका उखड़ाहामे जँ एगारहो बजे पािन भेिल वा कोनो \nबाधा भेिल तँ िगरहत थोड़े बोइन देत। अगर जँ जलखै भऽ गेल रहलै तँ बड़विढ़या निञ तँ जलखैइयो \nपार। यैह तँ ऐठामक चलिन छै। ई िटकजरुआ भगवान िगरहतेकेँ मदित करै छै। \n  जाड़सँ कपैत सुवध मनोहरकेँ कहलक- ‘बौआ, सोचै छलौ जे आन िदन रोपैन करैमे अबेर भऽ जाइ छलै \nजइसँ अपन काज निञ सĦहरै छलै, मुदा आइ सबेरे-सकाल रोपैन होइत तँ अपनो बाड़ीक खेत रोिप लइतौ। \nसे सभ भगंिठ गेल। कखैन पािन छुटत कखैन नै, सेहो ठीक निह। दुनू बापूत गप-सप किरते छल िक तड़-\nतड़ाकेँ ठनका ओिह गाछपर खसल। जइठीनसँ दुनू डािर फुटल छलै तकरा िचड़ैत माइटमे चिल गेल। \nचीड़ाकेँ गाछ दुनू भाग खसल। एक फँाकक तरमे तौनकी आ दोसर फाँकक तरमे दुनू बापूत मोटका डािरक \nतरमे पिड़ गेल। \n  पाइन छुटल। सैाँसे गाममे हĪला हुअए लगलै जे बाधमे जे आमक गाछ छलै से खिस पड़लै। भिरसक \nओहीपर ठनका खसलै। एĸे-दुइये लोक देखै ले जाइ लगल। कातेमे ठाढ़ भऽ भऽ लोक देखैत। गाछोपर \nआ गाछक िनच्चोमे (जमीनो पर) तते घोरन पसिर गेलै जे लोक गाछक भीर जाइक िहĦमते ने करैत। \nमुदा, जीवठ बािĠह किरया गाछक जिड़ देखै बढ़ल। घोरन तँ खूब कटै, मुदा तइयो िहĦमत कऽ किरया जिड़ \nलग पहुँचल। ठनकाक आिगक चेĠह ओिहना दुनू फाँकमे  छल। जिड़ लग ठाढ़ भऽ ओ िहया-िहया देखै \nलगल। देखैत-देखैत मनोहरक टाँगपर नजिर पड़लै। टाँगपर नजिर पिड़ते हĪला करै लगल जे एक गोरे \nतरमे िपचाइल अिछ। दौिड़केँ अवै जाइ जा एकरा बहार करह? किरयाक बात सुिन चारु भरसँ लोक बढ़ल। \nदेखैत-देखैत तीनू गोरेपर नजिर पड़लै। हĪला करैत किरया कुड़हिर अनै घरपर दौगल। तीनू खून बोकिर- िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nबोकिर मरल। मुदा तइओ सभ बचा-बचाकेँ डािर काटै लगल। डािर कािट सील उनटौलक तँ तीनू थकुचा-\nथकुचा भेल। पिहने तँ िकयो नै िचĠहलक, िकऐक तँ तीनू बेदरंग भऽ गेल। मुदा भाँज लगौलापर पता चललै \nजे दुनू बापूत सुवध कĸा छी आ पुतॲहू िछयै। \n  अखन धिर मरनी, अंगनेमे, दुनू बच्चाकेँ खेलबैत। गौिरया आिबकेँ कहलकै- ‘दादी, तोरे अंगनाक सभ गाछक \nतरमे दवा कऽ मिर गेलउ।’ \n  गौिरयाक बात सुिनतिह मरनी अचेेत भऽ खिस पड़ल। दुनू बच्चा सेहो िचिचया लगलै। मरनीकेँ अचेत \nदेिख अलोधनी मुहपर पािन छीिट िबअिन हॱकै लागिल। किनये कालक बाद होश भेलइ। होशमे अिबतिह \nमरनी फेिर बपहािर कटै लगल। \n  बच्चाकेँ कोरामे लऽ मरनीक संग अलोधनी देखै ले िवदा भेिल। गाछ लग पहुँचते,तीनू गोरेकेँ मुइल देिख \nमरनी ओंघरिनया कटै लागिल। ओंघरिनया कटैत देिख किरया पिजयाकेँ पकिड़ मरनीकेँ कात लऽ गेल। \nमरनीक दशा देिख सभ संĜवना िदअए लगल। मुदा मरनीक करेज थीरे ने रहै। िविचÿ िİथितमे पड़ल। एक \nिदिश पिरवारकेँ नाश होइत देखए तँ दोसर िदिश दुनू बच्चाक मुह देिख कनी-मनी आशा मनमे जगै। \n                चािर साल पिहलुका निह, आब नव मरनीक जĠम भेल। जिहना आिगमे तपैसँ पिहने सोनाक जे रंग \nरहैत तपलापर जिहना चमिक उठैत तिहना। ओना समाजोक वेवहार जे पिहलुका छलै अहूमे बदलाव एलै। \nिकयो खाइक बौस दऽ जाइत तँ िकयो बच्चो आ अपनो ले नुआ-बİतर। जखन ककरो भाँजमे कोनो काज \nअबै तऽ ओ मरिनयो कऽ संग कऽ लइत। जिहना पिरवारमे बूढ़ आ बच्चाक Ćित जे िसनेह होइत,ओहने \nिसनेह मरनीक Ćित समाजोक बीच हुअए लगलै। अपनो जीबैक आशा आ बच्चोक, मरनीकेँ नव İफूितर् सेहो \nपैदा केलक। एते िदन मरनीक हाथमे पुरने औजार (खेतीक) टा रहै छलै ओ आब बिढ़केँ दोवर भऽ गेल। \nहँसुआ, खुरपी, टेंगारी, कोदाइिरक संग-संग हथौरी, गैंचा सेहो आिब गेलइ। \n  समय आगू बढ़ल। देशक िवकासक गित सेहो, बहुत तेज निह मुदा िकछु गित तँ जरुर पकड़लक। गाम-\nगाममे बाĠह-सड़क, पुल-पुिलया, İकूल, अİपताल सेहो बनै लगल। जिहसँ खेितहर बोिनहारकेँ सेहो काज \nबढ़ल। मरिनयो िछņामे मािट उघब, पजेबा उघब,िगņी फोड़ब, सुरखी कुटब सीिख लेलक। जिहसँ बेकारी \nमेटाएल। रोज कमेनाइ रोज खेनाइ घिर गरीबो पहुँच गेल। भलेही िजनगीमे बहुत अिधक उžित निञ एलै \nमुदा जीवैक आशा जरुर जगलै। मुदा ई सभ काज छतौनीमे निह, पास-पड़ोसक आन-आन गाममे हुअए \nलगलै। जिहमे छतौिनयोक बोिनहार सभ काज करै लगल। \n  छतौिनयोक िदन घुरलै। सात िकलोमीटर पĸी सड़क (पीच), जे एन.एच.सँ  लऽ कऽ रेलवे İटेशनकेँ \nजोड़ैत, छतौिनये होइत बनैक शुरु भेल। जिहयेसँ ‘Ćधानमंÿी Ƈाम सड़क योजनाक’ छतौनी होइत बनैक चरचा \nभेिल, तिहयेसँ  छतौनीक लोकक मनमे खुशी अबै लगलै। गामक लोकक तँ ओहन दशा निह जे बस, Əक \nकीनैक िवचार करैत। मुदा तइओ एते बात जरुर एलै जे बरसातमे जे घरसँ बहराएव किठन छलै ओ आब नै \nरहतै। िकछु गोटेक मनमे ई बात जरुर होइत जे एते िदन िबना जूþो-चĢपलकेँ काज चलैत छल, से आब नै  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nचलत। आिड़-घुर (मािट) पर चललासँ, बेसीसँ बेसी काँट-कुश गरैत छल मुदा पीच भेने शीशाक \nटुकड़ी, लोहाक टुकड़ी सेहो गरत। जिहसँ पाएरक नोकसान बेसी हैत। मुदा फेिर मनमे अबै जे एते िदन \nकम आमदनी रहने जूþा-चĢपल नै कीिन पबै छलौ से आब नै हैत। निञ वेसी तँ एĸो जोड़ा जरुरे कीिन \nलेब। जइ सँ पाएरमे बेमाइयो ने फँटत। \n  Ćधानमंÿी योजनाक सड़क बनै लगल। मुदा जते आशा बोिनहार सभकेँ छलै तते नै भेलइ। िकऐक तँ \nमाइिटक काज शुरु होइते रंग-िवरंगक गाड़ी सभ पहुँचै लगल। जे माइिटक काज बोिनहार करैत ओ Əेक्टर \nकरै लगल। ओना काजक गित तेज रहै मुदा बोिनहारक बेकारी बरकरारे रहलै। सड़कपर मािट पिड़ते रौलर \nआिब सिरयाबै लगल। खेनाइ-पीनाइ छोिड़ िधयो-पूतो आ जिनजाितयो भिर-भिर िदन देखते रहैत। ओना बूढ़ो-\nपुरान देखैत मुदा घरक िचĠता खीिचकेँ काज िदिश लऽ जायत। पनरहे िदनमे सातो िकलो-मीटर सड़कपर \nमाइिटक काज सĦपž भऽ गेलइ। एकदम िचĸन, उĔजड़ धप-धप। घर एते ऊँच सड़क बिन गेिल। \n  माइिटक सड़क बिनते बड़का-बड़का Əक िचमनीसँ ईटा खसवै लगल। ऐँह, अजीब-अजीब Əको सभ। एते \nिदन छह-पिहये Əकटा गामक लोक देखने मुदा एिह सड़ककेँ बनने दस पिहयासँ लऽ कऽ अŇारह पिहयाबला \nƏक सभकेँ सेहो देखलक। तीिनये िदनमे सातो िकलोमीटरक इंटा खसा देलक। मुदा ईटा पसारैक काज तँ \nइंजन निह करत। ओ तँ लोके करत। मुदा ओिहक लेल तँ अनुभवी (एक्सपटर्) लोकक जरुरत हैत। जे \nछतौनीमे निह। तेँ, बाहरेसँ अनुभवी िमसितरी आओत! मुदा तेहेन बड़का ठीकेदार सड़क बनवैत जे अनेको \nसड़क एक संग चलवैत। एĸे िदन तते अनुभवी िमसितरी ईटा पसारै ले आएल जे सभके बुिझ पड़लै जे \nदुइये िदनमे सातो िकलो-मीटर ईटा पसािर देत। मुदा ईटा उघै ले ते मजदूर चािहयै। पिहले-पिहल िदन \nछतौनीक बेिनहारकेँ काज भेिटलै। ईटा पसरै लगल। धुरझाड़ काज चलै लगल। छतौनीक सभ बोिनहार \nखुशीसँ काज करै लगल। तिह बीच ईटापर पसारै ले फुटलाहा ईटा Əकसँ अबै लगल। दोहरी काज देिख \nछतौनीक बोिनहारक मन खुशीसँ नचै लगल। िकऐक तँ िगņी फोड़ै ले गामेक बोिनहारकेँ काज भेिटतै। मुदा \nठीकेदारक मुनसी, अपने खाई-पीबै दुआरे, सİते दरसँ िगņी फोड़ैक रेट लगा देलक। एक Əेक्टर पजेबा \nफोड़ैक दर सािठये रुपैया दइ ले तैयार भेल। एक-दू िदन तँ लोक (बोिनहार) िगņी फोड़ब बž केलक,मुदा \nपेटक आिग मजबुरन सभकेँ ल गेलइ। मरनी सेहो िगņी फोड़ै लागिल। एक Əेक्टर िगņी फोड़ैमे वेचारीकेँ \nचािर िदन लगैत। मुदा की करैत? \n  एिह सड़कसँ पिहने जे सड़क बनिञ, ओ िरआइत-िखआइत रिह जाय। माइिटक काज भेलापर साल-दू साल \nईटा वैइसैमे लगइ। जिहसँ मािट ढ़िह-ढ़ूिहकेँ उबड़-खाबड़ बिन जाय। बड़का-बड़का खािध सड़कपर बिन \nजाइत। तहूमे तीिन नंबर पजेवा फुिट-भाँिगकेँ गरदा बिन जायत। गामक िधयो-पूतो उठा-उठा खेत-पथारमे \nफेिक देइत। कोठीक गोरा बनवै ले İÿीगण सभ नीकहा ईटा उठा-उठा लऽ जाइत। मुदा अइबेिर से नै \nहैत। दुइये मासमे सड़क बनवै शतर् ठीकेदारकेँ अिछ। जाबे बरखा खसत-खसत ताबे सड़क बिन जाएब \nछैक। पचास बखर्क मरनी, जे देखैमे झुनकुट बूिढ़ बूिझ पड़ैत। सैाँसे देहक हƂडी झक-झक करैत। खपटा \nजेकाँ मुह। खैनी खाइत-खाइत अिगला चारु दाँत टूटल। गांगी-जमुनी केश हवामे फहराइत। तहूमे सड़कक \nगरदासँ  सभ िदन नहाइत। मुदा तइओ मरनी अपन आँिख बचैने रहैत। जखन पुरबा हवा बहै तँ पिछम मुहे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nघुिरकेँ िगņी फोड़ै लगैत आ जखन पछवा बहै लगैत तँ पूब मुहे घुिर जाइत। बीच-बीचमे सुसताइयो लइत आ \nखैिनयो खा लइत। मुदा तइओ ओकर मुह कखनो मिलन नै होय। िकऐक तँ हृदयमे अदĦय साहस आ मनमे \nअसीम िवसवास सिदखन बनल रहैत। तेँ,मुह कखनो मिलन निह होय, सिदखन हँिसते रहए। \n  िभनसुरके उखड़ाहा। करीब नअ बजैत। पूब मुहे घुिर मरनी िगņी फोडै़त। तिह बीच,पच्चीस-तीस बखर्क \nसुिगया माथ उधारने, छपुआ बनारसी साड़ी आ ओही रंगक आंगी पिहरने, घुमौआ केश सीिट जुņी \nलटकौने, ऐँड़ीदार चमड़ौ-चĢपल आ मोजा लगौने, मुहमे पान सौ नĦबर पþी देल पान खेने, डोलचीमे नूनक \nपौकेट, कड़ूतेलक शीशी, मसĪलाक पुिड़या, साबुन रिख हाथमे लटकौने, आिबकेँ मरनीक लग ठाढ़ भऽ गेिल। \nमरनीक मेहनत आ बगए देिख िदल खोिल मने-मन हँसै लागिल। मरनी िगņी फोड़ैमे मİत। िकऐक िकĦहरो \nताकत! सुिगयाक हृदयक खुशी मुहसँ हँसी होइत िनकलै चाहैत। मुदा मुहक पानक पीत ठोरक फाटक कऽ \nबž केने। तेँ पानक पीत फेकब सुिगयाकेँ जरुरी भेलइ। जइ पजेबाक ढ़ेरीपर बैिस मरनी िगņी बनवैत, ओिह \nढ़ेरीपर सुिगया भिर मुहक पीित फेिक देलक। पीतक दू-चािर बुž मरनीक देहोपर पड़लै। देहपर पिड़ते ओ \nउनिटकेँ तकलक। टटका पीत चक-चक करैत। कनडेिरये आिखये मरनी सुिगयाक मुह िदिश तकलक। \nसुिगयाकेँ पान िचबबैत देिख मरनीक मनमे आिग पजिड़ गेलइ। पजेवाक ढ़ेरी देखलक। सैाँसे थूक पड़ल। \nमने-मन सोचलक जे आब कना िगņी फोरब। ढ़ेिरयो आ देहो अँइठ कऽ देलक। \n  आिख गुड़ािरकेँ मरनी सुिगयाकेँ कहलक- ‘गइ रनिडया, तोरा सुझलौ नै जे ढ़ेरीपर थुक फेिकले? \n  गरीब मरनीक कटाह बात सुिन सुिगया तमिककेँ उþर देलक- ‘तोरे बाĠह िछऔ जे हम थुक नै फेकब।’ \n  सुिगयाक बोलकेँ दवैत मरनी बाजिल- ‘एतेटा बाĠह छै, तइमे तोरा कतौ थूक फेकैक जगह नै भिटलौ जे \nऐठाम फेकले।’ \n  सुिगया- ‘जदी एतै फेकिलयै ते तू हमर की करमे?’ \n  मरनी- ‘की करबौ। आँइ गै िनरलĔजी, तोरा लाज होइ छौ जे सात पुरखाकेँ नाक-कान कटौलही। जेहने \nकुल-खनदान रहतौ तेहने ने चाइल चलमे।’ \n  सुिगया- ‘अपन देह-दशा नै देखै छीही?’ \n  मरनी- ‘की देखबै। ई देह बोिनहारिनक िछयै। तोरा जेकाँ िक हम किहयो बमैबला छैाँड़ा सेने, ते किहयो \nिडĪलीबला छैाँड़ा सेने बौआइ छी। एक चुरुक पािनमे डूिबकेँ मिर जो। तीमन िचक्खी (िचख्खी) निहतन। \nजिहना सात घरक तीमन िचक्खै छैँ तिहना सातटा मुनसा देखै छैँ। हमर पड़तर सातो िजनगीमे हेतउ। \nजेकरा संगे बाप हाथ पकड़ा देलक, सिह मिरकेँ तेइ घरमे छी। छुछुनिर कहॴ कऽ। आिग लगा ले अइ \nफुललाहा देहमे।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \n  मरनीक बातसँ सुिगया सहिम गेिल। मनमे डर पैिस गेलइ जे हो न हो कहॴ मारबो ने करै। मुह \nसकुचबैत, मूड़ी गोित िवदा भेिल। सुिगयाकेँ जाइत देिख मरनी साड़ीक खूँट से तमाकुल-चून िनकािल चुनबै \nलागिल। मुदा तइओ मन असिथर निञ भेलइ। मूड़ी उठा-उठा सुिगयो िदिश देखै आ मने-मन बजबो \nकरए ‘देह केहेन सीटने अिछ, उढ़ढ़ी। जना रजा-महराजाक बोहू हुअए। हाथ-पाएरमे लुलही पकड़ने छिन जे \nकमाकेँ खेतीह। जेहने छुछुनिर छउरा सभ तेहने छउरी सभ।’ \n  तमाकू खा मरनी ईटा फोडै़ ले घुमल िक दादी-दादी करैत पोता दौगल आिब दुनू हाथे दुनू जाँघ पकिड़ \nठाढ़ भऽ गेल। पाछूसँ पोितयो एलै। पोताकेँ कोरामे उठा मुहमे चुĦमा ल पोतीकेँ कहलक- ‘दाय, बौआकेँ रोटी \nनै देलही।’ दुनू गोरे चिल जाउ, मोरामे रोटी रखने छी, लऽ कऽ दुनू गोरे खाए लेब। हम अखैन काज करै \nछी। कनीकालमे आिबकेँ भानस करब।’ \n  पोता-पोती, आंगन िदिश िवदा भेल। पूब मुहे घुिरकेँ मरनी िगņी फोड़ै लगल। चािरटा बĠदूकधारी बƂडी-\nगाडर्क संग सड़कक ठीकेदार उþरसँ दिछन मुहे सड़क देखैत जाइत। आगू-आगू ठीकेदार पाछु-पाछु \nबĠदूकधारी। ठीकेदारक नजिर मरनीपर पड़ल। मरनीपर नजिर पिड़ते ठीकेदारक डेग छोट-छोट हुअए \nलगल। ठीकेदारक आिख मरनीपर अटिक गेल। डेग तँ आगू मुहे बढ़वैत, मुदा आिखक Ĕयोित हृदयमे Ćवेश \nकऽ हृदयकेँ हड़बड़बै लगलै। मनमे अĠहर-तूफान उठै लगलै। जिहसँ मने-मन िवचारै लगल जे जेकरा \nकमाइपर हमरा चािरटा बƂडी गाडर् अिछ, करोड़ो-अरबोक आमदनी अिछ, तेकर ई दशा छैक। ओ तँ हमर \nओहन समांग छी जे कमासुत अिछ। ओहन तँ निह जे ऐश-मौजक िजनगी बना कमेलहे सĦपिþकेँ भोगैत \nअिछ। मुदा अँटकल निह। आगू मुहे बिढ़ते रहल। िकछु दूर आगू बढ़लापर जना मरनीक आĜमा आगूसँ \nरोिक देलकै। िबचिह सड़कपर ओ (ठीकेदार) ठाढ़ भऽ गेल। ठाढ़ भऽ एकटा िसपाहीकेँ कहलक- ‘ओइ िगņी \nफोिड़िनहािरकेँ कने बजौने आउ?’ \n  ठीकेदारक बात सुिन एकटा िसपाही मरनी िदिश बढ़ल। मरनी लग जा ओ (िसपाही) कहलक- ‘मािलक \n(सरकार) बजबै छथुन। से कने चल?’ \n  िगņी फोड़ब छोिड़ मरनी उनिटकेँ िसपाही िदिश तकलक। िसपाहीकेँ देिख मने-मन सोचै लगल जे ने हम \nकोनो मेमलामे फँसल छी आ ने कोनो बैंकक करजा नेने िछयै,तखैन िकअए हमरा िसपाही बजवै आएल। मन \nसĸत कऽ कऽ कहलक- ‘तू नै देखे छहक जे अखैन हम काज करै छी। जेकर बोइन लेबइ ओकर काज \nनै करबै। अखैन जा। काजक बेिर उनिह जेतइ, तब ऐबह।’ \n  मरनीक बात ठीकेदारो आ िसपािहयो सुनैत। एक-दोसरकेँ देिख आिख िनच्चा कऽ िलअए। मुदा ठीकेदारक \nमन पीपरक पात जेकाँ डोलैत। कखनो मरनीक इमानदारीपर मन नचैत तँ कखनो ओकर अवİथापर। जिह \nदेशक āिमक एते āममे िवसवास करैत अिछ ओिह देशक िवकास जँ बािधत अिछ तँ जरुर कतौ नै कतौ \nसंचालनकतŭक बेइमानी छैक। ई बात मनमे अिबते ठीकेदार अपना िदिश घुिरकेँ तकलक, तँ अपन दोख \nसामने अिब ठाढ़ भऽ गेलइ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \n  िसपाही कड़िककेँ मरनीकेँ  कहलक- ‘निञ जेवही ते पकिड़केँ लऽ जवउ? \n  िसपाहीक गमर् बोली सुिन मरनी कहलक- ‘तोहर हम कोनो करजा खेने िछअह जे पकिड़केँ लऽ जेबह। \nअपन सुखलो हƂडीकेँ धुनै छी, खाइ छी।’ \n  मरनीक बात सुिन िसपािहयोक मन उनटै-पुनटै लगलै। एक िदिश मािलकक आदेश दोसर िदिश मरनीक \nिवचार। आिखर, ऐहेन लोकक बीच ऐहेन सĸत िवचार अबैक कारण की छै? अनका देखै िछयै जे िसफर् \nिसपाहीक बरदी (वदŰ) देिख डरा जाइत अिछ,भलेही ओ सरकारक िसपाही निहयो रहए। मुदा हमरा तँ सभ \nकुछ अिछ तइओ अइ बुिढ़याकेँ डर नै होइ छै। फेिर मनमे एलै जे हम िकछु छी तँ नोकर छी, मुदा ई िकछु \nअिछ तँ İवतंÿ वोिनहािरन। İवतंÿ देशक İवतंÿ āिमक। जे देशक आधार छी। आिखर देश तँ ऐकरो \nसभहक िछअए। \n  िसपाहीकेँ ठाढ़ देिख ठीकेदारे पाछु ससिरकेँ मरनी लग आएल। मरिनयो सभकेँ  देखैत आ मरिनयोकेँ सभ। \nठीकेदार, मरनीक आिख देखैत। आिखमे सुरुजक रोशनी जेकाँ Ćखर Ĕयोित। ललाटसँ आĜम-िवĂास \nिछटकैत। मधुर İवरमे ठीकेदार पूछलक-‘चाची, अहाँक पिरवारमे के सभ छिथ?’ \n  ठीकेदारक Ćķ सुिन मरनीक आिखमे नोर अबै लगलै। मन पिड़ गेलइ अपन पित,बेटा आ पुतोहूक मृĜयु। \nटघरैत नोरकेँ आँचरसँ पोिछ, बाजिल- ‘बौआ, हमर घरबला, बेटा आ पुतोहू ठनकामे मिर गेल। अपने छी आ \nिपलुआ जेकाँ दूटा पोता-पोती अिछ।’ \n  ठीकेदार- ‘बच्चा सभ İकूलो जाइ अए?’ \n  ‘नै। एक तँ गाममे इİकूल नै छै। तहूमे, पिहने गरीब लोकक िधया-पूताकेँ पेट भरतै,तब ने जायत। ने \nभिर पेट अž होइ छै, आ ने भिर देह वİÿ, ने रहैक घर छै, तखन इİकूल कना जायत।’ \n  मरनीक बात सुिन ठीकेदार सहिम गेल। मने-मन सोचै लगल जे आिखक सोझमे देखै िछयै, ओ झूठ कोना \nभऽ सकैत अिछ। एþे भारी (किठन) काज केिनहािरक देहपर कारी खट-खट कपड़ा छै, तोहूमे सइओ चेफड़ी \nलागल छै, काज करै जोकर उमेर नै छै,तइपर एते भारी हथौरी पजेबापर पटकैत अिछ। ठीकेदारक मन \nदहिल गेलइ। जिहना अकास आ पृĝवीक बीच िछितज अिछ, जािह ठाम जा िचड़ै-चुनमुनी लसिक जाइत \nअिछ, तिहना ठीकेदारक मन सुख-दुखक बीच लसिक गेल। जना सभ कुछ मनक हरा गेलइ। शूž भऽ \nगेलइ। ने आगूक बाट सूझै आ ने पाछुक। मरनीसँ  आगू की पूछब से मनमे रहवे ने केलइ। साहस बटोिर \nपूछलक- ‘भिर िदनमे कते रुपैया कमाइ छी?’ठीकेदारक Ćķ सुिन मरनीक मनमे झड़क उठल। बाजिल- ‘कते \nकमाएव! जेहने वइमान (बैमान) सरकार अिछ तेहने ओकर मनसी छै। चािर िदनमे एकटा ढ़ेरी (पजेवाक) \nफोड़ै छी ते तीिन-बीस (साइठ) रुपैया दइ अए। अइ से तीिन तूर के पेट भरत। भिर िदन ईटा फोड़ैत-\nफोडै़त देह-हाथ दुखाइत रहै अए, मुदा एकटा गोिटयो कीनव से पाइ नै बँचै अए।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \n  ठीकेदारक आिखमे नोर आिब गेलइ। मनुįयता जािग गेलइ। मुदा, ई मनुįयता कते काल िजनगीमे \nअँटकतै? िजनगी तँ उनटल छै। जिहमे मनुįयता नामक कोनो वİतु निह छैक। \n  \n— सुिनल मिĪलक \nसफल ĭयिक्त \nआब िमिथला Ƈामक तयारी \n(Ćİतुित- सुजीत झा) \nसमय २०३६ सालक एक राित के । जनकपुरक Ćिसŀ जानकी मिĠदरक ĆाĻणमे िमिथला नाƀय कला \nपिरषदक एकटा सांİकृितक कायर्ƅम भऽ रहल । दशर्क दीघŭ सँ एकटा बालक हमहुँ गायब किह उदघोषक \nभोला दासके िचट पर िचट दऽ रहल ।  \nमुदा भोलाक मन निह डोिल रहल । दशर्कसभ उठय लागल छल ।  \nइĦहर ओ बालक दशम वेर हमहुँ गायव किह िचट पठौलिĠह । उदघोषकके मन डोिल गेल । वालक मĖचपर \nऐलाह आ अपन गीत सुरु कएलिĠह । अपन अपन घर जा रहल दशर्कसभ िफतŭ आबय लागल आ मĖचक \nआगामे बैिस गेल ।  \nई कोनो उपĠयास आ कथाक अंश निह अिछ । ओ बालक रहिथ सुिनल मिĪलक । हुनके सँग ई घटना \nभेल अिछ ।  \nकिहयो िमनापक मĖचपर चढयक लेल िचट पर िचट देवयबला ĭयिक्त आई िमनापक अğयक्ष छिथ । फेर \nएकटा चिचर्त गायक , संगीतकार, सफल कमर्चारी, ĭयवसायी आिद िवशेषण सँ युक्त छिथ ।  \nआइ जँ सफल ĭयिक्तक खोजी कएल जाए तँ ओ अƇणीमे अवैत छिथ ।  \nकिहयो एक समय छल जे ओ दुर सँ दुरक याÿा साइकल सँ करिथ मुदा िİथित बदैल गेल  \nअिछ ।  \nहुनका घरमे चािर टा मोटरसाइकल , एकटा िजप सिहतक साधन छिĠह ।  \nआई अिफसो चढय लेल गाडी देने छिĠह ।  \nसुिनलक Ćगितमे हुनक िपता कामेĂर मिĪलककँे मागर् दशर्न आ हुनक अपन लगन दूनु ओतवे काम कएने \nसुिनल नजिदकक ĭयिक्तसभ कहैत छिथ ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nकिहयो वडका गीतकार आ संगीतकार बनब सपना देखयबला सुिनल ओिह क्षेÿमे बहुत बडका İथानपर तऽ \nनिह गेला मुदा अपन भाई सभके ओिह लाइनमे देलिĠह ।  \nसुिनलक छोट भाई Ćवेश संगीतक दुिनयामे अपन İथान खोजयमे लािग गेल अिछ ।  \nकहल जाइत छैक Ćवेशके ओिह लाइनमे पठाबयमे सुिनलक बहुत योगदान अिछ ।  \n२०२४ आिसन १० गते भारतक खजौलीमे माता सुिशला मिĪलक आ िपता कामेĂर मिĪलकके जेơ पुÿक \nरुपमे जĠम लेिनहार सुिनल एमएससी , िपिजडी इन साइĠसक अğययन कएने छिथ ।  \nसुिनलक िवषयमे कहल जाइत छैक ओ सात कक्षामे पढैत रहिथ तिहए Ħयुिजकक धुन बनौने रहिथ । \nएकदम कम उमेरमे ओ मĖचसभ पर गाबय लागल रहिथ ।  \nमहोþरीक सुगा में कृįणाƠमीमे िहनका İपेशली बजाओल जाइत  \nछल । एक बेर ओिह गाममे मĖचपर गीत गएलाक बाद दशर्कसभ िहनका पर पैसाक वषŭ कऽ देने छल । \nसुिनलक अनुसार ३० वषर् पूवर् तेŨ सय रुपैया भेल छल ।  \nओ मĖचपर गावयके एतेक ƅेजी रहिथ जे छोकरवाजी नाचपाटी होइ वा कोनो कायर्ƅम ओ कपडा पिहर िबदा \nभऽ जाइत छलाह । पैसा के देत के निह हुनका अिह सँ सरोकार निह छल । मैिथलीक चिचर्त गीतकार \nिसयाराम झा सरसक शĤदमे िमिथलाĖचलमे Ħयुिजकके जे  \nसेĠस सुिनलमे अिछ बहुतो में निह अिछ ।  \nकहल जाइत छैक सुिनलक िपता एकटा बढीया गायक रहिथ तिहना हुनक बाबा मुसĿी लाल मिĪलक चिचर्त \nतबला बादक । फेर हुनक दू पुÿी आ एक पुÿ सेहो गीत गबैत छिĠह ।  \nचिचर्त गाियका नेहा िĆयदशर्नीक िपता होवयके सेहो सुिनलके गौरब ĆाĢत छिĠह । सुिनल छौडा तोरा बĔजर \nखसतौ , गीत घर घर के, हमर धकधकी बढैय, लेहुएल आँचर, खोता िसंगार, आिशर्वाद, मुटुभरी माया \nसिहतक एलबममे संगीत देने छिथ ।  \nगायनक अितिरक्त िकछ एलबममे हुनक िलखल गीत सेहो  \nअिछ । एक िदस गीत संगीत क्षेÿमे ओतेक आगा छिथ तऽ दोसर िदस शैिक्षक तािलम उपकेĠƖ धनुषाक \nĆमुख छिथ ।  \nओ तािलम केĠƖ धनुषा , महोþरी, िसरहा, सलŭही, िसĠधुली, िजĪलाक िशक्षकसभकँे तािलम दैत अिछ । \nिकछ वषर् पूवर् ओ िशक्षक सेहो रहिथ ।  \nओिह ƅममे ƀयुशिनया सभके हुनका घरमे िभड लागल रहैत छल ।  \nसुिनल ĭयवसायी सेहो छिथ जनकपुरक क्याĦपस चौकपर िवज्ञानक समान िवƅी केĠƖ सेहो िहनके छिĠह ।  \nिवज्ञान सामƇी िवƅी केĠƖ जनकपुरमे नयाँ ĭयवसाय छल ।  \nनयाँ ĭयवसायकेँ चुनौती İवीकार कएलिĠह आ ओ ĭयवसाय एखन नीक अवİथामे अिछ । \nगीत रेकिडर्Ļ İटुिडयोके सेहो हुनक सोच छिĠह । जकर तैयारी ओ सुरु कऽ देने छिथ । फेर िमनापक \nवात करी तऽ Ćमुख Ćोजेक्टसभकेँ िमनाप सँ जोडयमे हुनक महĜवपूणर् योगदान अिछ । अखन ओ नाटकघर \nिनमŭणमे लागल  \nछिथ ।  \nफेर िमिथला Ƈामक पिरकĪपना सेहो हुनक छिĠह । ओ कहैत छिथ– ‘एकटा एहन İथान होए जतय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nनाटकघर हुए, िमिथलाक संƇालय हुए िमिथलाक Ćमुख भोजनसभ ओतए भेटए , एहन िचजक आवĮयकता \nछैक ।’  \nिमिथला Ƈामक लेल िविभž क्षेÿक ĭयिक्तसभ सँगे परामशर् सुरु कऽ देने Ćसंगक ƅममे सुिनल कहलिĠह । \n (Ćİतुित- सुजीत झा) \n  \n  \nिबिपन झा \nआवĮयकता अिछ सकाराĜमक मौिलक िचĠतनक \nमानवमाÿक िवकास हेतु मौिलक िचĠतन अĜयावĮयक अिछ। संगिहं िवज्ञान आ ĆौńोिगकीकिनरĠतर िवकासक \nमागर् में मौिलक िचĠतनक  उपेक्षा निह कयल जासकैत अिछ। कोनो राįƏ यिदिवकिसत राįƏ कऽ रूप  में ख्याितĆाĢत अ\nिछ तऽ एिह में मौिलक िचĠतक योगदान सहजतया इंिगत कयलजा सकैत अिछ। \nएतय ’सकाराĜमक’ पद जोडबाक आशय माÿ एतवा अिछ जे मौिलक  िचĠतन यिद ğवंसाĜमकहो तऽ ओ सवर्नाश\nक कारण सेहो भय सकैत अिछ। आब Ćķ ई अिछ जे एिह लेख कऽ औिचĜय कीअिछ? िकयाक तऽ मनुक्ख जĠमजात \nिवचारशील Ćाणी होइत अिछ। मौिलक िचĠतन ओकरİवाभािवक गुण होइत छैक। मुदा… यिद वतर्मान पिरĆेŞय  कें ğया\nन में राखल जाय तऽ ĭयिक्त, चाहेओ जे कोनो कारण हो, मौिलक िचĠतन सऽ परहेज राखय चाहैत अिछ। \nअपन गĢप कें हम आजुक शोधक सĠदभर् कें िवशेष रूप  सऽ जोडय चाहैत छी िकयाक तऽभारतवषर्क िविभž उ\nच्च अğययन संİथान Ņारा करायल जा रहल िविभž िवषय में शोध (जेकराĆचिलत रूप  मे M. Phil/ M. Tech, D. \nPhil Ph. D आिद कहैत िछयैक), राįƏक ज्ञानपरĦपरा कसंवधर्क आओर राįƏक िवकास में सहायक होइत अिछ। \nसामाĠयतया आजुक िİथित ई भय गेल अिछ जे अिधकांश उच्च अğययन संİथान Ņारा करायलजा रहल िविभž\n िवषय में शोध, उपािध ĆािĢतक हेतु माÿ भय जा रहल अिछ। एिह िवषय सऽ अपनेलोकिन सेहो अंशतः वा पूणर्तः सहमत\n होयब। सामाĠयतः देखल जाइत अिछ जे िविबध ƇĠथगत तĝयआओर अवधारणा क Ćİतुित कय शोधƇĠथ तैयार कय \nउपािध ĆाĢत कय लेल जाइत अिछ। ओकरगुणवþा पर ğयान निह देल जाइत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nएतय हम एकटा महĜĜवपूणर् संİथा मे जािह िवषय पर उपािध देल गेल ओकर चचŭ करयचाहैत छी। िवषय “Th\neory of false Cognition” \n(ƚम िसŀाĠत) सँ संबिĠधत छल। ओतय िविभžिसŀाĠत शोधकतŭ Ņारा Ćİतुत कयल गेल। पूवर्वतŰ आचायर्क मत पर \nिटĢपणी हुनका आदर दैत निहंकयल गेल। एतय हमर कथन जे-\n शोधकतŭ सँ अपेिक्षत छल जे िविभž आचायर्क मत कें समीक्षाकिरतिथ। जतय कतहु ओिह में समİया छैक ओकर यथा\nसंभव समाधान Ćİतुत किरतिथ। अĠयथा तऽओ शोध पुनĆर्İतुतीकरणमाÿ अिछ जे जनमानस हेतु माÿ भारİवरूप कह\nल जासकैत अिछ। \nएिह उदाहरणक माğयम सँ हम माÿ एतेक कहय चाहैत छी जे केवल अĠधानुकरण कय अपनĆितभाक िवकासक\n मागर् अवरुŀ निहं करवाक चाही। एतय पूवŭचायर्क Ćित अनादरक भाव निहअिभĆेत बुझी। ĆĜयेक ĭयिक्त के अपन मौ\nिलक िचĠतन Ņारा ओ शोध हो अथवा ĭयावहािरक जीवन,जनमानस कें नवीन दशा आओर िदशा देवा में सहयोग करैक चा\nही। अपन िमिथलाक संİकृितकĆĜयिभज्ञा भेला सँ ई बात सहज रूप  में İपƠ भय जाइत अिछ जे ई मािट कखनहुं अĠधा\nनुकरण के Ćāयनिहं देलकैक, अपन खěडनमěडानाĜमक िविध Ņारा जनमानस के िवकास में सहयोग दैत रहल अिछ।ए\nकरे पिरणाम कहल जा सकैत अिछ जे नĭयनाय क उĜपिþ िमिथला में भय सकल जािह कारणिमिथलाक संİकृित आइयो\n समİत िवĂ में समादृत अिछ। अİतु आशा अिछ जे एकर मयŭदा सततराखल जायत।http://sites.google.com/\nsite/bipinsnjha/home \n१.कुसुम ठाकुर आ २.हेमचĠƖ झा \n  \n \n १.कुसुम ठाकुर- ĆĜयावतर्न \nलĪलन जी हमरा सs िकछु निह नुकाबय छलाह आ निह हम हुनका कोनो काज मे बाधा िदयैĠह आ िक मना \nकिरयैĠह। हुनका मोन मे अपन माँ िपता जी भाई बिहन के Ćित अपार İनेह छलैĠह । माँ केर तs ओ परम \nभक्त छलाह , माँ िकछु किह देिथĠह तs हुनकर Ćयास रहैत छलैĠह जे ओ ओकरा अवĮय पूरा करैथ मुदा \nएहेन िवडĦबना जे हुनकर बीमारी के िवषय मे हम माँ के निह किह सकिलयैĠह। माँ के माÿ एतवा बुझल \nछलैĠह जे लĪलन जी केर बेर बेर बुखार भs जाइत छैĠह । \n \nमनुįय जखैĠह दुःख मे रहैत अिछ तs ओकरा भगवान छोिर और िकछु मोन निह रहैत छैक । ओ अपन \nदुःख मे ततेक निह ओझरायल रहैत छैक जे आन िकछु सोचबाक ओकरा फुसर्त निह भेंटैत छैक । लĪलन \nजी सन ĭयिक्तĜव केर बाते िकछु आओर होइत छैक । अपने बीमार छलाह मुदा दोसर केर िवषय मे \nसिदखैन सोचैत रहैत छलाह । कखनहु कs हुनक एिह तरहक सोच देिख हमहु िबसिर जायत छलहुँ जे ओ \nबीमार छिथ मुदा एहेन कोनो िदन निह होइत छलैक जे हम राित मे हुनका िवषय मे निह सोचैत छलहुँ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nहमर तs जेना नॴद उिर गेल छल , राित या तs टक टकी लगा कs िबतैत छल या निह तs नोर बहा \nकs । दोसर तरफ़ मुँह कs हम भिर राित कानैत रिह जाइत छलहुँ। एक तs लĪलन जी बीमार छलाह \nदोसर हम एिह िवषय मे िकनको सs निह कहने रिहयैĠह आ निह हम ओकर चचर् करैत छलहुँ खास \nकs बच्चा सब लग तs एकदम निह । सब सs कƠĆद छलs जे हमरा दुनु गोटे के सबटा बुझल छल मुदा \nहम सब एक दुसरा संग सेहो कखनो एिह िवषय पर गĢप नहॴ करैत छिलयैक । की गĢप किरितयैक , कोना \nकिरितयैक मुदा एक िदन लĪलन जी केर मुँह सs िनकिलए गेलैĠह आ हमरा पुिछ देलाह । \n \n \nहमरा ओिहना मोन अिछ, हमर मंगल वर्त छल साँझ मे खेलाक बाद हमर माथ घुमय छल हम िबछौना पर \nआिब कs परल रही लĪलन जी टीवी देखय छलाह िकछुए समय बाद ओहो आिब कs हमरा बगल मे पिर \nरहलाह । इ देिख पता निह हमर मोन आओर बेचैन भs गेल हम मुँह झाँिप कs दोसर िदस घुिम गेलहुँ । \nओिह घर मे माÿ हम दुनु गोटे छलहुँ । अचानक लĪलन जीक आवाज कान मे आयल \"िकछु होइत अिछ \nकी , आिक फेर माथ घूिम रहल अिछ\" । हम िकछु निह बजिलयैĠह , हम ऐना परल छलहुँ जेना हम सुतल \nरिह , मुदा ओ तs हमर एक एक टा मोनक गĢप बुझैत छलाह तुरĠत कहलाह हम सब बुझैत छी अहाँक \nमोनक गĢप , मुदा हमरा बाद अहाँ की करब\"? बस एतबिह बजलाह आ चुप भs गेलाह । इ सुनतिह हमर \nमाथ जेना सुž भs गेल , हमरा िकछु निह फुरायल आ निह िकछु बािज भेल मुदा हमर आँिख सs नोर ढब \nढब खसय लागल आ ओ रुकय के नाम निह लैत छल । ओिह राित हम पिहल बेर लĪलन जी के सॲझाँ \nमे हुनका बीमार भेलाक बाद कानल छलहुँ आ भिर राित कानैत रिह गेलहुँ । लĪलन जी केर सेहो एतबा \nिहĦमत निह छलैĠह जे हमरा चुĢप करिबतिथ । \nलĪलन जी केर बीमािरक िकछुए िदन बाद पता चललैक जे Ćभाकर जी (िहनक िमÿ āी पशुपित जी केर \nसबस छोट भाई ) जे पिहनिहं सँ बीमार छलाह केर िकडनी के बीमारी छैĠह आ हुनका डॉक्टर वेĪलोर \nलs जेबाक लेल किह देने रहिथĠह । ओ सभ जखैĠह वेĪलोर सs अयलाह तs पता चललैक जे Ćभाकर जी \nकेर दोसर िकडनी लगाबय परतैक जािह मे बहुत पाइक काज परतैक । सब िचंितत छलाह मुदा लĪलन जी \nअपना िदस सs हुनका लोकिन के आĂासन देलिथĠह आ अपने बीमार रिहतो एकटा नाटक िलखी \nकs ओकरा सँग सांİकृितक कायर्ƅम केर आयोजन किर ओकर िटकट सँ जे पाई जमा भेलैक ओ Ćभाकर \nजी केर इलाजक लेल रािख देल गेलैक । \n \n \nलĪलन जी केर बीमािरक िवषय मे शायद हमरा सँ बेसी वणर्न नहॴ कयल होयत मुदा एतबा जरूर  छैक हम \nआब सोचैत िछयैक तs हमारा अपनिह आĀयर् होइत अिछ जे ओिह समय मे भगवान पता निह कोना ओतेक \nशिक्त देने रहैथ। एक तs हम हुनक बीमािरक िवषय मे सुनलाक बादो अपन संतुलन बनेने रही , दोसर सब \nिदन संग मे रिहतहु हम निह हुनका आ निह किहयो दोसर के अपन मानिसक िİथित केर पता चलय \nदेिलयैक । मुदा हमर नॴद एकदम चिल गेल, सब राित करवट बदिल कsिबताबैत छलहुँ। कैयेक राित  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nततेक निह घबराहट होइत छलs जे हम उिठ कs टहलय लागैत छलहुँ । तािह पर िवडĦबना जे निह हम \nिकनकहु सs लĪलन जी केर बीमािरक िवषय मे कहने रिहयैंह आ निह किह सकैत छिलयैक । \n \n \nडॉक्टर कहनहॴ रहिथĠह जे हƂडी मे ददर् होयतैंह ख़ास कs बाँिह मे। राित मे हम ततेक सĦहािर \nकs सूती, डर होइत छल जे कहॴ चोट निह लािग जायेĠह। भिर राित ददर् ठीके होइत छलैĠह आ हम जॱ \nिबसिरयो जाइयैक तs हुनक ददर् से कुहरैत देिख तुरंत मोन पिर जाइत छल । हमरा तs जेना आदित \nभs गेल छल हमेशा एक हाथ िहनक बाँह पर धs कs धीरे धीरे दबाबैत रहैत छिलयैक । \n \n \nकहबी छैक \"डूबते को ितनके का सहारा \"। हमरा जिहना कतहु पता लागय जे कोनो नीक डॉक्टर छिथ \nचाहे ओ होĦयोपैथी हो व आयुवųदी हम कोिसस करी जे लĪलन जी के देखा िदयैक । लĪलन जी केर \nबीमारी के िवषय मे माÿ िबनोद जी के सबटा बुझल छलैĠह । हुनाका पता चललैंह जे कोनो होĦयोपैथी \nडॉक्टर बनारस मे छैक आ ओ कैंसर तक केर इलाज करैत छैक अपने डॉक्टर आ नीक डॉक्टर रहैत ओ \nबनारस गेलाह आ िहनका लेल होĦयोपैथी दबाई आनलिथन । डॉक्टर कहने छलैक जे एक दम समय पर \nदबाई देबाक छैक आ हर तीन तीन घंटा पर दबाई देबाक छलैक । हम हर तीन घंटा पर दबाई िदयैक आ \nराित मे सेहो घड़ी मे अलामर् लगा लगा कs िदयैक । ओना तs हमरा नॴद निह होइत छल, मुदा कहॴ नॴद \nलािग गेल आ दबाई छूिट निह जाय से सोिच अलामर् लगा िलयैक , मुदा भगवान तिहयो निह सुनलाह। एक \nिदन पता निह कोना भोरका पहर ३ बजे दबाई देबाक छल मुदा हमर आंिख लािग गेल आ अलामर् सेहो निह \nबाजलैक । भोर मे हरबरा कs उठलहुँ आ उठला पर हमरा ततेक अफ़सोस भेल भिर िदन कानैत रही गेलहुँ \n। निह भिर िदन खेबाक इच्छा भेल आ निह कोनो काज मे मोन लागय । साँझ मे लĪलन जी हमरा बहुत \nसमझेलाह आ कहलाह एक बेर िकछु देरी सs दबाई देला सs िकछु निह होयतैक । खैर दबाई तs जतबा \nडॉक्टर कहने रहैĠह ततेक पूरा खेलाह आ ओिह िदन केर बाद कोनो िदन एको िमनट देरी सs निह देिलयैĠह \n। िकछु िदन बाद पता चललैक जे ओ डॉक्टर बेईमान छलैक आ ओ दबाई मे steroid िमला कs बेचैत \nछलैक । \n \n \nएक िदन लĪलन जी केर ऑिफस मे एक गोटे सँ पता चललैĠह जे पूना मे एकटा बहुत पुरान डॉक्टर छिथ \nओ एिह बीमािरक इलाज करैत छिथ । बस हम सब पूना जएबाक अपन कायर्ƅम बना लेलहुँ । हमर \nबड़का बेटा पुþु, ओिह बेर पूना मे नाम िलखेने छलाह ओ अपन सामन लेबय ले आबय वाला छलाह , तय \nभेलैक जे ओ आिबये रहल छिथ हुनके सँग पूना जायल जेतैक । \n \n \nहमर सब केर पूना जेबाक तैयारी होइत छलैक एिह बीच मे लĪलन जी केर मोन िकछु बेसी ख़राब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nभs गेलैĠह । जमशेदपुर केर अİपताल मे भरती भेलाह । पता चलैक जे फेर खून बहुत कम \nछलैĠह , डॉक्टर खून चढेबा लेल कहलैंह आ िवचार िवमशर् के बाद भेलैक जे एिह बेर टाटा \nमेमोिरअल refer कs रहल छैĠह िकयैक तsओिह ठाम डॉक्टर अडवानी छिथ जे िक भारत केर सब सँ \nनीक oncologist छलैथ । डॉक्टर सब अİपताल सँ छोरय समय refer कs देलिथĠह । आब हम सब तय \nकेिलयैक जे बĦबई तक पुþु सँग हम सब जायब आ ओिह ठाम देखेलाक बाद पूना सेहो जायब । पुþु के \nसेहो देिख लेबैĠह कोना रहैत छिथ आ पूना वाला डॉक्टर सsसेहो देखा लेबैक । \n \n \nहम सब पुþु के सँग बĦबई गेलहुँ ओिह ठाम हमर तेसर बिहन केर घरवाला, हेम जी सेहो अयलाह डॉक्टर \nअडवानी सs देखायल गेलैक । डॉक्टर अडवानी केर िहसाबे दबाई ठीके चलय छलैक मुदा ओ िकछु और \nदबाई देलाह आ एक साल के बाद अयबाक लेल कहलाह । खैर हम सब डॉक्टर स देखा पूना चिल गेलहुँ \nआ दोसर िदन भोर मे डॉक्टर केर पता लs खोजय िनकललहुँ । पता जे छल तािह पर पहुँिच तs गेलहुँ \nआ डॉक्टर अपनिह िनकलल मुदा ओकर ĭयवहार आ बात करय के ढंग तेहेन छलैक जे बुझायल जेना हम \nसब िभखमंगा होइ । ओ हमरा सब के एकटा पता बतेलैथ आ इ किह भगा देलैथ जे ओिह ठाम जाऊ \nमरीजक इलाज ओिह ठाम होइत छैक इ हमर घर अिछ । खैर हम सब खोजैत पहुँिच तs गेलहुँ, ओिह ठाम \nडॉक्टर बहुत समय रुकलाक बाद भेंटलिथ आ इहो पता चलल जे असल मे डॉक्टर ओ ĭयिक्त छलाह \nिजनका ओिह ठाम हम सब पिहने गेल छलहुँ आ पिहने ओ घर पर देखय छलाह । इ हुनक एकटा सहायक \nडॉक्टर छिथĠह । खैर लĪलन जी एकदम देखाबय लेल तैयार निह छलाह तथािप हम हुनका मना \nकs देखाबय लेल तैयार केिलयैंह । जखैĠह डॉक्टर सsपुछिलयैĠह जे कतेक समय लागत तs ओ इĦहर \nउĦहर करैत छल आ माÿ एतबा कहलैथ बैिठये अभी समय लगेगा आ सब िकछु संदेहाİपद बुझाइत छल । \nलĪलन जी इशारा दs हमरा अपना िदस बजेलाह आ कहलाह चलु हम एिह ठाम निह देखायब । हम कतबहु \nकहिलयैĠह निह मनलाह आ हम सब िबना देखेनिह वापस भs गेलहुँ ।\n \n \n  \n  \n२.हेमचĠƖ झा \nकथा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \n  \n गोनू झाक पंचैती \n        गोनू झा आ चोरक लुका-िछपी बहुत िदन धिर चलैत रहल । चोर सभ ठकायल, िपटायल आ \nपकड़ायल तथािप हािर निह मानलक । एक बेर गोनूक घर मे हाथ लािग गेला सँ धनक जे आशा रहैक से \nतँ रहबे करैक, सभ सँ बेसी िचĠता रहैक गोनूक हाथें बेर-बेर भेल अपमानक बदला लेनाई । चोर सभ साँझ \nआ राित मे जा कऽ छका चुकल छल  या पकड़ा चुकल छल । भेष बदिल कऽ साँझे पहुँचला सँ सेहो \nिकछु लाभ निह भेलैक आ एिह चĸर मे गोनूक बाड़ी तमनाई सँ लऽ कऽ हुनकर गहूम धिर पटा चुकल चल \n। आब एके टा उपाय छलैक जे कोनो िदन गोनू देरी सँ घर आबिथ आ ता सबेरे सकाल हुनका घर मे \nहाथ साफ कऽ देल जाय । चोर सभ एिह िदशा मे काज करब आ िसयाइडी लेब शुरू  कऽ देलक । \n       एमहर गोनू आई-कािŎ राज दरबार मे काजक अिधकता सँ िवलĦब सँ घर अबैत छलाह । चोर सभ \nएही ताक मे रहय । ताहू मे एकटा िरİक रहैक जे तँ एमहर घर मे पैसी आ ओमहर गोनू हािजर भऽ \nजािथ तखन की होयत । एके टा उपाय रहैक जे येन-केन Ćकारेण घर वापस अबैत काल गोनू कें भांगक \nबहाने रोकल जाय आ ओमहर िकछु चोर िमिल के हुनका घर मे तावत हाथ साफ कऽ दैक । सैह योजना \nबनल । एिहना एक िदन गोनू कने अबेर दबा के घर अबैत रहिथ । ओ सभ िदन भांग चढ़ा कें घर \nआबिथ आ ओिह िदन अबेर हेबाक बादो रİता मे एक गोटाक आƇह पर  भांग िपबाक लेल बैिस गेलाह । \nओ भांग िपबाक लेल बैसले छलाह िक िकछु अपिरिचत चेहरा सभ कें देखलिन जे ओतय आिब के बैिस गेल \nआ हुनका आƇह पर आƇह करय लगलिन । गोनू कें ई बुझबा मे भांगठ निह रहलिन जे एिह मे िकछु चािल \nजरूर  छैक । \n       एमहर राित िबतैत जाईक । गोनू कें एकाएक घरक सुरक्षाक धेआन एलिन । घर मे पėी असगरे \nचलिखन आ ताहू मे ओिह िदन हुनकर वर्त रहिन । िमिथलाक नारी पित कें िबनु खोएने खईतिथ कोना, बड़ी \nराित धिर गोनूक इंतजार करैत रहलीह । हािर कें तमसा कें हुनक पėी खा लेलीह । तĜपĮतात पėी सूित \nरहलीह । तामस तँ रहबे करिन आ तािह Ņारे भिर पेट खाईयो ने सकलीह तथािप कहुना कें अĠठा-पĠठा कें \nसूित रहलीह, ई िनĀय करैत जे आई भिर राित गोनू कें बाहरे ठाढ़ रखतीह । \n       गोनू कें जहन सभटा माजराक आशंका भेलैन तँ ओ झूठ-मूठ तुरंते नशा चढबाक बहाना केलिन आ \nओतय सँ चिल पड़लाह । चोर तँ सोचने छल जे जा गोनू नशा मे मþ घर पहुँचताह ता हुनक संगी सभ \nहाथ साफ कऽ देत । ओमहर गोनूक घरक अगल-बगल छूपल चोर हुनका पėी कें सूतल देिख सेĠह कािट \nघर मे ढूिक गेल आ ई अकानय लागल जे हुनक पėी नीक जेकाँ सूित रहलीह वा निह । ओमहर गोनू भांग \nपीिब दौगले घर पहुँचलाह आ लगलाह केबाड़ कें जोर-जोर सँ पीटय । बड़ी काल बाद पėी घर खोललीह \nआ बरिस पड़लीह गोनू पर । गोनू घर मे Ćवेश कयला तँ हुनका ई बुझबा मे भांगठ निह रहलिन जे आई \nफेर चोर सभ हमरा घर मे आिब गेल अिछ । ओमहर चोरक संकट आ एमहर पėीक संभाषण । गोनू कने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nकाल धिर शांत रहलाह आ चोर कें पकड़बाक योजना पर िवचार करय लगलाह । ता धिर पėीक संभाषण \nचालूये छल । कनेक काल शांत रहलाक बाद गोनू बरिस पड़लाह पėी पर । \n       फेर की छल, दुनू िदस सँ वाक् युŀ होमय लागल । राित कने बेसी बीित गेल रहैक । लोक सभ घरे-\nघरे सूित रहल छल । तथािप गोनू आ हुनक पėीक आवाज सूिन सभ िकयो जमा होइत गेल । धीरे-धीरे \nपूरा टोलक लोक जमा भऽ गेल । आब चोर सभ बेस फेर मे पड़ल । आब भािगयो निह सकैत छल । \nहािर कें ओ सभ दम सािध कें बैसल रहल । \n       लोकक जमा भऽ गेलाक बादो गोनू आ हुनक पėीक वाक~युŀ चिलते रहल । लोक सभ बीच मे गोनू \nकें चुप कराबय चाहलिन । तथािप ओ बजलाह जे ई हमर घरक मािमला अिछ अहाँ सभ जाउ । तथािप \nभीतर सँ पėी एकर Ćितवाद केलिखन जे टोलक लोक सभ आई एिह झगड़ाक पंचैती कऽ कें जाउथ । \nझगड़ाक ƅम मे गोनू बाहर रहिथ आ हुनक पėी घरक अंदर । ओ घरक अंदरे सँ एिह बात पर जोर \nदेलिन जे आई एिह झगड़ाक पंचैती भऽ कऽ रहय । अंत मे टोलबैयाक आƇह पर दुनू गोटे शांत भेलाह आ \nपंचैती पर रजामंदी देखेलैन । तथािप गोनू कहलिखन जे अहाँ मे सँ िकयो शुरू  सँ हमरा लोकिनक झगड़ा \nदेखलॱह अिछ जे पंचैती करब । जाउ एहन ĭयिक्त कें बजा कें लाउ जे शुरू  सँ हमरा लोकिनक झगड़ा \nदेखने हो ओएह उिचत पंचैती कऽ सकैत अिछ । \n       गोनूक ई गĢप सूिन सभ अवाक्  रिह गेल । बड़ िवकट समİया छल । सþे टोलबैया मे सँ िकयो \nशुरू  सँ दुनू गोटाक झगड़ा निह देखने छलाह । तथािप िकयो बजलाह - गोनू बाबू एहन पंच तँ निह भेटत \n। अहाँ दुनू गोटे अपन-अपन बात रिखयौक आ ताही आधार पर पंचैती हेतैक । तथािप गोनू बजलाह जे जँ \nहम एहन लोकक पता बता दी जे शुरू  सँ हमरा सभक झगड़ा देखलक अिछ, तँ ओकर बात अहाँ सभ \nमानबैक? एिह पर लोक सभ तैयार भऽ गेल । गोनू इशारा केलिन लोक कें जे घरक दिक्षण-पिĀम कोन पर \nचािर-पाँच टा पंच छिथ । हुनके सभ कें पकिड़ के आनू । \n       लोक सभ बूिझ गेल गोनू बाबूक चािल आ फेर पकड़ा गेल चोरबा सभ सीने पर । सभ िकयो मीिल \nखूब पीटलिन चोरबा कें आ ओ सभ येन-केन Ćकारेण कुहरैत-हुकरैत अपन घर पहुँचल आ गोनूक घर मे \nचोिर करबाक सपनाक ितलांजिल दऽ देलक । \n        (इ िखİसा İमृित पर आधािरत अिछ) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \nदयाकाĠत \nसमीकरण                     \nरामसेवक के िवधान सभा मे िटकट भेटब तय अिछ, ५० सालक मेहनत कायल छलैक, सब वगर् मे नीक पैठ \nछैक पूरा क्षÿ क s मे ईहा एकटा एहेन उमीदवार अिछ जाकर जीत लगभग तय छैक | दोसर पाटŰ वाला सब \nबड़  Ćलोभन देलकैक जे हमरा पाटŰ मे चली आ हम पाषर्द हम राĔय सभा सदİय बना दैत िछयैक मुदा \nटस से मस नहॴ भेल अĢपन पाटŰ के लेल िनİवाथर् सेवा करैत रहल जाकर पिरणाम छैक जे आई जीताब \nलगभग तय छैक | \n  \nसमाचार पÿ मे जखन नामक घोषणा भेल ते रामसेवक के नाम नहॴ रामगुलाम के नाम छलैक आिहरेबा! ई \nकी भय गलैक रामगुलाम ते जेल मे छैक  ओकर साख ते क्षेÿ मे बहुत ख़राब छैक तखन ओकरा िटकट \nिकयाक भेटलैक |  एतबे मे रामुĿीन  बािज उठल तु सब िकछु नहॴ बुझैत िछिहन रामगुलाम कािŎये जेल \nस s छूटी के एलैक \" ओही से की हेतैक ओकरा के वोट देतैक ओ कते के मडर्र  केलक\" फेर बेबकूफी \nवाला बात ओ सब केस मे बड़ी भय गलैक एतय जाित समीकरण चलैत छैक तािह Ņारे ओकरा िटकट देल \nगेल, संगही ओकरा सन दबंग नेता क्षेÿ मे और के अिछ \n  \nबहुत िदनका बाद मंÿीजी अĢपन क्षेÿ आिब रहल छलाह | िशक्षा मंÿी बनलाक बाद शायद पिहल बेर अĢपन \nगाम  आ क्षेÿ  जेवाक मोका भेटलैन,  पिहने  जखन िवधायक छलाह तखन ते किहयो काल बाज़ार मे दशर्न \nभs जायत छल मुदा आब ते दशर्न दुलर्भ भs गेल |   बहुत   बेलना बेललाक बाद मंÿी बनलाह |  क्षेÿक लोक \nके मन बहुत खुश भेलैक जे आब हमरो सबहक गाम मे İकूल खुजत, िवकाश होयत | \n  \nफामुर्ला   \nमंÿीजीक कािफला बहुत करीब १५-२० टा गाड़ी छल, मंÿीजीक गाड़ी िबच मे सजल धजल फूलक माला से \nलदल छल | ओही गाड़ी मे मंÿीजीक संग हुनकर सिचव सेहो बैसल छल,   सबिकयो आराम सs जा रहल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nछलैथ की गाड़ी एकाएक सड़क पर रुकी गेल |   रोडक कात मे िकछु लोक हाथ मे फुलक माला  \nलs  मंÿीजीक जयकार कsरहल छल एक आदमीक हाथ मे एकटा कागज पर आवेदन पÿ छल आ ओ \nआवेदन पÿ मंÿी जी देबय चाहैत छल ओकरा सबहक मांग छल जे हमरा गाम एकटा िमिडल İकुल हेवाक \nचाही|  िकयाक ते अिह गाम मे कोनो İकुल नहॴ अिछ बगल के गाम मे धारक ओही पार जे İकुल छैल \nओही मे लड़का सब ते कुनु तरहे İकुल चिल जायत अिछ मुदा लड़की सब नहॴ जा पबैत अिछ | पुिलस \nवाला मंÿी जी सs  िमलेवाक लेल तैयार नहॴ छल जकर िबरोध केला पर ओकरा सब पर पुिलस डंडा \nबरसाबय लगलैक|  \n  \n\"अहाँ पुिलस के मना किरयो आ आवेदन पÿ के मंजुर कs िलयो अखन सरकार लग फंड छैक आ ओकर \nकहब छैक जे हरेक पंचायत मे एकटा İकुल हेवाक चाही\"  सिचव बाजी उठलाह, मंÿीजी आँखी लाल िपयर \nकरैत बजलाह \"अहाँ  बेबकुफ के बेबकुफ रही गेलहु पढला िलखला से िकछु नहॴ होयत,  हम मंÿी िछ  आ \nअहाँ हमरा िसख्बैत छी अहाँ के पता निह अिछ जे अखन वोट के तीन साल छैक अखन यिद मंजुर \nकs देबैक ते इलेक्शन मे सब िबसरी जतेक ई सब काज वोट से छः मिहना पिहने सुरू  कायल जायत \nछैक\"    \n  \n \n    \n   िमिथला किव कोिकल िवńापित \n                                         - गोपाल Ćसाद \nिमिथलाक भूिम अĜयंत Ćाचीन कालसँ बौिŀक िƅयाकलाप आ िववेचन (तकर्-िवतकर्) लेल िवख्यात अिछ । \nएिह ठामक मैिथली भाषा बड् ड लिलतगर अिछ सĦĆित सभ भाषामे अनेकानेक िवधाक अĠतगर्त Ćचुर िवकास \nभ’ रहल अिछ । मैिछली एिह दौड़ में पछुआएल निह अिछ । पńक क्षेÿ मे महाकिव िवńापित अमर छिथ \nएिह आलेख मेम सािहĜय अकादमी Ņारा Ćकािशत िवńापितक जीवनी केँ संिक्षĢत अंश पाठक लोकिनक लेल \nĆİतुत अिछ- “िवńापित भारतीय सािहĜयक एकटा अĜयंत उĜकृƠ िनमŭता छलाह । जािह कालमे संİकृत \nसमİत आयŭवþर्क सांİकृितक भाषा छिल, ओ अपन क्षेÿीय बोली केँ मधुर आ मनोरम काĭयक माğयम \nबनौलिन आ सािहĜयक भाषा जेकाँ ओिहमे अिभĭयिक् तक क्षमता जगा देलिन । ओ एकटा नव ढ़ंगक काĭय-\nपरंपराक आरंभ कयलिन जे उनका लेल अनुकरणीय भेल आ आयŭवþर्क एिह भागक एहन कोनो सािहĜय निह \nअिछ जे हुनक Ćितभा आ रचना कौशलक गंभीर Ćभाव क्षेÿमे नािह अबैत हो । ओ उिचते मैिथल कोिकल \nअथवा िमिथलाक कोयल कहल गेलाह अिछ कारण जे हुनक कल-कूजन सँ आधुिनक पूवŸþर भारतीय भाषा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nसभक काĭयमे वसंतक आगमन भेल ।  \nिवńापित, िजनक आनुवंिशक उपनाम ‘ठाकुर’ सँ घोितत होइत अिछ जे ओ अचल सĦपिþक İवामी रहिथ, शुक्ल \nयजुवųदक माğयिĠदन शाखाक काĮयप गोÿीय मैिथल ƙाōण पिरवार में जĠम लेने रहिथ । दरभंगा सँ लगभग \n१६ मील उþर-पिĮ चममे अखनो िİथत समृŀ गाम िवसफी मे एिह पिरवारक जिड़ रहैक आ िवńापितक \nजĠमक समयमे ई पिरवार ओही गाममे रहैत छल जाही लेल ई पिरवार आ वंश िवसईवार िवसफीक नामसँ \nजानल जाइत अिछ । ई एहन िवŅान राजपुरूष  लोकिनक पिरवार छल जे िमिथलामे अपन धमर्शाİÿीय \nज्ञानक लेल Ćिसŀ छलाह आ कणŭट वंशीय राजा लोकिनक दरबारमे िवĮ वासयोग्य ओ उþरदाियĜव पद पर \nआसीन रहिथ । िवńापित एकटा दुलर्भ Ćितभा रहिथ जे शाĮ वत Ćेमक गायकक रूपमे  अमर छिथ, मुदा \nसंगािह मनुक्ख आ राजपुरूषक  रूपमे  अपन ĭयिक् तĜवक सĦपूणर्ताक कारणो ओ कम İमरण निह कयल जाइत \nछिथ । जिहया िवńापितक जĠम भेलिन तािह समयमे िमिथलामे एकटा पैघ सामािजक आ बौिŀक \nपुनुरूĜथानक नायक लोकिनक अही तरहक पिरवार रहिन, जकर ओ एकटा समथर् अंकुर रहिथ ।  \n िवńापितक जĠम िवसफी नामक गाममे भेल रहािन जे िक हुनक पिरवारक वंशधर लोकिनक İमरणक \nअनुसार हुनका लोकिनक पूवर्जक डीह Ƈाम छलिन फलतः समाजक नव गठनक कालमे िबसफीकेँ एिह \nपिरवारक मूलƇाम मािन लेल गेल आ एअिह तरहेँ ई सभ िवसईवार कहयलाह । िवńापित जीवन भिर \nिवसफीमे रहलाह आ जखन िशविसंह गद् दी पर बैसलाह तखन राजा िशविसंह राĔयक Ćित महĜवपूणर् सेवाक \nलेले किब केँ इएह Ƈाम (िबसफी) दानमे द  देलािखन । एिह (खैरातक) उपहारक उपयोग करैत िवńापितक \nवंशज बसिफए में ओिह समय धिर रहलाह, जखन िक ३०० बरख पूवर् ओ लोकिन मधुबनीक िनकटİथ गाम \nसौराठ जाकर बिस गेलाह,जतऽ ओ सभ अखनो िवńमान छिथ । अंƇेज सभक आगमन धिर ई गाम एिह \nपिरवारक कĤजा में रहल ।  \nमैिथलीक महानतम किव िवńापित ठाकुर ई. सन १३५० सँ १४० ई. क बेच भेल रहिथ ओ पिĮ चम \nबंगालक सीमावþŰ िबहार Ćदेशक पूवŰ भूभागमे रहिनहार पचास लाख सँ अिधक लोक Ņारा बाजल जाइत \nमैिथली भाषा में रचना कयलिन । िवńापित अपन ८०० वैįणव आ शैव पदसभ िकंवा गीत सभक लेल \nिवख्यात छिथ, जकर उŀार तिड़पÿक िभĠ न-िभĠ न पांडुिलिप सभसँ कयल गेल ओ संİकृत, अवहट् ट (अपƚंश) \nआ मैिथलीक िवŅान रहिथ । हुनक गीत सभ रमणीक चारूता  आ शालीनताक लिलत अंकन आ लńु िचÿ-\nरूपक  वणर्नसँ पिरपूणर् अिछ । रिवĠƖनाथ ठाकुर कहब छिन जे“िवńापित आनĠदक किव रहिथ आ Ćेमे \nहुनका लेल जगतक सारतĜव रहिन ।” ओ अपन गीत सभके संगीतवŀो कयने रहिथ, कारण जे ओ िशविसंह \nराĔयकालमे ३६ वषर् धिर राजकिव रहिथ । अपन गूजैत आ Ćभावशाली गीत सभक अितिरक् त ओ ‘पुरूष  \nपरीक्षा’, कीितर्लता, गोरक्ष Ćकाश’, मिणमंजरी नािटका’, ‘िलखननावली’, ‘दानवाक् यावली,’ ‘गंगा वाक् यावली’, \n‘दुगŭभिक् त तरंिगणी’, ‘िवभासागर’, भूपिरƅमा’, ‘शैवसवर्İवार’ सन कृितयॲ केर रचना कयलिन ।  \nिवńापित मैिथलीमे जािह नवीन धारक सूÿपात कएलिĠह तकरा समाज आदरक दृिƠएँ अपनौलक । हुनक \nरचनाक िमिथलाक संग-संग ओकर समीपवर्þŰ ĆाĠतहुँमे आदर भेलैक । फल इ भेल जे िवńापितक किव \nलोकिन हुनक रचनाक आधार पर सािहĜय भंडारक āीवृिŀमे योगदान देलिĠह । िवषयवİतु Ćायः सएह रिह \nगेल जे िवńापितक समयमे छल मुदा ओकर िचÿण िभĠ न-िभĠ न किव लोकिन िभĠ न-िभĠ न दृिƠएँ कयलिĠह । \nयńिप िवńापितक िकछु समय बाद िकछु िदन धिर हमरा लोकिनकेँ मैिथली सािहिĜयक सामƇीक अभाव भेटैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nअिछ । ओिह समयक िलखल ƇĠथ उपलĤध निह अिछ िकĠतु सािहĜयक İÿोत एकदम सुखा निह गेलैक । \nसािहĜयक धारा कोहुना चलैत रहलैक । तकर Ćमाण हमरा लोकिनकेँ नेपाल एवं आसाममे उपलĤध नाटक \nसभसँ होइत अिछ । िवńापितक पĮ चात्  नेपालमे अनेक नाटकक रचना भेल जकर लेखक लोकिनमे िकछु \nमैिथल किव तथा नेपालक राजा लोकिन छलाह । ओिह नाटक सभक भाषा पूणर्तः मैिथली छैक, हँ कतहु-\nकतहु ओिहमे नेपालमे Ćचिलत \nनेवारी                                                                                                                                     \n                                                                                                                                            \n                 भाषाक Ćयोग भेटैत अिछ ।  \nिवńापितक अनुकरण पर हुनकिह शैली पर हुनकिह भाषामे गीतक रचना होमय लागल तथ अई अनुकरण \nततेक ĭयापक भेल जे िवĮ वकिव पयर्Ġत एिह अनुकरणमे रचना कयलिĠह मुदा अनुकरण तँ अनुकरण िथक । \nभाषाĠतर भाषी जखन िवńापितक भाषाक अनुकरण Ćारंभ कयलिĠह तँ ने ओ िवńापितक भाषा रिह गेल आने \nअनुकरणकþŭ लोकिनक भाषा । दुनू मीिल एकटा कृिÿम भाषाक जĠम देलिन ।   \n ओिह परĦपराक अनुयायी छिथ जािह मे किवता केँ मानव-जीवनक सावर्जनीय तĜवक अिभĭयिक् त मानल गेल \nअिछ । ĆकाराĠतर सँ किह सकैत छी जे ई मानवीय जीवनक आदशर् रूप  िथक । मनुįयक चिरÿ, भावना \nआ कायर्क इिĠƖयगĦय आदशर्िबĦब िथक,आ ई सब ‘िमĝया’ िथक । āृंगार रसक गीत हो वा करूण  ओ \nशांतरसक, िवńापित वİतुिनơ छिथ आ कखनो अपन ĭयिक् तगत अनुभवक आधार निह लैत छिथ । \nपरकीयाक Ćेमक गीतक संग हम नचारीक कोन तरहेँ सामंजİय कऽ सकैत छी?िवńापितक गीत मे एिह तĝय \nकेँ İपƠ करयवला एहेन िकछू निह अिछ जे हुनक बीएतल जीवन केँ रेखांिकत करैत हो, मुदा हुनक Ćेमगीत \nकँ हम सभ एिह रूप  मे निह लैत छी । शांत रसक दृिƠकोण सँ ई मानव-जीवनक सामाĠय िचÿ िथक । \nिवńापितक गीत िविशƠ मनोदशाक सृिƠ िथक । किवक रूप  मे ओ अपन रूिचक  कोनो िवषय पर \nअनुभूितक तीवर्ताक संग िलिख सकैत छलाह । ओ हािदर्कताक अतल तल मे डुिब कऽ िलखैत छलाह । \nहुनक हदय जािह रस मे डूबल रहैत छल तेहने गीत ओिह सँ अनुİयूत होइत छल । हुनक गीत मे ĭयक् त \nभावना संसारक औसत आदमीक सामाĠय अनुभव पर आिāत अिछ । तें ई कहब अितशयोिक् त होयत जे ई \nकिवक जीवनानुभवक पिरणाम िथक जे ओ वृŀवİथा मे पछता रहल छिथ । िवńापितक सदृश Ćितहावान \nकिव मनुįयक एिह सामाĠय दुबर्लता केँ देिख-बुिझ सकैत छल जािह सँ एकर ĭयापक Ćभाव पड़ैक । \nपĮ चाþापक भावना, ग्लािन, जीवनक िनःसारता - ई सब शांत रस में अंतिनर्िहत रूप  सँ िवńापित अपन काĭय \nमे कयने छलाह, आ हुनक जीवनक ज्ञात तĝयक आधार पह हम ई िवĮ वास निह करैत छी जे ई गीत सब \nिवńापितक जीवनगत वा आĜमिनơ अनुभवक देन छल । अपन āृंगार-गीत मे ओ तटİथ वा वİतुिनơ \nछलाह । एिह गीत सब में शांत रसक ओतबे पिरपाक भेल अिछ जतेक Ćेम-गीत मे āृंगार रसक । \nिवńापित मानव जीवनक िनःसारता आ क्षुƖताक समान रूप  सँ दशर्न आ गहन अनुभव कयने छलाह । एिह \nगीत सब मे अपना Ćित एक Ćकारक उपेक्षाभावक जे दशर्न होइत अिछ से ओिहना किवक वैयिक् तक निह \nअिछ जेना नाियकाक लेल नायकक Ćेमावेग । िविशƠक माğयम सँ सामाĠयक िचÿण काĭयक उच्चतम लŞय \nरहल अिछ आ िवńापित ओकरा िवदग्धतापूवर्ह ĆाĢत कऽ सकलाह ओ यौन-Ćेम हो वा आğयाħम Ćेम,  जीवनक \nआनĠदक हो वा िनःसारता,चंचलता, क्षुƖता आ िनराशा सँ उĜपĠ न वैराग्य ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nसंİकृ काĭयक समƇ सौĠदयर् सँ सĦपृक् त मधुर आ लयबŀ गीतक रचियताक रूप  मे िवńापितक कीितर् \nआĮ चयर्जनक रूप  सँ यÿ-तÿ पसिर गेल । जे केओ एिह गीत केँ सुनलक ओ एकर लयतान सँ मोिहत भ  \nगेल । एिह मे ĭयक् त भावना एतेक सवर्साधारण छल जे ओ सौĠदयŭनुभूितजिनत आनĠद सँ अपिरिचत सामाĠय \nİÿी-पुरूष  केँ सेहो ओकर अनुभूित Ćदान कऽसकल । एहेन समय मे जखन संİकृते सुसंİकृत लोकक भाषा \nछल आ िमिथला सन क्षेÿ जतऽ संİकृतक अितिरक् त अितिरक् त अĠय कोनो भाषा मे िलखब पिवÿताहरणक \nसदृश छल, िवńापितक ओिह Ćदेशक लोक Ņारा बाजल जायवला भाषा मे िलखबाक साहस आ आĜमिवĮ वास \nदेखौलिन । ओिह समयक पुराणपंथी पंिडत Ņारा लोक-भाषा में िलखबाक कारणें िवńापितक ितरİकार कयल \nगेल,िकĠतु जखन ओ देखलिन जे ओएह काĭय िवńापित केँ अिŅतीय लोकिĆयता आ अभूतपूवर् कीितर् Ćदान \nकयलक अिछ तखन उदाþ मिİतįकक अिĠतम दुबर्लता’ हुनका िवńापितक पदिचĠहक अनुसरण करबाक लेल \nĆेिरत कयलक । िवńापितक नमूना पर गीतक रचना करब िमिथलाक Ćितभाशाली पंिडतक लेल सेहो \nएकटा ‘फैशन’ बिन गेल । ई सĜय जे ओ िवńापितक अनुकृित सँ बहुत आगू निह बिढ सकलाह, मुदा ई \nĆिƅया अखंिडत रूप  सँ आगू बढ़ैत रहल आ िवńापित Ņारा İथािपत परंपरा आ बाट पर मैिथली सािहĜय \nिवकिसत भेल ।  \nिमिथलाक बाहर मैिथली सािहĜय नेपाल मे लगभग तीन शताĤदी धिर िवńापित सँ Ćभािवत होइत आगू बड़ैत \nरहल । िमिथलाक कणŭट राजा सँ अपन वंशक उĜपिþ मानयवला भातगाँव आ काठमांडुक मĪल राजा \nमैिथली सािहĜय कें संरक्षण Ćदान कयलिन । ओइनबारक पतनक उपरांत िमिथलाक राजनीितक अवİथा \nमैिथलीक िवŅान आ किव केँ पड़ोसी नेपालक मĪल राजा सँ संरक्षण मड.बाक हेतु बाğय कयलक । \nिवńापितक अनुकरण करैत ओ सभ एकटा िवशाल सािहĜयक िनमŭण कयलिन, जािह मे सब सँ महĜवपूणर् शुŀ \nमैिथली मे िलखल गेल अनेको नाटक अिछ । ओ नाटक सभ ओतय िनयिमत रूप  सँ खेलायल जाइत छल \n। ओ कोनो आधुिनक भारतीय भाषाअ में िलखल गेल Ćाचीनतम नाटक िथक अठारहम शताĤदीक मğय \nधिर, जखन िक मĪल शासक केँ हँटाओल गेल छल, मैिथली नेपाल दरबारक सािहिĜयक भाषा बनल रहल आ \nिवńापित Ćेरणाक एकटा ćोत । एिह मे सँ अिधकांश सािहĜय मे निह आयल अिछ से खेदजनक िवषय अिछ \n। आ तेँ ओकरा बारे मे बहुत कम जानकारी अिछ,यńिप ओ ओतुक् का Ƈंथालय सब मे सुरिक्षत अिछ ।  \nमुदा िवńापितक सब सँ सशक् त Ćभाव बंगालक महान किव सब केँ Ćेिरत कयलक आ बंगला सािहĜय केँ \nओकर Ćारंिभक अवİथा मे संबधर्न कयलक । बंगाल मे िवńापितक कथा वİतुतः बहुत रमनगर अिछ । \nबहुत समय सँ बंगाल आ िमिथला मे सांİकृितक संबंध छल आ तािह समय मे बंगालक पंिडत अपन ज्ञान \nपिरįकृत करबाक हेतु तथा िमिथलाक महान िशक्षक सब सँ ओकरा आधुिनकतम बनयबाक हेतु िमिथला में \nअबैत छलाह । तखन जखन ओ फेर अपन घर घुरैत छलाह तखन हुनक ठेर पर िवńापितक मोहक गीत \nरहैत छल । चैतĠयदेव आ हुनक संगीत हेतु ई गीत िविचÿ रूप  सँ Ćभावशाली िसŀ भेल िकएक तऽ \nसहिजया संĆदाय सँ Ćभािवत भऽ कऽ ओ यौनाचारक माğयम सँ िदĭय Ćेमक अनुभव करैत छलाह । \nिवńापितक Ćेम-गीत चैतĠय-संĆदायक भिक् त-गीत बिन गेल आ िवńापित भऽ गेलाह वैįणव महाजन । बंगाली \nवैįणव मतक एकटा महान Ćवþर्क । कीþर्न एिह नव संĆदायक एकटा Ćमुख अंग छल आ िवńापित सँ \nपूणर्तः Ćभािवत भऽ कऽ अनेक Ćितभाशाली किव गीत रचय लगलाह । िवńापितक अनुसरण करैत काल ओ \nिवńापितक भाषाक अनुसरण सेहो कैरत छलाह । जेँ िक ओ शुŀ मैिथली निह िलिख सकैत छलाह तें हुनक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nभाषा मैिथली आ बंगलाक एकटा अद् भुत िमāण छल जे बाद मे ƙहबोली कहाबय लागल । चैतĠयदेवक हेतु \nिवńापित-एकटा आदशर् बिन गेलाह आ ƙजबोली काĭय-रचनाक भाषा बिन गेल । जेना-जेना चैतĠयदेवक नवीन \nसंĆदाय ĭयापक होइत गेल तिहना-तिहना िवńापितक गीत सेहो ओही संग पसरैत गेल आ उड़ीसा ओ असम \nतक तथा सुदूर ƙजभूिम तक िवńापितक िदĭय-Ćेमक एकटा महान Ćवþर्क मानल जाय लगलाह । गीत \nभिक् तगीतक Ćितरूप बिन गेल । बंगाल मे सेहो िवńापित एिह संĆदायक एकटा नेताक रूप  मे सĦमािनत \nहोइत रहलाह  आ लोक हुनका बंगाल मे जनमल बंगाली बुझैत रहल । सĦमान ĆाĢत करबाक दृिƠ सँ किव \nअपन गीतक अंत मे िवńापितक भिनता लगबैत रहलाह । कम-सँ-कम एकटा किव ऐहन छलाह जे अपन \nसबटा किवता िवńापितएक नाम सँ रचलिन । ƙजबोली मे िवशाल सािहĜय उपलĤध अिछ जे भारतीय \nसािहĜयक गौरव िथक । जखन हम मोन पाड़ैत छी जे ƙजबोली िमिथलाक एकटा भाषा िछ, जे ओतय \nजनमल लोक सभक Ņारा Ćयोग मे आनल गेल छल आ तकर Ćेरणा िवńापितक Ćेमगीत देने छल, तखन हम \nएिह अिŅतीय घटना पर आĮ चयर् ĭयक् त करैत छी आ िवńापितक Ćितभा सँ मुग्ध भऽ जाइत छी ।  \nएिह संबंध मे ई उĪलेखनीय अिछ जे रवीĠƖनाथ केँ सेहो हुनक काĭयजीवनक देहिर पर िवńापित Ćभािवत \nकयने छलाह । ओ ‘भानुिसंहेर’ पदावली िलखलिन जकरा ओ İवयं मैिथलीक अनुकृित कहैत छिथ । एिह \nतरहें िवńापितक युग िमिथला जेकाँ बंगाल मे सेहो १९म शताĤदीक अंत धिर रहल ।  \nअसमक İवनामधĠय शंकरदेव आ हुनक िशįय माधĭदेव िवńापितक ĆĜयक्ष Ćभाव मे आिब कऽ मैिथली मे \nिलखलिन । यńिप हुनक रचना मनोरंजन नाटकक माğयम सँ वैįणवमतक Ćचार करबाक हेतु िलखल गेल \nछल ; तथािप हुनका Ćेरणा िवńापित सँ भेटल छलिन, जे लोकक हेतु िलखल गेल रचना मे लोकक Ņारा \nबाजल जायबला भाषाक Ćयोग कयने छलाह ।  \nलोकक Ņारा बाजħजायबला भाषा मे काĭयानंद केँ ĭयक् त आ संचािरत करबाक Ćितभा एतेक लोकिĆय \nभेल, काĭयािभĭयिक् तक रूप  मे मोहक गीतक उपयोग करबाक रचना-चातुयर् एतेक आकषर्क िसŀ भेल जे \nिवńापित Ņारा İथािपत परंपराक अनुगमन अिधकांश महान किव कालांतर मे कयलिन । अĠय किवक तऽ \nकथे कोन, सूरदास,मीरा, तुलसीदास, कबीर सेहो िवńापित सँ Ćभािवत भेलाह भने ओ Ćभाव परोक्षेरूप मे \nिकएक ने पड़ल हो ।  \nिवńापित मैिथल पुनजŭगरणक दीĢततम देन छलाह । ओ ĭयवसाय सँ किव निह छलाह । हुनका कतेक \nĆकारक रूिच  छलिन । हुनक दृिƠकोण अĜयंत उदार छल । हुनक िवचार समय सँ बहुत आगाँ छल । \nअĜयंत खेदजनक िवषय िथक जे हुनक बाद िमिथलाक सांİकृितक अधःपतन होइत गेल । पिरणाम भेल जे \nĭयिक् तक रूप  मे िवńापित केँ Ņारा Ćितपािदत िसŀाĠत केँ िबसिर देल गेल आ ओ एकटा पुराण कथा,एकटा \nउपाख्यान माÿ बिन कऽ रिह गेलाह । मुदा जिहया सँ ओ अपन चारूकातक  लोकक लेल मधुर गीत \nरचलिन, तिहया सँ किवक रूप  मे हुनक यश किहयो कम निह भेलिन । िवńापित एखनो एकटा किवक रूप  \nमे जीवत छिथ आ जीिवत रहताह । ओ भारतीय सािहĜयक अĜयुĜकृƠ िनमŭता रहलाह अिछ आ भारतीय \nसािहĜयक इितहास मे ओिहना अमर रहताह । \n \nदुगŭनĠद मंडल, सहायक िशक्षक, उ. िव. िझटकी-बनगावाँ, मधुबनी (िबहार)।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nकथा  \nडाक्टर कमर्वीर \nमोन पड़ैत अिछ छः जून 2003। जिह िदन तय ई छल जे भारतक Ćधानमंÿी िमिथलांचलक \nघरती िनरमली ( जे सभ तरहें, सभ दृिƠकोणसँ सभ मामलामे िकछु बेिसये िपछड़ल अिछ) \nऔताह। आ कोशीमे बनऽ बला रेल पुलक िशलाĠयास करताह। \nजेठक दुपहिरया, सभठाम लोक सभ गमŰ-गुमाड़सँ अफसेआंत, सबहक देह धामे-पसीने तर-वतर \nमुदा सभ केओ मंÿीजीकेँ देखवाक लेल ओतवे हरो-हरान, ओतवे िफिरशान। एहन बुझना \nजाईत छल जे खेत-पथाड़, बाध-वोनसॅ आिग उिठरहल अिछ, सड़कपर धुरा-िवड़ोक रुप लैत, \nसन-सन सन-सन हवा आ लू चलैत। तखनो ओिह िदन परोपņाक लोक सबहक उजािह \nउठल, सगर बाजार, बाजारक चारु कातक, जे पूणर् रुपेण अितƅिमत छल, Ćशासनक चुİती-\nदुरुİतीसँ एकदम साफ-सुथड़ा। ऐना, जेना ऐना झक-झक करैत।  \nखूव Ćचार-Ćसार भेल, जगह-जगह पचŭ-पोİटर साटल गेल, उŀेĮय अिधकसँ अिधक लोक \nआिव मंÿी जीक भाषणसँ लाभ उठाविथ। ओिह िदनक रौदो ऐहन बुझना जाईत छल जेना \nछाहिरयो रौद आ गमŰसँ िफिरशान भऽ कतऊ छाहिर तािक रहल अिछ। \nिकछुए कालक वाद ऐहन बुझना गेल जे चारुकातक वाट काॅलेजेक िफĪड िदस मुिड़ गेल हो \nजािहठाम मंÿीजीक ĆोƇाम तय छल। जेĦहरे ताकू मुड़ी-ए मुड़ी, कपारे-कपार, लोकिहपर लोक, \nलोकक मुिड़ छोिड़ आर िकछु निह। सभ एक दोसराकेँ धिकयबैत, आँगा बढ़वाक अथक \nĆयास करैत, िकछु सफलो भेलाह, आ असफल वेशी। साॅझ-पड़ैत-पड़ैत लोकक लेल \nगदिमशान उठऽ लागल। जे जतिह रहिथ से ओतिह रिह गेलाह। एको िमिशया-आगू या पाछु \nहेवाक साहस निह कऽ सकलाह। एतबिहमे सबहक आँिख अकाशमे हहाईत िकदुनपर \nपरलैक। िकदुन तऽ बढ़-बिढ़या नाम छै ओकर। िकदुन तऽ कहै छै हँ-हँ मोन पड़ल हेली-\nकोĢटर। सभसँ पिहने उतरलाह सेनाक जवान वाद ओकर Ćधान मंÿी जी, जोर-जोरसँ हĪला \nहोमय लागल- ‘‘इĠकलाव िजĠदावाद!’’ ‘‘ िजĠदावाद-िजĠदावाद।’’  \n-‘‘आज का नेता कैसा हो?’’  \n........... जैसा हो।’’ \nततपĀात शुरु भेल भाषण-भूषणक कायर्ƅम सभ क्यो कान पोित सुनऽ लगलाह- बीच-बीचमे \nफेिर वएह नारावाजी। इĠकलाव-िजĠदावाद। िजĠदावाद-िजĠदावाद।। एिह तरहें एिह सबहक \nमğय भाषणक कयर्ƅम समाĢत भेल। सभ अपन-अपन घरक बाट धेलैिĠह। हुनकिह सबहक \nसंग हमहूँ अपन वासापर अयलहूँ। हाथ-पैर धोइत जािक खुरसीपर वैसलहूँ देखैत छी एकटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nĭयिक्त हमर अता-पता पुछैत अवैत छिथ आ अपन पिरचय एिह तरहें दैत छिथ- āीमान् \nसंभवतः अपने हमरा निह िचĠह सकलहूँ! हम कने अकचकाईत पुछिलयैिĠह, से की? अपने \nपिहने वैसल तऽ जाउ, सामने राखल िविरंचपर वैसतिह ओ बजलाह- ‘‘हम छी कमर्वीर।’’ \nएतविह सुिनतिह करेज सूप-सन चाकर भऽ गेल। हृदय आनĠदाितरेकसँ झुिम उठल। निह \nजािन िकएक आॅिखसँ दू ठोप नोर खिस पड़ल। ओ बजलाह- ‘‘āीमान् अपने कनैत िकऐक \nछी?  \nहम कहिलयैिĠह- ‘‘तो निह बुझबहक। तोरा देिखते हम अपने आपकेँ निह रोिक सकलहूँ, आ \nई नोर तऽ खुशीक िथक। आई ऐहन सौभाग्य जे पाहुन विन एिहठाम अयलह, अहो भाग्य \nहमर। ओ तऽ अवाक। िकछु निह बजलाह, बजलाह िकछुकालक पĀात जे- ‘‘āीमान् हमरा \nचिर वĔजी गाड़ी छुिट गेल। हम आई अपनिह अिहठाम रहव आ भोजनो करब। सुिनतिह हषर् \nभेल जे कमर्वीर कमे उमेर मे ऐतेक İपİट वादी, सभ िकछु खोइलचा छोड़ा कऽ वजिनहार, \nजे चाहे अहाँकेँ कƠ हुअए वा खुशी। \nकनेक कालक वाद हमरा लोकिन चाह-पान करऽ लेल चैक िदस िवदा भेलहूँ। गामक चैक। \nबड़़कीटा पाखरीक गाछ चारुकात चबुतरासॅ घेरल। गामक अिधकांश लोक चाह-पान पीवाक \nलेल साँझ-परात ओतिह आविथ। वगलमे छल फुिसयाही दूसाधक धान-गहुम पीसऽ वाला \nमीशील, आ घोघना िमयांक कोटाक दोकान। सटले छल मुनेसराक किनएटा नोन-तेलक \nदोकान। आ वगलिहमे छल रामा मुिखयाक मुरही, कचड़ी, मटर, घुघनी आ इचना माछक \nचखना वला एकचारी देल दोकान। दसे डेग हिटकेँ छल अगहिनयाँ पसीनीयाँक ताड़ीक \nदोकान, जािह ठाम दजर्नो घैल ताड़ीसँ भरल, पूव मुहे राखल आ घैलसँ वहरा रहल छल जे \nबुलबुला, बुलवुला-बुलवुलाकेँ ससिर घैलक पेन तरमे राखल बीड़वापर खसैत छल। िकछु \nपीयाकक आँगामे राखल छलै दू बेचाही ताड़ी, मुरही, कचड़ी आ इचना माछक चखना। \nलोकसभ ताड़ी पीिव झुमय, मने मİत छलै सवहक आ समवेग İवरमे गवैत छल ई गीत- \n‘‘ताड़ी वाली ताड़ी पी आ दऽ.......ताड़ वाला ताड़ी दऽ खजूर वाला कम..... ताड़ीवाली ताड़ी \nिपआ दऽ। दृĮये छल लाजवाव! \nसभ िकछु देखैत हमरा लोकिन पहूँचलहूँ ठको काकाक चाहक दोकानपर। एकेटा चाहक \nदोकान आ ढ़ेर रास लोक चाह पीिविनहार। \nपाखरीक गाछक चबुतरापर वैसेत हम हाक देल - ‘‘ठको कĸा दू कप चाह हमरो सवके \nिदहह..करीब दस िमĠटक वाद ठको कĸा डंटी िविहन कप, जे कोरहूँपर कने फुटले छले नेने \nआयल चाह। ऐह चाह तँ चाह छल! महीिसक दूधक अगव चाह, एको ठोप पैिनक छुित निह,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nमीठगरो ततवे, ठोरमे ठोर सटऽ वाला चाह। अथŭत् चाहक चाह। \nचाह पीिव कैंचा दऽ हमरा लोकिन बढ़लहुँ बौआ काकाक पान दोकान िदिश। लग पहुँचित \nकहिलयिन- ‘‘गोड़ लगै छी कĸा कने दू सीĸी पान देब’’।  \nकठघारामे बैसल बौआ कĸा पुछलिन- ‘‘हौउ नीके छह िकने? बहुत िदनक बाद देखिलयह, \nकहऽ कोना की हालचाल छह अरिवĠदक आ घौलुक? पुछैत पान लगबए लगलाह। हँ कĸा \nसभ अहाॅ सबहक अशीवŭद छी। सभ िकयो नीके-सुखे छी, बौआ कĸा पान लगा आगा \nबढ़ौलैिĠह। हमरा लोकिन पानक आनĠद लेबए लगलहुँ। पानो ततबे सुअदगर। िकयेक तँ शुŀ \nदेशी पान छल। ताहूँमे बेरमा बरैबक। एक तँ िमिथला दोसर मैिथल ऊपरसँ बेरमा बरैबक \nपान, बौआ काकाक लगाओल। अपूवर्! \nगĢप सĢपक ƅमे लोक सभसँ भेंट भेल, कुशल- छेम सभ एक-दोसराक हाल चाल पुछैत \nसभसँ कमर्वीरक पिरचय करौिलयैिĠह। निह जािन जे िहनकामे कोन ऐहेन गुण छलैक जे \nिजनकेसँ पिरचय करवयैिĠह सभ हुनकासँ Ćभािवत भऽ जाइथ। अकािन निह सकलहूँ जे \nकमर्वीरक मनमे कोन कĪपना जĠम लऽ रहल छलैक। ओ तँ जकरा हम कĪपना माÿ बुझैत \nछलहूँसे तँ साकार करक Ćवल संभावना लैत राित खेवाक काल बजलाह...। \nदुनू गोटाक आँगामे दूटा थारी राखल छल, जािहमे किनएटा कटोरी, आ कटोरीमे घीड़ाक तीमन \nखेड़हीक दािल देल, दू फाॅक िपआउज आ नािĠहऐटा टुकड़ी छल अचाड़क, आर छल काॅच \nमेरचाई एक-एक Ćित, Ćित थाड़ीमे। लोटा आ िगलास जलसँ भरल छल, आ दुनू गोटे वैसल \nरही खेवाक लेल, ततविहमे अरिवĠद आ घौलू दुनू वौआ टीशन पिढ़केँ आयल। कमर्वीर जीकेँ \nगोड़ लािग आशीवŭद लऽ अपन-अपन िछपलीमे रोटी लऽ खैए लगलाह।  \nभोजनक ƅमे िकछु काल धिर गुĦम-सुĦम रहलाक वाद कमर्वीर जी बजलाह- ‘‘āीमान् मोन \nहोइत अिछ जे जँ अपने आदेश दी तऽ हमहूँ एकटा क्लीिनक खोिल Ćैिक्टस किरतहूँ। सुिन \nमन हषर् भेल जे िहनकामे िकछु करवाक उĜसाह छैिĠह। आ गामक Ćित एतेक िसनेह जे \nकतहूँ आन ठाम निह जा कए विĪक गामिहमे सेवा करताह। निह तँ Ćायः परदेश खटऽ \nवालाक तँ उजािह उठल छैक। ऐहेन सन वुझना जाईछ जे सभ सुख परदेशेमे छै! मुदा ई तँ \nहमरा लोकिनक धोखा िथक धोखा! हम कहए चाहैत छी जे जँ देहमे खुन अिछ तँ गामोमे \nिकयो भुखे निह रहताह। एक तँ साधारणो मजुरी 80 टाकासँ 150 टाका धिर अिछ, ताहूपर \nजन-मजदूरक अभावे। दस िदन खुशामद किरऔक तखन एक िदन आिव काज कए देत। \nओतविह निह माय-बाप, भाय-भौजाई, पर-पिरवार बाल-बच्चाक संग रहवाक सुख कतए पाएव \nगामिहमे ने? आ िक परदेशमे? उþर एकेटा भेटत- गामिहमे, तखन अहॴ सभ कहूँ जे परदेश  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nखटबै कथी लेल? की एिह लेल जे ऐवा काल सनेशमे एƂस लेने आएव।  \nहम तँ सĢपत दऽ कहऽ चाहैत छी, जे गामक मािट-पािन आ थाल-कादोमे सभ सुख अिछ। \nकोनो गामसँ िचĸन अĢपन गाम, आ कोनो धामसँ िचĸन िमिथलाधाम। अहूँ सभ अĢपन-अĢपन \nकरेजपर हाथ रािख कहू जे हम फुिस कहैै छी? आव Ćķ ई उठैत अिछ जे जखन सभ \nिकयो परदेशे खटवै तखन गामक िवकाश हेते कोना? मुदा कमर्वीर जीमे हमरा भेटल जे ओ \nगामिहमे रिह गामक आ समाजक िवकाश करवाक भावना हुनका हृदयमे िहलकोर मािर रहल \nछल। मन गद-गद भऽ उठल। आर िकछु काल गĢप-सĢप करैत हमरा लोकिन सुित रहलौ। \nĆातः िकछु गोटा (मेिडकल लाईनसँ जुड़ल) सँ भेंट करौिलयैिĠह, ततपĀात एकटा नीक िदन \nतका िहनक िक्लिनकक उŀाटन सĦपन भेल। \nजीवनक दोसर रुप संधषर् होयत छैक। मुदा तािहसँ कमर्वीर जी धबरेला निह विĪक जीवनक \nलेल संधषर् करए लगलाह। से तािह तरहें जे काŎुक कारी झामड़ सुखल-साखल देह, \nिपचकल-पुचकल गाल, धसल- धसल आॅिख पेट पाँजरमे सटल खपटासन, कोनो पिहरलहे पेĠट \nआ वुशटर् पिहिर पुराने-धुराने जूता आ चĢपलसँ समय खैपऽ वाला, जीवनकेँ ऐतेक लगसँ देखऽ \nवाला कमर्वीर, हमरा आईयो हुनक ई वात मोन पडै़त अिछ जे ओ पुछने रहिथ- ‘‘āीमान् की \nअपने किहयो राितकेँ भुखले सुतल छी? माथमे निह घुसल ई बात जे हुनक Ćķक भाव की \nछैिĠह? मुदा सत बात तँ ई छल जे ओ काŎुक राित उपासे रहलाह, भुखले सुित रहलाह। \nभिर राित धिर िनž निह भेलैिĠह, कोनो तरहे कछमछााकेँ राित िवतौलैिĠह। Ćातः भेंट भेलापर \nहुनक धसल आॅिख आ भुखल पेट हमरा िकछु पुिछ रहल छल। मुदा हम छलहुँ िनःशĤद। \nकाल ƅमे समयक संग मेहनत रंग देखौलक। रोगी सभ आबए लगलैिĠह, भगवती जस लगवैत \nगेलिथĠह। गुजर-वसर करए लगलाह तँ किनयॲकेँ लए अनलैिĠह आ आनĠदसँ रहए लगलाह। \nभोला बावाक कृपासँ िदन दूना आ राित चैगुना आमदनी होमय लगलैिĠह। आई ओ दस धूर \nजमीन लए घर बना वाल-बच्चाक संग हंसी-खुशीसँ छिथ। एकटा सफल ĭयिक्तक रुपमे आ \nसफल डाॅक्टरक रुपमे। डाॅ. कमर्वीर। \nकिहयो कताल हमरो हुनका घरपर जेबाक मौका लगैत अिछ। एक िडĤबा बटर-बेक \nिबİकुटक संग। डाॅक्टर साहेवक दुनू बच्चा िनछोह दौड़ल अवैत अिछ एिह आवाजक संग \nमĦमी-मĦमी अंकल जी आए- अंकल जी आए। तात घरसँ बहार होइत छिथ डाॅ. साहेवक \nकिनआ-पूनम, जेहने नाम-तेहने पुनमक चाँन सन मुँह। आँिख चोिĠहआ जाईत अिछ। बेश पाँच \nहाथ ऊँच! देहो दशा खूब भरल-पूरल। कनेक Įयाम रंग, कलकिþया आमक फारा सन-सन \nआँिख, बादामी नाक, औंिठया केश कारी भौर, दुनू कात जूņी गुहल आ तािह जूņीकँे धुमा कऽ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nखोपा बĠहने, कसल-कसल वाँिह, आ पाकल ितलकोरक फड़ सन दुनू ठोर। जतवे देखऽ मे \nसुĠदर, ततवे मीठ-मीठ बोल। नĦहर-नĦहर हाथ आ दुनू हाथमे रहिĠह भिर-भिर हाथ चुड़ी। \nहाथक आँगूरमे बेश कीमती पाथड़क अंगूठी। सुगा पंखी रंगक Ĥलाउज आ साड़ी पिहरने, \nमाथपर साड़ी लैत, आॅचर सĦहािर दुनू हाथ जोिड़, पएर छुिब गोर लगैत छिथ। सौभाग्यवती \nभवः आशीवŭद दैत आँिख नोड़ा जाइत अिछ। मन पड़ैत छिथ डाॅ. कमर्वीर छह फीट छह इंच \nउॅच, भरल-पुरल देह, मोती जेँका झलकैत दाॅत, क्लीन सेभ, कनेक बहरायल पेट आ हँसैत ई \nअिभवादन- ‘‘Ćणाम āीमान् कुशल िथकहुँ की ने? अĠतर İपİट भए जाईत अिछ काॅŎुका \nकमर्वीर- आजुक डाॅ. कमर्वीर।  \n३. पń \n  \n३.१. \n कालीकांत झा \"बुच\" 1934-2009 \n  \n३.२.\n राजदेव मंडल-बािढ़क िचÿ \n  \n३.३.उमेश मंडल\n  (लोकगीत-संकलन)- आगाँ \n  \n३.४.कĪपना शरण-शीतल बयार \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \n३.५.१.\n िबनीत ठाकुर-गीत आ २.मनीष ठाकुर, ३.चĠƖकाĠत िमā  \n३.६.कुसुम ठाकुर \n३.७.\n िशव कुमार झा \n३.८.१.कािमनी\n  २.धमųĠƖ\n  \n  \n  \n  \nकालीकांत झा \"बुच\" 1934-2009 \nिहनक जĠम, महान दाशर्िनक उदयनाचायर्क कमर्भूिम समİतीपुर िजलाक किरयन Ƈाममे1934 ई0 मे भेलिन । िपता İव0 पंिडत राजिकशोर\n झा गामक मğय िवńालयक \nĆथम Ćधानाğयापक छलाह । माता İव0 कला देवी गृिहणी छलीह । अंतरİनातक समİतीपुर काॅलेज,समİतीपुरसँ कयलाक पĀात िबहार \nसरकारक Ćखंडकमर्चारीक रूपमे  सेवा Ćारंभकयलिन । बालिहं कालसँ किवता लेखनमे \n िवषेश रूिच  छल । मैिथली पिÿका- िमिथला िमिहर, मािट- पािन, भाखा तथा मैिथली अकादमी पटना Ņारा Ćकािशत पिÿकामे समय -\n समयपर िहनक रचना Ćकािशत होइत रहलिन। जीवनक िविवध िवधाकेँ अपन किवता एवं गीत Ćİतुत कयलिन । सािहĜय अकादमी \nिदĪली Ņारा Ćकािशत मैिथली कथाक इितहास (संपादकडाॅ0 बासुकीनाथ झा )मे हाİय कथाकारक सूची मे डाॅ0 िवńापित झा िहनक \nरचना   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \n‘‘धमर् शाİÿाचायर्\"क उĪलेख कयलिन । मैिथली एकादमी पटना एवं िमिथला िमिहर Ņारा समय-समयपर िहनका Ćशंसा पÿ भेजल \nजाइत छल । āृंगार रस एवं हाİय रसक संग-संग िवचारमूलक किवताक रचना सेहो कयलिन । \n डाॅ0 दुगŭनाथ झा āीश संकिलत मैिथली सािहĜयक इितहासमे किवक रूपमे  िहनक उĪलेख कएल गेल अिछ | \n  \n!! मुžा कĸा सासुर चलला !! \n  \nकच्छी कऽिस - कऽिस तिहपर धोती रऽिच दृ रऽिच कऽ । \nमुžा कĸा सासुर चलला, पूरा सिज-धिज कऽ ।। \n  \nसबसॅ पिहने पोखिर धॅसला, \nचिढते काठ उनिट कऽ खसला । \nमललिन माथ माॅिट किरऔटी, \nऊपर अयला झािर लंगोटी ।। \n  \nअधमानी झामा सॅ गþर - गþर मिल-मिल कऽ, \nमुžा कĸा सासुर चलला, पूरा सिज-धिज कऽ ।। \n  \nएते िकएक बेकल हौ मुžा, \nतेरे एकटा सासुर की ? \nĔतरा करऽ िदन देखबा कऽ, \nबाबा जी किह देलिन ई । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nअधपहरा जखने हेतै, दू िमनट हेतै दस बिज कऽ, \nमुžा कĸा सासुर चलला, पूरा सिज-धिज कऽ ।। \n  \nताबरतोर चलल जा रहला, \nजेठक तेज िबहािड जकाॅ । \nरैन कतहु ने, पडे बाट मे, \nसाॅझ लगए मुनहािर जकाॅ । \n  \nहुलसल डेग बढाबिथ आगाॅ हुमिच - हुमिच कऽ, \nमुžा कĸा सासुर चलला, पूरा सिज-धिज कऽ ।। \n  \nझाॅपल मुँहें सासु कहलिथन, \nझा दृ हमरा बड मानै छिथ । \nजखन - तखन हमरो खाितर, \nगरमे रसगुĪला आनै छिथ । \n  \nअझुका सबटा गुलगुĪला िथक झा बजला हॅिस-हॅिस कऽ, \nमुžा कĸा सासुर चलला, पूरा सिज-धिज कऽ ।। \n  \n  \n  \n!! नोतक Ćेमी !!  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \n  \nधैन हमर छी कĸा औ, \n‘‘नोतक Ćेमी‘‘ पĸा औ । \nपेट बांगला देषक पोरविर, \nदाँते बाĠह फरĸा औ ।। \n  \nभरलो तौला लेल सुरूĸा, \nधोिध बनल तरभुिजआ फुĸा । \nकाकी बाजिथ रौ रोग ढुĸा, \nबाबी मारिथ छाती मुĸा ।। \n  \nकसमकष गंजी पर परलै िबता भऽिर दरĸा औ । \nधैन......................................................।। \n  \nभिर कठौत एकसरे चाही, \nसńः हुरने अिछ दू - गाही । \nसून कऽ रहल भऽरल भनसा, \nहा ! भगवान कतऽ ई मनसा? \n  \nउसनल अŎुआ खाइत काल ईं छोडा दैत अिछ छĸा औ । \nधैन......................................................।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nिचब बऽ काल सोहारी सुक्खा, \nठोर बनल सकरीक दुरुक्खा । \nपाकल दू िकलो धिर आटा, \nबņा भिर तरकारी भाटा ।। \n  \nसभटा खाकऽ परसन लऽ मॅुहबेने अिछ दू फक्खा औ । \nधैन......................................................।। \n  \nएिह परेत केॅ कहू ने िपþी, \nई षमसान घाट केर लुþी । \nसतत् रहै अिछ दाॅत िचयारल, \nमुँह लगैए कनसारल भारल ।। \n  \nसुिनते लोट-पोट हँिस - हँिस कऽ खसला ‘बूच‘ तरĸा औ । \nधैन......................................................।। \n  \nकाकी केर आदेष िनकललिन, \nकĸा जी जिजमिनका चललिन । \nआगाॅ लऽ अंगोक अॅधमोनी, \nअगवे मोटा - चोटा तौनी ।। \n  \nिठकम िठक दुपहिरया ठहठह जेठक रौद कडĸा औ ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nधैन......................................................।। \n  \n!! अĢपन िमिथला !! \n  \nज्ञान िवचार भिक्त भावक भंडार अĢपन िमिथला । \nभोग बीच योगक िनरमल संसार अĢपन िमिथला ।। \nई एहनोटा बेटा पौलिन, \nजे िÿभुवन मे िपता कहौलिन । \nअंग्मेिदनी अपरा माया, \nकोर आिब कऽ बनली जाया । \nƙōाěडक ई अłुत् चमĜकार अपन िमिथला । \nभोग ............................................... ।। \n  \nषुकदेवो ई मिहमा जनलिन, \nपरमगुरू  जनक केॅ मनलिन । \nभोगी केॅ देहाक मोह निह, \nयोगी तमकिथ तुĦमा रिह रिह । \nधरती की आकाषे केर घर-Ņार अĢपन िमिथला । \nभोग.................................................. ।। \n  \nजे सदैव सभ केॅ नचवै छिथ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nआिद षिक्त माया कहवै छिथ । \nसुऽखे से बनली ितरहुतनी, \nभूिम लोिट कऽ भेली भुतनी । \nिėके केलिन रिच-रिच कऽ āृंगार अĢपन िमिथला । \nभोग...................................................... ।। \n  \nगौतम - किपल - कणिद - अयाची, \nउदयन सन आचायर् भेल छिथ । \nमंिडत हमरा कमर्षिक्त लग, \nज्ञानक पंिडत हािर गेल छिथ । \nĠयाय दषर्नक सम सॅ पैघ टघार अĢपन िमिथला । \nभोग.................................................. ।। \n  \nषाİÿ वैह‘ - हमज े सुनवै छी, \n‘‘काĭय वैह‘‘ - हम जैह गवै छी । \nपरम सोहनगर मैिथल अंगना, \nसभ सॅ िमठगर देिसल बयना । \nकिव कोिकल िवńापित कंठक हार अĢपन िमिथला । \nभोग..................................................... ।। \n  \nआइ गरीब - मुदा फकने‘ छी,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nपिथया भरल मखानक लावा । \nबासमती चूडा सानल - \nिमŇूर अमौट गिल औलिन बाबा । \nभरल चडेरा, चूडा दहीक भार अĢपन िमिथला । \nभोग .............................................. ।। \n  \nग्ंागो दीदी चाह बनाविथ, \nकमला बेटी पान लगाविथ । \nकोषी बिहना धान कुटै छिथ, \nबागमती िसरहा फअकै छिथ । \nधऽरक लŞमी िवहुंसिथ माॅझ ओसार अĢपन िमिथला । \nभोग......................................................... ।। \n  \n!!अय काकी!! \n  \nअय काकी, अय काकी बड़ कमाल कयलहुॅ अय काकी । \n  \nछिथ सुधबौक हमर ई कĸा, \nऐठल देह अचारक फĸा, \nबनल रहय छिथ सपरतीभ ई, \nतैयो केहेन अपरतीभ ई,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nउनटलहो इंिजन पर िसंगनल लाल कयलहुँ अय काकी । \nअय.............................................................................................. ।। \n  \nिपतरलोक धिर डाकिन दै छी, \nसातो पुरूखा  के उकटै छी, \nफीमेल भोटर क्यू मे लागल, \nआई अहाॅक घोघ अिछ काढ़ल, \nपितक नाम कहबाक काल रंगताल कयलहुँ अय काकी । \nअय............................................................................................. ।। \n  \nजखने अहाॅ दाॅत केॅ जाॅती, \nतखने हुुनका लागिन दाॅती, \nİवगर् कतऽ नरको नसीब निह, \nलाश बनल घूमिथ गंजन सिह, \nकĸा कफन के फािड़ - चीड़ रूमाल  कयलहुँ अय काकी । \nअय..................................................................................................... ।। \n  \nकĸा जी मरला आसाम मे, \nझुŇे हĪला भेल गाम मे, \nस्ुिनते कोठी सािĠह नुकयलहुॅ, \nपिहने बािस भात लऽ खयलहुॅ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nिसनुर पोिछ कऽ कĸा केॅ नेहाल कयलहुॅ अय काकी। \nअय............................................................................................।। \n  \n  \n!! संशय !! \n  \nभरल भवधार छै सजनी कोना पदवार हम करबै, \nपडल सब भार छै सजनी, कोना पतवार हम धरबै ।।1।। \n  \nबनिल हम रूप  करे रानी, मुदापंथक िभखािरन छी, \nजडल घटवार छै सजनी, कोना इजहार हम करबै ।।2।। \n  \nसुभावक नाव पर हमरा जखन धऽकऽ चढा देतै‘, \nअडल इकरार छै सजनी, कोना इनकार हम करबै ।।3।। \n  \nलगै छै मािर के दोमऽ जुआनी मािर केॅ के बीच बिनवीचे, \nमुदैं सुकुमार छै, सजनी कोना तकरार हम करबै ।।4।। \n  \nकहाँ धिरआर हम खसल करूआिर  ओ नीचाँ, \nगहन अनहार छै सजनी, कोना भऽठाढ हम रहबै ।।5।। \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \n!! युग पिरवतर्न !! \n  \nिचडै िचþ आब अंडे उडैए, \nगोनु मौन भोनुए केॅ फुडैए, \nबुचना घऽर पकडलक बुचनी बिन गेलै बहरैया । \n  \nऔ बाबू औ भैया की भऽ गेलै ले बलैया ।। \n  \nचोकटिल किरअĦमा सन किनया, \nसासु सुपĸ िसनुिरया । \nबेटा पडले गाम बाप छिथ, \nखुņा ठोिक खगिडया ।। \n  \nलाजो लगैए कहय पडैए अनसोहात सम सहऽ पडैये \nमोछ उŇा अधपै पौआ केषपकुआ सेर सवैया \n  \nऔ बाबू औ भैया की भऽ गेलै ले बलैया ।। \n  \nएĸे धोती अिहरन पिहरन, \nसएह पुरूश  कहवै छिथ । \nअझुका नेता खादी तर, \nअंडरवीयर पिहरै छिथ ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nएक पिरए में ई अकरहिर, \nदुहू जीव एĸे िरक्षा पर \nिपक्चर देखऽ चलला लऽ कऽ चानी केर रूपैया , \n  \nऔ बाबू औ भैया की भऽ गेलै ले बलैया ।। \n  \nसोझ साझ सभ संचमंच छिथ, \nनेंगडे खूब नचैए । \nपी0 एच0 डी0 सुनिथ अवाक, \nमुरखहवे थैिसस दैए । \nलाल डोमघर कंठी बाना, \nपंिडत जी चलला पिसखाना \nबूढी माघ नहािथ जुआन केॅ जेठो मे जडैया ।। \n  \nऔ बाबू औ भैया की भऽ गेलै ले बलैया ।। \n  \n  \n!! वसĠते - िबरिहनी !! \n  \nनव - नव पĢपल मे हॅसलै पुरनी कचनार गय , \nबूढ़ी महुओ तर लगलै - रऽसक पथार गय । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \nमलय वसातक मंतर पड़लै, \nिवपटल हो ई आम मजड़लै, \nचैबņी पड़का जुग जुगहा \nपीपड़ नव पनकी सॅ भड़ल,ै \nिपंकी केॅ िपक् कऽ रहलै, िनमकी दुलार गय । \nबूढ़ी महुओ तर ................................................... ।। \n  \nबेली पॅिजयाबय कनैल केॅ, \nबेल नुकावय रसक घैल केॅ, \nसिरयाबय नव गिठत गात केॅ, \nगिड़याबय पछबा बसात केॅ, \nकदली किनया कऽ रहलें घोघे उघार गय । \nबूढ़ी महुओ तर ................................................... ।। \n  \nशूल - शूल पर फूल बनौलिन, \nखूब मालती मोन मनौलिन, \nगम-गम कऽ उठलीह चमेली, \nरूसिल  चĦपा सासुर गेली, \nिवधवो िसĦमर पर लगलै िसनुरी बजार गय । \nबूढ़ी महुओ तर ................................................... ।। \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nमंगल कुशल कहू की वेशी ? \nसपने में अयला परदेशी, \nिचर - िपपास पर छल - छल Ģयाली, \nभागऽ लागल क्षुधा अकाली, \nओरक उİसर पर खसलै रसवĠती धार गय । \nबूढ़ी महुओ तर ................................................... ।। \n  \nरहलहुॅ शेष राित भिर जागिल, \nहुनक दोष की ? हऽम अभागिल, \nरसक अथाह िसĠधु छल उछलल, \nĆाण मुदा बुžे ले िवŅल, \nलग - लग अकाशे चžा धरती अĠहार गय । \nबूढ़ी महुओ तर ................................................... ।। \n  \n  \n!! दीनक नेना !! \n  \nदेखहॴ रौ बौआ, ई कौआ गवै छौ । \nसुनहॴ रौ तोरे, कुचिर सुनवै छौ ।। \n  \nएĦहर तोॅ सूतल छे माॅझे ओसार पर,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nओĦहर ओ नाॅचै पुविरया मोहार पर, \nपुरबा वसात बॅसुरी बजवै छौ............... । \nसुनहॴ रौ ................................................ ।। \n  \nतोरा लय बनलौ ने िबİकुट आ चाॅकलेट, \nनोनो रोटी सॅ ने भरतौ ई गोल पेट, \nबातक मधुर İवरलहरी अबै छौ................. । \nसुनहॴ रौ ..................................................... ।। \n  \nबापे तोहर बनलौ परदेशी, \nिचŇी ने एलॱ भेलौ िदन वेशी, \nमाँ केर िननायल ĭयथा जगबै छौ । \nसुनही रौ ......................................... ।। \n  \nकी बुझबेॅं ककरा कहै छै गरीबी, \nसपनो मे सुख निहं जतऽ āमजीवी, \nलुþी लगाकऽ नगर बसवै छौ ......... । \nसुनहॴ रौ ............................................. ।। \n  \nकोरा मे तोरा सुताबै छौ िबिनयाॅ \nझटकल औ अिवहेॅ रौ, नूनूक िनिनया,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nतोहर उपास हमरा लजबै छौ, \nसुनहॴ रौ ...................................... ।। \n  \nİवः काली काĠत झा ‘‘बूच‘‘ \n  \n  \n  \n!! पतनी वर्ता !! \n  \nतेरा सुक्खक खाितर हम की - की नेॅ करबौ गय । \nिबना जान केॅ जीवौ Ćाण अछैतो मरवो गय ।। \n  \nतोहर नैहर घऽर बनायब, \nकमर सािर सॅ हऽर मंगायव, \nबापक चैड़ी लेबौ बटैया, \nदेिख िलहैं तोहर ई कोठी मुनहर भरवौ गय । \nतोरा ....................................................................... ।। \n  \nबैंक लोन सॅ गाय अनायब, \nतकरा पोसब खूब चरायव, \nअपने हाथे दूहब भोरे, \nचाह बनाकऽ देबॱ तोरे,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nतोॅ पड़ले - पड़ले िपिबहै हम Ģयाली भरबौ गय । \nतोरा ............................................................................ ।। \n  \nजĪदी ए दिडभंगा जएबौ, \nरंग - िवरंगक अभरन लयबौ, \nतैयो जॅ समधान ने हेबेॅ, \nयैह ने हमरा पूब भगेबेॅ, \nिबनु टीकट पकड़ा कऽ अिलपुर जेहल पडबौ गय । \nतोरा. .............................................................................. ।। \n  \n  \n  \n!! अĠहर मािर !! \n  \nनक फकरो तऽ ĭयाहिल गेली, \nमृगनयनी कुमािर छै । \nदेिख िलयऽ औ नगरक लीला, \nभारी अĠहर मािर छै ।। \n  \nगाम - गाम मे लगनक मेला, \nबऽर वरद बाछा बिनगेला । \nअपने बाबा करिथ दलाली,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nबाप डोलाबिथ बटुआ खाली । \nजकरा जतेक अिधक छै पूजी, तकरे ततेक पुछािर छै । \nदेिख......................................................................................... ।। \n  \nमेिडकल इंजीिनयर बालक, \nछिथन महग सम सॅ बेशी। \nबाĠहल छिन गरदाम गऽर मे, \nदेखाबिथ अपन शान शेखी । \nटुटपुिजयॲ काॅलेिजयो सबहक ऊँचे - ऊँचे आिड़ छै । \nदेिख......................................................................................... ।। \n  \nधऽनक मिहमा कते कहू औ, \nĤहुत लोक पाईक जनमल । \nज्ञान िववेकक बात कतऽ छै, \nĔकरे टका सैह िनरमल । \nसासु छुलाछिन बऽहु िहरोइन, शहर घुमĸिर सािर छै । \nदेिख......................................................................................... ।। \n  \nअपने भऽल पुरूष  छी कतवो, \nसुĠदिर गुनगिरयो बेटी । \nनिह मानत ई बऽर पक्ष जॅ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n72 \n \nखाली अिछ Ɩĭयक पेटी । \nकेबर गेिल िबलािड़ मॲख पर रूपवती  सुकुमािर छै । \nदेिख......................................................................................... ।। \n  \nआदशर्क सभ बात करै छिथ, \nअपना बेर कात ससरै छिथ । \nगनबऽ काल गरीबो मनगर, \nगनऽ काल सेठ पछडै छिथ । \nजािह घऽर ‘‘मैिथली‘‘ जनमिल मरघņी तकर दुआिर छै । \nदेिख......................................................................................... ।। \n  \nनैहर सासुर केर डगरा मे, \nबेटी भाटा बिन गुडकै । \nउपरागक रोटी क संग, \nअपना नोरक तीमन सुड़कै । \nसासुर सॅ नैहर धािर िनतः सुिनते अयिल गािर छै । \nदेिख................................................................................. ।। \n  \n  \n!! उńनाचायर् !! \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n73 \n \nअिभनव अबध ललाम, \nजतऽ उदयनक घरारी। \nपावन किरयन गाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     िसंहमाÿ पशु आरो िकछु निह, \nहम मनुįय छी उदयन ई किह । \nपौलिन िवजय िवराम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \nविणर्त अिछ भावी पुराण मे, \nपिरिशƠां के अिछ Ćमाण मे । \nउतरल छल गोधाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     हीर गवर् के कयल िवखंिडत, \nजे छल बौŀक उłट पंिडत । \nपसरल सगरो नाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \nभिक्त भावना मूक बनल छल, \nनािİतकता बĠदूक बनल छल । \nथर - थर लोक तमाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     भेल सनातन पुनर्İथािपत, \nहत् उĜसाह बौŀ अिभशािपत । \nिनभर्य चारू  धाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n74 \n \nआओल माधव चमĜकार लऽ, \nआचायर्क अंशावतार लऽ । \nपसरल ख्याित तमाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     आƅोिशत भऽ जगžाथ पर, \nपौलिन हĜया दोष मुिक्तवर । \nभेटल यश िवāाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \nएक हाथ मे ज्ञान सुदशर्न, \nतकर् गदा दोसर मे सिदखन । \nवाक्युŀ अिवराम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     सूयर् पूब अगिथ असĜय अिछ, \nउदयाधिरत िदशा तĝय अिछ । \nनवदृिƠक आयाम \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \nतेसर कर कमलक कुसुमांजिल, \nचिरम मे शंखक िकरणाविल । \nनर भऽ Ćगटल Įयाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     आइ जतऽ अिछ तरूवर  पीपर, \nछल एहॴ ठाॅ आचायर्क घर । \nपणर्कुटी िवच गाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n75 \n \nहंस भņ वेदाĠत अरěयक, \nिसंहबनल पहुँचल िमिथला तक । \nछूटल सभ केॅ घाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     आगाॅ पूजा पुįपक बारी, \nपाछाॅ साग पात तरकारी । \nजीवन ƅम िनįकाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \nओ बौŀक िवŅान धुरंधर, \nवैिदक केॅ ललकािर घरे घर । \nभेल जयी सभ ठाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     अथŭभाव आĜमसĦमानी, \nघर अĠहार िकरणा बिलदानी । \nसम - चम िनयम िवराम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \nआिब गेल उदयन सॅ भीरऽ, \nलागल ज्ञानक गुĿी तीरऽ । \nजिहना कुकुरक चाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     सकशाİÿ मे ई अजेय छिथ, \nदशर्न मे तॅ अपिरमेय छिथ । \nगिवर्त ğविनत खराम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n76 \n \nतकर् - िवतकर्क गोला छूटल, \nĆितमा पुंजक Ĕवाला फूटल । \nअिवरल आठोधाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     एखनहुॅ आिİतकता उĜसािहत, \nकयलिन भगवत् भिक्त Ćवािहत । \nअिनरूŀ उगĠत, बलराम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \n  \n  \n  \nअपना केॅ ओ िसंह मािन कऽ, \nलागल गरजऽ फािन फािन कऽ । \nिनभर्य वारे आम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     डीहक पाॅजिर सुमन फुलओल, \nब्ुिŀनाथ आ आरसी आओल । \nमिणपाठक केल ठाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \nअरूण , तरूण , चĠƖभानु, Ćवासी, \nनमिथ डीह लग िमिथला वासी । \nिवकल जपै छिथ नाम , \nजतऽ उदयनक घरारी ।।     पीपर तर आचायर् गुĢत छिथ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n77 \n \nतेज Ćखार यńिप शुशुĢत छिथ । \nशतशः हमर Ćणाम, \nजतऽ उदयनक घरारी ।। \n  \n!! एना जुिन नहाइ!! \nदाइ अय पोखिर एना जुिन नहाइ ।। \nअहाॅ छोट सािर हमर, \nअयलहुॅ दुआिर हमर, \nउिचते तेॅ किह दै छी आइ । \nदाइ ................................................. ।। \n  \nकाछु जकाॅ पुनटै छी, \nमाॅछ गकाॅ उनटै छी, \nसाॅप जकाॅ जुņी दहाइ । \nदाइ ................................................. ।। \nआॅचर घननी पþा, \nतानल दू-दू छþा, \nमंगनी मे भीजै छिथ भाइ । \nदाइ ................................................. ।। \n  \nबौआ केॅ टकटकी,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n78 \n \nबच्चा केॅ फकफĸी, \nकĸा केॅ भऽ गेलेिन बाइ । \nदाइ ................................................. ।। \n  \nभैया बािĠह कऽ बाना, \nबनल  छिथ दीवाना \nधपचट मे करता सगाइ । \nदाइ ................................................. ।। \n  \n  \n!! काटरक पिरणाम !! \n  \nरहतऽ की ितलकक ई पाय हौ, \nकऽ लय बरू  फुटानी । \nतोरो कुमािर चािर दाय हौ, \nमेान पिड. जयतह नानी ।। \n  \nबेटा आ बहु केयो काजो ने देतऽ, \nकुĠहरािल पुतोहु सभ कुžह सधेतऽ, \nिपिवहऽ िमरचाई देल चाय हौ, \nकऽ लय बरू  फुटानी । \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n79 \n \nतोरो............................... । \n  \nिĔहया सॅ सेज तेिज उठलो ने जेतऽ, \nपोते तोहर नािच - नािच िखिसयेतऽ, \nढेपा दऽ कहतऽ ई लाय हौ, \nकऽ लय बरू  फुटानी । \n  \nतोरो............................... । \n  \nटूअर कुकुर बूिझ कौरा पठेतऽ, \nतऽर तेल ऊपर सॅ नोनॲ ने देतऽ, \nदाँत च्यािर मिर जयवह भाय हौ, \nकऽ लय बरू  फुटानी । \n  \nतोरो............................... । \n  \nबेटा िबकायल छह िपěड कोना देतऽ, \nदेबऽ जॱ करतऽ तऽ पैठे ने हेतऽ \nĆेते बिन रिहहऽ ढोरहाई हौ, \nकऽ लय बरू  फुटानी । \n  \nतोरो............................... ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n80 \n \n  \nछोटका छह बाँचल हौ आबो तऽ चेतऽ, \nएिह पापे लोक परलोक दुहु जेतऽ, \nसमिधन सॅ Ćेमक सगाय हौ, \nकऽ लय बरू  फुटानी । \n  \nतोरो............................... । \n  \n!! किव कोिकल - िवńापित !! \n  \nजिनका सॅ देिसल वयना, पौलिन परान गय । \nिक्व कोिकल नामे तिनका, जानय जहान गय ।। \nिमिथलांचल मे अिभनव आशा, \nपसरल घर - घर अĢपन भाषा । \nभाव करूण  िवचार āृंगारी, \nĆगटौलिन आॅचर तर सॅ शंकर भगवान गय । \nकिव....................................................................... ।। \n  \nमोॅज सेज पर योगक छाया, \nबर अथाह ĭयिक्तĜवक माया । \nउदर िभविल पर बनल िÿवेणी,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n81 \n \nरूपवती  लग तीथर्क āेणी । \nāीितक कालरािÿ मे चमकल āृिƠक िदनमान गय । \nकिव ................................................................................... ।। \n  \nबैन बसंत नैन मे भादो, \nधार पिवÿ कात मे कादो । \nजल मे रिहतहुॅ पुरिन पात सन, \nमरूİथली मे रसİनान सन । \nगाबिथ राधापर लेिकन, माधव पर ğयान गय । \nकिव कोिकल..........................................................।। \n  \nधĠय - धĠय िवńापितनगरम्, \nिवİफीसुत सत् िशवम् सुĠदरम् । \nजिड़यो कऽ अवशेष बनल छिथ, \nमिर कऽ अमर महेश बनल छिथ । \nदेहिर āृंगारक कांचन मंिदर मसान गय । \nकिव ............................................................. ।। \n  \n!! रौ घुरना !! \n  \nबात असले ई किहयौ, सुनेॅ रौ घुरना ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n82 \n \nहऽम िवńापित तोॅहॴ हमर उगना ।। \n  \nपािन कतवो चढेिलयौ - \nछेॅ पिनमऽरू  । \nरऽस कतबो चटेिलयौ - \nछेॅ िदनजऽरू  । \nआब छुटतौ की, तोहर ई चािल पुरना । \nहऽम .......................................................... ।। \n  \nआइ बुिलबुिल कऽ बहुतो - \nहम थािक गेिलयौ । \nलावेॅ चैकी उतारेॅ - \nआबेॅ रे एिलयौ । \nदेह दाबेॅ, लगावेॅ रे जोड़ दुगुना । \nहऽम .............................................. ।। \n  \nमािलिकनी अनेरे - \nखेहािड़ देलखुन । \nदुःख हमरो अिछ - \nतोरा जे गािड़ देलखुन । \nआंगनक कारकौआ, बनक सुगना ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n83 \n \nहऽम ................................................. ।। \n  \nकािŎ ‘‘बूचो‘‘ देखलकौ - \nतोहर चमकी । \nहमरो पर चलौले - \nऐहेन बमकी । \nदेख अयना मे लटकल केहेन घुघना । \nहऽम ....................................................... ।। \n  \n!! एक पर सॅ एक !! \n  \nककरो सॅ क्यो कम की गय, \nसबहक बडके बमकी गय । \nभुņी पिहने टीक पकडलक, \nगरदिन दबलक नमकी गय ।। \n  \nबेटा करय एक िसरसासन, \nजानै बाप बेरासी आसन । \nपुतहुक हाथ कौर अरगासन, \nसासुक मुॅह कथौती वासन, \nसोझकी ठोकय ताल तािह पर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n84 \n \nनेड़री झाड़ै झमकी गय ।। \n  \nएक टका केर मड़ुओ िचĸस, \nबािĠह पतौरा रखलहुॅ जेबी, \nगहुम Ćसाद तेल चरणोदक, \nिवįणुरूप डीलर केॅ सेवी, \nपरूॅका  जे भेलै से भेलै - \nहेतै असली एमकी गय ।। \n  \nपरजा Ćाण तेयागल नेता, \nकहै जीवनक İतर बढ़लै, \nपरसन दैत - दैत भनसीए, \nअपने आब चूिŎ पर चढ़लै, \nबुिरबक बुझौ िवकास मुदा ई - \nिथकै बुखारक चमकी गय ।। \n  \nजोन महग मािलक छै सİता, \nभोजन बž िजलेबी नİता, \nआगाॅ सॅ भऽ रहलै पĸा, \nपाछा टाट टुटल चैफĸा, \nमालिकनी मटकी मारै तऽ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n85 \n \nरहसै नौिरन छमकी गय ।। \n  \nपोता हाथ सुपĸ िसनुिरया, \nबाबा माॅगिथ रऽसक गाड़ा, \nमोन पड़िन कोबरक खीर औ, \nपड़तिन िपěड लहरतिन सारा, \nबूढ़ी केॅ लटकिन दू जुņी, \nकटलै केश जुअनकी गय ।। \n  \n!! अजुकी दाइ !! \n  \nअजुकी हम दाइ छी, \nअिधक अगुताइ छी, \nअहाॅ बाट ताकू हमहॴ िवदेश जाइ छी । \nरािख िलयऽ अपन चूिŎ खपिड़ ई घऽर Ņािर । \nसाॅझ िदयऽ अपने सॅ आंगन मे दीप बािर । \nअहॅक चार खƂड़ल हम लहरल सलाई छी ।। \nअजुकी .................................................................... \n  \nĭयथर् भेल िसनुरदान कोबर घर सूनसान । \nटूिट गेल िपंजर पņ पंछी भड़लक उड़ान ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n86 \n \nटपना पाॅिखक कमाइ गाछ चढ़िल खाई छी ।। \nअजुकी .................................................................... \n  \nिĆय वा िĆयतर कहाऊ, िĆयतम तऽ पाइ भेल । \nसवŸपिर टका तकर, िदĭयज्ञान आइ भेल । \nतेॅ ने हम एक िसरये , अपने अघाइ छी । \nअजुकी .................................................................... \n  \nबेबी भऽ हेतै तऽ अपने केॅ लऽ आनव । \nतािह कालक हेिĪपंग केॅ बड़का टा गुण मानव । \nपाितवर्Ĝय रहल कऽ रवा कऽ नहाइ छी । \nअजुकी .................................................................... \n  \n  \n  \n!! āी राम केवट संवाद !! \n  \nहम सभ कते काल सॅ नदी कात छी ठाढ़ औ, \nपहुॅचाबू ओिह पर औ ना ।। \n  \nसंगिह नव - नौतून पिरवार, \nकलकल गंगा जी केर धार,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n87 \n \nकेवट पकड़ू - पकड़ू अपने सॅ पतवार औ, \nपहुॅचाबू ........................................ ।। \n  \nिचĠहलहुँ - िचĠहलहुँ औ सरकार, \nिथिकयै अवधक राजकुमार, \nसुĠहलहुॅ चरण कमल मकरंदक चमĜकार औ, \nनिहं पहुॅचायब पार औ ना ।। \n  \nलागल फेर चरण मे धूिर, \nछुिवते नैयो जेतै ऊिड़ \nपोसब कहू कोन कोन तखन सकल पिरवार औ, \nनिहं पहुॅचायब पार औ ना ।। \n  \nपिहने तरबा अपन धोआऊ, \nतकवा बाद नाव पर जाऊ, \nअपने जॱ चाहै छी उतरऽ िदन - देखार औ, \nपहुॅचाबू ओिह पर औ ना ।। \n  \nसुिनते Ćेमक अटपट बात, \nĆभुकेर िसहरऽ लागल गात, \nपसरल मुॅह पर मुĮकी मन मे भरल दुलार औ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n88 \n \nपहुॅचाबू ओिह पर औ ना ।। \n  \nहुलसल मन उमड़ल आनंद, \nधोलक पद कमलक मकरंद \nअमृत - ओदक िपिवते भेल सकुल उŀर औ, \nरघुवर भेलेिन पार औ ना ।। \n  \n!! राधा िवरह !! \n  \nĮयाम होइछ परक Ćेम अधलाह हे, \nतेॅ िबसिर जाह हमरा िबसिर जाह हे । \n  \nदीप बुिझ रूप  केॅ जुिन हृदय मे धरह, \nमोहवाती जरा तेल नेहक भरह । \n  \nकऽ देतऽ िजĠदगी केॅ ई सुƂडाह हे, \nतेॅ िबसिर जाह हमरा िवसिर जाह हे । \n  \nहऽम मधुबन मे साॅझक पिहल तािरका, \nतोॅ फराके बनावह अपन Ņािरका । \n  \nउिठ रहल अिछ अनेरेक अफवाह हे,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n89 \n \nतेॅ.......................................................... । \n  \nहम िवमल राश केर खास संयोिजका, \nछी Ćवल गोप केर Ćेयसी गोिपका, \nघाट सॅ खुिल चुकल अिछ हमर नाह हे, \nतेॅ ................................................................ । \n  \nमोन मे उþरी सागरक जल भरह, \nलाख चुचुकारी बफर्क महल मे धरह, \nहम तहू ठाम बरबानलक धाह हे, \nतेॅ ............................................................. । \n  \n  \n  \n!! िवरिक्त !! \n  \nक्षण भंगुर संसार सजिन गय एिह ठाॅ दुःखक पहाड़ भरल अिछ, \nनेरक िनरझर धार सजिन गय उमड़ल बनल दहाड़ चलल अिछ । \n  \nबचा सकब कहू कोना आन केॅ, \nहम तऽ अपने डूिब रहल छी । \nहॅसा सकब कहू कोना आन केॅ,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n90 \n \nिसंगड़हार भऽ चूिब रहल छी । \nसजिन गय िहİसक सागर खार बनल अिछ, \nनोरक..................................................................... ।। \n  \nमृगी जकाॅ हम काॅिप रहल छी, \nझाॅखुर सऽ तन झाॅिप रहल छी । \nदेिख - देिख संधान सायकक, \nआयुक छाॅटी मािप रहल छी । \nकरब कोना पथपार सजिन गय ठाम - ठाम सौतार भरल अिछ, \nनोरक ................................................................................................... ।। \n  \nिवरहक शूĠय सुदूर देश मे, \nिदवसक किठन करेज जड़ल अिछ । \nरजनी अिछ जोिगनीक वेष मे, \nआंचर तर लुþी पसरल अिछ । \nिचर - िवयोग केर भार सजिन गय लऽ कऽ कहार चलल अिछ, \nनोरक .................................................................................................. ।। \nिवशेष:- \n  \nİव0 किव अिह किवताक रचना सन् 1990 ई0 अĢपन अधŭिगंनीक मृĜयुक िवयोग मे कयलिन । \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४७ म अंक ०१ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४७)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n91 \n \n!! कमौितन भौजी !! \n  \nभौजी नव सलवार िसयौलिन - भैया पुरने साॅची मे । \nिमयाॅ रहला गामे बीबी सिवर्स पौलिन राॅची मे ।। \n  \nभोरे आंगन कुचरल कौआ, \nभैया पड़ल माथ तर पौआ, \nसपने मे भौजी के पौलिन, \nĆेमे पासी पाॅज लगौलिन, \nĢयासल - Ģयासल आॅिख सटल सूखल खरकņल काॅची मे । \nिमयाॅ रहला गामे बीबी सिवर्स पौलिन राॅची मे ।। \n  \nकरिथ आंगनक चैकीदारी, \nकाज भानसक लागिन भारी, \nदिहना अंग जखन कऽ फड़किन, \nअिभलाषा मे छाती धड़किन, \nमनक ĭयथा केॅ ","size_mb":1.3,"has_text":true},"Videha 048.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 048.pdf","name":"Videha 048.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसĦबर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक \n४८)\n        \n   \n  \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास (आगाँ) \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-उपĠयास-िजनगीक जीत \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n२.३.\n सुजीतकुमार झा-६अम शताĤ दीक लोक नायक वृतिचÿमे \n२.४.\n िबिपन झा-॥ कथं ’संİकृतं’ संİकृतम् ॥ \n२.५.\n अनमोल झा--िरलेशन-१ \n  \n२.६.\n िजतेĠƖ झा-जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी \n  \n२.७.मैिथलीक युगƖį टा-\n िनिमष झा \n२.८.१.\n कुमार मनोज कĮयप २. \n राजदेव मंडल-कथा \n  \n  \n३. पń \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n  \n३.१.\n गुंजनजीक राधा- १६म खेप \n३.२. \n कालीकांत झा \"बुच\" 1934-2009- आगाँ \n  \n३.३.उमेश मंडल\n  (लोकगीत-संकलन)- आगाँ \n  \n३.४.१.\n रघुनाथ मुिखया २.कĪपना शरण-िक्षितजक साक्षात दशर्न \n  \n३.५.१.\n सतीश \n २.रूपेश  ३.\n सुबोध \n३.६.\n शेफािलका- तीनटा पń \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.७.१.\n महाकाĠत ठाकुर \n २.िशव कुमार झा-दू टा गीत \n  \n३.८.१.\n िनिमष २.धमųĠƖ\n  \n  \n४. बालानां कृते-१.जगदीश Ćसाद मंडल-लघुकथा२.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला \n(कॉिमक्स)३.कĪपना शरण:देवीजी. \n  \n5.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n5.1.Original Maithili Poem by\n  Smt.Shefalika Varma,Translated into English \nbyAnulina mallik. \n5.2. Short Story by Ilarani Singh \n  \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in  Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/ \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)  \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nधरती Ćाचीन कालिहसँ महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक \nिचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक \nमािटमे पसरल एिह तरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज' \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ \nमैिथलीसँ सĦबिĠधत वेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\" \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n १. संपादकीय \nāी उमानाथ झाक (1923-2009)िनधन 07-12-2009 केँ भऽ गेलिĠह। जĠम:-01-01-1923, मृĜयु07-12-\n2009 महरैल, भधुबनी ।भूतपूवर् अङरेजी िवभागाğयक्ष एवं Ćित-कुलपित िमिथला िवĂिवńालय, दरभंगा । \nरचना:-रेखािचė, अतीत (कथा संƇह); मैिथली नवीन सािहĜय, इĠƖ धनुष, िवńापित गीतशती (सĦपादन)। \n28 िदसĦबर, 2009 केँ नेशनल İकूल ऑफ Ƒामा, नई िदĪली क सĦमुख Ćेक्षागृह मे मैलोरंग आयोिजत \nकऽ रहल अिछ :मैिथलोĜसव - 09 समय : 10 बजे िदन सँ सेिमनार : सांİकृितक आदान-Ćदान में अनुवाद \nसािहĜय की भूिमका Ćİतुित : पाँच पÿ ( नाटक ) ; समय साँझक 6.00 बजे सँ।  \n \nरंगकमŰ Ćमीला झा नाƀयवृिþ - 09क िवतरण । \nमैिथली समीक्षा: िशिक्षत मğयवगर्मे मैिथली भाषा नवम वगर्सँ İनातक-İनातकोþर धिर मैिथलीकेँ \nभाषा वा मातृभाषाक रूपमे  लेिनहार एिहसँ İनेह करै छिथ। अĠतजŭलपर मैिथलीक आगमनसँ \nसेहो मातृभाषासँ İनेह फेरसँ जागल। मैिथलीक पोथीक सुगमतासँ निह भेटब जािहमे सरकारी \nसंİथाक मैिथली पाƁयपुİतक सिĦमिलत अिछ। एिहमे अĠतजŭल Ņारा सीिमत रूपमे  हİतक्षेप \nभेल अिछ। आ एिह सभक पिरणामक रूपमे  मैिथली लेखकक भीतर हीन भावना \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n(सुपीिरयोिरटी कॉĦĢलेक्स सेहो हीन भावनाक रूप  अिछ) पैिस गेल आ सािहĜय सॲगरपर ठाढ़ \nकएल जाए लागल। वाद-िववाद उĜपž कऽ आरोप-ĆĜयारोप आधािरत सािहĜयक चचŭ ĆारĦभ \nभेल। पित-पėी, िजला-जबार आ िपता-पुÿक अपन पक्षमे वातावरण तैयार करब आरĦभ भेल। \nमाने Ĥलैकमेिलंग आ Ĥलैक-माकųिटंग Ņारा कथा-किवताक पुरİकार लेल िलखल जाएब। मुदा \nबुकर आ नोबल सािहĜय पुरİकार ĆाĢत सािहĜय सेहो कालातीत निह रिह पबैत अिछ, बहुत \nरासकेँ तँ लोक मोन रखैत अिछ मुदा ढेर रास िवİमृत भऽ जाइत छिथ आ पाठक ओकर \nमूĪयांकन कऽ दैत छिथ। मुदा मैिथलीमे खाढ़ीक-खाढ़ी बीित जाइत अिछ मुदा पाठकक \nअभावमे पित-पėी, िपता-पुÿ, िजला-जबार आ आब कथाकार-किवक बनल गोल सभ एकर \nĤलैकमेिलंगक आधारपर मूĪयांकन करैत अिछ। अĠतजŭलक हİतक्षेप सीिमत रहलाक कारण \nनीक सािहĜय, सृजनाĜमक सािहĜय आ कĪयाणकारी सािहĜय सोझाँ निह आिब पािब रहल अिछ, \nनिह सृिजत कएल जा रहल अिछ। िववाद कऽ समाचारमे रहएबला किव-कथाकारकेँ अहाँ \nĆāय देब कारण ओ Ĥलैकमेिलंग कऽ रहल छिथ वा धूरा-गदŭमे रहिनहार मानवतावादी किव-\nकथाकारकेँ। आ जखन से करब तखने िनरथर्क देखाएबला मैिथली सािहĜयमे Ćाणवायु भिर \nपाएब। \n  \nएिह लेल मैिथली कथा-किवताक समीक्षाक आवĮयक तĜवपर िवचार करए पड़त। \n  \n१.      नव वातावरणमे अविİथत नव समİयाकेँ िचिĠहत करब, \n२.       ĭयिक्तगत अनुभवकेँ सावर्जिनक जीवनसँ जोड़बाक Ćयासकेँ िचिĠहत करब, \n३.       सूÿबŀता अिछ वा निह, कारण िववािदत वİतुकेँ घोिसआएब, वादक Ćतीक-िचĠहकेँ \nठूिस कऽ सािहĜयमे देबाक Ćवृिþक आधारपर Ĥलैकमेलर सािहĜयकेँ िचिĠहत करब, \n४.      अपन ĭयिक्तगत Ćशंसा आ दोसराक Ćित आक्षेपक कथा-किवतामे Ĥलैकमेलर \nसािहĜयकार Ņारा Ćयोग करबाक गुंजाइश रहैत अिछ। मुदा तĝयपूणर् मूĪयांकन एिह \nĆवृिþकेँ िचिĠहत करत। \n५.      हीन भावनासँ Ƈİत सािहĜय कĪयाणकारी कोना भऽ सकत?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n६.      बदलैत सामािजक-आिथर्क-राजनैितक-धािमर्क समीकरणक पिरĆेŞयमे एकभग्गू Ćİतुितक \nरेखांकन \n७.      कथाकार-किवक ĭयिक्तगत िजनगीक अदृढ़ता, चाहे ओ वादक Ćित होअए वा जाित-\nधमर्क Ćित, सािहĜयमे देखार भइए जाइत छैक। आ एहने सािहĜय बेर-बेर अपनाकेँ \nपिरमािजर्त-पिरविधर्त किरतो मूल दोषसँ दूर निह भऽ पबैत अिछ। जाितवाद-\nसांĆदाियकतावाद आिबये जाइत छैक, तकरा िचिĠहत करब। \n८.      गपाƠक आ समीक्षाक अंतरकेँ िचिĠहत करब। एकर मुख्य लक्षण – \n“िकयो हुनका किहयो पुछलकिĠह, सुनैत िछऐ जे ओ ई करए चाहैत रहिथ ..” आ एिह तरहक \nआर गप सभ। संगिह िहनकर रचनाकेँ पाठक निह बूिझ पबैए- समीक्षक सेहो निह बूिझ पबैए- \nमुदा िहनकामे असली गप ई छिĠह। ई फलनाक बेटा छिथ तेँ नीक आिक अधलाह िलखै \nछिथ, ई एिह पदपर छिथ तेँ नीक आिक अधलाह िलखै छिथ। ई पाइबला छिथ, होटल छिĠह \nतेँ सािहĜयकार निह छिथ आ ई पचŭ फेकै छिथ, पÿकार छिथ तेँ महान सािहĜयकार छिथ। \nई सहरसा-सुपौलक छिथ तेँ नीक आिक अधलाह आ ई दरभंगाक सोित आिक ƙाŌण-कायİथ \nतेँ नीक आिक अधलाह िलखै छिथ। \n  \n९.      