{"Videha 419.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 419.pdf","name":"Videha 419.pdf","text":" \n \nISBN Number: 978-93-342-9767-6 (Book) \nISSN 2229-547X (online) \n𑒀 \n \nविद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) \n \n [विदेह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in ] \n \nविद े ह म ै थिली सावहत्य आन्दोलन: मान ुषीथमह स ंस्कृताम ् \n \nविद े ह- प्रिम म ै थिली पाक्षिक ई-पत्रिका \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाकुर।  \n \n \n  \n \n \nऐ पोथीक सिााधिकार सुरक्षित अधि। कॉपीराइट (©) िारकक लिखित अनुमधतक विना पोथीक कोनो अंशक िाया प्रधत एिं ररकॉड िंग सवहत इिेक्‍ट रॉवनक \nअथिा यांलिक, कोनो माध् यमसँ, अथिा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणािी द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन अथिा संचारन-प्रसारण नै कएि जा सक ै त \nअधि। \n(c) २०००- २०२५. सिााधिकार सुरक्षित। भा िसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िि \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra आदद लििंकपर \nआ अिनो ५ जुिाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html क े र रूपमे \nइन्द्टरनेटपर  मैधथिीक प्राचीनतम उपस्स्थतक रूपमे विद्यमान अधि (वकिु ददन िेि http://videha.com/2004/07/bhalsarik-\ngachh.html लििंकपर, स्रोत wayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) \nfrom 2004 to 2016- http://videha.com/ भािसररक गाि -प्रथम मैधथिी ब्िॉग / मैधथिी ब्िॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैधथिीक पवहि इंटरनेट पलिका धथक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह ’ पड़िै। इंटरनेटपर मैधथिीक प्रथम उपस्स्थधतक यािा विदेह- प्रथम \nमैधथिी पाक्षिक ई पलिका िरर पहँचि अधि, जे http://www.videha.co.in/ पर ई प्रकालशत होइत अधि। आि “भािसररक गाि ” जाििृत्त \n'विदेह ' ई-पलिकाक प्रिक्‍टताक संग मैधथिी भाषाक जाििृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्‍टत भऽ रहि अधि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह : प्रथम मैधथिी पाक्षिक ई-पलिका  (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004). सम्पादक : गजेन्द्र \nठाकुर। Editor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds \nthe right to create the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those \narchives and create translated/ transliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish \nall these archives.  रचनाकार / संग्रहकत्ताा अपन मौलिक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदाधयत्ि रचनाकार / संग्रहकत्ताा मध्य) \neditorial.staff.videha@gmail.com क ेँ  मेि अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सक ै त िधथ, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएि \nगेि फोटो सेहो पठािधथ। एतऽ प्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार / संग्रहकत्तााक िगमे िखन्द्ह आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम \nनै अधि ततऽ ई संपादकािीन अधि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि / थीम-आिाररत  िेि-आकााइिक वनमााणक अधिकार , ऐ सभ \nआकााइिक अनुिाद आ लिप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक वनमााणक अधिकार ; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ प्प्रिंट-प्रकाशनक अधिकार रिैत \nिधथ। ऐ सभ िेि कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रधमकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रधमकक इच्छुक रचनाकार / संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़थु। विदेह ई \nपलिकाक मासमे दू टा अंक वनकिैत अधि जे मासक ०१ आ १५ धतधथक ेँ  www.videha.co.in पर ई प्रकालशत कएि जाइत अधि।  \nVideha eJournal (link www.videha.co.in) is a multidisciplinary online journal dedicated to the \npromotion an d preservation of the Maithili language, literature and culture. It is a platform for \nscholars, researchers, writers and poets to publish their works and share their knowledge about \nMaithili language, literature, and culture. The journal is published onlin e to promote and preserve \nMaithili language and culture. The journal publishes articles, research papers, book reviews, and \npoetry in Maithili and English languages. It also features translations of literary works from other \nlanguages into Maithili. It is a peer -reviewed journal, which means that articles and papers are \nreviewed by experts in the field before they are accepted for publication. \nFont/ Keyboard Source : https://fonts.google.com/ , \nhttps://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/  \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks \nof some of these