एक पाँितक  वक्तĭय- एिह रचनाक हम िवरोध आिक समथर्न करै छी। ई हमरा लेल \nनीक लोक छिथ तेँ नीक िलखै छिथ। ई हमर जाितक छिथ वा हमरा भिवįयमे फाएदा \nपहुँचेताह तेँ अłुत िलखै छिथ। िहनकर हम Ćशंसा करबिĠह तँ ईहो हमर Ćशंसा \nकरताह। एिह सभ Ćवृिþकेँ िचिĠहत करब। \n१०.  मूĪयांकनमे ककरो Ćित पूवŭƇह वा घृणा राखब। ओकर सĦपूणर् गप बुझबासँ पूवų \nिनणर्य सुनाएब। एिहकेँ िचिĠहत करब। \n११.  मैिथली सािहĜय, जतए पाठकक संख्या शूĠय छैक, एक सािहĜयकार दोसराक समीक्षा \nकरैत अिछ आ एतए ĭयिक्तगत अहम् आ Ĥलैकमेिलंगक पूणर् गुंजाइश छैक। अहाँ दू-\nचािरटा किव-कथाकार सĦमेलनमे चिल जाऊ, उľोषकक उľोषणा आ थोपड़ी उľोषकक \nआ सािहĜयकारक पूवŭƇहकेँ िचिĠहत कऽ देत। जेना गौरीनाथ िलखै छिथ जे िहĠदीयोमे \n-ĆेमचĠद, मोहन राकेश आ उþराखěडी- एना कऽ कए संƇह अबैत अिछ जेना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \nउþराखěडी ĆेमचĠद आ मोहन राकेशक कोिटक िहिथ। तिहना मैिथलीमे कुलानĠद \nिमā-हरेकृįण झा आ ई; वा याÿी-राजकमल आ ओ, वा राजकमल-लिलत आ ई , माÿ \nयैह किव कथाकार छिथ एहन सन वक्तĭय अबैत अिछ आ एिह मे ई आ ओ क Ćित \nदेखाओल पूवŭƇहकयुक्त दुटĢपी िचिĠहत भए जाएत। खूब सािहĜय पढ़ू- भारतक अ \nनेपालक दुनू िदसुका मैिथली सािहĜय। आ एिह ƅममे जे रचना आ जे रचनाकार नीक \nलागिथ आ जे तथाकिथत İथािपत रचनाकार वा रचना अधलाह लागए तकरा िचिĠहत \nकरू , िवसंगितकेकेँ सेहो। आ से िबना भएक, कारण Ĥलैकमेलर आ गोल बना कऽ \nकिवता-कथा रचिनहारक िदन खतम करबाक लेल साहस जरूरी  अिछ। िबना पाठकक \nई लोकिन मैिथली सािहĜयकेँ सॲगरपर रखने छिथ, एकटा छŃ वातावरण बना कऽ। \n(ƅमशः) \n  \n  \nसंगिह \" िवदेह\" केँ एखन धिर ( १ जनवरी २००८ सँ १४ िदसĦबर २००९) ९० देशक \n१,००९ ठामसँ ३४,८१८ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,१४,०४२ बेर  देखल गेल अिछ \n(गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in  \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास (आगाँ)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n  \n२.२.उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल-उपĠयास-िजनगीक जीत \n  \n२.३.\n सुजीतकुमार झा-६अम शताĤ दीक लोक नायक वृतिचÿमे \n२.४.\n िबिपन झा-॥ कथं ’संİकृतं’ संİकृतम् ॥ \n२.५.\n अनमोल झा--िरलेशन-१ \n  \n२.६.\n िजतेĠƖ झा-जनकपुरमे चĸाजाम किव गोơी \n  \n२.७.मैिथलीक युगƖį टा-\n िनिमष झा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \n२.८.१.\n कुमार मनोज कĮयप २. \n राजदेव मंडल-कथा \n  \n \nĆोफेसर राधाकृįण चौधरी ( १५ फरबरी १९२१- १५ माचर् १९८५) अपन सĦपूणर् जीवन िबहारक इितहासक \nसामाĠय रूपमे  आ िमिथलाक इितहासक िविशƠ रूपमे  अğययनमे िबतेलिĠह। Ćोफेसर चौधरी गणेश दþ कॉलेज, बेगुसरायमे \nअğयापन केलिĠह आ ओ भारतीय इितहास कांƇेसक Ćाचीन भारतीय इितहास शाखाक अğयक्ष रहल छिथ। हुनकर लेखनीमे जे \nĆवाह छै से Ćचंड िवŅताक कारणसँ। हुनकर लेखनीमे िमिथलाक आ मैिथलक (मैिथल ƙाŌण वा कणर्/ मैिथल कायİथसँ जे एकर \nतादाĜĦय होअए) अनगर्ल मिहमामंडन निह भेटत। हुनकर िववेचन मौिलक आ टटका अिछ आ हुनकर शैली आ कĝय कौशलसँ \nपूणर्। एतुĸा भाषाक कोमल आरोह-अवरोह, एतुĸा सवर्हारा वगर्क सवर्गुणसंपžता, संगिह एतुĸा रहन-सहन आ संİकृितक कņरता ई \nसभटा िमिथलाक इितहासक अंग अिछ। एिहमे सिĦमिलत अिछ राजनीित, िदनचयŭ, सामािजक माĠयता, आिथर्क िİथित, नैितकता, \nधमर्, दशर्न आ सािहĜय सेहो। ई इितहास सािहĜय आ पुरातĜवक Ćमाणक आधारपर रिचत भेल अिछ, दंतकथापर निह आ आह \nिमिथला! बाह िमिथला! बला इितहाससँ फराक अिछ। ओ चचर् करैत छिथ जे एतए िवńापित सन लोक भेलाह जे समाजक िविभž \nवगर्केँ समेिट कऽ राखलिĠह तँ संगिह एतए कņर तĜĜव सेहो रहल। हुनकर लेखनमे मानवता आ धमर्िनरपेक्षता भेटत जे आइ \nकािŎक सािहĜयक लेल सेहो एकटा नूतन वİतु िथक ! सवर्हारा मैिथल संİकृितक एिह इितहासक Ćİतुितकरण, संगिह हुनकर \nसभटा अĆकािशत सािहĜयक िवदेह Ņारा अंकन ( हुनकर हाथक २५-३० साल पूवर्क पाěडुिलिपक आधारपर) आ ई-Ćकाशन \nकņरवादी संİथा सभ जेना िचÿगुĢत सिमित ( कणर्/ मैिथल कायİथ) आ मैिथल ( ƙाŌण) सभा Ņारा Ćायोिजत इितहास आ \nसािहĜयेितहास पर आ ओिह तरहक मानिसकतापर अंितम मारक Ćहार िसŀ हएत, तािह आशाक संग।-सĦपादक \nिमिथलाक इितहास \nितĤबत आर नेपाल सँ सेना आिन दूतमěडलक दोसर Ćमुख पदािधकारी, िसयांग-चेन-जेनक नेतृĜव मे तीन धिर \nयुŀ भेल आर अंत मे अरूणाĂ परािजत भेलाह। वाँग जखन बĠदीक रूप  मे अरूणाĂ केँ लकए चीन \nपहुँचलाह तखन वाँग केँ Ćोžत कओल गेलिĠह। उपरोक्त िववरण ताँग वंशक पुरना इितहास मे भेटैत अिछ। \nताँग वंशक नवका इितहास मे सेहो अिह घटनाक िववरण एवं Ćकारे भेटैत अिछ। ६४८ मे वाँग केँ जखन \nभारत दूतमěडलक नेता बनाके पढ़ाओल गेलिĠह तखन हषर्क अवसान भ चुकल छल आर अरूणाĂ राĔयक \nअिधकारी भ चुकल छलाह। वो तीरभुिक्तक शासक छलाह। ितĤबत आर नेपाल सँ साहायता लए वाँग अपन \nवेइĔजतीक बदला लेबाक हेतु ितरहुत पर आƅमण केलिĠह। वो अपन सेना केँ कैक भाग मे िवभक्त कए \nअपन तेसर िदन चा-पुओ-हो-लो नामक İथान पर पहुँचलाह आर ओिह पर अपन आिधपĜय कायम केलिĠह। \nअिहƅम मे ३००० ĭयिक्तक हĜया भेल आर १०००० ĭयिक्त केँ नदी मे डुबाओल गेल। अजुर्न भािग केँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \nपुनः अपन शिक्त संचय केलिĠह आर फेर वाँगक संग युŀ शुरू  केलिĠह मुदा हुनका कोनो सफलता निह \nभेटलिĠह। राजाक जनानखानाक Ćधान दुĮमनक बाट रोकबाक हेतु िकएन-तो-वाइनामक नदीक मागर् अवरूŀ \nकए देलिĠह तथािप चीनी दूतमěडल िहनका लोकिन केँ परािजत केलिĠह आर अरूणाĂक पėी समूह एवं \nपुÿािद केँ िगरģत कए माल असविवसब लूिट लेलिĠह। चीनी सेना नायक उपरोक्त चेन-जेनक समक्ष ५८०टा \nनगर आĜम समपर्ण केलक। पूवŰ भारतक राजा ची-कीउ-मो (āी कुमार) अथवा भाİकरवमर्न चीनी दूतमěडलक \nबƂड साहायता केलिथĠह आर हुनका लोकिन केँ घोड़ा, बड़द, अİÿ, शİÿ, तीर धनुष आिद बहुत रास \nसामान उपहार मे देलिथĠह। चीनी सƛाटक हेतु वो एकटा भारतक मानिचÿ सेहो उपहार मे देलिथĠह। \nदूतमěडल सँ वो आƇह केलिथĠह जे ओतए सँ वो लाओ- जेक एकटा िचÿ पठा दैथ। अरूणाĂ वĠदीक रूप  \nचीन मे रहलाह आर ओतिह हुनक मृĜयु भेलैĠह। \nमाĜवािलन सेहो अिह घटनाक िववरण उपिİथत कएने छिथ आर हुनक िववरण उपिİथत कएने छिथ आर \nहुनक िववरण ताँग वंशक नवका इितहास सँ िमलैत–जुलैत अिछ। माĜवािलन क अनुसार चीनी सƛाट ६४६ ई. \nमे मगध सƛाटक ओतए एकटा दूतमěडल पठौने छलाह। अजुर्न अथवा अरूणाĂ केँ चीनी āोत मे ितरहुतक \nशासक मानल गेल छैक आर दुनुक बीच जे युŀ भेलैक से कतहु अिह क्षेÿ मे भेल हेतैक। वाँग कžौज \nधिर गेल होएताह ओिह मे संदेह बुझना जाइत अिछ। ितरहुतक राĔयपाल अरूणाĂ हषर्क परोक्ष भेला पर \nितरहुतिहं सँ अपना केँ साƛाĔयक अिधकारी घोिषत कएने होिथ से संभव। चीन मे जािहठाम अजुर्नक शव \nअिछ तािहठाम एकटा जे İमारक पर लेख छैक तािह मे िलखल छैक “तीरभुिक्तक िहĠदूराजा अरूणाĂ”। \nअहुँ सँ ई İपƠ होइछ जे अजुर्न अथवा अरूणाĂ तीरभुिक्तक शासक छलाह आर वाँगक युŀ तीरभुिक्तक \nसीमे धिर सीिमत रहल होएत। अिह घटनाक िववरण चीनक करीब २५ टा सँ वेसी Ƈंथ मे भेटैत आर \nआधुिनक शोध एवं अिह २५ सो Ƈंथक उपयुक्त अंशक अनुवादक अğययन सँ एतवा धिर İपƠ होइत अिछ \nजे हषर्क परोक्ष भेला पर अजुर्न तीरभुिक्तक शासक छलाह। चीनी दूतमěडल आर हुनका बीच संघषर् भेल \nछल जािह मे वो परािजत भेल छलाह आर अिह युŀक कायर्İथल छल गěडकी, वाग्मती, बलान आर गंगाक \nबीचक भूिम। युŀक वाİतिवक İथान कोन छल से िनणर्य करब अńतन किठन समİया बनल अिछ। वृिĔज \nक्षेÿ सँ अंगुतराय क्षेÿक वीच ई लड़ाई भेल छल से धिर िनिĀत आर वाँगक शिक्तशाली सैिनकक समक्ष जँ \nतĜकाल छोट-पैघ सहर सब आĜमसमपर्णक देने हुए तँ अिह मे कोनो आĀयर्क गĢप निह। \nिकछु दृिƠदोष अथवा िवचार दोष सँ ई आƅमण भेल हुए सेहो संभव। वाँग केँ अजुर्न दुĮमन बुिझ िवरोध \nकेने हेिथĠह आर वो अखन साहायताथर् ितĤबत पहुँचलाह तखन ओिहठामक शासक āॲग सेहो एकटा \nमहĜवाकाँक्षी ĭयिक्त रहैथ आर िवचार सँ साƛाĔयवादी सेहो। वो एिह अवसर केँ अपन साƛाĔय िवİतारक \nअवसरक रूप  मे देखने होिथ तँ कोनो आĀयर् निह कारण तािह िदन मे हुनक ĆभुĜवक धाख चीन आर नेपाल \nधिर पसरल छलैĠह। वाँगक माğयम सँ वो ितĤबती Ćभाव भारत पर बढ़वे चाहैत छलाह परĖच से संभव निह \nभ सकलिĠह कारण ई युŀ ितरहुत धिर सीिमत रिह गेल आर ४०–५० वषर्क बाद ओिह िवदेशीसþा उखािर \nकेँ फेक देल गेल। एकर कोनो İथायी Ćभाव भारतक इितहास पर निह पड़ल। अहु मे संदेह अिछ जे āॲग \nİवयं भारत पर आƅमण केने होिथ कारण āॲगक िवजयक िववरण जािह ितĤबती परĦपरा मे सुरिक्षत अिछ \nतािह मे कतहु भारतक नाम निह अिछ। केवल माĜवािलन अिह बातक उĪलेख केने छिथ। दोसर बात जे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nमहĜव रखैत अिछ से भेल ई जे नेपाली परĦपरा मे अिह घटनाक िविधवत उĪलेख कतहु निह अवइयै। पूवŰ \nभारत पर हषर्क शासन ६४१ मे भेल छल। चीनी परĦपरा मे अजुर्न केँ पूवŰ भारतक शासक (तीरभुिक्तक) \nकहल गेल छैक आर तैं संभव जे हषर्क परोक्ष भेला पर वो (पूवŰ भारत) पुनः अपना केँ कžौजक िनयंÿण \nसँ मुक्त कलेने हो आर अजुर्न गवनर्रक िहसाबे ओिह पर अपन अिधकार कलेने होिथ। अिह घटनाक एþेक \nिवİतार सँ चीनी परĦपरा मे वणर्न कैल गेल हो से संभव। एतवा धिर तँ िनिĀत रूपे  माने पड़त जे अजुर्न \nआर चीनी दूत वाँगक वीच खटपट अवĮय भेलैक आर अिह ƅम मे तीरभुिक्त पर आƅमण सेहो। एकर \nİथान एवं अĠयाĠय बातक िवĮलेषण अखन आर शोधक अपेक्षा रखइयै। \nहम पिहने किह चुकल छी जे कामरूपक  भाİकरवमर्नक पूवर्जक समय मे बहुत रास मैिथल साĦĆदाियक \nƙाŌण कामरूप  गेल रहैथ आर ओतुका शासकक अनुƇह ĆाĢत केने रहैथ। हषर्क पूवर्िहं िनधर्नपुर ताƛलेख सँ \nई ज्ञात होइछ जे वमर्न वंशक सीमा पुरैिनयाक कोशी धिर छलैĠह आर तकर पिĀम मे ितरहुतक राĔय छल \nजािह पर हषर्क अिधकार छल। जाधिर हषर् जीिवत रहलाह ताधिर कामरूपक  शासक हुनक िमÿ बनल \nरहलिथĠह मुदा हषर्क परोक्ष भेला उþर भाİकरवमर्न चीनी दूतमěडलक साहायता केने छलिथĠह से उपरोक्त \nिववरण सँ İपƠ अिछ– एकर िक कारण से निह किह। संभवतः अजुर्नक ĆभुĜव देिख आर तीरभुिक्त राĔयक \nिवİतार सँ वो घबड़ा कए चीनी दूतमěडलक समथर्न केने होिथ से संभव। दोसर बात इहो भ सकइयै जे \nचीनक डर सँ वो एना केने होिथ। ऐहेनो बुिझ पड़इयै जे जखन वाँगक आƅमणक समय मे मौरवरी, उþर \nगुĢत आर नेपालक िलच्छवी शासकक वीच संभवतः कोनो Ćकारक समझौता भेल छल आर वो लोकिन \nितĤबती साƛाĔयवादी Ćसारक िवरोध मे संगिठत छलाह। अदु शिक्तशाली संगठन सँ भयभीत भए भाİकरवमर्न \nवाँगक साहायता केने होिथ तँ कोनो आĀयर्क गĢप निह। भाİकरवमर्न सेहो महĜवाकाँक्षी छलाह आर तैं हुबक \nआंतिरक इच्छा ई अवĮय रहल हेतैĠह जो कामरूप  राĔयक Ćसार हो। कामरूप  आर िमिथलाक सीमा सेहो \nिमलैत जुलैत छल। हषर्क मृĜयुक उपरांत वो कžौज सँ अपन सĦबĠध िवच्छेद कए कणर् सुवणर् केँ अपना \nराĔय मे िमला लेने छलाह आर अपन चारूकातक  छोट छीन क्षेÿ सब केँ सेहो। िनधर्नपुर ताƛलेखक आधार \nई कहल जा सकइयै जे वो िमिथलाक पूवŰ भागक िकछु िहİसा पर अपन अिधकार जमा लेने छलाह आर \nओतिह सँ संभवतः वो वाँगक साहायता केने छलाह। \n६४८ सँ ७०३ ई. धिर िमिथला पर ितĤबती आिधपĜय बनल रहल। अिह वीचक इितहास अंधकारमय अिछ। \nिमिथला पर बहुत िदन धिर ितĤबती Ćभाव निह रिह सकलैक आर उþरगुĢत शासक लोकिन अपन पिरāम सँ \nपुनः सĦपूणर् िबहार केँ जीित अपना अधीन केलिĠह आर िमिथला केँ ितĤबती आƅमण सँ मुक्त सेहो। कटरा \n(मुजģफरपुर) सँ ĆाĢत अिभलेख (ताƛलेख) सँ ज्ञात होइछ जे जीवगुĢत नामक कोनो ĭयिक्त ओिहक्षेÿ पर \nशासन करैत छलाह। ितिथक अभाव मे िकछु असंभव अिछ मुदा अंदाजन इएह कहल जा सकइयै जे ई \nसंभवतः उþरगुĢत वंशक केयो रहल हेताह आर ितĤबती आƅमण सँ मुक्त भेला पर अिह क्षेÿक \nशासनािधकारी भेल होयताह। गुĢतवंशक परĦपराक पुनİथŭपना मे ĭयİत जे सवर् Ćिसŀ ĭयिक्त भेलाह अिह \nवंशमे हुनक नाम छलैĠह आिदĜय सेन। महासेन गुĢतक शासन कालिह सँ िमिथला पर िहनका लोकिनक \nĆभुĜव छलिĠह आर आिदĜयसेनक समय धिर तँ उþरगुĢत लोकिन पूवŰ भारतक एकटा Ćिसŀ राजवंश घोिषत \nभचुकल छलाह। अफशड़, मंदार आर शाहपुअर सँ ĆाĢत अिभलेखक आधार ई िनिĀत रूपें  कहल जा सकइत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nअिछ जे आिदĜयसेन समİत िवहार पर अपन आिधपĜय कायम केलिĠह आर वृहþर मगध राĔयक संİथापकक \nनाम सँ बहु चिचर्त भेलाह। हुनका परममहारक-महाराजािधराजक पदवी छलैĠह आर वो गंगा सागर धिर अपन \nराĔय बढ़ा अĂमेघ यज्ञ सेहो केने छलाह। ताँग वंशक इितहासे सँ हमरा ई ज्ञात होइत अिछ जे िमिथला \nआर नेपाल ७०३ धिर िवदेशी िनयंÿण सँ मुक्त भगेल छल। िसĪवोलेदीक अनुसार ७०२ मे िमिथला मे उþर \nगुĢतक शासनक İथापना एकटा महĜवपूणर् घटना मानल गेल अिछ। नेपाली अिभलेख मे सेहो आिदĜय सेन केँ \nमगधक महĜवपूणर् शासकक रूप  मे वणर्न कैल गेल छैक। नेपालक िशवदेव मौरवरी भोगवमर्नक जमाय छलाह \nआर भोगवमर्न आिदĜय सेनक बेटी सँ िववाह केने छलाह। एवं Ćकार तीनू राĔय एक दोसरा सँ सĦबिĠधत \nछल। आिदĜय सेनक वादो हुनका लोकिनक केँ Ćभाव बनल रहल आर जीिवत गुĢत िŅतीय धिर वो \nलोकिनउतरापथनाथ कहबैत रहलाह। \nिमिथलाक इितहास मे बुझु जे वारी-वारीक कए उþर भारतक सब छोट-छीन राĔय कोनो ने कोनो रूपे  राĔय \nकेलिĠह आर िमिथला मे कोनो İथायी राĔयक İथापना १०९४ क पूवर् निह भसकल। उþर गुĢतक बाद \nिमिथलाक इितहासक िक िİथित छल से ठीक सँ हमरा लोकिन केँ ज्ञातĭय निह अिछ। उþरगुĢतक राĔयक \nअंत केलिĠह कžौजक यशोवमर्नक। गौड़वहीक किव वाक्पितक अनुसार यशोवमर्न गुĢत लोकिन केँ परािजत \nकेलिĠह आर िहमालय Ćदेश केँ जीित अपना राĔय मे िमलौलिĠह। आर अिह ƅम मे जँ वो ितरहुत केँ जीतने \nहोिथ तँ कोनो असंभव बात निह। कĮमीर सेहो अपन Ćभाव बढ़ा रहल छल आर पूवर् मे सेहो पूěƑवŀर्न \nमुिक्तक िदिस कĮमीरक Ćभाव क वृिŀ देखबा मे आवे लगैत अिछ। लिलतािदĜय मुक्तपीड़ अिह क्षेÿ मे \nयशोवमर्न केँ परािजत कए अपन Ćभाव क्षेÿ बढा लेने छलाह। लामा तारनाथक अनुसार िमिथला मे \nचĠƖवंशक शासन छल जकर सĦबĠध पिĀम मे राजा भतृहिर सँ छलैक। चĠƖवंशक राĔय वमŭ आर पूवŰ \nबंगाल मे सेहो छलैक। वमŭक चĠƖवंशक शासक लोकिन‘वेथाली’ (वैशाली) नामक एक गोट शहर बसौने \nछलाह। चĠƖवंशक पछाित िमिथला मे पालवंशक İथापना भेल छल। उþरपूवŰ भारतक िविभž Ćदेशक कोनो \nāृंखलाबŀ एवं साधनयुक्त इितहास निह अिछ। आर िमिथलाक अहोधिर Ćķ अिछ से तँ सवर्था अपूणų \nअिछ। लामा तारनाथ जकर वणर्न कएने छिथ तकर समथर्न कोनो आन साधन सँ निह भऽ रहल अिछ तैं \nएकरा अखन संिदग्धे मानल जाएत। चĠƖवंशक Ćķ िववादाİपद अिछ। जँ अिह वंशक राĔय रहलो हैत तँ \nपूवŰ िमिथले पर रहल होएत कारण उएह İथान वंगक समीप अिछ। \nिकछु गोटए अहुमतक छिथ जे यशोवमर्नक आƅमणक उपरांते ितĤबती Ćभाव तीरभुिक्त क्षेÿ पर सँ घटल \nहोएत। यशोवमर्न मालदह राजशाही आर पुिणर्याँ धिर बढ़ल छलाह आर तĜपĀात कĮमीरक शासक सेहो “पंच \nगौड़” (िमिथला जकर एकटा Ćमुख अंश छल) पर अपन िवजय ĆाĢत केने छलाह। िहयुएन-संग Ņारा \nविणर्त “पाँच भारत” वाद मे “पंच गौड़” क नाम सँ Ćिसŀ भेल आर पाल काल मे अिह ‘पंच गौड़’ केँ िवशेष \nĆितơा ĆाĢत भेलैक। तारनाथक अनुसार अिह ‘पंच गौड़’ मे चĠƖवंशक पछाित अराजकता पसिर गेल छल \nआर ओिह क्षेÿ मे कोनो Ćकारक राĔय निह रिह गेल छल। चारूकात  मĜसĠयाय क Ćधानता छल आर कोनो \nĭयवİथा निह रिह गेल छल। चĠƖवंश (िसंह चĠƖक पुÿ)क बिलचĠƖ केँ भंगल सँ भगा देल गेल छलैĠह। \nिलच्छवीपंचभािसंह (जिनक राĔय तािह िदन मे ितĤबत सँ िÿिलङु आर बनारस सँ समुƖ धिर रहैĠह) बाल चĠƖ \nकेँ परािजत केने रहिथĠह आर वो भंगल सँ भािग केँ ितरहुत मे आिव केँ राĔय शुरू  केने छलाह। बिलचĠƖक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nपुÿ िवमल चĠƖ अपन िपताक पराĔयक बदला लेलिĠह आर अपन राĔयक िवİतार बंगाल आर असम धिर \nकेलिĠह। हुनक पुÿ छलाह गोिवĠƖ चĠƖ आर गोिवĠƖ चĠƖक पुÿ भेलाह लिलत चĠƖ। ई दुनु गोटए िसिŀ \nĆाĢत कए राĔय सँ िवमुख भ गेलाह आर तĜपĀात् राĔय मे अराजका पसिर गेल आरमĜसĜयायक िİथित \nउĜपž भेल। \nपाल वंश:-             अिह मĜसĜयायक िİथित सँ उबारबाक हेतु ओिहठामक लोग गोपाल नामक एक ĭयिक्त केँ \nअपन शासक चुनलक आर उएह पाल वंशक संİथापक भेलाह। मĜसĜयाय आर अराजकताक िİथित समाĢत \nकए गोपाल चĠƖवंशक समİत राĔय क्षेÿ ĭयवİथाक İथापना केलिĠह आर तखन लकए (७५०–१०००) \nलगभग २५० वषर् धिर समİत पूवŰ भारत मे एक Ćकारक शांित बनल रहल। पाल युगक इितहास भारतीय \nइितहास मे महĜवपूणर् İथान रखइयै आर िमिथलाक इितहासक हेतु सेहो ई काल महĜवपूणर् मानल गेल अिछ। \nगोपाल चूंिक चĠƖवंशक उþरािधकारीक रूप  मे शासक भेल छलाह तैं ई अनुमान लगाएव İवाभािवक जे वो \nतीरभुिक्तक शासक सेहो अवĮय रहल होयताह कारण तीरभुिक्तयो पर चĠƖवंशक शासन रहल छल। \nगोपालक बाद हुनक पुÿ धमर्पाल शासक भेलाह। पाल साƛाĔयक वाİतिवक संİथापक धमर्पाले छलाह अिह \nमे संदेह निह। उþर भारत पर आर खास ककए कžौज पर आिधपĜय ĆाĢत करबाक हेतु हुनका राįƏकूट \nआर Ćितहार वंश सँ युŀ मोल लेवए पड़लिĠह जे हुनका बादो चलैत रहलैĠह। खलीमपुर अिभलेख एवं \nतारनाथक िववरण सँ ज्ञात होइछ जे ितरहुत हुनक राĔयक अंतगर्त छल आर पूव मे कामरूप  धिर अपन \nराĔयक सीमा बढ़ौने छलाह। मूंगेरक समीप वो Ćितहार शासक नागभņ िŅतीय केँ हरौने छलाह। राĔयक \nĆसारक ƅम मे वो िहमालय धिर गेल छलाह आर वागमती नदी पर अविİथत गोकणर् धिर अपन राĔय केँ \nबढ़ौने छलाह। गोकणर् एकटा Ćिसŀ धािमर्क İथल छल तैं संभव जे ओतए धिर वो धमर् करबाक हेतु गेल \nहोिथ मुदा वाİतिवक कारण ई छल जे ओिह क्षेÿ मे िकरातक राĔय छल आर तैं िहनका डर छलैĠह जे \nिकरात लोकिन ितरहुतक क्षेÿ मे िकछु उĜपात मचा सकैत छिथ तैं हेतु िकरात लोकिन केँ परािजत करब \nआवĮयक छल। पशुपितनाथ मंिदत केँ उþर पूब मे गोकणर्क जंगल मे िकरात लोकिनक केँ राजधानी छलैĠह \nआर तैं वो ओतए दूर धिर जाकए िकरात लोकिन केँ परािजत केलिĠह। İवयंभु पुराण मे कहल गेल अिछ जे \nधमर्पाल नेपालक राजगĿी पर अिधकार ĆाĢत केलिĠह। ई गĢप संभवतः गोकणर् पर धमर्पालक आƅमण केँ \nĆमािणत करैत अिछ। नेपाल पर हुनक अिधकार भेल हो अथवा निह परĖच िकरात केँ आवĮयक छल आर \nधमर्पाल अिहबात केँ साƛाĔयवादी िहसाबें नीक जकाँ बुझैत छलाह। मूंगेर ताƛलेख मे ‘गंगा समेतं बुिŀ’क जे \nउĪलेख अिछ से गोकणर् सँ सवर्था िभž İथान भेल आर तैं दुनु केँ िमलाएब अिचत निह बुझना जाइत \nअिछ। मूगेर ताƛलेखो सँ ई ज्ञात होइत अिछ जे धमर्पाल िहमालयक तराई मे आƅमण कएने छलाह। मूंगेर \nजे लड़ाई भेल छल ताहु मे तीरभुिक्तक योगदान रहल होएत सँ िनिĀते। \nधमर्पाल समİत उþरी भारत मे अपन ढाख जमौने छलाह एकर Ćमाण हमरा कैकटा āोत सँ भेटैत अिछ:-\n केशव Ćशिİत, खािलमपुर अिभलेख एवं भागलपुर ताƛलेख। गुजराती किव सोढ़्ढ़ल अपन उदय सुĠदरी कथा मे \nदेवपाल केँ उþरा पथ İवामी कहने छिथ। ‘पंच गौड़’ हुनक साƛाĔय सीमाक बोध दैत अिछ। ‘पंच गौड़’शĤद केँ \nĆिसŀ केँ िनहार भेलाह कŎण जे अपन राज तरंिगणी मे एकर िववरण देने छिथ मुदा एकर राजनैितक \nİवरूपक वाİतिवक जĠमदाता धमर्पाले रहब हेताह जिनक साƛाĔय पंजाब सँ बंगाल आर िहमालय सँ मğय  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nभारत धिर पसरल छल। िमिथला नेपाल पर सेहो हुनक ĆभुĜव छल। धमर्पालक पछाित हुनक पुÿ देवपाल \nराजा भेलाह आर हुनक साƛाĔय िहमालय सँ िवĠğय पवर्त धिर पसरल छल। उहो Ćितहार राजा िमिहर भेज \nकेँ हरौलिĠह। हुनकिह समय मे पाल साƛाĔय अपन चरमोĜकषर् पर पहुँचल। \nवाचİपित आर राजा नृग:- अिहठाम एक Ćķ पर िवचार कलेब आवĮयक बुझना जाइत अिछ। İवगŰय \nमहामहोपाğयाय उमेश िमā राजा नृगक चचर् कए एकटा समİया उपिİथत क देने छिथ जािह लकए \nइितहासकार मे िववाद हैव İवाभािवके। ओकर नृग नामक एक राजाक नामक उĪलेख पुराण मे अिछ मुदा \nओिह सँ वाचİपित कालीन नृगक तुलना निह भसकइयै। वाचİपित (९ म शताĤदी) अपन भामती मे नृग नामक \nमहĜवपूणर् राजाक उĪलेख कएने छिथ। उमेā िमāक अनुसार नृग िकरात लोकिनक राजाक ओतए बैिस कए \nलोखने छलाह। नृग वाचİपित केँ सĦमािनत केने छिथĠह।‘नĭव-Ġयायक इितहास’क रचियता अिह नृग केँ \nबंगालक आिदसूर सँ िमलबैत छिथ। अिहठाम İमरणीय जे वाचİपित अपन Ġयाय किणका मे सेहो आिदसूरक \nफरा केँ वणर्न कएने छिथ। \nनृगक सĦबĠध मे वाचİपित अपन भामती क अंत मे िलखैत छिथ– \n“ नृपांतराणां मनसाĢयगĦयां \n                 भूक्षेपमाÿेण चकार कीितर्म् , \nकाþर्İवरासारसुपूिरताथर् साथर्ः \nİवयं शाİÿिवचक्षणĀ, \n              नरेĂरा यच्चिरतानुकारिमच्छंित \n                 कþुर्ं नच पारयंित \n              तिİमĠमहीये महनीय कीतŹ \n                 āीमžृगेडकािर मया िनबĠधः॥ \nदोसर İथान पर एवं Ćकारे वणर्न अिछ– \n“नचायािप न दृĮयंते लीलामाÿ \n                    िविनिमर्तािन महाĆसाद Ćमदवनािन \n                 āीमžृगनरेĠƖाणाम Ġयेशां \nमनसािप दुįकरािन नरेĂराणाम्”॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \n‘नृग’क ‘महीप’ एवं नरेĠƖ कहल गेल छिĠह आर अिह सँ ई अनुमान लगाओल जाइत अिछ जे वो \nिमिथलाक कोन भाग मे तािह िदन मे राĔय करैत हेताह। ‘नृग’आर “आिदसूर” दुनु दु ĭयिक्त छलाह अिह \nमे सेहो कोनो सĠदेह निह। ‘नृग’ िकरात लोकिनक शासक होिथ से संभव कारण तािह िदन मे िकरात \nआर पाल लोकिनक वीच बरोबिर खटपट होइत रहैĠह आर एकर उĪलेख हम धमर्पालक समय मे क \nआएल छी। आिदसूर पूवŰ िमिथलाक शासक छलाह जकर सीमा बंगाल सँ िमलैत छल आर वाचİपित \nसन िवŅान केँ दुनु राजाक दरबार सँ सĦबĠध हैव कोनो आĀयर्क िवषय निह। नृग सँ ‘नरवाहन’क बोध \nसेहो होइयै आर िकरात लोकिनक बीच ई वेश Ćचिलत छल– अहु िकरात लोकिन क्षेÿ िमिथलाक उþरी \nपूवŰ भाग मे छल। \n’नृग’ एकटा समİया मूलक नाम भगेल अिछ अिहठाम अमलानंद सरİवती अपन भामतीक हीरा वेदांत \nकĪपतरू मे िलखने छिथ–      \n“तथािवधःसाथŸयİयĆƅतĜवेनवþर्तेस                     \n                                                                                                                                                      \n                                          नृगİतथेĜयपरः। नृग इित राज्ञ आख्या. . .” \n‘नृग’ एकटा परĦपराक ŀोतक सेहो मानल गेल छिथ आर वो परĦपरा भेल दयालु हैव। दानी हेव आर सब \nतरहें परोपकारी हैव। अिह परĦपराक एकटा उĪलेख गुĢतकालीन अिभलेखो मे अिछ– \n___  “ भूिम Ćदानाž परं Ćदानं \nदानािŅिशƠं पिरपालनĖच। \nसवųडितसृƠा पिरपाĪय भूिमं \n       नृपा नृगाधािİÿिदयं Ćपžाः॥ \nअिह अिभलेख मे महाराĔय संक्षोĥयक तुलना परĦपरागत दानी नृग सँ कैल गेल अिछ। अमलानंद \nसरİवती सेहो अपन टीका मे तािहकालक शासकक तुलना राजा नृग सँ करबाक चेƠा कएने छिथ। \nजेना िक हम उपर किह चुकल छी राजा नृग पौरािणक राजा नृगक संकेत माÿ छिथ आर वो दान \nशीलता आर जनिĆयताक हेतु Ćिसŀ छिथ। १४ शताĤदीक सारंग धरक रचना मे सेहो नृगक उĪलेख \nभेटइयै। अहुठाम परĦपरागत रूपे  मे। उपेĠƖ ठाकुर सब तĝयक परीक्षण केला उþर ई िनणर्य दैत \nछिथ जे ‘नृग’ शĤद सँ अिहठाम पाल राजा देवपालक तुलना कैल गेल अिछ आर वाचİपित \nअपन भामती मे देवपाल केँ नृग कहलिĠह अिछ। ितिथ सĦबĠधी जे झंझिट अिछ तािह संदभर् मे अखन \nअहुमत केँ संिदग्धे कहल जाएत। उमेश िमāक अनुसार नृग कनŭट सँ आिद िमिथला मे राĔय \nİथािपत केने छलाह परĖच ई मत तकर्पूणर् निह अिछ िकयैक नाĠयदेव सँ पूवर् एकर कोनो Ćमाण निह \nभेटइयै।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nहमरा बुझने ‘नृग’ आर आिदसूर दुनु दुĭयिक्त छलाह आर िमिथला Ćांतक उþरी पूवŰ एव पूवŰ भागक \nƅमशः शासक छलाह। वाकıİपितक समय धिर िमिथला आर उþर भारत मे सामंतवादी Ćथाक \nिवकास भचुकल छल आर अिभलेख,सािहĜय एवं िवदेशी याÿीक िववरण अिहबात केँ पुƠ करैत \nअिछ। पालवंशक İथापना संगिह उþर पूवŰ भारत मे एकटा İथाियĜव एलैक आर पाल साƛाĔयक \nिवİतार सँ नेपाल धिरक क्षेÿ तक एकटा सुĭयविİथत राĔयक İथापना भेलैक। तािह िदन मे \nआवागमन एवं यातायातक सुिवधाक अभाव रहलाक कारणे ई शासक लोकिन िविभž क्षेÿ केँ जीित \nकेँ ओिहठाम अिधकारी केँ सुपुदर् करैत छलाह आर हुनका सामंतक िİथित मे रािख अपन शासन \nसुĭयवİथा केँ चलबैत छलाह। जँ वाचİपित िमā देवपालक ओतए अपनभामती Ƈंथ िलखतैथ तँ \nवो देवपालक नामक İथान पर ‘नृग’क नाम िकयैक िलखतैथ? देवपाल अपने बƂड पैघ लोक छलाह \nआर वाचİपित सन िवŅानक हाथे अपन नाम उिĪलिखत करेबा मे अपना केँ गौरवांिवत बुिझतैथ। \nवाचİपितयो के अिह मे कोनो आपिþ निह होइतैĠह कारण देवपालक शासन धिर एकटा ĭयविİथत \nĭयवİथाक İथापना भचुकल छल। दोसर बात ईहो जे वाचİपित जिहना आिदसूरक नामक उĪलेख \nकेने छिथ ठीक तिहना नृगक नाम। तैं ई माने पड़त जे ई दुनु ĭयिक्त अलग अलग राजा छलाह \nआर दुनुक दरबार मे रिह केँ वो दुनु Ƈंथक िनमŭण केने छलाह। Ćथम िकरात सामंत छलाह आर \nदोसर पूवŰ िमिथलाक सामंत– जे दुनु पालेक अंतगर्त हेताह। जाधिर आर साधन उपलĤध निह होइयै \nताधिर नृगक समİया अिहना बनल रहत। नृग राजा सहरसा िजलांतगर्त बड़गामक रहिनहार छलाह। \nएहनो एकटा मत अिछ। \nदेवपालक बाद पाल साƛाĔयक िİथित मे डावाँडोल शुरू  भेल आर चारूकात  सँ पुनः आƅमण–\nĆĜयाƅमण होमए लागल। नारायण–पालक भागलपुर अिभलेख सँ ई ज्ञात होइत अिछ जे तीरभुिक्तक \nकक्ष िवषय (जकर तुलना कौिशकी कक्ष सँ कैल जा सकइयै) मे पाल शासक पशुपताचायर् पिरषद \nएवं िशवभĿारक लोकिनक हेतु िकछु दान देने छलाह। ८६६ ई. क आसपास राįƏकूट शासक \nअमोधवषर् अंग, वंग आर मगध धिर अपन अिधकार बढ़ा लेने छलाह। कृįण िŅतीय राįƏकूटक समक्ष \nसैह िİथित छल। ओĦहर सँ Ćितहार भोज आर महेĠƖपाल सेहो पाल साƛाĔयक सीमा मे अपन \nअिधकार बढ़ा चुकल छलाह। Ćितहार लोकिन ितरहुत धिर अपन अिधकार बढ़ौने छलाह। महेĠƖपाल \nĆितहार तँ बंगाल मे पहाड़पुर धिर पहुँिच गेल छलाह। पाल साƛाĔय िबहारक िकछु भाग धिर सीिमत \nरिह गेल छल। िमिथला पाल–Ćितहार साƛाĔयक वीच मे बþीस दाँतक वीच मे जीभक िİथित मे \nछल कखनो Ćितहार लोकिन बढ़ैथ आर कखनो पाल लोकिन। अिह काल िमिथलाक कोनो Ćामािणक \nइितहास भेटतो निह अिछ आर हम देखैत इएह छी जे पिĀम आर पूब दुनु िदिस सँ जे आƅमण \nहोइत छल, िमिथला ओकर िशकार भजाइत छल। पाल लोकिन कोनो रूपें  अपन अिİतĜव केँ ढ़ौने \nजाइत छलाह अिह मे संदेह निह यŀिप हुनक ĆभुĜव बहुत घिट गेल छलैĠह। \n९५३–५४ ई. मे जेजामुिक्तक चĠदेल लोकिन िमिथला पर आƅमण केलिĠह। यशोवमर्न आर हुनक \nपुÿ धंग िमिथला पर आƅमण केलिĠह आर गुजर्र Ćितहारक िनमंÿण सँ ओकरा मुक्त कए अपना \nअधीन मे केलिĠह मुदा वो लोकिन बहुत िदन धिर अिह क्षेÿ पर राĔय निह क सकलाह। चĠदेल \nआƅमण सँ समİत उþरी भारत परािजत भेल आर आƅाĠत सेहो आर पाल साƛाĔय केँ अिह सँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \nवेस धĸा लगलैक। अिह सँ पूवर्िहं Ćितहार आर राįƏकूट लोकिनक आƅमण सँ पाल साƛाĔय \nिशिथल भइयै चुकल छल आर चĠदेल आƅमण ओकरा आर तहस नहस क देलकै। नवम–दशम \nशताĤदी मे गěडक आर शोण नदी सब Ćितहार आर पाल राĔयक सीमा छलैक। चĠदेलक Ćभाव \nपूिणर्याँ धिर पसरल छल आर ओिह काल मे चारूकात  अİतĭयİतता बिढ़ गेल छल। \nमिहपाल Ćथम एक वेर पुनः पाल साƛाĔय केँ āृंखलाबŀ करबाक Ćयास केलिĠह आर पाल साƛाĔय \nफेर संगिठत भए अपना पैर पर ठाढ़ भेल। मिहपाल Ćथमक अिभलेख मुजģफरपुर िजलाक इमादपुर \nगाम मे भेटल अिछ आर अिह सँ ई िसŀ होइत अिछ जे मिहपाल उþर आर दिक्षण दुनु िबहारक \nशासक छलाह। हुनक राĔयक सीमा बनारस धिर छलैĠह। परĖच हुनको शासन काल सुखद एवं \nशांितपूणर् निह रहलाह। िविभž साधन ई ज्ञात होइछ जेचेिद–कलचुरी लोकिन सेहो िमिथला पर अपन \nजाल फेरने छलाह आर हाथ पैर पसारने छलाह। मिहपाल आर कलĭहुरी मे संघषर् भेल छलैĠह \nअथवा निह से ज्ञातĭय निह अिछ तखन एतवा जरूर  अिछ ११ म शताĤदी मे चोल लोकिनक संग \nदिक्षण सँ बहुत रास कणŭट लोकिन एĦहर आिव केँ बैिस गेल छलाह।Ćाकृतपैगलमु सँ सेहो ज्ञात \nहोइत अिछ जे तािह िदन मे चĦपारण बाटे सेहो ओĦहर गोरखपुर िदिस िकछु आƅमन भेल छल। \nिमिथलाक इितहासक कोनो İपƠ तİवीर हमरा लोकिनक केँ अिह युगक उपलĤध निह होइत अिछ। \nपाल लोकिन येन केन Ćकारेण अपन अिİतĜव बनौने रखलिĠह आर िवहार–बंगालक िविभž भाग पर \nिछटपुट ढ़ंगे शासन करैत रहलाह। नौलागढ़ आर वनगाँव सँ जे िवƇटपाल तृतीयक अिभलेख भेटत \nअिछ तािह सँ ई İपƠ होइछ जे पाल लोकिन अपन अंितम काल मे तीरभुिक्त मे अपना केँ \nबचौलिĠह कारण तािह िदन मे कलचुरी कणर्क आƅमण सँ बंगाल अƅांत छल और िवƇाटपाल तृतीय \nआर कलचुरीक वीच जे मनमुटाव चल अवैत छल तकरा अतीश दीपंकरक Ćयासे मेटाओल गेल आर \nदुनुक वीच एकटा वैवािहक संिध भेल। िवƇटपाल तृतीय यौवनāी सँ िववाह केलिĠह आर हुनका \nदुनुक वीच जे संिध भेलिĠह तकरा दुनुक वीच जे संिध भेलिĠह तकरा कपाल संिध कहल गेल अिछ। \nनौलागढ़ आर वनगामक अिभलेख केँ देखला सँ ई Ćतीत होइछ जे िमिथला कलचुरीक आƅमण सँ \nवचल छल आर िमिथला पर पास लोकिनक शासन चल अवैत छल। अपन Ũासकाल मे पाल \nलोकिन तीरभुिक्त केँ अपन ओिहठाम सँ शासन केनाई Ćारंभ केलिĠह। \nिवƇटपाल तृतीयक समय मे पालवंशक सूयŭİत भरहल छलैक। Ćाकृत पैगलम् आर अĠय साधन सब \nसँ ई ज्ञात होइछ जे गěडक क्षेÿ धिर कलचुरी वंशक लोक अपन ĆभुĜव ब बढ़ा लेने छलाह। पाल \nलोकिन सँ हुनक संघषर् बिढ़ रहल छलैĠह। संğया कर नĠदीक ‘राम चिरत’ मे तािह िदनक राजनैितक \nिİथितक बिढ़या िववरण अिछ। नेपालक हİतिलिखत पोथी मे रामायणक एक गोट पोथी उपलĤध \nभेल अिछ जकरा अनुसार संवत १०७६ मे तीरभुिक्त मे एकटा सोमवंशोłव महाराजािधराज \nगाँगेयदेवक शासन छल। ओिह रामायणक िकिįकĠधा काěड केँ अंत मे िलखल अिछ–“सĦवत् १०७६ \nआषाढ़ वदी४ महाराजािधराज पुěयावलोक सोमवंशोłव गौड़ğवज āीमद् गांगेयदेव भुĔयमान तीरभुक्तौ \nकĪयाण िवजयराĔये नेपाल देशीय āी भंक्षुशािलक āी आनĠदाİय पाटकाविİथत (कायİथ) पंिडत \nāीकुरİयाĜमज गोपितमा लेिखदम्”–१९४० मे एकर दोसर Ćित भेटलैक जािह मे “गौड़ğवज”क İथान \nपर “गरूड़ğवज” छैक। अिह पुिįपकाक अğययन असँ िमिथलाक इितहासक वİतुिİथित पर िवŅानक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nवीच पूणर् मतभेद छिĠह। िकछु गोटए एकरा कलचुरी गांगेयदेव मनैत छिथ आर िकछु गोटए कणŭट \nगांगेयदेव। हमरा बुझने ई कणŭट गांगेयदेव छलाह। एकर कारण ई अिछ जे िमिथला मे अńाविध \nकलचुरी शासनक Ćमाण उपलĤध निह दोसर बात ई जे कलचुरी शासकक संग िवƇटपाल \nतृतीय कपाल संिध आर वैवािहक संिध कए अपन अिİतĜव केँ सुरिक्षत रखने छलाह। तेसर बात ई \nजे कोनो उĪलेख निह पाओल जाइत अिछ आर ने अĆĜयक्षे रूप  सँ एकर कोनो िववरण कलचुरी \nसाधन मे भेटइयै। चािरमबात ई जे मिहपालक ४८म वषर् धिर ितरहुत हुनका अधीन मे छलैĠह तखन \nओिहठाम गांगेयदेव कलचुरीक राĔय कोना भसकइयै। मिहपालक बादो रामपाल धिर िमिथला मे \nपालवंशक राĔय बनल रहल आर पालवंशक अंत भेला पर कणŭट लोकिनक शासन Ćारंभ भगेल। \nिमिथलाक समİत क्षेÿ मे पालकालीन अवशेष भेटैत अिछ जखन िक एĦहर कलचुरीक कोनोटा \nअवशेष िमिथला मे निह भेटैछ। अिह Ćķ पर िवİतृत रूपें  िवचार हमरा लोकिन कणŭट कालक \nअğययन ƅम मे करब। जखन पालवंशक सूयŭİत भरहल छल तखन दिक्षणक षơम िवƅमािदĜय \nउþर मे अपन भाग्य अजमेबाक हेतु आगाँ बिढ़ रहल \nछलाह।                                                                                           \nअğयाय–7 \nकणŭटवंशक इितहास \n(१६४ सँ २०८) \nग्यारम शताĤदीक अंितम चरण मे िमिथलाक अबİथा अĜयंत दयनीय आर सोचनीय भगेल छल कारण अिहठाम \nकोनो Ćकारक केĠƖीय सþा निह रिह गेल छल आर चारूकात  सँ महĜवाकाँक्षी शासक लोकिन अिह पर \nअपन िगŀ-दृिƠ लगौने छलाह। पाल लोकिनक शासन डगमगा गेल छल। कलचुरी लोकिन पिĀम सँ िहनका \nसबके ठेलैत–ठेलैत िमिथलाक एक कोन मे पहुँचा देने छल। १०७७ एवं १०७९ क वीच कलचुरी शोढ़देव \nगěडकी मे İनान कए दान कएने छलाह तकर Ćमाण एकटा िशलालेख सँ भेटैत अिछ। अिह सँ ई निह \nबुझबाक अिछ जे कलचुरी लोकिनक शासन İथायी रूपे  िमिथला पर छ्ल। अिह सँ ताĜपयर् एतवे बहराइत \nअिछ जे िमिथलाक दुमर्ल राजनैितक िİथित सँ लाभ उठाकए िविभž राĔय अिह पर अपन सþा İथािपत करए \nचाहैत छलाह। सĠğया कर नĠदीक रामचिरत मे तĜकालीन राजनीितक िवशद िवĮलेषण अिछ आर ओिह सँ इहो \nज्ञात होइछ जे िवƇटपाल तृतीय कनर् केँ हरौने छलाह। हुनक नौलागढ़ आर बनगामक िशलालेखक उĪलेख \nहम पूवर्िह कचुकल छी। पाल लोकिन सेहो अिहकाल मे सबठाम सँ िसकुिर केँ िमिथले मे आिव गेल \nछलाह। कुिĤजकामतम्क एकटा तालपÿ पोथी मे ई िलखल अिछ जे रामपालदेव नेपालक शासक जािह सँ \nİपƠ होइछ जे िवƇटपाल तृतीय सँ रामपाल धिर िमिथला आर नेपाल पाल साƛाĔयक मुख्य केĠƖ छल। \nएिह अिनिĀत िİथित सँ जखन सब िदशक महĜवाकाँक्षी शासक लाभांिवत होइत छलाह तखन दिक्षणक \nमहĜवाकाँक्षी लोकिन िकयैक मुँह तकैत रिहतैथ? हमरा लोकिन केँ िवŎणक िवƅमाँकदेव चिरत सँ ज्ञात होइछ \nजे चालुक्य सोमेĂर (१०४०–१०६९) मालवाक परमारक राजधानी धार केँ जीतलैĠह आर भोजक भोज केँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nओतए सँ पगार पड़लिĠह आर डाहलक राजा कलचुिर कणर्क शिक्त केँ सेहो नƠ केलिĠह। हुनक पुÿ \nिवƅमािदĜय षơम अपन बापो सँ एक डेग आगाँ बढ़लाह आर गौड़ कामरूप  पर दूवेर िवजय ĆाĢत केलिĠह। \nबाप–बेटाक लगातार उþर भारतीय िवजयक फलİवरूप उþर िवहार, बंगाल आर कžौजक राजनीित मे \nƅांितकारी पिरवतर्न भेल। वो लोकिन नेपाल धिर आƅमण केने छलाह। िवƅमािदĜय षơमक पुÿ सोमेĂर \nतृतीय अपन एक िशलालेख मे कहने छिथ जे आĠƗ, दिवर्ङ, मगध आर नेपालक शासक लोकिन हुनका पैर \nपर अपन माथ टेकने छलाह। \n___ चालुक्य आƅमण अिह बात केँ िसŀ करइयै जे उþर भारत मे ताधिर परमार आर कलचुिर वंशक \nपतन Ćारंभ भगेल होएत। जँ से निह होएत तँ एिह वेर चालुक्य लोकिन आĠहर िवहािड़ जँका समİत उþर \nभारत एवं नेपाल केँ कोनो आƅांत केने रिहतैथ? िवरोधक संभावना निह रहला संता वो लोकिन ĆोĜसािहत \nभए अिह सब क्षेÿ पर अपन ĆभुĜव जमौने हेताह। िहनकिह सब संग दिक्षण सँ बहुत रास कणŭट सेनापित \nलोकिन उþर भारत मे िमिथला नेपाल मे कणŭट नाĠयदेवक, बंगाल िवजय सेनक आर कžौज मे चĠƖदेव \nगढ़वालक उĜथान संभव भेल। गढ़वाल लोकिन बढ़ैत–बढ़ैत गंगाक दिक्षण मे मूंगेर धिर पहुँच चुकल छलाह। \nकणŭट लोकिनक उĜपिþ:- जनक वंशक परोक्ष भेला पर िमिथलाक अपन कोनो राजवंशक राĔय िमिथला मे \nनिह भेल छलैक। १०९७ मे िमिथला मे कणŭट वंशक İथापना तािह िहसाबे एकटा महĜवपूणर् घटना मानल \nजा जासकइयै। मुदा ई कणŭट लोकिन केँ छलाह आर कोना िमिथला मे आिव केँ बसलाह आर शासक \nभेलाह से पूणर् रूपेण  अखनो धिर ज्ञात निह अिछ आर हमरा लोकिन िनिĀत रूपे  ई निह किह सकैछी जे \nकणŭट लोकिन अमूक वा अमूक छलाह। जेना िक हम पिहने देिख चुकल छी िक ग्यारहम शताĤदीक अंितम \nचरण मे िमिथला, कžौज आर बंगाल मे करीब करीब एĸे समय तीनटा İवतंÿ राĔयक İथापना भेल छल \nआर वो तीनू राĔय तĜकालीन राजनीित मे महĜवपूणर् भूिमका अदा केने छल। िमिथलाक ĭयिक्तĜवक पूणर् \nिवकास अिहवंशक शासन काल मे भेल आर तािहये सँ िमिथलाक Ćिसिŀ बढ़लैक। \nकणŭट लोकिन अपना केँ कणŭट क्षिÿय किहत छलाह। सेनवंश शासक सेहो अपना के कणŭट क्षिÿय कहैत \nछलाह। िहनका लोकिनक सĦबĠध मे िवŅानक वीच मे पूनर् मतभेद अिछ। ई लोकिन कणŭट छलाह एतवा \nधिर िनिĀत अिछ कारण नाĠयदेव अपना केँ कणŭट कुल भूषण कहने छिथ आर सामंत सेन अपना केँ कनŭट \nक्षिÿयक कुल िशरोमिण। हेमचĠƖ राय चौधरीक मत छिĠह जे देवपालक मूंगेर ताƛलेख मे जािह कणŭट \nलोकिनक उĪलेख अिछ सĦभवतः उएह कणŭट लोकिन बाद मे चिलके अलग–अलग राĔयक İथापना \nकेलिĠह। अिहमतक समथर्न केिनहार एक गोटएक कथन ई अिछ जे जखन मगध – िमिथला मे पालवंशक \nŨास Ćारंभ भेल तखन उएह कणŭट लोकिन (जे अखन धिर अिह क्षेÿ मे चुĢपी साधने छलाह) ओिह िİथित \nसँ लाभ उठाके िवİतार केलिĠह आर कणŭट सþाक İथापना सेहो। एकमत इहो अिछ जे राजेĠƖ चोलक \nआƅमणक समय मे बहुत रास कणŭट सैिनक एĦहर आएल छलाह आर राजेĠƖ चोलक घुिर जेबाक वाद \nअिहठाम रिह गेलाह आर एĦहुरका राजनीित मे सिƅय भाग लेवए लगलाह। राजेĠƖ चोल \nअपना गंगाईकोěड सेहो कहने छिथ जािह सँ Ćमािणत होइछ जे िवजयािमयानक ƅम मे ई गंगा धिर आएल \nछलाह। परंतु सब साधनक सामाĠय अğययन केला उþर ई Ćतीत होइछ जे राजेĠƖ चोलक अिभयानक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \nिवशेष Ćभाव तĜकालीन उþर भारतक राजनीित पर निह पड़ल छल। तैं ई कहब जे हुनका संगे आएल \nकणŭट लोकिन एतए वसलाह से वैज्ञािनक केँ निह बुिझ पड़इयै। देवपाल सँ मदनपाल धिर जतवा जे पाल \nअिभलेख अिछ तािह सब मे गौड़, मालव, खस, हूण, कुिलक, कणŭट, लाड़, चाट, भाट, आिद शĤदक माÿ \nऔपचािरक ĭयवहार अिछ आर अिह शĤद सँ िमिथला अथवा बंगालक कणŭट केँ जोड़ब समीचीन निह बुझइत \nअिछ। \nकणŭट शासक लोकिन कणŭट सँ आिव िमिथला मे बसल छलाह ई सवर् सĦमित सँ İवीकृत अिछ–िववाद एतवे \nअिछ जे वो लोकिन कखन, किहआ आर कोना एतए आिव के रहलाह आर कोन रूपे  सþा हिथऔलिĠह। \nनेपाली परĦपरा आर वंशाविल मे सेहो िमिथलाक नाĠयदेवक वंश केँ कणŭट क्षिÿय कहल गेल छैक। ताĠयदेव \nभरतक नाƀयशाİÿ पर एकटा टीका िलखने छलाह जे सवर् Ćिसŀ अिछ आर ओिहƅम मे वो अपना सĦबĠध \nमे िनĵिलिखत पदवी सबिहक Ćयोग कएने छिथ–नाĠयपित, नाĠय, महासामंतािधपित धमŭवलोक, धमŭधारभूपितस, \nिमिथलेश, एवं कणŭटकुल भूषण। नाĠय शĤदक ĭयवहार हमरा लोकिन अĠहराठाढ़ी अिभलेख मे सेहो भेटैत \nअिछ। नाĠय शĤदक उĜपिþ Ɩिवड़ शĤद ‘नžीय’ सँ भेल अिछ। नाĠयदेव अपन टीका मे जतवा देशी रागक \nउĪलेख केने छिथ से सब कणŭट शैलीक राग िथक आर ओहु सँ ई िसŀ होइत अिछ जे नाĠयदेव कणŭटक \nसँ हुनक सĦबĠध कोनो ने कोनो रूपे  अवĮय रहल हेतिĠह। चाहे कारण जे भी रहल हो, एतवा धिर िनिĀत \nअिछ जे ग्यारहम शताĤदीक अंितम चरण मे कणŭट लोकिन उþर भारतक राजनीित मे सिƅय रूप  सँ भाग \nलेमए लागल छलाह। \nएक मत इहो अिछ जे कलचुिर गांगेयदेवक संग जे कणŭट लोकिन सैिनकक रूप  मे एतए आएल छलाह उएह \nएक बाद मे चिल केँ शासक भगेलाह परĖच इहो मत नेऽ सवर्माĠय भसकइयै। अिहठाम केवल एतवे İमरण \nराखब आवĮयक अिछ जे जँ गांगेय देवक आƅमण िमिथला पर भेवे कैल होिĠह तँ से नाĠयदेवक Ćादूभŭव सँ \n६०–७० वषर् पूवų भेल हेतैĠह आर ओहना िİथित हुनक (गांगेयदेव) सैिनक िमिथला पर अिधपĜय İथािपत केने \nहेिथĠह से संभव निह बुझाइत अिछ। तैं अिह तकर् केँ मानब असंभव। \nरामकृįण किवक अनुसार राįƏकूट लोकिन सेहो कनŭट कहबैत छलाह आर जखन दिक्षण मे हुनक अवसान \nसमीप एलिĠह तखन वो लोकिन ओिहठाम सँ हँिट उþर िदिस बढ़लाह आर कžौज, िमिथला आर बंगाल मे \nअपन शासन İथािपत  केलिĠह। अिह कथनक कोनो शुŀ ऐितहािसक अथवा परĦपरागत आधार निह अिछ। \nराįƏकूट इितहासक ममर्ज्ञ İवगŰय सदािशव अनंत अĪतेकर सँ हम अिह सĦबĠध जखन िवचार िवमशर् कैल \nतखन वो कहने छलाह जे िमिथला मे किहयो कोनो रूपे  राįƏकूट लोकिनक शासन नेऽ छल आर नेऽ ओकर \nकोनो Ćमाणे अिछ। तैं राįƏकूट केँ अिहठाम कणŭट सँ िमलाएब उिचत निह बुझना जाइत अिछ। \nसुĆिसŀ Ąेंच िवŅान िसĪवाँलेवीक अनुसार िमिथला मे कणŭट वंशक उĜपिþक सĦबĠध सोमेĂर चालुक्य एवं \nओकर वंशजक उþर भारत पर आƅमण सँ छैक आर इएह सब सँ समीचीन तकर् बुिझयो पड़ैत अिछ। \nिवŎणक िवƅमाँक देव चिरत मे अिह आƅमणक िववरण भेटइयै आर िपता–पुÿ–पौÿक अिभयानक समय सेहो \nएहन अिछ जे िमिथलाक तĜकालीन राजनैितक िİथित सँ िमलैत–जुलैत अिछ।अिह आƅमणक फलİवरूपे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \nबहुत रास कणŭट वीर, सैिनक एवं सामाĠय लोक सब एĦहर आिव केँ िमिथला, मगध, वंग, कžौज आिद \nİथान मे विस गेल छलाह अिह आƅमणक फले उþर भारतक परमार आर कलचुिर राजवंशक पराभव सेहो \nभेल छल। सोमेĂरकचěडकौिशक मे एकटा कथा अिछ जािह सँ भान (ज्ञात) होइछ जे पालवंश मिहपाल कोनो \nकणŭटराज केँ हरौने छलाह–  \n____  “ य संिāĜय Ćकृित गहनामाħयŭ चाणक्यनीित \nहĜवानंदान् कुसुमनगरं चĠƖगुĢतो िजणाय \nकणŭटĜवं धुवमुपगतानĜव तानेव हंतुं \n         दादैपोघः स पुनरभवत् āी महीपाल देवः ”॥ \nआव ई कणŭट राज के छलाह से अखुनका िİथित मे कहब किठन। संभवतः कणŭट केĠदु िवƅमािदĜय \nषơम गौड़ पर आƅमण केने होिथ। िवƅमािदĜयक नागपुर Ćशिİत सँ त एतवा İपƠ अिछ जे कणŭट \nलोकिनक सĦपकर् चेिदराज कणर् सँ सेहो छलैĠह आर वो िहनके लोकिनक मदित सँ मालवा केँ परािजत केने \nछलाह। मुदा ई कहब अिह सहयोगक फले िमिथला मे कणŭट नाĠयदेव केँ राĔय İथािपत करबा मे सुिवधा \nभेलैĠह से तकर् संगत निह बुिझ पड़इयै कारण अिह दुनु घटना मे ितिथक जे अंतर अिछ से ततेक ĭयापक \nजे दुनु केँ जोड़ब असंभव। सोमेĂर एवं िवƅमािदĜय षơमक आƅमणक फले जे कणŭट सैिनक एवं सेनापित \nलोकिन एमहर एलिह सैह राĔयक İथापना मे समथर् भेल छलाह कारण एĦहर आएल सेनापित लोकिन एमुरका \nिİथित देिख एĦहरे रिह जाएब अिचत बुझलैĠह कारण एĦहर रहबा मे दुनु हाथ मे लƂडुये–लƂडु छल। सेन \nवंशक संİथापक अपना केँ कणŭट कुल लŞमीक संरक्षक कहने छिथ। िवƅमािदĜय षơम आर सोमेĂर तृतीय \nअपन Ćभाव नेपाल धिर बढ़ौने छलाह। एकर बाद सँ िविभž भारतीय राजा लोकिन नेपाल पर अपन Ćभाव \nबढ़ेबाक Ćयास केलिĠह। \nपाल लोकिन जखन कलचुिरक संग लटपटाएल छलाह तखने चालुक्य लोकिनक आƅमण केँ फले उþर \nभारतक कैक İथान पर कणŭट लोकिन पसिर चुकल छलाह आर ओिहठामक राजनीित मे हİतक्षेप करब शुरू  \nकदेने छलाह। अिह तĝयक Ćमाण हमरा िवƅमाँकदेव चिरत सँ भेिटत अिछ। १०५३ ई. क आसपास सँ \nचालुक्य लोकिन एĦहर सिƅय रूपें  हुलकी–बुलकी देमए लागल छलाह। १०५३ क केलावाड़ी अिभलेख सँ ई \nज्ञात होइछ जे सेनानायक भोगरस वंग केँ जीित लेने छलाह। ई सोमेĂर Ćथमक सेनानायक छलाह। \nचालुक्यक एकटा सामंत, जकर नाम आच छलैक, सेहो िवƅमािदĜय षơमक समय मे वंग धिर आƅमण केने \nछलाह। अिह दुनु घटना सँ ई İपƠ भजाइत अिछ जे िहनके लोकिनक संग आएल सेनापित, सेनानायक, \nसामĠत, िसपाही आिद ĭयिक्त एĦहुरका िİथित देिख एĦहरे रिह जाइजाएत गेलाह। नाĠय अथवा हुनक पूवर्ज \nएहने एकटा सामंत–सेनापित रहल हेताह जे नेपालक तलहņी िमिथला केँ उपयुक्त बुिझ ओिहठाम विस गेल \nहेताह आर चालुक्य वंश क वापस भेलाह अपन İवतंÿ सþा घोिषत कए िमिथला आर नेपालक शासक बिन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nगेल हेताह। शासक भेला उþरो वो अपना केँ महा सामंतािधपित किहते रहलाह से अिहबातक ŀोतक िथक जे \nराजा हेवाक पूवर् हुनक िक िİथित छल। \nनाĠयदेव (१०९७–११४७):-  हम उपर देिख चुकल छी जे चालुक्य आƅमणक समय सँ चालुक्य सेनाक \nिवशेष भाग िमिथला आर बंगाल मे विस गेल छल। नाĠयदेव िमिथला मे कणŭट वंशक संİथापक भेलाह। \nअिहठाम ई İमरण राखब आवĮयक जे अिह वंशक तĜवावधान मे समİत पूवŰ भारत िमिथले एक गोट एहेन \nराĔय छल जािहठाम २२७ वषर् धिर (१०९७–११४७) मुसलमान लोकिनक कोनो राजनीितक एवं साँİकृितक \nदृिƠकोण सँ नाĠयदेवक शासन काल तँ महĜवपूणर् अिछये परĖच कणŭटवंशक शासन केँ İवणर्युग कहल गेल \nछैक िकयैक तँ अिह युग मे िमिथला मे लगभग १४००–१५०० वषर्क वाद İवतंÿ संगिठत राĔय एवं शासन \nĆणालीक İथापना भेलैक आर कला, सािहĜयक संगिह संग मैिथली भाषाक िवकास सेहो भेलैक। नाĠयदेव \nअपन दीघर् राजकाल मे पाल, कलचुिर, सेन आर गढ़वालक पारİपिरक संघषर्क मğय अपन दूरदिशर्ता, \nनीितकुशलता, एवं वीरता सँ अपन राĔयक İथापना केलिĠह आर उþरोþर ओकरा शिक्तशाली बनौलिĠह। वो \nअपना वंशक संİथापक संगिह संग एकटा सवर्āेơ शासक सेहो छलाह जिनक İथान तĜकालीन भारतीय \nराजा सबिहक मğय महĜवपूणर् छल। नाĠयदेव १०९७ ई. मे िसमरौनगढ़ मे राजगĿी पर वैसलाह आर कणŭट \nवंशक İथापना केलिĠह। िनĵिलिखत Įलोक सँ उपरोक्त ितिथक मान होइयै आर कहल गेल अिछ जे ई \nलेख िसमरौनगढ़ (जे सĦĆित नेपाल मे अिछ) सँ ĆाĢत भेल अिछ। \n            “ नĠदेĠदु िवĠदु िवधु सिमतशाकवषų \nसच्Ƌिवणे िसतदले मुिनिसिŀितĝयाम्। \n              İवा(ती) तौ शनैĀर िदन किरवैर लग्ने \n              āी नाĠयदेव नृपितĭयर्दधीत वाİतुम्” \nशक् १०९७ (=१०९७ ई.)क İवाती नक्षÿ मे शिन िदन(āावण सĢतमी) केँ नाĠयदेव राजा भेला–याने िमिथला \nराĔयक İथापना केलिĠह। \n१६२७ ई. भतगाँवक राजा जगĔयोितमĪल रिचत मुिदतकुवलयाĂ सँ सेहो ज्ञात होइछ जे नाĠयदेवक १७ जुलाई \n१०९७ केँ िमिथला राĔयक İथापना केलिĠह। िमिथला राĔयक İथापनाक ƅम मे नाĠयदेवक İथान सवर्Ćथम \nछिĠह आर तकर Ćमाण हमरा नेपालक परĦपरा एवं वंशावली आर िशलालेख सँ भेटैत अिछ। ĆतापमĪलक \nिशलालेख मे सेहो अिह ƅमे नाम अिछ। नाĠयदेव िमिथला राĔयक İथापना िमिथला–नेपालक िसमान पर \nिसमरौनगढ़ मे केने छलाह आर ओिहठाम सँ चारूकात  पसरल छलाह। \nमैिथल परĦपरा मे एकटा कथा सुरिक्षत अिछ जे एवं Ćकारे अिछ। कहल गेल अिछ जे Ćारंभ मे नाĠयदेव \nिनलिगरी Ćांत (दिक्षण भारत) मे राĔय करैत छलाह आर ओतिह सँ वो िमिथला Ćांत आएल छलाह। घुमैत–\nिफरैत वो सीतामढ़ी िजलांतगर्त नाĠयपुर परगंताİय पुपरी Ƈामक समीप कोइली Ƈाम मे िवāाम केलिĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nएकिदन वो अपन खेमाक कात सँ एकटा िवषधर सपर् केँ जाइत देखलिĠह जािह पर िनĵिलिखत Įलोक \nिलखल छल– \n“ रामोवेिþ नलोकेिþ वेिþ राजा पुरूखाः  \n          अलकर्İय धनं ĆाĢय नाĠयो राजाभिवįयित ”। \n___ परĦपरा केकटा जँ देखल जाईक तँ अिह सँ इएह िसŀ होइछ जे अलिक्षत धनक ĆािĢत कए नाĠयदेव \nिमिथलाक राजा हेताह। कहल जाइत अिछ जेहुनका राĔयशिक्त अजर्न करबा मे साहायता भेटल छलैĠह। वो \nदिक्षण मे नीलिगरी मे राजा छलाह अथवा निह से कहब तँ किठन अिछ मुदा एतवा धिर ज्ञातĭय जे िमिथला \nपहुँचलाह पर हुनका िकछु अलिक्षत धनक ज्ञात अवĮय भेलिĠह आर वो ओिह सँ लाभांिवत भए िमिथला राĔय \nĆाĢत करबा मे अƇसर भेलाह। तखन िमिथला मे कोनो Ćकारक िवरोधक संभावना निह रिह गेल छल। \nनाĠयदेव केँ कामरूपक  धमर्पालक समकालीन कहल छिĠह। धमर्पालक शासनकाल मेकािलका पुराणक संकलन \nभेल छल आर ओिह कािलका पुराण मे सब सँ Ćाचीन उĪलेख भरत भाįयक अिछ जकर लेखक नाĠयदेव \nछलाह। ओिह काल मे िमिथला सँ बासतिरया ƙाŌ लोकिनक पिरवार असम गेल छल। िमिथला तािह िदन \nधिर तंÿक Ćमुख केĠƖ बिन चुकल छल आर कािलका पुराणक संकलनक मूल उŀेĮय छल िमिथला आर \nअसमक वीच एक Ćकारक साँİकृितक सĦपकर् İथािपत करब। नाĠयदेव जे िक अिभनव गुĢतक नामे सेहो \nĆिसŀ छलाह, क Ćसंग के.सी.पाěडेयक िवचार छिĠह जे वो १०१४–१५ ई.मे भेल होयताह मुदा से कोनो \nरूपे  माĠय निह भसकइयै आर अिह Ćसंगक तकर् हम आनठाम उपिİथतक चुकल छी (ƖƠĭय–काशी Ćसाद \nजायसवाल संİथान Ņारा Ćकािशत िबहारक बृहत् इितहास–अंƇेजी मे)। \nिसमरौनगढ़ िशलालेख मे नाĠयदेवक ितिथ İपƠ अिछ जकर संकेत हम पूवर्िहं द चुकल छी। \nनाĠयदेवक मंÿी āीधर दासक एकटा िबनु ितिथक िशलालेख, जे अĠहराठाढ़ी गाम मे अिछ, क पाठ िनĵिलिखत \nअिछ– \n___  “ ॐ āीमžाĠय पितजųता गुणरė महाणर्वः \nयĜकीĜयŮ जिनतम् िवĂे िŅतीय क्षीर सागर। \n        मंिÿणा तİयžाĠयİय क्षÿ वंशाĤज भावुना \nदवोयकािरत āीधरः āीधरेणच \nयİयाİय बाĪमीकेर िवजयो ĆबĠध गलधौ \n        ĭयासİय चाĜयद् भुþे वाधैरण वŀ गŀ \nचतुरैĠयैĀ िवİतािरते अİमाकम्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \n        क्वपुर्न िग्गरामवसरः \n        कोवाकारोĜयादर यŅालबचोĢय ”। \n१६४८क Ćताप मĪलक िशलालेख मे नाĠयदेवक वंशक ƅम एवं Ćकारे अिछ– \n“ आसीत् āी सूयर्वंशे रघुकुल Ƙपजो रामचĠƖो \nनृपेशः तदूंशो नाĠयदेवोऽविन पितरभवत सुतः \nगंगदेवः। तĜपुÿोऽभूžृिसंहो नरपितरतुलİतĜसुतो \nरामिसंहः तĔजः āी शिक्तिसंहो धरिनपितरभत् \n       भूप भूपालिसंह तİमाĜकणŭट चूड़ामिन \nिवहिरयुिĜसंह देवाİयवंशे ”। \nओिहकाल राजनीितक पिरिİथितक अğययन सँ हमरा लोकिन नाĠयदेवक उिचत मूĪयाँकन क सकैत छी। \nबंगाल मे सेन वंशक İथापना भचुकल छल आर कžौज मे गहढ़वाल राĔय सेहो जिम रहल छल। मूंगेरक \nक्षेÿ पाल लोकिन िसमैिट केँ आिव गेल छलाह। जखन पाल, सेन आर गहढ़वाल अपने–अपने मे बाँझल \nछलाह तखन नाĠयदेव िमिथला सँ नेपाल पर आƅमण केलिĠह आर ओकरा अपन राĔय मे िमला लेलिĠह। \nसेन सब केँ हरेबाक हेतु नाĠयदेव गहढ़वाल सँ बिढ़या सĦबĠध रखैत छलाह आर एकर Ćमाण हमरा \nिवńापितक पुरूष  परीक्षा सँ सेहो भेटैत अिछ जािह मे िलखल अिछ नाĠयदेवक पुÿ मĪलदेव राजा जयचĠƖक \nओतए सĦमािनत भावें रहैत छलाह। िवजयसेनक देवपाड़ा िशलालेख सँ ई ज्ञात होइछ जे नाĠय केँ परािजत \nकए िवजयसेन िगरģतार क लेने छलिĠह। सेन आर कणŭट वंशक वीच बरोबिर खटपट होइते रहैत छल आर \nपूवŰ िमिथला (सहरसा–पूिणर्याँ)क क्षेÿ मे दुनु केँ कोनो ने कोनो रूपें  झंझिट चलते रहैĠह। एिह हेतु नाĠयदेव \nगहढवाल लोकिनक संग नीक सĦबĠध रखैत छलाह। नाĠयदेव िमिथला मे माÿ कणŭटवंशक İथापनेटा धिर \nनिह केलिĠह अिपतु एकरा दृढ़ सेहो केलिĠह आर समİत िमिथला पर अपन एकक्षÿ शासन काएम केलिĠह। \nगěडकी सँ कौिशकी धिर आर िहमालय सँ गंगाधिर अपन राĔयक िवİतार करबा मे वो सक्षम भेला। \nिमिथलाक इितहासक संदभर् मे नाĠयदेव केँ उएह İथान ĆाĢत छैĠह जे समİत भारतक इितहासकसंदभर् मे \nचĠƖगुĢत मौयर् केँ जनक वंशक पĀात् एहन Ćशİत राĔय िमिथला मे आर किहओ निह बनल। ओिह समय मे \nिमिथलाक जे राजनैितक िİथित छलैक तािह मे नाĠयदेव अिह सँ वेसी िकछु कइयो निह सकैत छलाह। \nराĔयक İथापनाक संगिह संग ओकरा सुदृढ़ बनेबाक हेतु वो संगिठत शासन िवधानक जĠम सेहो देलिĠह। \nनाĠय अपना केँ āीमहासामंतािधपित, āीमžाĠयपित, कणŭटकुलभूषण, धमŭधर भूपित, राजनारायण, नृपमĪल \nमोहन मुरारी, ĆĜययƇवािनपित, िमिथलेĂर, सामंतिधपित आिद–कहने छिथ। अĠहराठाढ़ी अिभलेख मे \nहुनका ‘āीमान’ कहल गेल छिĠह। अिह सब सँ हुनक पूवर्क िİथितक भान होइयै आर बुिझ पड़इयै वो पूवर् मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nसामंत रहल होएताह आर बाद मे शासक भेल होएताह आर बाद मे शासक भेल होएताह। तािह िदनक \nअिनिĀत राजनैितक िİथित मे वो िमिथलाक ĭयिक्तĜव िवकास केलिĠह आर िमिथलाकेँ एकटा रूप  देलिĠह। \nिमिथलाक चौहĿीक पिरभाषा जे हमरा लोकिन देखैत छी तकरा राĔयक रूप  मे चिरताथर् उएह केलिĠह आर तै \nवो Ćशंसनीय छिथ। वो İवयं एक पैघ कूटनीितज्ञ एवं सफल योŀा छलाह। चĦपारण मे राजधानीक İथापना \nकरब (िसमरौनगढ़) हुनक कूटनीितज्ञताक पिरचय देने छिथ। तािह िदन मेदरद–गěडकी क्षेÿ धिर पिĀमक \nराĔय छल आर िमिथलाक सीमा ओिह राĔय सँ िमलैत छल आर ओĦहर यशः कणर्क नजिर सेहो अिह िदिस \nलगले छल तैं नाĠयदेव ओिह खतरा सँ अपन राĔयक रक्षाथर् ओĦहरे अपन राजधानी बनौलिĠह जािह सँ पिĀम \nआर उþर दुनुक सुरक्षा हो। अिह िवचार सँ वो अपन राĔयक राजनीित केँ सेहो संचािलत करैत छलाह। \nनाĠय जे टीका िलखने छिथ तािह मे वो अपना केँ सौवीर आर मालवक िवजेता घोिषत कएने छिथ– \n____ “िजत सौवीर वीरेण सौवीरक उदहृतः” \n____ “लुĢतमालव भूपाल कीितर्मŭलव पĖचमीम्” \n____ “बाँगािल केित किथता िमिथलेĂरेण”। \n____ “āी रागİयैक भूिमलर्िलत मधुर वािग्भंत \nबंगाल–गौड़, Ćोढ़ Ćाग्मारसारः \nकुकुभमुभ यथा साधय िĠवāमुच्चैः। \n      संƇामे भैरवोयः Ćिबल सित \n      मुहु धूर्जर्रीयİय कěठे, सौवीरो \nğयायमोनं ĭयिधत कृतमितभूर्पित नाĠयदेवः”॥ \nसौवीर, मालव, बंगाल आर गौड़ केँ परािजत करबाक āेय वो अपना पर लैत छिथ–सौवीर मालवा पर संभवतः \nवो िमिथलेĂर होयबाक पूवर्िहं िवजय ĆाĢत केने होयताह। बंगालक Ćķ लकए हुनका सेन वंश सँ झंझिट \nभेलिĠह तकर वणर्न उपर क चुकल छी आर संभव जे अंततोगĜवा हुनका बंगाल–गौड़ पर िवजय ĆाĢत \nभेलहोित। बंगाल आर गौड़क Ćķ पर नाĠयदेव आर िवजयसेनक वीच मनोमािलĠय भेलहोित अथवा रहैत होित \nसे संभव। िदनेश चĠƖ सरकार सेनवंश आर कणŭटवंशक सब तĝयक अğययन केलाक पछाित अिह िनणर्य \nपर पहुँचल छिथ जे िवजयसेन केँ नाĠयदेवक िवरूŀ कोनो खास सफलता निह भेटल छलैĠह। िगरीĠƖ मोहन \nसरकार सेहो अिहबात सँ हमरा लोकिन केँ अवगत करौने छिथ जे सेनक िमिथला मे शासन अथवा राĔय \nहेबाक कोनो ठोस Ćमाण निह अिछ। देवपाड़ा िशलालेखक अğययन सँ एतवे Ćमािणत होइछ जे िवजयसेन \nनाĠयदेव आर राघवक घमěड केँ चूर केलिĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \nिमिथला मे अपन अिİतĜव केँ सुदृढ़ कए आर अपन चारूकात  िवİतारक कोनो आशा निह देिख नाĠयदेव \nनेपाल िदिस अपन ğयान लगौलिĠह। तािह िदन मे नेपालो मे कैक गोट राĔय छल आर ओिह मे आपस मे \nआिधपĜयक हेतु संघषर् होइत रहैत छल। नाĠयदेव अिह संघषर् होइत रहैत छल। नाĠयदेव अिह िİथित सँ \nलाभ उठौलिĠह आर नेपालक राजनीित मे हİतक्षेप करब Ćारंभ केलिĠह। नेपाल परĦपराक अनुसार वो समİत \nनेपाल केँ अपना अधीन मे केलिĠह आर नेपालक İथानीय शासक, पाटन आर काठमाěडुक जयदेव मĪल आर \nभात गाँवक आनंद मĪल केँ गĿी सँ उतार लिĠह। नेपाली परंपराक अनुसार नेपालक राजवंश केँ नाĠयदेव \nसमाĢत निह केलिĠह–बुिझ पड़इयै जे जखन वो लोकिन नाĠयदेवक सþा केँ İवीकार क लेलिथĠह तखन \nनाĠयदेव हुनका लोकिन केँ अपन अधीनİथ शासक बना केँ छोिड़ देलिथĠह। सामंतवादी ĭयवİथाक ई एकटा \nĆमुख बात छल। नेपालक इितहास िदĪली रमण रेगरीक अनुसार नाĠयदेव सĦपूणर् नेपाल केँ निह जीतने \nछलाह आर हुनका ११४१ मे फेर दोसर वेर नेपाल पर आƅमण करए पड़ल छलैĠह। नाĠयक परोक्ष भेला \nपर पुनः ठाकुरी वंशक लोग अपन आिधपĜय बना लेने छलाह। नेपाल पर नाĠयदेव जे कणŭट वंशक İथापना \nकेलिĠह तकरा हुनक वंशज हिरिसंह देव बाद मे दृढ़ \nकेलिथĠह। \nिवजेता, राĔयिनमŭता, कुशल Ćशासक एवं संगठन कतŭक अितिरक्त नाĠयदेव İवयं एक बहुत पैघ िवŅान \nछलाह आर भरतक नाƀयशाİÿ पर एक गोट टीका सेहो लोखने छलाह। āीधर दास एवं रėदेव नाĠयदेवक \nĆधान मंÿी छलिथĠह। āीधर दासक िपता बटुदास सेनक महा सामंत छलाह आर āीधर दास सेहो \nमहामाěडिलक छलाह। िहनक मूल राजधानी िसमरौनगढ़ (नेपाल) मे छलैĠह आर दोसर राजधानी नाĠयपुर मे। \nनाĠयदेव ५० वषर् धिर राĔय केलिĠह आर सब िकछु सफलतापूवर्क उपलĤध कए िमिथला राĔय केँ एकटा \nİवरूप Ćदान केलिथ। िमिथला तिहया सँ आई धिर संİकृितक एकटा Ćधान केĠƖ बनल अिछ। राजनैितक \nइितहासक महĜवक लोप भेलो उþर सांİकृितक दृिƠकोण सँ नाĠयदेवक शासन अपन अलग महĜव अिछ। \nमĪल देव:-  िवńापित अपन पुरूष  परीक्षा मे मĪलदेव केँ युवराज कहने छिथ परĖच िमिथला मे कणŭट वंशक \nशासन āृंखला मे नाĠयदेवक बाद गंगदेवक नाम अवइयै तैं मĪलदेवक युवराजक संज्ञा एकटा समİया बिनगेल \nअिछ। सभ साधनक अğययन केला पर ई Ćतीत होइछ जे नाĠयदेवक बाद िमिथला राĔय संभवतः दुनु भाई \nमे बिह गेल छल आर दुनु गोटए अपन–अपन क्षेÿ पर शासन करैत हेताह। पुरूष  परीक्षाक अनुसार नाĠयदेवक \nपुÿ मĪलदेव बƂड साहसी आर İवािभमानी छलाह। वो िकछु िदन धिर कžौजक जयचĠƖक ओतए छलाह \nआर फेर ओिहठाम सँ िचĸौर राजाक ओतए आिव के रहला। मैिथली अनुāित ई कहल जाइत अिछ जे दुनु \nभाई मे पटैत निह छलैĠह आर तैं जखन मĪलदेव हुनक मदैित निह केने छलिथĠह। जयचĠƖ मĪलदेवक \nवीरता सँ बƂड Ćभािवत छलाह। सहरसा िजला मे मलडीहा आर मŎनी गोपाल मĪलदेवक नाम पर बसल \nअिछ। भीठ भगवानपुर मे मंिदर मे एकटा अिभलेख अिछ जािह मे िलखल अिछ– “ॐ āी मĪलदेवİय”। िक \nवदंती अिछ जे भीठ भगवानपुर मĪलदेवक राजधानी छल। भीठ भगवानपुर गंधविरया राजपूतक केĠƖ सेहो \nमानल गेल अिछ आर गंधविरया परĦपरा मे सेहो एकटा मĪलदेवक नाम अवइयै। तैं ई कोन मĪलदेवक \nिशलालेख िथक से कहब असंभव।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nिविभž तĝयक परीक्षणक बाद हम अिह िनणर्य पर पहुँचल छी जे नाĠय देवक पछाित िमिथला राĔयक \nिवभाजन भेलैक आर ओकर पूवŰ भाग पर मĪलदेवक आिधपĜय रहलैक। पĀात मĪलदेवक वंशज सेहो अिह \nक्षेÿ पर शासन केलिĠह जकर अĆĜयक्ष रूपें  कनेको Ćमाण भेटैत अिछ। राĔयक बटबारा भगेल सँ कणŭट \nवंशक Ćभाव िकछु घिट अवĮय गेल होयतैक आर तैं नाĠयदेवक पछाित हमरा लोकिन केँ कणŭट राĔयक \nिवशेष िवİतार देखबा मे निह अवइयै। \nİवगŰय कािलकारĔजन कानूनगोय एकठाम िलखने छिथ जे १२१३–१२२७क वीच िमिथला मे कोनो कणŭट \nअिरमĪलदेवक शासन छल मुदा अिहठाम İमरणीय जे अिहनामक कोनो शासक िमिथला मे निह भेल छिथ। \nनेपाल मे अिहनामक शासक भेलिह अवĮय परĖच वो कणŭटवंशक निह छलाह आर ने तािह िदन मे नेपालक \nकोनो Ćभाव िमिथलाक कोनो भाग पर छल। इहो संभव अिछ जे कानूनगोय महोदय मĪलदेव केँ अिरमĪलदेव \nबुिझ लेने होिथ। एकर कारण हमरा बुझने ई अिछ जे िमिथला परĦपरा मे कहल गेल छैक जे नाĠयक एकटा \nपुÿ नेपाल मे शासन करैत रहिथĠह आर चूंिक नाĠयक एकटा पुÿक नाम मĪलदेव छलैĠह तैं कानूनगोय \nसाहेब ओिह नाम केँ अिरमĪलदेवक संगे िमĕझारक देने होिथ। तैं हम अपन एक लेख मे (जे आनठाम \nĆकािशत अिछ) मĪलदेव केँ िमिथलाक एकटा िवसरल राजाक संज्ञा देने छी। मĪलदेव पूवŰ िमिथला पर तँ \nराĔय किरते छलाहे आर संगिह नेपालक िकछु भाग पर सेहो भीठ भगवानपुर एकटा केĠƖीय İथल छल तैं \nओकरा वो अपन राजधानी बनौलिĠह कारण ओिहठाम सँ वो अपन शासन बिढ़या जकाँ दुनुठाम चला सकैत \nछलाह। कहल जाइत अिछ जे हुनके दरबार मे İमृितकार वŀर्मान उपाğयाय सेहो रहैत छलाह जिनक एकटा \nिशलालेख आसी (मिटआरी) (हाटी परगžा) सँ उपलĤध अिछ। वो मĪलदेवक समय मे धमŭिधकरणक पद पर \nिनयुक्त छलाह। िशलालेख एवं Ćकारे अिछ– \n___ “ जातो वंशे िबĪव पंचािभधाने \nधमाğयक्षो वŀर्मानो भवेशात्। \n      देवİयाƇे देवयिƠ ğवजाƇा \n      रूढ़  कृĜवाऽİथापŅैन तेयम् ” ॥ \nभीठ भगवानपुरक मंिदर आर पोखिर सँ बहराएल बहुत रास बİतुजात अिह बात केँ Ćमािणत करैत अिछ जे \nĆाचीन काल मे ई एकटा महĜवपूणर् İथान रहल होएत। कलाĜमक वİतुजात जे कणŭटकालीन बुिझ पड़ैत \nअिछ से ओतए Ćचुर माÿा मे बहराएल अिछ आर िकछु वİतु तँ एहनो अिछ जकरा अपूवर् कहल जा \nसकइयै। एकर िवİतृत िववरण कतेक ठाम हम कैल अिछ। कणŭट कालीन पुरातािĜवक महĜवक बहुत रास \nवİतु बहेड़ा सँ सेहो बाहर भेल अिछ। भगवानपुरक डीह, डाबर, पोखिर आर मंिदर िवİतार देखला आर \nसामिरक दृिƠकोण सँ ओिहगामक चौहĿीक अğययन केला सँ ई बुझना जाइत अिछ जे मĪलदेव ओिह İथान \nकेँ अपन राजधानी बनौने हेतिह आर ओतिह सँ वो नेपाल आर सहरसा–पूिणर्याँ क्षेÿ धिर अपन राĔयक \nिनयंÿण करैत हेताह। Ćाचीन काल मे सहरसा–पूिणर्याँ जेवाक राİता, बाट–घाट, सबटा अिह दके छल आर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nनेपालो जेबा मे हुनका अिहठाम सँ सुभीता होइत हेतैĠह। ओिह İथानक उĜखनन भेला सँ ओिह पर आर \nĆकाश पड़बाक संभावना अिछ। जा धिर आर कोनो नवीम तĝय हमरा लोकिनक समक्ष निह अवइयै ताधिर \nमĪलदेवक ऐितहािसकता संिदग्धे मानल जाएत। मĪलदेवक सĦबĠध अखन आर शोधक अपेक्षा अिछ। \nगंगदेव:- ११४६ ई. मे नाĠयदेवक मृĜयुक अरांत आर पािरवािरक कलह एवं उपरोक्तक पछाित गंगदेव \nिमिथलाक राजगĿी पर आसीन भेलाह। वो बंगालक वĪलालसेनक समकालीन छलाह आर İवयं एक \nमहĜवाकाँक्षी शासक सेहो। िवजय सेनक हाथे अपन िपता नाĠयदेवक वेइĔजतीक बात वो िवसरल निह छलाह \nआर वो अवसरक खोज मे छलाह जािह सँ एकर बदला ल सकैथ। गंगदेव आर गाँगेयदेवक Ćķ पर \nइितहासकारक मğय जे एकटा िववाद चिल रहल अिछ तािह िदस हम पाठकक ğयान पूवर्िहं आकृƠ कए \nचुकल छी। रामायणक पुिįपका मे जे एकटा गाँगेय देवक िवĮलेषण भेल अिछ तािह Ćसंग मे िमिथलाक \nइितहासकार उपेĠƖ ठाकुरक िवचार छिĠह जे वो गाँगेयदेव कलचुिर वंशक छलाह आर हुनका मिहपाल सँ \nसंघषर् भेल छलैĠह। परĖच हमरा अिहठाम अिह Ćķ पर िवचार करबाक हेतु िनĵिलिखत बात केँ ğयान मे \nराखए पड़त। \n___रामायणक एक पोथी मे छैक–‘गौड़ğवज’ āीमद गांगेयदेव–अिह मे पुěयाव लोक शवक ĭयवहार अिछ आर \nिवनु कोनो संकेत संवत् १०७६क–दोसर पाठ मे ‘गौड़ğवज’क İथान पर “गरूड़ğवज” छैक। उपेĠƖ ठाकुर \nमहामहोपाğयाय िमराशीक मत सँ सहमित Ćगट कएने छिथ। मुदा अिहठाम िवचारणीय िवषय ई. अिछ \nजे १०७६–शक छलअथवा िवƅम आर दोसर बात ई जे मिहपाल Ćथमक समय मे पाल वंशक पुनरूŀार भेल \nछल आर तैं ओिह काल मे कलचुिर लोकिन केँ ‘गौड़ğवज’क उपािध सँ िवभूिषत हेवाक कोनो संभावना निह \nबुझाइत अिछ। मिहपाल Ćथम अपन साƛाĔयक सीमा बनारस धिर बढ़ौने रहैथ आर जँ कलचुिर गांगेयदेव केँ \nसे शिक्त रिहतैĠह तँ वो अवĮये बंगालक मिहपालक Ćगित केँ रोिकतैथ परĖच से कहाँ हमरा लोकिनक \nदेखबा मे अवइयै। दोसर बात इहो जे िमिथला सँ मिहपालक काल अिभलेखो भेटल अिछ। संवतक संकेत \nनिह रहब सेहो एकटा िदग्ƚमक जĠम दैत अिछ। पोथीक लोखिनहार āीकरक आĜमज कायİथ िमिथलाक \nनरंगवाली मूलक एकटा Ćमुख ĭयिक्त छलाह आर अहुँ ई Ćमािणत होइछ जे अपन तीरभुिक्तक महाराजािधराज \nपुěयावलोक āी गंगदेवक Ćसंगिह मे िलखने हेताह। \nतĜकालीन राजनैितक अवİथा केँ ğयान मे रािख जखन हम अिह साधनक अधययन करैत छी तखन ई \nİपƠ भ जाइत अिछ जे बारहम शताबदी उतराŀर् मे बंगाल मे पालवंशक Ũास भरहल छल आर बंगालक \nसेनवंश आर िमिथलाक कणŭट लोकिन ओिह पाल साƛाĔय पर अपन िगŀ दृिƠ लगौने छलाह। एहेन बुिझ \nपड़इयै जे Ćारंभ मे िमिथलाक कणŭट आर बंगालक सेन संगिह िमिल पाल केँ पराİत कए ओतए सँ भगौलिĠह \nआर जखन आपसी बटबाराक Ćķ उठल तखन दुनु मे संभवतः िववाद भेलिĠह आर सेन आर कणŭट वंश मे \nझगड़ा भेल। पाल लोकिन केँ परािजत करबाक āेयक कारणें िमिथला का गाँगेय देव “गौड़ğवज”क उपािध सँ \nिवभूिषत भेलाह। तैं रामायणक पुिįपका मे उिĪलिखत ‘गांगेय देव’ िमिथलाक गंगदेव िथकाह जे िमिथला सँ \nबंगाल धिर अपन शासनक Ćचार केने छलाह आर बĪलालसेन िमिथलाक बढ़ैत शिक्त सँ सशंिकत भए \nभागलपुर धिर गंगाक दिक्षण मे अपन सþा बढ़ा लेने छलाह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nबĪलालसेनक एकटा अिभलेख धातु सनोखर (भागलपुर) सँ ĆाĢत भेल अिछ जे अिहबात के िसŀ करइयै। \nबĪलाल चिरत मे कहल गेल अिछ जे बĪलालसेन पंचगौड़ (वंग, वागड़ी, वरेĠƖ, राढ़ आर िमिथला)क शासक \nछलाह परĖच हमरा बुझने पिहल चािर पर हुनक शासन छलैĠह आर पाँचम के वो अपन बापक अमलक \nĆितơाक रूप  मे जोड़ने छलाह। पूवर्िहं ई देखाओल जा चुकल अिछ िक िमिथला पर सेन राĔयक कोनो \nİपƠ Ćमाण निह छल तैं आव ई िनिवर्वाद रूपें  कहल जा सकइयै जे गंगदेवक शासन काल मे िमिथला पूणर् \nरूपेण  İवतंÿ छल आर कणŭट लोकिन अक्षुěण भावें अिहठाम राĔय करैत छलाह। दुनु राĔयक सीमा िमलैत \nजुलैत छल तैं यदा कदा टंटा  भजाएब İवाभािवके छल। लक्षमण संवत Ćचलनक साŞय दकेऽ ई कहब जे \nिमिथला मे सेन वंशक राĔय छल से समीचीन Ćतीत निह होइछ आर नेऽ एकरा िसŀ करबाक हेतु कोनो \nठोस Ćमाणे अिछ। \nगंगदेव अपन मंÿी āीधर दासक साहायता सँ उþमोतम रीित सँ अपन राज काज चलबैत रहलाह। हुनका \nसमय मे कणŭट शासन Ćणाली केँ दृढ़ बनाओल गेलैक। राĔय केँ परगžा मे िवभािजत केलिĠह आर ĆĜयेक \nपरगžा मे मुिखया अथवा Ćधान िनयुक्त भेलाह जे ‘चौधरी’ कहबैत गेलाह। Ġयाय Ćशासनक हेतु पंचायती \nĭयवİथाक İथापना भेल। जन कĪयाण आर कृिषक उžितक हेतु वो अपना राĔय मे अनेका नेक पोखिर एवं \nजलाशयक ĭयवİथा केलिĠह। अपन राĔय केँ वो अपना शासन काल मे सुरिक्षत रखबा मे समथर् भेलाह। \nपिĀम मे गहढ़वाल, पूवर् मे सेन आर दिक्षण मे पाल लोकिन सँ अपन साƛाĔयक सुरक्षा रखैत वो नेपालो पर \nअपन अिधकारक दावी देनिह रहलाह आर एवं Ćकारे नाĠयदेव Ņारा İथािपत राĔय केँ गंगदेव आर दृढ़ \nबनौलिĠह जािह सँ िमिथलाक Ćितơा चारूकात  बढ़ल। गंगदेवक समय मे िमिथला मे शांित आर सुĭयवİथा \nबनल रहल आर कोĦहरो सँ कोनो आƅमण निह भेल। इएह कारण छल जे वो शासन संगठन आर \nĆशासिनक सुधार िदिस अपन ğयान देबा मे समथर् भेलाह। नाĠयदेव तँ िवजय ĆाĢत कैक राĔयक जĠम \nदेलिĠह आर शांित Ćदान केलिĠह। ई एकटा अजीव संयोग िथक जे िपता पुÿ दुनु एĸे रंग कूटनीितज्ञ, \nदूरदशŰ आर कुशल िवजेता आर Ćशासक बहरेलाह। \nबारहम शताबदीक āीवĪलभाचायर् (Ġयाय–लीलावतीक लेखक) िनĵिलिखत वाक्य एकटा तĜकालीन कणŭट \nशासक उĪलेख करैत छिथ– \n____ “ यिद च गगन माĜमा वाĠय धमर्णाĠयम विच्छĠधात् \n       काĮमीर विþर्ना कुĹुम रागेण कणŭट चƅविþर् (ललना) \nकरकमविच्छĠधात्–” \nआब ई कणŭटचƅविþर् (ललना) के छलाह से कहब असंभव। नाĠयदेव, मĪलदेव आर गंगदेव–सब भसकैत \nछिथ। ‘ललना’ शĤद मैिथली मे छोट वच्चाक हेतु Ćयोग होइत छैक तैं हमरा बुझने अिह सँ नाĠयदेवक कोनो \nपुÿक संकेत होइयै, आव वो मĪलदेव हेताह अथवा गाँगदेव से कहब किठन।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nāी वलवभाचायर्–एकटा शासन करैत राजाक नाम सेहो िलखैत छिथ–“āी शािल वाहनो नृपित”– अहु राजाक \nपहचान असंभव अिछ=िमिथला सँ ĆाĢत मैिथलीक पाěडुिलिप सब से एहेन बहुत रास राजा सबहक नाम भेटैत \nअिछ जकरा कोनो राजवंश सँ िमलाएब अथवा जोड़ब असंभव भजाइत अिछ। िमिथलाक इितहासक साधनो \nअखन धिर इएह सब रहल अिछ तैं एकरा ितरİकारो करब असंभव। \nनरिसंह देव–(११८७–१२२७)– गंगदेवक परोक्ष भेला पर िमिथलाक राजगĿी पर नरिसंह देव वैसलाह। हुनका \nसमय मे िमिथला आर नेपालक मğय िकछु खट पट भेल छल आर एकर नतीजा ई भेल जे नेपाल िमिथला \nसँ फराक भगेल। रामदþ अपन दान पŀित मे नरिसंह देव केँ कणŭटाĜवय भूषणः- कहने छिथ। रामदþ हुनक \nमंÿी छलाह आर रामदþक अनुसार नरिसंह देव िमिथलाक अक्षुěण शासक छलाह। िवńापितक पुरूष  परीक्षा सँ \nज्ञात होइछ जे नरिसंह देव अपन िपती मĪलदेवक संग कžौज गेल छलैथ। ओतए सँ वो िदĪली सेहो गेल \nछलाह आर शहाबुĿीन गौरीक सेना मे सेनानायक काज कएने छलाह जािह सँ गोरी िहनका सँ Ćसž भए \nिहनका िमिथला मे अक्षुěण करबाक हेतु छोिड़ देवाक आĂासन देने रहिथĠह। ई चािचक देव चौहानक परम \nिमÿ छलाह। कहल जाइत जे इहो एक कुशल शासक छलाह मुदा राजनैितक दृिƠकोण सँ हम देखैत छी \nजे िहनका राĔय मे नेपाल िहनका हाथ सँ बाहर भगेल आर ताधिर बाहर रहल जाधिर हिरिसंह देव पुनः \nओकरा निह जीतलैĠह। दोसर बात इहो जे मुसल मान लोकिन पिĀम आर पूब सँ िमिथला राĔय केँ दबबे \nलागल छलाह आर आƅमण āी गणेश सेहो िहनके समय मे Ćारंभ भगेल छल। िमिथला राĔय केँ मुसलमान \nलोकिन अपन आँिख मे काँट जकाँ बुझैत छलाह आर तैं वो लोकिन एĦहर–ओĦहर सँ हुलकी–बुलकी दने \nआरंभ कदेने छलाह। नरिसंह देव अपना भिर िमिथला राĔय केँ चारूकात  सँ सुरिक्षत रखबाक यथेƠ Ćयास \nकेलिĠह आर अिह ƅम मे हुनका बहुत िकछु सफलता भेटलिĠह। \nरामिसंह देव–(१२२७–१२८५)– रामिसंह देव कणŭट वंशक एक सफल आर कुशल शासक छलाह जिनक \nमिहमाक गुनगान ितĤबती याÿी धमर्İवामी सेहो कएने छिथ। कमŭिदĜय ठाकुर रामिसंह देवक मंÿी छलिथĠह \nआर कमŭिदĜयक एकटा अिभलेख ल.सं.२१२क सेहो उपलĤध अिछ। िहनका समय मे समİत उþर भारत मे \nमुसलमानी सþाक Ćसार भचुकल छल आर िमिथलाक चारूकात  मुसलमानी आƅमणक संभावना बिढ़ गेल \nछल। वैशाली मे मुसलमानी आƅमणक İवरूपक िववरण धमर्İवामी उपिİथत कएने छिथ। लखनौतीक \nिहसामुिĿनइवाज िमिथलो सँ कर ĆाĢत केने छल आर ितरहुत मे पूवर्–पिĀम दुनु िदिस सँ आƅमण होइत रहैत \nछल। रामिसंह देवक पदवी मे‘भुजबलभीम’ आर ‘भीमपराƅम’क िवशेष महĜव रखइयै। िहनक सािĠध िवƇिहक \nछलाह देवािदĜय ठाकुर िजनका वंश मे बƂड पैघ–पैघ िवŅान आर पराƅमी लोक सब भेल छलाह। धनवान \nहोयबाक कारणे वो लोकिन महलक (महथा) सेहो कहबैत छलाह। \nरामिसंह देव िवńा आर धमर्क समथर्क आर Ćवþर्क छलाह। हुनके समय मे िमिथला मे वैिदक टीका िलखल \nगेलैक। ओिहकाल मे सामािजक एवं धािमर्क िनयमक Ćितपादन भेल आर शासन िवधान मे सेहो वेस सुधार \nभेलैक। ĆĜयेक गामक हेतु कोतवालक िनयुिक्त भेल। गामक ĆĜयेक समाचार चौधरी कोतवाल केँ दैत छलैक \nआर ओिह ठाम सँ वो समाचार राजा धिर पहुँचैत छ्ल। ओिह समय मे पटवारी Ćथाक िवकास भेल। \nरामिसंह देव पैघ िवńा Ćेमी छलाह आर हुनके समय मे āीधर आचायर् अमरकोश पर अपन टीका िलखलैĠह।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nरामिसंह देवक समय मे Ćिसŀ ितĤबती याÿी धमर्İवामी एĦहर आएल छलाह आर रामिसंह देवक संग हुनक \nसĦबĠध मधुर छलैĠह। वो आती–जाती दुनु वेर रामिसंह देवक संगे रहलो छलाह। िफ समय मे िमिथला मे \nमुसलमान लोकिनक Ćकोप बढ़ल जाइत छल। रामिसंह राजधानी ‘प’ट’ (िसमरौनगढ़)क सुĠदर िवĮलेषण \nधमर्İवामी कएने छिथ। ‘प’ट’ बƂड पैघ आर उžत नगर छल आर चारूकात  सँ दुगर् आर खािध सँ घेरल–वेढ़ल \nछल। सब तरहे एकर सुरक्षाक Ćबंध कैल गेल छल। ई नगर उþर मे छल। अिहठाम वो Ĕवर सँ पीिड़त \nसेहो भेल छलाह। नेपाल सँ अिहठाम एवा मे हुनका तीन मास लागल छलैĠह। रोग सँ मुक्त भेला पर जखन \nवो अपन देश जेबाक हेतुतैयार भेला पर तखन रामिसंह हुनका िकछु िदन आर रहबाक हेतु आƇह केलिथĠह। \nएतवे निह रामिसंह हुनका िकछु िदन आर रहबाक हेतु आƇह केलिथĠह। एतबे निह रामिसंह हुनका अपन \nĆधान पुरोिहतक पद पर िनयुक्त करबाक आĂासन सेहो देलिथĠह मुदा तइयो वो एतए रहबा लेल तैयार निह \nभेलाह आर घुरबाक हेतु तĜपर भगेलाह। रामिसंह हुनका बहुत रास वİतुजात उपहार मे देलिथĠह। \nधमर्İवामीक िववरण ई İपƠ होइछ जे मुसलमान लोकिनक Ćभाव बƂड बिढ़ गेल छल आर रामिसंह िकलाबंदी \nपर िवशेष बल देने छलाह। रामिसंह िकलाबंदी पर िवशेष बल देने छलाह। रामिसंहक अपन राजभवन सात \nगोट भीत आर २१ गोट खािध सँ घेरल छल। वैशालीक िनवासी लोकिन मुसलमानी आƅमण सँ हड़किĦपत \nछलाह। वैशाली मे एकटा Ćिसŀ ताराक मूिþर् छल। \nधमर्İवामीक मुसलमानी आƅमण सĦबĠधी मतक समथर्न परĦपरागत सािहĜय एवं साधन सँ सेहो होइत अिछ \nजािह मे ई कहल गेल अिछ जे रामिसंह केँ मुसलमान सँ लड़ए पड़ल छलैĠह। मुसलमान लोकिन गंगाक \nदिक्षण मे मूंगेर, भागलपुर, पटना, आिद İथान मे पसिर चुकल छलाह आर ओĦहर बंगालक शासक सेहो \nपिĀम िदिस अपन शिक्त केँ बढ़ेबा मे लागल छलाह। ओिह दुनु मे बरोबिर संघषर् चलैत रहैĠह आर िमिथलाक \nशासक अपन ‘वेतिसवृित’क पालन कए अपन İवतंÿता केँ सुरिक्षत रखबा मे ĭयİत छलाह। रामिसंह देव अिह \nहेतु कþेक Ćयėशील छलाह तकर Ćमाण तँ एतवे अिछ जे वो जँ अपन राĔयक िवİतार निह केलिĠह तँ \nहुनका समय मे हुनक राĔय एĸो इंच घटल निह आर साँİकृितक एवं सामािजक पृơभूिम बनौलिĠह तकरे \nआधार पर बाद मे हिरिसंह देवी पंजी Ćथा ठाढ़ भेल। \nशिक्त िसंह:-(शƅ िसंह)–(1285–95)–       रामिसंहक पछाित शिक्तिसंह अथवा शƅिसंह िमिथलाक राजा \nभेलाह। वो महा पिडंत, Ćतापी एवं पराƅमी शासक छलाह आर िदĪलीक शासकक संग हुनक सĦबĠध बरोबिर \nबनल रहलैĠह–ई सĦबĠध िवरोध आर िमÿता दुनुक छलैĠह। हĦमीरक िवरूŀक अिभयान शिक्तिसंह अलाउĿीन \nखलजीक संग रहैथ आर हुनका संग हुनक मंÿी देवािदĜय आर हुनक आĜमज वीरेĂर सेहो रहिथĠह। अपन \nमंÿीक İवामी Ɩोहक कारणे (रायमĪल आर रामपाल) हमीर परािजत भेलाह। अलाउĿीन देवािदĜय \nकेँ ‘मंिÿरėाकर’ पदवी सँ िवभूिषत केलिथĠह। शिक्तिसंहक संग खलजी सƛाटक िमÿता बनल रहल आर \nिमिथलाक İवतंÿता सेहो वचल रहल। \nशिक्तिसंह अĜयाचारी शासक छलाह। हुनक िनरंकुश शासन केँ रोकबाक हेतु वृŀ केँ चुिन केँ एकटा ‘वृŀ–\nपिरषद’क िनमŭण कएने छलाह। हुनक अĜयाचारी शासन सँ हुनक दरबारी आर मंÿी लोकिन कूिपत भए गेल \nछलाह। राजाक िनरंकुशताक िवरोध मे सवर् Ćथम अवाज उठौलिन चěडेĂर ठाकुर जे अपना युगक एकटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nĆिसŀ िवŅान आर राजनीितज्ञ छलाह। हुनके Ćयासे राजाक िनरंकुशता पर रोक लािग सकल। दरभंगाक \nअनंदवागक पिĀम ‘सुखीिदग्घी’ पोखिर िहनके खुनाओल िथक आर आधुिनक सकुरीक बसौिनहार शिक्तिसंहें \nिथकाह। शिक्तिसंहक बाद एकटा भूपाल िसंहक नाम भेटइयै मुदा वो शासक भेलाह अथवा निह से कहब \nअसंभव। \nहिरिसंह देव:-(१२९५–१३२४-?)– नाĠय देवक पĀात् कणŭटवंशक सब सँ Ćिसŀ एवं महान शासक हिरिसंह \nदेव भेलाह जे िमिथला आर नेपालक इितहास मे कैक दृिƠये िवख्यात छिथ आर जिनक शासन काल पूवŰ \nभारतक इितहास मे महĜवपूणर् मानल गेल अिछ। िहनक जĠम, राĔयारोहण, मृĜयु इĜयािदक वाİतिवकताक \nसĦबĠध मे हमरा लोकिनक ज्ञान अपूणर् अिछ अथवा इहो किह सकैत छी जे िहनका सĦबĠध सबटा \nएितहािसक तĝय अńाविध अिनिĀतता एवं सिĠदग्धक गभų मे अिछ। एकर मूल कारण ई अिछ जे िमिथलाक \nअिहकालक इितहासक अğययनक हेतु जे Ćामािणक साधन चाही तकर सवर्था अभाव अिछ। तथािप जतवे जे \nसाधन उपलĤध अिछ तािह आधार पर हमरा लोकिन हिरिसंह देवक शासन एकटा वİतुिनơ अğययन Ćİतुत \nकरबाक Ćयास करबा नेऽ राजनीितक इितहासक िहसाबे आर साँİकृितक इितहासक िहसाबे हिरिसंह देव केँ \nिवसरल जा सकइयै। जँ नाĠयदेव अिहवंशक संİथापकक िहसाबे İमरणीय छिथ तँ हिरिसंह अपन नेपाल \nिवजय एवं पंजी–Ćथाक संİथापकक रूपें  िमिथलाक इितहासक महĜव िदिस पौवाĜय–पाĀाĜय िवŅानक ğयान \nआकृƠ भेल छिĠह आर एकर Ćमाण भेल लुिसआनो पेतेकक ‘िमिडभल िहİƏी आफ नेपाल’ तथा भारतीय िवńा \nभवन Ņारा Ćकािशत “िदĪली सĪतनत” (खěड 6) मे िववेिचत िमिथलाक इितहासक अंश। आव िमिथलाक \nइितहासक अिहकाल केँ उपेिक्षत करब किठन अिछ कारण अिह सĦबĠध मे जे अńाविध एकटा ƚांित पसरल \nछल से दूर भगेल अिछ आर सामािजक इितहासक अğययनाथर् हिरिसंह देवक पंजी Ćथा एकटा Ćमुख िवषय \nबनल अिछ। \nकिहआ, कोना आर कोन रूपें  वो िमिथलाक शासन भार Ƈहण केलिĠह तकर कोनो ठोस Ćमाण हमरा लग \nनिह अिछ मुदा हुनका सĦबĠध मे Ćचिलत िकंवा ĭयवहृत शĤदावली अिह बातक Ćमाण अिछ जे वो शिक्तशाली \nशासक छलाह अपना काल धिर वो किहयो ककरो समक्ष ने अपन माथ झुकौने छलाह आर नेऽ टेकने \nछलाह। अपना केँ İवािभमानी İवतंÿ आर िनभŰक बुझैत छलाह आर अिहबातक Ćमाण हमरावसाितनुलउĠस सँ \nभेटैत अिछ। पुरूष  परीक्षा मे िवńापित हुनका‘कणŭट–कुल–सĦभव’ कहने छिथĠह; चěडेĂरक कृĜयरėाकर मे \nहुनका ‘कणŭट वंशोłव’ कहल गेल छैĠह। ĔयोितरीĂर ठाकुर धूतर् समागम मे कणŭट चूड़ामिणक संज्ञा िहनका \nदेल गेल छिĠह। \nकणŭटवंशोłव शÿुजेता हिरिसंह देव िमिथला मे अपन एकटा नव कीितर्मान İथािपत केने छलाह। हुनक \nसािĠधिवƇिहक मंÿी देवािदĜय ठाकुर छलिथĠह। देवािदĜय यशİवी, बुिŀमान एवं दानी छलाह। हुनक पĀात् \nहुनक पुÿ वीरेĂर ठाकुर मंÿी भेलाह। उहो महा दानी छलाह आर समुƖ सन गिहर पोखिर दिहभत गाम मे \nखुनौने छलाह। वो āौतकमŭनुơाता ƙाŌण लोकिन केँ उदारता पूवर्क दान देने छलाह आर गामक गाम दान \nमे सेहो हुनका लोकिन के देने छलाह। उहो एकटा पोखिर खुनौने छलाह जकर नाम छल ‘वीरसायर’ पड़ल। \nवीरेĂर ठाकुर केँ ‘महावितर्क नैबिĠधक’ सेहो कहल जाइत छलिĠह। वीरेĂर ठाकुरक बाद हुनक पुÿ चěडेĂर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nठाकुर महामþक सांिध िवƇिहक भेलाह। उहो Ćतापी, साहसी, उदार एवं दानी छलाह आर हिरिसंह देवक \nिमÿ, सलाहकार एवं दाशर्िनक सेहो छलाह। हिरिसंह देव िहनक समय मे ĭयİक भचुकल छलाह आर राज \nकाज सĦहािर लेने छलाह। इहो हावी परगžाक िसमराम Ƈाम मे एकटा पोखिर खुनौने छलाह \nजे “सुरवय” कहबैत अिछ। नाबािलक अवİथा मे राजगĿी पर बैसलाक कारणे हिरिसंहक देखरेख सुयोग्य \nमंिÿगणक हाथ मे छल आर राजाक िदिस इएह मंÿी लोकिन सब काज करैत छलाह। हिरिसंह देव जखन \nजवान भेलाह तखन चěडेĂर ठाकुर हुनक मंÿी छलिथĠह। ƙाŌणक एकवंश सँ कणŭट राजदरबार मे तीन \nपीढ़ी धिर बरोबिर मंÿी होइत रहलाह–तािह सँ ई िसŀ होइत जे अिह काल मे सामंतवादी ĭयवİथाक \nिवकासक कारणे मंÿीपद वंशानुगत भए चुकल छल आर राजा पर हुनका लोकिनक िवशेष िनयंÿण रहैत \nछलैĠह। हम उपर देिख चुकल छी जे शिक्त िसंह जखन िनरकुंश बनबाक चेƠा केलिĠह तखन इएह सामंत \nलोकिन हुनक ओिह चेƠा केँ िवफल कैल आर हिरिसंह देवक नावािलग रहबाक कारणे हुनका लोकिनक \nअिधकार मे अĜयिधक बृिŀ भेल। िवńापितक पुरूष  परीक्षा सँ इहो ज्ञान होइछ जे हिरिसंह देव यादव राजा \nदेविगिरक रामदेवक समकालीन छलाह आर गोरखपुरक राज दरबार मे हुनक कला–Ćेमी होयबाक चचर् बरोबिर \nहोइत छलैĠह। हिरिसंह देवक नाम सँ समकालीन राजा लोकिन नीक जकाँ पिरिचत छलाह। हिरिसंह देवक \nमंÿी चěडेĂर अपना कालक Ćिसŀ िवŅान छलाह आर तैं िहनक नाम सँ िमिथला राĔयोक नामक Ćसार होइत \nछल। \nहिरिसंह देवक समय मे चěडेĂर ठाकुर नेपाल अिभयानक नेतृĜव केलिĠह। ओतए ई िकरात राजा सन केँ एवं \nसूयर्वंशी क्षिÿय राजा गण केँ परािजत कए सĦपूणर् नेपाल राĔय पर िमिथलाक आिधपĜय जमौलिĠह। अिह सँ \nई तँ İपƠ भजाइछ जे नरिसंह देवक समय मे नेपाल सँ खट–पट भेलाक बाद नेपाल अपना केँ िमिथलाक \nिनयंÿण सँ मुक्त क लेने छल कारण जँ से बात निह रहैत तँ चěडेĂर ठाकुर केँ हिरिसंह देवक शासन \nकाल मे पुनः नेपाल पर आƅमण करबाक आवĮयकता िकयैक भेलैĠह। दोसर बात इहो जे हिरिसंह देवक \nĆभाव जखन नेपाल पुनः İथािपत भेल तँ िमिथलाक Ćितơा सेहो बढ़ल आर अिह िहसाबे हिरिसंह देव \nतुगलक सँ परािजत भेलाक बाद भािग केँ नेपाले गेल छलाह। चěडेĂर ठाकुर वाग्मतीक नदीक तट पर İवणर् \nतुलापुरूष महादान कयने छलाह आर उएह Ćथम ĭयिक्त छला जे पशुपित नाथ धिर पहुँचल छलाह। चěडेĂर \nठाकुर अधीन हिरƙŌ नामक एक सामंतक चचर् Ćाकृत–पैंगलम् मे भेल अिछ। \nहिरिसंह देवक समय मे िमिथलाक राĔय सुरिक्षत रहल यŀिप तािह समय तक पĀमी आर पूवŰ राĔय सँ \nिमिथला पर बरोबिर Ćहार भरहल छल। नेपाल धिर अपन राĔयक सीमा केँ पुनः बढ़ेबाक āेय हिरिसंह देव \nकेँ छिĠह। नेहरा मे हिरिसंह देव सेहो अपन एकटा मुख्यालय रखने छलाह आर ओिहठाम एकटा गढ़ सेहो \nछल। ĔयोितरीĂर ठाकुरक ‘धूतर् समागम नाटक’ सँ ज्ञात होइछ जे हिरिसंह देव केँ कोनो सुरÿाण सँ झगड़ा \nभेल छलैĠह जकर पिरणाम अिनणŰत बुझना जाइत अिछ। हिरिसंह देवक पादपŃ पर कतेको Ćतापी राजा \nअपन–अपन माथ नमवैत छलाह। \n____ “ नानायोध िनरूŀ िनिजर्त सुरÿाणाÿ सŀािहनी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \n       नृĜयłीमकबĠध मेलक दलद् भुिम ƚमद् मुधरः॥ \n       अिİत āी हिरिसंह देव नृपितः कणŭट् चूड़ामिणः \n       दृĢयĜपािथर्व साथर् मौिलमुकुटĠयİताङƈ पंकेरूहः ”॥ \nउमापितक पिरजात हरण सँ सेहो ई İपƠ होइछ जे हिरिसंह Ņ आर कोनो मुसलमान शासकक बीच संघषर् \nभेल छल मुदा ĔयोितरीĂर आर उमापितक िववरण मे कोनो मुसलमान शासकक नाम निह रहला सँ \nकिठनताक अनुभव हैव İवाभािवके। ओिह सब सँ केवल एतवे ज्ञान होइछ जे हिरिसंह देव कें बरोबिर \nमुसलमान शासक लोकिन सँ टंटा होइत रहैĠह आर ओिह सभिहक वावजूदो वो िमिथला केँ राĔय सुरिक्षत \nरखैत अपन Ćजाक कĪयाण मे लागल रहैथ। हमरा बुिझ पड़इयै जे िमिथलाक राĔयक भिवįयक सĦबĠध \nहुनका पूवŭभास भगेल छलैĠह आर तैं वो नेपाल पर पुनः अपन आिधपĜय कायम करबाक Ćयास मे लागल \nछलाह। िमिथला मे चारूकात  सँ तंगी देिख वो अपना हेतु नेपाल राĔय केँ सुरिक्षत राखए जािह सँ िकवो \nमुसलमानी आƅमण सँ आƅांत भेला पर ओतए जाए केँ रिह सकैथ। इएह कारण िथक जे हुनक मंÿी नेपाल \nपर पूणर् आिधपĜय कायम केने छलाह। तुगलक आƅमणक बाद वो भािग केँ ओĦहरे गेवो केलाह। कहल \nजाइत अिछ जे िमिथला छोड़बाक पूवर् वो नेहरा पोखिर पर िवĂचƅ महादान यज्ञ कयने छलाह। \n१३२३–२४ ई. मे िमिथला पर गयासुĿीन तुगलकक आƅमण भेल। कहल जाइत अिछ जे बंगाल आर \nिमिथलाक शासकक संग एक Ćकार गुĢत समझौता छल आर दुनु अपन–अपन İवतंÿता केँ सुरिक्षत रखबाक \nलेल Ćयėशील छलाह। गयासुĿीन तुगलक अिह दुनु राĔय केँ अपना आँिखक काँट बुझैत छल आर तैं बंगाल \nपर आƅमण केलाक बाद वो िमिथले बाटे घुरल आर अिहठाम शासक केँ अपना अधीन करबाक Ćयास \nकेलक। फिरİताक अनुसार ितरहुतक राजा संघषर्क हेतु आगाँ बढ़लाह परĖच हुनका खेहािर केँ जंगल मे \nठेल देल गेलैĠह। तुगलक राजा जंगल केँ अपने हाथ सँ कटलिĠह आर जखन जंगल साफ भेल तखन वो \nदेखलिĠह जे ितरहुत राजाक एकटा बड़का िकला अिछ जे चारूकात  बड़का–बड़का खािध सँ घेरल अिछ। \nउच्च उच्च भीित आर सातटा खािध सँ घेरल िकला देिख तुगलक शासक थोड़ेक कालक हेतु धतमतेलाह \nआर तĜपĀात् सातोटा खािध केँ भिर वो िकलाक भीत आर देवाल केँ नƠ केलिĠह। अिह सब काज मे \nहुनका तीन हģता लगलिĠह। राजा सपिरवार िगरģत भेलाह आर ितरहुतक शासन भार मिलक तबिलगाक पुÿ \nअहमद खाँक हाथ मे देल गेल। तकर बाद तुगलक राजा िदĪली िदिस Ćİथान केलिĠह। वरनीक अनुसार \nजखन गयासुĿीन तुगलक ितरहुत पहुँचलाह तखन सब राजा लोकिन आĜम समपर्ण केँ \nदेलिĠह।वसाितनुलउंसक अनुसार ितरहुतक राजा पड़ा केँ नेपाल चल गेलाह आर ितरहुत पर तुगलक शासन \nİथािपत भगेल। (िवशद् िवĮलेषणक हेतु देखु हमर िलखल पोथी –“िहİƏी आफ मुिİलम रूल  इन \nितरहुत”)                                                                                                                               \nचěडेĂर ठाकुरक दान रėाकर आर ĔयोितरीĂर ठाकुरक धूतर्समागम नाटक तथा उमापितक पिरजात हरण \nनाटक सँ एतवा धिर İपƠ होइयै जे i) हिरिसंह देव Ħलेच्छ सँ आĢलािवत पृĝवी केँ मुक्त कएने छलाह आर, ii) \nवो कोनो सुरÿाण केँ परािजत कएने छलाह आर iii) पृĝवी पर जे Ħलेच्छ लोकिन भार İवरूप छिथ तकरा सँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nवो पृĝवी केँ हलुक केने छलाह। फिरİताक कथन जे हिरिसंह देव सपिरवार िगरģत भेलाह से माĠय निह \nअिछ कारण आँिखक देखल हाल िलखिनहार वसाितनुलउंस मे एकर समथर्न निह केने छिथ। ओिह मे ई İपƠ \nिलखल अिछ जे राजा भािग केँ नेपाल चल गेलाह आर ओतिह बिस गेलाह। पिरिİथित सँ वाğय भए भािग \nजेबाक कथा आर पहाड़ मे घुिसया जेवाक बात मैिथली परĦपरा मे िनĵिलिखत Įलोक मे सुरिक्षत अिछ। \n“वाणािĤध बाहु सिĦमत शाकवषų \nपौषİय शुक्ल दशमी िक्षितसूनुवारे \nयकĜवा İव–पņन पुरी हिरिसंह देवो \nदुदŶव िदिशत पथे िगिरमािववेश”– \nिमिथला सँ िनरािāत भेला पर हिरिसंह देव पड़ा केँ नेपाल गेला जतए १० वषर् पूवर् चěडेĂर ठाकुर िकरात \nआर क्षिÿय शासक लोकिन केँ हराके िमिथलाक      ĆभुĜव İथािपत कएने छलाह। हिरिसंह देव नेपाल पहुँिच \nसूयर्वंशी राĔयक İथापना केलिĠह से कहल जाइत अिछ। वो भात गाँव मे अपन केĠƖ बनौलिĠह। नेपाल पर \nिमिथलाक आƅमणक ितिथ लकए इितहासकार मे मतभेद छिĠह। िदलीरमण रेग्मी १३१४ (चěडेĂर Ņारा \nआƅमणक ितिथ) केँ नेपाल पर आƅमणक ितिथ मनैत छिथ परĖच भगवान लाल इĠƖ जी आर राइट महोदय \n१३२४ ई. केँ (जखन हिरिसंह देव िमिथला सँ पड़ाय ओतए पहुँचलाह)। अिह दुनु ितिथ मे कोनो संघषर्क \nगुंजाइश निह अिछ यिद हमरा लोकिन एकरा अिह ढ़ँगे  देखी–चěडेĂर िमिथला राĔयक मंÿी िहसाबे नेपाल केँ \nजीतने छलाह आर तिहया सँ पुनः नेपाल िमिथलाक अधीन भगेल छल। हिरिसंह देव जखन ओतए पहुँचलाह \nतखन वो िविधवत अपना केँ ओतुका शासक घोिषत केलिĠह आर भातगाँव मे अपन Ćधान कायŭलयक \nİथापना केलिĠह। अिह दुनु मे िवशेष साĦय अिछ। १३१४ सँ १३२४ धिर वो िमिथला सँ नेपाल पर राĔय \nकरैत छलाह मुदा १३२४ क पछाित मुख्यरूपेण नेपालक एकमाÿ शासक भगेलाह। १३१४ क बादिह सँ \nनेपाल मे मैिथल लोकिनक आवागमन शुरू  भगेलिĠह। िमिथला मे मुसलमानक Ćकोप बढ़ल आर नेपाल मे \nमĪल लोकिनक मुदा हिरिसंह देव बƂड चतुर ĭयिक्त छलाह आर वो ओतुĸा मĪल लोकिनक संग वैवािहक \nसĦबĠध İथािपत क लेलिĠह। \nनेपालक वंशावली आर िशलालेख अिहबातक सबूत अित जे हिरिसंह देव नेपाल मे जाकए नीक जकाँ जिम गेल \nछलाह आर हुनक ĆभुĜव ओिहठाम नीक जकाँ İवीकृत भगेल छलैĠह। काठमाěडुक एकटा िशलालेख मे \nहिरिसंह देव केँ कणŭट वंशोłव आरकणŭट चूड़ामिण कहल गेल छिĠह।- \n__ “जातः āी हिरिसंह देव नृपितः Ćोढ़ Ćतापोदयः \nतŅंशे िवमले महािरपुहरे गाĦभीयर् रėाकरः \nकþŭयः सरसामूपेĜय िमिथलां संलŞय लक्षिĆयो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \n   नेपाले पुनराधाइभव युते İथैयर्ः िचरिĦवńते”। \nहिरिसंह देवक उþरािधकारी केँ चीनी सƛाट नेपालक कानूनी शासक मानैत रहिथĠह। \nकणŭट वंशक पतन:- हिरिसंह देवक बाद िमिथला मे कणŭट वंशक पतन भगेल। बहुत रास सािहिĜयक \nसाधनक अğययन केला संता एवं पाěडुिलिपक पुिįपका सब केँ देखला सँ ई Ćतीत होइछ जे हिरिसंह देवक \nनेपाल पड़ैला उþरो िमिथला मे वचल कणŭट लोकिन िमिथलाक İवतंÿताक हेतु संघषर् करैत रहलाह आर \nमुसलमान लोकिनक पैर केँ निह जमे देल गेल। कणŭट वंशक अंतो भेला पर िमिथलाक िकछु क्षेÿ सब मे \nकणŭट शासन िवńमान छल आर एकर Ćमाण भेटैत अिछ। āीवĪलभाचायर् कणŭट राजवंशक उĪलेख कएने \nछिथ। वो अपन सĦबĠध मे सब सँ महĜवपूणर् अिछ। मधुसूदन ठाकुरक ‘कěटकोŀार’ पुİतकक पुिįपका। \nमधुसुदन ठाकुर कणŭट चƅवती महाराजािधराज रामराजक अधीन रिह केँ िलखने छलाह। पुिįपका मे िलखल \nअिछ–“इित महाराजािधराज कणŭट चƅवित भुजबल भीम समİत िदिग्वजयािजर्त समİत संतोष िनिखल \nभूमěडल āी रामराज कािरतायां महामहो पाğयाय समृपकुर āी मधुसुदन कृता वनुमान लोक कěटकोŀारः सĦपूणर् \nिमित। लं.सं.५२९ फाĪगुन शुक्लाƠĦयाँ मğययन शािलना āी भवदेव शमर्णा भौरƇामेऽपूरीय िमित”। अिह सँ \nİपƠ होइछ जे कणŭटवंशक िकछु लोकिन हिरिसंह देवक वादो िमिथला मे शासन करैत रहलाह भनेऽ हुनक \nक्षेÿ सीिमत आर छोट रहल हो। ओइनवार वंशक बादो वो लोकिन िमिथलाक िविभž क्षेÿ मे शासन किरते \nरिह गेला। ओइनवार वंशक समाĢत भेलो पर जे अराजकताक िİथित उĜपž भेल छल ताहु सँ लाभ उठाकय \nकणŭट रामराज अपन Ćभाव क्षेÿक िवİतार केने होिथ से संभव। सकरपुरा Ƃयोढ़ी (राजपुतक जमीĠदारी) \nसेहो नाĠयदेवक वंशजक अंग छिथ आर िमिथलाक राजपुत लोकिन सेहो नाĠयदेवक वंशजक अंग छिथ आर \nिमिथलाक राजपुत लोकिन सेहो कणŭट कुल सँ अपन सĦबĠध जोड़बा मे गौरवांिवत बुझैत छिथ। \nमुसलमानी आƅमणक चलते िमिथला मे कणŭट वंशक अंत भेल। हिरिसंह देवक बाद केओ योग्य शासक निह \nरिह गेलाह जे अिहठाम कणŭटवंश केँ दृढ़ किरतैथ आर ओĦहर तुगलक लोकिन जखन अिहठामक शासन भार \nअपना हाथ मे लेलिĠह आर देखलिĠह जे चलाएब असंभव अिछ तखन वो लोकिन एहेन ĭयिक्तक खोज करए \nलगलाह िजनका पर हुनका िवĂास हिट चुकल छलैĠह तैं वो लोकिन सुगौनाक राजपंिडत कामेĂरक वंशज केँ \nअपन Ćितिनिध चुनलैĠह आर िमिथलाक शासन वागडोर हुनके लोकिनक हाथ मे देलिĠह। िफरोजशाह शाह \nतुगलक भोगीĂर केँ िĆयसरवा किह केँ संबोिधत कयने छिथ। १०९७ सँ १३२५ धित कणŭट लोकिन \nिमिथला पर शासन कए एकटा अिमट छाप छोड़ने छिथ जािह सँ िमिथलाक िनजी ĭयिक्तĜव िवकास भेल आर \nमैिथली संİकृितक पृƠ पोषण सेहो। परĖच ऐितहािसक िनयमक अनुसार सामंतवादी ĭयवİथाक गुण–दोषक \nचलते जेना सब राĔयक पराभव भेल छैक तिहना िमिथलाक कणŭट राĔय अपन अविधक पूणर् कए लुĢतĆाय \nभेल आर िमिथला मे मुसलमानी शिक्तक Ćादुभŭवक संगिह ओइनवारक İथापना कणŭट वंशक अवशेष पर \nभेल। \nपिरिशƠ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \nचěडेशवर ठाकुरक कृĜय रėाकरक िकछु आवĮयक Įलोक– \n_ अिİत āी हिरिसंह देव नृपितिनर्ः शेष िवŅोिषणां \nिनमŭथी िमिथलां Ćशासदिखलाँ कणŭटवंशोłवः। \nआशाः िसĖचित यो यशोिभरमलैः पीयूष धारा Ɩवैदųवः \nसारद शवर्री पित िरवाशेष िĆवंभावुकः॥ \nआिİमिĠदिग्वज योńते बलभरा ĜकुĤजी भविłः फणै \n  रĠयोĠयं िनिवङं िमलिłरिभतः शेषः सहćेणसः \nगच्छĜयĦबुजबाĠधवे िदन पतौ ĆĜयक् पयोधेरधः \nसधः सĹुचदĤजकोरक वपुः सादृĮयमालĦबते॥ \n  मा माखेदं भजğवं जलिधमुपगतेबाĠğवे पंकजाना \nमंतः पĖचेपुरोष ĭयसन भयजुषाĀƅ वाकावराकाः। \n  āीमĜकणŭट भूमीपित मुकुट मिणः Ćीणयžध लोका– \nनेष Ćौढ़ Ćतापńुमिणरूदियनी संपदं संतनोित॥ \nएतİयाłुत संिध िवƇह धुरां वोढ़ा पािववीकृत– \nŞमालोका शरिदĠदु सुĠदर यशः संदोदृगंगाĦबुिभः॥ \n  आसीĠमंÿ मयधुित Ćितहता िमÿाĠधकारोदयो \n  देवािदĜय इितĆसžहृदयो देवƖुमोजĻुमः॥ - \n  \nयः संिध िवƇह िवधौ िविव धातुभावः \n  शौयŸदयेन िमिथलािधपराĔयभारम्। \n  िनमर्Ĝसरं सुनयसािĖचत कोषजातम्  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nसĢतांग रू ंघटन सĦमृत मेव चƅे॥ \nĆज्ञावताँ सदिस संसिर वाक्पटूनां \n  राज्ञांसभासु पिरषĜİविप मंÿ भाजाम्। \nिचतऽिवर्नाĖच किवताĂ िपसĜकवीनां \n  वीरेĂरः İफुरित िवĂ िवलािस कीितर्ः \nāीमान मुįयतनयो नवचĠƖ चारू  \nराचारवĠधिवƇह धुरौण पदालĦब– \nĀěडेĂरो िवजयते सिचतावतंसः। \n  \nउĠमूĪयािƖ िनतĦबमĦबर मिणं कृĜवापताकाऽऽवृतं, \nसेनोŀू तरजोभरेरेिननभृतं िभĜवा महाकडर्मम्। \nदुगर्सĜपथ मातनोद् दृढ़मथो िनमŭयदुगर्समंतादयम्– \nनųपाल िक्षितपालवगर्मनयद् दुगर् समंतादयम्। \nआलीनं िगिरकĠदरासु िवपनेलंतिहर्तं िनझर्रे, \nगंभीरे िचरंमग्नमिƖ िशखर Ćाग् भारमाĢय िİथतम्॥ \nनेपाले िविजते बलेन सुतरां भीता Ĝमेिभभर्िमयै–, \nिवर्İमृĜयधुमणेः कुले भगवतः İवंजĠमतþतकृतम्॥ \n  \nएषमैिथल मही भुजा भुज ŅĠद वािरत समİत वैिरणा \nāी िवńािविन कुलƅमागते संिधिवƇह पदेिनयोिजतेः॥ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nगणेĂर ठाकुरक सुगित सोपानक आरंभक Įलोक– \n__अभू ĿेवािदĜयः सिचव ितलको मैिथल पते– \nिनर्ज Ćज्ञा Ĕयोितŀर्िलत िरपु चƅाĠध तमसः।, \nसमंताद āांतोĪलिसत सुहृद केिपल ममौ \nसमुद भुते यािİमन िŅज कुल सरोजैिवर्किसतम्। \nअİमाĠमहादान तड़ागयाग भूदान देवा लय पूत िवĂः। \nवीरेĂरोऽजायत मंिÿराजः Şमापालचूड़ामिण चुिĦबतांङ्ƈः। \nलसĠमही पाल िकरीट रė रोिच Ƌय राĔजतपाद पŃः। \nअİयानुजĠमा गुणगौरवेण गणेĂरो मंिÿमिणĀकािİत। \nसंशोष यžिनश मौवर् (मैषर्) िनभ Ćतापै– \nगŹड़ावनी पिरवृढ़ं सुरतान िसĠधुम् \nधमŭ वलĦबनकरः करूणादर्चेता– \nयİतीर भुिक्त मतुलामतुलः Ćशािİत॥ \nāीमानेषु महामþक महाराजा िधराजोमहा– \nसामंतिध पितिवर्क İवर यशः पुįपİयकĪपƖुमः। \nचƅे मैिथलनाथ भूिम पितिभः सĢतांग राĔयािİथित– \nĆौढ़ानेक वंशĭवेदैहक हृदयो दोः İतĦभ सĦभािवतः॥ \n  \nवेदİमृित पुराणािद दृįƀवा लोकिहतैिषणा \nकृतं सुगित सोपानं āीगणेĂर मंिÿणा॥ \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \nगणेĂरक पुÿ रामदþ– \n_संिध िवƇह मंÿीĠƖ देवािदĜय ननुłवः। \nभूिमपाल िशिररė रिĔजताङƈस रोरूह।  \nसािĠध िवƇिहकः āीमŅीरेĂर सहोदरः \nमहामþकः āीमान िवराजित गणेĂरः। \nāीमता रामदþेन मंिÿणा तİय सुनुना। \nपĿितः ƅयते रĦया धĦयŭ वाज सेनिययाम्॥ \n  \nउपयुर्क्त Įलोक सब सँ कणŭट कालीन िमिथलाक इितहासक िविवधयक्ष पर यथेƠ Ćकाश पड़इयै तैं अिहठाम \nओिहसब केँ पिरिशƠक रूप  मे जोिड़ देल अिछ। ितिथ आर तĝयक सĦबĠध अńपयर्ंत िववाद बनले अिछ तैं \nओिह सĦबĠध मे कोनो िननर्य देव असंभव। (िवशेष िववरणक हेतु हमर िनबĠध– ‘द कणŭƀज आफ िमिथला’) \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \n  \n. \nअğयाय–८ \nओइनवार वंशक इितहास \n(२०९–२४३) \nकणŭट वंशक परोक्ष भेला पर िमिथला मे ओइनवार वंशक राĔय Ćारंभ भेल। ओइनवार वंश केँ ‘कामेĂर \nवंश’ तथा ‘सुगौना वंश’ सेहो कहल गेल छैक। ‘कामेĂर वंश’अिह कारणे िक राज पंिडत कामेĂर अिह वंशक \nसंİथापक छलाह और ‘सुगौना वंश’अिह कारणे िक सुगौना मे अिह वंशक राजधानी छल। ओइनवार \nलोकिन ‘खौआड़े जगĜपुर’ मूलक काĮयप गोÿ मैिथल ƙाŌण रहैथ। िहनक पूवर्ज मे जयपित, हुनक पुÿ िहĻु \nआर हुनक पुÿ ओएन ठाकुर छलाह। वो अĜयंत िवŅान आर परम तपİवी छलाह आअ हुनके कोनो कणŭट \nराजा सँ ‘ओइिन’ गाम दान मे भेटल छलैĠह। अिह कारणे अिह वंशक नाम ओइनवार वंश पड़ल। ओएन \nठाकुरक पुÿ भेला अितरूप , अितरूपक  पुÿ िवĂरूप, हुनक पुÿ गोिवĠद, हुनक पुÿ लŞमण आर लŞमण \nठाकुरक छटा पुÿ छलिथĠह–यथा \ni)                     राज पिěडत कामेĂर,         ठाम–ठाम एकटा सातम पुÿक उĪलेख अवइयै जकर नाम \nरामेĂर छल। अिह छः मे सँ एक गोटएक वंश अहुखन मालदह \nिजला मे िवराजमान छिथ। \nii)                   हषर्ण, \niii)                  िÿपुरे, \niv)                  तेवाड़ी, \nv)                   सलखन, \nvi)                  गौड़ \nएहेन बुझनाजाइत अिछ जे कणŭट शासक हिरिसंह देवक पड़ैलाक बाद िमिथला मे कणŭट लोकिनक \nसþाक Ũास भेल आर शासनक उलट–फेर बरोबिर होइत रहल। गयासुĿीन तुगलक शासनक हेतु अपन \nĆबĠध केलिĠह आर हुनक पुÿ मुहĦमद तुगलकक समय मे िमिथला तुगलक साƛाĔयक एकटा Ćांत बिन \nचुकल आर एकरा तुगलक पुर अथवा ितरहूत सेहो कहल जाइत छलैक। १३२३–२४ सँ करीब ३० वषर् \nधिर एक Ćकारक अĭयवİथा बनल रहलैक। कणŭट लोकिन अपन सþा केँ पुनः İथािपत करबाक हेतु \nĆयėशील एवं संघषर्शील बनल रहलाह मुदा हुनका लोकिन केँ कोनो सफलता हाथ निह लगलिĠह आर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \nिछट–पुट भए एĦहर–ओĦहर मे िवखैर गेलाह आर यÿ तÿ अपन क्षेÿ बना केँ रहए लगलाह। ओĦहर \nिदĪली सँ ितरहूतक शासन करब कोनो आसान काज निह छल कारण पूव सँ बंगालक िगŀ दृिƠ सेहो \nिमिथला पर लगले रहैत छलैक आर जहाँ िदĪलीक िदिस सँ किनओ िढ़लाई भेलैक िक बंगाल बाला सब \nघर िमिथला पर चिढ़ वैसैत छल। ई एकटा एहेन कटु सĜय छल जकरा िदĪली नकािर निह सकैत \nछल। िदĪलीक हक मे िमिथलाक िदĪलीक अंग बनल रहब सामिरक दृिƠयें महĜवपूणर् छलैक कारण \nतखन िदĪली िमिथला केँ अƂडा बनाए बंगालक हक मे िमिथला केँ बंगालक पक्ष मे रहब उिचत बुझना \nजाइत छलैक आर तैं बंगाल आर िदĪली तथा पिĀमक आन राĔय अिह दृिƠयें िमिथला केँ देखैत छल। \nिमिथलाक शासक लोकिन अिह अवसर सँ लाभ उठाय अपन İवतंÿताक सुरक्षाथर् ताक मे रहैथ छलाह \nपरĖच ओइनवार वंश मे कणŭट शासक नाĠयदेव अथवा हिरिसंह देव सन केओ योग्य आर कुशल शासक \nनिह भेला तैं अिह मौकाक लाभ उठेबा मे असमथर् रहलाह। िशविसंह सब सँ योग्य, कमर्ठ, एवं İवतंÿ \nĆेमी ĭयिक्त छलाह आर तँ िमिथलाक İवतंÿताक रक्षाथर् अपन Ćाणक बाजी लगौलिĠह। ओइनवार वंश मे \nिशविसंह आर भैरविसंहक नाम िचर İमरणीय रहल कारण वो दुनु गोटए अपना–अपना ढ़ँगे िमिथलाक \nİवतंÿताक रक्षाथर् िकछु उठानिह रखने छलाह। \n१३२४ आर १३५५क मğय िमिथलाक āृंखलावŀ इितहासक अभाव अिछ। तुगलक काल मे िमिथला \nिदĪलीक Ćांत छल आर एकर उĪलेख हम पूवर्िहं कचुकल छी। बंगाल केँ ई बात पिसž निह छलैक आर \nबंगालक शासक हाजी इिलयास शाह सेहो एकटा महĜवाकाँक्षी शासक छल। ितरहूत पर आƅमण करबाक \nओकर मूल उĿेĮय ई छलैक जे ओिह बाटे वो नेपाल पर आƅमण कए हाजीपुर धिर पहुँिच गेल आर \nहाजीपुरक İथापना अपना नाम पर केलक जकर Ćमाण नेपाल सँ ĆाĢत एकटा िशलालेख अिछ। तुगलक \nलोकिन केँ ई बात सहाħय निह भेलैĠह आर िफरोज तुगलक तुरंत एकर बदला लेबाक हेतु िमिथला बाटे \nबंगाल पर आƅमणक योजना बनौलिĠह। बरनीक िववरण सँ İपƠ अिछ जे िफरोज गोरखपुर, खरोसा \nआर ितरहूतक बाटे बंगाल िदिस गेल छलाह आर संभवतः राजिवराज लग कोशी नदी केँ टपने छलाह। \nमधुबनी िजला मे अखनो एकटा िपरूजगढ़  नामक İथान अिछ जे िफरोज तुगलकक बाटक संकेत दइयै। \n१३५५क आसपास ई घटना घटल छल। िफरोज शाह सब िİथित केँ देिख अिह िनणर्य पर पहुँचल \nहेताह जे िमिथलाक आंितिरक İवतंÿता केँ सुरिक्षत रािखये केँ वो िमिथला केँ िदĪलीक िमÿ बना केँ \nरािख सकैत छिथ। अिह तĝय केँ İवीकार कए वो एकटा दूरदिशर्ता आर कूटनीितज्ञाताक पिरचय \nदेलिĠह। िमिथलाक İवतंÿताक İवीकृित दए वो ओइनवार लोकिनक अधीन िमिथलाक शासन भार \nछोड़लिĠह आर ओिह ƅम वो ओइनवार वंशीय ‘भोिगसराय’ केँ अपन िĆयसखा किह केँ संबोिधत केलिĠह। \nिमिथला पुनः İवतंÿ रूपें  अपन शासन Ćारंभ केलक परĖच तािह िदनक समय एहेन छल िक चारूकात  \nिदन राित खट–पट होइते रहैत छल। मैिथली परĦपराक अनुसार िफरोज तुगलक राज पिěडत कामेĂर \nकेँ िमिथलाक राĔय देने छलाह आर हुनक पुÿ भोगीĂर केँ ‘िĆयसखा’ किह सĦमान केलिĠह। राजपिěडत \nकामेĂर ‘ठाकुर’ ठाकुर कहबैत छलाह तैं िकछु गोटए अिहवंश केँ ‘ठाकुर वंश’ सेहो कहैत छिथ। \nवधर्मानक गंगकृĜय िववेक मे कहल गेल अिछ “कामेशो िमिथला मासत”।कामेĂर İवयं िसŀपुरूष एवं योगी \nहोयबाक कारणे िमिथलाक राĔय गछवा लेल तैयार निह छलाह तथािप भोगीĂरक आƇह वो गछलिĠह आर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nिकछु िदन शासन केलिĠह। कामेĂर केँ ‘राय आर ‘राजपिěडत’ दुनु कहल गेल छिĠह। कामेĂरक बाद \nभोगीĂर राजा भेलाह। हुनको ‘राय’ कहल जाइत छलैĠह आर कीितर्लता सँ ज्ञात होइछ जे वो िफरोज \nशाहक परम िमÿ छलाह। भोगीĂरक बाद गणेĂर शासक भेलाह। हुनक समय मे ओइनवार वंश मे \nबटवारा हेतु संघषर् भेल जािह मे लोग दू दल मे बिट गेलाह–एक दल भोगीĂरक छोट भाई भवािसंहक \nसमथर्क छल आर दोसर दल गणेĂर। जे भेल हो मुदा हम देखैत छी जे गणेĂर राजा भेलाह। भवेशक \nपुÿ Ņय कुमर हरिसंह आर कुमर िÿपुर िसंह केँ ई बात अिĆय बुिझ पड़लैĠह आर वो लोकिन अरजुन \nराय आर कुमार रėाकरक मदित सँ गणेĂरक वध केलिĠह। तĜपĀात भवेश राजा भेलाह। भवेशक \nदरबारे मे चěडेĂर ठाकुर अपन ‘रėाकर’– िवशेष कए राजनीित रėाकरक रचना केने छलाह। \nिवńापितक कीितर्लता मे अिह घटनाक िववरण दोसरा ढ़ंगे अिछ। िवńापितक अनुसार गणेĂरक हĜया \nअसर्लान नामक एक मुसलमानक हाथें भेल छल जे िमिथलाक तĜकालीन अराजक िİथित सँ लाभ उठा \nकेँ िमिथलाक राĔय केँ हिथया लेने छल। मैिथली परĦपरा मे सेहो अिह Ćķ पर मतैक्य निह अिछ मुदा \nसब साधनक वैज्ञािनक अğययन केला संता ई İपƠ होइछ जे िमिथला मे तािह िदन मे गĿीक हेतु \nगृहयुŀक िİथित िवराजमान छल। गणेĂरक दुनु पुÿ कीितर्िसंह आर वीरिसंह बािलग भेला पर अपन \nिपतामह ƚाता भविसंह सँ राĔयक हेतु Ćाथर्ना केलिĠह परĖच से निह भेटलिĠह। अपन िपताक हĜयाक \nĆितशोध लेबाक हेतु ई दुनु भाई जौनपुर राजा इƙािहम शाहक ओतए साहाħयक हेतु पहुँचलाह। \nमहामहोपाğयाय परमेĂर झा िलखैत छिथ जे कीितर्िसंह वीरिसंह िफरोज शाहक ओतए नािलस कएल आर \nिफरोज शाह िमिथला पर चढ़ाइ कए हरिसंह िÿपुर िसंह केँ मािर राĔय कीितर्िसंह केँ िफरौलिĠह। मुदा \nिवńापितक कीितर्लता सँ अिह बातक समथर्न निह होइछ। \nबायक वैिर केँ कीितर्िसंह सधौलिĠह से बात ठीक अिछ मुदा अिह हेतु िफरोजशाह िमिथला पर आƅमण \nकेने छलाह तकर कोनो Ćमाण निह आिछ। अिह गृहयुŀक ƅम मे दुनु पक्ष तĜकालीन मुसलमानी \nĆितिनिध सँ साहाħयक अपेक्षा रखने होिथ तँ कोनो आĀयर्क बात निह आर अिहƅम मे गणेĂर केँ अपने \nसँ निह मािर कोनो मुसलमानक हाथे मरबौने होिथ सेहो संभव कारण जखन लोक ज्ञान आर तकर् केँ \nİवाथर् वश ितलांजिल दैत अिछ तखन वो कोनो Ćकारक काज (नैितक–अनैितक)क वैसइयै। भैħयारी मे \nजखन अिह Ćकारक झगड़ा होइत तखन तँ दुĮमन लाभ उठवे करइयै। िवńापित ओइनवार वंश सँ \nएþेक घिनƠ छलाह िक वो अिह िघनौना बात केँ दािव देलैĠह आर एकर कतहु चचŹ धिर निह केलिĠह \nआर गणेĂरक हĜयाक उþरदाियĜव असर्लान पर देलिĠह। मुदा िवńापितक िववरण सँ एतवा धिर निह \nकेलिĠह आर गणेĂरक हĜयाक उþरदाियĜव असर्लान पर देलिĠह। मुदा िवńापितक िववरण सँ एतवा धिर \nतैं İपƠ अिछये जेनािह िदन मे िमिथला मे चारूकात  अराजकता पसरल छल आर केओ ककरो कहब मे \nनिह छल। ‘असर्लान’ अथर् होइछ ‘वीर’ ‘बहादुर’, ‘जमामदर्’ इĜयािद। वीर अफगान नामक पदािधकारी तािह \nिदन ितरहूत मे छल आर इहो संभव अिछ जे गृहयुŀक िİथित केँ देिख वो एक पक्षक भगेल हुए आर \nİवयं िमिथलाक राĔय हिथया लेने हुए। गणेĂरक मृĜयुक कारण अखनो धिर िमिथलाक इितहास मे \nएकटा समİया मूलक Ćķ बनल अिछ आर िवńापित ओकरा झँपबाक हेतु सब Ćयास कएने छिथ कारण \nगणेĂरक पुÿक Ćित िवńापित सहानुभूित रखैत छलाह आर हुनक अिधकारक İथापनाक हेतु हुनका  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \nलकए जौनपुर सेहो गेल छलाह। वो कीितर्िसंह केँ ‘पुरूष  āेơ’ क कोिट मे रखने छिथ आर मैिथल किव \nदामोदर िमā अपन छĠद Ƈंथ “वाणी भूषण” मे सेहो कीितर् िसंहक सĦबĠध मे िनĵािलिखत उƄगम Ćगट \nकेने छिथ। \n___ “कीितर् िसंह नृपजीव यावद मृत धुित–तरणी” \n___ “Ĝविय चलित चलित वसुधा वसुधा िधप कीितर्िसंह धरणी रमणे”। \nकीितर्लता मğयक िववरण एतवा धिर अवĮय İपƠ कदैत अिछ जे तĜकालीन िİथित गंभीर छल आर \nजौनपुरक शासक िमिथलाक राजकुमारक सहायता केने छ्लिथĠह। उपेĠƖ ठाकुरक मत छैĠह जे गणेĂरक \nसमय मे िमिथलाक बटबारा भगेल छल आर ओइनवार वंश दू भाग मे बिट केँ शासन करैत छल। \nभविसंहक शासक हैव तैं चěडेĂरक राजनीित रėाकर सँ Ćमािनत अिछ। परĖच गणेĂरक पुÿ िİथित िक \nछल से कहब असंभव। उपेĠƖ ठाकुर िमिथला केँ जौनपुरक सामंत राĔय हौयबाक बात कहने छिथ मुदा \nएकर कोनो Ćमाण वो निह देने छिथ आर कीितर् िसंहक सĦबĠध मे जे ितिथ देल गेल अिछ सेहो गलती \nअिछ। भवेशक दुदर्शा केँ समİत िमिथला केँ एक रखबाक यथेƠ Ćयास केने छलाह। कĠदाहा अिभलेख \nमे हुनका ‘पृĝवी पित िŅजवरो’ भविसंह कहल गेल छिĠह आर िवńापित अपन शैव सवर्İवसार मे हुनक \nवैभवक वणर्न करैत िलखैत छिथ– \n___ “गंगोहुंग तरंिगता मललसत् कीितर्च्छटाक्षािलत \n     क्षोिणŞमातल सवर्पवर्त वरो वीरƏतालंकृत. . .“ \nभविसंह एतेक Ćतापी शासक छलाह जे छोट–छोट सामंत शासक हुनका डरे थर–थर कंपैत छल। वो \nसब सतत अपन माथ िहनका पैर टेकने रहैत छल। भविसंह Ćतापी राजा छलाह आर दानी सेहो। \nवाग्मतीक तट पर वो अपन पािथर्व शरीर केँ ĜयागलिĠह आर ओिहठाम हुनक दुनु पėी सेहो सती \nभेलिथĠह। भविसंहक बाद देविसंह राजा भेलाह। परमेĂर झाक अनुसार ओइिन मे कीितर् िसंहक राĔय \nभेने राित िदन खट पट होइतैĠह तैं महाराज भविसंह अपन अंितम समय मे ओिह İथान केँ Ĝयािग दरभंगा \nसँ दिक्षन वाग्मती तट पर अपन İकĠधावार बनौने छलाह। देविसंह जखन राजा भेलाह देकुली मे अपन \nराजधानी बनौलिĠह जािहठाम अखनो İमातर् िनबĠधकतŭ धमŭिधकारी अिभनव वधर्मान उपाğयायक \nİथािपत“वधर्मानेĂर” नामक महादेवक मंिदर अिछ। देविसंहक िवरूŀ ‘गरूड़नारायण ‘छलैĠह। हुनक पėीक \nनाम छिलĠह हािसनी देवी। पुरूष  परीक्षा आर शैवसवर् İवासारक अनुसार देविसंह एक कुशल Ćशासक आर \nसफल िवजेता छलाह। िमिथलाक एक उदारशासकक रूप  मे वो सेहो Ćिसŀ छिथ कारण वो ‘तुला \nपुरूषदान ’ सेहो करौने छलाह। कृिष आर जनकĪयाणक हेतु वो अपना राĔय मे बƂड पैघ–पैघ पोखिर \nसेहो खुनौने छलाह। एक पोखिरक नाम देवसागर छल आर ओिह सँ सटल वİतीक नाम सगरपुर छल। \nवो िवńा आर संİकृितक समथर्क सेहो छलाह आर िवńापितक अनुसार वो “वीरेषु माĠयाः सुिधयाँ \nवरेěयोः” छलाह। हुनके कहला पर िवńापित “भूपिरƅमा” िलखने छलाह जािह मे नैिमįय जंगल सँ िमिथला  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nधिरक बलदेवक याÿा िववरणक उĪलेख अिछ। संगिह अिह मे नीितपरक कथा सेहो कहल गेल अिछ। \nदेविसंहक अनुअमित सँ āीदþ एकािग्नदान पŀितक रचना केलिĠह। हुनके समय मे मुरािरक िपतामह \nहिरहर Ćधान Ġयायाधीश छलाह। िहनके दरबार मे İमृित तĜवामृतक रचियता अिभनव वŀर्मान रहैत छलाह \nआर वो धमŭिधकारी सेहो छलाह। \nदेविसंहक समय मे आिव केँ िमिथलाक दुĭयर्वİथा मे थोड़–बहुत सुधार भेल आर आव वो लोकिन अिह बात \nकेँ बुझए लगलाह जे जाधिर ओइनवार वंश पुनः एकजूट भए Ćयėशील निह रहत ताधिर \nिमिथलाक दुĭयर्वİथा बनले रहतैक। देविसंह अिह िदशा मे िवशेष Ćयास केने छलाह आर अपना \nचारूकातक  क्षेÿ पर अपन Ćभाव केँ दृढ़ करबा मे िकछु उठा निह रखने छलाह। कीितर्िसंहक ओिहठाम \nसँ देविसंहक दरबार मे िवńापितक आएब एकटा िवचारणीय िवषय अिछ। िवńापित ओइनवार कुलक सब \nिकछु छलाह आर ओइनवारक नेतृĜव मे िमिथलाक İवतंÿता केँ सुरिक्षत देखए चाहैत छलाह। तैं जखन \nदेविसंहक Ćयास सँ िवńापित केँ ई िवĂास भेलैĠह जे ई समİत िमिथलाक एकता एवं İवतंÿताक हेतु \nĆयėशील छिथ तखन वो कीितर्िसंहक संग छोिड़ देविसंहक ओतए एतए आर तिहया सँ यावĔजीवन हुनके \nवंशजक संग रहलाह। जे िवńापित गणेĂरक हĜयाक वाद कीितर्िसंहक हकक हेतु सब िकछु केने रहैथ \nसैह िवńापित जखन देखलिĠह जे कीितर्िसंहक नेतृĜव मे िमिथलाक एकता संभव निह वांचत तखन वो \nअपन िनणर्य बदिल देलिĠह आर देविसंहक Ćयास मे सहयोग देलिĠह आर देविसंहक Ćयास मे सहयोग \nदेलिĠह। ‘घर फुटे गँवार लूटे’क कहावत िमिथला मे चिरताथर् भचुकल छल आर एकर िक पिरणाम होइछ \nसे िवńापित देिख चुकल छलाह तैं वो देविसंहक वंशजक संग अपन मृĜयु धिर वो िमिथलाक एकता एवं \nİवतंÿताक हेतु तĪलीन रहलाह आर İवयं युŀ एवं शांित मे एक रंग बहादुर जकाँ ठाढ़ रहलाह। \nदेविसंहक Ĕयेơ पुÿ िशविसंह िवńापितक अिभž छलिथĠह आर िशविसंह िमिथलाक इितहास पर जे \nअिमट छाप छोड़ने छिथ तकरा िवńापित अपन लेखनी आर अमर बना देने छलिथĠह। \nिशविसंह:- ओइनवार वंशक सवर्āेơ, सवर्Ćिसŀ आर एितहािसक दृिƠकोण सँ सब सँ महĜवपूणर् शासक \nछलाह िशविसंह। िहनक िवरूŀ छलिĠह रूपनारायण । ई दुनु भाई छलाह अपने आर पदमिसंह। बाĪय \nकालिह सँ ई राजदरबार मे रहैत छलाह आर बािलग भेला पर अपन िपताक सबटा राĔयक कायर् करैत \nछलाह। ई बƂड तीŞण बुिŀक लोक छलाह आर राजनीित मे सवर्था िनपुण सेहो। योग्य राजकुमार \nबनेबाक िवचारे िहनक िपता देविसंह िहनका िवńापितक संग लगौने रहिथĠह आर नीित मे िनपुणता ĆाĢत \nकरेबाक हेतु िवńापित िशविसंहक आदेशानुसार ‘पुरूष  परीक्षा’क रचना केने छलाह। िवńापितक गीत मे \n१२९ पद मे (११२+१७) िशविसंहक नाम अिछ। \n१५ वषर्क अवİथिहं सँ ई राĔयक Ćशासन मे हाथ बटबैत छलाह। जखन वो राजा भेलाह तखन वो \nदेकुली (देवकुली) सँ अपन राजधानी हटा केँ गजरथपुर अनलिĠह। ओकरा िशविसंहपुर सेहो कहल जाइत \nछैक। अिहठाम गजरथपुर सँ िशविसंह िवńापित केँ दान देने छ्लिथĠह। राĔय Ćशासन मे हाथ बटेबा \nकाल हुनका अपन परम िमÿ एवं अिभž िवńापित सँ सेहो सहयोग भेटैत रहैĠह। िशविसंह परम िवŅान, \nउदार, सुĠदर, तथा Ćतापी छलाह। हुनक खुनाओल पोखिर वािर भड़ौरा मे रजोखिर नाम सँ Ćिसŀ अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \nआर हुनक बनाओल सड़क सब रजबाĠह (राजबĠध) िशविसंहपुर सँ राजवाड़ा घोड़ दौड़ धिर हुनक \nगजरथक सड़क अĜयंत सुदृढ़ आर चाकर अिछ। पोखिर आर सड़क वो Ćजाक कĪयाणाथर् बनौने \nछलाह। एिह Ćसंग मे हुनका सĦबĠध मे एकटा लोकोिक्त िनĵांिकत अिछ– \n___ “पोखिर रजोखिर आर सब पोखरा, राजा िशविसंह आर सब छोकड़ा। \n    तालते भूपाल ताल आरो सब तलैया, राजा ते िशविसंह आरो सब रजैया”॥ \nिशविसंहक समय मे ितरहूतक राĔय शिक्तशाली भगेल छल। अपना चारूकातक  पिरिİथित केँ ğयान मे \nरािख वो अपन राजधानी गजरथपुर मे अनने छलाह आर राĔयक िविभž भाग सँ सड़क Ņारा ओकरा \nजोड़ने छलाह। गौड़ आर गĔजनक िवरूŀ वो संघषर् केने छलाह जकर Ćमाण हमरा पुरूष  परीक्षा सँ \nभेटइयै। देविसंहक समय मे सेहो िमिथला मे मुसलमानी Ćकोप छल। परĦपराक अनुसार अपन िपताक \nशासनकाल मे मुसलमानी सेना सँ लड़बाक हेतु वो पठाओल गेल छलाह आर ओिह मे परािजत भेलाक \nकारणे िगरģत भेल छलाह। हुनके छोड़ेबाक हेतु िवńापित गेल छलिथĠह आर मुसलमानी शासक \nिवńापितक काĭय Ćितभा सँ Ćभािवत भए िशविसंह केँ छोिड़ देने रहैĠह आर िवńापितक बहुत सĦमान केने \nरहैĠह। राजा भेलाह िशविसंह अिह अपमान केँ िबसरल निह छलाह आर तैं अपन İवािभमान आर \nिमिथलाक İवतंÿताक रक्षाथर् हुनका कतेको मुसलमान शासक सँ संघषर् करए पड़लिĠह। \nजेना िक हम पूवर्िहं किह चुकल छी जे मğय युग मे िमिथला पर पिĀम आर पूव दुनु िदिस सँ दबाब \nपड़ैत छल आर िमिथला ‘वेþिसवृिþ’क िनयम पालन करैत छल। िदĪली, जौनपुर, बंगाल, सभिहक नजिर \nिमिथला पर छलैक। िशविसंहक पूणर् इच्छा छलैĠह जे िमिथला केँ पूणर् रूपेण  İवतंÿ राĔयक रूप  मे \nराखल जाए आर तािह Ćयास मे वो कोनो कसैिर उठा निह रखलिĠह। अपन कम िदनक शासन मे वो \nजािह िनपुणताक पिरचय देने छिथ से कोनो देशक राजाक हेतु एकटा गौरवक िवषय। िशविसंह \nकेँ पँचगौड़ेĂर सेहो कहल गेल छिĠह। बंगालो मे िमिथला जकाँ अराजक िİथित छल आर ओतहु िशविसंह \nजकाँ राजा गणेश ओिह िİथित सँ लाभ उठा केँ ओतए अपन शासन İथािपत क लेने छलाह। हुनक \nपुÿ जदुसेन मुसलमान भगेलाह आर जलालुĿीनक नामे ओतुका राजा बनलाह। वो िशविसंहक समकालीन \nछलाह। िशविसंह िहनका िवरूŀ अिभयान शुरू  केलिĠह आर िहनका परािजत केलिĠह आर िहनक राĔयक \nिकछु अंश केँ अपना राĔय मे िमलौलिĠह। बंगाल पर िवजय ĆाĢत करबाक हेतु ई पंचगौड़ेĂर कहाओल \nगेल हेताह से संभव तािह काल मे पिĀम मे जौनपुर इƙािहम शकŰक बƂड Ćभाव छलैक आर बंगाल मे \nजखन मुसलमानी शासनक पराभव भेल तखन ओतए गणेशक उĜथान भेल। िमिथला मे िशविसंह आर \nबंगाल मे गणेशक Ćादुभŭव सँ पिĀमक मुसलमान शासनक कान ठाढ़ भेल आर बंगालक मुसलमान संत \nलोकिन इƙािहम शकŰ केँ अिह बातक हेतु चेतौलिĠह। बंगालक िनमंÿण पर इƙािहम शकŰ बढ़लाह जिह \nसँ ओिहठाम पुनः मुसलमानी शासनक पुनİथŭिपत भसकए। \nएिहƅम मे िमिथला मे हुनका िशविसंह अंझट हैव İवाभािवक कैयैक तँ िशविसंह बंगालक जलालुĿीन केँ \nपरािजत कए ओतए धिर अपन राĔयक िवİतार क लेने छलाह आर संगिह िमिथला केँ पूणर् रूपेण  İवतंÿ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \nसेहो। इƙािहम केँ अिह दू मे सँ कोनो बात पिसž निहये पड़ल होएतैĠह आर तैं िमिथला पर आƅमण \nकरब हुनक बंगाल नीितक एकटा Ćमुख अंग रहल होएत। शकŰ कालीन अिभलेख ितरहूत मे मुĪला \nतिकया देखने छलाह आर तािह सँ ई बुझना जाइत अिछ जे िशविसंह के पराİत करबाक हेतु अथवा \nबदला लेबाक हेतु इƙािहम शाह ितरहूत पर आƅमण केने हेताह। हुनक समथर्क कीितर्िसंहक Ćताप आव \nिमिथला मे निह छलैक आर İवािभमानी एवं İवतंÿता Ćेमी िशविसंहक शासन पूव–पिĀम दुनु केँ चैलेंज \nकरहल छलैक। एहना िİथित मे इƙािहम शकŰ चुĢप वैसिनहार निह छलाह। दुनुक बीच संघषर् भेल \nजकर पिरणाम हमरा लोकिन केँ ज्ञात निह अिछ आर एकर बादे वो वंगाल िदिस बढ़ल होएताह। एहो \nसंभव जे बंगाल सँ घुरबो काल (जतए वो िशविसंहक महĜवाकाँक्षाक िवषय मे सुनने होिथ) वो िमिथला \nपर आƅमण कए गेल होिथ। मुदा तĜकालीन साधनक आधार पर अिह सĦबĠध मे कोनो ठोस िनणर्य देव \nअसंभव अिछ। \nिशविसंह İवतंÿ रूपें  लगभग ३–४ वषर् धिर शासन केलिĠह परĖच किहयो वो िनिĀंत भए सुित निह \nसकलाह कारण सब िदन हुनका कोनो समİया लगले रहैĠह। िदĪली आर जौनपुर हुनका बरोबिर तंग \nकरैत् रहैĠह जो वो पिसž निह करैत छलाह। मुसलमान शासक केँ जे ितरहूत सँ कर भेटैत रहैक से \nदेव वो वंद क देलैĠह आर वो अपना केँ पूणर् रूपेण  İवतंÿ घोिषत क देलैĠह। ई शासक के छलाह से \nसĦĆित कहब असंभव मुदा कर बĠद केलाक बाद वो िखिसया गेलाह आर िशविसंहक संगिह युŀ बजरब \nİवाभािवक भगेल। एतवे निह अपन İवतंÿता केँ ĭयापक बनेबाक हेतु िशविसंह अपना नामे सोनाक िसĸा \nबहार केलिĠह आर अिहƅम मे वो ई िसŀ क देलैĠह जे िमिथलाक कोनो दोसर महाĆभु िशविसंह छोिड़ \nके आर केओ निह छल। एिह सँ िमिथलाक गौरव मे वृिŀ भेल आर िशविसंह नाĠयदेवक परĦपरा मे आिव \nगेला। िशविसंहक अिह काज सँ तĜकालीन छोट–छोट राजा केँ Ćेरणा भेटलैक आर िशविसंहक शासन \nकाल धिर िमिथलाक İवतंÿता सेहो अक्षुěण रहलैक। ई िमिथलाक इितहासक हेतु एकटा गौरवक िवषय \nमानल जाइत अिछ। \nमुसलमानं सुĪतान िशविसंहक एहेन िवƖोही रूप  देिख आĀयर् चिकत भए गेलाह। िशविसंह सेहो अपन \nिगरģत होएबाक अनुमान केँ िवसरने निह छलाह। दुनु अपन–अपन िजĿ पर छलाह जकर नतीजा ई भेल \nजे दुनुक वीच युŀ अवĮयĦभावी भगेल। अिह युŀक पिरणाम तँ बुझल निह अिछ परĖच एकर बाद \nिशविसंह हािर गेला, अथवा मारल गेलाह या लापता भगेलाह से बुझल निह अिछ। मारलो गेल होिथ से \nअसंभव बात निह। िकछु गोटएक मत छैĠह जे िशविसंह नेपालक जंगल मे भािग गेलाह अथवा ओĦहरे \nलापता भगेलाह। एकर अथर् िकछु लेल जा सकइयै। अिह पराजयक बाद लिखमा देवी िवńापितक संगे \nƖोणवार राजा पुरािदĜयक ओतए सĢतरी परगžा मे चल गेला। नेपाल मे सेहो एकटा िशवराजगढ़ अिछ \nजकरा लोक िशविसंह सँ जोड़ैत अिछ आर िकछु गोटएक िवचार छैĠह जे रानी लिखमा अपन पितक \nİमारक İवरूप अिह गढ़क िनमŭण करौने छलाह। िवńापित अिह युŀक वणर्न जािह रूपें  केने छिथ तािह \nसँ बुझना जाइत अिछ ई भयंकर युŀ छल। िवńापित सेहो िशविसंहक संगे युŀ मे शरीक भेल छलाह। \nयुŀक İवरूप िवńापितक िनĵिलिखत किवता सँ İपƠ होएतः–  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \n“दूर दुग्गमदमिस भĔजे, \nओगाढ़ गड़ गूठीअ गěज़ेओ। \nपाितसाह ससीम सीमा समदरसे ओरे। \nढोलतरल िनसान सĿिह भेिर काटल संखनĿिह। \nतीन भूअन िनकेत केतिक सनभिर ओरे॥ \nकोहे नीरे पयान चिलयो वायुमğय सयगरूओ।  \nतरािण तेअ तुलाधार परताप गिह ओरे॥ \nमेरू  कनक सुभेरू  किĦपय धरिण पूिरय गगन झिĦपय। \nहाित तुरय पदाित पयभर कमन सिह ओरे॥ \nतरल तर तखािर रङ्ग़े िवĔजुदाम छटा तरंगे, \nघोरघन संघातवािरस काल दरस ओरे॥ \nतुरय कोटी चाप चूिरय चारिदस चौिविदशपूिरय। \nिवषम सार असारधारा घोरनी भिर ओरे॥ \nअĠधकुअ कबĠध लाइअ फेखी फफफिरस गाइअ। \nरूिहरमþ परेत भूत वेताल िवछिल ओरे॥ \nपारभए पिरपĜय गिĔजय भूिम मěडल मुěडे मिěडअ। \nचारू  चĠƖकलेब कीितर्सुकेत की तुिल ओरे। \nरामरूपे  İवधरम रािखअ दान दĢपे दधीिच खीिखअ। \nसुकिव नव जयदेव भिन ओरे॥ \nदेविसंह नरेĠƖ नĠदन शÿु नखइ कुल िनकĠदन, िसंह \nसमिशविसंह मया सकल गुणक िनधान गिण ओरे”॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \nिशविसंह माÿ एक िवजेतेटा निह अिपतु कला, संİकृित आर सािहĜयक संरक्षक सेहो छलाह। हुनक \nदरबार िवŅान, पिěडत, किव, दाशर्िनक एवं िचंतक लोकिन सँ भरल रहैत छल आर अिह माने मे वो \nराजा िवƅमािदĜय आर भोज सँ एĸो पिरƅम निह छलाह। िवńापित, वाचİपित, अमृतकर, जयंत, लिखमा \nआिदक नाम सँ सब केओ पिरिचत छिथओ। िवńापित तँ हुनक सब िकछु छलिथĠह आरपदावलीक रचना \nिशविसंहक्ल दरबार मे भेल। िशविसंहक मंÿीगण छलाह अच्युत, महेश (महेĂर) आर रितधर। शंकर \nनामक एकटा Ćमुख अिधकारी सेहो हुनका दरबार मे रहैत छलाह। तरौनीक एक पोखिरक अंगनाई मे \nिशविसंह कालीन एितहािसक अवशेष सब सुरिक्षत अिछ। ओिह समयक एकटा पोखिर ‘भटोखिर’क नाम सँ \nĆिसŀ अिछ। िमिथला मे वो Ćथम राजा छलाह जे İवणर् मुƖाक Ćचलन चलौने छलाह आर जकर दूटा \nअवशेष अखनो ĆाĢय अिछ। िशविसंहक सĦबĠध मे कहल गेल अिछ जे वो अपना समयक समकालीन \nराजा सभिहक मğय एकटा अिŅतीय Ćितभाक ĭयिक्त छलाह जे एतवे कम िदन मे समİत उþरी भारत मे \nअपन धाक जमा लेने छलाह। परĖच सबिहक िदन सबखन एĸे रंग निह रहैत अिछ तैं िशविसंह एकर \nअपवाद कोना होइतैथ। िशविसंहक परोक्ष भेलाह पर पŃिसंह िमिथलाक शासक भेला आर मैिथल \nपरĦपराक अनुसार वो िदĪली सुĪतान केँ कर देव İवीकार केलिĠह। हुनका काल मे िवńापित ठाकुर केँ \nमंÿी सेहो कहल गेल छिĠह। वो पŃा, पŃौिल आिदक İथापना केलिĠह आर चĦपारण मे पŃकेिल नामक \nİथानक सेहो। िवńापित िहनका नृपित पŃिसंह भीम जकाँ बहादुर छलाह आर दानीक िहसाबे कĪपवृक्षे \nबुझल जाइछ। शैव सवर्İव सार मे िवńापित िलखने छिथ– “संƇामांगन सीम भीम सदृश .... दाने İविĪपत \nकĪपवृक्ष”। \nपŃिसंह केँ कोनो पुÿ निह छलिĠह। पŃिसंहक बाद महारानी लिखमा िमिथला राĔयक भार अपना हाथ मे \nलेलिĠह। उपेĠƖ ठाकुर िलखने छिथ जे िशविसंहक पछाित लिखमा उþरािधकािरणी भेलीह मुदा से बात \nिवĂास करबा योग्य निह अिछ कारण हम देिख चुकल छी जे िवńापितक संग लिखमा Ɩोणवार \nपुरािदĜयक दरबार मे चल गेल छलीहे आर िमिथला मे बिस गेल छलाह पŃिसंह जे मुसलमानी महाĆभु केँ \nकर देबाक वचन दए िमिथला राĔयक आंतिरक İवतंÿता सुरिक्षत रखबा मे समथर् भेल छलाह। मैिथली \nपरĦपरा मे एकटा कथा सुरिक्षत अिछ जािह सँ अिह बात पर Ćकाश पड़इयै। िशविसंहक लापता भेला \nपर कायİथ चĠƖकरक पुÿ एवं िशविसंहक मंÿी अमृतकर पटना गेला आर ओतए जाए सुĪतानक \nĆितिनिध सँ भेट कए िमिथलाक İवतंÿताक भीख मंगलिĠह। तखन जे समझौता भेल तदनुसार पŃिसंह \nराजगĿी पर बैसलाह। पŃिसंह बछौड़ परगžा मे पदुमा नामक İथान पर अपन राजधानी बनौलिĠह। अिह \nपरĦपरा केँ ğयान मे रािखक İपƠ होइछ जे िशविसंहक बाद िमिथलाक गĿी पर पŃिसंह बैसलाह आर \nतĜपĀात लिखमा रानी। \nलिखमा रानी केँ गĿी पर बैसबाक मूल कारण ई छल जे पŃिसंह सेहो अपुÿे मरल छलाह। बारह वषर् \nधिर वो िशविसंहक Ćतीक्षा िनयमानुसार केलिĠह आर तदुपरांत िशविसंहक āाŀािद कए िवńापितक िवचार \nसँ वो राजगĿी पर बैसलीह। लिखमा देवी नीित, धमर्िनơा, उदारता, एवं िवŅता आिद मे िनपुण छलीहे \nआर िवńापितक सहयोग सँ नीक जकाँ करीब नौ वषर् धिर राĔय केलिĠह। एकर बाद पŃिसंहक पėी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nिवĂास देवीक शासन भेलैĠह। वो िवसौली गाम मे अपन राजधानी बनौलिन आर बहुत रास धािमर्क कृĜय \nकेलिĠह। िवńापित िहनका समय मे बहुत रास पोथी िलखलैĠह। \nदेविसंहक वंशज अंत अिहठाम भगेल आर तĜपĀात हुनक वैमाÿैय भाय कुमर हरिसंहक शाखाक शासन \nपुनः Ćारंभ भेल। ई बहुत कम िदन धिर शासन केलिĠह आर िहनका समय मे कोनो खास घटनो निह \nघटल। िवभागसार (िवńापित), कृत महाणर्व एवं महादान िनणर्य (वाचİपित), िववाद चĠƖ (िमसारिमā) \nतथागंगकृĜय िववेक (वŀर्मान) आिद पोथी सब मे िहनक नामक उĪलेख भेटइयै। कĠदाहा अिभलेख मे \nसेहो िहनक उĪलेख अिछ। वो िवŅान उदार एवं योŀा छलाह। \nिहनक वाद िहनक पुÿ रė िसंह Ćिसŀ नरिसंह अĜयंत Ćतापी राजा छलाह आर तैं िहनका दपर्नारायणक \nिवरूŀ मंÿी लोकिन देने रहिथĠह। कहल जाइत अिछ जे वो अपने मंÿी िवńापित ठाकुर \nसँ िवभागसागर नामक कानूनी Ƈंथक िनमŭण करौने छलाह आर तदनुसार Ġयायालय मे कायर् \nकरबाक आरया देने छलाह। कĠदाहा (सहरसा)क सूयर् मिĠदर पर एखनो िलखाओल उपलĤध अिछ आर \nओकर ितिथ देल अिछ शक १३७५ (–१४५३–४ ई.) ओिह िशलालेखक पाठ एवं Ćकारे अिछ– \n__ “पृĝवीपित िŅजवरो भव (िसंह) आसी दाशी िवषेĠƖ वपुरूĔजवल कीितर्रािशः। \n    तİयाĜमजः सकल कृĜय िवचार धीरो वीरो वभूव िव (हरिसंह देवः)॥ \n(दोः ?) İतंभŅय िनिजर् नािहततप āेणी िकरीटोपल ĔयोĜसना विŀर्त पाद पĪलव नख āेणी मयुखा विलः॥ \nदाता ततनयो मयोक्त िविधना भूमěडलं पालयत् धीरः āी नरिसंह भूपितलकः कांतोधुना राजते। \nिवदेशतो İयायतनं खेिरदम चीकरत्। िवĪव पंचकुलोद भुतः āमद वंशधरे कृती ....“॥ अिहलेख मे \nनरिसंहक पूवर्ज उĪलेख अिछ आर इहो कहल गेल जे वो अपन दुनु शिक्तशाली भुजा सँ अपन दुĮमन \nकेँ दवौने छलाह आर सब हुनके पर पर लोट पोट करैत छल। कामĠद कीय नीितर्सारक अनुसार वो \nअपन राĔय केँ रक्षा करैत छलाह। अिह मे हुनका ‘भूपित ितलक’ सेहो कहल गेल छिĠह। दुगŭ भिक्त \nतरंिगनी मे िवńापित िहनका योŀा कहने छिथĠह। ई अपने आर िहनक पėी धीरमित एĸे रंग उदार \nछलाह। कहल जाइत अिछ जे धीरमितक आदेशानुसार काशी मे एकटा वापी खुनाओल गेल छल आर \nधमŭĜमाक हेतु एकटा धमर्शालाक िनमŭण सेहो कैल गेल छल। िहनके आदेश पर \nिवńापित दानवाĦयावली Ƈंथक िनमŭण कएने छलाह। अिह मे नरिसंह देवक हेतु िनĵिलिखत वाक्यक Ćयोग \nभेल अिछ। \n_ “āी कामेĂर राज पिěडत कुलालंकार सारः िāया \n    मावासो नरिसंह देव िमिथला भूमěडला खěडलः। \nदृĭयद दुधर् खौिरदपर्दलनोऽ भूĿपर् नारायणो।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nिवख्यातः शरिदĠदु कुĠद धवल ƚाĦयधशो मěडलः। \nतİयोदार गुणाāİय िमिथला Şमापाल चूड़ामणेः॥ \n    िहनके समय मे िवńापित ĭयािढ़भिक्ततरंिगणी सेहो बनौने छलाह।ĭयािढ़भिक्ततरंगणी आर िवभागसारक मूल \nअपन पोथी ‘िमिथला इन द एज ऑफ िवńापित’क पिरिशƠ मे छपने छी। िहनका समय मे बहुत रास \nिविभžिवषयक Ƈंथक रचना सेहो भेल। नरिसंहक बाद धीरिसंह राजा भेलाह। नरिसंह केँ चािरटा पुÿ \nछलिथĠह– \ni)                     धीरिसंह हृदय नारायण          (Ćथम पėी सँ) \nii)                   भैरविसंह रूपनारायण  \niii)                  चĠƖ िसंह                    (िŅतीय पėी सँ) \niv)                  दुलर्भ िसंह (रण िसंह) \nधीरिसंह अपने िपता जकाँ एकटा योग्य शासक छलाह। ई, १४६० क आसपास गĿी पर बैसलाह आर \nिवńापित िहनको हेतु Ćशंसाक पुल बाĠहने छिथ। मयŭदा, पराƅम आर Ćज्ञा तीनु मे ई अपूवर् छलाह। \nिहनको दरबार मे बहुत रास िवŅान रहैथ छलिथĠह। िहनके छोट भाई चĠƖिसंह चनौर (चĠƖपुर)क िनमŭता \nछलाह। चĠƖ िसंहक आदेश पर ƅįण िमāक Ćवोध चĠƖोदय नाटक पर रूिचशमŭ अपन टीका िलखने \nछलाह। धीरिसंहक कंसनारायण सेहो कहल जाइत छलैĠह। \nभैरविसंह देव:- िमिथला मे िशविसंहक बाद ओइनवार वंश मे सब सँ Ćिसŀ शासक भेलाह भैरव िसंह देव \nजे पुनः एकवेर िशविसंह जका समİत िमिथलाक एकीकरण केलिĠह आर िमिथला केँ पूणर् İवतंÿ घोिषत \nकेलिĠह। उहो िशविसंह जकाँ अपन चानीक िसĸा चलौने छलाह आर ओिह िसĸाक आधार पर ई \nिनिवर्वाद रूपें  कहल जाइत अिछ जे वो १४७५ ई. िमिथलाक गĿी पर वैसलाह। हुनक İÿी जयाक \nअनुरोध पर वाİतपित िमā Ņैत िनणर्यक रचना कएने छलाह। िशविसंह जकाँ इहो पंचगौड़ेĂरक उपािध \nसँ िवभूिषत छलाह। िहनका सĦबĠध मे िनĵिलिखत शĤदावली ğयान देवाक योग्य अिछ। \nिवńापित:- \nशौयाविजर्त पंचगौड़घरणी नाथोप नƛीकृता– \nनेको तुĻ तुरंग संग सिहत च्छÿािय रामोदयः \nāीमद भैरव िसंह देव नृपितयर्İयानुजĠमा जय \nĜयाचĠƖा केमरěड कीितर् सिहतः āी रूपनारायणः।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \nरूिचशमŭ (ĆबोधचĠदोदय कटीका मे):- \nĠयाये नावित तीरभुिक्त वसुधां āी धीरिसंह नृपे \nāी मद भैरव िसंह भूिम पितना ƚाÿानु जेनांिवते। \nवŀर्मान (दěडािववेक):- \nगौड़ेĂर Ćित सरीर मित Ćतापः \nकेदार राय मवगच्छित दार तुĜयम्॥ \nसंभवतः िशविसंह जकाँ भैरविसंह सेहो अपन िपताक समय सँ शासन मे हाथ बटबैत छलाह। िहनका \nसमयक सब सँ मुख्य घटना ई अिछ जे ई बंगाल सुĪतान Ņारा कैल गेल िमिथलाक अĆाकृितक बटवारा \nकँ तोड़लिĠह आर पुनः समİत िमिथला केँ एक कए ओिह पर अपन एक क्षÿ राĔयक İथापना केलिĠह। \nबछौड़ परगžाक बरूआर  Ƈाम मे वो अपन राजधानी बनौलिĠह कारण इएह सब सँ सुरिक्षत İथान िहनका \nबुिझ पड़लिĠह। \nएतए ई İमरण रखबाक अिछ जे हाजी इिलयास १३४६ ई. मे िमिथला पर आƅमणक ƅम मे हाजीपुर \nतक बढ़ल छल आर िमिथलाक ओइनवार राजा केँ बाँिट देने छल। गंडकक दिक्षणी भाग समİतीपुर, \nबेगुसराय, बछवाड़ा, महनार, हाजीपुर आिद क्षेÿ केँ वो अपना अधीन रखलक। गěडक पर अपना िदिस \nवो समİतीपुर (शमसुĿीन पुर) नामक नगरक İथापना केलक। ितरहूतक ओइनवार शासक के ई सब \nिदन खटकैत रहैĠह। अिह आĆाकृितक बटबारा केँ िकछु िदनक हेतु िशविसंहक परोक्ष भेला पर पुनः \nयथािİथितक İथापना भेल आर केओ मैिथल शासक अिह िदिस ğयान निह देलिĠह। भैरव िसंह एक \nमहĜवाकाँक्षी ĭयिक्त छलाह आर िमिथलाक अĆाकृितक बटवारा हुनका बरोबिर खटकैत रहैĠह तैं वो \nराजगĿी पर एला उþर सब सँ पिहने अिह िदिस ğयान देलिĠह आर अिह मे सफल सेहो भेला। \nधीरिसंहक समय सँ बंगाल सँ खटपट होइत छल आर ई बात भैरविसंह देखैत छलाह। वेर–कुवेर मे \nहुनके बंगालक िवरूŀ अिभयान मे जाइयो पड़ैत छलैĠह तैं जखन वो शासक भेलाह तखन वो अिह िदिस \nअपन ğयान देलिĠह। हुनका समय बंगाल सुĪतानक Ćितिनिध केदार राय हाजीपुर मे रहैत छल। भैरव \nिसंह केदार राय केँ परािजत कए ओिह क्षेÿ पर अपन आिधपĜय İथािपत केलिĠह आर समİत िमिथलाक \nएकीकरण करबा मे समथर् भेला। \nवो सौ सँ उपर पोखिर खुनौलिĠह। अिह मे जरहिटया गामक पोखिर सब सँ पैघ छल। िहनका दरबार \nमे चौहान केसरी िसंह आर संƇाम िसंह Ćिसŀ िसपाही छलिथĠह आर परĦपरा कथाक अनुसार वो एिह \nदुनु िसपाही लंका पठौने छलाह। जरहिटया पोखिरक यज्ञोĜसव बƂड पैघ भेल छल आर ओिह ƅम मे \nउपरोक्त दुनु दूत केँ लंको पठाओल गेल छलैĠह। तािह िदन मे बंगाली िवŅान रघुनाथ िशरोमिण सेहो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nअिहठाम पिढ़ रहल छलाह आर अिह यज्ञ मे गलती मंÿ पढ़ल जा रहल छल आर से हुनका निह रहल \nगेलिĠह तो वो बािज उठलाह–“साखती” किथता किवतापिěडत राज (रė) िशरो मिणना–अिह सँ लोग हुनका \nिचĠह लेलक। \nपोखिरक अितिरक्त भैरविसंहक समय मे बहुत रास नगर पņनक İथापना सेहो भेल छल। ‘तुला पुरूष  \nदान’क चचर् सेहो भेटैत अिछ। संİकृत सािहĜय मे बहुत रास Ƈंथक रचना अिह काल मे भेल। \nिवńापित, वाचİपित, पक्षधर आिद सन पुरĠधर िवŅान हुनका दरबार मे छलिथĠह आर राजा İवयं संİकृत \nसािहĜयक बƂड पैघ पृƠपोषक छलाह। हुनका दरबार मे वाचİपित ‘पिरषद’ रहिथĠह, आर \nवŀर्मानधमŭिधकरणीक रहिथĠह। िहनक िवरूŀ छलिĠह ‘रूपनारायण ’ \nभैरविसंहक वाद रामभƖ शासक भेला आर िहनको िवरूŀ रूपनारायणे  छलैĠह। इहो अपन राजधानी \nरामभƖपुर नामक गाम मे बनौलिĠह। कहल जाइत अिछ जे िहनका पटना मे िसकĠदर लोदी संगे भेट \nभेल छलैĠह आर दुनु मे वेस दोİती सेहो छलैĠह। ई हुनका संग सतरंज इĜयािद सेहो खेलाइत छलाह। \nसुĪतान रहİय नृĜय देखबाकाल हुनकहुँ अपना समीप मे İथान देिथĠह। गौड़, बंगाल, मालदह, मुशŰदाबाद \nआिद İथान केँ वो जीतने छलाह। िसकĠदर लोदी बंगाल केँ ğयान मे रािख िमिथलाक शासक केँ अपना \nिदिस पिटया केँ रखने होिथ से संभव। िवभाकरŅैतिववेक नामक Ƈंथ सँ िनĵ िलिखत वाक्य İपƠ अिछ। \n__ “िसकĠदर पुअरĠदरो गुरूदुरोदाƅीड़या \n    िदनं गमयित Ɨुवं िविवध नागरी िवƚम्ऐः। \n    पचěड िरपुमěडली मुकुट कोिट Ćभा। \n    समािजत पदाĦबुजं यिमह िमÿ भावंनयन्॥ \n    येना खािन समुƖ खात सदृशं वापीगतं ितजेले। \n    येना दाियचतािन ताĠयथ महादानािन पुěयĜमना। \n    जागेĜयेłुत िवƅमः सजगती कĠयाकर Ƈाहको। \n    गौड़ो वीकलयेĠƖदिवदहनः āी रामभƖो नृपः ॥ \nरामभƖ अĜयंत िवńािĆय छलाह। वाचİपित िहनको समय मे जीिवत छलाह। िसकĠदर लोदी केँ रामभƖ \nपर बƂड िवĂास छलैĠह आर तैं आवĮयकता पड़ला पर िहनक वर्जाहिर होइत रहैĠह। रामभƖ उदार, \nदानी आर िवńाĆेमी छलाह आर ओइनवार परĦपराक अनुसार इहो बहुत रास पोखिर इĜयािद खुनौने \nछलाह। िहनका समय मे भņ āी राम नामक एक याÿी गया सँ तीरभुिक्त तीथर् करबाक हेतु आयल \nछलाह आर वो रामभƖक दानिĆयता एवं उदारता सँ बƂड Ćभािवत भेल छलाह। िमिथला होइत वो Ćयाग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nघुरल छलाह। वो तीरभुिक्तक िवŅत समाज सँ एþेक Ćभािवत भेल छलाह जे अिह बातक उĪलेख वो \nअपन पोथी ‘िवŅत Ćवोिधनी’ मे सेहो केने छिथ– \n__ “गयाया िनगर्ता रामİतीभूर्क्यारěय देशपम्। \n    रूपनारायण ं िवĆं संतुƠं İवािगराक रोत्॥ \nरूपनारायणाद्  भूपा दाज्ञां ĆाĢय सुतािĜवतः। \n    तीरभूकĜयाख्य देशाĀ Ćयागं समुपागतः”॥ \nअिहवंशक सब सँ अंितम शासक छलाह लŞमी नाथ देव कंशनारायण जिनका समयक अिभलेख \nभगीरथपुर सँ ĆाĢत भेल अिछ। १५१३ ई. मे िमिथला मे शासन करैत छलाह। १५१० ई मे गĿी पर \nवैसल होिथ से संभव कारण ओिह वषर् मे िहनके शासन काल मे देवी माहाĜĦयक एकटा पाěडुिलिप तैयार \nभेल छल। \nभगीरथपुर अिभलेख मे िहनका ‘राजािधराज’ कहल गेल छैĠह– “यवन पित भया–धायक İतीरभुक्तौ राजा \nराजािधराजः समर–सः कंसनारायणो सौ”। िहनका डरे यवन चिरÿ संदेहाİपद छल आर ई अपन कोनो \nमंÿी āी धरक पėी सँ सĦबĠध रखैत छलाह। िहनका समय मे िमिथला पर मुसलमानी आƅमण भेल। \n१५२६ ई. मे िहनक मृĜयु भेल जेना िक िनĵिलिखत Įलोक सँ İपƠ अिछ–“अंकािĤधवेद शिश (१४४९) \nसिĦमत शाकवषų, भाƖेिसते, Ćितपिदं, िक्षित सुनुवारं हा हा िनहाय इव कंसनारायणौऽसौ, ĜयाĔय \nदेवसरसीिनकहे शरीरम्”– १४४९ शाक अथवा १५२६ ई. मे अपन पािथर्व शरीर ĜयागलिĠह। संभवतः \nबंगालक नशरत शाहक हाथें ई परािजत भेल छलाह िकयैक तँ नशरत शाहक एकटा अिभलेख \nबेगुसरायक मिटहानी अंचल सँ ĆाĢत भेल अिछ। नशरत िदĪलीक सुĪतान संग भेल संिध केँ निह मािन \nिमिथला पर आƅमण केलिĠह आर लŞमीनाथ कंसनारायण केँ परािजत कए अपन जमाए अलाउĿीन केँ \nअिहठामक राĔयपाल िनयुक्त केलिĠह। \nएकर बादक इितहास पूणर्रूपेण ज्ञाित निह अिछ। ओइनवारक शिक्तक Ũास भगेलैक। तथािप ओइनवार \nवंशक लोग यÿ तÿ िमिथला मे राĔय करैत रहलाह आर एĦहर अराजकता सेहो बढ़े लागल। केĠƖीय \nसþा टुिट गेला सँ चारूकातक  राजा–सामंत अपन İवतंÿता घोिषत क लेलिĠह आर मुसलमान लोकिन \nसेहो अिहक्षेÿ मे अपन अिधकार बढ़ेबा मे Ćयėशील भगेलाह। ओइनवार वंशक एकटा इĠƖसेन \nशािलहोÿसार संƇहक लेखकक नाम भेटइत अिछ जकरा सĦबĠध मे हमरा लोकिन केँ कोनो िवशेष ज्ञान \nनिह अिछ। १४३४–३५ मे चĦपारण मे राजा पृĝवीनारायण िसंह देवक राĔय छल (महाराज पृĝवीनारायण \nिसंह देव भुĔयमान राĔये चĦपकारěयनगरे)। िहनक उþरािधकारी छलिथĠह शिक्तिसंह आर तकर बाद \nहुनक पुÿ मदन िसंह। मदन िसंह मदन–रė–Ćदीपक लेखक छलाह। ई सब राजा अपन िसĸा सेहो \nचलौने रहैथ जािह पर िलखल अिछ– “गोिवĠद चरण Ćणत–चĦपकाररěये” िहनक मुƖा िहमालय तराई सँ \nिदĪली धिर भेटैत अिछ। मदन िसंहक राĔय गोरखपुर धिर छलैĠह। नरिसंह पुराणक पाěडुिलिपक पुिįपका  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nमे एकर Ćमाण अिछ– “.... महाराजािधराज āी मĠमदन िसंह देवानम् िवजियनाम् शासित गोरक्षपुरे \n.....” चĦपारणक लौिरया नंदनगढ़ मे अशोकक İतंभ पर एकटा लेख अिछ– “नृपनारायण सुत नृप \nअमरिसंह”। ई के छलाह आर कतुका राजा छलाह से कहब असंभव। \nमहाराज लŞमीनाथ अपुÿ छलाह तैं हुनक बाद हुनक कायİथ मंÿी केशव मजुमदार राजक भार \nसĦहारलैĠह आर उएह राजा भेला। ओइनवारक परंपराक िनवŭह करैत उहो जन–कĪयाणक हेतु पोखिर \nखुनौलिĠह आर दानािदक नीक ĭयवİथा केलिĠह। मजिलश खाँ नामक ĭयिक्त सेहो अिह िİथित सँ लाभ \nउठाए िकछु िदन िमिथला पर शासन केलिĠह। केशव मजुमदार कुशल ĭयिक्त छलाह आर ओइनवार \nशासन सब बात सँ अवगत रहबाक कारणे वो िमिथला केँ अपना शासन काल मे यथासाğय İवतंÿ \nरखलिĠह आर मैिथल परĦपरा िनवŭह करैत जन कĪयाणाथर् बहुत िकछु केलिĠह। ओइनवार वंश आपसी \nकलह आर भय सँ खिěडत भए चुकल छल। राजकुलक सĦबĠध सँ ओइनवार मूलक ƙाŌण \nलोकिन “कुमार” पदवी धारण करए लगलाह आर ‘कुमार’ पदवी धारी ओइनवार ƙाŌण लोकिनक एक शाखा \nअहुखन मालदह िजलाक अराइदंगा गाम मे छिथĠह। ओइनवार वंशक अनेक िशलालेख आर िकछु मुƖा \nसेहो अिछ जािह पर हमरा सब ई किह सकैत छी जे ओइनवार लोकिन कणŭट वंश जकाँ िमिथलाक \nİवतंÿताक सुरक्षाक हेतु िकछु उठा निह रखलिĠह आर हुनका शासन काल मैिथलक Ćसार चारूकात  \nभेल। एिह वंशक तĜवाधान मे सािहĜय, कला, ĭयाकरण, İमृित, िनबंध, दशर्न, इĜयािदक िवकास भेल। \nमहाकिव िवńापित देविसंहक समय सँ भैरव िसंहक शासन काल धिर ओइनवार राजनीितक एकटा Ćमुख \nİतंभ छलाह। राजकाज मे एतवा ĭयİत रिहतो वो अपन िलखब–पढ़ब निह छोड़लिĠह आर मातृभाषा केँ \nसेहो निह िवसरलाह। एिहवंशक समय मे गोनु झा सेहो भेल छलाह। एिहवंशक परोक्ष भेला पर िमिथला \nमे मुसलमानी Ćभावक वृिŀ भेल। (अिह Ćसंग मे हमर “िहİƏी ऑफ मुिİलम रूल  इन ितरहूत” देखल जा \nसकइयै आर देखु हमर िनबĠध–“द ओइनवारज ऑफ िमिथला”) \n  \n अğयाय–९ \nखěडवला वंशक इितहास \n(२४४ सँ २६५) \n  \nओइनवार वंशक अंत भेला पर िमिथला मे केशव मजुमदार आर मजिलश खाँक शासन रहल। केĠƖीय \nसþाक समाĢत भगेला Ć आर मुसलमान लोकिनक केँ लगातार आƅमण सँ िमिथला िछž िभž भगेल छल \nआर चारूकात  अराजकता पसैिर गेल छल। जे जेĦहरे पेलक से तेĦहरे अपन आिधपĜय कायम कैलेलक \nआर अिहयुग मे िमिथला वेसी बावू बवुआन लोकिन बढ़ती भेलैĠह। िकछु राजपूत लोकिन सेहो अिह सँ \nलाभ उठौलिĠह आर कैक ठाम अपन İवतंÿ राĔय कायम करबा मे सफल भेलाह। समİत िमिथला मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nहाजीपुर सँ बंगालक सीमा धिर मुसलमानी Ćभाव बिढ़ चुकल छल आर मुगल साƛाĔयक İथापना करीब–\nकरीब इएह िİथित बनल रहल। अिहठाम मुगल साƛाĔयक İथापना हम बाबरक समय सँ निह लकए \n१५५६ यािन अकबरक समय सँ लैत छी कारण बाबर Ņारा İथािपत राĔय तँ राĔये माÿ रहल आर \nहुनक पुÿ ओिह राĔय केँ जोगा निह सकलाह। नतीजा भेल जे िबहारेक शेरशाह मुगल साƛाĔय केँ नİत \nनाबूद केलिĠह आर अपन सþा İथािपत करबा मे समथर् भेलाह। शेरशाहक एकटा उþरािधकारी िसĸा \nितरहूत भेटल अिछ आर एकटा मैिथली िलिपक अिभलेख सूयर्गढ़ा (मूंगेर) सँ। अकबरक शासन भेलाक \nबाद जे पिरवþर्न भेल तकर िमिथला पर İवाभािवक रूपें  पड़ल। \nखěडवला वंशक सĦबĠध मे कहल जाइत अिछ जे िहनका लोकिन केँ मुगल सƛाट अकबर सँ समİत \nिमिथलाक राĔय भेटल छलैĠह। दरभंगा राजक इितहास िवİतृत रूपे  डा. जटाशंकर झा शोध कएने छिथ \nआर अिह दृिƠकोणें हुनक “िहİƏी ऑफ दरभंगा राज” आर “महाराज लŞमीĂर िसंह” पठनीय Ƈंथ अिछ। \nखěडवला वंशक संİथापक छलाह महामहो पाğयाय महेश ठाकुर। िहनक पूवर्ज िमिथलेक रहिथĠह आर \nओिह मे एक गोटए शंकरŭन उपाğयाय केँ िकछु दान खěडवा मे भेटबाक ओĦहरे जाके विस गेल छलाह। \nमहेश ठाकुर हुनके वंशज छलाह (दशम पीढ़ी) आर जमीन जायदाद वाला रहबाक कारणे ई लोकिन \nउपाğयाय सँ ठाकुर (सामंती पदवी) कहबे लागल छलाह। १६म शताĤदी मे इ लोकिन मěडला (गढ़ \nमěडल–वİतर) सँ पुनः एलाह। िहनक िपतामह āी पित ठाकुर भर राजपुत केँ िकछु दान दकए भौर गाम \nबसौने छलिथĠह। अिहठाम İमरणीय जे ओइनवार वंशक पतनक बाद जे अराजक िİथित शुरू  भेल छल \nतािह सँ लाभ उठा केँ भर राजपूत लोकिन सेहो अपन İवतंÿ राĔय İथािपत क लेने छलाह। भौर मे \nआिव केँ वसला कारणे खěडवला लोकिन ‘खरौरे भौर’ कहौलिथ। अिहवंशमे िवŅानक जे एकटा परĦपरा \nचिल आिव रहल छल तकरा अनुरूपें  ई लोकिन भौर मे एकटा संİकृत िवńा केĠƖक İथापना केने छलाह \nजþेऽ देशक िविभž भाग सँ िवńाथŰ लोकिन पढ़बालेल अवैत छलाह। महेश ठाकुरक Ĕयेơ भाई \nभगीरथक कारणे भौरक Ćितơा बƂड बिढ़ गेल छल– \n__ “पŃ पÿ मिप यÿ दुलर्भम्, \n     रĠधनं भवित नेĠधनं िबना। \n     āी भगीरथ गुणेन केवलम्, \nभौर गौरव कथा गरीयेसी”॥ \nगढ़ेश–नृप–वणर्न–संƇह Įलोकक पाěडुिलिपक अğययन सँ मैिथल िवŅानक जे िववरण भेटैत अिछ तािह मे \nमहेश ठाकुरक Ćशंसनीय उĪलेख अिछ। रूपनाथ  मैिथलक पाěडुिलिप गढ़ेश–नृप–वणर्नम् क उपरोक्त \nपाěडुिलिप पूरक थीक आर ओिह पाěडुिलिप मे गढ़मěडल राĔयक िववरण भेटैत अिछ। रूपनाथक  \nअनुसार महेश ठाकुर भौर ठĸुर लोकिनक वंशजक रूप  मे विणर्त छिथ आर संगिह यादोरायक धािमर्क \nगुरूक  रूप  मे सेहो। महेश दलपत शाह आर रानी दुगŭवतीक समकालीन छलाह। खěडवा, मěडला,  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nरतनपुर आर वासर मे िहनक वेस इĔजित रहैĠह। महेश ठाकुर दुगŭवती केँ पुराण सुनवैत छलाह। एक \nिदन कोनो कारणे वो ओतए अपन िĆय िशįय रघुनंदन केँ पढ़ौलिĠह परĖच रघुनĠदन केँ ओतए िकछु \nखटपट भ गेलैĠह आर ओतिह सँ गुरू  िशįय दुनु गोटए िदĪली िदस िवदा भेलाह। ओिहठाम मुगल दरबार \nमे ई लोकिन अपन िवŅता सँ सƛाट केँ Ćभािवत केलिĠह आर रघुनĠदन जे फरमान ĆाĢत केलिĠह से \nदिक्षणा İवरूप अपन गुरूदेव  महेश ठाकुर केँ ददेलिĠह। महेश ठाकुरक आर तीनू भाई िदĪली सँ घुिर केँ \nवİतर, रतनपुर आर मěडला िदिस चल गेला िकयैक तँ ओिहठाम हुनका लोकिन केँ जागीर छलैĠह आर \nमहेश ठाकुर असगरे फरमानक संग घुरला। मěडला अखनो धिरमहेशपुर आर ितरहूितया टोल अिछ। \nमैिथल परĦपरा मे सेहो महेश ठाकुरक राĔय ĆािĢतक उĪलेख भेटैत अिछ– \n“नवƇह वेद वसुĠधरा शक मे अकबर शाह \nपंिडत सुबुध महेश को िकĠहो िमिथलानाह”॥ \n_ “आसीत पिěडत मěडलाƇ गिणता भूमěडला खěडला। \n    जाता खěडवाल कुले िगिर सुता भक्तो महेशः कृित। \n    शाकेरěƗ तुरंग āुितमही (१४४८)=??) लिक्षते \n    हिवनेवाग्देवी कृĢया सुयेन िमिथला देशंसमİतोऽिजर्तः”॥ \n“अित पिवÿ मंगल करण राम जनम केिदय। \n    अक्सर तुिषत महेश को ितरहुित राजा करन॥ \nजेना िक पूवर्िहं कहल जा चुकल अिछ जे महेश ठाकुर जखन फरमान लकए िमिथला मे राĔय करबाक \nहेतु पहुँचलाह तखन हुनका िवरोधक सामना करए पड़लिĠह कारण अिहठामक İवतंÿ राजपूत राजा \nलोकिन ताधिर İवतंÿताक İवाद ललेने छलाह। ओइनवारक वाद जे िİथित उĜपž भेलैक तकर िववरण \nहम Ćİतुत क चुकल छी इहो किह चुकल छी जे राजपूत लोकिन अपन Ćभाव बढ़ा लेने छलाह। तथा \nसरॱजा आर पररी मे पिहने िहĠदु राजा चुनचुनक राĔय छल परĖच चुनचुनक परोक्ष भेला पर लŞमी िसंह \nनामक एकटा राजपुत राजा ओिह क्षेÿ पर शासन करए लगलाह। ओइनवारक ववुआन लोकिन सेहो ठाम–\nठाम अपन अिधकार जमौने छलाह आर १७ म शताĤदी मे औरंगजेबक शासन काल धिर िमिथला मे \nएकटा ओइनवार शासकक  िववरण (तलवार–अिभलेख–जे िमिथला मěडल मे Ćकािशत भेल अिछ) भेटल \nअिछ। अिह सँ तँ सामाĠयतः इएह İपƠ होइछ जे महेश ठाकुर केँ Ćारंभ मे काफी मुिĮकल भेल \nहोएतिĠह। तािह िदन मे िमिथला छोट–छोट खěड मे बटल छल। भौर Ćधान Ćशासिनक केĠƖ छल। \nमहेश ठाकुरक समय िमिथलाक िİथित वणर्न िनĵािकंत अिछ– \n__ “रहै भौर क्षÿी Ćबल, वसत भौर िनज ठौर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \n    सूर समर िवजयी वड़े, सब क्षÿी िसरमौर॥ \n    अच्युत मेघ गोपाल िमिल, मारौ क्षÿी राज \n    िनज सुत लैभागी तबै रानी नैहर राज \n    बहुत िदवस केँ वाद सौ सिज आये पĦमार \n    युŀ करण िमिथलेश सँ सेना अपरेपार”॥ \nमहेश ठाकुर सब Ćकारक िवरोध केँ दबेबा मे सफल भेला। अिहठाम Ćķ ई उठइयै जे राĔय गुरू  \nदिक्षणा मे भेटल छलैĠह अथवा वो İवयं ओकरा ĆाĢत केने छलाह। अिह पर िवŅानक बीच मतभेद अिछ \nआर एक िसŀांत इहो अिछ जे वो अपन िवŅता सँ मानिसंह केँ Ćभािवत कए राĔय ĆाĢत केने छलाह। \nअकबर सेहो अिह पक्ष मे छल जे कहुना चारूकात  शांित बनल रहए जािह सँ वो अपन राĔय िवİतार \nकसके आर तैं िमिथलाक भार महेश ठाकुर केँ सुपुदर् कए वो िनिĀंत होभए चाहैत छल। ितरहूतक \nकलक्टरक १७८९ क एक पÿ सँ ई ज्ञात होइछ जे महेश ठाकुर ओइनवार वंशक पुरोिहत छलाह आर \nओइनवार वंशक अंत भेला पर वो İवयं िदĪली जाए ओतुĸा शासक केँ सब िİथित सँ अवगत कराए \nअपना हेतु राĔय ĆाĢत कके अनलिĠह। एक आर िदवदंती बुकानन पुिणर्याँ िरपोटर् मे सुरिक्षत अिछ। \nिĆंसेपक अनुसार खěडवला वंश मुगल साƛाĔयक अंतगर्त एक İवतंÿ राĔय छल आर ओिह राĔयक \nअधीन कतैको सामंत लोकिन रहैत छलाह। गोपाल ठाकुरक देन अकबरक फरमान सँ ई İपƠ अिछ जे \nआंतिरक मामला िमिथला पूणर्रूपेण İवतंÿ छल–चौधराई आर कानून गोई समİत ितरहूतक िहनका लोकिन \nकेँ ĆाĢत छलिĠह। १६५२ ई. क मजहरनामा सँ सेहो İपƠ होइछ जे महेश ठाकुर अिहवंशक संİथापक \nछलाह। औरंगजेबक समय मे अिहवंश िबहार आर बंगालक ११० परगžा दानİवरूप भेटल रहैक आर \nसंगिह िखलत आर मिहमरेितव (माँछक चेĠह–जे दरभंगा राĔयक राजकीय चेĠह छल)। अिह सँ İपƠ \nभजाइछ जे समİत ितरहूत पर अिहवंशक Ćभाव महेश ठाकुरक समय सँ चलल अवैत छल। \nमहेश थाकुर िमिथला मे खěडवला कुलक संİथापक छलाह अिह मे आव सĠदेह निह रिह गेल अिछ। \nअपन राजा हेवाक अवसर केँ िचरİमरणीय बनेबाक हेतु वोधौत परीक्षाक Ćथा चलौलिĠह। महेश ठाकुर \nमाÿ एक शासकेय निह अिपतु एकपैघ िवŅानो छलाह आर बहुत रास पोथी सेहो िलखने छलाह। कहल \nजाइत अिछ जे िमिथला मे राĔय ĆाĢत भेलाक बाद वो गढ़ मěडला सँ अपन देवी (कंकाली देवी) केँ \nसेहो ओतए सँ अनलिĠह। वो अकबरनामाक एकटा संिक्षĢत संİकृत संİकरण बाहर केलिĠह जे सवर्देश \nवृतांत संƇहक नाम सँ Ćिसŀ अिछ। कहल जाइत अिछ जे महेश ठाकुर अकबरक शासनक ३४म वषर् \nअिह Ƈंथक अनुवाद कएने छलाह। बीरबलक आदेश पर ई अनुवाद भेल छल। िकनको–िकनको इहो मत \nछैĠह जे अिह अनुवादक बाद महेश ठाकुर केँ िमिथलाक राज भेटलिĠह। सुभƖ झाक संपादकĜव मे ई \nपोथी Ćकािशत अिछ। अिह Ƈंथ सँ ई ज्ञात होइत अिछ जे िहमायुँ नरहन आएल छलाह आर ितरहूत आर \nपूिणर्याँ मे वोजागीर सेहो देने छलिथĠह। ई दुनु İथानक जागीर वो अपन भाई िहĠदाल केँ देने छलाह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nआर हुनका अपन जागीर ठीक ककए बंगाल िदिस बढ़बाक आदेश देने छलाह। मैिथली शĤदक सेहो अिह \nसंİकृत पोथी मे वेस ĭयवहार अिछ। उदाहरणाथर्– \n__  i) सĥयक्तया \nii) गĪली \niii) असुİथ \niv) तखािर \nv)  सुİथ \nvi) ढ़ĭय=ढ़ौआ \nvii) िवचीय–िवचीय (बीिछ–बीिछ) \nviii) वİतु जातािन– \nix) हĜथा जोरी– \nआर एहेन बहुत शĤद ओिह संकलन मे अिछ। \nमहेश ठाकुरक बाद हुनका िŅतीय पुÿ गोपाल ठाकुर गĿी पर बैसलाह। कहल जाइत अिछ जे वो िवƖोही \nराजपूत Ćधान लोकिन केँ दबौलिĠह। िहनके समय मे टोडरमलक राजİव ĭयवİथा लागू भेल छल। \nिहनका समय मे भेटल फरमानक उĪलेख हम पूवर्िहं कचुकल छी। िमिथलाक आंतिरक झंझट मे ई \nततेक वाझल छलाह जे जखन िदĪली सँ िहनका बजाहिट एलिĠह तँ अपने निह जाकए वो अपन पुÿ \nहेमांगद ठाकुर केँ पठौलिĠह जे ओतए कोनो कारण वश िगरģत भए गेलाह आर ओिह िगरģतावİथा मे \nअपन सुĆिसŀ एवं अिŅतीय Ĕयोितष शाİÿक पोथी िलखलिĠह। कागज कलमक अभाव मे ओतए वो \nमाँिट पर िलखैत छलाह आर जखन राजा केँ एकर सूचना भेटलिĠह तँ राजाक पूछला पर वो कहल \nिथĠह जे एक हजार वषर् धिर किहया–किहया Ƈहण लागत तकरे िहसाब वो िलिख रहल छिथ। ‘राहू पराग \nपंजी’ नामे ई Ƈंथ Ćचिलत अिछ– \n_ “खěडवला कुल तरणे गोपाला दापयं गौरी \nहेमाĻद सतनुते पंजी (!) राहू परागİथ”। \nराजा िहनका सँ Ćसž भए िहनका मुक्त कए देल आर ितरहूत राĔयक जे बिकऔता छल सेहो माफ \nकदेलक। हेमाĻद तकर बाद सँ पढ़वे–िलखबे मे अपन समय ĭयतीत करेऽ लगलाह। गोपालक बाद  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nशुभंकर ठाकुर शासक भेलाह। शुभंकर ठाकुरक नाम पर दरभंगा लग अखनो शुभकंर पुर अिछ। ई एक \nपैघ िवŅान आर लेखक सेहो छलाह। ओ भौर मे अपन राजधानी İथािपत केलिĠह िकयैक तँ अिहठाम \nपिहने भर राजपूत लोकिनक Ćधानता छल। हुनका बाद हुनक पुÿ पुरूषोþम ठाकुर शासक भेला। \nिहनक बजाहिट मुगल राजİव पदािधकारी दरभंगाक िकला घाट मे ठहरल छलाह। ओिह पदािधकारी केँ \nमुगलशासकक हाथे सजा भेटलैिक। िहनकिह शासनकाल मे ितरहूतक दूटा ƙाŌण केँ मुगल दरबार मे \nपुरįकार भेटल छलैक। पुरूषोþमक बाद हुनक सतभाय नारायण ठाकुर राजा भेलाह। नारायण ठाकुरक \nसमय मे दू फरमान भेटल छ्लैक जािह सँ दूटा गामक न ननकार ĆाĢत भेल छ्लैĠह–सरसो (परगžा भौर) \nआर िबिजलपुर (परगžा वेराय)। भखारा परगžाक िİथित केँ सुधारबा मे िहनक िवशेष हाथ छलैĠह आर \n१६४५ तक वो राĔय करैत रहलाह। तकर बाद सुĠदर ठाकुर राजा भेलाह। राĔयक बटबाराक संकेत \nभेटैत अिछ। अिहकाल मे शाहजहाँक शासन छल आर हकीकत अली नामक एक ĭयिक्त दरभंगाक नवाब \nछलाह। \n__ “ल सं ५०९ āावणविद १४ खौ पुनः परमभĿारकाĂ \nपित गजपित नरपित राĔय ÿया िधपित \nसुरÿाण शासत शाहजहाँ सĦमािनत नओवाव \nहकीकत खाण संभुĔयमान तीर भुक्Ĝयंतिरत, İस् \nतीसाठतया संलग्न झोिरया Ƈामे . . . .। \nिहनके शासन काल मे मैिथल रघुदेव शाहजहाँक िवरूदावली  बनौने छलाह। सुĠदर ठाकुरक बाद मिहनाथ \nठाकुर राजा भेलाह। वो पलामू आर मोरंग मे मुगल सƛाटक सहायता केने छलिथĠह जकर सबूत \nउपलĤध अिछ। सुĠदर ठाकुर सुĠदर पुर मोहĪला बसौलिĠह आर भाल पņी मे सुĠदर सागर पोखिर \nखुनौलिĠह। अिह पोखिरक नाम रामकिवक आनĠद िवजय नािटका मे भेटैत अिछ। सुĠदर ठाकुर देखबा \nमे बƂड सुĠदर छलाह– \n__ “अरिवĠद िवनािĠदत सुĠदर लोचन \n    सुĠदर ठĸुर सुĠदरता। \n    मदनेन समं िविधना तुिलता \n    किलता िमिथलैक पुरĠदरता। \n    तव खěडवला कुल मěडन भूप। \nसदा मित रİतु मुकुĠद रता  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \nनैने नगरे िनले कमला पर \n    वािरिध मंथन मĠदरता”– \nमिहनाथ ठाकुरक समयक एकटा औरंगजेबक फरमान सेहो उपलĤध अिछ। मिहनाथ ठाकुरक काज सँ \nĆसž भए मुगल सƛाट िहनका आर राĔय देलिथĠह– \n__ सदर जमीĠदारी सरकार ितरहूत (तराईक संग १०२ परगžा) \n__ परगžा धरमपुरक जमीĠदारी \n__ सरकार मूंगेर–एक परगžा– \nबंगाल सँ सेहो िनĵिलिखत इलाम भेटलिĠह–  माछक िनसानी सेहो– \n__ सरकार पूिणर्याँ–५ परगžा– \n__ सरकार ताजपुर–२ परगžा– \nमिहनाथ ठाकुर केँ बेितयाक राजा गजिसंह सँ सेहो झंझिट भेलिĠह। िमरजा, िफदाई आर जीवन िहनका \nसमय मे ितरहूत मे मुगल फौजदार छल। मिहनाथ ठाकुरक शासन काल मे खěडवला कुल अपन \nचरमोĜकषर् पर पहुँचल छल। मिहनाथ ठाकुर बेितया (िसमरॉन)क राजा गजिसंह केँ पछाड़लिĠह जे सुगौना \nपहुँिच केँ सुगौना िकला मे आराम करैत छलाह। \n__ “धाय िमिथला केँ मिहनाथ िसंह महाराज \nबाज केँ झपटते सुगाओ पर चिढ़ गयौ। \nघेराकिर दौिड़ दरवाजे मे दरेरा लगेगी धरव, \nलागै मुिचĜयौ आगे आग सी लहिर गयो। \nदौड़–दौड़ पैदल कंगुरन मे चिढ़ लागै। \nलेहुकी लहिर सो सोित ताल भिर गयौ। \nकहु ढ़ाल कहु तरकस तलवार डािर तौलौ। \nगज िसंह खोिल िखड़की दै िनकल गयो।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n64 \n \nमिहनाथ ठाकुर मैिथली सािहĜयक सेहो संरक्षक छलाह। िहनके समय मे \nलोचनक राजतंरिगणी आर नैषध काĭयक रचना भेल छल। िहनकिह समय मे इहो िनणर्य भेल जे \nदरभंगा राĔय भिवįय मे बटत निह आर ओिह िहसाबे उþरािधकारक िनयम सेहो बना देल गेल। \nएकर बाद नरपित ठाकुर शासक भेलाह। दुनु भाई (मिहनाथ आर नरपित)क सĦबĠध केहेन छल से \nिनĵिलिखत काĭय सँ İपƠ होएत। कालीक पूजक छलाह– \n__ “वदन भयान कानशब कुěडल िवकट दशन धन पाँती। \nफूजल केश वेश तुअ केँ कहजिन नवजलधर काँती॥ \nकाटल माथ हाथ अित शोिभत तीŞण खĻकर लाई। \nभय िनभर्य वर दिहन हाथ कए रिहअ िदगĦबर भाई॥ \nपीन पयŭधर उपर रािजत रूिधर  İÿिवत मुěड हारा। \nकिट िकिĹिण शब कर करू  मंिडत सृक बहु शोिणत धारा॥ \nविसअ मशान ğयान शब उपर योिगिन गणरहु साथे। \nनरपित पित रािखअ जग ईĂिर करू  मिहनाथ सताथर्॥ \nनरपित ठाकुर कुशल योŀा छलाह आर तलवार भजबा मे वेस कुशल। पलामू आर मोरंग मेजे \nमिहनाथ ठाकुर मुगलक सहाħयक हेतु सेना पठौने छलाह तािह मे वो ओिह सेनाक नेतृĜव नरपित \nठाकुरक हाथ मे देने छलिथĠह। हुनक बहादुरी सँ सƛाट सेहो बƂड Ćसž छलाह। एकर िववरण \nकतेको ठाम भेटैत अिछ। उपरला पद सँ सेहो एकर मान होइयै। नेपाल तराई सँ एकटा मकवान \nपुर राĔय छल। ओइनवार वंशक अंत भेला ई राजा लोकिन ितरहूत राĔयक िकछु िहİसा केँ हड़िप \nलेने छलाह। नरपित ठाकुर िहनका िवरूŀ पटनाक सूबेदारक आĂासन भेटला पर वो आन जमीĠदार \nलोकिन केँ संग लए िशकार खेलबाक बहाना सँ मकवान पुर राĔय पर आƅमण केलिĠह आर ओतुका \nराजा केँ िगरģतार कलेलिĠह। ओिह राजा केँ पकिड़ केँ दरभंगाक फौजदारक ओतए आनल गेल। वो \nिमिथलाक राजा केँ सलाना 1200 टाका आर हाथी नजराना देव İवीकार कैलक। मुगल सƛाटक \nसंग िहनक सĦबĠध बिढ़या छलैĠह आर तैं िहनका समय मे खěडवला कुलक Ćितơा बढ़ल। \nनरपित ठाकुरक बाद हुनक पुÿ राघव िसंह राजा भेला। ‘ठाकुर’क İथान वो‘िसंह’ पदवी लेलिĠह। \nउहो अपन िपता जकाँ एकटा Ćतापी शासक छलाह आर हुनका िमिथला पित सेहो कहल गेल छिĠह। \nबेितयाक राजा Ɨुविसंह सँ हुनका खटपट भेलैĠह आर संघषर् सेहो– \n“नगहु खĻ Ɨुविसंह तोिह उपर यम चढ़ौ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n65 \n \nिमिथला पित सौवेर िदन–िदन तोिह बढ़ौ॥ \nतेकयत कुलविधक एतो राघव नृप राजा। \nअिह दल दलन सĦमथ भीम भारत िजिम गाजा॥ \nकिव कहत रामरे मूढ़ सुनु जेिह दल Ćचěड भैरो रहत। \nठहरे बनाया फौजजाथ इित कोजब सरदार खाँ तेगा गहत”॥ \nĆिसŀ अफगान लड़ाकू सरदार खाँ िहनका दरबार मे छल। िबहारी लाल अपन‘आयनी ितरहूत’ मे \nिलखने छिथ जे औरंगजेब िहनको राजाक उपािध देने छलैंĠह। िकछु गोटएक मत छैĠह जे ई पदवी \nहुनका अलीवदŰ सँ भेटल छलैĠह। एक लाख टाका जमाक िहसाब ई ितरहूत राĔयक मुकरर्री लेने \nछलाह। नवावक िदवान धरिणधर के सेहो ५०,००० टाका नजराना दैत छलिथĠह। मकवानीक राजा \nजखन वािषर्क नजराना देव बĠद क देलिĠह तखन हुनका मकवान पुरक िखलाफ सेहो आƅमण करए \nपड़लैĠह। युŀक घोषणा होइतहुँ मकवानीक राजा िहनका सँ मेल िमलाप कलेलिथĠह आर वेसी \nनजराना देवाक Ćितज्ञा केलिथĠह। िहनका समय मे एक आर Ćिसŀ घटना भेल। बीरू  कुरमी जे \nपिहन का ओतए रहैĠह तकरा वो राजİव पदािधकारी बना केँ धमर्पुर परगžा पठौलिĠह। बीरू  ओतए \nअपन एकटा िकला बना लेलक आर ओिह सँ राज केँ राजİव पठाएब बĠद क देलक। ओकरा \nिवरूŀ सेना पठाओल गेल आर ओिह मे वीरूक  बेटा मारल गेल आर वीरू  परािजत भेल। ओकरा \nसĦबĠध मे िनĵिलिखत कहावत अिछ– \n__ “वीरनगर वीर साह का बसे कौिशका तीर \n    का पित राखे कौिशका का राखे रघुवीर”। \nबुकाननक पुिणर्याँ िरपोटर् मे िलखल अिछ जे वीरूक  हाल सुिन सरमİत अली खाँक नेतृĜव मे िदĪली \nसँ सेना पठाओल गेल। पिहलवेर तँ वो सेना परािजत भ गेल मुदा दोसर वेर राघव िसंहक मदित सँ \nवीरू  परािजत भेल। राघव िसंहक अिधकार पुनः समİत परगžा पर भेलैĠह परĖच नाथपुर आर \nगोराड़ी हुनका सँ लकए पुिणर्याँक राजा के ददेल गेलैĠह। राघव िसंह दानी आर उदार ĭयिक्त छलाह \nआर बहुत रास मिĠदर इĜयािदक िनमŭण सेहो करौने छलाह। हुनक दूटा िशलालेख उपलĤध अिछ– \nमधुरवाणी Ăर (परगžा हाटी)क िशलालेख– \n__ ॐ नमः िशवाय। \nआसीžासीर दासी भवदिर िनवह(:) Şमा भृताँकोऽिप धĠयः \nपुěय(:) āी शािलखěडोरय (मल) कव रसमाहुित वंशाƇ गěयः॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n66 \n \nसमİतो यावदात İफुरदम लयशोरा िसरİवती कृताĠय– \nİÿीकः āी कěठ भिक्तİफुट घिटतमित İतीरभुिक्तĂरोयः॥ \nतİय āीमžराितिसंह İयासन् सुताः फलतपसः \nāीमद् राघव िसंहो येषां ĔयायाĠमहाराजः॥ \nāीनĠद नĠदन इित Ćिथतः पृिथĭयां। \nसवİवदोऽİय नृप तेरभवतक नीयन्। \nāी भानु दƇ गुण ठाकुर िसंह नामा। \nकामािरसक्त हृदयोऽवरजİतदीयः॥ \nएतेषांतु िवशेषज्ञा Ćज्ञा वज्ञात धीरधीः। \nİवसामधुरवाणीित नाम तोऽĢयथर् तोऽĢयभूतः॥ \nनखन वंशकवीर āीमŀिर जीव शमर्णः कृितनः। \nकĪपमहीरूहदान Ćभृित महादान याियनी दियता॥ \nशाके लोचन वाण (१६५२) भूपित मते मास शुभे माघवे। \nपक्षे İवच्छ तरेऽिध पंचिभ ितथौवा चİपतेविसरे॥ \nउĠमीलĠमदगěड मěड लवल Ņेतěड वृĠदे Ăरे। \nāीमद् राघव िसंह नािĵ िमिथला नाथे महीशासित॥ \nहुनकर दोसर िशलालेख लोहना गाम सँ भेटल अिछ– \nॐ İविİत। āीमद् राघव िसंह वाहु िवलंस Ĕजेÿाİत िवक्षोियत– \nĆोधŀरै महीप संभव यशः शुƚीभवद् भुतले। \nĆाज्ञ āी बलभƖ विलतो यėेन शĦयोिरदं गभŭगारम कारयद् दृढ़तरं िनवŭण सं ĆाĢतये॥ \nशाके वारण वेदराज किमते राकेĂरे भाİवरे पौषे मािस िवलािस मोद रच्ते कामािĜवतायांित थौ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n67 \n \nशाके १६४८ \nराघव िसंहक वाद िवįणु िसंह शासक भेलाह। आर चार वषर् धिर शासन कए वो मिर गेलाह। हुनका \nबाद राजा नरेĠƖ िसंह राजा भेलाह। नरेĠƖ िसंहक शासन काल मे िमिथला मे बƂड महĜव पूणर् \nमानल गेल अिछ। वो बƂड वीर छलाह। हुनका सĦबĠध मे चĠदा झा िलखने छिथ– \n“नृपित नरेĠƖ िसंह भेल जखन। \nअिरधर कानन पसरल तखन॥ \nतािक तािक शÿुक संघार। \nकैलिĠह बहुत छाÿ ĭयवहार॥ \nकतहु जुिŀ निह एला हािर। \nअितशय तेज तिनक तरू  आिर”॥ \nमुसलमान सँ जखन िहनका संघषर् भेल छलिĠह तखन नरहनक बबुआन िहनका मदित केने छलिथĠह। \nनरेĠƖ िसंह आर नरहनक बबुआनक बहादुरी देिख नवाव आĀयर्चिकत रिह गेल छलाह जकर \nİपƠीकरण िनĵिलिखत पŀ सँ होइछ– \n“ऐसो महाथोर जोर जंग सुĪतानी \nबीच झुकत बबरजंग संगर करीĠƖ हैं। \nऔिलया नवाव नामदार पूछै बार–बार। \nये दोनो कौन लड़त अिरवारण परीĠƖ हैं। \nसाहेब सुजान जैनुिĿन अहमद खाँ सामनेयय \nअजैकरत कहत किव चĠƖ हैं। \nये तो Ɩोणवार केशो साह केँ अजीत साह \nआगे राघो िसंह जी केँ नवल नरेĠƖ हैं। \nहुनका समय मे बछौर परगžा लकए पुनः झंझट ठाढ़ भेल। बछौरक रूपनारायण  ई झंझट केने \nछलाह। नरेĠƖ िसंह नवाव महावत जंगक ओतए जाय मुिशर्दावाद मे अपन दावी रखलिĠह परĖच \nनवाव हुनका सँ अनुरोध केलिथĠह जे वो बछौर परगžा रूपनारायण  केँ ददेथुĠह। राजमहल धिर सब  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n68 \n \nगोटए संगिह अवैत गेलाह आर ओतए पुनः बवाव हुनका सँ आगेअह केलिथĠह तखन नरेĠƖ िसंह \nअिह शþर् पर देवा लेल तैयार भेलाह जे वो हुनका (नरेĠƖ िसंहक) Ćित राजभक्त रहताह आर \nकरिहया, िचचरी आर जयनगर पर वो कोनो Ćकारक दावा निह करताह कारण ई सब ितरहूत \nराजाक सĦपिþ छल। राजा आर नवाव मे बिढ़या सĦबĠध छलैĠह। नरेĠƖ िसंह केँ जे सुिवधा \nसरकार Ņारा भेटलैक तकर िववरण कĦपनीक कागज सब मे सेहो भेटैत अिछ। कĠदयŰ घाटक \nलड़ाईक िववरण जे लाल किव कएने छिथ तािह सँ तािह िदनक िमिथला दरबारक ज्ञान होइछ। \nनरेĠƖ िसंह अपन िपताक İमारक केँ िचरİथायी बनेबाक कारणे सहरसा िजला मे राघवपुर (राघोपुर) \nनामक İथानक İथापना केलिĠह। मठक İथापनाक हेतु कैक ĭयिक्त केँ दान देलिĠह। हुनक एकटा \nपėी मिहिषक छलिथĠह आर ितनके आƇह पर वो मिहिष मे उƇताराक मिĠदरक जीणŸŀार केलिĠह। \nहुनक दरवार िवŅानक हेतु एकटा बड़का आāय छल। \nनरेĠƖ िसंहक पछाित Ćताप िसंह राजा भेलाह। वो भनवारा सँ राजधानी हटाके झंझारपुर अनलिĠह \nआर फेर ओतए सँ दरभंगा। İथानीय परĦपरा मे हुनका“िमिथलेश” कहल गेल छिĠह। तािह काल मे \nितरहूत सँ बंगाल धिर चोर–डकैतक Ćभाव बिढ़ गेल छल आर कĦपनीक रेकाडर् मे कहल गेल अिछ \nजे Ćताप िसंह िहनका सजा देबाक बात पर सेहो िवचार कैल गेल छल। दान देवा मे इहो बƂड \nउदार आर िहनक दानक कैकटा कागज सेहो भेटल अिछ। िहनका समय मे ĄािĠसस Ƈांड दरभंगा \n(ितरहूत)क कलक्टर छलाह। १७७४ मे ितरहूत केँ पटना Ćोिवनािस. . . . कॱिसलक अंतगर्तक देल \nगेल। \n१७७१ मे नेपालक पृĝवीिसंह जे भारत सरकार सँ समझौता कए कर देवाक Ćितज्ञा केलिĠह से कर \nभारत सरकार केँ राजा Ćताप िसंहक माğयमे पठाओल जाइत छलिĠह। १७७० मे राजा Ćताप िसंह \nकेँ वंसीटिट आर राजा िसतावराय सँ ितरहूतक राĔय मुकरर्री पŀा पर भेटल छलैĠह। ओिह वषर् \nितरहूतक हेतु इİट इिěडया कĦपनी एकटा सुपर भाइजर सेहो बहाल केने छल। कर देवा मे िवलंभ \nभेलाक कारण िहनका झंझटक सामना करए पड़लैĠह। खेआली राम आर िहĦमत अली केँ ितरहूतक \nआिथर्क हालात जाँच करबाक हेतु पठाओल गेलिĠह। \nदरभंगाक राजधानी अनबाक सĦबĠध मे िनĵिलिखत आक्य उĪलेखनीय अिछ– \nदोहा–   “नृĜयत फिणन फणानं पर खंजन पाँिख पसािर \n        सोलािख सब पूछत भये अदभूत बात िनहािर॥ \n        पूछत भये नेरश तब सुनु सोित सब लोग \n        खंजन फिण पर शोभिह थाको कौन संयोग”॥  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n69 \n \nकिवत– कहत लगे है तब मंÿी Ćबल लोग सुिनयं िमिथलेश जे Ĕयोितष मे Ćमाण है। सरस है भूिम \nयाको जीितनसकत कोउवास किरबे केँ यह िविध केँ िनशािन है॥ सुिन केँ आनĠद आर उमंगे छलाह \nबिढ़       बोले महाराज ने सरस भिरवाषी है। हुकुम हमारी यह जािहर जहान करो भौरा को छािड़ \nयहाँ दरभंगा राजधानी है। \nदोहा–   राजधानी दरभंगा भय सकल गुणान खािन भौरा छिड़ भूप तब सĦमत सबके जािन”॥ \nिवńा Ćेमी हेवाक कारणे महाराज Ćताप िसंह आलापुर परगžाक जगत पुर Ƈाम वो पंिडत भवानी नाथ \nशमŭ केँ दान मे ददेलैĠह जािह सँ वो आन आर िवńाथŰक खचर् चला सकैथ। \n_       “महाराजािधराज āीमत Ćताप बहादुरः– \nवंग देशाħनांत राभेक भूपाले दþानेक \nवृिþतरा İवीकारक İमातŭ धमर्ज्ञ तकर् \n        मीमाँसा वेदांता लंकार कानन पĖचानन \nधमर्धीर āी भवानीनाथ शमर्षु वृिþपÿम \n        ददाित सकल छाÿाğययन िनवŭहाय \n        सूयर् िवहार सरकार पटनाĥयांतगर्त \n        तीरभुक्त देशांतगर्त परगžा आलापुर \nअंतगर्त जगतपुर सारैěयक ससीमक \n        सकाननक Ƈामİय āी िवįणु Ćीित \n        सĦपादनायच यवनायवन साधारण \n        İवसपथपूवर्क वृिþ रक्ष णामेव किरįयित ...” \nहुनका वाद राजा माधव िसंह गĿी पर बैसलाह। वो İथायी रूपेण  दरभंगा केँ अपन राजधानी \nबनौलिĠह। १७८५ सँ अńाविध िहनका लोकिनक राजधानी दरभंगा रहल अिछ। खěडवला कुलक \nइितहास मे माधव िसंहक शासन केँ बƂड महĜवपूणर् मानल गेल अिछ। वो अपन Ćाचीन परĦपराक \nअनुसार समİत ितरहूत पर ĆभुĜवक माँग अंƇेजक समक्ष रखने छलाह आर िचरİथायी बĠदोबİत केँ \nमनबा लेल तैयार निह छलाह। अिह हेतु वो सƛाट शाह आलम िŅतीयक दरबार मे सेहो दरखाİत \nदेने छलाह आर शाह आलम सँ १८०० ई. मे एकर İवीकृित सेहो भेट गेल छलिĠह। परĖच  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n70 \n \nकĦपनीक अिधकारी लोकिन िहनक बात निह सुनल कैĠह आर शाह आलमक İवीकृितये केँ मानल \nकैĠह आर िहनका लोकिन केँ जमीĠदारक दजŭ ददेल कैĠह आर तिहये ई राजा दरभंगाक जमीĠदारी \nकहबे लागल जे १९४७ तक रहल। \n१७८१ खेआली राम राजा कĪयाण िसंहक िडĢटी बहाल भेलाह। राजा कĪयाण िसंह सँ राजा माधव \nिसंह केँ सेहो मतभेद भेल छ्लैĠह। एĦहर जखन कĪयाण िसंह से झंझिट चिलते छ्लैĠह िक तामे \nहुनका दरभंगा सदर िदवानीक अदालतक हािकम सँ सेहो मतभेद शुरू  भगेलिĠह। हुनक आदमी सब \nकेँ िगरģतार कलेल गेलिĠह। राय मोहन लाल आर माधव िसंहक बीच तँ झंझट आर हुनका शासन \nकाल मे उĜपž भेल। सरदार खान अफगानक बेटाक राम अली अपन मृĜयु सँ पूवर् अपन सब \nसĦपिþ राजा माधव िसंह केँ दान मे िलिख देने छ्लिथĠह। १७९५ मे दरभंगाक कलक्टर, दरभंगाक \nतहिसलदार केँ आदेश देलिथĠह जे वो करीम अलीक सĦपिþ केँ जĢत कलौथ। राजा माधव िसंह \nएकर िवरोध केलिĠह आर ओĦहर कराम अलीक भिगना सेहो एकटा दरखाİत देलक जे कराम \nअलीक दानपÿ जाली िथक। अंत मे माधव िसंहक जीत भेल आर वो सĦपिþ हुनका भेटलिĠह। \nमाधव िसंह उदार आर दानी छ्लाहे आर बहुत रास मिĠदरक िनमŭता सेहो। \n१८म शताĤदीक उþराŀर् मे समİत पूवŰ भारतक िİथित िचंतनीय भगेल छल आर समİत क्षेÿ मे \nसĠयासी फकीरक वगे बना केँ चौर–डकैत चारूकात  उपƖव करैत छलाह। िहनका सब केँ संरक्षण \nआर ĆोĜसाहन मोरंगक राजा सँ भेटैत छलैĠह। मोरंग आर ितरहूतक सीमा िमलैत–जुलैत छल। \nसĠयासी–फकीरक नेता छलाह खुरर्म शाह आर वो तािह िदन नेपाल सँ मुक्त भए मोरंगक एकटा गाम \nमिटहानी मे रहैत छलाह। ितरहूतक सीमा पर ई लोकिन आतंक मचौने छलाह। \n१८०४ मे परगžा छै आर फरकीयाक ितरहूत सँ अलग ककए भागलपुर मे िमला देल गेलैक। माधव \nिसंहक समय धिर ितरहूत एक İवायþ िहĠदू राĔय छल जकर अपन Ġयायालय छलैक आर अपन \nĠयायाधीश होइत छलैक। एकर सब सँ पैघ Ćमाण ई अिछ १७९४ ई. क एकटा Ġयायाधीशक िनणर्य \nसंİकृित मे भेटल अिछ जािह मे गुलामकĠयाक उपर İवĜवािधकारक Ćķ पर िनणर्य अिछ। अिह \nिनणर्य केँ बड़ा महĜवपूणर् मानल गेल आर अठारहम शताĤदीक अिĠतम चरण धिर Ġयायालयक िनणर्य \nसंİकृत मे िलखल जाइत छल तकर ई Ćमाण िथक आर गुलामक िİथित पर सेहो Ćकाश पड़ैत \nअिछ। \nमाधव िसंहक समय सँ दरभंगा राजक िİथित पूणर् रूपेण  जमीĠदारक िİथित मे पिरवितर्त भगेल। \nमाधव िसंहक पछाित छÿिसंह महाराज भेलाह। १८१२क बाद जखन अंƇेज केँ नेपाल संग झंझिट \nभेलिĠह तखन वो लोकिन बेितया, पुिणर्याँ आर दरभंगाक राजा लोकिन केँ आदेश देलिĠह जे अपन–\nअपन सीमाक सुरक्षाथर् वो लोकिन Ćयėशील रहौथ। अिह अवसर पर छÿिसंह अंƇेज लोकिन केँ \nसाहाħय देने छलिथĠह। एकर कारण ई छल जे नेपाली सब ितरहूत क्षेÿ मे सेहो हुलकी–बुलकी दैत \nछल आर एĦहर–आĦहर सँ लूट पाट सेहो करैत छल १८१५ मे हुनका महाराज बहादुरक पदवी  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n'िवदेह' ४८ म अंक १५ िदसम्बर २००९ (वषर् २ मास २४ अंक ४८)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n71 \n \nभेटलिĠह। छÿिसंहक समय मे बेितया राज आर ितरहूत राजक बीचक सĦबĠध बिढ़या भगेल छल। \nदुनु गोटे केँ पटनाक पाटन देवीक मिĠदर मे भेट भेला पर िİथित मे सुधार भेलैक। सौराठक मिĠदर \nकेँ छÿ िसंह पूरा करौलिĠह आर ओिह मे माğवेĂर महादेवक İथापना सेहो। सौराठ मे वो एकटा \nधमर्शाला सेहो वो बनबौलिĠह। \nहुनका बाद महाराज रूƖ िसंह गĿी पर बैसलाह। हुनका बाद राजा महेĂर िसंह गĿी पर बैसलाह। \nहुनके समय मे िसपाही िवƖोह भेल छल। अंƇेजक िनगरानी िहनका पर शक बनल रहैत छलैĠह। \nअंƇेजक िनगरानी िहनका पर रहैत रहैĠह। नाथपुर आर पुिणर्याँक बीच डाकक ĭयवİथाक हेतु ई \nअंƇेजी सरकार केँ १६टा घोड़ सवार सेहो देने रहैथ। संताल िवƖोह केँ दवेवा मे सेहो ई अंƇेजक \nमदित केने रहैथ मुदा तैइयो अंƇेज केँ िहनका पर िवĂास निह होइत छलैĠह। १८६० मे िहनका \nमरलाक बाद दरभंगा १८७८ धिर कोटर् आफ वाडर्सक अधीन रहल। ओकर बाद महाराज लŞमीĂर \nिसंह राजगĿी पर बैसलाह। वो एक सफल शासक, कुशल Ćशासक, िवńा Ćेमी, िवधायक आर \nराजनीितज्ञ छलाह। हुनका समय मे दरभंगा राĔयक उþरोþर िवकास भेला। दरभंगा मे लेडीऽफिरन \nअİपतालक İथापना आर खड़गपुर (मूंगेर) मे सेहो एकटा अİपतालक İथापना केलिĠह। काँƇेस केँ \nबरोबिर चĠदा दैत रहलाह। कलकþा िवĂिवńालय केँ वो हृदय खोिल केँ दान देलिĠह आर दरभंगा \nमे राज İकूलक İथापना केलिĠह। तािह िदन मे ऐहेन कोनो िशक्षण संİथा निह छल जिह मे मंगला \nपर अथवा िबनु मंगनो ई सहायता निह देने होिथ। १८८८ मे काँƇेस केँ अिधवेशन करबा लेल \nई ‘लाउ पर काİल’ ","size_mb":2.53,"has_text":true},"Videha 049.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 049.pdf","name":"Videha 049.pdf","text":"िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n1 \n \n \n \n \n \n'िवदेह' ४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक \n४९)\n        \n   \n  \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ http://www.videha.co.in  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका \nVideha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह Ćथम मैिथली पािक्षक ई पिÿका नव अंक \nदेखबाक लेल पृơ सभकेँ िरĄेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new \nissue of VIDEHA. Read in your own \nscriptRoman(Eng)Gujarati Bangla Oriya Gurmukhi Telugu Tamil Kannada Malayalam\n Hindi \nएिह अंकमे अिछ:- \n१. संपादकीय संदेश \n  \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास (आगाँ) \n  \n२.२.१.\n शीतल झा-नेपालमे मघेशीकेँ समİ या आ सामाधान! २.पािकİतान मे सेक्स-िवचा\nकुमार राधारमण \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n2 \n \n१.\n िचड़ै-सुजीतकुमार झा२.\n . कािमनी कामायनी-डािवनर्क बानर३.\n Ćो. Ćेमशंकर \nिसंह-मिणपŃक कथा याÿा ४.\n रामलोचन ठाकुर-समकालीन मैिथली-कथाक यथाथर्-उफर् \nयथाथर्क-कथा \n  \n२.४.१.\n िबिपन झा-आवĮयकता अिछ मैिथली शĤदतĠÿ िनमŭणक ॥२.\n गोपाल Ćसाद-फराक \nिमिथला राĔयक गठन िकयक निह ? \n२.५.१.दुगŭनĠद मंडल\n -बकलेल,२.किपलेĂर राउत-\n छूआ-छूत,३.राजदेव मंडल\n,रखबार (दोसर भाग) \n  \n२.६.१.\n शरिदĠदु चौधरी-समय–संकेत २.\n शीतल झा-गामक अिधकारी....भैया....पोखिर....चĦपा \nफूल.... ३. िवजय–हरीश-िकछु लघु कथा ४.\n सुनीता ठाकुर-अपहरणक सच-५.\n āीमित कुमुद झा-\nउच्चैठ भगवतीक महाĜम-६.\n शĦभू झा वĜस-Ƈाहİĝयर् जीवनक समİ या \n  \n२.७.१.िमिथला मे रंगकलाक समकालीन दृिƠ -  \n Ćकाश २.२.राकेश कुमार रोशन-पĖचैित \n(कथा)३.\n भीमनाथ झा-चĠ दा झा, हिरमोहन झािमिलकऽ४.\n हेमचĠƖ झा दूटा कथा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n3 \n \n२.८.१.\n सुभाष चĠƖ यादव-पित-पėी सĦवाद २.\n मानेĂर मनुज-‘जीत’३.(सं. सा. सं)\nनागेĂर लाल कणर् ४.\n डॉ. रवीĠƖ कुमार चौधरी-िवńापितक फोटोकेँ लोक सभामे लगएबाक मांग \n  \n \n २.९.- िजनगीक जीत उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल \n३. पń \n  \n३.१. \n कालीकांत झा \"बुच\" 1934-2009- आगाँ \n  \n३.२.१.लोकगीत संकलन–\n िनशा Ćभा झा २.\n २.उमेश मंडल-\nलोकगीत संकलन \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n4 \n \n३.३.१. \n लŞमण झा ‘सागर’-चुņीधारी २.\n िवभूित आनĠद-एक- दू- तीन- चािर- पाँच- छओ- \nसात- आठ- नओटा- किवता ३.\n रमण कुमार िसंह ४.\n मायानाथ झा-मातृिगरा ५.\nिवनीत उĜपल-समाज \n३.४.१.\n जीवकाĠ त-जन-जन याचक \n  \n३.५.१.\n रघुनाथ मुिखया-िकछु पń २.सिच्चदानĠद सौरभ-िकछु पń \n  \n३.६.१.\n ई वषर्-अिजत िमā २.\n नव वषर् ३.\n िशव कुमार झा-िकछु पń \n३.७.१.\n अशोक दþ-िकछु किवता २.\n शीतल झा--िकछु किवता ३.\n शंĦभु नाथ \nझा ‘वĜस’--िकछु किवता \n  \n३.८.१.डॉ. योगानĠ द झा\n घर \n  \n  \n४.१.\n िकछु लघु कहानी   आशीष चौधरी  २.\n जगदीश Ćसाद मंडल-िकछु लघुकथा ३.\n देवांशु वĜसक मैिथली िचÿ-āृंखला (कॉिमक्स) \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n5 \n \n5.VIDEHA FOR NON RESIDENTS \n5.1.Original Maithili Poem by\n  Smt.Shefalika Varma,Translated into English \nbyDr.Anamika \n5.2.1.\n Yogendra Yadava-  MAITHILI 2.\n Sindhu Poudyal-Mithila :- mother \nland of Navya- Nyaya Language. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ( ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी मे ) पी.डी.एफ. डाउनलोडक लेल नीचाँक िलंकपर उपलĤध \nअिछ। All the old issues of Videha e journal ( in  Braille, Tirhuta and Devanagari versions ) are \navailable for pdf download at the following link. \nिवदेह ई-पिÿकाक सभटा पुरान अंक ƙेल, ितरहुता आ देवनागरी रूपमे  \nVideha e journal's all old issues in Braille Tirhuta and Devanagari versions \n  \nिवदेह आर.एस.एस.फीड। \n \"िवदेह\" ई-पिÿका ई-पÿसँ ĆाĢत करू।  \nअपन िमÿकेँ िवदेहक िवषयमे सूिचत करू।  \n↑ िवदेह आर.एस.एस.फीड एनीमेटरकेँ अपन साइट/ Ĥलॉगपर लगाऊ। \n Ĥलॉग \" लेआउट\" पर \" एड गाडजेट\" मे \" फीड\" सेलेक्ट कए \" फीड यू.आर.एल.\" \nमेhttp://www.videha.co.in/index.xml टाइप केलासँ सेहो िवदेह फीड ĆाĢत कए सकैत छी। \n  \n मैिथली देवनागरी वा िमिथलाक्षरमे निह देिख/ िलिख पािब रहल छी, (cannot see/write Maithili in Devanagari/ Mithilakshara follow \nlinks below or contact at ggajendra@videha.com) तँ एिह हेतु नीचाँक िलंक सभ पर जाऊ। संगिह िवदेहक İतंभ मैिथली भाषापाक/ \nरचना लेखनक नव-पुरान अंक पढ़ू।  \nhttp://devanaagarii.net/  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n6 \n \nhttp://kaulonline.com/uninagari/  (एतए बॉक्समे ऑनलाइन देवनागरी टाइप करू , बॉक्ससँ कॉपी करू  आ वडर् डॉक्युमेĠटमे पेİट कए वडर् \nफाइलकेँ सेव करू।  िवशेष जानकारीक लेल ggajendra@videha.com पर सĦपकर् करू। )(Use Firefox 3.0 \n(from WWW.MOZILLA.COM )/ Opera/ Safari/ Internet Explorer 8.0/ Flock 2.0/ Google Chrome for best view of \n'Videha' Maithili e-journal at http://www.videha.co.in/ .)  \n  \nGo to the link below for download of old issues of VIDEHA Maithili e magazine in .pdf format \nand Maithili Audio/ Video/ Book/ paintings/ photo files. िवदेहक पुरान अंक आ ऑिडयो/ वीिडयो/ पोथी/ \nिचÿकला/ फोटो सभक फाइल सभ (उच्चारण, बड़ सुख सार आ दूवŭक्षत मंÿ सिहत) डाउनलोड करबाक हेतु नीचाँक िलंक पर \nजाऊ। \n VIDEHA ARCHIVE िवदेह आकŭइव \n  \n \n \nभारतीय डाक िवभाग Ņारा जारी किव, नाटककार आ धमर्शाİÿी िवńापितक İटाĦप। भारत आ नेपालक मािटमे पसरल िमिथलाक \nधरती Ćाचीन कालिहसँ महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक कमर्भूिम रहल अिछ। िमिथलाक महान पुरुष ओ मिहला लोकिनक \nिचÿ 'िमिथला रė' मे देखू। \n  \n \n \nगौरी-शंकरक पालवंश कालक मूिþर्, एिहमे िमिथलाक्षरमे (१२०० वषर् पूवर्क) अिभलेख अंिकत अिछ। िमिथलाक भारत आ नेपालक \nमािटमे पसरल एिह तरहक अĠयाĠय Ćाचीन आ नव İथापĜय, िचÿ, अिभलेख आ मूिþर्कलाक़ हेतु देखू 'िमिथलाक खोज' \n  \n \nिमिथला, मैिथल आ मैिथलीसँ सĦबिĠधत सूचना, सĦपकर्, अĠवेषण संगिह िवदेहक सचर्-इंजन आ Ġयूज सिवर्स आ िमिथला, मैिथल आ \nमैिथलीसँ सĦबिĠधत वेबसाइट सभक समƇ संकलनक लेल देखू \"िवदेह सूचना संपकर् अĠवेषण\" \nिवदेह जालवृþक िडसकसन फोरमपर जाऊ। \n\"मैिथल आर िमिथला\" (मैिथलीक सभसँ लोकिĆय जालवृþ) पर जाऊ। \n िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n7 \n \n १. संपादकीय \n  \nमैिथली लेल सािहĜय अकादमी पुरİकार 2009- İव.मनमोहन झाकेँ कथा संƇह गंगापुÿपर \nदेल गेल छिĠह। \nमनमोहन झाक जĠम 1918 ई. मे सिरसबमे भेलिĠह आ मृĜयु 2009 ई. मे भेलिĠह। िहनकर \nरचना सभ छिĠह- अāुकण, वीरभोग्या, िमिथलाक िनशापुरमे, गंगापुÿ। एिह बेरसँ पुरİकार रािश \nबढ़ा कए एक लाख टाका कए देल गेल अिछ। \nपुरİकार 16 फरबरी 2010 केँ देल जाएत। \n \nसािहĜय अकादेमी पुरİकार- मैिथली \n \n१९६६- यशोधर झा (िमिथला वैभव\n, दशर्न) \n१९६८- याÿी (पÿहीन नग्न गाछ, पń) \n१९६९- उपेĠƖनाथ झा “ĭयास” (दू पÿ, उपĠयास) \n१९७०- काशीकाĠत िमā “मधुप” (राधा िवरह, महाकाĭय) \n१९७१- सुरेĠƖ झा “सुमन” (पयिİवनी, पń) \n१९७३- ƙजिकशोर वमŭ “मिणपŃ” (नैका बिनजारा, उपĠयास) \n१९७५- िगरीĠƖ मोहन िमā (िकछु देखल िकछु सुनल, संİमरण) \n१९७६- वैńनाथ मिĪलक “िवधु” (सीतायन, महाकाĭय) \n१९७७- राजेĂर झा (अवहŇ: उłव ओ िवकास, समालोचना) \n१९७८- उपेĠƖ ठाकुर “मोहन” (बािज उठल मुरली, पń) \n१९७९- तĠÿनाथ झा (कृįण चिरत, महाकाĭय) \n१९८०- सुधांशु शेखर चौधरी (ई बतहा संसार, उपĠयास) \n१९८१- माकर्ěडेय Ćवासी (अगİĜयाियनी, महाकाĭय) \n१९८२- िलली रे (मरीिचका, उपĠयास) \n१९८३- चĠƖनाथ िमā “अमर” (मैिथली पÿकािरताक इितहास) \n१९८४- आरसी Ćसाद िसंह (सूयर्मुखी, पń) \n१९८५- हिरमोहन झा (जीवन याÿा, आĜमकथा)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n8 \n \n१९८६- सुभƖ झा (नाितक पÿक उþर, िनबĠध) \n१९८७- उमानाथ झा (अतीत, कथा) \n१९८८- मायानĠद िमā (मंÿपुÿ, उपĠयास) \n१९८९- काĖचीनाथ झा “िकरण” (पराशर, महाकाĭय) \n१९९०- Ćभास कुमार चौधरी (Ćभासक कथा, कथा) \n१९९१- रामदेव झा (पिसझैत पाथर, एकांकी) \n१९९२- भीमनाथ झा (िविवधा, िनबĠध) \n१९९३- गोिवĠद झा (सामाक पौती, कथा) \n१९९४- गंगेश गुंजन (उिचतवक्ता, कथा) \n१९९५- जयमĠत िमā (किवता कुसुमांजिल, पń) \n१९९६- राजमोहन झा (आइ कािŎ परसू) \n१९९७- कीितर् नारायण िमā (ğवİत होइत शािĠतİतूप, पń) \n१९९८- जीवकाĠत (तकै अिछ िचड़ै, पń) \n१९९९- साकेतानĠद (गणनायक, कथा) \n२०००- रमानĠद रेणु (कतेक रास बात, पń) \n२००१- बबुआजी झा “अज्ञात” (Ćितज्ञा पाěडव, महाकाĭय) \n२००२- सोमदेव (सहćमुखी चौक पर, पń) \n२००३- नीरजा रेणु (ऋतĦभरा, कथा) \n२००४- चĠƖभानु िसंह (शकुĠतला, महाकाĭय) \n२००५- िववेकानĠद ठाकुर (चानन घन गिछया, पń) \n२००६- िवभूित आनĠद (काठ, कथा) \n२००७- Ćदीप िबहारी (सरोकार, कथा \n२००८- मÿेĂर झा (कतेक डािर पर, आĜमकथा) \n२००९- İव.मनमोहन झा (गंगापुÿ, कथासंƇह) \n \nसािहĜय अकादेमी मैिथली अनुवाद पुरİकार \n \n१९९२- शैलेĠƖ मोहन झा (शरतचĠƖ ĭयिक्त आ कलाकार-सुबोधचĠƖ सेन, अंƇेजी) \n१९९३- गोिवĠद झा (नेपाली सािहĜयक इितहास- कुमार Ćधान, अंƇेजी)  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n9 \n \n१९९४- रामदेव झा (सगाइ- रािजĠदर िसंह बेदी, उदूर्) \n१९९५- सुरेĠƖ झा “सुमन” (रवीĠƖ नाटकावली- रवीĠƖनाथ टैगोर, बांग्ला) \n१९९६- फजलुर रहमान हासमी (अबुलकलाम आजाद- अĤदुलकवी देसनवी, उदूर्) \n१९९७- नवीन चौधरी (मािट मंगल- िशवराम कारंत, कžड़) \n१९९८- चĠƖनाथ िमā “अमर” (परशुरामक बीछल बेरायल कथा- राजशेखर बसु, बांग्ला) \n१९९९- मुरारी मधुसूदन ठाकुर (आरोग्य िनकेतन- ताराशंकर बंदोपाğयाय, बांग्ला) \n२०००- डॉ. अमरेश पाठक, (तमस- भीįम साहनी, िहĠदी) \n२००१- सुरेĂर झा (अĠतिरक्षमे िवİफोट- जयĠत िवįणु नालŰकर, मराठी) \n२००२- डॉ. Ćबोध नारायण िसंह (पतझड़क İवर- कुतुर्ल ऐन हैदर, उदूर्) \n२००३- उपेĠद दोषी (कथा किहनी- मनोज दास, उिड़या) \n२००४- डॉ. ĆफुĪल कुमार िसंह “मौन” (ĆेमचĠद की कहानी-ĆेमचĠद, िहĠदी) \n२००५- डॉ. योगानĠद झा (िबहारक लोककथा- पी.सी.राय चौधरी, अंƇेजी) \n२००६- राजनĠद झा (कालबेला- समरेश मजुमदार, बांग्ला) \n२००७- अनĠत िबहारी लाल दास “इĠदु” (युŀ आ योŀा-अगम िसंह िगिर, नेपाली) \n२००८- ताराकाĠत झा (संरचनावाद उþर-संरचनावाद एवं Ćाच्य काĭयशाİÿ-गोपीचĠद नारंग, \nउदूर्) \n \n \nĆबोध सĦमान\n  \n \nĆबोध सĦमान 2004- āीमित िलली रे (1933- ) \nĆबोध सĦमान 2005- āी महेĠƖ मलंिगया (1946- ) \nĆबोध सĦमान 2006- āी गोिवĠद झा (1923- ) \nĆबोध सĦमान 2007- āी मायानĠद िमā (1934- ) \nĆबोध सĦमान 2008- āी मोहन भारŅाज (1943- ) \nĆबोध सĦमान 2009- āी राजमोहन झा (1934- ) \n \n \nयाÿी-चेतना पुरİकार\n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n10 \n \n \n \n२००० ई.- पं.सुरेĠƖ झा “सुमन”, दरभंगा; \n२००१ ई. - āी सोमदेव, दरभंगा; \n२००२ ई.- āी महेĠƖ मलंिगया, मलंिगया; \n२००३ ई.- āी हंसराज, दरभंगा; \n२००४ ई.- डॉ. āीमती शेफािलका वमŭ, पटना; \n२००५ ई.-āी उदय चĠƖ झा “िवनोद”, रिहका, मधुबनी; \n२००६ ई.-āी गोपालजी झा गोपेश, मेंहथ, मधुबनी; \n२००७ ई.-āी आनĠद मोहन झा, भारŅाज, नवानी, मधुबनी; \n२००८ ई.-āी मंÿेĂर झा, लालगंज,मधुबनी \n२००९ ई.-āी Ćेमशंकर िसंह, जोिगयारा, दरभंगा \n \n \nकीितर्नारायण िमā सािहĜय सĦमान \n \n \n२००८ ई. - āी हरेकृįण झाकेँ किवता संƇह “एना त निह जे” \n२००९ ई.-āी उदय नारायण िसंह “निचकेता”केँ नाटक नो एěƏी: मा Ćिवश \n  \nसंगिह \"िवदेह\" केँ एखन धिर (१ जनवरी २००८ सँ ३० िदसĦबर २००९) ९१ देशक \n१,०२७ ठामसँ ३५,८७४ गोटे Ņारा िविभž आइ.एस.पी.सँ २,१७,३९८ बेर  देखल गेल अिछ \n(गूगल एनेलेिटक्स डाटा)- धĠयवाद पाठकगण। \n  \n  \nगजेĠƖ ठाकुर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n11 \n \nनई िदĪली। फोन-09911382078  \nggajendra@videha.co.in \nggajendra@yahoo.co.in  \n२. गń \n२.१.\n Ćोफेसर राधाकृįण चौधरी-िमिथलाक इितहास (आगाँ) \n  \n२.२.१.\n शीतल झा-नेपालमे मघेशीकेँ समİ या आ सामाधान! २.पािकİतान मे सेक्स-िवचा\nकुमार राधारमण \n  \n१.\n िचड़ै-सुजीतकुमार झा२.\n . कािमनी कामायनी-डािवनर्क बानर३.\n Ćो. Ćेमशंकर \nिसंह-मिणपŃक कथा याÿा ४.\n रामलोचन ठाकुर-समकालीन मैिथली-कथाक यथाथर्-उफर् \nयथाथर्क-कथा \n  \n२.४.१.\n िबिपन झा-आवĮयकता अिछ मैिथली शĤदतĠÿ िनमŭणक ॥२.\n गोपाल Ćसाद-फराक \nिमिथला राĔयक गठन िकयक निह ?  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n12 \n \n२.५.१.दुगŭनĠद मंडल\n -बकलेल,२.किपलेĂर राउत-\n छूआ-छूत,३.राजदेव मंडल\n,रखबार (दोसर भाग) \n  \n२.६.१.\n शरिदĠदु चौधरी-समय–संकेत २.\n शीतल झा-गामक अिधकारी....भैया....पोखिर....चĦपा \nफूल.... ३. िवजय–हरीश-िकछु लघु कथा ४.\n सुनीता ठाकुर-अपहरणक सच-५.\n āीमित कुमुद झा-\nउच्चैठ भगवतीक महाĜम-६.\n शĦभू झा वĜस-Ƈाहİĝयर् जीवनक समİ या \n  \n२.७.१.िमिथला मे रंगकलाक समकालीन दृिƠ -  \n Ćकाश २.२.राकेश कुमार रोशन-पĖचैित \n(कथा)३.\n भीमनाथ झा-चĠ दा झा, हिरमोहन झािमिलकऽ४.\n हेमचĠƖ झा दूटा कथा \n२.८.१.\n सुभाष चĠƖ यादव-पित-पėी सĦवाद २.\n मानेĂर मनुज-‘जीत’३.(सं. सा. सं)\nनागेĂर लाल कणर् ४.\n डॉ. रवीĠƖ कुमार चौधरी-िवńापितक फोटोकेँ लोक सभामे लगएबाक मांग \n  \n \n २.९.-  जीत उपĠयास-\n जगदीश Ćसाद मंडल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n13 \n \nĆोफेसर राधाकृįण चौधरी ( १५ फरबरी १९२१- १५ माचर् १९८५) अपन सĦपूणर् जीवन िबहारक इितहासक \nसामाĠय रूपमे  आ िमिथलाक इितहासक िविशƠ रूपमे  अğययनमे िबतेलिĠह। Ćोफेसर चौधरी गणेश दþ कॉलेज, बेगुसरायमे \nअğयापन केलिĠह आ ओ भारतीय इितहास कांƇेसक Ćाचीन भारतीय इितहास शाखाक अğयक्ष रहल छिथ। हुनकर लेखनीमे जे \nĆवाह छै से Ćचंड िवŅताक कारणसँ। हुनकर लेखनीमे िमिथलाक आ मैिथलक (मैिथल ƙाŌण वा कणर्/ मैिथल कायİथसँ जे एकर \nतादाĜĦय होअए) अनगर्ल मिहमामंडन निह भेटत। हुनकर िववेचन मौिलक आ टटका अिछ आ हुनकर शैली आ कĝय कौशलसँ \nपूणर्। एतुĸा भाषाक कोमल आरोह-अवरोह, एतुĸा सवर्हारा वगर्क सवर्गुणसंपžता, संगिह एतुĸा रहन-सहन आ संİकृितक कņरता ई \nसभटा िमिथलाक इितहासक अंग अिछ। एिहमे सिĦमिलत अिछ राजनीित, िदनचयŭ, सामािजक माĠयता, आिथर्क िİथित, नैितकता, \nधमर्, दशर्न आ सािहĜय सेहो। ई इितहास सािहĜय आ पुरातĜवक Ćमाणक आधारपर रिचत भेल अिछ, दंतकथापर निह आ आह \nिमिथला! बाह िमिथला! बला इितहाससँ फराक अिछ। ओ चचर् करैत छिथ जे एतए िवńापित सन लोक भेलाह जे समाजक िविभž \nवगर्केँ समेिट कऽ राखलिĠह तँ संगिह एतए कņर तĜĜव सेहो रहल। हुनकर लेखनमे मानवता आ धमर्िनरपेक्षता भेटत जे आइ \nकािŎक सािहĜयक लेल सेहो एकटा नूतन वİतु िथक ! सवर्हारा मैिथल संİकृितक एिह इितहासक Ćİतुितकरण, संगिह हुनकर \nसभटा अĆकािशत सािहĜयक िवदेह Ņारा अंकन ( हुनकर हाथक २५-३० साल पूवर्क पाěडुिलिपक आधारपर) आ ई-Ćकाशन \nकņरवादी संİथा सभ जेना िचÿगुĢत सिमित ( कणर्/ मैिथल कायİथ) आ मैिथल ( ƙाŌण) सभा Ņारा Ćायोिजत इितहास आ \nसािहĜयेितहास पर आ ओिह तरहक मानिसकतापर अंितम मारक Ćहार िसŀ हएत, तािह आशाक संग।-सĦपादक \nिमिथलाक इितहास \n  \n  \nअğयाय–१० \nिमिथला आ नेपाल \n  \n  \nनेपाल शĤदक उƄगम एखन धिर रहİयमय अिछ। अित Ćाचीन कालसँ नेपालक इितहास \nिमिथलाक इितहास संग िनकटतम रूपें  संबंिधत अिछ। िमिथला एहेन İथान रहल अिछ जािहठाम नाना \nĆकारक धािमर्क आĠदोलन एवँ दशर्नक उĜपिþ भेल छैक आर नेपाल ओिह आĠदोलन सबकेँ उवर्रा शिक्त \nदेलकै जािहसँ वो आĠदोलन सब पुिįपत वो फलदायक भेल। नेपाल मे आयर्Ĝवक िवकास िमिथले बाटे \nभेलैक। एिह ठाम हम िमिथला आ नेपालक माÿ राजनैितक सĦबĠधक चचŭ करब। \nिकरातः- भूतकालक कुहेसक मğय नेपालक Ćारंिभक इितहासक िवषयमे िकछु िवशेष ज्ञात निह \nअिछ। ई. पू. ५९०सँ ११०ई. धिर नेपाल िकरात संİकृितक ĆधानकेँĠƖ छल। िकरातक वणर्न शुक्ल  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n14 \n \nयजुवųद मे आएल छैक। इहो कहल जाइत छैक जे अित Ćाचीन कालसँ िकरात लोकिन पूवŰ नेपाल मे \nरहैत जाइत छलाह।‘िकराते’ शĤद जंगली अनायर् जाित केँ सूिचत करैछ जे पहाड़ पर एवँ भारतक \nउþरपूवŰ भाग मे रहैत छलाह। िसĪवाँ लेवीक िवचार छिĠह जे िकरातक उĜपिþ मंगोलसँ भेल छल आर \nदुनु एĸे छलाह। महाभारतसँ ज्ञात होइछ जे जखन अजुर्न िहमालयमे तपİया करैत छलाह तखन महादेव \nिकरातक भेष मे अजुर्नक परीक्षा लेने छलाह। महाभारतक वनपवर्मे एकटा िकरातपवर् सेहो अिछ आर \nयजुवųद शतरूŅीपसँ सेहो एिह पर Ćकाश पड़इयै। भारतक उþरी पूवŰ सीमा सेहो िकरात संİकृितसँ \nसĦबिĠधत छल। ओ सब पूवŰ िहमालयक वासी छलाह। अपन िदिग्वजयक ƅममे भीमकेँ िवदेश देश \nछोड़लाक पĀात िकरात सबसँ भेंट भेल छलिĠह। िकरात लोकिन पीअर रंगक होइत छलाह। लेभीक \nअनुसार िकरातक सĦपकर् चीन आर Ħलेच्छसँ सेहो छलिĠह। रामायणसँ सेहो Ćमािणत अिछ जे िकरात \nलोकिन पीअर रंगक होइत छलाह। िवįणु पुराण एवँ माकर्ěडे पुराणसँ ज्ञात होइछ जे ई लोकिन पूवŰ भारत \nमे रहैत छलाह। वो िहमालयक दिक्षणी मागर् पर सĦपूणर् उþर–पूवŰ भारतमे, नेपालसँ सटले उþरी िबहार \nमे आ गंगाक उþरी भागमे बिस गेल छलाह। ई उएह Ćवेश छल जािह मğयसँ चीनक ĭयापार भारतक \nगंगावतŰ धरातलसँ होइत छलैक। नेपाल–िमिथलाक संİकृितक इितहासमे िहनका लोकिनक महĜवपूणर् \nİथान छैक। Ćारंभऽ मे संभऽवतः िकरात लोकिन नेपालक İथानीय राजवंशी छलाह। \nनेपाल पर िकरात लोकिनक राĔय बहुत िदन धिर छलिĠह। वो लोकिन ई. पू, ६००सँ संभऽवतः \nनेपाल पर राĔय करैत छलाह। िहĠदू संİकृितक िवकास मे वो नेपाल मे भारतीय मंगोिलयनक Ćमुखताक \nहेतु सब पृơाधार बनौलिĠह। Ćायः ई.पू.३१२ मे जखन संभूत िवजय मिर गेला तखन जैन धमŭवĦबी मे \nिवभाजन भेल आर तकर पĀात उþर भारतमे बारह वषर् धिर अकाल रहलैक। भऽƖवाहु नामक एक जैन \nसाधु अकाल भेला पर दिक्षण िदिस चल गेला आ अकाल समाĢत भेला पर घुरला। जैन धमर्सँ छुटकारा \nलए ओ अपन शेष जीवन ĭयतीत करबाक हेतु नेपाल चल गेला। जैनी सबहक जुटान पटनामे भेल आ \nहुनका तकबाक हेतु İथूलभऽƖ नेपाल गेला आ ओतए हुनकासँ चौदह पवर् पओलिĠह। गौतम बुŀक जĠम \nतँ नेपाल क्षेÿ मे भेल परĖच ओ नेपाल ƚमणकेँने छलाह अथवा निह से कहब किठन। अशोकक \nĆयाससँ नेपाल मे बौŀ धमर्क Ćसार भेल। कहल जाइछ जे कौिटĪयकेँ सेहो नेपालक पूणर् ज्ञान छलिĠह। \nअशोकक समकालीन नेपालमे छलाह İथुिमको। नेपाल उनक हेतु िवशेष Ćिसŀ छल। लुिĦबनी मे अशोक \n४८ गोट İतूपक िनमŭण करौने छलाह आर İथुिमकोक शासन काल मे वो İवयं नेपालो गेल छलाह। \nअशोकक समयमे नेपालक शासन िकरात लोकिनक हाथमे छलैक। अशोकक पुÿी आ जमाय नेपाल मे \nछलाह। अशोकक वादो दशरथक Ćभाव नेपालमे बनल छलैक। नेपाल आ िमिथलाक सĦपकर् मौयर् \nसाƛाĔयक Ũासक समय धिर बनल छलैक। शूंग कालक मुƖा पिĀमी नेपालसँ ĆाĢत भेल अिछ जािह \nआधार पर ई अनुमान लगाओल जाइत अिछ जे शुंग लोकिनक एक Ćकारक दुवर्ल िनयंÿण नेपाल पर \nछलिĠह। कुषाण लोकिनक शासन चĦपारण धिर छल आर ितरहूतो पर हुनका लोकिनक Ćभाव छलिĠह। \nनेपाल पर कुषाण शासन हेबाक समथर्न İवगŰय जायसवाल महोदयकेँने छिथ। कुषाण मुƖाक पता \nकाठमाěडु लग सेहो लगलैक अिछ तैं जायसवाल महोदयक िवचारकेँ माĠयता भेटैत छैक। ‘रिधया’ नामक \nƇामसँ सेहो कतेक रास ताँवाक मुƖा िवम कैडिĄसेज आर किनįकक भेटल छैक जाइक तँ कुषाण \nशासनक Ćमाण िसŀ होइत छैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n15 \n \nकैक शताĤदी धिर नेपाल पर शासन करैत काल िकरात सबकेँ जखन–तखन अनायास िवड़रो \nसबसँ संघषर् करए पड़लिĠह। राजनैितक अİथाियĜवक रिहतहुँ ओ सांİकृितक जीवन आ राजनीितक \nिनयमक İथापनामे बहुत िकछुकेँलिĠह। िकछु िवŅानक मत छिĠह जे इěडो मंगोलाइड सब सवर्Ćथम भारत \nपर शासनकेँलिĠह आ तब नेपाल गेला। सुसंİकृत इěडो मंगोलाइडक रूपमे  नेपालक नेवारक उĪलेख भेल \nछैक। नेवार लोकिन Ćायः ई. पू. तेसर शताĤदीमे एला। ताधिर अशोक पाटनमे बहुत रास बौŀ चैĜयक \nिनमŭण कै चुकल छलाह। तिहयासँ ओिह क्षेÿमे बौŀ धमर्क Ćसार बनले रहल आ बादमे महायान \nसĦĆदायक पŀित ओ िवचार सेहो िबहारेसँ ओतए गेल। ओिहठामक शैव, शिक्त आर वैįणव धमर्क \nसĦबĠधमे सेहो इएह कहल जा सकैत अिछ। ई सभऽ आंिशक रूपमे  उþरी िबहारक आरंभऽक \nमंगोलाइडक Ćितिƅया İवरूप छल। आयŰकरणक पूवर् िमिथला सेहो िकरात संİकृितक ĆधानकेँĠƖ \nछ्ल। इěडोलाइड एकटा सामूिहक संİकृितक िवकासमे पैघ योगदान देलिĠह। \n११०ई.क आसपास िकरात वंशक अंत नेपालमे भेल आ तखनसँ लकए २०५ ई. धिर नेपालक \nइितहास अĠधकारपूणर् अिछ। एिह बीच कोनो िलिखत Ćमाण निह भेटइयै। गुणाढ़यक ‘बृहकथा’मे नेपाल \nदेशक िशव नामक नगरमे राजा यशकेतुक शासन करबाक उĪलेख भेटइयै। कखन आ कोन Ćकारे \nिकरात लोकिनक Ũास भेल से हमरा लोकिन निह जनैत छी आ नेऽ तकर कोनो ठोस सबुते भेटैत \nअिछ। इहो कहल जाइत अिछ जे ‘िनिमष’ नामक एक गोट राजा नेपालमे िवजय ĆाĢतकेँने छलाह आ \nिनिमष राजवंश करीब १४५ वषर् धिर ओतए शासनकेँने छलाह आ एिह वंशमे पाँच गोट राजा भेल छलाह–\n िनिमषम मनाक्ष, काकवमर्न, पशु Ćेक्ष देव, पशु Ćेक्ष देव, आ भाİकर वमर्न। एिह राजवंशक समयमे आयर् \nलोकिनकेँ नेपालमे पशुपितनाथक मिĠदरक İथापनाकेँलिĠह आ भारतसँ आयर्सब केँ अनलिĠह। एकर बाद \nनेपालमे िलच्छवी वंशक शासन शुरू  होइत अिछ। \nिलच्छवी वंशक इितहास:-     िलच्छवीक सĦबĠध मनु िलखैत छिथ– \n                    “िŅनातयः सवर्णासु जनयĠय वर्तांİतुयान्। \n                         तांसािवÿी पिरƚįयनं वर्ाĜयािनितिविनिहर्शेत्॥ \n                         वर्ाĜयातु जायते िवĆाĜपापाĜमा भूजकěटकः। \n                 आवंĜयवाट घानौच पुįपधः शैख एवचः॥ \n                         झĪलोमĪलĀ राजĠयाद वर्ाĜयिžिच्छिव देवच। \n                         नरĮय करणĀैव खसाँ Ɩिवड एवच”॥ \n                 (एिह सĦबĠधमे देखु हमर “वर्ाĜयज इन एंिसयेंट इिěडया”) \nिलच्छवी लोकिनक सĦबĠध नेपालसँ बƂड घिनƠ छलैक। िकछु िवŅानक िवचार छिĠह जे इहो \nलोकिन मंगोलाइडसँ अदभूत छलाह। नेपालक मĪल, खास आिदक कोिट मे मनु िलच्छवी (िनच्छवी)केँ रखने \nछिथ। िलच्छवी लोकिनक Ćभाव िमिथलामे अĜयिधक िवकिसत छलैक आ ओतिहसँ ई लोकिन नेपाल धिर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n16 \n \nअपन शिक्तक ĆसारकेँलिĠह। नेपालमे िकरात शासनक संिदग्ध Ćमाण अिछ। िनिमष वंशकेँ सोमवंशी कहल \nगेल अिछ आ ओकर वादे सूयर्वंशी राĔयक İथापना भेल। \nिलच्छवी लोकिन िनिमष वंशकेँ उखािड़ फेकलिĠह आर तकर बाद लगभऽग ५००वषर् धिर नेपाल पर \nशासनकेँलिĠह। नेपाली संवत जे १११ई.सँ आरंभऽ छैक सैह संभऽवतः िलच्छवी लोकिनक राĔयारोहणक \nसंकेत दैत अिछ। ओहुना अखन इएह माĠय अिछ जे िलच्छवी लोकिन नेपाल मे इİवीसन् Ćथम शताĤदीक \nसमीप अपन साƛाĔयक İथापनाकेँने छलाह आ अपन संवतक Ćारंभऽ सेहो। सूयर्वंशी शासनक İथापनाक \nपĀाते नेपालमे यथाथर् एितहािसक कालक Ćारंभऽ मानल जाइत अिछ। दुनु राजवंश िमिथलासँ आएल छल \nएिह सब राजवंशक समय मे नेपाल आर िमिथला िनयिमत रूपें  राजनैितक आ साँİकृितक सĠदभर् बनल \nरहलैक। Ćथम ऐितहािसक राजा भेलाह जयदेव िŅतीयक बीचमे 33टा राजा भेल छलाह। \nसमुƖगुĢतक समय मे नेपाल गुĢत साƛाĔयक चाĻुरमे पड़ल छल। Ćयाग Ćशािİतसँ एकर \nİĢƠीकरण होइछ– नेपालक सीमांत शासकक िसवा ĆाĢत करबाक संदभर् अिछ। सूयर्वंशी िलच्छवी कोनो \nशासक नेपालमे तखन रहल होयताह जिनका हेतु “Ćयė नेपाल नृपित” शĤदक ĭयवहार कैल गेल अिछ। \nिमिथलासँ नेपाल धिर तखन िलच्छवी लोकिनक िवİतार छलिĠह आर समुƖगुĢत िलच्छवी दौिहÿ छलाह तैं \nएिह घटनाकेँ माÿ घरेलु घटना मानल जासकइयै। एिह युगमे नेपालमे वैįणव वादक Ćवेश भेल। मान देवक \nचंगुनारायण मिĠदरक िशलालेख एवँ आन–आन िशलालेखसँ ई ज्ञात होइछ जे िलच्छवी राजा लोकिन बौŀ \nधमर्, ƙाŌण धमर्, शैव धमर्, वैįणव धमर्, शाक्त आिद सबकेँ ĆोĜसाहन दैत छलाह। नरेĠƖ देवक शासन \nकालमे मĜİयेĠƖ नाथ नामक संĆदायक Ćचलन भेल। िलच्छवीक समयमे महायान शाखा सेहो अपन आकार \nƇहणकेँलक। िलच्छवी लोकिन ३५०सँ ८९९ धिर शासनकेँलिĠह–बीचमे माÿ अंशुवमर्न आर िजķुगुĢत छोिड़केँ \nजे İवतंÿ शासनकेँने छलाह। \nअंशुवमर्न:- महासामंत अंशुवमर्न सातम शताĤदीक पूवŭŀक एकटा महĜवपूणर् शासक भेल छिथ। वो \nअपनाकेँ महासामंत कहने छिथ। वो वेश शिक्तशाली शासक छलाह आर तराई राĔयक िविशƠ भागकेँ \nअपना राĔयमे िमला लेने छलाह। अपन राĔयक िवİतार ओ वेितया धिर कलेने छलाह जतए हुनक \nसाƛाĔयसँ िमलैत छल। Ćिसŀ ĭयाकरणाचायर् चĠƖवमर्न एवँ नालĠदा िवĂिवńालयक Ćिसŀ िशक्षक \nअंशुवमर्नक दरबारक शोभा बढ़ौने रहिथĠह। अंशुवमर्न जािह नेपाल राĔयक İथापनाकेँलिĠह तािह परĦपराकेँ \nिजķुगुĢत रखलिĠह आर बढ़ौलिĠह। ६४३मे अंशुवमर्नक मृĜयुक पĀात नरेĠƖ देवक नेतृĜवमे नेपालमे िलच्छवी \nशासनक पुनजर्Ġम भेलैक। \nिलच्छवी शासन नेपालमे िकछु अविध धिर रहलैक एकर Ćमाण हमरा मंजूāी मूलकĪपसँ भेटैत अिछ– \n“भऽिवįयित तदाकाले उþरां िदिशमा āृतः। \nनेपाल मěडले ख्याते िहमाƖे कुिक्षमािāते॥ \n        राजा मानवेĠƖİतु िलच्छवीनां कुलोłवः।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n17 \n \n      सोऽिप मंÿाथर् िसŀİतु महाभोगी भऽिवįयित॥ \nपतनक कारण–         “उदयः िजहनुनोōंते Ħलेच्छानां िविवधाİतथा। \n              अĥयोधे ƚƠ मयŭदा बिहः Ćाज्ञोपभोिजनः॥ \n              शİÿ सĦपात िवğवİता नेपालािधपितİतदा। \n              िवधा लुĢता लुĢतराजानो Ħलेच्छ तİकर सेिवनः”॥ \n                              (राहुलजी Ņारा सĦपािदत) \nमानदेव िलच्छवी छलाह आ तकर बादो कैकटा िलच्छवी शासक भेलाह। िलच्छवी शासनक \nĆसंगक उĪलेख िहयुएन संग सेहोकेँने छिथ। अंशुवमर्न‘महासामंत’ कहबै छिथ जािहसँ मान होइयै जे जो \n६३३ई.धिर िलच्छवी राजाक ĆभुĜवक İवीकार करैत छलाह। नेपालक वैवािहक सĦबĠध सेहो िबहारसँ \nचलैत छल। सोमदेवक िववाह मौरवरी भोगवमर्नक पुÿी ओ आिदĜय सेनक Ćपौÿी वĜस देवीसँ भेल \nछलिĠह। \nअहीर:- मंजूāी मूलकĪपमे मानदेव िŅतीयक पĀात राज िवĢलवक वणर्न भेटइयै जािहसँ ज्ञात होइछ \nजे नेपालमे गोलमाल भेल छल। अहीर लोकिनक आƅमणसँ नेपाल आƅांत छल। वंशावलीक अनुसार वो \nलोकिन भारतक समतलसँ आएल अहीर छलाह। िहनका लोकिन अहीरगुĢत सेहो कहल गेल छिĠह। \n५००सँ ५९०क बीच एिहमे पाँचटा शासक भेलाह जािहमे परमगुĢत पराƅमी छलाह आ ओ िलच्छवी \nलोकिनकेँ िशकİतकेँने छलाह। हुनक एकटा पौÿ िसमरौनगढ़मे शासन करैत छलाह। ओिह राजवंशक \nदोसर शाखा तराईमे शासन करैत छल। जयगुĢत िŅतीयक मुƖा चĦपारण आ मगधमे भेटल अिछ। \n६४३–४४मे िजķुगुĢतक पĀात अहीरवंश दू भागमे बिट गेल छल आ िलच्छवी लोकिन पुनः अपन \nराĔयकक İथापना कलेने छलाह। तकर बाद नेपालकेँ ितĤबतमे िमिल जेबाक संभावना बुिझ पड़इयै \nआ मंजूāी मूलकĪपमे एकर अĆĜयक्ष Ćमाण अिछ। ई उएह समय छल जखन ितĤबती राजा चीनी \nराजदूतकेँ ितरहूत पर आƅमण करबाक हेतु साहाħय भेटल रहिथĠह आ संभऽव जे ओिहƅममे नेपाल पर \nितĤबती Ćभाव बिढ़ गेल हो। मंजूāी मूलकĪपसँ ज्ञात होइत अिछ नेपाल शासन अĠयायी Ħलेच्छ पर िनभर्र \nरहए लागल छल तथा राĔयक Ćथा समाĢत भऽगेल छलैक। ितĤबती शासक āाँगक िववाह अंशुवमर्नक \nबेटीसँ भेल छलैक। ७०३क बाद नेपाल िवदेशी शासनसँ मुिक्त पेवाक हेतु माथ उठौलक। धमर्देवक पुÿ \nमान देव तृतीय िवजयक चािरटा İतंभऽ िनिमर्तकेँने छलाह। िलच्छवी लोकिनक पुनरागमनसँ नेपालक \nसवतोमुखी िवकास भेल। ७०५ ई. मानदेव तृतीयक चंगुनारायण अिभलेखसँ ज्ञात होइछ जे ओ मĪल \nसबिहक संग युŀ कएने छलाह आ गěडक धिर पहुँिच गेल छलाह। İवंयभुनाथ िशलालेखसँ तĜकालीन \nसंिवधान पर सेहो Ćकाश पड़ैत अिछ। एिहठाम ई İमरणीय िथक जे नेपालक िलच्छवी बरोबिर िमिथलासँ \nसĦपकर् बनौने रखैत छलाह। िशवदेवक िववाह आिदĜयसेनक पौÿीसँ छलिĠह। िशवदेवक जयदेव गĿी पर \nबैसलाह आ हुनक पदवी छलिĠह‘परचƅकाम’। जयदेव शिक्तशाली शासक छलाह। िशवदेव अपना \nिशलालेखमे अपनाकेँ–“भऽŀारक महाराज िलच्छवी कुलकेतु” कहने छिथ। जयदेवकेँ कĮमीर धिर िवजयक \nāेय देल जाइत छिĠह। जयदेव िमिथलाक सीमा धिर अपन रĔयक िवİतारकेँने छलाह आ हुनक सĦपकर् \nपाटिलपुÿ आ गौड़सँ सेहो बिढ़या छलिĠह।८७९–८८०मे राघव देव नेपालक संवत चलौलिĠह मुदा िहनका \nजयदेवसँ कोन सĦबĠध छलिĠह से हमरा लोकिन निह जनैत छी।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n18 \n \nिलच्छवीक पĀात नेपालक ठाकुरी राजवंशक सĦपकर् अपना सबिहक क्षेÿसँ बिढ़या छलैक। \nनेपालमे महायानक Ćधानता छल आ ओिहठामक िवńाथŰ नालंदा (आ बादमे िवƅमिशला)मे पढ़बाक हेतु अवैत \nछलाह। पालवंशक समयमे ई सĦबĠध आ घिनƠ भऽगेल। रमेश चĠƖ मजुमदारक मत छैĠह जे इमादपुर \n(मुजģफरपुर)मे जे पाल अिभलेख भेटल अिछ तािह पर जे संवत ४८मे पढ़ल गेल अिछ से ƚामक अिछ \nआर ओकरा नेपाली ( नेवारी) संवत–१४८ बुझबाक िथक जे १०४८ई.क बरोबिर होइत अिछ आ जखन \nिमिथला पर मिहपाल Ćथम शासन करैत छलाह। सब तĝयक İपƠ अğययनकेँला उþर हुनक मंतĭय \nछिĠह जे मूितर्क समिपर्तकेँिनहार ĭयिक्त नेपाल वासी रहल होयताह आ तैं ओ नेवारी संवतक ĭयवहार \nकएने छिथ। १०३८मे नेपाली लोकिन िमिथला बाटे िवƅमिशला गेल छलाह आ ओतएसँ अनीशक नेपाल \nपहुँचलाक बाद नेपाली महायानमे तंÿक Ćवेश भेलैक। एग्यारहम शताĤदीमे नेपाल आंतिरक रूपें  बिट गेल \nतीन राĔयमे–पाटन, काटमाěडु आ भातगाँव आ ओिहठामकेँĠƖीय सþाक सवर्था अभाव भऽगेल आ एिहसँ \nलाभऽ उठाकेँ िविभž राĔयक आƅमण नेपाल पर शुरू  भऽगेलैक। चालूक्य, कलचुरी, यादव, जैतुंगी \nआिदक िशलालेखसँ ज्ञात होइछ जे ई सब नेपाल पर आƅमण कएने छलाह। एिह िİथितसँ लाभऽ उठाए \nनाĠयदेव सेहो नेपाल पर आƅमणकेँलिĠह। नाĠयदेव नेपाल पर िमिथलाक आिधपĜय İथािपत करबामे समथर् \nभेलाह। राजकरैत शासक सबकेँ पदच्युत कै वो अपन राजधानी भातगाँवमे बनौलिĠह। नेपाली परĦपराक \nअनुसार वो काठमाěडुक जगदेव मĪल एवँ पाटन–भातगाँवक आनंद मĪलकेँ बची बनौलिĠह आ जे सब \nिहनक ĆभुĜव İवीकारकेँलिĠह हुनका ई माफ क देलिथĠह। नेपाल नाĠयदेवकेँ किहयो चैन निह भेटलिĠह \nआ बरोबिर िकछु ने िकछु खटपट होइते रहलैĠह। एकमत इहो अिछ जे नाĠयदेवकेँ पुनः दोसर वेर \n(११४१मे) नेपाल पर आƅमण करए पड़लिĠह। नाĠयदेवक ĆभुĜव तँ नेपाल पर बनल रहलैĠह मुदा हुनक \nउþरािधकारी लोकिन ओकरा रखबामे समथर् भेलाह िक निह से एकटा संिदग्ध िवषय। परĦपरानुसार \nनाĠयदेवक एकटा पुÿ नेपालपर शासन करैत छलाह। संभऽवतः मĪलदेव एिहठामक शासक छलाह आ \nभीठ भऽगवान पुर धिर िहनक राĔयक Ćसार छल। नरिसंह देवक समयमे िमिथला आ नेपालमे फेर \nखटपट भेलैक आ दुनु राĔय अलग भऽगेल। िमिथलासँ नेपाल पृथक भऽगेल। नाĠयदेवक वादिहसँ \nनेपालमे कणŭट शासन दुबर्ल भऽगेल छलैक आ नेपालमे कणŭट शासनकेँ ठाकुरी राजा लोकिन उखािड़ \nफेकने छलाह। एिह आस पासमे नेपालमे मĪल लोकिनक उĜथान सेहो देखबामे अवइयै। ई वंश अिर \nमĪलदेवसँ शुरू  होइछ। नीलƇीव İतंभऽ अिभलेखसँ ज्ञात होइछ जे धमर्मĪल आर रूपमĪल नेपालक मĪल \nलोकमोक पूवर्ज छलाह। एिह वंशक Ćमुख शासक छलाह अिर मĪलदेव। \nमĪल लोकिनक ĆभुĜवक कालमे िमिथलाक मंÿी चěडेĂर नेपाल पर आƅमणकेँलिĠह आ नेपालक \nराजाकेँ परािजतकेँलिĠह। चěडेĂरक ‘कृĜय रėाकर’मे सेहो एकर िववरण अिछ। वाग्मतीक तट पर एिह \nउपलक्षमे तुलापुरूष  दानक उĪलेख सेहो अिछ। १३१४मे नेपाल पर दिक्षणसँ ( िमिथला) चढ़ाईक Ćमाण \nİपƠ अिछ। हिरिसंह देव परािजत भेला उþर नेपाल गेला आर नेपाली शासक िबना Ćितरोध \nआĜमसमपर्णक देलखिĠह। हिरिसंह देवमे भातगाँवमे सूयर्वंशी राजवंशक पिरपाटी İथािपतकेँलिĠह। ओ अपन \nशिक्तकेँ नेपालमे पुनः संगिठतकेँलिĠह आ कणŭट ĆभुĜवक İथापना सेहो। भातगाँवसँ ओ शासन करैत \nछलाह आ ओतिह ओ तुलजादेवीक मिĠदरक İथापनाकेँलिĠह। नेपालमे हुनक सावर्भौम होएबाक िनĵिलिखत \nअिभलेखसँ İपƠ अिछ–  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n19 \n \n                “जातः āीहिरिसंह देव नृपित Ćौढ़ Ćतापोरयः। \n                        तŅंशर् िवमले महािरपुहरे गाĦमीयर्रėाकरः॥ \n              कþŭयः सरसामुपेĜय िमिथलां संलŞय लक्षािĆयो। \n                      नेपाले पुनरोध वैभऽवयुते İथैयर् िवधते िचरम्॥ \nहिरिसंह देवक नेपाल आƅमणक Ćķ पर इितहास कार मğय काफी मतभेद अिछ। लुिसआनो \nपेतेकक िवचार छिĠह जे मĪल लोकिन İवतंÿ छलाह आ अपनाकेँ महारािजधराज परमेĂर \nपरमभऽĿारक कहैत छलाह जािहसँ ई मान होइछ जे हुनका लोकिन पर कोनो िवदेशी सþाक शासन निह \nछलिĠह। िमिथला पर चěडेĂर Ņारा आƅमणक बातकेँ ओ मनैत छिथ परĖच ओ इहो कहैत छिथ जे \nओिह आƅमणक फले िमिथलाक आिधपĜय नेपाल पर निह भेलैक। िमिथलासँ भागला पर ओ नेपालमे \nअपन राĔय बनौलिĠह तकरा वो निह मनैत छिथ। एकटा वंशावली पोथीक आधार पर इहो िसŀ कएने \nछिथ जे हिरिसंह देव नेपाल पहुँचलाक बाद मिर गेला आर रजगाँवक माँझी मारो हुनक पुÿकेँ िगरģतार \nकए वंदी बना लेलकिĠह आ धन–िवþ छीिन लेलकिĠह। एवँ Ćकारे हिरिसंह देवक वंश एिहठाम समाĢत \nभऽगेलैĠह। \nलुिसआनो पेतेकक मतकेँ हम ओिहना रािख देने छी जेना वो िलखने छिथ। इहो कहल जाइत \nअिछ जे ओिह समयमे पिĀमी नेपालसँ आिदĜयमĪलक आƅमण सेहो भेल छल। ितरहुितया जगतिसंह सेहो \nिकछु िदनक हेतु नेपालमे राĔयकेँने छलाह। एक िवŅानक अनुसार हिरिसंह देवक पिरवार एवँ हुनक \nउþरािधकारी हुनका वादो नेपाल पर शासनकेँलक। उþरािधकारी लोकिनक नाम एवँ Ćकारे अिछ– \ni. मितिसंह–(१३१५–६९)–िसमरौनगढ़क राजगĿी पर सेहो राĔयकेँलिĠह आर नेपाल पर सेहो। \nचीनक सƛाट िसमरौनगढ़ शासककेँ माĠयता दैत छलिथĠह। शमशुĿीन इिलयास जखन नेपाल पर आƅमण \nकरबाक हेतु बढ़लाह तखन ओ िसमरौन गढ़क शासककेँ सेहो पराİतकेँलिĠह आ ओिह बाटे नेपाल \nगेलाह। मितिसंहक नाम पर मोितहारी अिछ। \n        ii. शिक्त िसंह \niii. Įयामिसंह– िहनका कोनो पुÿ निह भेल आ हुनक पुÿीक िववाह मĪलवंशक राजकुमारसँ भेल। \nमितिसंहक ओतए चीनक दूत आएल छल। चीनक सƛाटक ओिहठामसँ एकटा मोहर सेहो आएल छलैक \nआ शिक्तिसंहक ओिहठाम सेहो एकटा चीनी सƛाटक मोहर आ पÿ आएल छलैक। Įयामिसंहक \nराĔयारोहनक चीनी सƛाटक हाथे भेल छल। एिहतĝय सबसँ ĆĜयक्ष अिछ चीनी सƛाट एिह कणŭटवंशीयकेँ \nनेपालक सावर्भौम राजा बुझैत छलाह। अहु सĦबĠधमे पेतेकक मत अिछ जे ई सब बात गलतािथक। \n१३८२ ई. क इथाम बहाल अिभलेखसँ İपƠ होइयै जे मदन रामक पुÿ İजिक्तिसंह नेपाली अनेक \nरामक वंशज छलाह ने िक कणŭट वंशीय। नेपालक इितहास मे अहुखन कतेको मतभेद अिछ आ रहत। \nरĔजलदेवीक पित जयाजुर्नक शासनकालमे जयिİथित मĪल Ņारा राĔय शासनमे िनयम िवरूŀ \nिवĢलव कैल गेल। जयिİथितकेँ िसमरौनक हिरिसंह देवक वंशज कहल गेल अिछ। नायक देवी आ \nजगतिसंहक पुÿी रĔजलादेवीसँ जयिİथित िववाहकेँलिĠह। जयिİथित जयाजुर्नकेँ परािजत कए नेपालक \nराजा भेलाह। ओ सूयर्वंशी कणŭटक योग्य Ćितिनिध िसŀ भेलाह। पृĝवीिसंहक आिधपĜय İथािपत होयबाक \nसमय धिर हुनक वंश शासन करैत रहल। जयिİथितमĪलक संग रĔजĪला देवीक िववाह भेलासँ तीनटा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n20 \n \nशिक्तशाली शासक पिरवार–ठाकुरी, कणŭटओ मĪल संयुक्त भऽगेल। जयिİथितमĪल शिक्तशाली शासक \nछलाह। हुनक उþरािधकारी यक्षमĪल अपन अिधकार िमिथला धिर बढ़ौलिĠह। ओ अपन ĆितŅĠदीकेँ \nहराय राĔयकेँ चािर भागमे िवभऽक्तकेँलिĠह। \n__ i. भातगाँव – अपन Ĕयेơ पुÿ राĔयमĪलकेँ \n__ ii. बनेया – रणमĪलकेँ \n__ iii.काठमाěडु – रėमĪलकेँ \n__ iv.पाटन – अपन पुÿीकेँ।                                               \nएकर पिरणाम भैल नेपालक सवर्नाश। सÿहम शताĤदीमे नेपाल अनेकानेक जागीरमे बँिट गेल। \nसबसँ पूबमे िकरात Ćदेश छल जािहमे दूध कोशीक समतल, ओकर शाखा तथा सून कोशीक पूबमे \nतराईक िकछु भाग सेहो छलैक। \nमुसलमानी आƅमणः- ऐितहािसक सĦपकर् पकड़बाक हेतु पुनः ईİवीसन् चौदहम शताĤदीक चचŭ \nकरए पड़ैत अिछ। कहल जाइछ जे अलाउĿीन खलजी सेहो अपन Ćभाव नेपाल धिर बढ़ौने छलाह यŀिप \nएकर कोनो ठोस Ćमाण हमरा लोकिनकेँ उपलĤध निह अिछ। १३४६–४७मे बंगालक शासक शमसुĿीन \nहाजी इिलयास नेपाल पर आƅमणकेँलिĠह आ एिहबातक उĪलेख İवयंभूनाथक अिभलेखमे अिछ। एिह \nिशलालेखक अनुसार हाजी इिलयास काठमाěडुकेँ घेर लेलक, शहरमे आिग लगादेलक, लूट पाट मचौलक \nएवँ मूिþर् सबकेँ ğवİतकेँलक। िशलालेखक ितिथ अिछ नेवारी ४९२=१३७१–७२ई.–मिĠदर पुनः िनिमर्त \nभेलैक आ İतूप पुनİथŭिपत भेल आ ओकर समारोह मनाओल गेल। एिह िशलालेखक \nसंपादनकेँ.पी.जायसवालकेँने छिथ। तकर बादसँ पुनः कोनो आƅमणक उĪलेख निह भेटैत अिछ। \nमĪलक शासनः- जयिİथितक चचर् हमर पूवर्िह कचुकल छी। हुनक उþरािधकारी छलाह \nजगĔयोितमĪल। ओ मैिथल वंशमिणक िमिलकेँ ‘संगीत भाİकर’ नामक पुİतकक रचनाकेँने छलाह। हुनक \nउþरािधकारी ĔयोितमĪल भेला आ हुनक यक्षमĪल। यक्षमĪल अपन अिधकारक िवİतार समतल भूिम \nिदिस सेहोकेँलिĠह। यक्षमĪलक तृतीय पुÿ रėमĪल मैिथल ƙाŌणक Ćभावक अधीन छलाह। रėमĪलक \nउþरािधकारी छलाह अमरमĪल आ हुनक महेĠƖमĪल जे चानीक मुƖाक ĭयवहार शुरूकेँलिĠह। ओ \nितरहूतसँ हानी मंगवैत छलाह। \nएĦहर आिव िमिथला आ नेपालक बीचक सĦबĠध खूब बिढ़या निह रहल। खěडवला कुलक राजा \nमिहनाथ ठाकुर अपन राĔय िवİतारक ƅममे मोरंगकेँ जीित लेलिĠह। िमिथला, ितरहूित गीतक Ćचार एिह \nराजाक समयमे भेल छल। नेपाल तराईक लोग सब खटपट करैत छल आ तै मोरंगक जमीĠदार सबकेँ \nदबेबाक हेतु औरंगजेब गोरखपुरक फौजदार आ िमिथलाक फौजदारकेँ पठौलिĠह। सÿहम शताĤदीमे \nिमिथला आ नेपालमे खटपट होयबाक एकटा कारण मकवानी राĔय ते तराई वो घाटीक उपिहमालय \nमागर्क सटले दिक्षण आ दिक्षण–पिĀममे रहैक। एिहठाम एकटा Ćमुख शासक छलाह राजा हिरहर जे \nबƂड महĜवाकाँक्षी छलाह। राघविसंह जखन िमिथलाक राजा भेलाह तखन फेर एिह राĔयकेँ लकए \nनेपालसँ खटपट शुरू  भेल। नेपाल तराईक पंचमहलाक राजा भूपिसंहकेँ युŀमे हरौलिĠह आ भूपिसंह \nओिहमे मारल गेला। दरभंगाक खěडवला राĔयक सीमा मकवानी राĔयक सीमा मकवानी राĔय धिर \nपहुँचल। मोरंग राजाक ओतए सेहो िमिथलाक धाख बनल। बंजर सब सेहो तराईक क्षेÿमे शरणलेने  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n21 \n \nछलाह आ अलीवदŰ हुनका सबिहक िवरूŀ उिचत कारवाईकेँने छलाह। बंजर लोकिन भऽपिटआटी \nटीसनसँ मकवानी राĔयक सीमा धिर पसरल छल। \n१७६५मे नेपालमे गोरखा लोकिन शिक्तशाली भऽगेलाह। १८०२ई.सँ नेपालक सĦपकर् इİट \nइिěडया कĦपनीक अिधकारीसँ भेल जखन िक नेपाली लोकिन हुनकासँ भेंट करबाक हेतु पटना अवैत \nगेल। नेपाल आ इİट इिěडया कĦपनीक सĦबĠध मधुर निह भऽसकल आ िदनानुिदन झंझट बिढ़ गेल। \nअंƇेज आ नेपालीक बीच युŀ भऽइयैकेँ रहल आ ओ युŀ भेल िमिथला भूिम पर। युŀमे नेपाली लोकिन \nअपन अिधकारक िवİतार तराईमे छपड़ा (सारन) धिरक चुकल छलाह। चारूकात  लड़ाई Ćारंभऽ छल। \nसारनसँ कोशी धिर आ वीचमे मकवानी होइत अंƇेजक एकटा टुकड़ी नेपालक राजधानी िदिस बढ़ल। \nलड़ाईक भीषण रूप  देिख गजराज िमā शांितक वाþŭ चलौलिĠह। १८१५मे एक समझौताक अनुसार ई \nिनिĀत भेलैक जे नेपालकेँ ओिहभूिम पर अिधकार छोिड़ देवाक चाही जािह पर िƙिटशक कĤजा भऽगेल \nछलैक। एिह संिधसँ कोनो संतोषजनक पिरणाम निह बहरेलैक। १८१६मे पुनः मकवानी पुर लग फेर \nिभड़ंत भेलैक आ गोरखा परािजत भेल १८१४ई.२८ नवĦबरक सुगौलीक संिधकेँ जखन गोरखा लोकिन \nिबना कोनो शþर् İवीकारकेँलिĠह तखनिह अंƇेज युŀवंदी घोषणा १८१६मेकेँलिĠह। एवँ Ćकारे अंƇेज आ \nनेपालक बीच संघषर्क मुख्य İथल िमिथले रहल आ सुगौलीक सिĠधक पĀात दुनु राĔयक वीचक सĦबĠध \nसुधरल।                      \n                                                                                                                                                           \n                            \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n22 \n \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n23 \n \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \n  \nअğयाय–११ \nमुĪला तिकयाक वयाजक अनुसार िमिथलाक इितहास \n  \nमुĪला तिकया अकबरक समकालीन छलाह आ ओ अपन असमक ƚमणक ƅममे िमिथला बाटे गेल \nछलाह। ओ िमिथलामे जे देखलिĠह–सुनलिĠह से आ अĠयाĠय साधन केँ आधार अपन एकटा ‘वयाज’ (डायरी) \nिलखलैĠह जे िमिथलाक इितहासक अğययनक हेतु सवर्था अपेिक्षत अिछ। एिह वयाज पर आधािरत एकटा \nिवİतृत िनबĠध पटनाक मािसर पिÿकामे १९४६मे छपल छल आ दरभंगासँ Ćकािशत डॉ. लŞमण झा Ņारा \nसंपािदत साĢतािहक मैिथली “िमिथला” (२ फरबरी, ९ फरबरी आर १९ फरबरी १९५३क अंक सब)मे सेहो \nएकरा पर आधािरत िकछु अंश Ćकािशत अिछ। िमिथलाक इितहासक हेतु ई एकटा अपूवर् साधन मानल जा \nसकइयै आ एकर उपयोग हम अपन ‘िहİƏी ऑफ मुिİलम रूल  इन ितरहूत’मे सेहो कैल अिछ। मैिथली \nपाठकक हेतु हम एिहठाम मुĪला तिकयाक वयाजक सारांश उपिİथत क रहल छी। िमिथला पर मुसलमानी \nराĔयक िवİतारक अğययन ƅममे सेहो एकर िववरण भेटत। \nवयाजक अनुसार राजा लŞमणसेन पर आƅमणक पूवर् विख्तयार खलजी िमिथलाक िकछु भाग पर \nआƅमण कयने छलाह। िमिथलाक राजा नरिसंह देव बंगालक राजा लŞमण सेनक अधीन शासन करैत \nछलाह। पाछाँ ओ मुसलमान राजाक अधीनता İवीकारकेँलिĠह आ तखनसँ ओ मुसलमान शासक िगयासुĿीन \nइवाजक समय धिर कर दैत रहलाह। १२२५मे जखन इĪतुतिमश बंगाल पर आƅमणकेँलिĠह तखन \nिगयासुĿीन इवाज हुनकासँ मेल कलेलिĠह। िबहारकेँ बंगालसँ फराक कए फुटे Ćांत बना देल गेल आ \nमिĪलक अलाउĿीन जानीकेँ ओिहठामक राĔयपाल िनयुक्त कैल गेल। इĪतुतिमसक घुरला पर गयासुĿीन \nनरिसंह देवक मदितसँ पुनः िबहार पर आिधपĜय İथािपत कलेलिĠह। बदला लेबाक िवचारसँ सुĪतानक \nबंगाल पर आƅमणकेँलिĠह आ िगयासुĿीन मारल गेला। नतिसंह देव हुनकासँ माँफी माँिगकेँ अपनाकेँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n24 \n \nछोड़ोलिĠह आ कर देवाक वचन देलिĠह। रिजया बेगमक शासन कालमे बंगाल पुनः िदĪलीक िनयंÿणसँ \nमुक्त भऽगेल। राजा नरिसंह देव सेहो िवƖोह क देलिĠह तुगलक तुगान खाँ िमिथला िवƖोहकेँ दबेबाक हेतु \nपठाओल गेलिĠह आ ओ ओिह राĔय पर अपन सþा İथािपत कए बहुत रास वİतुजात लूिटकेँ लगेलाह। \nिमिथलाक राजा बहुत िदनधिर नजरबĠद रहलाह। १२४४मे ओ चंगेज खाँक आƅमणक समयमे ओ अपन \nबहादुरी देखौलिĠह आ तकर पुरİकार İवरूप हुनका सुĪतान अलाउĿीन मसूद Ćसž भऽए ितरहूत राĔय घुरा \nदेलिथĠह आ हुनका एकटा सĦमािनत राजा घोिषत कए िबदाकेँलिथĠह। िमिथलाकेँ सूबेदारक मातहदीसँ हटा \nदेल गेल आ एकरा सोझे िदĪलीक अधीन कलेल गेल। आव ई अपन कर िदĪलीकेँ देवए लगला। ‘तबाकते \nनािसरी’मे एिह आƅमणक वणर्न अिछ। िवńापित सेहो अपन‘पुरूष  परीक्षा’मे नरिसंह देवक िदĪली Ćवासक \nचचŭ कएने छिथ। िहनक पुÿ रामिसंह देवक समयमे सेहो िकछु संघषर् भेल छल। िहनके समयमे दरभंगामे \nराम चौक नाम मोहĪलाक İथापना भेल। \nअलाउĿीनक समयमे िमिथला पर पुनः मुसलमानी आƅमणक चचर् भेटैत अिछ। इितहासमे \nएकर उĪलेख आनठाम निह भेटैत अिछ मुदा मुĪलाकवयाजमे एकर िवİतृत िववरण अिछ। एिह आƅमणक \nअंतगर्त मखदून ताज मोहĦमद फकीहक पुÿ शेख मुहĦमद इİमाइलक नेतृĜवमे तीन वेर युŀ भेल छल। \nपिहल एवँ दोसर वेर शाही सेना परािजत भऽगेल छलाह आर िमिथलाक जीत भेल छल। Ćथम लड़ाईक \nİथान दरभंगामे अखनो “मुकबेश” नामसँ Ćिसŀ अिछ। शेख मुहमद इİमाइल जखन राजा दोसर बेर \nआƅमण करबाक िवचारकेँलक तखन सेना पठेबाक हेतु बादशाहसँ िनवेदनकेँलक। रजीउल मुĪक मिलक \nमहमूदक सेना पितĜवमे शाही फौज िमिथलाक धरती पर उतरल। अहुबेर हुनका अपने सन मुँह लकए \nपरािजत भऽकए घुरे पड़लैĠह। ई लड़ाई जािह İथान पर भेल छल तािह İथान पर राजा अपन राजधानी \nदरभंगासँ उठाकेँ लगेला। शƅिसंहक नाम पर ओ İथान सĦĆितसकरी नामसँ िवख्यात अिछ। तेसर वेर पुनः \nयुŀ भेल जािहमे िमिथलाक पराजय भेल आ राजा अपन मंÿी सबिहक संग पकड़ल गेला। िगरģत भेला \nउþर राजा क्षमा याचनाकेँलिĠह आ आजीवन कर देबाक वचन देलिĠह। एिहशþर् पर अलाउĿीन हुनका राĔय \nघुरा देलिथĠह। वादमे शिक्तिसंह (शƅिसंह) अलाउĿीन िहĠदू फौजक सेना पित सेहो िनयुक्त भेल। \nजखन अलाउĿीनकेँ हĦमीर देवसँ युŀ भेलिĠह तखन शƅिसंह अलाउĿीनक आिथर्क आ \nसैिनक साहायता देलिĠह। शƅिसंह İवयं रणक्षेÿमे उतरलाह आ एिहसँ अलाउĿीनकेँ बƂड बल भेटलिĠह। \nशƅिसंह एवँ Ćकारे िनिथलाक İवतंÿताकेँ सुरिक्षत रखबामे समथर् भेलाह। दरभंगाक ‘सुखी िदग्घी’ अखनो \nशƅिसंहक İमारक İवरूप अिछ। \nहिरिसंह देव कणŭट वंशक अंितम राजा छलाह आ हिरिसंह पुर सेहो अपन राजधानी बनौने \nछलाह। गयासुĿीन तुगलक जखन बंगालक िवƖोहकेँ दबाकेँ घुरलाह तखन ओ ितरहूत पर ğयान देलिĠह। \nितरहूतक राĔय ओ दखलकेँलिĠह। कहल जाइत अिछ जे ितरहूतक राजा बंगालक मदितमे छलाह। हिरिसंह \nदेव अपन मजबूत िकला, किठन राİता ओ दुरूह  जंगल आिदक बमे पिहने तँ गयासुĿीनक िवरोधकेँलिĠह \nपरĖच बादमे परािजत भऽए पकड़ल गेलाह। सुĪतान हुनका पकिड़केँ िदĪली लगेला आ िमिथलाक शासन \nभार अहमद खाँक हाथमे देलिĠह। गयासुĿीनक मुहĦमद तुगलक िदĪलीक शासक भेलाह। राĔयािभषेकक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n25 \n \nअवसर ओ हिरिसंह देवकेँ मुक्त क देलैĠह। हिरिसंह देव कर देवाक बचन देलिĠह तखन हुनका राĔय घुरा \nदेल गेलैĠह आ ओ Ćमुख सेनापितक पद पर सेहो िनयुक्त भेलाह। ई सब भेलाक बाद सुĪतानकेँ बुझबामे \nएलिĠह जे राजाक मंÿी वीरेĂर ठाकुरक संग एक िविचÿ पाथर छिĠह जकर संसगर्सँ सब Ćकारक धातु \nसोना भऽजाइत अिछ। ई पाथर अलाउĿीन खलजीकेँ निह देल गेल छल। सुĪतान आदेश बाहरकेँलिĠह \nवाजाĢता एक फरमान Ņारा जो ओिह पाथरकेँ शाही खजानामे जमा क देल जाइक। वीरेĂर जखन पाथरक \nबदलामे हीरा उपिİथतकेँलिĠह तखन सुĪतान ओकरा लेबासँ अİवीकारकेँलिĠह। तकर बाद वीरेĂर बजलाह \nजे काशीमे गंगा İनानकेँलाक उþर ओ ओिह पाथरकेँ शाही खजानामे जमा करताह। शाही सरंक्षणमे \nवीरेĂरकेँ काशी आनल गेल। काशी एवाक पूवर् ओ राजा हिरिसंह देवसँ सेहो भेंटकेँलिĠह आ काशीमे İनान \nकरबाक ƅममे ओ पाथरकेँ गंगेमे रािख देलिĠह। शाही संरक्षक एिह Ćसंगकेँ लकए हिरिसंह देवक िशकायत \nसुĪतान लग कदेलक। एिह पर िमिथला राĔय जĢत भेल आ हिरिसंह देवकेँ कारावासक आदेश भेटल। \nएिहबातक सूचना राजाकेँ पहनिह भेट गेलिĠह आ ओ तरत पड़ाएकेँ नेपाल चल गेला। बादमे हुनक पता \nनिह लागल। िमिथलाकेँ तुगलक साƛाĔयमे िमला लेल गेल। सुĪतान ितरहूतकेँ एक अलग Ćांत बना देलैĠह \nआ ितरहूतक महĜव बढ़ल आ दरभंगा ओकर राजधानी बनल। ितरहूतकेँ तुगलकपुर सेहो कहल गेल। \nओतए एकटा िकला आ जामा मिİजदक İथापना भेल। \n१३४०मे मुहĦमद तुगलक िमिथलाक शासन भार कामेĂर ठाकुरकेँ देलिĠह। बंगालक \nशासनक भार सुĪतान शमसुĿीन हाजी इिलयासकेँ देलिĠह। िमिथलासँ कर वसूली करब आ राजा पर \nिनगरानी रखबाक भार सेहो िहनके पर देल गेलैĠह। कामेĂर ठाकुर ओइनी गामक रहए वाला छलाह आ ई \nगाम हुनका पूवर्जकेँ कणŭट शासकसँ जागीरक रूपमे  भेटल छलैĠह। कामेĂर ठाकुर राĔय ĆाĢतकेँला उþर \nअपनिह गामकेँ राजधानी बनौलिĠह। मुहĦमद तुगलकक जीवैत हाजी इिलयास अपन िनवास दरभंगामे \nरखलक परĖच मुहĦमद तुगलकक मुइलाक बाद ओ अपनाकेँ İवतंÿ घोिषत कए देलक आ कर देव सेहो \nबंदक देलक। अपन साƛाĔय क्षेÿ िवİतारक योजनाक ƅममे ओ अपन आिधपĜय İथािपत कदेलक। ओ \nिमिथलाक राजाक संग युŀ कए िमिथलाक राĔय रहल आ ओकर दिक्षणमे इिलयासक राĔय भेल। एवँ \nĆकारे नेपाल तराईसँ बेगूसराय धिर ओ अिधकारक İथापनाकेँलक आ कामेĂर वंशकेँ ओइनीसँ हँटोलक। \nिमिथलाक एिह अĆाकृितक बटवाराक िवरोधमे कामेĂर ठाकुर िवƖोहक देलिĠह मुदा ओिह िवƖोहकेँ शख्तीसँ \nदवाओल गेल। एिह शख्तीसँ िवƖोह दवेबाक ƅममे बहुतो गाम नƠ–ƚƠ भऽगेल। िवƖोह दबौलाक पĀात \nओ बूढी गěडकक तट पर अपन राĔयक सुरक्षाथर् एकटा ĆशासिनककेँĠƖ बनौलक जे शमसुĿीन पुर \n(समİतीपुर)क नामे तािह िदनमे Ćिसŀ छल। गंगाक तट पर ओ हाजीपुर वसौलक आ ओतए एकटा \nिकलाक िनमŭण सेहोकेँलक। \nिफरोज तुगलककेँ जखन ई सूचना भेटलैक तँ ओ आिग वĭवुला भऽगेल आ समाचार \nसुनविह ओ िदĪलीसँ िमिथलाक हेतु िवदा भऽगेल। आवत िफरोज गोरखपुर पहुँचल तावत हाजी इिलयास \nअपन बोिरया–िवİतर बािĠहकेँ पěडुआ िदिस िवदा भऽगेल। ओतहु अपनाकेँ सुरिक्षत निह देिख ओ ओतएसँ \nएकदला िदिस चलगेल। जखन िफरोज िमिथला पहुँचल तखन कामेĂर ठाकुर तथा छोट–मोट जमीĠदार \nलोकिन उपहार लकए सुĪतानक समक्ष उपिİथत भेलाह आ हाजी इिलयासक लूट–पाटक िशकायतकेँलिĠह।