are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], \nsend your queries to sales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha  \n(since 2000)  ISSN 2229 -547X VIDEHA (since 2004) are periodically being checked for accessibility \nissues. People with disabilities should not have difficulty accessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) \nCover designed by AUM GAJEDRA THAKUR \nVideha e-Journal: Issue No. 419 at www.videha.co.in   \n  \n \nसमानान्द्तर परम्पराक विद्यापधत- धचि विदेह सम्मानसँ सम्मावनत श्री पनकिाि मण् ि द्वारा  \nमैधथिी भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्द्ताः उक्तिान- मानुषीधमह संस्कृताम्। \nअन ुक्रम \nऐ अंकमे अधि:- \nनारायणजी चौधरी विश े र्ा ं क \n१.१.अंक ४१९ पर टिप्पणी (प ृष्ठ १-२) \n२.१.नारायणजी चौधरी टिशेषांकक संदर्भमे (प ृष्ठ ४-२९) \n२.२.एटिठाम प्रस्तुत अछि नारायणजी चौधरीजी क े र संक्षिप्त पररचय (प ृष्ठ \n३०-३१) \n२.३.नारायणजी चौधरी एिं हुनक पोखरर बचाउ (तालाब बचाओ, Save \nponds / Lakes Campaign) अभर्यान क े र सियोगी लोकटन \n(प ृष्ठ ३२-३४) \n२.४.Randhir Jha- Water Rich Mithila then, Water \nCrisis in Mithila Now! (प ृष्ठ ३५-४४) \n  \n \n२.५.डॉ. भशि क ु मार छमश्र-छमछिलाक धरोिरर अभर्यानी नारायण जी चौधरी \n(प ृष्ठ ४५-५२) \n२.६.प्रणि झा- छमछिला मे पोखररक अछतक्रमण आ \"तालाब बचाओ \nअभर्यान\" (प ृष्ठ ५३-६४) \n२.७.टितनाि झा-जलसंरिण आ नारायणजी चौधरी  (प ृष्ठ ६५-६९) \n२.८.डा.धनाकर ठाक ु र-पोखरर बचाउ अभर्यानक छमछिला नायक-नारायण \nचौधरी  (प ृष्ठ ७०-७१) \n२.९.अक्षजत क ु मार झा-छमछिलाक सांस्क ृ छतक धरोिर क ेँ  रिक: नारायण \nचौधरी  (प ृष्ठ ७२-७७) \n२.१०.डॉ. क ै लाश क ु मार छमश्र-नारायण चौधरी आ जलकर संरिण क े र \nसामाक्षजक सरोकार (प ृष्ठ ७८-८५) \n२.११.आशीष अनछचन्िार-पोखररक िक्तव्य (प ृष्ठ ८६-९४) \n२.१२.सन्दर्भ (प ृष्ठ ९५-९७) \n \n \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 1 \n१.१.अ ं क ४१९ (नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क)पर  विप्पणी \nवहतनाथ झा  \nविदेहक हम दू िर्षसँ कने बेससए समयस ँ वनयममत पाठक छी। पसिको \nवनयममत वनकलैत अमछ। लीकसँ हवि क' सोचब आ अमलमे आनब \nकम कठठनाह काज नवह।  जावह ठदस आन -आन सम्पादकक ध्यान नवह \nजाइत छवन, ओवह ठदस वहनक ध्यान पवित े  िा छवन। अद्यािमि एवह \nपसिकाक करीब 35 विशेर्ाांक वनकसल चुकल अमछ। ओ व्यक्ततपरक \nतँ अमछए, सांस् थाक गमतविमिक विर्यम े से हो। आनो -आन विर्यक \nअमछ विशेर्ाांक सभ। एक खास बात आओर छवन वहनक विशेर्ाांकमे। \nसावहत्यकारक विर्यम े जँ ली तँ सभ जीबैत सावहत्यकारक व्यक्ततत्ि \nआ क ृ मतत्िक विर्यम े रहैत अमछ। अबड े रल सावहत्यकार जवनक \nसावहत्यम े महत्िपूर्ष अिदान छवन, ओवहपर क ें वित अां क \nविश्वसनीयताक दृमिसँ से हो महत्िपूर्ष रहैत अमछ। हालक विशेर्ाांकमे  \nमहत्िपूर्ष लेखक रबीन्द्िनाथ ठाक ु र, रामलोचन ठाक ु र, राजनन्द्दनलाल \nदास, क े दारनाथ चौिरी, शरददिंदु चौिरी आठद जे आब एवह सांसारमे  \nसदेह नवह छमथ, मुदा हुनक व्यक्ततत्ि आ क ृ मतत्िक विर्यमे सावहत्य \nसांसार पीढी -दर -पीढ़ी पररमचत रहत। अांतराषष्ट्रीय मैमथली पररर्दक \nविशेर्ाांकमे  जत ेक आलेख अमछ, प्रलेखक रूपमे सभ ठदन विद्य मान \nरहत। \n    पयाषिरर्विद नारायर्जी चौिरीपर विशेर्ाांक वनकासल विदेह ई \nसावबत क े लक जे माि सावहत्यकार े  िा समाजक कल्यार् नवह सोचैत \nअमछ, पयाषिरर्क रक्षा -सुरक्षा कोना हो, जीिन सहज कोना चलय, \nएवह हेतु जे कायष कर ै त अमछ, आन्द्दोलन कर ै त अमछ, ओहेन \nव्यक्ततत्िपर विशेर्ाांक वनकालल जाय से जल -पयाषिरर् सांरक्षर्क  2 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nलेल नारायर्जी चौिरीक अमूल्य अिदान छवन, हुनकापर क े न्द्न्द्ित \nविद्वान लोकवनसँ आलेख सलखबाय विसशि अां क वनकाललवनअमछ, \nजावहमे  डा. क ै लाश क ु मार ममश्र , आसशर् अनमचन्द्हार, डा. सशि क ु मार \nममश्र, प्रर्ि झा, डा. िनाकर ठाक ु र, अजजत क ु मार झा आठदक  \nअनुसांिानपूर्ष आ सूचनाप्रद आलेख छवन।   \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 3 \n \nनारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क \n२.१.नारायर्जी  चौिरी  विशेर्ाांकक सांदभषमे  \n२.२.एवहठाम  प्रस्तुत अमछ नारायर्जी  चौिरीजी  क े र सां जक्षप्त पररचय  \n२.३.नारायर्जी  चौिरी  एिां हुनक  पोखरर  बचाउ (तालाब  बचाओ, \nSave ponds / Lakes Campaign) असभयान  क े र सहयोगी  \nलोकवन  \n२.४.Randhir Jha - Water Rich Mithila then, \nWater Crisis in Mithila Now! \n२.५.डॉ. सशि क ु मार ममश्र-मममथलाक  िरोहरर  असभयानी  नारायर्  जी  \nचौिरी  \n२.६.प्रर्ि झा- मममथ ला  मे  पोखररक  अमतक्रमर् आ \"तालाब  बचाओ \nअसभयान \" \n२.७.वहतनाथ  झा-जलसांरक्षर्  आ नारायर्जी  चौिरी  \n२.८.डा.िनाकर  ठाक ु र-पोखरर  बचाउ असभयानक  मममथला  नायक -\nनारायर्  चौिरी  \n२.९.अजजत  क ु मार झा-मममथलाक  साांस्क ृ मतक िरोहर  केँ रक्षक: \nनारायर्  चौिरी  \n२.१०.डॉ. क ै लाश क ु मार ममश्र-नारायर्  चौिरी  आ जलकर  सांरक्षर् क े र \nसामाजजक  सरोकार  \n२.११.आशीर् अनमचन्द्हार-पोखररक  िततव्य \n२.१२.सन्द्दभष \n \n  4 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.१.नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं कक स ंदर्षम े \n1 \n2008 सँ  एखन  िरर  विदेह  http://videha.co.in/ द्वारा जे  \nविशेर्ाांक सभ  आएल  अमछ तकरा तीन  चरर्मे  बाँवि सक ै त छी।  \nपवहल  चरर्  2008सँ  जनिरी  2015 िरर  जावहमे  विर्य आिाररत  \nविशेर्ाांक सभ  प्रकासशत भेल  आ मिुपजीपर  से हो  विशेर्ाांक प्रकासशत \nभेल।  एकदम  प्रार ां सभक विशेर्ाांक सभमे  \"विशेर्ाांक\" नाम  नवह  लीखल  \nगेल  छै मुदा  ओवहमे  ओहन  रचनाक  बेसी  स् थान देल  गेल  छै सायास  रूप ें  \n(क्रम-1 सँ  12 क े र अमिकाांश)। \nदोसर  चरर्  भेल  2015 सँ  लऽ  कऽ एखन  िरर  जावहमे  माि  जीवित  \nलेखकपर  विशेर्ाांक प्रकासशत करबाक  वनर्षय  लेल  गेल  आ इम्हर \nपमछला  बखष एवहमे  सांस् था आ पि-पसिकापर  विशेर्ाांक प्रकासशत \nकरबाक से हो  वनर्षय  लेल  गेल  क्रम- 13 एिां 14, 20 सँ  34)। \nतेसर  चरर्  भेल  पमछला  सालमे  विदे हक सांपादक  द्वारा \"वनत  निल  \nससरीज \" प्रकासशत करबाक  (एकर वििरर् अलगसँ  देल  गेल  अमछ)। \nपाठक  लेल  विदेहक  हर े क विशेर्ाांक पाँच स्तर, पाँच स्िाद रखने  अमछ \n(पाँचम  स्िाद सभसँ  विरल  अमछ)- \n1) पसिका विशेर्ाांक क े र स्िाद, 2) आलोचनात्मक  पोथीक स्िाद, 3) \nशोि ग्रांथक स्िाद, 4) सावहत्य अकादमी  द्वारा प्रकासशत मोनोग्राफ क े र \nस्िाद, 5) जँ  विदे हक विशेर्ाांकमे कोनो  एहन  रचनाकार  चयवनत  होइत \nछमथ जजनकर  पमत िा पत्नी सेहो  रचनाकार  छमथन  तँ विदेह  अपन  \nविशेर्ाांकमे दूनूक ेँ  मूल्याांकन  कर ै त अमछ। उदाहरर्  लेल  विदेहक  लक्ष् मर् \nझा 'सागर ' विशेर्ाांक आ नर े न्द्ि झा विशेर्ाांक देखल  जा  सक ै ए। विदे ह \nअपन  अांक लेल  सा गरजी  आ नर े न्द्ि झाक चयन  क े ने छल  मुदा   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 5 \nसागरजीक  पत्नी शैल  झा 'सागर ' सेहो  रचनाकार  छमथन  तँ लक्ष् मर् जी  \nबला  विशेर्ाांकमे शैलजीक  रचनाकमषपर  से हो  विचार भेल  आ तेनावहते  \nनर े न्द्ि झाजीक  पत्नी पन्द्ना झा कथाकार से  नर े न्द्ि झा विशेर्ाांकमे \nपन्द्नाजीक रचनाकमषपर  से हो  विचार भेल।  ई विचार िा घिना  सांपूर्ष  \nमैमथली  सावहत्यम े नवह  भेल  छल  हमरा  जनैत , से  माि  विदे ह द्वारा सांभि  \nभेल।  जँ  हम  गलत  होइ तऽ सूमचत  करी  हम  अपन  ज्ञानक ेँ सुिारर  लेब।  \nसावहत्य अकादमीक  कमथत मोनोग्राफ तँ आइ िरर  बहुतो लेखकपर  \nप्रकासशत नवह  भऽ सकल  अमछ। एहन  पररस्स् थमतमे विदेह  एकिा न ि \nबाि बना  कऽ मै मथली  लगमे  रान्द्ख देने  अमछ। पाठक  चाहमथ तँ एवह \nविशेर्ाांक सभमेसँ  आनो  स्िाद तावक सक ै  छमथ।  \nमैमथलीमे  जे  लोक  सभ  विश्वविद्यालयस ँ जुिल  छमथ आ वक ओहनो  \nलोक  जे  सभ  प्रोफ े सर सभहक  सांगमतमे  छमथ तावहमे  वकछु  लोकक  मूँ हे  \nईहो सुनबा  लेल  भेिल  जे  जजनका -जजनकापर  विदेह  विशेर्ाांक प्रकासशत \nभऽ चुकल  अमछ तावहमेसँ  अमिकाांशपर विश्वविद्यालय सभमे  शोि \nहेबाक लेल  पांजीयन  भऽ रहल  छ ै । हमरा  लेल  ई समाद  बहुत पवहनेसँ  \nसूनल  मानू।  िास्तविकता ई छै जे  विदे ह विशेर्ाांकमे जत े  सूचना  रहैत छै \nतत ेमे ओही एक लेखकपर  एक ै समयम े  कमसँ  कम  दस  दृमिकोर्सँ  \nशोि भऽ सक ै त छ ै । खएर  मैमथलीमे  विजश्वद्यालयक शोि जेहन  होइत \nछै, जेहन  शोिाथी सभ  होइत छै तावहमे  हम  सभ  मावन  बैसल  छी जे  \nविदेह  विशेर्ाांक एवहना  सािषजवनक  होइत रहत आ शोिाथी सभ  वबना  \nअनुममत , वबना  क्र े वडि देने  चोरा  कऽ कमथत शोि कर ै त रहता। \nजँ  अहाँ अइ विशेर्ाांक क े र PDF पवढ़ रहल  छी तँ कोनो  शब्द िा पाँमत \nअांडरलाइनमे  िा वबना  अांडरलाइनक ेँ  नीला  िा कोनो  र ां गक (कारी र ां ग \nछोवि) देखाए  तँ बुजझ सलअ  जे  ओवहमे  ललिंक देल  गेल  छै र े फर ें स लेल   6 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nआ तकरा क्तलक करबै  तँ ओ ललिंक खुजज  जाएत।  कोनो -कोनो  फोिोमे  \nसेहो  ललिंक दे ल  गेल  छ ै । पाठक  एवह माध्यमस ँ कम  समयम े  र े फर ेंस  \nसभहक  अध््यन कऽ सक ै  छमथ। मुदा  प्प्रिंिमे प्रकासशत पोथीमे  ई सुवििा  \nनै  रहत। अइ कारर्सँ  भऽ सक ै ए जे  पाठकक ेँ एवह पोथीक वकछु  पाँमत \nप्रचसलत नै  बुझेतवन।  जावह  ठाम  ललिंक दे ल  गेल  छै तावह ठामक  पाँमतक \nवकछु  शब्दक बीच बेसी  स् थान छू िल  छ ै । ओकरा एक पाँमत बना  पढ़ी से  \nआग्रह। हम  चावहतहुँ तँ सभ  ललिंक िा मचिक ेँ एकठाम  दऽ  सक ै  छलहुँ  \nमुदा  हमर  सोच  अमछ जे  पाठकक ेँ एक ै ठाम  तक ष आ सबूत  भेिवन।  एकिा \nआर बात ई जरूरी  नवह  छै जे  एक लेखक  लेल  हम  एक ै िा ललिंक प्रयोग \nकरी।  ओहन  लेखक  जजनका  बार े मे बहुत रास  ललिंक छै गूगलपर  हुनकर  \nनाम  जखन  एक बेरसँ  बेसी  अबैत अमछ तँ हमर  प्रयास रहैए  जे  हुनकर  \nनाम  सभमे  अलग -अलग  ललिंक लगा  दी।  तँइ पाठक  जखन  एक ै नामक  \nबहुत रास  ललिंक देखमथ  तँ ई मावन  लेमथ  जे  हुनका  लग  र े फर ें सक भांडार \nपहुँचल  छवन।  \nविदेह  द्वारा जीिैत  लेखकपर  विशेर्ाांक शुरू  कएल  गेल  छल  2015 सँ  \nजे  विसभन्द्न नामसँ  होइत आब \"विद े हक जीवित मैथथलकमी , \nस ं गीतकमी, सावहत्यकार-सम्पादक आ र ं गम ं चकमी-र ं गम ं च-\nवनद े शकपर विश े र्ा ं क श ं खला\" नामसँ  जानल  जाइत  अमछ। \nमैमथलकमीसँ  हमर  सभहक  आशय जजनकर  काज  मममथला -मैमथली -\nमैमथली  लेल  कोनो  माध्यमस ँ भेल  हो। ओ सांगठनकताष  से हो  भऽ सक ै  \nछमथ, आन  भार्ाक लेखक  सेहो।  तवहना  सां गीतकमी  मने  गीत-सांगीतसँ  \nजुिल  लोक।  वनच् चा एवह सभ  चरर्  क े र विस्तृत सूचना  क्रमबद्ध रूप ें  \nदेल  जा एत।  \nविदेहक  विशेर्ाांक सभ  लेल  हम  ओहनो  लोक  सभ  लग  आलेख  लेल   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 7 \nजाइत  छी, हुनका  सूचना  दै त छी जे  वक हमर  (आशीर् अनमचन्द्हार), \nविदेह  या गजेन्द्ि ठाक ु रक िुर  विरोिी  छमथ। दू -चारर  लोक  कवह सक ै  \nछमथ जे  हमरा  सूचना  नवह  भेिल , तऽ हुनकासँ  हमर  आग्रह जे  कमसँ  \nकम  ओ अपन  ह्वािसएप आ फ े सबुक क े र मैसेज  ब ातस  (इनब ातस ) \nदेखमथ।  हमर  एवह प्रयासक प्रमतफल विदेहक  आन  विशेर्ाांक सांगे  एहूमे  \nदेखाइ  पित से  उम्मेद  अमछ। \nविदेहक  नारायर्जी  चौिरी  विशेर्ाांक क े र घोर्र्ा 18 ठदसां बर  2024 \nमे  भेल  छल।  एवह घोर्र्ाक फ े सबुक ललिंक देखू । नारायर्जी  चौिरी  \nपयाषिर र्विद ् छमथ, मममथलामे  पोखरर  बचाउ (तालाब  बचाओ, Save \nponds / Lakes Campaign) असभयान  क े र असभयानी  छमथ। \nएवह विशेर्ाांकसँ पवहने  विदेह  35 िा विशेर्ाांक प्रकासशत कऽ चुकल  \nअमछ आ एवहठाम  आब हम  कवह सक ै त छी जे  ई एकिा चुनौतीपूर्ष  \nकाज  छ ै । अनेक  सां कि क े र सामना  करए पि ै त अमछ लेख  एकट्ठा \nकरएमे।  मुदा  सांगवह  ईहो हम  कहब जे  सां किसँ  बेसी  हमरा  लग  समथषन  \nअमछ। हँ, ई मानएमे  हमरा  कोनो  ठदतकत  नवह  जे  जत े क लेख  क े र उम्मेद  \nक े ने रहैत छी हम  तत ेक नै  आबैए, जत े क लोक  सलखबाक  लेल  गछ ै त \nछमथ से  सभ  अांत- अांत िरर  आवब चुप्प भऽ जाइत  छमथ। आ एकर  \nकारर्ो  छै, वकनको  ई लागै  छवन  जे  आनपर  सलखब  से  हम  अपने  रचना  \nवकए ने  लीन्द्ख लेब , वकनको  लग  पोमथए नै  रहै छवन , जखन  वक हम  सभ  \nयथासांभि पाठकक ेँ विकल्प रूपमे  पोथीक पी.डी.एफ फाइल  से हो  \nदेबा क लेल  तैयार रहैत छी। वकयो विदेहक  समािेशी  रूपसँ  दुखी  छमथ, \nतँ वकनको  ममिक ेँ  विदेहसँ  ठदतकत  छवन  तँइ ओ नवह  देता।  एकरो हम  \nसांकिे बुझै मछयै जे  सभ  फ े सबुकपर  लांबा -लांबा  लेख  िा कम ें ि िाइप कऽ \nलै  छमथ सेहो  सभ  विदे ह लेल  हाथसँ  सलखल  पठाबैत  छमथ। जे  सभ   8 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nकवहयो काल  फ े सबुकपर  िाइप कऽ लीखै  छमथ मतनकर  आलेख  हम  \nसभ  िाइप कररते छी। खएर  पवहने  कहलहुँ  जे  सां किसँ  बेसी  समथषन  \nअमछ तँइ आइ पवहलसँ  लऽ  कऽ 36म  (सांस् था सवहत ) विशेर्ाांक िरर  \nपहुँचलहुँ  हम।  आन  विशेर्ाांक लेल  इएह बात मानू।  2008 सँ  लऽ  कऽ \n2024 क एखन  िरर  36 िा विशेर्ाांक प्रकासशत भेल  मने  बखषमे  दू  िासँ  \nकनी  बेसी।  वनन्द्िते समथषन  बेसी  भेिल  हमरा।  जखन  वक विदेहक  ई \nछत्तीसो विशेर्ाांक क े र अलािे  आन  अां क हर े क पांिह ठदनपर  (मासमे  दू  \nबेर) लगातार  प्रकासशत भइए रहल  अमछ। एकर  अमतररतत  ईहो बात \nसांतोर्दायक  अमछ जे  विदे हक हर े क व्यक्ततपरक विशेर्ाांक \nअसभनांदनग्रांथ हेबासँ  बाँमच गेल  अमछ। मुख्यिारा जकाँ  विदेहक ेँ \nअसभनांदनग्रांथ नवह  चाही। असभनांदनग्रांथ अहू दुआर े  नै  चाही जे  ओवहसँ  \nलेखक  िा जजनकापर  वनकालल  गेल  छवन  मतनकामे  सुिारक  गुांजाइश  \nखत्म भऽ जाइत  छ ै । तँइ विदेहक  विशेर्ाांकमे आलोचना -प्रसांशा सभ  \nभेित। \nपहिने हिदेिक सभ अंक नागरी , तिरहुिा आ ब्रेल लल हपमे प्रकालिि \nिोइि छल । एकर अतिररक्ि हिदेिक हकछु अंक कै थी, नेिाड़ी, \nआइ.पी.ए. ललहप , रंजना (नेिारी क े र एक आर रूप) , ब्राह्मी, खरोष्ठी, \nउर्दू, तिब्बिी एिं तिब्बिी-उमे ललहपमे सेिो छपल अतछ। क ु ल तमला कऽ \nदेखी िँ हिदेि बारि ललहप अपना लेल रखने अतछ।  \n2 \nपाठक  जखन  एहि हििेषांकक ेँ पढ़िाि िँ हुनका  ििूनी ओ मानकिाक \nअभाि लगिहन।  विदेह  मूलतः  शब्दमे विभक्तत सिा  कऽ सलखैत  अमछ \nसांगवह  मैमथली  मानक  भार्ा आ मैमथली  भार्ा सम्पादन  पाठ्यक्रम लेल  \n“भार्ापाक” नामक  अपन  ठदशावनदेश  सेहो  रखने  अमछ मुदा  ओवहमे   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 9 \nछपए बला  लेखक  लेल  स्ितांिता छै जे  ओ कोन  रूपमे  सलखै  छमथ, माने  \nजे  विदे ह शुरुएसँ  हर े क ितषनी  बला  लेखकक ेँ  स्िीकार कर ै त एलैए।  तँइ \nमानकता  अभाि स्िाभाविक। विदेह  सभ  ितषनी  आ स्िरूपक सम्मान  \nकर ै त अमछ। तथावप ििूनीक गलिी  जे  तथक से सोझे-सोझ िमर \nसभिक गलिी  तथक जे  िम सभ संिोधन नै कऽ सकलहुँ।  