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n26 \n \nसुĪतान कामेĂर ठाकुरकेँ पुरİकृतकेँलिथĠह। कामेĂर ठाकुर हुनक अधीनता İवीकारकेँलिĠह आ कर देवाक \nĆितज्ञाकेँलिĠह। िफरोज िमिथलाक दुनु भागकेँ िमलाकेँ फेर एक कदेलैĠह आ ओिहठाम अपन काजी \nिनयुक्तकेँलिĠह। सुĪतान ओिहठामसँ एकदला िदिस िवदा भेला। १३५३ िफरोज तुगलक कामेĂर ठाकुरकेँ \nछोट बालक भोगीĂरकेँ राजा बनौलिĠह मुदा मुĪला तिकया एिह Ćसंगमे चुĢप छ्िथ। बरनी सेहो एिह िवषयमे \nिकछु निह कहैत छिथ। िफरोज िवƖोही इिलयासकेँ दबाकेँ जखन घुरला तखन ओ िमिथलामे अपन हािकम \nबहालकेँलिĠह। मुĪला तिकया कोनो İपƠ संकेत एिह सĦबĠधमे निह दैत छिथ। िमिथलामे मुसलमानी \nशासनक Ćसारक सĦबĠधमे जखन िववरण Ćİतुत करब तखन सब बातक समीचीन ĭयाख्या करब। एिहठाम \nतँ माÿ मुĪला तिकयाक वयाजक आधार पर वİतुिİथितकेँ उपिİथित कैल गेल अिछ। िफरोज तुगलक पुनः \nिमिथलाकेँ िदĪलीक एकटा Ćांत बनालेलिĠह आ एिहठामक राजा पुनः िदĪलीक अधीन भऽगेलाह भऽनेऽ हुनका \nİवायþा ĆाĢत रहल होिĠह से दोसर गĢप। कर वसूल करबाक हेतु िफरोज तुगलक एतए अपन आदमीकेँ \nिनयुक्तकेँलिĠह। भोगीĂर िफरोजक िमÿ छलाह। \nदरभंगाक उĜपिþः- एिह Ćसंगमे दरभंगाक उĜपिþक सĦबĠधमे दूएक बात किह देव आवĮयक \nबुझना जाइत अिछ। दरभंगा शĤदक उĜपिþ किहया आ कोना भेल एिह Ćķ पर अखनो धिर मत िविभžता \nअिछए। तवािरखुल िफतरत(िफतरतक इितहास)क अनुसार दरभंगाकेँ बसायवला गयासुĿीन तुगलक छलाह। \nहिरिसंह देवकेँ परािजत कए ओ एिह नगरकेँ बसौलिĠह एहेन बुझल जाइत अिछ। हिरिसंह देव पड़ायकेँ \nजंगल–पहाड़ िदिस चल गेल छलाह। सुĪतान गयासुĿीन तुगलक अपन आƅमणक ƅममे हुनका पर कĤजा \nकरबा लेल जंगल कटबा देलिĠह। एिह साफ कैल जंगलक नाम “दारू  भंग” राखल गेल। \nसंİकृतमे “दारू ”क अथर् होइछ लकड़ी आ ‘भंग’क अथर् भेल काटब, छाटब आ नƠ करब। चूंिक İवयं \nसुĪतान अपना हाथे तरूआिरसँ  जंगलकेँ कािटकेँ नƠकेँने छलाह आ ओिहठाम अपन ओिह \nİथानकेँ“दारूभ ंग” कहल गेल जे ƅमेण दरभंगाक नाम Ćिसŀ भेल। अखन धिर ई मत सवर्माĠय निह भेल \nअिछ। \nिविलयम हěटर दरभंगी खाँसँ दरभंगाक उĜपिþ बतबैत छिथ। दरभंगी खाँ आईसँ करीब \n१२५ वषर् पिहने भेल छलाह आ ओ मुहĦमद रहीम रूहेलाक  पौÿ छलाह। िहनक वंशज अखनो दरभंगा \nबाला िसŀांत कोनो तरहे माĠय निह बुिझ पड़इयै परĖच तइयो हम देखैत जे ओमैली सेहो हěटरेक मतकेँ \nमानने छिथ। दरभंगा ओिहसँ पुरान नगर अिछ तैं हěटर आ ओमैलीक मत अमाĠय अिछ। िसŀांत \nĆितपािदत कैल गेल अिछ जे ‘Ņार–वंग’ अथवा दूर–वंग या दार–ई–वंगलसँ दरभंगा शĤदक िनमŭण भेल अिछ। \nदरभंगाकेँ ‘Ņार वंग’क संज्ञा देव उपयुक्त निह बुिझ पड़इयै कारण कोन रूपे  एकरा बंगालक Ņार कहल \nजेतैक? ई बात ठीक जे मğय युगमे िदĪलीक सेना एिह बाटे बंगाल जाइत छल। \n(१६१५–१६४८) िमिथलाक संİकृत लेखक पिěडत गंगादþ झा अपन \nअपन भृंगदूतमे दरभंगा शĤदक उĪलेख कएने छिथ– \n“तİयाः पाथः परम िवमलं सिžिपया िभरामा–  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n27 \n \nगारां कामायुध दरभंगा राजधानी मुपेयाः”। \nअहुँसँ ई िसŀ होइछ जे दरभंगीक पूवर्िहसँ दरभंगा नाम Ćचिलत अिछ। १७७८मे Ćतापिसंह सेहो दरभंगामे \nअपन राजधानी बनौने छलाह मुदा हुनकासँ १०० वषर् पूवर्सँ‘दरभंगा’ राजधानीक रूपमे  Ćख्यात छल जकर \nĆमाण हमरा ‘भृंगदूत’क किवसँ भेटैत अिछ। ओिह किवक िववरणसँ इहो ज्ञात होइछ जे दरभंगा (राजधानी) \nवाग्मती नदीक तट पर İथािपत छल आ ओतए एहेन एहेन सुĠदर भऽवन सब छल जे देखबामे कामदेवक \nतरू  आिर सन लगैत छल। भृंगदूतक आधार ई कहल जा सकइयै जे ‘दरभंगा’ १७म शताĤदीमे एकटा Ćिसŀ \nदशर्नीय नगर छल। दरभंगामे तािहिदनमे मुगल बादशाहक Ćितिनिध रहैत छलाह आ खěडवला कुलक \nराजधानी “भौर”मे छल आ भौर आ दरभंगाक मğय मधुर सĦबĠध छल। महाराज माधव िसंहक समयसँ \nखěडवला कुलक महाराज लोकिन İथायी रूपेँ  दरभंगामे रहए लगलाह। एक इहो िसŀांत Ćितपािदत कैल \nगेल अिछ जे ‘दलभंग’सँ दरभंगाक उĜपिþ भेल अिछ–गजरथपुरमे िशविसंहक पराजय भेला पर ओिह İथानक \nनाम ‘दलभंग’ राखल गेलैक िकयैक तँ ओिहठाम िशविसंहक ‘दल’केँ ‘भंग’ कैल गेल छलिĠह। परĖच अहुमे \nिवशेष तĝय निह बुझा पड़ैत अिछ। \nओना तँ सब गोटए अपन–अपन तकर् उअपिİथत कएने छिथ मुदा कोनो तकर् नेऽ अखन धिर माĠय भेल \nअिछ आ नेऽ ओकरा हेतु कोनो Ćामािणक साधने उपलĤध अिछ। १७म शताĤदीमे ‘दरभंगा’ नामक Ćचलन ई \nिसŀ करैत अिछ जे ई नाम बहुत पूवर्िहसँ Ćख्यात रहल होएत। तैं हमर अपन िवचार ई अिछ जे एिह \nशĤदक उĜपिþ गयासुĿीन तुगलकक समयमे भेल जे ‘दारू ’–‘भंग’केँलैĠह आ ओिह दारूभ ंगसँ दरभंगा शĤदक \nिवĠयास भेल। ई जखन तुगलक साƛाĔयक एकटा अंग बनल तखन िमिथला तुगलक पुरक नामे Ćिसŀ \nभेल आ ओकरे राजधानी भेल ‘दरभंगा’। दरभंगा तािह िदनमे जंग़ल छल आ तकरा कटबामे सबकेँ डर \nहोइत छलैक तैं गयासुĿीन अपनिह जखन जंगल काटब शुरूकेँलिĠह तखन आ सबकेँओ िमिलकेँ एिहमे \nयोगदान देलिथĠह आ जंगल साफ भेलैक आ ओिहठाम तुगलक साƛाĔयक Ćधान कायŭलय बनल। ितरहूतक \nतुगलक कालीन िसĸा सेहो भेटल अिछ।                          \n  \nअğयाय–12 \nिमिथलाक इितहासमे मुसलमानी अमल \n२९४ सँ ३१६ \nकणŭट वंशक समयसँ िमिथलामे मुसलमान लोकिन हुलकी–बुलकी देव शुरू  कऽ देने \nछल। ७११ ई.जखन िसĠध पर अरब लोकिनक आƅमण भेलैक तािहसँ पूवर्हुसँ अरब \nलोकिनक सĦपकर् पिĀमी आ दिक्षणी भारतसँ छलैक आ ओ लोकिन ओिह क्षेÿमे \nĭयापार करबाक हेतु अवैत छलाह। जखन अरब लोकिन िसĠध पर आƅमण केलिĠह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n28 \n \n  तकर बादिहसँ भारĜक संग राजनैितक सĦबĠधक शुरूआत  मानल जाइत अिछ। ७११ सँ १२०० ई.क बीच \nबहुत रास मुसलमान िचंतक आ संत उþर भारतक िविभž क्षेÿमे पसिर गेलाह आ िमिथला क्षेÿ सेहो सूफी \nलोकिनक एकटा Ćधान केĠƖ छल। ओĦहर पूबमे बंगाल धिर विख्तयार खलजीक समय धिर मुसलमानी \nĆकोप बिढ़ चुकल छल आ िबहारोमे गंगा दिक्षण भागमे मगध पर मुसलमान लोकिन अपन आिधपĜय जमा \nचुकल छलाह। िमिथलेश एकटा भाग बचल छल जािह पर िहनका लोकिनक िनयंÿण अखन धिर निह भेल \nछलिĠह यŀिप ई लोकिन अिह बातक हेतु सतत Ćयėशील रहैत छलाह। \nमुĪला तिकयाक वयाजक अनुसार तँ मुसलमान लोकिन बिख्तयार खलजीक समयमे िमिथलो पर आƅमण \nकएने छलाह यŀिप एकर कोनो आन Ćमाण ओना निह भेटैत अिछ। गंगाक मागर्सँ जेवा काल िकवाँ गंगा \nकोशीक संगम िदिससँ भनेऽ ई लोकिन लूट–पाट करैत होिथसँ दोसर कथा मुदा िहनका लोकिनक आिधपĜय \nितरहूत पर भेलिĠह छलिĠह। पूबमे िमिथलाकेँ मुसलमानी Ćगितक पथमे वाधक बुझल जाइत छलैक कारण \nतािह िदनमे अिहठाम सशक्त कणŭट लोकिनक शासन छल आ तैं सब ठामसँ िवŅान लोकिन पड़ायकेँ एतए \nअबैत छलाह। पिĀमक मुसलमान लोकिनतँ तĜकाल िमिथलाकेँ अपना िनयंÿणमे निह आिन सƛाट परĖच \nबंगालक मुसलमान शासक गृŀ दृिƠ सेहो िमिथलाक İवतंÿ कणŭट राĔय पर लगले रहैत छलैक आर तैं \nजखन कोनो मौका भेटैक तखने वो लोकिन िमिथला िदिस बिढ़ जाइत छलाह। गंगदेवक कणŭट शासक \nलोकिनमे ओ शिक्त निह रिह गेल छलिĠह जािहसँ ओ लोकिन शिक्तशाली आƅमणक िवरोध किरतैथ। \n१२११ आ १२२९क बीचमे बंगालक िवजेता गयासुĿीन इवाज िमिथलाक राजाक क्षेÿ अपन नाम घुसौलिĠह \nआ हुनकासँ कर वसूल केनाई Ćारंभ केलिĠह। अिहसँ पूवर् िमिथलाक राजा ककरो सामने नेऽ कर देने \nछलाह। बंगाल पड़ोिसया होइतहुँ िमिथला पर मुसलमानी आƅमणक āीगणेश केलक। \nबंगालसँ ितरहूतमे एबाक हेतु रİतो सुगम छलैक। कोशी, गěडक आ गंगाक काते कात ितरहूत होइत \nबंगाल जाएव–आएव सुगम छल आ तैं तािह िदन पिĀम आ पूबक आƅमण कारी लोकिन अिह मागर्क Ćāय \nलेने छलाह। बीचमे पड़ैत छल ितरहूतक राĔय जे समयानुसार ‘वेतिसवृित’क पालन करैत अपन İवतंÿताक \nसुरक्षाक हेतु यथासाğय पिरāम करैत छल। कानूनगोय महोदयकेँ ई बात बुझबामे निह अवैत छिĠह जे \nजखन िमिथला आ कामरूपक  İवतंÿ राĔयकेँ विख्तयार निह जीत सकल तखन ओ ितĤबत िदिस बढ़बाक \nĆयास िकयैक केलक? विख्तयार खलजीक मूल उŀेĮय छल Ćांत सबकेँ लूटब आ धन जमा करब तैं कोन \nĆांत İवतंÿ रहल अथवा गुलाम भेल तकर िचंता हुनका निह छलिĠह। आखोमाÿ अपन माÿ İवाथर् आ \nमहĜवा काँक्षाक पूिþर्क हेतु सब काज करैत छ्लाह। पिĀमसँ एĸे वेर बंगाल धिर मुसलमानी राĔयक \nĆसारक देव तािह िदनमे िक कोनो कम उपलिĤधक बात भेलैक? बंगाल िवजयक ƅममे नदीक मागर्क \nअवलंबनमे िमिथला दिक्षण पूवŰ सीमा देने जँ ओ गुजरल होिथतँ कोनो आĀयर्क गĢप निह सेनवंशक संग \nबरोबिर खटपल रहलसँ िमिथलाक ई अंश िवशेष काल अरिक्षत रहैत छल आ तैं यिद अिह बाटे बंगाल \nजेबाक ƅममे मुसलमान लोकिन अपन Ćभाव क्षेÿ एकर िबना लेने होिथ तँ सँ संभव। परĖच एतए İमरण \nरखबाक अिछ जे गयासुĿीन इवाजक पूवर् धिर कोनो मुसलमान शासक िमिथलाक राजासँ कर निह वसूल \nकेने छलाह। तैं विख्तयारक पुÿ इिख्तयारोक ितरहूत पर आƅमण लूट–पाटे जकाँ छल कारण ओिहसँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n29 \n \nितरहूत राĔयक अक्षुěणता एवं अखěडता पर कोनो आँच आƅमण िवĂिवńालयकेँ उहै नƠ केलक आ अपन \nबहादुरीक Ćदशर्न कुतुबुĿीन ऐबकक दरबारमे िदĪलीमे जाके केलक। \nबंग कामरूप  आ ितरहूतक शासकसँ ऐितहािसक तौर कर मूलकेँ िनहार ĭयिक्त छलाह गयासुĿीन इवाज। \nकानूनगोएक मत जे ितरहूतक सĦबĠधमे छिĠह जे पूणर्तया ƚामक मानल जाइत अिछ आ ओकर कोनो \nऐितहािसक Ćमाण निह भेटइयै। अिरमĪलदेव नामक कोनो राजा िमिथलामे निह भेल अिछ आ ओिहकालमे \nनरिसंह देव अिहठामक शासक छलाह। अिह शंकाक समाधानक हेतु हम Ćोफेसर, कानूनगोएकेँ िलखने \nछिलयिĠह आ हुनके आदेशानुसार डॉ. रमेश मजूमदारकेँ सेहो। āी मजूमदार महोदय ई िलखलैĠह जे \nकणŭटवंशमे अिरमĪलदेवक नामक कोनो शासक निह भेल छिथ जकर राĔय िमिथलाक पूवŰ भाग तािह \nिदनमे लखनावतीक अिधकार भऽ गेल छलैक। कोन आधार पर कानूनगोए महोदय अिह िनणर्य पर पहुँचल \nछिथ तकर Ćमाण ओ निह देने छिथ आ अिहकालमे िमिथलाक राĔय तुकड़ा–तुकड़ामे बटबाक Ćमाण हमरा \nलोकिनकेँ निह भेटल अिछ। यिद ओ िसलवाँ लेवीसँ Ćेिरत भए अपन िनणर्य बनौने छिथ तखन आव एतवे \nकिह देव उिचत जे अĜयाधुिनक शोधक आधार लेवी महोदयक मत माĠय निह अिछ। \nनरिसंह देवक शासन कालसँ मुसलमानी Ćकोप िमिथलामे बढ़ल सेटा माĠय अिछ आ मैिथल परĦपरामे सेहो \nअिहबातकेँ İवीकार कैल गेल अिछ आ िवńापितक पुरूष  परीक्षा एकर साक्षी अिछ। नरिसंह देव पिहल \nĭयिक्त छलाह जे कर देलिĠह आ िदĪली आ बंगाल दुनु ठामसँ सĦबĠध बनौलिĠह। ई सब होइतहुँ ओ अपन \nİवतंÿताकेँ सुरिक्षत रखबामे सफल भेला। बछवाड़ाक समीप ƙŌपुरा गाममे एकटा मिİजद अखनहु वþर्मान \nअिछ जकरा इĪतुतिमशक Ćचुर माÿामे दान देने छ्लैक। अिहसँ बुिझ पड़इयै जे िमिथलाक अिह क्षेÿ पर \nइĪतुतिमशक Ćभाव रहल हेतैक आ तखने नेऽ ओ दान हेतैक। इĪतुतिमशक समयमे तुगान खाँ िबहारक \nराĔयपाल छलाह मुदा तािह िदनक िवहारमे िमिथला सिĦमिलत निह छल। िमिथला िबहारसँ फुटे एक İवतंÿ \nराĔय छल जकरा जीतबाक लेल बंगाल आ िदĪली दुनु समान रूपसँ  Ćयėशील छलाह। तुगान खाँ अपनाके \nबंगाल आ िबहारक शासक बनालेलक आ रिजया बेगमसँ ओकर मंजूरी लऽ लेलक। अिह िİथितकेँ देिख \nनरिसंह देव पुनः अपनाकेँ İवतंÿ घोिषत कलेलिĠह आ कर देव बĠद कदेलिĠह। मुदा थोड़बे िदनक बाद ओ \nिगरģत भगेला आ िदĪली लजाएल गेलाह। चंगेज खाँक िवरूŀ अपन बहादुरी देखा ओ पुनः िमिथलाक \nİवतंÿता ĆाĢत केलिĠह आ अिह आदेशसँ घुरला जे ओ सोझे िदĪलीकेँ कर देल करौथ। \nरामिसंह देवक समयमे मुसलमानी आƅमणक Ćकोप बिढ़ गेल छी। तुगान खाँक ितरहूत आƅमण उĪलेख \nमुसलमानी āोतमे भेटैत अिछ परĖच ओिहमे राजाक नाम निह अिछ। कालक िहसाबे तखन रामिसंह देव \nिमिथला पर शासन करैत छलाह। तुगानक आƅमणसँ िमिथलाक İवतंÿताकेँ धĸा अवĮय पहुँचले परĖच \nİवतंÿता सुरिक्षत रहलै। तुगान Ćचुर माÿा धन–िवन ĆाĢत केलक। ितĤबती याÿी धमर्İवामी जे रामिसंहक \nशासनकालमे एतए आएल छलाहसँ अपना आँिख सब िकछु देखलिĠह आ िलखैत छिथ जे मुसलमानी Ćकोपसँ \nवैशालीक िनवासी हड़किĦपत छलाह आ मुसलमानी सेनाक आवागमनसँ जे धुरा उड़ैत छल तािहसँ सौसे मेघ \nअĠहार भजाइत छल। तुरूक  आƅमणक संख्या िदन Ćितिदन बिढ़ते जाइत छलैक आ ितरहूतक राजा \nरामिसंह देव मुसलमानी Ćकोपसँ बिढ़या िकलाबंदी करौने छलाह। िकछु संİकृतक पाěडुिलिपक पुिįपकासँ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n30 \n \nसेहो ई ज्ञात होइछ जे रामिसंहकेँ मुसलमान सबसँ संघषर् करए पड़ल छलिĠह। चारूकातसँ  मुसलमानक \nĆकोप रिहतहुँ रामिसंह अपन पूवर्जक जकाँ िमिथलाक İवतंÿताकेँ सुरिक्षत रखबामे समथर् भेलाह आ एिह \nहेतु िहनक शासन काल मानल गेल अिछ। \nशिक्तिसंहक समयमे िमिथला पर अलाउĿीनक आƅमणक िववरण मुĪला तिकयाकवयाजमे भेटैत अिछ परĖच \nकोनो आन साधनसँ एकर संपुिƠ निह होइत छैक। अलाउĿीनकेँ हĦमीरक िवरूŀ ई सहायता देने छलिथĠह \nआ िहनका हĦबीरğवांत भानुः कहल गेल छिĠह। िहनका संग देवािदĜय ठाकुर आ देवािदĜयक पुÿ वीरेĂर सेहो \nगेल छलिथĠह। चěडेĂरक कृĜयिचंतमिणमे एकर उĪलेख अिछ। फिरĮताक िववरणमे अिछ जे अलाउĿीन \nसमİत िबहारकेँ जीत लेने छलाह मुदा तिहया िमिथला िबहारसँ िभž छल आ िबहार कहलासँ िमिथलाक \nबोध निह होइत छल। अलाउĿीन िमिथलाक ĭयिक्तĜव आ वैभवकेँ देिख ओकरा िमÿ बनौने होिथसँ संभव \nकारण ओिह िमÿतासँ हुनका कैकटा लाभ छलिĠह। सवर्Ćथम लाभतँ ई भेलैĠह जे ओ मैिथल शासककेँ \nअपना पक्षमे कए हĦवीरक िवरोधमे ठाढ़ केलिĠह आ देवािदĜयकेँ ‘मंÿी रėाकर’ पदवीसँ िवभूिषत केलिĠह। \nअिह सबसँ बुिझ पड़इयै जे ओ िबना युŀ केनिह िमिथलाकेँ अपना मैÿी भावसँ िमला लेने होयताह आ \nओिहठाम अपन Ćभाव क्षेÿ बढ़ौने होयताह। िमिथलामे Ćभाव क्षेÿ बढ़ाएब आवĮयक छल िकयैकतँ ओĦहर \nबंगाल िदिस मुसलमान लोकिन िमिथला पूवŰ दिक्षणी क्षेÿमे घुिस रहल छलाह। \nअिह Ćसंगक िववरणक पूवर् बलबनक संिक्षĢत उĪलेख आवĮयक अिछ। कहल जाइत अिछ जे अपन बंगाल \nअिभयानक ƅममे बलबन इकािलम–इ–लखनौती तथाअरशाह–इ–बंगालकेँ दबाकेँ अपना अधीनमे केने छलाह आ \nमुसलमानी बंगालक राĔयपालक रूपमे  ओ अपन पुÿ बुगरा खाँकेँ ओतए िनयुक्त केलिĠह। बुगरा खाँकेँ ओ \nकहलिĠह जे अहाँ “िदयार–इ–बंगाल”केँ जीतवाक Ćयास करू।  िकछु गोटएक मत छिĠह जे सोनार गाँवक \nदशरथ दनुजराय ( वंग)क राĔय ‘िदआर–इ–बंगाल’मे छलिĠह। अिहिदआर–इ–बंगालकेँ िकछु ितरहूत िजलाक \nदरभंगा बुझैत छिथ जे हमरा बुझबे अĆाँसिगक बुिझ पड़इयै कारण अिहठाम दशरथ–दनुअरायक राĔय छल \nने िक कणŭट वंशक। बंगालक Ņारजँ एकरा बुझल जाइकतँ ई क्षेÿ कतहु बंगालक समीप रहल होइत \nकारण बलबनक समयमे िमिथलामे कणŭट वंशक राĔय छल आ ओ तीर भुिक्तक नामे Ćिसŀ छल \nआ ‘िदआर–इ–बंगाल’क नाम ताधिर Ćचिलत निह भेल छलैक। बलबनक समयमे िबहारकेँ बंगालसँ अलग \nकैल गेल छलैकसँ बात ठीक मुदा तखन िमिथला िबहारसँ फराकेँ एकटा İवतंÿ राĔय छल। \n१९५५मे महेशवारा ( बेगूसराय)सँ िफरूजएितिगन  ( १२९०–९२)क एकटा सुĆिसŀ एवं अिŅतीय िशलालेख \nउपलĤध भेल अिछ जकरा हम पूजासँ Ćकािशत करौने छी। िफरोज एितगीन बंगालक रूकनुĿीन कैकश \nŅारा िनयुक्त एक Ćशासक छलाह जे अपनाकेँ ओिह अिभलेख िŅतीय िसकĠदर आ खानक खान। एिह \nĆशासकक नामक एक गोट आ अिभलेख लक्खीसराय (मूंगेर)सँ सेहो ĆाĢत भेल अिछ। रूकनुĿीन कैकस \nबलबनक वंशक छल आर िमिथला क्षेÿमे ओकर अिधकारक Ćसार अिहबात संकेत दैत अिछ जे शिक्तिसंह \nआ हिरिसंह देवक समय बंगालक शासक दिक्षणसँ गंगा पार कए गěदक धिर बिढ़ चुकल छलाह आ कणŭट \nशासककेँ ओिह क्षेÿसँ धिकया चुकल छलाह। कणŭट शासक लोकिन बंगालक दबाबसँ तबाह भऽ रहल \nछलाह। मुĪला तिकआ अिहबातक उĪलेख निह कएने छिथ मुदा अिभलेख जखन साक्षाते मौजूद अिछ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n31 \n \nतखन दोसर साधनक अपेक्षे कोन? गěडक क्षेÿसँ अिह िशलालेखक ĆािĢत अिह बातकेँ İपƠ कदैत अिछ \nजे ओिहकाल धिर अवैत–अवैत कणŭट लोकिनक शिक्त दिक्षणमे क्षीण भऽ चुकल छलिĠह। अिह क्षेÿमे \nगंगाक दुनु कात बंगालक सीमा धिर िदयारा सब अिछ–अिह िदयारा सबकेँ संकेत “िदयार–इ–बंगाल”सँ होइत \nहोसँ संभव कारण गंगाक दुनु काते बंगाल जेबा–एबाक राİता छल। अिह अिभलेखसँ कणŭट राĔयक \nवाİतिवक िवİतारक सĦबĠधमे Ćķ उठब–İवाभािवक बुिझ पड़इत अिछ। बलबनक बाद बलबनी शाखा \nबंगालमे İवतंÿ शासन करए लागल छ्ल आ एतए धिर अपन राĔयक सीमा बढ़ा लेने छल। एकर बाद \nिछट–पुट ढ़ंगसँ मुसलमान लोकिन एĦहर–ओĦहरसँ हुलकी–बुलकी दैत रहलाह आ लूट–पाट करैत रहलाह। \nचारूकात  मुसलमानी Ćभावक वावजूदो जे िमिथलाक कणŭट लोकिन अखन धिर अपन İवतंÿता सुरिक्षत \nरखने छलाह, ई कोनो कम गौरवक िवषय निह। लखनौती जेबाक बाटमे िमिथला पड़ैत छल आ तैं अिह \nपर एबा–जेबा कालमे सब केओ अपन िकछु ने िकछु बनालैत छलाह। संगिठत रूपेँ  िमिथला पर सुिनयोिजत \nआƅमण केिनहार ĭयिक्त छलाह गयासुĿीन खलजी। सुगित सोपानसँ ज्ञात होइछ िमिथलाक राजनैितक \nिİथित दयनीय भगेल छल। दान रėाकरक एक Įलोकमे कहल गेल अिछ जे िमिथला Ħलेच्छ रूपी  समुƖमे \nडुिब गेल छल ( मग्नाĦलेच्छमहाणर्वे. . . )। कहबाक ताĜपयर् ई भेल जे हिरिसंह देवक समय तक अवैत \nमुसलमानी आƅमणक Ćकोप िमिथला पर बिढ़ गेल छल आ हिरिसंह देव अखन धिर ककरो समक्ष झुकल \nनिह छलाह जेना ĔयोितरीĂरक िववरण सँ İपƠ होइछ। अिपतु हमरा बुझना जाइत अिछ जे वो कोनो \nसुरतानकेँ परािजत सेहो केने छलाह–आव ई सुरतानकेँ छलाहसँ कहब किठन? नामक अभाव िकछु िनिĀत \nनिह कहल जा सकइयै। नाबािलक होएबाक कारणे हिरिसंह देवकेँ बहुत िदन धिर अपना मंÿी सबक \nअधीनमे रहए पड़ल छलिĠह। \n१३२३–२४मे िमिथला पर गयासुĿीन तुगलकक आƅमण भेल। िमिथला पर आƅमणक पूवर् ओ बंगाल पर \nआƅमण कएने छलाह मुदा कानूनगोए महोदय कहैत छिथ जे ओ पिहने ितरहूत आ तब बंगाल पर आƅमण \nकेलिĠह। मुदा से मत माĠय निह अिछ। गयासुĿीनक आƅमणक िववरण सब मुसलमानी āोतमे भेटैत अिछ, \nमुĪला तिकआमे सेहो आ अिह घटनाक एकटा चĮमदीद गवाह सेहो छिथ जिनक पोथी वशाितनुलउĠस अखनो \nउपलĤध अिछ आ जकर फोटो कॉपी पटनाक काशी Ćसाद जायसवाल शोध संİथानमे अखनो राखल \nअिछ। ओिह पाěडुिलिपक बारहम पात पर िमिथलाक राजाक सĦबĠधमे कहल गेल अिछ जे ककरो कोनो \nबात निह सुनलिĠह, तकर् आ बुिŀसँ काजनिह लेलिĠह आ अनेरो पहाड़ िदिस पड़ा गेलाह–आिग जकाँ \nपाथरक पाछु नुका गेला मुदा तइयो चकमक किरते रहलाह। इशामीक अनुसार गयासुĿीन ितरहूत पर \nआƅमण केलिĠह आ ओिहठामक राजा एþेक भयभीत भगेला जे िबना कोनो Ćकारक िवरोध केने भािग \nगेला। िहĠदू लोकिन सेहो जंगलमे नुका रहलाह। सुĪतान जखन अपनिह हाथसँ जंगल काटब शुरू  केलिĠह \nतखन सैिनक सेहो ओिहमे जुिटगेला आ तीन िदनमे सĦपूणर् जंगल साफ भगेल। तकर बाद राजाक िकला \nपर चढ़ाई भेल जे सातटा पैघ–पैघ पािन भरल खािधसँ घेरल छल। िकला पर िवजय ĆाĢत कए राजा धन \nसĦपिþ सबटा लूटलिĠह आ िवरौधीक हĜया केलिĠह। अहमदकेँ अिहठामक शासक िनयुक्त कए ओ ओतएसँ \nवापस गेलाह। फिरĮता आ मुĪला तिकआमे हिरिसंह देवक िगरģतारक गĢप झूठ अिछ कारणवशाितनुल–\nउंसक िववरणसँ ई बात किट जाइत अिछ। वशाितनुलउंस ( लेखक–इखितİसान)क अनुसार–ितरहूतक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n32 \n \nराजाकेँ Ćचुर सामƇी उपलĤध छलिĠह, जन–धनक कोनो अभाव निह छलिĠह, मजबूत िकला छलिĠह, नीक \nĭयिक्तĜव छलिĠह मुदा ओ घमěडे चूर रहैत छलाह आ िवƖोहक भावनाक्ल नेतृĜव सेहो करैत छलाह। \nराजƖोह हुनकामे कूिट–कूिटकेँ भरल छल। अिहसँ पूवर्क शासकक Ćित किहयो ओ अपन माथ निह झुकौने \nछलाह, नेऽ ककरो मातहदी गछने छलाह आ नेऽ किहओ परािजत भेल छलाह। सुĪतानक आगमनक \nसूचनासँ ओ भयभीत भगेला आ संगिह िचंितत सेहो। ओ िककंतर्ĭयिवमूढ़ भए बैिस गेला। एतेक िचंतातुर आ \nअपािहज जकाँ ओ भगेला जे सब िकछु रिहतहुँ ओ सुĪतानक िवरोध करबाक वजाय िकला छोिड़ भगवाक \nघोषणा करैत ओ सबसँ तेज घोड़ा पर चिढ़केँ भािग गेलाह। भोरमे जे अपनाकेँ सƛाट बुझैत छलाह ितनके \nिİथित साँझमे िभखािर जकाँ भऽ गेलैन। ओ ओतए पहाड़ िदिस भगलाह आ अपना पाथरक पाछु नुका \nलेलिĠह। सुĪतान ओिहठाम बहुत िदन धिर रूकला  आ Ćशासिनक ĭयवİथा केलिĠह। जे केओ सुĪतानक \nआज्ञा मानलिĠह हुनका क्षमादान भेटलिĠह आ बाँकीकेँ सजा। सब िकछु ठीक ठाक केलाक बाद ओ \nओिहठामसँ िदĪली िदिस िवदा भेला। ितरहूत तुगलक साƛाĔयक एकटा अंग बिन गेल आ ओकरा तुगलकपुर \nसेहो कहल जाइत छल। एवँ Ćकारे कणŭट कालक गौरव पूणर् शासनक अंत भेल आ शुŀ रूपे  िमिथलामे \nमुसलमानी अमल शुरू  भेल। एतवा िदन मुसलमान एĦहर–आĦहरसँ हİतक्षेप करैत छलाह मुदा आव िमिथला \nिदĪली सĪतनतक एकटा Ćांत बिन गेल आ एकर İवतंÿ सþा समाĢत भऽ गेलैक जकरा पुनİथŭिपत \nकरबाक Ćयास बादमे िशविसंह आ भैरव िसंह केलिĠह। \nकणŭट वंशक पराभव भेला पर िमिथलामे ओइनवार वंशक İथापना भेल आ ई राजवंश तुगलक \nसाƛाĔयक करद राĔय छल। ओना आंतिरक मामलामे जे İवायतþा ĆाĢत रहल हौक सँ दोसर बात मुदा \nवाİतिवकता आव इएह जे कणŭट कालीन İवतंÿता लुĢत भऽ चुकल छल आ मुसलमानी Ćभाव िमिथलामे \nकाफी बिढ़ गेल छल। खास ककए तुगलक लोकिनक सĦबĠध ओइनवार शासकक संग बरोबिर बनल \nरहलैĠह आ जखन तुगलक वंशक Ũास भेल तखन आन–आन शिक्त सब सेहो िमिथलाकेँ धमकावे लागल। \nबंगाल, जौनपुर, अवध आ िदĪली सबिहक मुसलमान शासकक नजिर िमिथला पर बनल रहैĠह आ जखन \nजे मौका पावैिथ सैह हाथ मािर लैत छलाह। कोनो तरहे िमिथलाकेँ चैन निह छलैक आ बेचारे िशविसंह आ \nभैरविसंहक सĜĆयासक बादो िमिथला İथायीरूपेण राजनीितक क्षेÿ कणŭटकालीन मयŭदा निह ĆाĢत कऽ \nसकल। ई तँ धĠय िवńापित जे अिहवंशक गौरव गाथाक यशोगान कए एकरा अमरĜव Ćदान करेबामे समथर् \nभेलाह। गयासुĿीन तुगलकक समयमे ितरहूतकेँ बंगालसँ फूट करा कए एकटा अलग Ćांत बनाओल गेल \nछल आ दरभंगामे ओकर राजधानी छल। \nतािह िदनसँ दरभंगा मुसलमानी शिक्तक Ćसारक जे एकटा केĠƖ बनलसँ बनले रहल जा धिर िक ओिह पर \nअंƇेजक कĤजा निह भऽ गेलैक। ओइनवार वंशकेँ तुगलक लोकिनक हाथे राĔय भेटल छलिĠह तैं ओ \nलोकिन ओिहवंशक उपकृत छलाह। मोहĦमद तुगलकक समयमे एकर आ Ćसार भेलैक आ ितरहूत पर \nतुगलक शिक्तक िवİतार सेहो मुदा महĜवाकाँक्षी लोकिनक तँ कतहुँ अभाव निह अिछ आ इएह कारण छल \nजे बंगाल शमसुĿीन हाजी इिलयास रक्षकक İथान पर भक्षकक काज केलिĠह आ ितरहूत आ नेपाल पर \nआƅमण कए देलिĠह। तुगलक साƛाĔयमे मोहĦमद तुगलकक पगलपनीक चलते जे अĭयवİथा उĜपž भऽ \nगेल छलैक तािहसँ ĆोĜसािहत भए गोरखपुर, ƙŌचयर्, चĦपारण, ितरहूत आिदक राजा ढ़ीट भगेल छलाह आ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n33 \n \nशमसुĿीन इिलयास अपन महĜवाकाँक्षाक पूिþर् करबाक हेतु िहनका लोकिनकेँ सजा देवाक ढ़ॲग रचलक। \nिहĠदू राजा लोकिन आपसमे बटल छलाह जकर पिरणाम ई भेल जे ई लोकिन सिĦमिलत भए ओकर \nमुकािवला निह कऽ सकलाह आ हाजी इिलयास अपन िवजयक डंका बजबैत हाजीपुर धिर पहुँिच गेल। \nगोरखपुर धिर ओकर Ćभाव बढ़लैक आ िमिथलामे ओइनवार राजाक अिधकारकेँ ओ सीिमत ककए बूढ़ी \nगěडकक उþरी भागमे रािख देलक आ दिक्षणक समİत भाग पर अपन आिधपĜय İथािपत केलक। \nसमİतीपुर सँ बेगूसराय धिर आ ओĦहर हाजीपुर धिर इिलयासक आिधपĜय बढ़लैक आ समİतीपुर सँ \nबेगूसराय धिर आ ओĦहर हाजीपुर धिर इिलयासक संİतापको इएह मानल जाइत अिछ। हाजीपुरक सामिरक \nमहĜव तािह िदन सँ बनले रहल आर मुसलमान कालमे एकर महĜव छल। बंगालोक Ćितिनिध अिहठाम रहैत \nछलाह। \nजखन िफरोजतुगलक गĿी पर बैसलाह तखन इिलयासक ढ़ीटपनी िदिस हुनक ğयान आकृƠ भेलिĠह आ तैं \nतुगलक साƛाĔयक िनधŭिरत सीमा पर अपन सþा İथािपत करबाक हेतु ओ अƇसर भेलाह। एĦहर जे \nिहĠदू राजा सब इिलयास सँ परािजत भेल छलाह सेहो सब इिलयास सँ िखिसयैले छलाह आ तैं ओ लोकिन \nहषोĜģफुल भेलाह। िफरोज तुगलकक İवागतमे ठाढ़ भेला गोरखपुर, कारूष , चĦपारण आ ितरहूतक शासन \nलोकिन। अिह सब पर अपन सþा İथािपत कए िफरोज सरयु नदीसँ कोशी नदीक क्षेÿ धिरक इलाका पर \nअपन Ćशासिनक ĭयवİथा ठीक केलिĠह आ ओकरा अपन अधीनमे पुनः आलिĠह। िफरोजक Ćगितक सूचना \nसुिनतिह इिलयास ितरहूतसँ भागल आ िफरोज हुनका पाँछा गेला। इिलयास पिहने पěडुआ पहुँचल आ तकर \nबाद एकदला। िफरोज तुगलक ितरहूत बाटे बंगाल िदिस गेलाह आ झंझारपुर अनुमěडलमे सĦĆित एकटा \nिपरूजगढ़  अिछ जे िफरोज Ņारा İथािपत कहल जाइत अिछ। ओिहठामसँ ओ राजिवराज लग कोशी पार \nकरैत बंगाल पहुँचलाह आ इिलयासकेँ हरौलिĠह। ओिहठामसँ घुरला पर िमिथलाक सहयोगक Ćितदान İवरूप \nओ भोगीĂरकेँ अपन िĆयसखा कहैत िमिथलाक राजा बनौलिĠह। कहल जाइत अिछ जे ितरहूतक दुनु \nभागकेँ िमलाकेँ ओ एक केलिĠह आ समİत राजक भार ओइनवार लोकिनकेँ देलिĠह। मुदा िकछु गोटएक \nमत छिĠह जे ई काजक āेय िशविसंहकेँ छलिĠह। िदĪली घुरबासँ पूवर् िफरोज िमिथलाक हेतु अपन \nकलक्टर आ काजी बहाल केलिĠह। हाजी इिलयासकेँ िमिथलासँ भगाकेँ ओिह पर ओ पुनः अपन आिधपĜय \nİथािपत केलिĠह आ ओइनवार वंशकेँ करद राĔयक रूपमे  रहए देलिĠह। ई लोकिन वािषर्क कर तुगलककेँ \nदैत रहलाह। इिलयास अपना अमलमे ितरहूतमे बहुत रास िकला बनबौने छल मुदा ओकरा गेला पर ओिह \nसब िकलाकेँ िहĠदू लोकिन तोड़ देलिĠह। \nिफरोज तुगलकक िदĪली चल जेबाक बाद ओइनवार वंशमे आंतिरक संघषर् Ćारंभ भेलैक आ एĦहर तुगलक \nलोकिनक हĜयासँ िमिथलामे एक नविİथित उĜपž भेल जकर चचर् हम पूवर्िह कऽ चुकल छी। िबहारमे \nमािलक वीर अफगान तुगलक लोकिनक Ćितिनिध छलाह मुदा ितरहूत पर हुनक कोनो अिधकार छलिĠह \nअथवा निह से कहब किठन कारण ितरहूत तखन िबहार सँ अलग राĔय छल। कीितर्िसंह आ वीर िसंहक \nजौनपुर याÿाक उĪलेख पूवर्िह भऽ चुकल अिछ आ ई लोकिनक जौनपुरक इƙािहम शकŰसँ मदित लेबाक \nहेतु िवńापितक संगे ओतए गेल छलाह। िफरोज तुगलकक पोता सुĪतान महमूद िबहार आ ितरहूतक राĔय \nअपन वजीर ख्वाÿा जहाँ (जकरा मािलक–उस–शके) सेहो कहल जाइत छैक)केँ देने छलाह आ ओ जखन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n34 \n \nदेखलिĠह जे िदĪलीक गĿी लड़खड़ा रहल अिछ तखन ओ अपन İवतंÿता घोिषत कऽ लेलिĠह। ओ अपन \nपŅी सुĪतान–उस–शकर् रखलिĠह आ अपनाकेँ जौनपुरक शासक घोिषत केलिĠह। आ अवध, िबहार, ितरहूत \nतथा गंगाक दो आव धिर ओ अपन आिधपĜय कायम रखलिĠह। एतवा धिर िनिĀत अिछ जौनपुरक \nआƅमण िमिथला पर भेल छलैक मुदा ओ कीितर् िसंह–वीर िसंहक हेतु अथवा बंगालमे मुसलमानी सþाक \nपुनİथŭिपतक ƅममे से कहब किठन। मुĪला तिकआ िववरणमे इƙािहम शाह शकŰक िशलालेख उĪलेख \nअिछ जािहसँ तĝयक पुिƠ होइछ मुदा तĜकालीन घटना ƅमक सĦबĠध ततेक रास नेऽ बात \nसब िमभझर भेल अिछ जे ओिहमे सँ कोनो वाİतिवक तĝयकेँ बाहर करब किठन गĢप। अिह हेतु अखन \nआरो Ćयास करए पड़त आ तखनिह हमरा लोकिन ओिह औझरैल जालसँ बाहर हैब। १४६० धिर िमिथला \nजौनपुरी राĔयक मातहदी राĔय छल तकर कोनो Ćमाण हमरा लोकिनकेँ निह भेटैत अिछ। मुसलमानी \nसाधन सेहो एþेक İपƠ निह अिछ जािह आधार िकछु ठोसबात कहल जा सकइए। \nजखन तुगलक साƛाĔयक पतनक बाद चारूकात  अİथाियĜव छल आ कोनो िनİतुकी राजाक शासन जिम \nनिह रहल छल तखनिह िमिथलामे िशविसंहक उदय भेलैĠह आ ओ िमिथलाकेँ मुसलमानी िनयंÿणसँ मुक्त \nकए अपन सोनाक िसĸा बाहर केलिĠह। बंगाल, जौनपुर, िदĪली आ आन–आन, छोट–छोट राĔय जखन \nसब अपन डफली बजा रहल छलाह तखन िशविसंहे िकयैक चुĢप वैिसतैथ? िशविसंहक संघषर् जौनपुरक \nशकŰ राजाक संग भेल छलिĠह। ओना तँ अिह युŀक पूणर् िववरण निह ज्ञात अिछ मुदा कीितर्पताकाक \nिववरणसँ एिह युŀक संकेत भेट सकइयै। हुनका Ņारा घोिषत िमिथलाक İवतंÿताक सुरक्षाथर् अपन जानक \nबाजी लगौलिĠह। िशविसंह लड़ैत –लड़ैत मारल गेला अथवा कतहु पड़ा गेला–सेकहब किठन। िशविसंहक \nबादसँ िमिथला पर आिधपĜयक हेतु िदĪली, जौनपुर आ बंगालक बीच घीचांतीरी होइत रहल। िशविसंहक \nपछाित कालƅमेण इिलयास वाला बटबाराकेँ बंगालक शासन पुनः जीऔलक आ ओिहक्षेÿ पर पुनः अपन \nिİतĜव कायम केलक। भैरविसंहक समयमे ओिहक्षेÿ पर बंगालक Ćितिनिधरहैत छल से वधर्मानक दěडिववेक \nƇंथसँ ज्ञात होइछ– \n_ “गौड़ेĂर Ćितसरीरमित Ćतापः। \n   केदार रायमवगच्छित दारतुĪयम्”॥_  \nई केदार राय बंगाल सुĪतानक Ćितिनिध छलाह। ई हाजीपुरमे अपन मुख्यालय रखने छलाह। भैरव िसंह \nिहनका परािजत कए पंचगोड़ेĂरक पŅीसँ िवभूिषत भेल छलाह आ िमिथलाक दुनु भागकेँ एक वेर पुनः \nजोिड़केँ एक केने छलाह आ संगिह अपनाकेँ İवतंÿ सेहो घोिषत केने छलाह। तकर बाद लोदी वंशक \nĆभाव िमिथला पर बढ़लैक आ िसकĠदर लोदी िमिथलाक राजाक परम िमÿ छलाह जकर उĪलेख हम पूवर्िह \nकऽ चुकल छी। िसकĠदर जौनपुरकेँ हराकेँ अपन राĔयक िवİतार पटना, ितरहूत आ सारन चĦपारण धिर \nकेने छलाह। वािकआत–ई–मुİतकीसँ ज्ञात होइछ जे तािह िदनमे चĦपारणमे िमयाँ हुसैन फारमुली जागीरदार \nछलाह। आिधपĜयक हेतु लोदी आ बंगालक शासकक बीच संघषर् होइत रहल आ िमिथला पेड़ाइत रहल। \nलोदीक समयसँ िमिथला पर मुसलमानक Ćभाव एकदम ĆĜयक्ष होमए लगलैक। बेगूसरायमे एकटा लोदीडीह  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n35 \n \nअखनो अिछ आ तुगलकसँ लकए शाह आलम धिरक िसĸा ओतएसँ ĆाĢत भेल अिछ। िदĪली आ बंगाल \nदुनु िमिथला पर अिधकार ĆाĢत करबा लेल संघषर् शील रहैत छलाह। भिगरथपुर अिभलेख अिहबातक साक्षी \nअिछ जे िमिथला पर चारूकात  सँ मुसलमानी Ćकोप खूब जोड़–शोर सँ बिढ़ गेल छल। \n१५२६मे पानीपतक पिहल लड़ाईमे इƙािहम लोदी पराİत भेला। बाबरक लेख इĜयािदमे ितरहूतक राजा \nरूपनारायणक  उĪलेख भेटइयै। ितरहूत बाबरकेँ कर दैत छल। बाबर सँ पूवर्हुँ ितरहूतमे अपन आिधपĜय \nकायम रखबाक हेतु मुसलमान लोकिन िकछु उठा(उठौ)निह रखलिĠह। बंगालक राजा नसरत शाह ितरहूतक \nराजाकेँ पराİत केलक आ नसरत शाहक एकटा अिभलेख बेगूसरायक मिटहानी गामसँ ĆाĢत भेल छैक। \nनसरत अलाउĿीनकेँ ितरहूतक गवनर्रक रूपमे  िनयुक्त केलक। नसरतक अवसान भेला पर मकदूम शाह \nिवƖोह केलक आ सासारामक अफगान नेता शेरशाहक संग िमÿता सेहो। शेरशाह चĦपारणसँ चटगाँव धिर \nजीतबाक Ćयास केने छल। हुमायुँक भारक Ćभाव नरहनमे छलैक जेिक महेश ठाकुर सवर्देश वृतांत संƇहसँ \nबुझना जाइत अिछ। हाजीपुर पर शेरशाहक Ćभाव छलैक। १५४६मे हुमायुँ िमरजा िहĠदालकेँ हाजीपुर पर \nकĤजा करबाक आदेश देलकै। १५३० सँ १५४५ धिर िमिथलामे अराजकता रहलैक आर तकर िकछु \nिदनक बाद केशव कायİथ राजा भेल। िदĪलीये ई राĔयक भार हुनका भेटल छलिĠह। शेरशाह आ हुनक \nवंशजक शासन ितरहूत पर छलिĠह। तेघड़ा क्षेÿमे मुगल–अफगानक संघषर् भेल छल। मुगल साƛाĔयक \nसमयमे िमिथलाक हेतु िदĪली िदिस गवनर्र अथवा मुगलक Ćितिनिध िनयुक्त कैल जाइत छल। दरभंगामे \nबरोबिर फौजदार रहैत छल। महेश ठाकुरक शासनकालमे बहुत रास पठान सब हुनक संग देलिĠह। \nदाउदकेँ दबेबाक हेतु अकबर िबहार, ितरहूत आ हाजीपुरसँ सेना जमा केने छलाह। सैिनक दृिƠकोणसँ \nमुगलकालमे हाजीपुरकेँ बरोबिर सुरिक्षत राखए चाहैत छलाह आ खान–ई–आजमकेँ बंगाल आ ितरहूतक गवनर्र \nिनयुक्त केने छलाह। मुजģफर खाँ चĦपारणक राजा उदीकरणक संग िमिल िवƖोही लोकिनकेँ दबौने छलाह। \nितरहूतक राजा सƛाटकेँ कर दैत छलिथĠह। १५८०क बाद शुभंकर ठाकुर भौरमे िमिथलाक राजधानी \nबनौलिĠह आ मुगल सƛाटसँ अपन बिढ़या सĦबĠध बनाके रखलिĠह। \nशुभंकर ठाकुरक समयमे जखन अकबर काबुल िदिस गेल छलाह तखन एĦहर ितरहूतमे बदĦक्षीक पुÿ बहादुर \nशाह साƛाĔयक िवरूŀ िवƖोह केलिĠह आ अपन नामक िसĸा आ खुतबा शुरू  कदेलिĠह। पĀात् ओ आजम \nखाँक नौकर सब Ņारा मारल गेला। पुरूषोþम ठाकुर जखन राजा भेलाह तखन हुनका राजİव जमा करबाक \nहेतु िकला घाटमे बजाओल गेलिĠह आ ओतिह धोखासँ मािर देल गेलिĠह। हुनक पėी िदĪली जाए जहाँगीरक \nदरबारमे एकर िशकायत कैलक आ पुरूषोþमक हĜयाराकेँ मृĜयुदěड देल गेलैक। रानी ओतिह जमुना नदीक \nिनगम बोध घाट पर सती भऽ गेलीहे। हुनक बाद नारायण ठाकुरक शासन कालमे कोनो एहेन महĜवपूणर् \nघटना निह घटल आ मुसलमानक सĦबĠध यथावत रहल। तब सुĠदर ठाकुर राजा भेलाह। १६६१मे \nऔरंगजेब एकटा फरमान अिछ जािहमे उिĪलिखत अिछ जे मिहनाथ ठाकुर पलामू आ मोरंगकेँ जीतबामे \nसाहाħय देने छलाह। हुनका समय नवाब िमरजा खाँ दरभंगाक फौजदार छलाह। पलामूक चेरŭ सरदार \nĆतापराय सƛाटकेँ करदेव बĠद कऽ देने छलाह आ अपना क्षेÿमे तहलका मचौने छलाह। िहनका दबेबाक हेतु \nऔरंगजेबक आदेश एला पर फौजदार मिहनाथ ठाकुरसँ मदित लेलिĠह आ पलामूक संग-संग मोरंगक िवƖोही \nलोकिनकेँ सेहो दबाओल गेल। ओिह हेतु औरंगजेब िहनका धĠयवाद सेहो देने छलिथĠह। अिहसँ ई İपƠ  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n36 \n \nअिछ जे मुगल सƛाटक अधीन छलाह। िहनका पािरतोिषक हेतु मूंगेर, हवेली, ताजपूर, पूिणर्याँ, धरमपुर \nआिदक जमीĠदारी भेटलिĠह आ माछक िनशान सेहो। मोरंगक िवरूŀक लड़ाइमे नरपित ठाकुर सेहो संग देने \nछलिथĠह। मिहनाथक बाद नरपित ठाकुर राजा भेलाह। िमरजा खाँक पĀात मासूमखाँ, नुसेरी खाँ, शाहनवाज \nखाँ आ हादी खाँक ओिहठामक फौजदार भेला।                 \n          \n         \n१.\n शीतल झा-नेपालमे मघेशीकेँ समİ या आ सामाधान! २.पािकİतान मे सेक्स-िवचार-\nकुमार राधारमण \n  \n  \n१.शीतल झा \n \nनेपालमे मघेशीकेँ समİ या आ सामाधान! \n(1) नेपाल \nभारतके उþिर दस िबहार स उþर, पिĀम बंगाल स पिĀम, उþरĆदेश स उþर पूवर्मे िहमालय \nपव तर्के एक अंशमे िİथत एकटा देश नेपाल अिछ। २४० वषर् पिहले गोरखा के एकटा \nलड़ाकु राजा पृĝ वी नारायण शाहके राĔ य िबİ तारमे महĜ वाकांक्षा İ वरूप  उपĜ यका सिहत पूवर्मे  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n37 \n \nितİ ठा नदी आ पिĀमे कांगड़ा िकĪ ला तक िबİ तारके ƅममे दिक्षणके सĦतल भूिममे िİथत \nिबिभĠ न ऐितहािसक मुलुक पर िबजय ĆाĢ त करैत गेल िƙिटİ ट भारत सरकारके Ćितरोधक \nबाद युŀ भेल। १८१६ के सĦ पĠ न संिध नेपालके बतर्मान अवİ था कायम करैत १८६० के \nसंिध सँ एकटा पूणर्ता ĆाĢ त भैलै आ १९२३ के संिध एकटा देश माĠ यता देलक। \n(२) मधेश \n मğ य एिशया स बनल शĤ द मधेश नेपालक समतल भूिममे रहल जाित जनजाितके मधेशी शĤ द \nसँ सĦबोधन कएल गेल। एिह समतल भू-भागके तराई किहतोमे यही ठामक बािसĠ दाके तराई \nबासी या मधेशी किहत खष भािषक पहािड वगर् सĦ बोधन करैत रहल १८१६ के सिĠधके \nखाकामें राĢ ती आ कोशी के िबचक भूभाग िƙिटİट भारत लेने छल आ नेपालके २ लाख \nरुपैया देने छल। मुदा अिĠतम कालमे नेपालक अनुरोधपर ओ छोिड देलक। १८५९ भारतके \nĆिसŀ İ वतĠ ÿता युŀ सैिनक िबƖोह के दमन करावक लेल नेपाली सेना भारतमो पठोलक \nबदलामे पिĀमके चार िजĪ लाके लएक जे सिहत महाकािल सँ मेची तक समƇ २०-२२ \nिजĪ ला मधेशक अिछ आ एिह ठामक बािसĠ दा मधेशी। \n (३) मधेशी Ćित Ĥ यवहार \nराजनीितक-बतर्मान मधेशमे तĜ कािलन अवİ थामे जे İ वतĠ ÿ राĔ य सब रळे तकरा उपर प़ĝ वी \nनारायण शाह हमला करैत गेल आ िमिथला राĔ य सेहो कĤ जा कएलक आ एकर १०००० ( \nदश हजार) सेनाके सहायता ल क पूवर्मे आƅमण सफल कएलक आ ितरहुितया सेनाके भंग \nकएलक। सĦ पूणर् मधेश पर ओ, साƛाĔ य काएम करेके लेल सबपर जाितय साँİ कृितक \nĆशासिनक भािषक दमन सुरु कएलक आ मधेशके पूणर् उपिनवेश के रुपमे देखैत एकटा पूिě त \nओपिनबेिशक शासन चलव लागल। एही मधेशीके किहयो कोनो अिधकार निह भेटलै जौँ \nकतहु नेपालक इितहासमे मधेशीके चचŭ अवैतछैक ओ राजाके षडयĠ ÿ में ओकरा Ćयोग \nकरवमे आएल छै। खस जाितमे २ जात शाह आ राणा आ क्षेÿी सþा संघषर्क ƅममे राजा \nके कटपुतली बनाक राखके काज जंग बहादुर राणा कएलक जेकर वंश १०४ वषर् तक राजा \nआ Ćाजा दुनुपर शासन कएल। जकरा कालमें चाक रीवाज शोषक पहाडी के शासनमें अंश \nरहलै, मुदा तिहयो मधेशी िनमर्म शोषण दमनके िशकार भेल। सĦ पूणर् मधेश शाह आ राणा \nसभक के जिमĠ दार छलैक या दरविरयाक भाइभरदार दार के Ćशासन माफर्त राजनीितक \nहोइछलै आ Ćशासन मे मधेशी निहं छलै ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n38 \n \nराणा शासनक अĠ तथ आ शाह शासनक ĆारĦ भ २००९ सालक किथत ƅािĠतमें। राजनीितक \nİ वतĠ ÿता नहॴ, शाह वंशीय İ वतĠ ÿता अएलै। २००७ साल सँ २०१७ सालतक िविभĠ न \nराजनीितक घटना ƅममें मधेशी के जनसंख् याके अनुपातमें कतहु राजनीितक İ थान नही देल \nगेलै। जौ िकनको İ थान भेटल ओ राजनीितक आĠ दोलनमें िवशेष योगदान कएलिन तै। \nĆशासनमें आ सुरक्षा क्षेÿमें Ćवेश नही कतहु मधेशीकै देशक हरेक क्षेÿ पर रहल जािहमे \nमधेश पूणर्त: िपसा गेल। एकरा अिİतĜ वपर ĆĜ येक क्षण खतरा रहै। नागिरकता ऐन कडा \nएकल गेल आ मधेशी के नागिरकता पर शंका करैत, देव में हाथ कठोर कएलक। एकरा \nकता संख् याके Ġ यून देखावक लेल पहाड स पूनवŭिसके नाम पर पहाडीके बसोवास मधेश में \nकरौलक। जंगलके िवचमे स राजमागर् वनाक मधेशीके जनसंख् याक कम देखावकें खडयĠ ÿ \nकरैत मधेशके मरभूिम बनावके चाल चलला। आसामी भुटानी वमųली नागिरक समेतके \nबसौलक आ सामािजक अिİतĜ व सेहो खतडा में पडैत गेल। एक भाष एकभेष एकराĔ य \nएकदेश क िनमर्म नीित के मधेश मे जे दमनपूवर्क Ćयोग क सकै तेहन मेधशी नेताके Ćयोग \nकरैत रहल। \nतथािप २०४६ सालमें आĠ दोलन भेले आ लोकत पुजŰिवत ĆाĢ त कएलक। मुदा मधेशीके \nजीवन में कोनो पिरवतर्न नहॴ भेल। राजनीितकमें कोनो अिधकार नहॴ, सतामे कतछु पहुँच \nनही। सरकारी नीित िनमŭण में िकनको İ थान नही। दलके उच् च तहमें कोनो संख् याĜ मक \nपिरवतर्न नही। कोनो सĦ मानजनक İ थान नही। केवो िटकाउ नही। िकनको İ वािभमान नही। \nसवपर एकटा कलंक मढल रहैछ। मधेशी नेताक िनयŭत इएह भेल। Ćशासनमें मधेशी Ġ यून \nहोइत गेल। जनपद Ćारीमें सेहो घटे तगेल सेनामें कतहु Ćवेश नही Ćाविधक क्षेÿमे रहल \nसभके दमन वेİ नी वृिþिवकाश कम एिह यस अवİ था सभ दलमें देखल गेला कोना Ćगितशील \nकोन ĆजातािĠÿक अĠ याय भेल किह नहॴ सकैछी तुरुĠ त सĦ Ćदाियक आरोप, तुरुĠ त िनİ कासन, \nएहन िनित रहल ०४६ स ०६२ तक राजा ज्ञानेĠ Ɩक शाही कालमे िविभĠ न जाित, जात सभक \nिवचमें लोकहतािĠÿक चेतना Ćवेश्  कएलक समावेशीकरण, समानुपाितक उपिİथित जातीय \nİ वायाता संधीय संरचना आĜ मिनणिनर्क अिधकार आिद शĤ दक राजनीितक अथर् जनतामें Ćवेश \nकएलक आ िविभĠ न आĠ दोलन भरहल अिछ। राĔ य पक्ष शĤ दमें İ वीकार कएलक अिछ मुदा \nिनयतव एह पुरान छै, Ćवृित राणाकालीन छै। कपटपूणर् मनशाय शाहकालीन छै। दलक \nकेĠ Ɩीय िनकायामें वएह रबैआ छै। मधेशी अिधकारक आĠ दोलनपर वएह आरोप, वएह कलंक, \nवएह दमनक धĦ की, वएह िमĝ या अİ वासन वएह İ थान, सĦ मान निहं देवाक सामĠ ती Ćवृित।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n39 \n \n (४) आिथर्क \nमधेशी पर भ रहल आिथर्क शोषणक अनĠ त İ वरुप अिछ। 1816 के संिधताकाल में मधेश \nमांगल गेल छैक पहाडीके पलएवाक लेल िचतौनके सामने मधेश नहॴ मांगल गेल छेक1 िकए \nओतेक भूभाग में ओिह क्षेÿक सामĠ तक पोषण भजेतै भĠ सार मधेसमें सव खचर् पदाडके लेल। \nकारखाना मधेश मधेशमें राजİ व पहाडके लेल। उĜ पादन मधेश मधेशी िनयĠ ÿण वेचिवखन \nभį ट पहीके हाथ में कोनो िनकायपर मधेशीके िनयĠ ÿण नही ƚį टाचार मे सलग् न पहाडी सजाय \nमधेशी के मधेशीिİथित गाँव गाँवमें एकेटाकें पहाडी जीमĠ दार के राजनीितक हİ तक्षेप ओकरे \nĆशासिनक पहुँच ओकरें। पूरे क्षेÿमें आिथर्क शोष ओकरें । ओहे Ćभावशाली ĭ यिक्त। ओकरें \nसामािजक हैिसयत। गामक झगडाके Ġ यायधीश ओहे। सारा जिमनपर ओकरें कĤ जा। कोनो \nछोअ जीमĠ दार मधेशी त ओकरा उपर क जीमĠ दार पहाडी । मğ य युगीन िनमर्म सामĠ ती \nशोषण अखनो देखल जाित अिछ मधेश में। \n(५) सांİ कृितक भािषक, सामािजक दमन \n• नेपाल िविभĠ न जाित आ वणर्के िमिāत देश अिछ İ वीकािरतोमें िविभĠ न जाितक िविभĠ न भाषा, िविभĠ न \nभेष अलग सामािजक सĦ बĠ ध सांİ काृित पिहचानके İ वीकार नै कएकल किहओ पहाडी सþा शाही Ćशासनके \nमजबूत आ िनमर्म वनकेलेल एकिह भाषा, खस भासा अथŭत शाही भाषा, अथŭत गोरख भाषा, अथŭत नेपाली \nभाषा के दमनकारी नीित Ćयोग एकलक बाँकी सभ भाषा पर सĦ बैधिनक रुपस ĆितबĠ ध लागल आ सरकारी \nकामकाजक भाषा भेष आ ओिह भाषाभाषीके जे पारĦ पिरक पिहरन रहै से पिहरनके के दरवारक पिहरन मानल \nगेल। ओहे भेष सरकारी भेष भेल ओ है Ćशासिनक भेष भेल पिहरन आ राजनीितक भेष होइत आ अĠ तमें \nजनĆितिनिधक औपचािरक भेष होइत-होइत सƛग नेपाली नागिरकके भेष जकाँ ओकरें। ओपचािरक पोषाक \nमानल गेल। िशक्षामें सरकारी काम काजके आ इएह भाषा रहल आ अदालत एिह िवषयमें शाही हाथक \nकठपुतली रहल। \n• ६. जाितय जनजातीय शोषण \n• आई ĆĜ येक जातीय क्षेÿमें खसजाित, पहाडी वगŭके दमनकारी, नीित Ćवे भेल अिछ। अĪ पसंख् यक \nजाित, िविलन भ रहल अिछ। कहाँ थाररु कहाँ दनुवार अिह सभक जाितय क्षेÿक उĠ मूलन भएरहल अिछ \nसभक भाषाभेषक िवलनक अवİ था में सांİ कृितक अितƅमण आƅमण Ćतीक्षा जनजाितक खस क्षेÿमें। \n• (७) Ćशासिनक \n• Ćशासिनक क्षेÿमें रहल पक्षपात उĜ पीडन, शोषन दमन अित िनमर्त आ उĪ लेखनीय अिछ। कमर्चारी \nतĠ ÿके उच् च पद पर बहुत नगĠ य मधेĮ ी रहल छिथआ ितनका हतोĜ सािहत आ कमजोर बनाएल जाइत अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n40 \n \nिनचका कमर्चारी सव सेहो हुनका टेरैत निह छिन। िनक कायर् क निह सकै छिथ1 मधेशी पर दमन \nचलावके हुनकर योग् यता बनाबल जाइत छिनअ पहाडी ओकरा मधेशी पर दमनके लेल लाठी के रुपमे Ćयोग \nकरैत अिछ। ओ İ वयं भयभीत रहैत िछ थ समƇ पहाडी वगर् जातीय आ साĦ Ćादाियक भावनासँ Ƈİ त रहैत \nअिछ आ मधेशी पर सĦ Ćदाियक आरोप लगवैत अिछ। मधेशी के उपर मानव अिधकारके हनन होइत अिछ \nआ ओकरा कतहु दजर् करैत अिछ। \n• (८) Ġ यािक क्षेÿ \n• अदालती कामकाजक भाषा खस भाषा अिछ। Ġ याय धीशवादी Ćितवादी के ममर्, भाषा, पीडा अथर् िवना \nबुĕने Ġ याय सĦ पादन करैत छिथ उĪ टा अथर् लगाक फैसला होइत अिछ। सारा खस भाषामें होव के कारणस \nमधेशी Ġ या ĆाĢ त ने क सकैछे आ Ġ यायधीश सभ सेहो पहाडी ( खस) र के िहत में कहछिथ आ İ वयं \nसĦ पƖाियक भावना स Ƈİ त रहैत छिथ। \n• (९) अĠ य क्षेÿ \n• कोनो िनवŭिचत मनोिनत संİ थामे मधेशी के पहुँच İ थाना, सĦ मान निहं अिछ मानव अिधकार आयोग \nĆाğ यापकसंघ, िच िकĜ सक, संघ, अिधवक्ता संघ, इिĠजिनयर संघ, िवńाथŰ संघ, िशक्षक संघ, मिहला संघ, \nिकसान संघ, कमर्चारी संघ, कतहु मधेशीके शायदे गोठे İ थान दैत अिछ आ। तकरो नीित िनमŭण में \nअĪ पमत रहला के कारण वात रखवाक अवसर नीहं रहैछै। कोनी राį Əयी दलक मातृ संगठन मे सेहो यह \nअवİ था अिछ । तै शोषणा उĜ पीडन, अवहेलना, दमन सवर्ÿ ĭ याĢ त अिछ असहय अिछ। \n• (१०) ĆजातिĠÿक आĠ दोलन मा आ राį Ə िनमŭण में मधेशक भूिमका \n• राजा शासनके िवरुŀ में भेले ĆजातािĠÿक आĠ दोलनके केĠ Ɩीय İ थान मधेश छल। ओिह आĠ दोलनके \nलेल मधेश भूिम माÿ नहॴ देलक मधेशी आĠ दोलनमें भाग लेलक आ रक् त देलक आ जान देलक २०१७ \nसालकेँ पचायती िवरुŀकेँ आĠ दोलन सेहो मधेशमें केĠ Ɩीत रहल २०३६ सालक आĠ दोलन मधेशमें सेहो भेल। \nिवńाथŰŅारा कएल गल ĆĜ येक Ćगितशील ĆजातािĠÿक आĠ दोलन में मधेशक ĭ यापक आ अƇ भूिमका छल । \nआ क जनआĠ दोलन-2 त सेहो पूणर्त मधेश ओकरा उवर्राभूिम Ćदान कएलक आ अखनक संसद कमे \nपूनजŰवन देलक। नेपालक कोनो Ćगित शील आ Ćजा तािĠÿक नेता निह छिथ। िजनका मधेश राजनीितक \nजĠ म आ पालन पोषण आ कमर् भूिम देलक। मुदा मधेशक एतेक योगदान आ एकरा Ćित एतेक गŀारी एतेक \nकृतğ नÿा । \n• एकटा ĆĮ न ĆĜ येक मधेशीके अनुतिरत करैत अित जे मधेश सभक İ तरके पहाडी नेताके िजतवैत \nअिछ मुदा कोनो उच् च तहक मधेशक नेताक पहाड में िटकट भेिटते आ ओत स ओ िजिवका अिवतर् यह \nĆĮ न अिछ जे कोनो मधेशी नेता माÿ नही पहाडी नेता के सेहो अनुित रत वना दैत अिछ। िनलर्Ĕ ज वना दैत \nअिछ। मुदा 2014 साल सँ अखन तक सभ चुनावमें कोनो भेदभाव नही रािख मधेशी पहाडी के भोट दैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n41 \n \nअिछ। िटकट पवाएक अिधकार होइतो में पहाडीके लेल िटकट छोिडदैन। अिछ उĜ साहपूवर्क ओकरा िजवैत \nअिछ मुदा ओकर इĔ जत ओतवे। ओकरालेल ओहे दुभŭग् य ओहे िवडĦ बना। \n• ĆĜ येक आĠ दोलनमें जेकरा पहाडी जेकरा रािįƏयता के आĠ दोलन कहलकै, बुझने आ िवना मधेशी \nओिहमें सामेल भेल1 मुदा ओ राį Əीय नागिरक नही, राį Əीय ĭ यिक्त नही। इह छै मधेशी क िनयित ! \n•   \n• (११) शोषण, दमनक इएह िİथित देखैत असहय भेला स ०६३ माघ में मधेशी आĠ दोलन फुिट \nपडल मधडेशी आĠ दोलनक िकछु Ćमुख कारण: \n• (क) हजारो वषर् सँ (मधेशपुर) रहल सामĠ ती शोषण उĜ पीडन दमन िदिĸयाए अिछ। \n• (ख) गोखŭ राजा का शाह वंशीय राजतĠ ÿाĜ मक िनमर्ता जे जनतापर हरेक क्षेÿमें ĭ याĢ त छैय, जे \nउपरोक्त बूँदा पर देखावल गेल अिछ, जकर अĠ तय लोक तािĠÿक सरकार क अवİ थामें सेहो संभावना नहॴ \nदेखलगेल आ नैरĮ यता आ असहयताक अवİ था आएल। \n• (ग) लोक तािĠÿक आĠ दोलन उठावएकालमें दलक नेता सभŅारा नमहर आĮ वासन मुदा सरकार \nवनलापर उएह िİथित, उएह दमन। \n• (घ) मानवअिधकार, जातीय अिधकार, लोकतािĠÿक अिधकार सĦ बĠ ध में वेसी सँ वेसी लेख, रचना, \nअĠ तरŭिƺय जगतमें ख् याित ĆĢ त िवŅान सभक महĜ वपूणर् िवचार सब आएल वौिधक जगतमें हलचल पैदा करैत \nरहल, चेतना लवैत रहल आ आĠ दोनिलन करैत रहल। \n• (ङ) राजनीितक दलमें मधेशी समुदायक नगĭ य पहुँच रिहतोमे ओकरा Ćित दमन, उĜ पीडन स आएल \nओकरा में उकुसमुकुस होइल रहल जे नीत विनक फुटैल छल आƅोस वनैत छल चाहे अपना ĭ यिक्तगत \nउĜ थान के लेल माÿ सही। \n• (च) माओवादी जनयŀताका ओ िविभĠ न जातीय İ वायतताके नारा लगौलक आ ओिह अनुसार संघीय \nसंरचना के ƚूण İ वरुप जाितय क्षेÿ िनमŭण कएलक जे एकटा कािĠतकारी चेतना छलैक मुदा वाद में ओकर \nनीितका ĭ यवहार निहं रहलै। \n• (ज) एहन िसजर्ल वातावरणमें अĠ तिरम संिवधानक घोषणा। भेल जािहमे कोनो दल िवगतकेँ आİ वासन \nवचन, घोषणा लागु नही कएलक आ धैयर्ताक सीमा टुिट गेल। \n• (झ) जनĆितिनिधŅारा बनावल गेल सभास सिĦबधानसभा वनत आ ओ जनताके संिवधान होएत से \nमाĠ यता अनुकुल अपना सभानुपाितक उपािİथित संिवधान सभामें नही होएत से सĦ भावना िनĮ चय देखैत \nआĠ दोलन भ गेल।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n42 \n \n• (ञ) जनसंख् या के आधारपर समानुपाितक िनवŭचन क्षेÿ िनधŭरण करव दल आ नेता सभ पछा र हल \nिथ। ओ सभ मधेश स िजते मुदा मधेशक सीट कम रहैक से मनसाय देिख जनता निह सहल। \n• (ट) कोनो दल िभतरके मधेशी एहन İ वतĠ ÿ आĠ दोलन निह उठािव सकैत अिछ ओ दलक नीित, \nअनुशासन, लोभस वाहनहल रहलाके कारण सँ अलग आĠ दोलन भँडिक उठल। \n• (ठ) मधेशी जनअिधकार फोरमके िकछु वषर् स लगातार बौिŀक क्षेÿमें एकल गेल तĝ यांक सिहत के \nचेतामूलक पुिİतका पुİ तकके Ćकाशन आ मधेशी अिधकारका िवषयमें करै काजसँ िकछु Ćितį ठा आ िवĮ वास \nके कारण सँ आĠ दोलन ई İ वरुप लेलक। \n• (ड) शािĠतपूणर् आन्  दोलन में एकलगेल Ćहरी दमन आ सरकारी दमन सँ मधेश उþेिजत भेल। \n• (ढ) शािĠतपूणर् बĠ दके कायर्ƅम पर माओवादी के िहंसाĜ मक Ćहार सँ आ राहारतĆाĢ त मधेशी कायर्कतŭ \nके मृĜ यु सँ आिग मे घ् यूके काज एकलक आ माओवादी िवरुŀमें आĠ दोलन केĠ Ɩीत होइत समƇमें खस वादी \nसþा केँ िवरुŀ में उþेिजत होइत गेल। \n• (ण) ĆधानमĠ ÿीको पिहल सĦ बोधन कपटपूणर् रहल वात में मधेशीले िवĮ वास भेल आ आĠ दोलन \nउþेिजत होइत गेल । \n• (१२) वतर्मान अİ था \n• (क) आठ दलŅारा अनुमोिदत ĆधानमĠ ÿी क देशक नाम सँ सĦ बोधन के कतहु कोनो रुपमें लागु निह \nभेल अिछ। \n• (ख) शािĠत तथा पुनिनमŭण मĠ ÿी तथा वातŭ टोली संयोजनक साथ कएल गेल सहमित लागु निह \nभेल छै। जािहमे राजनीितक मुĿापर सहमित निह वनलै िसफर् Ćािविधक मुĿा पर। \n• (ग) संघीय संरचनाक अधार तय सरकार नही कएलक जािहस मधेश आ जनजाित सबके शंका \nसरकार पर छै। \n• (घ) सरकारŅारा समानुपाितक उपािİथित ( राĔ यके ĆĜ येक अंगमें) के कोनो Ćयास निह कएक गेल \nअिŀ पुराने खसवादी अहंकारी Ćवृिþ कपट वतर्मानो मे अिछ। \n• (ङ) सात दलके पाटŰ संगठन में तथा नीित िनमŭणके İ थान पर कोनो समानुपाितकता अवलĦ बन निह \nकएलक अिछ। \n• (च) 1 दजर्न सँ वेसी हिथयार धारी संगठन मधेशमें संचालन भेल जे अिछ िहंसा, अपहरण, धĦ की \nके माओवादी शैली अपनौने अिछ।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n43 \n \n• (छ) िकछु हा िथयारधारी समूह मधेशके एकटा İ वतĠ ÿ देश, राį Ə के नीित ‘क’आĠ दोलन अिछ। \n• (ज) मधेशके उþरीक्षेÿमें राजमागर् के कातेकात पिरिİथितवस वस बसल आ बसाओल गेल पहाडी \nवगर् मधेश आĠ दोलन, मधेशी आ मधेशी आ मधेककके िवरुŀमें अपन शिक्त Ćयोग करेत अिछ। राजमागर्पर \nकĤ जा िनयिमत बĠ द मधेशी पर हमला, मधेशी अिधकार Ćित िवष वमन, संघीय अĠ तगर्त मधेश राĔ यके िवरुŀ \nमे अलग राĔ यकमाग कत् यािदस मधेशमें एकटा खास Ćकारक शंका भय आ छै आ उþेजना के सĦ भावना \nछै। ओनाक हुनका पहाडी समुदायक सभके मधेशमें अिधकार, सĦ मान, सुरक्षा, İ थान इĜ यादी खतडा देखैत \nआƅोिशत अिछ। आ एकटा नयाँ ŅĠ दक संभावना अिछ । \n• (झ) अखन कोनो एकता दल एकटा नेता मधेशक भावनाके ĆितिनिधĜ व निहक रहल अिछ। संिगठत \nआवाज निह आिव रहल अिछ। समƇ मधेश अिहंसाĜ मक आ िहंसाĜ मक आĠ दोलनमें केĠ Ɩीत अिछ। \n• (ञ) मधेश मे वतर्मान राĔ यसþा Ćित अिवĮ वास आƅोस आ आƇह माÿ अिछ मुदा एकरा अपरािधक \nकृयाकलाप के आरोप लगवैत सीमा कडा करारहल अिछ जैस नेपाल भारतके सĦ बĠ धके गलत Ćयोग आ \nभिवį यमें गलत ĭ याख् या कएल जाएबाक संभावना अिछ। \n• (ट) राĔ य पक्ष सँ जायज माग पूरा करके बदलामें या सहमित भेलवात के पुरा कर के बदलामें \nगृहमĠ ÿी तथा अĠ य िवशाल नेता सभक धमकीसँ सेहो आƅोस में बृिŀ भ रहल अिछ। मधेशकै हितयारधारी \nसमूह उĜ सािहत अिछ। आ उदाहरणीय बुझैत अिछ। \n• (ड) िदना नुिदन मधेशक होइत मरुभूिमकरण राĔ यपक्षŅारा उþरी मधेशमें कएल गेल जंगल िवनास \nपहाडी मूलके नागिरकके बसोबास स माÿ भेल से मधेशमें बौिŀक क्षेÿ आ राजनीितक क्षेÿमें ĭ यापक उिठ \nरहल अिछ। ई सभ अखन वतर्मान मनिİथित आ पितिर İ थित नेपालमें अिछ। \n• (१३) मेधशी समİ या के समाधान: \n• (क) सुगौली सिĠध पĮ चात मधेशमें रहल मधेशी के पहाडी सþा नेपाली ने बुझैत रहल अिछ। मधेश \nनेपाल आ मधेशी इĠ डीयन किहक बुझैत रहल, ĭ यवहार करैत रहल, सनीित वनबैत रहल, अपमान करैत \nरहल, नागिरकता सँ िब Ėचत करैत रहल। तैं मधेशी के नेपाली बुझैक सĦ मान दैक ĭ यवहार नीक करैत। \nअथŭत मधेशी के अपन पिहचान सिहत नेपालमें रहए पाएव। \n• (ख) राĔ यक ĆĜ येक अंगमे मधेशीके समानुपाितक आ सĦ मानजनक उपिİथित:- \n• राĔ य नीित िनमŭणक ĆĜ येक अंगमें राĔ यक Ćतीक्षा अंगमे मधेशीके उपिİथित देखवनाई अित आवĮ यक \nअिछ। दलक केĠ Ɩीय िनकाय, राĔ यक अग सभमें शीƈितिशƈ मधेशीके İ थान नहॴ भेटत मधेश शाĠ त नही \nरहत से सĦ भावना। \n• (ग) राĔ यक पुनसंरचना  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n44 \n \n• राĔ यक पुनसर्ंरचना होइक आ ओ संघीय संरचनाके िनणर्य करैक आ संघीय संरचना जाित, संİ कृित, \nभाषा भौगोिलक एकरुपता, Ćाकृितक सĦ पदा इĜ यािदके आधारपर होइक जे मधेशक चाहना आ माग छैक। \nसमƇ मधेश पर स पहाडी शोषणा उĜ पीडन के अĠ Ĝ य होइक आ तहन संधीय संरचना के ĆĜ याभूित होइत \nएहन संधीयता र पृथकतावादी आĠ दोलन कमजोर होइछ। \n• (घ) राĔ İ वक समुिचत उपयोग \n• कर भĠ सार, मालपोत इĜ यादी राजİ वक जे आय छै तकरा मधेसमें नगणय माÿामें ĭ यय करबाक नीित \nआव ĭ यवहार रिह आएल छै तै एकरा मधेशमें मधेशी Ćितिनिधके रािख नीित िनमŭण कएनाई आवĮ यक छै। \n• (ङ) सिĠध सĦ झौता कालमें मधेशीक सहभािगता \n• भारत नेपालक वीचमें ऐितहािसक, भगौिलक, राजनैितक सांİ कृितक सािहĜ यक सĦ बĠ ध छै तकरा \nदेखैत भारत के कोको सĦ झौता, सिĠध के कालमे मधेशी Ćितिनिध बुिŀजीवी रहनाई आवĮ यक छै, अĠ यथा \nिनणर्य अĭ यवहािरक होइत छैक। खास के जल सĦ बĠ धी जलिवńुत सĦ बिĠध कोनो सĦ झौता में। \n• (च) संिवधान सभामें समानुपाितक सहभािगता: \n• आगामी संिवधानसभामें मधेशाकी केँ मधेशक जनजाितके समानुपाितक उपिİथित, संिवधान सभाके लेल \nअगामी संिवधान के लेल देशक शािĠतकेँ लेल, मधेशाक समİ याके समाधान के लेल आ रािįƏय धारमें \nमधेशीके सĦ मािहतक लेल नेपालके सवल राį Ə बनकेलेल आवĮ यक अिछ। \n• (१४) अĠ तमे \nमधेशके समİ या के तĜ काल समाधान आ दीघर्कालीन समाधानक उपाय में उपरोक्त िविवसभ दीघर्कालीन अिछ \nत तĜ कालीन समाधान के रुपमें मधेशके ĆĜ येक शिक्त सँ िवना धĦ की वातŭ के ‘क’ समİ याक शािĠतपूणर् \nसमाधान करबाक चाही आ मधेशीके साथ िवना कोनो छल कपट, िवशवासमें लक रािįƏय समाधानिदस जएवाक \nचािह। \n  \nशीतल \n  \nजनकपुर, धनुषा \n   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n45 \n \nकुमार राधारमण \n  \nसंिक्षĢत पिरचयः \n*  āम आ रोज़गार मंÿालय,नई िदĪली में बतौर अनुवादक कायर्रत। आकाशवाणी िदĪली में \nनैिमिþक समाचारवाचक सेहो। \n* िविवध िवषयक पांच सए सं बेसी रचना Ćकािशत। \n* मैिथली सािहĜय में वगर्-पहेली केर सूÿधार। \n*  दैिनक िहंदुİतान,पटना केर रीिमक्स पिरिशƠ में शिनकए िफĪम पर İथायी İतंभ Ćकािशत। \n*  िशक्षा-एम.ए. िहंदी,एम.ए. मैिथली(İवणर्पदक ĆाĢत)। सĦĆितःएम.ए.(भोजपुरी)में अğययनरत। \n*  मूलतः बघांत(मनीगाछी,दरभंगा) िनवासी,िकंतु पालन-पोषण बनमनखी(पूिणर्या) सं। \n*  Ĥलॉगः www.krraman.blogspot.com, www.maithilionline.blogspot.com \nपािकİतान मे सेक्स-िवचार \n                                   -कुमार राधारमण  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n46 \n \n  \n\"बीमार\" एन डी ितवारी सं फेर Ćमािणत भेल जे सेक्सवृिþ निहं जाइत छैक। İवगŰय \nएन.टी.रामाराव के मुइला पर बƂड िखİसा सभ बहरायल छलैक जे कोना ओ Ćितमाह कतेक \nहजार टका उþेजक दबाई सभ कीनबालेल खचर् करैत छलाह। सुनबा में आयल अिछ जे \nओही रामाराव पर रामगोपाल वमŭ एकटा िफĪम सेहो बना रहल छिथ जिह में अपन िबहारी \nबाबू मुख्य भूिमका में छिथ। देखा चाही जे ओिह िफĪम में एिह एंगल सं िकछु नव तĝय \nĆकाश में अबैत अिछ िक निहं ।एĦहर खुशवंतो िसंह अपन बहुचिचर्त कॉलम बुरा मानो या \nभला में İवीकार कएलिĠह जे ओ एतेक बूढ भेलहु पर एखनो रूमानी  कĪपना करैत छिथ।       \n सेक्स देया इएह धारणा छैक जे करू  आ बुझू खूब मुदा बाजू िकछु निहं। सकदम \nभेल रहू ।  ओशो जिहना बजलाह िक आğयािĜमक सं हटा,सेक्सगुरू के टैग द देल गेलिन। \nआब ई गĢप दोसर छैक जे आइयो हुनकर संभोग से समािध की ओरसभसं बेसी पढल गेल \nभारतीय पुİतक छैक। \nकखनो पढबा में अबैत छैक जे सऊदी अरब में सेक्स चचŭ पर आधािरत एक \nकायर्ƅम में शािमल हेबाक कारणें,एंकर के 60 कोड़ा लगएबाक सजा İथानीय अदालत \nसुनओलक । सूडान में İकटर् पिहरला पर एक टा िकशोरी के 50 कोड़ा लगलैक। ईरान में \nजनानी सभ में मेकअप क कए टीवी पर अएबाक मनाही छैक । देवबंद दारुल उलूम के \nकहब छैक जे कंडोम के इİतेमाल उिचत निहं छैक। आओर त आओर,इंडोनेिशया में बनल \nएक ताजा कानूनक मोतािबक,अिगला साल जं कोनो जनानी के टाइट जॴस में देखल \nजेतैक,त ओकरा ओही ठाम,तुरंत İकटर् पिहरएबाक बंदोबİत कएल जेतैक।एना में के बाजत \nसेक्स पर। थोड़ बहुत जं बिजतो छिथ त पुरुखे सभ। मुदा एĦहर एकटा तĝय Ćकाश में \nआएल छैक जे जिह पािकİतान में तािलबान Ņारा मिहला सभहक लेल बुकŭ केर अिनवायर्ता \nअथवा एक िलिमट सं बेसी निहं पढबाक तािलबानी फरमान जखन-तखन जारी होइत रहैत \nछैक,ओही पािकİतान में सेक्स िवषयक(यńिप एिह में राजनीित पर सामƇी सेहो रहैत छैक) \nएकटा पिÿका धमिगĔजर मचा देने अिछ। एिह पिÿक के रूप  में पािकİतानी मिहलालोकिन \nकें एकटा एहन मंच भेट गेल छिĠह जिह में ओ सेक्स पर खुिल क चचŭ क सकैत छिथ। \nएिहमैगजीन कें Ćबंधक लोकिनक लेल, पिÿकाक वेबसाइट पर पाठकीय Ćितिƅया के सĦहारभ \nमोसिकल भ रहल छैक। पिछला साल ई मैगजीन लाहौर के दू कĠया- कैला पाशा आ साराह \nसुहैल Ņारा शुरू  कएल गेल छल।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n47 \n \nनाम छैक- 'चे मैगजीन'। पािकİतान में \"चे\" ओिहना छैक जेना िहंदी में 'च' । 'च' सं िबिखन-िबखन \nगािर सभ शुरू  होईत छैक आ मैगजीन एही 'च' अक्षर सं जुड़ल िवडंबना के देखाबए चाहैत \nछैक। वेबसाइट के कहब छैक जे सेक्स पर बाजब बेजाए बूझल जाइत छैक,तें दैिनक जीवन \nके अĆसžता, िहंसा, शमर्, तनाव आ सामािजक कƠ कें जािहर करबाक लेल ई मैगजीन शुरू  \nकएल गेल छैक। \n  \n     ओना,मैिथलीयो सािहĜय में सेक्स कोनो नव िवषय निहं छैक। किवकोिकल िवńापित एहन \nकतेको रचना क गेल छिथ जिनका देया मिहला Ćोफेसर लोकिन के ऩिहं बुझबा में अबैत \nछिĠह जे ओ कोना पढाओल जाए। वामरित पर अिभनव जयदेव िलखै छिथः- \n\"िकंिकिन िकिन-िकिन कंकन कन-कन घन-घन नूपुर बाजे \nरितरणे मदन पराभव मानल जयजय िडंिडम बाजे\" \n  \nचंदा झा एिह तरहक रचना सभ पर िखिसआएल छलाह आ ओ एहन रचनाकार \nलोकिनकें \"बोतुक\" कहबा में संकोच निहं केलिन। बोतुक अथŭत् एहन जीव जकर दाढी त \nपाकल जा रहल छैक मुदा उमर के ख्याल निहं कए संभोगवृतांत में ĭयİत अिछ। मुदा सेक्स \nिवषय के लोकिĆयता में संदेह निहं । ई एकटा तĝय छैक जे इंटरनेट पर सभसं बेसी सचर् \nसेक्स िवषय पर भ रहल छैक। मोहĪला Ĥलॉग पर सिवता भाभी के ल कए बƂड हो-हĪला \nमचलैक। हालिह में कनाडा में भेल एकटा सवųक्षण के िनįकषर् \n(http://krraman.blogspot.com/2009/12/blog-post_03.html) छैक जे पोनर् सं केओ निहं \nबांचल अिछ। बाहर गुरू -गंभीर बनला सं की,सभ केओ कखनहु ने कखनहुं कंĢयूटर पर पोनर् \nदेखनिहं छिथ। सेक्स संबंधी आलेखक Ćितिƅया में कतेको पाठक िलखैत छिथ जे पूरा \nआलेख पिढ गेलहुं मुदा कोनो \"ठोस\" सेक्स-चचŭ निहं पािब िनराश भेलहुं;समय \"खराब\" भ गेल। \nिमिथलो में,एखन कंĢयूटर के पसार ओतेक निहं भेल छैक,तें िकछु गोटे बांचल छिथ। \nपाठकलोकिनक रुिच जं निहं रिहतिन,तं सभ अखबार में िकएक रंगीन तİवीर समेत रोज़ \nकोनो ने कोनो सेक्स संबंधी खबिर छिपतैक?आइयो,समय-साल पिÿका में जे लितका जी के \nलेख छपैत छिन,तेकर पाठकीयता बƂड छैक।  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n48 \n \n     शारदा िसĠहा कतबो कहथु जे अĮलीलता लोकगीतक आĜमा के मािर दैत छैक,मुदा \nलोकगीत में ĆारĦभिहं सं अĮलीलता केर पुट रहल छैक। िववाहो-दान में जे गीतनाद होइत \nछैक,तिह में बड़का गामबला सभ त िकछु मयŭदा रखैत छिथ मुदा कनेक कम पिरचय बला \nगामक अथवा आन जाितक िबयाह में गीत-नाद सुिन कए देिखयउ। गहे-गहे सेक्स भरल \nछैक। \n     संसदीय सिमित भने कहने हुअए िक İकूल में सेक्स-िशक्षा उिचत निहं हएत,मुदा \nकोलकाता िवĂिवńालय के िहंदी िवभाग के Ćोफेसर āी जगदीĂर चतुवųदी के कहब छिĠह \nजे \"सेक्स\" इच्छा के सघनीकरण,रूपाĠतरण आ संशोधन करैत छैक। एिह सं सेक्स के दायरा \nबढ़ैत छैक। सेक्स ,िवमशर् के दायरा सं बाहर निहं हेबाक चाही। एकर गोपनीयता भंग भेलिह \nसं चुĢपी के कम कएल जा सकैत छैक। \n       फूको के कहब रहिन जे सेक्स कोनो एहन चीज निहं छैक जकर अहां मूĪयांकन क \nसकैत छी। बिĪक, सेक्स एहन चीज छैक जकरा िनगिमत करए पड़ैत छैक । ओकर क्षमता \nसावर्जिनक होइत छैक। एकरा लेल Ćबंधन Ćिƅया के जरूरत  होइत छैक। सेक्स पर \nपुिलिसया पहरा ओकरा \"टैबू\" बना दैत छैक। सĦपूणर् नेटवकर् सेक्स के इदर्-िगदर् घूिम रहल छैक \n। कोनो ने कोनो रूप  में, थोड़- बहुत फकर् के साथ समİत िकİम के िवमशर् पर ओकरा थोिप \nदेल जाइत छैक। सेक्स के नव दृिƠ सं देखब जरूरी  भ गेल छैक । हम सभ अहू तĝय \nसं पिरिचत छीहे जे खासकए मुिİलम मिहलालोकिनक ई समİया गंभीर छिन जे हुनकर पित \nखाड़ी आ अरब देश में कतेको साल धिर बीवी-बच्चा सभ के छोिड़कए नौकरी करैत छिथ \nजखन िक इİलाम में कहल गेल छैक जे पित के अपन पėी सं,चािर महीना सं बेसी अलग \nनिहं रहबाक चाही।सेक्स देया जþेक बात हेतैक,ओकर ओतबे  İवत:-İफूĜ तर् उपकरण आगू \nआओत। एतबा जरूर  जे ई काज सीिमत आ सतकर् ढंग सं संिहताबŀ हेबाक चाही। \n \n१.\n िचड़ै-सुजीतकुमार झा२.\n . कािमनी कामायनी-डािवनर्क बानर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n49 \n \n३.\n Ćो. Ćेमशंकर िसंह-मिणपŃक कथा याÿा ४.\n रामलोचन ठाकुर-समकालीन \nमैिथली-कथाक यथाथर्-उफर् यथाथर्क-कथा \n  \n \nसुजीतकुमार \n झा \n \n \nिचड़ै \nसुजीतकुमार झा  \n“ यिद निलनी, अिहं सन होिशयार रिहतै अहाँ कतेक सुख दैत छी, आ एकटा ओ छिथ, जे हमर दूटा \nबच्चाकेँ माय भऽ कऽ माÿ रहैत छिथ । मनोजक İवरमे िववशताक अभास नई छल । माÿ एकटा इच्छा \nछलिĠह — यिद निलनी सेहो उषा जकाँ सुĠदरी, होिशयार आ सुख देबऽ बाली रिहतए तँ सĦभवतः उषाकेँ \nआइँखो उठा कऽ निह तकतैिथ । उषा िदश एकटक देखैत मनोज पुछलिĠह— “ की, निलनीके िवषयमे \nसोिचरहल छी ? ” \nनई, हम िकए सोचू हुनका िवषयमे ? हम तँ हुनका देखनो निह िछयैन— उषा मुİकैत मनोजक गदŶिनमे अपन \nबाँिह लेपटा देलिĠह ।  \nमनोज सोचऽ लगलिथ जे पढ़ल िलखल रुपवती उषाकेँ कायŭलयमे डेग धिरते सभहक आँिख हुनकेपर नािच \nउठैत हएत, कतेक मजामे रहैत हएत िहनकर हािकम । जखन मोन करैत हेतिĠह लग बजा अपन आँिखक \nिपयास मेटा लैत हेताह । ओना उषा ओहन निह छिथ । ओ माÿ हमरा चाहैत छिथ ।  \nओिह िदन मनोज बहुत Ćशž रहिथ । कए िदनक बाद उषाक टेिलफोन आएल रहैक आ हुनका अपन घर  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n50 \n \nबजौने छल ।  \nउषा अपन घरकेँ खूब सजौने छिलह । मनोजक पिसनक िसंगार कएने छिलह, पिसनक खाना सेहो बनऔने \nछिलह ।  \nमनोजकेँ घर पहुँचलापर उषा गĢपक ƅममे पुछलिĠह “ एना किहयाधिर चलत ? ”   \n“ की ? ” मनोज सहजिहं िजज्ञासा कएलिĠह । “ की, एहने सĦबĠध रहत हमरा सभक ? ” \n“ तँ की गृहİथीके झěझिटमे पड़ऽ चाहैत छी ? धुर बतािह तहन एहन उĪलासमय क्षण निह रहत आ ने \nएहन हĪलुक वातावरण ” मनोज हरेक शĤदपर जोड दैत बजलिथ । Ćितिƅयामे उषा िकछु निह बजलीह ।  \n“ तमसा गेिलयै ? हम तँ सĦझा रहल छलहुँ । ठीके छै, कोनो ने कोनो बहžे निलनीकेँ डाइवोसर् दऽ देबै \n। आब उठू ।” \nकए िदन सँ मनोज सँ भेट निह होएबाक कारण उषा मने — मोन टूटऽ लागल छिलह । नै कायŭलयमे मन \nलगिन आ ने घरमे । ओिह िदन बहुत िबयाकुल भेलापर आलमारी सँ एĪबम िनकािल कऽ पžा उĠटाबऽ \nलगिल । उĠटबैत — उĠटबैत एकटा फोटोपर नजिर िİथर भऽ गेलिन ।  \nअही सोफापर दूनु बैसल रहिथ आ आटोमेिटक क्यामरा एडजİट कऽ जिĪद सँ उषाकेँ माथ अपन कĠहापर \nधएने रहिथ मनोज आ ओĦहर ‘ िक्लक’ ।  \n‘कतेक İवभािवक छैक ई िचÿ ?’ ओिह िदन अनायसे मनोजक मुह सँ िनकिल गेल रहिन । “ यू लुक \nबĠडरफूल.... लाइक ए ƙाइड”  \n“ तँ बना िलअ ने” ।  \nजँ सĦभव होइतै.... आ मनोज चुप भऽ गेलाह ।  \nिकए चुप भऽ गेिलयै ? नािलनी सँ डेराइत िछयैक । उषा जािन — बुिझ कऽ बात उठौने रहिथ । निलनी \nसँ तँ निह मुदा डर तँ अिछए । लोक की कहत ?   \n“ लोक ? ओ तँ एखनो कहैत हैत ” उषा कटाक्ष कएलिĠह ।  \nितर िनशानापर लागल रहैक । मनोज ितलिमला कऽ रिह गेलिथ । िकछु काल तक िखडकी सँ बाहर \nदेखैत रहलिथ आ िकछु कालक बाद बजलाह “ अहाँ हमर गलर् Ąेěड निह, अहाँ तँ Ćाण छी ।” \nमनोजकेँ İवभाव बड़ िविचÿ छलिन । सिदखन ओ उषाकेँ ओझराहिटमे धऽ दैत छलाह । ओिह िदन \nमुसलाधार पािन पडैत रहैक । एकाएक मनोज उषाक घर पहुँच गेलाह आ कहलिĠह चलू समान िकनै छी । \n“ एतेक पािनमे ?” \n“ हँ, दोकानमे भीड कम हैते ।” आ हँसऽ लगलाह । किहयौ कोनो पाविन िदन चौकपर िभड होइतै तँ \nओइ िभडमे मनोज उषाकेँ लऽ कऽ हेरा जाय चाहिथ । जािह सँ हुनक गितिविध सँ लोक अनजान रहैक आ \nकिहयो अबेर राितधिर खाली सडकपर घुमैत रहबाक आनĠद लेबऽ चाहिथ । कतेक िवरोधाभास छल ।  \nकोनो— कोनो िदन तँ मनोज आिब कऽ घěटो सोफापर सूतल चुपचाप अपनेमे हेराएल रहैत छलाह । तखन \nउषा सोचिथ सायद िवजनेसकेँ कोनो चĸर हेतैक वा िहनकर ओझराहिट निलनी निह बुझैत हेतीह ।  \nचाँैक कऽ उषा घडी िदश तकली । एखन देर छिĠह हुनका आबऽ मे, हम नहा लैत छी । तखने डोरबेल \nबािज उठल ।  \nएिह समयमे के आएल सोिचते Ņार खोिल कऽ देखलिĠह तँ मनोज ठाढ़ छलाह ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n51 \n \n“ अहाँ कायŭलय सँ चिल एिलयै । मनोज अिबते उषा सँ Ćķ कएलिĠह ।  \n“ गेबे निह केिलयै ।” \n“िकए । ”   \nअहाँ जे आबऽ बला छलहुँ । \n“ से अहाँके पिहनिह सँ पता छल”— मनोज पुछलिन ।  \nहँ अहाँके पिसनक खाना बनौने छी । आई कोनो बहžा निह चलत, आइ एतै खाय पडत— किह बाथरुममे \nचिल गेली ।  \nलाल रंगक पारदशŰ साडीमे ओ बहुत सुĠदर लािग रहल छलीह । मनोज पिÿकाक पžा उनटा रहल छलाह \n। सेĠटक सुगĠध सँ उषाक सिमपताकेँ आभास होइते मनोज मुडी उठा कऽ देखलिĠह आ लपिक कऽ हुनका \nअपन बाँिहमे किस लेलिĠह ।  \nओĦहर निलनीकेँ फुसर्त कहाँ छलिĠह ? ओ मनोजक ĭयİततापर अपन तामस देखाबऽ लगैत छली । मिहनो \nनीक जकाँ गĢप निह करिथ, मनोजक ई उपेक्षा हरेक कायर्मे देखाइत छल । अपन आदत अनुसार घर \nअिबते İकूलके बच्चा जकाँ घडी, पेन, चĮमा एĦहर ओĦहर रािख दैत छलिथ । मुदा दोसर िदन सभ \nĭयविİथत रहैत छल । यिद निलनी तमसा जाइत तँ कोनो समान तकैत तकैत मनोजक धैयर् टूिट जाइत \nछल ।  \nनिलनी नुका कऽ सभ िचज देखैत रहैत छली आ आिब ĭयविİथत कऽ दैत छली । आ आँिखए आँिखमे \nसĪलाह भऽ जाइत छल ।  \n“ की सोिच रहल छी ?” उषाक Ćķपर मुİकैत मनोज हुनका िदश देखैत बजलाह“ अिहंक िवषयमे, कतेक \nकाज करैत छी अहाँ ? एकटा नोकरनी रािख िलअ ने” \nआइ कािŎक पढल िलखल लडकी नोकरी सेहो करैत अिछ । घरके काम आ उपर सँ घर बला, साउस, \nननिदके उलहन सेहो सहैत रहैत अिछ ।  \n“ तएँ अहाँ िबयाह नै कएलहुँ ? ” मनोज पुछलिĠह ।  \n“अहाँ सोचऽ के अवसर कहाँ देलहुँ” ई किह मनोजकेँ अपना िदश िखच लेलिĠह ।  \nनिलनीक यादकें मनोज िबसरऽ चाहैत रहिथ । तएँ हुनका अपना सँ अलग कऽ बजलिथ — भूख लागल \nअिछ, चलू खाइ छी ।  \nउषा नाना Ćकारके ĭयĽन बनौने छलीह । आिन कऽ आगामे पडोिस देलीह । मनोज अपने धुिनमे खाइत \nरहलिथ । उषा हुनक हरेक सुख सुिवधामे जूटल रहलिथ ताकी एतय आिब कऽ ओ कोनो Ćकारक कमी \nनिह महसूस करिथ ।  \nखाना खाइत मनोज पुछलिĠह “ िसनेमा देखऽ चलब ?”   \n“ िपक्चर ? आइ, ?”— उषा सोचमे पिड गेली, मिहनो बाद एतय अएला है आ अपन समय िसनेमामे बरबाद \nकरब । ओ हरेक क्षणके संजोिग कऽ राखऽ चाहैत छलीह । एतेक Ćतीक्षाके बाद आई अवसर भेटल अिछ \n। ओकरो िसनेमा घरमे बचकाना Ćेम Ćसंगके देखऽ मे बीता दी ? निह एना निह हैत सोचैत बजली । चािर \nबािज गेलै इĠटरभल भऽ गेल हेतै ।  \n“ ठीक छै दोसर शो देखब ।” किह ओछाओनपर पिड रहलाह मनोज । उषा टेपरेकडर्रमे गजलके कैसेट  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n52 \n \nलगा देलिĠह । संगीतक मधुरता वातावरणकेँ मनमोहक बनाबऽ लागल । टेपरेकडर्र मनोजे देने रहिĠह ।  \nउषा टयूबलाइट अफ कऽ नाइटलैĦप बारलिĠह । पुरना जमानाबला लालटेन के आकारबला ओ नाइटलैĦप \nसेहो मनोजे देने रहिĠह । आब तँ हरेक पुरान िचज फैशन बिन गेल छैक । ओ केश झािड कऽ जुņी गुहऽ \nलगली । मनोजकेँ एकटक अपना िदश देखैत ओ पुछलिĠह –“ की देख रहल छी ?”   \n“ अिहंक सुĠदर केश, िकए बĠहैत िछयै एकरा ? खोिल िदयौ ? खूजले नीक लगैत अिछ । हरेक सुĠदर \nिचजके İवतĠÿ रखला सँ ओकर सुĠदरता अओर िनखरैत छैक । केशमे एकटा िक्लप लगा िदयौ , बİस \n।“ जुņी खोिल उषा केशमे िक्लप लगा लेली । हलका मेकअप कऽ कऽ साडी बदलऽ लगली । बहुत \nरास साडी मनोज िकन देने छलिĠह मनोजकेँ तँ बहžा चाही । बाट चलैत कोनो मिहलापर नजिर पिडते पुिछ \nबैसिथ “ चाही ओहन साडी ? ” \nतँ की हम ओकर साडी देखैत छिलयै ? ओ तुनिक कऽ कहैत छिल । “ आओर की ? दोसर मिहलाक \nरुपपर अहाँक नजिर थोडबे टीकत । की पता ओ अहाँ सँ सुĠदर .... । \n“ मनोज डोěट वी िसली ?” उषा Ćेम सँ...... ।  \nिकए Ćेम करैत छी हुनका । हरेक साडीके पाछु एहने कोनो मधुर Ćसंग होइत छलैक । ओ सोचमे डूिब \nगेली कोन साडी पिहरु ? राितमे िसĪक बिढयाँ लगैत अिछ अपने सँ कहैत आसमानी रंगक साडी, गलामे \nनेकलेस, कानमे िहराके टĢस आ हातमे सोनक चुडी पिहर ओ मनोजक आगाँमे ठाढ भेिल तँ रुपसीके देिख \nमनोज क्षणभिर İतĤध रिह गेलिथ ।  \nअरे ! गहनाक Ćदशर्नी छै की ? एखन तँ िसनमा देखऽ जाइत छी । िदनमे जँ ई पिहरने रिहतॱ तँ कतेको \nमिहला एहने गहना बनएबाक हेतु...........।  \nĢलीज मनोज, किहयोकाल तँ बाहर िनकलै छी । अपने देल समानके एकबेर निह देखब हमरापर केहन लगैत \nअिछ ? एहने Ćेमालापक सँग दुनू घरसँ बाहर भऽ गेलाह । \nिसनेमा । Ćेमालाप, हीरोकेँ पराƅम मुदा दूनु अपनेमे लीन । िफĪम समाĢत भेलै । दूनु बाहर अएलिथ तँ \nराितके एगारह बजैत छल । ठěडा ठěडा हवा बिहरहल छल आ ताहुमे इजोिरया राित एकाधेटा सवारी \nसडकपर चलैत छल । दूनु एक दोसरमे लीन मौसमक आनĠद लैत पैदले घर िदश िबदाह भेलिथ । \nिवजुलीके खĦभा पाछु छुटैत गेल । गĢपक जेना कोनो अĠत निह छल, मुदा उषाकेँ घर चिल आएल गलीकेँ \nमोडपर मनोज गुडनाइट कहैत उषा सँ िबदा लेलिĠह ।  \nगलीमे Ćवेश किरते संयोग उषाके तीन चािरटा गुěडा घेर लेलकिĠह । İवयंके छोडबैत उषा मनोज मनोज \nिचिचआए लगली । मुदा मनोज तँ.........।  \nखाली आँिख सँ उषा उĔजर वİÿमे घुमैत नसर्के देखैत रहलीह । डाक्टर एखने जाँिच कऽ गेल छल । \nनसर् कहलिĠह —“ बेहोशीकेँ हालतमे कोनो पडोसी अहाँके एतँ पहुँचौने छल । चौबीस घěटापर होश आएल \nअिछ । “ नसर् दबाइ िपआ कऽ चिल गेली । तखने मुİकैत मनोज उषाकेँ सिमप आिब बैिस रहलाह । \nउषा िनिवर्कार भाव सँ िखडकीपर बैसल िचडैकेँ देखैत रहली जे बीच बीचमे उिड जाइत छल आ पुनः \nओिहपर आिब कऽ बैिस जाइत छल ।  \nकेहन हाल अिछ उषा ? ” उषाक हाथ अपना हाथमे रखैत मनोज नहुँऐ सँ पुछलिĠह । \n“ बस जीिव रहल छी ।” आ दोसर िदश ताकऽ लगिल ।   िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n53 \n \nपुिलसमे िरपोटर् कएिलयै ? बेसी चोट तँ निह आएल ?   \nनिह िरपŸट निह कएिलयै — उषा रुƠ होइत बजली ।  \nउषा िडयर, एĦहर देखू, गहना लूटागेल सैह दुःख अिछ ने । जाए िदयौ गहना फेर बिन जाएत ।  \n“ बĠद करु एहन बकवास । आब हमरा गहनाकेँ मोन निह अिछ । ओ जेना आएल ओिहना चिल गेल”— \nकहैत िहचुिक—िहचुिक कऽ कानय लगली ।  \n“ की देहमे बुहत ददर् अिछ, उषा बताउ ने, अहाँकेँ कतँ चोट लागल अिछ ।” \n“ चोट लागल अिछ हमरा हृदयमे”— किह अओर कानऽ लगली ।  \n“ Ģलीज ठीक सँ बताउ ने ।” \n“ अहाँ तँ एना चिल गेलांै जेना हम अहाँके केउ नई छी” — ओ बजली ।  \nमनोज चुप रहलाह । \nकहू ने, निलनीकेँ एना छोिड कऽ भािग जेितयै ? हम यिद निलनी रिहतहुँ तखन ?   \n.. तखन हम अपन Ćाण दऽ कऽ सेहो हुनकर रक्षा किरितयै ।  \nतखन हमरा छोिड िकएक भािग गेलहुँ ।  \nउषा अहाँ निह बुझबै ई बात । बदनामीके डर सभ ĭयिक्तकेँ होइत छैक । िबजनेस मैन छी । \nसमाचारपÿमे नाम छिप जाएत तँ फेर .... ओ बजैत बजैत रुिक गेला ।  \n“ कहू न फेर की ? ” \n“ अहाँ... निलनी...हमर मतलब...हमर किनयाँ तँ निह ने छी ... ।  \nअहाँ तँ... अहाँ छी .... ।  \n \n२..\n . कािमनी कामायनी \n \nडािवनर्क बानर \n23।12।09 \nओिह सूनमसान बङका गाछी बला चौबिटया प’ ओकरा देिखते मातर. ‘ओ’ िसताहल निढया सन दुम दबौने . \n. . पङाए . लागल। . ‘ओकर पङेनाय देिख ‘ओ’ गाछ प’ सॅ छरपल. . .धेलक ओकर पछोङ. . . ।मुदा \nओ’ गहूॅमक िचĸस . सायिकल प’ पाछॉ बĠहने किनयो घुिर क’ निह तकलक़ . . आ’ ताबङतोङ पैिडल \nमारैत अĢपन दलाने प’ आिबक Ăॉस नेने छल . . । \nएना हॅफसैत . . . फागुन मास में .. घामें पसीने देिख़ दरवĔजा प’ बैसल िपताजी. किन घबङैल सन \nपूछला. .. . . “िक बाऊ. . . िक गĢप .. . एना िकएक िफरीशान छहक़ . . . .िकछु अनसोहॉत त’ निञ.  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n54 \n \n. .” िपताजी के िचंितत मुॅह देिख बाऊ मुİकैत बजला. ‘नै. . नै . . तेहेन कोनो गĢप निह . ।मुदा .. \n.गुमटी बला चौक प’ जे बतहबा दाढी बला बुढबा गाछ प’ बैसल दूनू टांग मग में झूलबैत रहै छै .. . . . \nिकएक नै िकएक हमरा देिखते मातर. . अपन बङका बङका पकलाहा दाढी प’ हाथ फेरैत .. . डरौन सन \nऑिख चमकबैत .. . . अांगुर सॅ ईसारा करैत. . . थम. . . थम’ कहैत हमरा लग दौिङ क’ आबए चाहैत \nअिछ. . . . हमरा बङ डर होईत अिछ .. . आय त’ ओ आमक मोटका डािर सॅ धĦम सॅ कूिद हमरा \nिखहारने िखहारने नरेशबा के आरा िमल धिर चिल आयल छल .. . मुदा बीचे में बहेङा बला रोड प’ मोटरक \nआवाजाही सॅ ओकर दौङनाय में ĭयवधान उपिİथत भेलए. . . . आ’ हम देकुली .. . बला रİता धिर जान \nबचौने . चिल आिब रहल छी . .. ।’ \nिपताजी बेस िचĠता में पिङ गेल छलिथ. . ।सब लोक त’ ओिह बाटे सहर बजार जाईत अिछ राित .. \nिबराित .. सेहो . . . केकरो िकछु नै किहयो भेलए .. . . ।ओिह बङका गाछी सॅ किन हिट कए . . . रेलवे \nगुमटी लग . . . के दोकान दार सब सेहो िकछु तेहेन नै कहलकै. . ‘ कþो सॅ आिब गेल छै साधुबबा .ओ \nअपािहज .. . . ओ िक िखहारतै . .. आ’ िक गाछ प’ चढतै. . ।’ \nमुदा बौआ . . उफर् तंतू के डर अजİÿ. . . ।गाम सॅ बहराए के एक माÿ सोझ बाट त’ वएह . छल. . \n।आ’ बौआ घर में बž भ’ रिहतिथ त’ कोना ..कोनो छौमिसया त’ छलैथ निह .. कओलेिजया .. . .िकलास \nकरए त’ जेबे किरतिथ. . .. ।तखन िपताजी रमिकसुनमा के छोटका सार के लगा देलिखĠह संग़ . . जे \nिवशेष िडलडौल क’ पहलवान लोक छल.. . “ खाली तॱ गुमती टपा िदहक ।” \nअपन बिहनक सासुर में भिर िदन ओ बैसले रहै. . . त’ गुमती प’ सेहो कओलेज जेबा आ’ एबा काल बैसै. \n. .िपताजी के पाय सॅ चाह िबİकुट खा पीिब क’ समय कािट लैक . . ।आĀयर् िक ओकरा संगे रहला प’ \nतंतु ओिह दिढयल के ऑिख में ऑिख दैत टकटकी लगौने रहै .. .तैयो ओ बङका गाछक जिङ लग संचमंच \nभ’ िनिलर्Ģत भाव सॅ बैसल रहैक .. । \nमुुदा अिह सॅ समİया निह पङेलै . .. ।आन Ćकारक उĜपात त’ बिढते चलल गेल छल. . ।भेलए िक जे \nओिह िदन िदनकर कका के छोटका बालकक िववाह छल. .. .. टोलक सबटा जर जुआन. .. बूढ पुरान \nपुरूष  पात बिरयाती चिल गेल रहैथ .. . । तंतु बाबू के एम ए फाइनलक पिरच्छा चिल रहल छलैĠह. . .त’ \nमोन मसोिसक’ रिह गेलाह. . . बिरयाती के सरस खेनाय सॅ ऑिख मूॅिद नीरस िकताब में िधयान लगौल्ौĠह. \n।. .पराते भ’ क’ पेपर छल ..तािह लेल ओ दलाने प’ रिह क’ पिढ रहल छला िक आंगन सॅ िचकरैत मॉ \nकहलिखĠह. . ‘बौआ रौ. . . किन पछबिरया बाङी सॅ चािर टा नेबो तोिङ क’ आिन दे. . .ओलक सžा में \nदेबए . ..’ ।ओलक सžा हुनका बङ पिसž. . ।ओ जिहना पछवािर खेत िदस जाए लेल किरया कका के \nखिङहान सॅ मुङला . .िक हुनक एकमाÿ बरद . . .अचौक उिठ जोर जोर सॅ पॲछ िहलबैत .. कूदय लगलै. \n. . जेना ओकरा में िबजली Ćवेश किर गेल होय .. . ओ रंभाय लागल आ’ खूॅņा के एके झटका मे उपािङ \n.. .खूņा सिहत हुनका पाछॉ पङैल. . . ।ओ बेचारे त’ िƙटीश एĦपायरक गवर्नर सबहक कायर्काल में ङूबल \n. ..हाथ में कौपी नेने मूङी झुकौने . . . .नेबो के गाछ िदस बढल चलल जा रहल छला. . . िक पाछॉ सॅ \nबरद हुनका धĸा मािर क’ खेत में खसा देलकैĠह . .. अकबकैल सन ओ .. . . किनकाल त’ हुनका \nठकबĸी लािग गेलैĠह . .. ओ चारो नाल िचþ खेत में पङल रहला . . . मुदा ओहो बारह सॅ पनरह \nसोहािङ खाय बला . . . बेस तंदुरूİत . . जुआन लोक छलाह .. . त’ नीचा खसले खसले बरदक दुनु सॴग  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n55 \n \nपकिङ जोर सॅ जुमा क’ लात मारैत ओकरा किन फराक ठेलवा में िवजयी होइत .. . ठाढ भ’ क’ अपना \nके बचबैत ओकरा िदस झपटला .. . . मुदा बरद के निह जािन की भ’ गेल छलै .. . . ओ फेर हुङिक क’ \nहुनका प’ पूरा जोर सॅ दौगल . . . आ’ ओिह गॅहुम बॉग भेल खेत में पटिक .. . . अपन खूर सॅ हुनक \nपैजामा के डोरी फोलबा के कोरसीस कयने छल .। . . . ताबैत में कोनो जनानीए अपन आंगन सॅ देिखक’ \nिचिचएलकै .. . तेकरा बाद आओर İÿीगणक जोर जोर सॅ सोर सुिन दोसर टोलवैया सब हाथ में डंटा नेने \nदौङल आ’ बरद सॅ तंतु के कहुना किर क’ छोङबेलकैĠह. . . ।आ’ ओिह िदन सॅ बरद आ’ बौआ में \nअघोिषत जुŅ शुरू  भ’ गेल छल .. . . आब ओ बरद .. . . बरद नै भ’ क’ साक्षात. . . . पकलाहा दाढी \nबाला बुढबा भ’ गेल. . . ƅोध सॅ पागुर करैत. . हुनका घुईर घुईर क’ ताकए लागल छल. . । \nओĦहर सबहक आĀयर्क ठेकान नै रहलै. . . एतेक सीधा बरद. . . जेकरा पॉच बरक नेना सेहो सानी पानी \nदैत पीठ प’ .. मूॅह. . प’ . . हाथ फेर दैत छलैक .. . औचक ओ एहेन मरखाह. . . बिदयल आ” डरौन \nकोना भ’ गेलय. . आ’ ओहो खाली तंतुए प’ िकएक गुĦहरैत रहै छै .. . ।अपन मूॅह नमरा क’ कþो सॅ .. \n.तंतु के देिख पगुरैत भोकरए लागे छै .. । \nिपताजी के आĀयर् त’ सातम आकास प’ .. .आन िधया पुþा छलैĠह . .. टोल में सेहो जनसंख्या कम नै. . \n.मुदा एकरे प’ िकएक़ . . लाल वİÿ सेहो निह पिहरित अिछ ई. . . । \nसब गोटे िमलक’ एकर समाधान जे िनकाललैĠह. . . तािह सॅ ओिह कात हुनक गेनाय विजर्त भ’ गेलिĠह . \n.. ‘ कोन बेगरता छै उĦहर जेबा के. . ।’ंंमॉ के आदेश त’ सवŸपिर .. . । \nइĦहर टोल में जखन सब िकयो अपन अपन काज िनबटा क’ िहनका लग िजज्ञासा करए पहुॅचल. . . ठņा \nकेनाय शुरू . . ‘ आिखर तोरे प’ िकएक झपटै छ सब िकयो. . ।’ तंतू किन सीिरयस भ’ क’ अपन टेबुल \nप’ खुजल िकताब में मूॅह गोित क’ आई ए एस के तैयारी में लािग जायथ ।ओना जतेक Ćकारक Ćित योगी \nपरीक्षा होईत छै .. . . आ’ आटर्स के छाÿ ओिह में बैस सकैत अिछ . .. ओ सबहक फारम मॅगबाबैथ . .. \nआ’ िकताब खरीदिथ. . ।एवम Ćकारेण ई त’ िनिĀत छल जे हुनका अपना भीतर सॅ कोनो पद क’ लेल \n‘हूबा’ निह छलैĠह .. .।जे किन भिरगर पदक नाम सुनैथ .. .त’ ओकर फारम अनबाबए लेल लोक वेद के \nबजार दौङा दैथ ।दोसर उĪलेखनीय गĢप जे कोनो पोİटक लेल एĢलाई करबा सॅ पिहने ओकर बेिसक \nसैलरी आ’ अपन Ĕयेơ ƚाता के बेिसक सैलरी सॅ तुलना किर क’ Ćसž भ’ जायथ .. ।एकरा पाछॉ \nमनोवैज्ञािनक के कहबी छल . . . िसबिलंग िरवालरी .. .. ...े िपताजी सिदखन अपन Ĕयेơ बालकक बङाई \nकरैथ त’ ई बेचारे मĠहुआईलसन अपना के अिİतĜविविहन पािब मोने मोन ितलिमलाईत रिह जायथ आ’ \nओंघीओ में इएह İवĨ देखैत जे भायजी सॅ नीक पोİट हािसल करी जे तािरफ हमरो हुए. . . . . । \nरटबा में हुनका साक्षात देवी के बरदान जेना .. . .. मुदा िबसिरयो ततबे करैथ. . . आ’ एक के पॉित \nदोसर में जोिङ तेसरे वाक्य बना दैथ .. . .कतेक आलेख सब रिट क’ इİकूल में पुरİकार सब सेहो जीत \nचुकल छलाह. . . ।अिह रटबा के ƅम में अंƇेजी िहĠदी िडक्शनरी सĦपूणर् संपुट लगा क’ रिट चुकल \nछलाह .. .मुदा जखन भायजी के िचņी में “चूङा िवल बी ƏाĠसिमटेड” िलखला .. त’ जनानी के माğयम सॅ \nगĢप पसैर क’ िपताजी के कान में पहुॅचलिĠह .. जे चूङा के कोन िवŅुत तरंग में बदिल क’ Əांसिमट करता \n. त’ एक क्षण लेल बाबूजी सेहो थकमका गेल रहिथ .. ।अĢपन अिह ओजİवी संतानक बुिŅ प’ त’ हुनको \nयदा कदा संशय भ’ जािन . ।मुदा गलती त’ केकरो सॅ भ’ सकैत अिछ’ ई किह क’ तंतू बाबू किहयो  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n56 \n \nअपन नाक प’ माछी निह बैसय देलिथ। \nउिþơतः .. .जागृतः. . . .धावत :’ ई हुनक बीज मंÿ . .. जेकरा ओ रोज घोटैथ. । . घोटैत घोटैत ओ \nबैंकक पी ओ के परीक्षा देबा लेल सेहो तैयार .. ।. गिणतक किठनाई. . . मुदा बहादुर बौआ. . . गिणतक \nसवाल के .. . . एबीसीडी .. . इĦहर सॅ आ’ ई एफ जी उĦहर सॅ. . . .. ōƇएातएर तहान्। । । \n।।ल्एİस् तहाĠहृ ..... .. . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . \n. . . . . . . रटैत रटैत भरल दलान प’ ओिह िदन ई उदघोिषत किर देला जे आब ओ पी .. ओ .. के \nपरीक्षा लेल पूणर् रूपेण  लंगोट किस क’ तैयार छिथ. . . .. आ’ अिहबेर कþो नै कþो ओ अवİस िनकािल \nलेताह . . . सफलता आिखर जेþै कþ .. . . ऋ \nबेस. . .मॉ दही चीनी सॅ जतरा करा क’ िवदा करोलिथ. . .।िवशेष उĜसाहक संग िकसुनमा के सार आ” \nहुनक अĢपन दुनु अनुज दिङभंगा आिब पटना बाला बस प’ बैसा देलकैĠह. . । \nपरीच्छा दैत तेसरा िदन ओ घुरला. . . ।िकसुनमा के सार बस İटैंड प’ पिहने सॅ मुİतैद. .. . अपन \nसायिकल गॱआ पानबाला के दोकान सॅ उठबैत दुनु अपन अपन सवारी प’ बैसला .. ।मुĠहिर सांझ म्ों . . \n.Ćधानमंÿी िवकास योजना के तहत बनल सुिचĸन पीच रोड टपैत . .. गामक खरंजा प’ बढल चलल जा \nरहल छलिथ. . . िक निह जािन कतए सॅ एक गोट सङल पीिलया कुकूर आिब क’ हुनक बाम कातक पैंट \nभिर मुॅह पकिङ लेलकैĠह. . . अिह ƅम में ओ घुņी सॅ ऊपर हबैक सेहो लेलकैĠह. . . ।एकरा एकटा \nअपशगुन मानैत. .. . सबटा Ćसžता क्षणांश में कपूर्र जकॉ .. . उिङ . . . . चारूकात  जरल माछ जेकॉ \nगंधाए लगलै. . । \nिपताजी के िचĠता जायज़ . . . ‘ ई कþो नौकरी चाकरी करैथ . .. तखन नै .. . कþो िववाहोदान. . . \n.।वएस त’ भइए गेल छिĠह . . . ।खरच दुिनया भिर के. . . । \nबङ िदन धिर ओ अपार िचĠता में डूबल रिह गेल छलाह. . । \nबौआ. . . . ऊफर् तंतु .. . . दुिनया जहान सॅ िभž . . . ।पूब में िकिरन फूटबा सॅ पिहने उिठ क’ घंटा \nभिर दंड बैठक करैथ ।. .. कसरित करैत मातर. . . . ओ ‘ मनुक्ख गंध’. . “ मनुक्ख गंध’ जकॉ .. . \n‘भोजन गंध’ ‘ भोजन गंध’ करैत खेनाय प’ ĕपटैथ. ।भूख त’ हुनका सुतिल राितयो में िफिरशान किर दैक \n.. . त’ ओ तुरंत जोङन देल दुध के उठा क’ पीिब जायथ .. . ।िभनसरे माय तािकते रिह जायथ. ‘भिर \nसक िबलािङ पीिब गेल हेतए ..’ आ’ दही पोरिनहािरके अक्षमता प’ आरोप लगबैत . . अपन मोनक भङास \nिनकािल लैथ नीैक सॅ झपने निह हेतैक .. ।’ \nमुदा कतेको बेर जखन ई Ćिƅया दोहराओल तेहराओल गेल त’ मॉ पूतौह आ’ बेटी के कात करैत अपने \nहाथ सॅ मटकूङी के ऊपर चकला . . . . . ओिह प’ लोढी सेहो रािख देलिथ .. . चूिŎ के एकदम लग’ \nमें. . . भनसा घरक सबटा िखङकी केवाङ बž. . . ।मुदा तैयो जखन परात भेने मटकूङी खाली. . . \nभेटलैĠह .. . त’ हुनक आĀयर्क ठेकान नै. . . “ िकयो टोना टापर त’ निह किर रहल अिछ. . . . िदयाद \nबाद त’ अिहना दुƠ. . . नजिर त’ हमरे घर प’ लागल रहै छै .. . बजर खसुआ सबके’. . .. ।’तखने \nदनदनाईत जलखई करबा लेल बौआ तंतु अयला त’ मायक’ ई िवलाप सुिन रहİयोदघाटन करैत बजला. . \n‘गै््््ऽऽऽऽ. ..हमरा राितक पढैत पढैत भूख लािग जाईत अिछ. . .. हमहॴ. . . पीिब लैत िछयो।’ तािह िदन सॅ \nमॉ चािरटा सोहारी आ’ तरकारी .. . अरबेस क’ हुनक चौकी प’ रािख दैथ. . . जतय ओ पढैत रहैत  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n57 \n \nछलाह. . . जािह सॅ सुतली राित में भनसा घर त’ निह जायथ .. . ।मुदा भनसा घर सॅ की परहेज . . \n.ओ त’ भगबित के उसरगए लेल थारी में राखल केरा दूध. . . िचनबािर प’स’ िदन दहाङे उठा क’ खा \nगेलाह. . ..पाथर भेल मॉ. . .थरथर कॉपैत. . .भगबित लग क’ल जोङने कलिप कलिप क’ हुनक सदबुिŅ \nलेल Ćाथर्ना करए लगली. . । \nजिहया सॅ बरद पटकने रहैĠह तिहया सॅ बाङी झाङी बाला खास किरक’ घरसॅ बहराए .. बला काज त’ \nछुिटए गेल  \nछल जे हुनक आलसी सुभाव लेल बरदाने िसŅ भेल छल । आब अपन िवशेख समय शरीरे प’ लगाबैथ. . . \nमुनहिर सांझ में सेहो घंटा दू घंटा . .. .कसरत करैथ . . . .ड़ाऊ डाऊ किर क’ खेनाय प’ छूटैथ . . . \n.।सेर सवा सेर . . . चाऊर बूटक भुĔजा फॉकैत . . . . दरवĔजा प’ . . . लैĦप जरौने . . कुरसी प’ \nबैसल झूिल झूिल क’ आई ए. एस क’ तैयारी सुरू  किर दैथ. . आठ बजैत बजैत. . . भोजन भात भइए \nजाए. . . दस बाजैत बाजैत ओंघी सेहो दबोिच लैक . .. . गाम में तिहया साढे आठ धिर त’ लोकवेद खा \nपीिब क’ िनिफिकर भ’ क’ सुितयो रहै. . . । \nओिह राित बङ धुऑ धार बरसा भेल रहै. . . भदवािर मास. . . चारो कात. . . बेंग़ . िझंगुरक जुगलबंदी. \n.. .सब तिर िपच्छिङ. . . .. ।परात भेने .. .. किन अंधारे सन छलै. . . िपछौत में . . . नहाए लेल चĢपा \nक’ल चलब गेला . . .. ।औचक में पएर िपछैङ गेलिĠह. . . . . आ दू .   \nमूॅहा घरक सीढी के कोन में पािन बुनी सॅ नूकैत घुरमुिङया क’ सूतल िबलािङ क’ उपर धंĦम सॅ खसला. . \n.. ओ त’ पिहने Ħयाऊ Ħयाऊ करैत एक दू .. .क्षण कराहलक .. .. मुदा तेकारा बाद िखिसया िखिसया क’ \nहुनका से भंभोरलक जे िहनकर होश हवास गुम .. . । \nई अĠहार में पङल पङल ‘मॉ गै .. . मॉ . .’ करैत िचकरए लगला. . त’ बगलक कोठरी में चािर मसुआ \nनाित आ’ बेटी के संग सूतल मॉ िचहुक क’ भकुआयल ऑिख मीजैत मीजैत .. . बहरेली. . . ।लालटेमक \nटेमी ऊच करैत .. .बेटा के ई रूप  देखैत .. . हुनक एङी के पारा मगज प’ चिढ गेलिĠह. . . ।सब िकछु \nिबन कहने बुिझ गेलिथ. . ‘ तोरा किहया भगबþी अिकल देथुन. . . ।धीया पुþा सेहो िपच्छिङ के डरै . .. \nक’ल प’ ओिह िदस सॅ निह जाए छै. . . ।’उĦहर िचĪका जे बीमार छलै. . आ’ भिर राित निह सूतल छलै \nिहनकर िचकरनाए प’ नीद सॅ उिठ क’ . चेंहुॅ चेहूॅ करैत गला फाङय लगलै. . .।आंैधाएल बिहन .. .कहुना \nकिर क’ बैसैत .. . पलथा प’ ओकरा नेने .. . . आरे िनिनया. . . . . आ’. . . ।’किर ओकरा सूतब में \nलागल .. . आ’ नहूॅ नहूॅ फुसफुसा क’ अपन ‘तंतूभाय’ प’ आĠतिरक पीþ सेहो. . . ĭयक्त किर लैत छली. \n‘िहनकर ताल अलबþे. . . भिर भिर राित .. . लोक जागल छै. . .आ’ भोरे भोर िहनकर ताल. . ।’ बािज \nभ्ुािक क’ मायक ıदय मोम जकॉ िपघैल गेलै. . . ओ कङूक’ तेल आिग प’ पका क’ आनलिथ . .. ‘ ला \nऽऽऽऽदेखो. . . देखी त’ . . . एकटा .. िबलािङयो तोरा नै गुदानै छै.ा .. . आर सबसॅ लङबा लेल त’ िसंग \nिनकािल क’ सिदखन तैयार .. . ।दादी के त’ सॱसे भंभोरने छलौ .. . . नै लागै . .. छै एकर िवष . . \n.।ओना त’ तू कुकूरो बला सूईया सेहो त’ लगबैनेए छलैह . . ।’ \nफिरच्छ भेने तंतू. . . चािर टा पजेबा आिन िपच्छङ िदस सॅ लगा देलिथ. . ‘ आब नै खसतै िकयो. . ।’ \nभौजाए बिहन सब हॅसए लगली .. ‘ अपने नै खसू . ..सएह .. .बङ. . .छै. ।. . आन सब त’ ठेकनगर छै \n. .।’  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n58 \n \nिपताजी के कोनो जोतखी कहलकैĠह. . जे तंतू बाबू के िकछु िदन İथान पिरवšतन भ’ जेनाय आवĮयक़ . \n.िकएक त’ िहनक मंगल बङ खराप .. . ।तंतू अपनो बङ िदन सॅ. मोन में िनयारने रहिथ जे भायजी के’ \nपिटया क’ कहुना ..कुशीनगर Ćवासक इंतजाम करी. . . ।आब ई सब ताल बेल देिख िपताजी सेहो सहषर् \nतैयार भ’ गेला . . . ‘ अहू ठाम तैयारी करै छ. . . ओहु ठाम किरयह. . . ।’ताकल गेल जे ओतय कोन \nसंबंधी छिथ. . . आ’ सबसॅ नजिदकक भायजीक सासुरक कुटुंब. . . .. ओही िवĿाथŰक डेरा प’ आसन \nजमौला. . । \nअजगुत लोक़ . .अजगुत पढाई. .. ।मुदा नीके छै. . .कसरित करैथ . ..होटलक खेनाय . ..भूख पेट सॅ \nफािजल लागै. ..।कोठरी में चना . . मूॅग़ . . गेहुॅम फूला क’ अंकुरी क’ संग़ . . सलाद लेल पþा कोबी \n.. टमाटर खीरा . . के संग कॉच भॉटा सेहो अजमेलाह . . ।मुदा भॉटा के सलाद देिखक’ ओिह ठामक’ \nिवĿाथŰ सब ठņा केलकैĠह आ’ अपनो रूिचगर  निह लगलैĠह .. . त’ भॉटा के सलाद सॅ िनवŭिसत किर \nदेलिथ .. . । \nमुदा अहु ठाम सेहो हुनका बङका बङका दाढी बाला बूढबा के लाल टरेस ऑिख पछोङ निह छोङलक़ . \n.।आ’ नीन में .. .जेना िकयो घेंट मोईक रहल होयिĠह. . . जखन. तखन ओ घॲिघयाय लागैथ .. .औंचक \nĂास बž भ’ जायिĠह . . . . ।तखन किरतिथ त’ की. . .घुईर अयल.ा अĢपन गाम. . ।मॉ कहली. . ‘जे \nजान रहतै. . त’ . गामे में रिह क’ खेत पथार देखतै. एþे त’ देने छिथĠह भगवान।’ \nउĦहर कुटुमक’ संघितया सब कॱचबैĠह. . ‘ िक भाय. . . कþए गेला अहॉ के िचिङया घर सॅ पङाएल \nसंबंधी ..? . .भाय हम त’ कहैत छी जे िवशुŅरूपेण ओ अपन गािजर्यन के ठिक रहल छैक .।एहेन वƌ. . \n. दू दू घंटा कसरत. .। . ओिह िदन इĦहर सॅ हम जाईत छलॱ .. .सुनलॱ .. .अहॉ के कोठरी सॅ ठहĸा . \n..भेल अहॉ अपन घर सॅ आपस आिब गेल होयब . . . िखङकी सॅ झकलॱ .. . . त’ देखैत छी . ..कुटुम \nएकसरे जोर जोर सॅ ठहĸा लगा रहल छिथ. . . . पूछलोपरांत कहलिĠह जे हॅसी बला कसरत किर रहल \nछी .. . . ।’ \nतंतू दोबारा घुईर क’ कुशीनगर निह गेलाह .. . ।ओ İथान सेहो हुनका निह धारलकैĠह .. . ।तखन आब \nकी कयल जाओ. . . ।बङ सोिच िवचािर क’ अपन छोट पुÿ संग लगा क’ िपताजी हुन का अपन Ĥङका \nसुपुÿ लग मायानगर पठा देलिखĠह .. । \nभायजीक िववाह सॅ पूवर् सेहो ओ मायेनगर में रहिथ .. . ।मुदा कोिचंग .. . . . आई ए. . एस आ’ पी .. \nओ क’. . . .समाĢत किर फेर सॅ गाम आपस आिब गेल छलाह .. ।आब त’ खाली तैयािरए करबा के न छै \n.. . एयह सोिच क’। \nपिहने त’ हुनक ईलाज कराओल गेल .. ..एना जॱ सुतली राित में Ăॉस अटिक जेतै. . ऋ. . कतेक िदन \nभाय सब अगोरने रहतै. . . ।आ’ भगबितक बङका असीरबाद जे डाक्टरी दवाए सॅ मास भिर के भीतरे \nĂॉस िनिवर्Č सुचारू  रूप  सॅ चलय लगलैĠह . .. ।मुदा ओ भयौन İवĨ ऋ.. . . ओ .. िचंहुिक क’ नीन सॅ \nउठनाय. .? . बूढबाक लाल टरेस ऑिख़ . ऋ. ड़ाक्टर सॅ पूछला प’ कहलकै .. . साइिकयाटी्र.İट सॅ \nइलाज कराऊ । \nभायजी सॅ अनुरोध किर क’ मुदगर. . .वेट िलिģटंग के आन समान सब सेहो िकन नेने रहैथ. . ।आ’ बेसी \nकाल आब Ƒाईंग रूम  में वा .. . बालकनी में ठाढ भ’ क’ मुदगिर भॉजैथ .. . ।कखनो काल त’ किन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n59 \n \nअनसोहॉत भ’ जाय .. . जे भेटघॉट करबा लेल लोक वेद Ƒाईंग रूम  में आबै .. . आ’ ओ बीच दीवान प’ \nमूङी नीचा पएर ऊपर. . । \nअिह बीच भायजी अपन ģलैट बदिल क’ किन दूर दोसर ठाम चिल गेल छलाह .. . ।बङ िदन सॅ ओतए \nरहैत छलाह .. .त’ सर कुटुम . ..गॱआ सब के आबए में कोनो िफिरशानी नै होय .।मुदा नबका पता .. . \n। ‘तंतू भायजीक मकान िशģट करबा काल İवयं मुİतैद छलाह ।भाय के अनुरोध प’ ओ सब सर कुटुम \nके नबका पता िलखक’ पठा देलिखĠह .. . ।अिह बीच ओ’ गाम चिल गेलाह .. । \nउĦहर सब िकयो िफरीशान . . . नबका मकानक पता गलत छै. ।िकएक आ’ केकरा कहने फूिसयाही पता \nदेल गेल ? .. . अिह में गामक लोक के नब न्ुाकूत किनया के कूट चािल बूझाए पङलैĠह. . . । \nकिनए िदनक बाद .. तंतु बाबू. . .फेर सॅ मायानगर Ćवासक लेल पधारलिथ। ओहो भायजीक डेरा में केकरो \nआओर के पािब क’ घबङा गेलिथ. . ।ई की केलिथ भायजी चालाकी . . ।झोरा झपटा नेने अस .पस में \nपङल. . .कþजाऊ. .। .. .तखने मोन पङलै. . . . शुƅवारी हाट त’ अिह सङक प’ लागैत छेै ।. ..ई \nपूछला प’ लोक हुनका पौकेट सी पठा देलकैĠक ।.. .आ’ अिह ठाम भाई जी मौजूद छलाह .. ।सी के \nİथान प’ बी िलख क’ ओ सबके ईएह पता पठौने छलैथ. . ।एहेन गलती त’ ओ’ सिदखन करैत छलैथ \n।मुदा हुनका के की सकैत छल . . । \nएहेन एहेन त’ कतेक रास Ćमाण छल .. . मुदा तखन तंतू बाबू अपन गलथोथिर प’ उतिर जायथ .. ‘हमरा \nजएह कहब सेएह नै. . ।’मायानगर Ćवास के ई खूब नीक जकॉ मुदगर घुमेबा में. . .अखबार में कपङा के \nसेल देखबा में .. . . आ’ छह मासक भतीजी के िडĤबा के दूध .. आ’ फैरेक्स चोरा क’ फॉकवा में . . \n...किन नुका क’ सङक प’ आबैत जाईत आईटम गĪर्स के देखबा में .. . आ’ सूतबा के संग िकछु जेनरल \nनॉलेजक पिÿका रटबा में लगौलिथ .. । \nएक िदन सीढी सॅ उपरका ģलैट में चढैत उतरैेत. . हुनका आğयािĜमक भान भेलिĠह जे िकंİयात .. .ई सब \nगमला बाहर सॅ आबए वला शुŅ वायु के अवरूŅ किर दैत छै .. . आ’ ओिह Ćदूिषत वायु के कारणे. . जे \nबी. बी . . सी . . के अनुसारे िदĪली में बङ बेशी छै. . . हुनक नाक अवरूŅ करए लागै छैĠह .. ।त’ ओ \nअपन भायक सोझा में एकर पुरकस िवरोध . . . ĭयक्त किर . .. हुनका प’ दबाव देलिखĠह .. .जे पङोसी \nके गमला के सीढी प’ सॅ हॅटवा िदयौ. . ।भाय के किन संकोच त’ अवİसे भेलैĠह. . . मुदा अिगयाबेताल \nअनुजक आƇह ओ निह ठुकरा सकलिĠह. . । \nगमला त’ बाहर छलै . .. हॅिट गेलए .. ... मुदा िहनक दरवĔजा सॅ सटले ओकर दरवĔजा जखन खुजै. . \n.आ’ मोटका िसकङी सॅ बाĠहल बङका अलशेिशयन कुकुर पूरा पूरा मुॅह खोिल जीभ िनकालने .. . हॉफैत \nहॉफैत .. . . . . . नौकरक हाथ के डंटा के अछैत हुनका िदस तािक लैक .. . त’ ओ’ जेना पैजामा में \nनदी . .लग्घी करबा लेल Ćİतुत .. ..।मुदा भायक एþे औकात कþ जे .. ओ ब््िरागेिडयर साहबक घर सॅ \nकुकुर के सेहो हॅटबा दैथ. . ।तािह लेल ओ हुनक नौकर सॅ िनहोरा पाित किर क’ टाईम पूिछ लैत छलाह \nओकर बहराय के . .।ओिह टाईम के ओ बङ मुİतैदी सॅ ĭयवहार में आनए लगला ्र।. . .िकछु भ’ जाए .. \n.चाहे .. दुिनया एĦहर सॅ ओंĦहर ..   \nओिह समय ओ घर सॅ बाहिर पएर निह िनकालिथ. . । \nटा्रंजीİटरक बङ पे्रमी .. . ।Ćायः सबटा समाचार आिद सॅ अंत धिर सुनैथ ।अिहना एक िदन शीषŭसन  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n60 \n \nकरैत Ġयूज सुिन रहल छला ..्र। भीषण गरमी के बङका भोर. . । . .भायजी बाथरूम  सॅ दौङल अयला \n‘बौआऽऽऽऽ .. . िक कहलकै. . राजीव गॉधी के बारे में .. ?’ .. . ‘ भायजी अिहना कहैत छै . .. दू टा . \n.बच्चा छै .. पैलवार में त’ की कहतै. ?’शीषŭसन जारी छल .।भाय ठाढ । ‘अवİस िकछु भ’ गेलए अिछ \nतािह लेल किह रहल छै. .।’बस तङाक िदन पएर जमीन प’ ।.. ‘खट द’ उिठ बैसला .. ‘किनए काल में \nĠयूज जग जािहर भ’ गेल छल। \nसमय अपन याÿा जारी रखने छल . .. ।बरख प’ बरक बीतैत चलल गेल . . . िहनकर कंपीटीशन किहयो \nसमाĢत होमए के नामे निह लै. . . . जािह परीक्षा सबहक उमैर . .. वा चांस बचल छल. . तेकरे नांगिङ \nपकिङ लैथ. . . ।उĦहर गाम में लोकवेद िपताजी के बूझबैĠह. . “ बङ भेलए कंपीटीशन सब. . . . ढेर \nरास नौकरी सब छै .. . अĢपन सामथर् देिख कþो धय’ लेताह. . . . . मायानगर में नौकरी के कोन कĦमी \nछै. . ।वा’ अिहं के एतेक लोक जनैत अिछ . .. कþौ लगवा िदयौ. . . ।आन िधया पुþा प’ िधयान देब \n. . . . . ओकरो िववाह दान .. ।. मायानगर में रिह क’ कंपीटीशनक तैयारी करैत छै. लङका . . सुनबा \nमें त’ मधुर लगै छै. ..मुदा कþए छै . ऋ.. .. भायक कपार प’ कतेक िदन एना बोझ रखबै. . . ओ कोन \nटाटा वा अंबानी अिछ .. . .. ।’िपताजी के तखन िदमाग खुजलैĠह . . ।आ’ ĭयथर्क उĦमीदक िकला ढाहैत \nओ’ िकछु ठोस कदम उठबतैथ. . . िक अिह सॅ पिहने हुनक तेसर बािलग पुÿ बािज उठला ‘िपताजी .. . \nहुनका गाम किथ लेल बजैबैĠह. . . ĭयथर्क बदनामी. . . .लोक वेद अिहना िखİसा गढैत अिछ. . .आ’ ओ \nअलगटेंट . .. कोन गĢप प’ उखिङ जेता तेकर कोन ठेकान. . . ।पोरकें. . . गगन चचा के बङका बेटा \nके करेज प’ बैिस क’ ततेक मािर मारने रहिथ जे ओकरा सĢताह धिर हरिद चून लगबए पङलै. . ।चाची \nगिरया गिरया क’ टोल भिर के’ एकņा किर लेलिĠह. . ‘ ई मोचंड . . . मािर दैत हमर बेटा के. ।’ आ’ \nओहो छोटसन गĢप प’ ।ओ’ कहलकै ‘ तंतूभाय आब जंतू सब सॅ ड’र निह होबैत अिछ ..? ’ अहॉ कþो \nबाहर गेल रिह. . ।ताबैत मे छोटका बेटा सेहो बािज उठला “ हॅ .. िपताजी .. . छोटका पीसा के सेहो \nअिहठाम अिह चौकी प’ पटकने रहथीĠह. . . ।ओहो फुिसयािहए गĢप प’ ।पीसा त’ सĢपत खा लेलिथ .. \n.जे जॱ ई एþय रहता त’ ओ घुईर क’ सासुर निह औता .. ।अपन हॅसी केर बलजोिर रोकैत . . . आगॉ \nबाजैत गेल ‘ ओय िदन पीसा के सोझॉ हुनका िबरनी कािट लेलकैĠह .. . बाम ऑिख आ’ गाल फुिल क’ \nलालटरेस . । .. . आ’ फेर हुनके माथ लग उङै. . . त’ हॅसैत पीसा बजला ‘ िबरनी कटलकौ .. . तूंबा \nफुलेलकौ. . .फेर गुĦहरै छौ तोरे प’ से िकएक हौ।’ अिह प’ किन पीþा क’ ओ बजला ‘हे हॅसू जुिन . .. \nहमर जनम ओिह नक्षÿ में भेल छै. ..जािह में गॉधी जी के भेल छलैĠह. ।’ ‘जुलुम गĢप. ..तखन त’ तोरो \nहĜया कैल जेþऽऽऽऽ।’ कþेक कहल जाए . .. ‘बङका कका के ओþए िववाह में कुटुम सब आयल छलैĠह \n.. . त’ िकछु लोक िहनका दरवĔजा प’ पढैत देिखक िहनका लग आिब बैसला . .. सब पढल िलखल . \n..नौेकरीहारा .. .।गĢप करबा में त’ तंतू भाय सबके पछािङ दैत छिथĠह . .. ।चीन प’ गĢप चललै .. त’ \nई बङ जोश में आिबक टांग झूला झूला क’ बाजय लगला ‘चीन में देिखयौ .. .कþेक िवकास भ’ गेलए .. \n.सांİकृितक िरवोĪयुशन. . . . ‘ चलू गामक ओर’ .. .नारा सॅ ओकर गाम गाम एकटा शहिरक कान काटबा \nमें मािहर भ’ गेलै. . .देखैत देखैत .. .ओ’ सुपर पावर .. . .माओĜसे तुंग की नेता छलै. . ।’ ‘मुदा ओकर \nनेता सब बङ अĜयाचार सेहो केलकै. . ।’ कोने कुटूम िहनक गĢप कािटक बाजल त’ ई िपनिक गेलिखĠह \n.. ‘की जनैत छी अहॉ माओĜसे .. के बारे में. . . खाली नाम सुनला टा सॅ निह होइत छै . ..गहीङ में जा  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n61 \n \nकए जानए पङै छै. . ।’ताबैत बङका कका के सार फुĿी बाबू बािज देलिखĠह. . ‘हौ. . माओĜसे तोहर माम \nछ’ जे ओकर िहनताई प’ एतेक िपनकै . .छ ।’ ‘ंमाम त’ अहॉक हेताह . ..।’गĢप गरमै लगलै. . िक हम \nतुरंते हुनका मॉ के बहाना किर आंगन पठा देने रिहयै. . । \nउĦहर अगþी िधया पुþा सब अपन दलान प’ बैिस बुझौĤबल खेलाय. . ‘िखİसा कहै . .िखसनी .. सुन भाय \nमॅकङा जी जान लगा क’ चािर टांग केकरा. . .।’ ‘तंतू भाय के’ . . सब एके बेर िचकरै .बुेझĸङ फेर सॅ \nपूछै. . . ‘िखİसा कहे .. . . . . . . जी जान छोिङ क’ चािर टॉग केकरा. . ।’ ‘तंतुभायके।’ ‘अ ै रौ .. \n.जी जान छोिङयो क’ आ जी जान लगािबयो क’ तंतुए भाए कोना .. ।’ त’ चट दनी जबाब भेंट जाए. . . \n‘जखन ओ’ चौकी प’ सूित क’ शवासन करैत छिथ. ..तखन जी जान छूटले रहै छैĠह .. . आ’ चौकी के \nचािर टांग .. . ।आ’ जखन ओ दंङ बैसकी लगाबैत छिथ .. .तखन दुनू हाथ आ’ पएर धरती प’ रोपने. . \n.भेलै नै जी जान लगा क’ चािर टांग . .।’आ’ तखन जे समवेत ठहĸा के İवर गूजै. . .तखने िकये बािज \nउठै. .हे . .सुनता कþो सॅ तंतु भाय त’ िखहािर िखहािर क’ अधमरूर् किर देथुन ।’छोटका बेटा अपन कान \nसॅ सुनने छल ई सब । \nमॉ सेहो अिह गंभीर समİया प’ .. . . . भोजन करबा काल . . . िपताजी के सोझॉ में बैस क’ .. . . \n.बाजल छलीह . .. ‘ओहू ठाम त’ ओकरा िदĸते होईत छै. . . भौजाए सॅ पिटते नै छै. . ।छोट सन बरख \nिदनक भतीजी. . . .तेकर लþा के िबलङबा. . . ō.टैडी िबयर हृ .. . .सॅ खेलाईत खेलाईत .. .तेना नै . \n..जोर सॅ फेकलकै. . .जे नेना मूहें भिर खसलै. . .दुनू दुधी दॉत उखिङ .. . खुनम खुन चारहु कात .. . \n.।हमहुॅ त’ ओिह ठाम छिलयै पोरकॉ . .. . ओ’ ततेक डेराए छै आब ओकरा सॅ. . ओकरा देिखते मातर \nपलंग .. . कुरसी केदोग में नूका जाय छै. . ओ त’ भाए एहेन नीक छै. . जे बदŭĮत किर लैत छै. .. . \n.एतय गाम में लोकवेद घटक मोिङ दैत छै. . . आब त’ सब ईहो कहय लगलै .. . मोचंडक संग ओकरा \nभूत सेहो िखहारै छै. . ।कहिनहारक मूॅह में ऊक लागै .. ।’ \nअिह बतकही सॅ फराक िपताजी गहन िचĠतन मनन के बाद अपन Ĕयेơ संतान सॅ टेिलफोन प’ वातŭलाप \nकिर मायानगरक रूख  धेलिĠह .। . . . अिह होनहार िबरवान के’ क़þो नौकरीक जोगाङ में कþेक लोकक \nदरवĔजा खटखटबए लगला .. . .. ।अिह बेर हुनका लोक सब छुच्छ आĂासन द’ क’ टािर देलकैĠह . . \n.।भाग्य तंतू बाबू के. . .कþो दािल गलबे निह करै. . .जे िपताजै केĸर कहॉ के नौकरी लगबा क’ अपन \nहाई कनेक्शनक परचम लहरौने छलाह .. . अिह बीर बालक में . असोथिकत भ’ गेल छलाह .. । \nअिह बीच गरमी के ताितल में छोटकी बिहनक िववाह में सब गोटे गाम गेला. . . ।गामक राजनीित . . \n.िदन प’ िदन िविचÿे भेल चलल जा रहल छल .. . . भोरे भोर लछमन कका आंगन में आिब क’ मॉ के \nसुनबए लगलाह. . .. ‘पूबिरया बाङी के मालभोग आमक गाछ हमरा जमीन प’ अिछ .. .से . ..एकरा कटबा \nिदयौ .. ।’ िपताजी कþो बाहर गेल छलिथ. . . ।मॉ तंतू के कहलिखĠह. . ‘ बौआ रे . .. ई त’ अजगुत \nगĢप करै छथुन .. एतेक िसनेह सॅ तोहर िपताजी अिह मालभोगक िबरबा के कþए दन सॅ नै आिन क’ \nअपने हाथ सॅ. .. रोपने छलाह .. . . एकरा एहेन मधुर फल अिह परो पņा में त’ कोने गाछक निह छै. \n.।मुदा ई त’ आब नब गĢप .. . . . हमर जमीन में .. .जखन की अिह आिङ सॅ दू बङका डेग आगॉ धिर \nअपने जमीन अिछ।तू अमीन के बजबा ले आ’ अपना सोझा में नािप करबा क’ अहू कलेस के ... . पॉच \nलोकक सोझा में जĪदी सॅ फरीछा ले. . निह त’ जिनते छी िदयादबादक कूकूर चािल. .मांझ काज ितहारक  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n62 \n \nआंगन में अङंगा लगा देत. . ।’ \nतंतू तखन भारतीय इितहासक िकछु पžा रटैत चौकी प’ बैसल.. बङका िपतिङया बाटी में . दूध .. . चूङा \nचीनी बङ Ćेम सॅ पलथा झूलबैत खा रहल छला . .।मॉ मनेसरा के अमीन ओतए दौङा देने छलैथ. . ।मुदा \nएखन त’ आधो घंटा निह भेल छलैक ।ओ खेनाय समाĢत किर हाथ में कॉपी नेने .. .अकबरक नीित संबंधी \nिकछु पाठ घोटैत बाङी अयला. . . लछमन कका ओिह ठा’ िविचÿ सन मनः िİथित में ठाढ छलैथ. .।अिह \nबेर ई गाछ लुधिक क’ फङल. . . .बङका. . बङका टा के आम .. . । ‘तंतू बाबू . .. ई गाछ त’ हमरे \nनमीन प’ छौ .. .देखहक .. . . अिह ठाम सॅ ओ जे गाछी सोझे सोझ भीखना के दरवĔजा लग देखाय पङै \nछै. . एþ सॅ लक’ ओþ धिर .. . ।’ओ अपन आंगुर सॅ देखबए लगला . .. मुदा तंतू के किन हङबङी \nछलैĠह . . ‘ बेस कका अहॉ फुिस थोङबे कहबै. . .. ।एना करू  . .. जॱ अहॉ के जमीन में गाछ अिछ त’ \nपिहने एकरा कािटए िदयौ. .. ।’ कहबा के देर छलै .. . . .. कोदािर हाथे में .. . लछमन कका तङातिङ \nबङका मोटका गाछ के घ्ांटा. भिर लािग क’ जङ मूल फङ समेत . .. असहाय अवİथा में अनाथ सन. . \n. धरती प’ खसा देलिखन . .।ताधिर अमीन सेहो आिब गेल .. . . जमीन नपलक .. .त’ गाछ. .तंतूए के \nजमीन में आ’ दू डेग आगॉ धिर हुनके जमीन .. ।’ मॉ बाङी जाकए देखली . .. . हुनकर त’ माथे घुिम \nगेलिĠह. . ।किन बेरक बाद तेना िबयाकुल भ’ क’ करूण  İवर में ƅंदन करए लगली .. . जे लग पासक \nकतेक लोक जमा भ’ गेलए .. ।तीन िदन धिर मुॅह में पािनक एक ब्ूॉन निह लेलिथ .. . . .नै मुॅह सॅ एक \nआखर बहरेलैĠह. . ।मुदा ऑिख अपन नोर बहा क’ मोनक उŅेग के हĪलुक करैत रहलै. . । \nतंतू बाबू सॅ लोकवेद बङ िसनेह सॅ गĢप करै. . ।िपताजी सेहो हुनका परोछ में बाजैथ. . ‘ हौ . . मुरूखक  \nलाठी बीच्चे कपार. . ।कखन कोन नोकसान किर देत के जनैत अिछ . .।आब जे छै . .से त’ भोगबा के \nछै । \nउĦहर बिरयाती में बरक िपता के पाकल पाकल दाढी देखैत मातर. . ओ’ पंडाल छोिङ लþे पþे पङेला .. . \n।िपताजी पीþे आĠहर .. . ‘ बिरयाती के सुआगत करबा लेल कोन कािबलती के काज़ . . अिह काजक \nलेल त’ कोनो . .. कोिचंग के आवĮयकता निह. . ।’ मुदा एकर परवाह नै करैत ओ’ अपन छोट भाय सॅ \nबजला. . ‘ िपताजी के बूझेनाय हमरा बूता के बाहरक चीज़ . . . ओिह बूढबा.. के दाढी आ’ लाल टरेस \nऑिख हमरा फेर सॅ िखहरनाय सुरू  किर ग्ोलक़ . .आ’ हमरा प’ की बीतैत अिछ . . . हमहॴ जनैत छी. . \n।’अनुज हुनका शांत किरक’ भरारक डयुिट संभारय लेल किह अपने बिरयाितक सुआगत में चिल गेल छला. \n. । \nभरार घर में राखल छोटका मिचया प’ बैिस आगॉ एक गोट İटूल प’ अपन िकताबक पžा खोलने .. .िकछु \nरटबा में लागल छलाह .. . आ’ कागदक एक गोट Ģलेट में . . िकछु लडडु . .. पैनतोवा रखने खाईत सेहो \nछलाह . .. िक तखने रोशनदान िदस हुनक नजिर गेलिĠह .. ।लाल लाल बङका बङका ऑिख . . पाकल \nपाकल दाढी .. . अांगुर सॅ िकछु ईसारा करैत. .. ।ठाकुरजी कोĪड िƑंक्स के बोतल लेबए एलिथ. . . त’ \nदेखैत छिथ .. . तंतू भाय .. . लडू के चंगेरा प’ ओंघराएल पङल छिथ . .. ।सोर पाङलिखĠह ‘तंतू भाए. \n. .औ’ तंतू भाय’. . .मुदा िकछु कþो नै. . ।ओ घबङेलाह .. .आन सारसबके बजौला .. ‘तंतू भायके दॉित \nलागल छैĠह .. . ।’ भिर पॉज उठा पुठा क’ . . चािर चािर गोटा िमल क’ हुनका दोसर कोठरी में आिन \nपलंग प’ सुतौलिĠह . . ।किन Ćयासक पĀात हुनक मुरछा टूटलैĠह .. . पािन पीबी . . İवİथ भेला. .  िव  दे  ह िवदेह Videha িবেদহ  िवदेह ᮧथम मैिथली पािक्षक ई पिᮢका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine  िवदेह õथम मैिथली पािक्षक 'िवदेह' \n४९ म अंक ०१ जनबरी २०१० (वषर् ३ मास २५ अंक ४९)http://www.videha.co.in/\n  \n  मानुषीिमह संस्कृ ताम् \n63 \n \n.।उĦहर दलान प’ बिरयाती . ।. . एक गोटे के छोिङ सब िकयो दलान प’ भागल. . । \nकिन काल में तंतू बाबू उिठ पुिठ क’ बैसैत बजलाह. . ‘ भरारक रौशन दान सॅ झॅकैत ओ पाकल पाकल \nदाढी वला बुढबा. . . ।’ठाकुरजी दौगला .. . भरारक रौशनदान सॅ किन सटल. . . पङोिसया के खपरैल \nप’ कारी िबलािङ सूतल . . ।आब ई कोन काजक जोगर. . . किन िबलिम क’ ठाकुर जी हुनक छुच्छ \nİवािभमानक रच्छा करैत कहलिखĠह. . ‘ भायजी अहॉ पढबे करू . . . भरार हमॴ संभािर लैत िछयै. . । \nंमायक कबूला रहैĠह. . बरहम İथान में घोङा चढेबाक़ . . तंतूके हाथे. . . . ।आ’ अिह कĠयादानक सेहो. \n..। .जेठक धूप. . . सकाले जा कए बरम थान सॅ आपस भ’ जैब नै त’ बङका टहटहौआ रौद पकङा \nजैत. . .हालािक एखन सातो निह बाजल छलै. . मुदा सुरूज  महराज अपन िढठाई देखबए लगला जे िहनका \nसॅ पंगा नेनाए नीक निह .. .यथाशीƈ Ćİथान करबा चाही. . । . ।त’ तंतू बाबू बाजा गाजा .. ठोल िपपही \nके संग गामक टेढ मेढ कच्ची रİता सॅ हाथ में घोङा नेने बढल चलल जाईत छलाह. . ।माय िपितयािन .. \nमौसी िपसी .. .बिहन भौजाय .. .आहे माहे İÿीगण सब पाछॉ सॅ गीत गाबैत चलल आिब रहल छलाह. . .। \nएतबै में तंतू के हाथक घोङा सिƅय होईत हुनका तेहेन किस क’ दुलिþ मारलकैĠह . . िक ओ त’ सीधे \nजोतलाहा खेत में उनटल . . . ।संगक छौङा सब दौगल. . . ।माय िपितयािन गीत गबैत लग अयली \nत’देखैत छिथ जे िपपही ढोलबाला त’ आगॉ बढल चलल जा रहल छै. . मुदा िधया पुþा ओिह खेत में . . \nझूंड बनौने की क’ रहल छै .. . ऋ। \nतंतू कþो देखाए निह पिङ रहल छला. . ।मायक माथ ठनकलैĠह . .. ओहो एकपेिङया सॅ नीचा उतरिलह. \n. . देखैत छिथ . . . तंतू आ’ हुनक घोङा दूनू दू ठाम खसल. . . ।तामसे त’ माहुर भ’ गेली. .मुदा ƅोध \nके’ िपबैत बजली. ‘रे अनमोल. . .तू घोङा उठा ले. . आ’ तंतू .. .चल झटिक क’ बेर बीतल जाए छै . . \n.आंगन में सेहो पूजा छै. . ।’ \nघर आिबक मायक कोढ फािट गेलिĠह. . ‘आब त’ तंतुआ के मािटयो के घोङा पटैक दैत छै. .िक िवपिþ छै \n. . िकजाने. गेिलयै. . . ।हुनका लेल ओ’ कोन वर्त उपास नै करै छलीह .. । \nतंतू के अिह बेर मायानगर जयबा काल माय िबलिख क’ अपन बङका होिसयार पूत के कहलिखĠह ‘तू ही \nदेखही .. . हमरा त’ एकर लच्छन कोनो नी क निह लगैत अिछ. . कोनो नोकरी लगबा दही. . . सतमा \nअठमा पास लङकी सॅ. . गरीबक बेटी सॅ .. िववाह दान करा दही जे एकर घर बसा दैक़ . ।’ मुदा \nबङका बेटा िहĦमत नै हारलैĠह .. ‘ मॉ अहॉ िनिफिकर रहूॅ . . सब नीक करिथĠह भोलेनाथ . . ।’  \nभायक एक गोट संगी जे हुनका बारहो बरीख सॅ जािन आ’ देख रहल छल. . .आ’ हुनक 