मैतथलीमे  \nहकछुए एिन पलिका अतछ जकर  ििूनी एकरं गक रिैि अतछ आ ई हुनक  \nखूबी  छहन मुदा जखन  ओिो सभ कोनो हििेषांक हनकालै  छतथ िखन  \nििूनी िँ ठीक  रिैि छहन मुदा सामग्री अतधकांििः बलसये  रिैि छहन। \nऐमतहाससकताक  दृमिसँ  कोनो  पुरान  सामग्रीक उपयोग िर्जिंत नै  छ ै । \nहमहूँ  सभ  कर ै त मछयै, मुदा सोतियौ जे  72-80 पन्नाक कोनो प्प्रिंट \nपलिका िोइि छै िाहिमे लगभग  आधा सामग्री साभार रिैि छहन, िेसर \nभागमे लेखक  क े र हकछु  रिना रिैि छहन आ िाररम  भागमे हकछु  नि \nसामग्री रिैि छहन। िमरा लोकहन  नि सामग्रीपर बेसी  जोर  दैि तछयै। \nएकर मिलब  ई नहि जे  ििूनीमे गलिी  िोइि रिै। िमर किबाक  मिलब  \nई जे  संपादक-संयोजकक ेँ  कोनो ने कोनो स्िरपर समझौिा करिे पड़ैि \nछै से िािे ििूनीक िो हक, मुद्राक िो हक हििारधारक  िो हक सामग्रीक \nिो। िमरा लोकहन  ििूनीक स्िरपर समझौिा कऽ रिल  छी मुदा कारण  \nसहिि। प्प्रिंट पलिका एक बेर  प्रकालिि भऽ गेलाक  बाद  दोबारा  नै भऽ \nसक ै ए (भऽ िँ सक ै ए मुदा फ े र पाइ लाहग  जेिै ) िँइ ओकर ििूनी \nयथािक्क्ि सिी रिैि छ ै । इंटरनेटपर  सुहिधा छै जे  बीिमे  (इंटरनेटसँ  \nप्प्रिंट िेबाक  अितध) ओकरा सिी कऽ सक ै ि छी मुदा सामतग्रए बलसया  \nरिि िँ सिी ििूनी रहििो नि अध्याय नै खुजज  सकि िँइ िमरा लोकहन  \nििूनी बला  मुद्दापर समझौिा क े लहुँ। िमरा लोकहन  कएलहन , कयलहन  \nओ क े लहन िीनू िुद्ध मानैि छी, एिेक िुद्ध मानैि छी एक ै रिनामे िीनू  10 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nरूप  भेहट जाएि।  आन िब्दक लेल  एिने बूझू।  उम्मेद  अमछ जे  पाठक  \nविदेहक  आने  विशेर्ाांक जकाँ  एकरा  पढ़ताह आ पवढ़ एकर  नीक -\nबेजाएपर  अपन  सुझाि  देताह।  विदे हक हर े क अांक विदेह  िेबसाइिपर  \nभेित आ एकर अलािे  गूगल  बुतस  Google Books  आ \nआक ष इभ.क  म archive.org पर सेहो  भेित। तँइ स्िाभाविक रूपसँ  \nविशेर्ाांक से हो  तीनू  प्लेिफामषपर  भेित। मुदा  तीनू  प्लेिफामषपर  अांक \nसभक ेँ  अलग  ढ ां गसँ सजाएल  गेल  छै जकरा  हम  पाठक  लग  रान्द्ख रहल  \nछी। पाठक  वनच् चा बला  पैराग्राफपर ध्यान देताह  तऽ हुनका  कम्मे \nसमयम े  नीक  ररजल्ि  भेितवन।  \nविदेहक  अपन  साइि  आ आक ष इभ.क  म archive.org पर विदेहक  \nहर े क अांक क्रमबद्ध तरीकासँ  भेित। आक ष इभ.क  म archive.org पर  \nविदेहक  हर े क अांक पढ़बाक लेल  पाठक  Gajendra Thakur सचष  \nकरमथ  आ \nhttps://archive.org/details/@videha_editorial\n_staff पर  जामथ  जावहठाम  क्रमबद्ध तरीकासँ  सभ  भेितवन।  सांगे  ईहो \nललिंक सहायक  हेतवन  \nhttps://archive.org/details/videha_pdf_20230\n5 मुदा  गूगल  बुतस  Google Books पर विदेहक  अांक सभक ेँ  सचष  \nकरबाक वहसाबसँ  राखल  गेल  अमछ। माने  जे  पाठक  गूगल  बुतस  \nGoogle Books  पर जँ  कोनो  शब्दक ेँ िा लेखकक ेँ  िा वकताबक \nनामक ेँ  िा आन  कोनो  की िडषसँ  तकताह आ जँ  ओ शब्द, लेखक , \nवकताब िा ओ सचष  िडष विदे हमे  प्रकासशत भेल  छै तऽ पाठक  लग  \nविदेहक  ओ सभ  अांक देखाबऽ  लगतै  जावहमे  पाठक  द्वारा शब्द, लेखक , \nवकताब िा ओ सचष  िडष दे ल  गेल  छ ै । एकर  माने  ई भेल  जे  विदे हमे   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 11 \nप्रकासशत हर े क शब्द, लेखक , वकताब िा ओ सचष  िडष पाठकक  मुट्ठीमे \nआवब गेल  आ अन्द्य माध्यमक अपेक्षा बेसी  ठदन  िरर  पाठक  क े र पहुँचमे  \nरहत। आ सां गवह जँ  ओ शब्द, लेखक , वकताब िा ओ सचष  िडष विदे हसँ  \nइतर आन  कोनो  पोथीमे  छै तँ ओहो पाठकक  सामने  आवब जेतवन  माने  \nपाठक  लेल  दुन्द्ना फायदा।  \nपाठक  गूगल  बुतस  Google Books  पर विदेहक  Videha \neLearning  पर  जा  कऽ विदेहक  अां क पवढ़ सक ै  छमथ ओत्तवह \nसांपादक  गजेन्द्ि ठाक ु र Gajendra Thakur पर क्तलक कऽ बहुत \nरास  पोथी पवढ़ सक ै  छमथ। तवहना  पाठक  जा  कऽ गजेन्द्ि ठाक ु र \nGajendra Thakur सचष  करमथ हुनका  विदे हक अां क सवहत  ओ \nसभ  पोथी भेवि जेतवन  जे  विदेहपर  देल  गेल  छ ै । एकर माने  ई भेल  जे  \nमाि  विदे हक अां क े नै  आनो -आनो  पोथी सभ  भविष्ट्यम े बाँचल  रवह जेतै।  \nसांगवह  विशेर्ाांक सभहक  प्प्रिंि रूप  वकनबाक  लेल  ओकर  पोथी रूपक  \nललिंक पोथी.क  म Pothi.com पर दे ल  गेल  छ ै । पाठक  पोथी.क  म \nPothi.com पर जा  कऽ गजेन्द्ि ठाक ु र Gajendra Thakur  \nसचष  करमथ हुनका  विदेहक  विशेर्ाांक सवहत  बहुत रास  पोथी भेवि जेतवन  \nवकनबाक  लेल।  पाठक  देिनागरीमे  गजेन्द्ि ठाक ु र आ रोमन  क े र \nGajendra Thakur दूनू  सचष  करमथ  से  हमर  आग्रह रहत। कारर्  \nदेिनागरी  आ रोमन  दूनूमे  सांपादक  अपन  एकाउ ां ि बनेने  छमथ आ अपन  \nसुवििासँ  दूनू  एकाउ ां िसँ विदे हक अांक आ पोथी अपलोड  क े ने छमथ। \nएवहठाम  हम  पवहने  विदेहक  ललिंक देब  आ ठीक  ताही सांगे  एवह \nविशेर्ाांकक पोथी.क  म Pothi.com क े र प्प्रिंि आॉन  वडमाांड बला  ललिंक \nदेने  छी जावह  ठाम  पाठक  एकरा  आॉनलाइन  कीवन  सक ै  छमथ। विदे हक \nद्वारा जीिैत  लेखक  ओ सांस् थाक विशेर्ाांक शृखांलामे  प्रकासशत भेल   12 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nसांगवह  आन  विशेर्ाांक सभहक  सलस्ि एना  अमछ (एवहठाम  जे  अां कक \nसलस्ि देल  गेल  अमछ तावह अां कपर क्तलक करबै  तँ ओ अांक खुजज  \nजाएत )।  \n1) हाइक ू विशेर्ाांक 12 म  अां क, 15 जून  2008  \n2) गजल  विशेर्ाांक 21 म  अांक, 1 निम्बर 2008  \n3) विहवन  कथा विशेर्ाांक 67 म  अांक, 1 अतिूबर 2010  \n4) बाल  सावहत्य विशेर्ाांक 70 म  अांक, 15 निम्बर 2010  \n5) नािक  विशेर्ाांक 72 म  अां क 15 ठदसम्बर  2010  \n6) समीक्षा  विशेर्ाांक  \n7) नारी  विशेर्ाांक 77म  अां क 01 माचष  2011  \n8) अनुिाद  विशेर्ाांक (गद्य-पद्य भारती) 97म  अांक  \n9) बाल  गजल  विशेर्ाांक विदे हक अां क 111 म  अांक, 1 अगस्त 2012  \n10) भक्तत गज ल  विशेर्ाांक 126 म  अां क, 15 माचष  2013  \n11) गजल  आलोचना -समालोचना -समीक्षा  विशेर्ाांक 142 म , अांक \n15 निम्बर 2013  \n12) काशीकाांत ममश्र मिुप  विशेर्ाांक 169 म  अांक 1 जनिरी  2015  \n13) अरविन्द्द ठाक ु र विशेर्ाांक 01 निम्बर 2015 अांक 189, विदेहक  \nअरविन्द्द ठाक ु र विशेर्ाांक क े र पोथी रूप  \"स्ितां िचेता- अरविन्द्द ठाक ु र: \nव्यक्ततत्ि-क ृ मतत्ि\" क े र नामसँ  प्रकासशत भेल।  \n14) जगदीश  चन्द्ि ठाक ु र अवनल  विशेर्ाांक 01 ठदसम्बर  2015 अांक \n191, पोथी.क  म pothi.com \n15) विदे ह सम्मान  विशेर्ाक- 200म , भाग-1, 15 अप्रैल 2016  \n16) विदे ह सम्मान  विशेर्ाक- 205म , भाग-2, 1 जुलाई  2016  \n17) मैमथली  सी .डी./ अल्बम  गीत सां गीत विशेर्ाांक- 217 म  अांक 01  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 13 \nजनिरी  2017  \n18) मैमथली  िेब पिकाररता  विशेर्ाांक-313म  अां क 1 जनिरी  2021  \n19) मैमथली  बीहवन  कथा विशेर्ाांक-2, 317 म  अांक 1 माचष  2021  \n20) रामलोचन  ठाक ु र विशेर्ाांक 01 अप्रै ल 2021 अांक 319, \nपोथी.क  म pothi.com \n21) राजनन्द्दन  लाल  दास  विशेर्ाांक 01 निम्बर 2021 अांक 333, \nपोथी.क  म pothi.com \n22) रिीन्द्ि नाथ  ठाक ु र विशेर्ाांक 15 जून  2022 अांक 348, \nपोथी.क  म pothi.com \n23) क े दारनाथ  चौिरी  विशेर्ाांक 15 अगस्त 2022 अांक 352, \nपोथी.क  म pothi.com \n24) प्रेमलता ममश्र 'प्रेम' विशेर्ाांक 01 निम्बर 2022 अांक 357, \nपोथी.क  म pothi.com \n25) शरठदन्द्दु चौिरी  विशेर्ाांक 15 निम्बर 2022 अांक 358, \nपोथी.क  म pothi.com \n26) “कला -विमशष  विशेर्ाांक (सन्द्दभष- सांजू  दास , क ृ ष्ट् र् क ु मार कश्यप, \nशसशबाला , एस .सी .सुमन  आ श्वेता झा चौिरी )” 15 अप्रै ल 2023 \nअांक 368, पोथी.क  म pothi.com \n27) अशोक विशेर्ाांक 1 मइ  2023 अांक 369, पोथी.क  म \npothi.com \n28) रामभरोस  कापवि 'भ्रमर' विशेर्ाांक 15 मइ  2023 अांक 370, \nपोथी.क  म pothi.com \n29) मममथला  स्िूड ें ि यूवनयन  (MSU) विशेर्ाांक 1 जून  2023 अांक \n371, पोथी.क  म pothi.com  14 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n30) लक्ष् मर् झा सागर  विशेर्ाांक (15 निम्बर 2023 अां क 382), \nपोथी.क  म pothi.com  \n31) नर े न्द्ि झा विशेर्ाांक (1 जून  2024 अां क 395), पोथी.क  म \npothi.com \n32) भार्ाविद ् रामाितार  यादि  विशेर्ाांक 1 जून  2024 अांक 395, \nपोथी.क  म pothi.com \n33) अन्द्तराषष्ट्रीय मैमथली  परर र्द ् विशेर्ाांक 15 अगस्त 2024 अां क \n400, पोथी.क  म pothi.com \n34) वहतनाथ  झा विशेर्ाांक 1 निम्बर 2024 अांक 405, पोथी.क  म \npothi.com \n35) मममथला  विकास  परर र्द ् विशेर्ाांक 15 ठदसां बर  2024 अांक 408, \nपोथी.क  म pothi.com \nएवह सलस्िमे  1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 15 एिां 16 विदे हक स्ितः \nसांख्याक वहसाब  बला  विशेर्ाांक अमछ। ओतवह 2 आ 19 क्रम सांख्याक \nविशेर्ाांक मुन्द्नाजीक सां योजनमे  प्रकासशत भेल  अमछ। शेर् सभ  बाँचल  \nविशेर्ाांकक सां योजन  आशीर् अनमचन्द्हार द्वारा भेल  अमछ। 2015 मे  \nविदेहक  सांपादक  लग  आशीर् अनमचन्द्हार द्वारा जीवित  लेखकपर  \nविशेर्ाांक वनकालबाक  प्रस्ताि राखल  गेल  आ सांपादकक  सहममतक  \nबाद  ई एखन  िरर  एकिा नमहर  रस्ता बना  चुकल  अमछ। पुनः  2022 मे  \nआशीर्े अनमचन्द्हार द्वारा विदे ह लग  सांस् थाक ऊपर विशेर्ाांक प्रकासशत \nकरबाक प्रस्ताि राखल  गेल  आ सांपादकक  सहममतसँ  एखन  िरर  3 \nसांस् थापर अांक वनकसल  चुकल  अमछ। विदेहक  निाचार  अतबे नवह  अमछ, \nएक बेर फ े र 2023 मे  आशीर् अनमचन्द्हार द्वारा विदेह  लग  दू  िा विचार \nराखल  गेल  1) लेखक -प्रकाशकसँ इतर आन  जे  लोक  पोथी-पसिका  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 15 \nक े र वबक्री कऽ अपन  जीिय -यापनक  सांग  मैमथली  पोथीक प्रचारमे \nसहायक  छमथ मतनको  ऊपर विशेर्ाांक प्रकासशत, एिां 2) मैमथलीक  \nकोनो  पसिकाक उपर  विदे ह विशेर्ाांक प्रकासशत हो। एहू दूनू  क ै िेगरी \nलेल  सां पादकक  सहममत  अमछ आ वनकि  भविष्ट्यम े विदे हक माध्यम े \nपाठक  लग  नीक  विशेर्ाांक पहुँचत। ठदसांबर  2024 मे  एक बेर  फ े र \nआशीर् अनमचन्द्हारक निाचार  सामने  आएल  जावह  अांतगषत विदे हक \nसांपादकक  सहममतक  बाद  \"विदेह  सलिर े चर  फ े स्िीभल” क े र घोर्र्ा \nभेल । एवह फ े स्िीभलक विस्तृत वििरर्  अही लेखमे  वनच् चा भेित।  \nआशीर् अनमचन्द्हारक निाचार  अतबे नवह  अमछ,एवह क्रममे \"स्ि-ननिंदा \nविशेर्ाांक\" से हो  अमछ जावह  लेल  पवहल  नाम  अशीर्े अनमचन्द्हारक \nराखल  गेल  अमछ। ई पूरा मैमथली  सावहत्य लेल  एकिा नि  प्रयोग हएत। \nसांभितः पूरा विश्वक सावहत्य लेल  ई नि  प्रयोग हएत। ई ससरीज  \nलेखकक  इच्छापर प्रकासशत हएत माने  जे  लेखक  चाहै छमथ जे  हुनका  \nअपन  दुगुषर्क  बार े मे हुनक  समाज , हुनक  पाठक  की विचार राखै छवन  \nसे  ओ लीन्द्ख सक ै त छमथ। एवह ससरीजम े  कोनो  प्रकारक प्रशांसात्मक \nआलेख  नवह  रहत। जँ  कदामचत् आवबयो गेल  तऽ ओवह आलेखक ेँ  हिा \nदेल  जाएत।  एवह ससरीजक  मूल  उद्ये श्य ई अमछ जे  लेखक  अपन  दुगुषर्क ेँ \nचीन्द्न्द्ह सकमथ  आ ओकरा  हिा सकमथ।  एकर विस्तृत वििरर्  फ े सबुक \nपोस्िक फोिो वनच् चा देल  गेल  अमछ। \nआशीर् अनमचन्द्हार द्वारा सांपाठदत  पोथी 'प्रीमत कारर्  सेतु  बान्द्हल' जे  \nवक मममथला  ओ मै मथलीक  सांििषनमे  गजेन्द्ि ठाक ु र एिां प्रीमत ठाक ु रक \nयोगदानक  आलोचनात्मक  ग्रांथ अमछ तावहमे  सां कसलत  सशिशांकर \nश्रीवनिास जीक  एक शोि आलेख  मै मथली  पसिकामे  व्यक्ततपरक \nविशेर्ाांकक इमतहास  अमछ आ ओवह इमतहासमे  विदेह  विशेर्ाांक कोन   16 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nठाम  अमछ तकर मूल्याक ां न भेित सां गवह ओही आलेखमे  श्रीवनिास जीक  \nमोतावबक  जीविते मे  अपन  मूल्याक ां न पवढ़ लेब  कोनो  लेखक  लेल  कोनो  \nसम्मानसँ  बेसी  महत्िपूर्ष अमछ। मैमथलीक  बहुत रास  पाठक  विदेह क \nजीवित  लेखक  विशेर्ाांकक ेँ मूल्यिान  मानै  छमथ ('प्रीमत कारर्  से तु  \nबान्द्हल’ मे  कीर्तिंनाथ झा, कल्पना झा, प्रर्ि क ु मार झा, िनाकर  ठाक ु र \nआठदक  आलेख ), ओतवह वकछु  पाठक  विदेह  विशेर्ाांकक ेँ सावहत्य \nअकादमी  पुरस्कारसँ  बेसी  महत्िपूर्ष मानै  छमथ ('प्रीमत कारर्  सेतु  \nबान्द्हल’ मे  लक्ष् मर् झा 'सागर 'जीक  आलेख ) यद ्वप विदे ह सावहत्य \nअकादमी  पुरस्कारक आलोचना  कर ै त अमछ मुदा  अकादमी  द्वारा \nपुरस्कार छोवि जे  प्रकाशन  एिां आन  काज  छै तकर प्रसांशा सहो  कर ै त \nअमछ। तथावप जँ  वकछु ओ पाठक  विदे ह विशेर्ाांकक ेँ कोनो  सम्मान -\nपुरस्कार िा वक सावहत्य अकादमी  पुरस्कारसँ  बेसी  महत्िपूर्ष मानै  छमथ \nतँ ई विदेह  लेल  वनन्द्िते प्रे रर्ादायी बात छ ै । \n3 \nविदेहक  जीवित  विशेर्ाांक शृांखलामे  वकनकर  चयन  हो तावह लेल  मोिा -\nमोिी  वनच् चाक वकछु नबिंदुक पालन  कएल  जाइत  अमछ- \n1) लगभग  पाँच-छह मास  पवहनेसँ  विदेह  अपन  पाठकक ेँ सुझाि  देबा  \nलेल  लेल  सूचना  दैत  अमछ। \n2) आएल  सुझािमेसँ  विदे ह माि  जीवित  लेखकक ेँ  चयन  कर ै त अमछ। \nसांस् था सेहो  िताषमनमे  जीिांत  हेबाक चाही। \n3) सभ  जीवित  मैमथलकमी , सांगीतकमी , सावहत्यकार-सम्पादक  आ \nर ां गमांचकमी-र ां गमां च-वनदेशकक  बीचमे  हुनकर  लेखन / काज  एिां \nआचरर्क  साम्यता देखल  जाइत  अमछ। जावह  लेखकक  लेखन / काज  \nओ आचरर्मे  बेसी  साम्यता (कम  फाँक) भेिैए ते हन छह िा नाम   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 17 \nचयवनत  होइत अमछ। \n4) छह नाम  एलापर  ई तुलना  कएल  जाइत  छै जे  ई छहो मै मथ लकमी , \nसांगीतकमी , सावहत्यकार-सम्पादक  आ र ां गमांचकमी-र ां गमां च-वनदेशक  \nअथिा सांस् थाक ेँ रचना  सलखबाक  िा समाजजक  काज  क े लाक एिजमे  \nसमाजस ँ  की भेिलवन।  \n5) जजनका  सभसँ  कम  भेिल  बुझाइत अमछ तावह तीन  मै मथलकमी , \nसांगीतकमी , सावहत्यकार-सम्पादक  आ र ां गमांचकमी-र ां गमां च-वनदेशक ,-\nसांस् थाक ेँ अवगला  चरर्  लेल  रान्द्ख लैत  छी। \n6) एवह तीन  चयवनत  जीवबत  मैमथलकमी , सांगीतकमी , सावहत्यकार-\nसम्पादक  आ र ां गमांचकमी-र ां गमां च-वनदेशकक  िा सांस् थाक रचना , काज , \nहुनक  उद्ये श्य आठदक  बीचमे  परस्पर तुलना  कएल  जाइत  अमछ आ, \n7) अांमतम रूपसँ  विदेह  द्वारा नाम  चुवन  सालक  अांतमे घोर्र्ा कएल  \nजाइत  अमछ आ वनयत  समयपर  ई विशेर्ाांक वनकालबाक  प्रयास कर ै त \nछी। एकर मतलब  ई भेल  जे  पाठकक ेँ सुझाि  देबाक  सूचना  हर े क बखषक \nअप्रैल-मइ  िररमे  चसल  जाइत  छवन।  \nप्रश्न उठठ सक ै ए जे हक उपरक हनयम एिन छ ै  जाहिमे अंतिम रूपसँ सभ \nसुयोग्य जीहिि लेखक क े र ियन समयपर भ़ऽ जेिहन? िऽ एकर उत्तर \nछै- नै। विदेहक  अपन  सीमा  छै आ विदे हक पाठक  लग  सेहो  अपन  सीमा  \nछवन।  मुदा अिी सीमाक संगे िमरा सभक ेँ  अपन यथासाध्य श्रेष्ठ देबाक \nछ ै  आ मैतथली लेल एकटा एिन रस्िा बना देबाक छ ै  जाहिसँ आबए \nबला 500-600 बखूक साहित्य हिदेिक लीकसँ प्रेरणा पाबए। अिी \nहििारक संग हिदेि ओिन जीहिि लेखकपर अपन धेआन सेिो क ें हद्रि \nकऽ रिल अतछ जे हक सुयोग्य छतथ मुदा जजनकापर हिदेिक हििेषांक \nकोनो कारणिि नहि प्रकालिि भऽ सकल। एकर नाम भेल हिदेिक  18 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n\"हनि निल लसरीज\"। एहि नि हििारक मुख्य बबिंदु एना अतछ- \n1) विदे हक सांपादक  गजेन्द्ि ठाक ु र एकिा कोनो  जी वित लेखक  िा \nकलाकारपर  एकाग्र आलोचना  करता मने  ओवह लेखक  क े र उपलब्ि \nसभ  सावहत्यपर। एवह पोथीक भार्ा मैमथली  अथिा अां ग्रेजी कोनो  एक \nभार्ामे  रहत। एवह पोथीक पवहल  रूप  ई-बुक क े र रूपमे  आएत आ \nप्रयास रहत जे  एकर  प्प्रिंि से हो  आबए जे  वक पररस्स् थमतपर वनभषर  करतै।  \n2) लेखक  िा कला कार क े र चुनाि  सांपादक  अपन  रुमच  िा विदेह  िीमक  \nरुमच  क े र वहसाब ें  करता।  \n3) एवहमे  ओहने  लेखक  िा कलाकार  क े र चयन  सांभि हएत जजनकर  \nउपलब्ि हर े क पोथीक PDF रूपमे  विदेहक  माध्यमस ँ सािषजवनक  भेल  \nछवन।  कलाकार  लेल  यूट्यूब एिां आन  साइि  से हो  मान्द्य हेतै । \n4) एवह पररयोजनाक  लेल  चयवनत  लेखक  िा कलाकारपर  काज  \nसांपादक  क े र समय  क े र अनुसार े  हेतै। तँइ एकर समय  सीमा  कहब सांभि  \nनवह।   \nवनत  निल  ससरीजम े  एखन  िरर  प्रकासशत पोथीक सूची  एना  अमछ \n(पवहनेक  विशेर्ाांक सभमे  ई क्रम नवह  छल , एवहठाम  सां शोमित आ पूर्ष \nसूची  अमछ)- \n1. Rajdeo Mandal- Maithili Writer (2022) \n2. JAGDISH PRASAD MANDAL- Maithili Writer \n(2023)  \n3) वनत  निल  सुभार्  चन्द्ि यादि  (2023)(ई प्प्रिंि आॉन  वडमाांड रूपमे  \nसेहो  अमछ) \nhttps://store.pothi.com/book/गजेन्द्ि-ठाक ु र-वनत -\nनिल -सुभार् -चन्द्ि-यादि /  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 19 \n4) वनत  निल  सुशील  (2023, सांशोमित  2024) \nएकर अतिररक्ि हिदेिक ििूमान अंक सभमे धारािाहिक रूपें \" हनि \nनिल ठदनेि तमश्र\" सेिो प्रकालिि भऽ रिल अतछ जकर  पोथी रूप \nजल्ददये आएि।   \nएवहठाम  ईहो स्पि कऽ दी  जे  विदेह  विशेर्ाांक िा वनत  निल  ससरीज  क े र \nचयन  लेखकक  शुरूसँ  लऽ  चयन  हेबाक समय  िररक  आकलन  अमछ। \nमावन  सलअ  विदेह  विशेर्ाांक िा वनत  निल  ससरीजम े  चयवनत  भेलाक  \nबाद , विशेर्ाांक िा पोथी प्रकासशत भऽ गेलक  बाद  जँ  चयवनत  लेखकमे  \nनैमतक  स्तरपर कोनो  विचलन  अबैत छवन  तँ आन  लोकक  सांगे  विदेहो  \nहुनकर  विरोि  करत । फ े रो स्पि कऽ दी  जे  हमरा  लोकवन  माि  नैमतक  \nस्तर क े र बात क े लहुँ अमछ, विचारिारा  िा आन  कोनो  स्तरक नवह।  विदे ह \nलेल  उत्तर-दजक्षर्, पूरब-पन्द्िम, आकाश-पाताल  सभ  विचारिारा  अपने  \nछै बशते वक ओ मममथला , मै मथली  आ मैमथलक  वहतमे  हो। \nआब बात करी विदेह  सलिर े चर  फ े स्िीभल क े र। विदेह  अपन  आन  \nकायषक्रम सां गे \"विदेह  सलिर े चर  फ े स्िीभल\" क े र शुरुआत  कऽ रहल  \nअमछ। एकर  पररभार्ा हम  ई रखने  छी जे  एक बखषमे  एक लेखक  द्वारा \nएक वििामे  जे  रचना  विदेहमे  प्रकासशत हएत तकरा  हम  सभ  पोथीक \nरूपमे  दऽ  ओवह सांबांमित लेखक  लग  ओकर  ललिंक पठा  देबवन।  जँ  \nलेखकक  सहममत  रहतवन  तऽ एक ै पोथीमे  विसभन्द्न वििाक ेँ सेहो  समेिल  \nजा  सक ै ए। एवहमे  भाग लेबाक  वनम्नसलन्द्खत प्रवक्रया रहत- \n \n1) विदे हक बखषमे  क ु ल 24 अां क प्रकासशत होइत छै सामान्द्यतः हर े क \nमासक  1 आ 15 तारीखक ेँ । ई फ े स्िीभल हर े क बखष 1 जनिरीसँ  लऽ  \nकऽ 15 ठदसम्बर  बला  अां कमे प्रकासशत रचनापर  लागू  हएत। रचना   20 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nिाइप कएल  रहबाक  चाही। रचना  पठ े बाक लेल  मेल  अमछ- \neditorial.staff.videha@gmail.com विदे ह ऑनलाइन  \nपसिका छै (मैमथलीक  पवहल ) तँइ लेखकीय  प्रमत माि  PDF रूपमे  दे ल  \nजाइत  छ ै । \n \n2) विदेह  लेल  रचना  दू  भागमे  अमछ, गद्य एिां पद्य। गद्य एिां पद्य क े र सभ  \nवििा लेल  ई मान्द्य अमछ (मुदा  छ ां दमुतत कविता लेल  सांपादक  अपन  \nवििेकक प्रयोग करताह जे  ई रचना  पोथी लेल  उपयुतत हेतै िा वक नवह , \nएहन  नवह  जे  छ ां दमुततमे  नीक  रचना  नवह  भऽ सक ै ए मुदा  मैमथलीमे  \nछ ां दमुततक ेँ गलत  मतलब  वनकासल  कविता वििाक ेँ सत्यानाश कऽ देल  \nगेलै ) विदेहक  क ु ल 24 अांकमे जँ  कोनो  रच नाकारक  गद्य (जेना  आलेख , \nआलोचना , समीक्षा , कथा, कथेतर गद्य, यािा,सांस्मरर्  आठद ) क े र 15-\n20 िा रचना  हेबाक चाही। बीहवन  कथा एिां लघुकथा  कमसँ  कम  200 \nहेबाक चाही। उपन्द्यास, नािक  आठद  जँ  24 अांकमे पूरा  भऽ गेल  अथिा \nजावह  अां कमे पूरा भऽ जेतै  तकर बाद  ओवहपर काज  शुरू  कऽ देल  जे तै। \nछ ां दोबद्ध पद्य िा गजल  100 िा हेबाक चाही। छोि-छोि छ ां दोबद्ध रचना  \nजेना  दोहा , सिैया  आठद  लेल  कमसँ  कम  500 रचना  हेबाक चाही। \nछ ां दोबद्ध पद्य एिां गजलक  वनच् चा ओकर वििान  एिां नाम  सेहो  देनाइ  \nअवनिायष  रहत। छ ां दोबद्ध पद्य िा गजल  पूर्षतः मानक  हेबाक चाही, ितषनी  \nसही  हेबाक चाही, अन्द्यथा 100 सांख्या भेलाक  बादो  विदे ह ओवहपर  \nविचार नै  करत। लेख  लेल  से हो  एहने  बात मावन  कऽ चलू।  गोल -मिोल  \nभार्ा बला  समीक्षा -आलोचना  मान्द्य नवह  हएत। तवहना  जावह  \nसांस्मरर्मे  आनसँ  बेसी  अपनापर  लीखल  गेल  हो से हो  मान्द्य नवह  हएत। \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 21 \n3) जेना  उपन्द्यास िा नािक  िारािावहक  रूपमे  प्रकासशत होइए तेनावहते  \nकोनो  एक विर्यपर आलेख , आलोचना  से हो  िारािावहक  रूपमे  मान्द्य \nहएत। लेखक  अपना  वहसाब ें  विर्य क े र चयन  कऽ सक ै त छमथ। मुदा  \nएवह बखष हम  माि  उदाहरर्  लेल  एकिा विर्य एक रचनाकार  लेल  \nप्रस्तावित कऽ रहल  छी जावहसँ  आरो स्पि हएत। जेना  वक एवह बेर लेल  \nहम  विर्य बने लहुँ  \"मै मथली  सावहत्यम े उपेन्द्ि नाथ  झा 'व्यास' एिां हुनक  \nपररिारक  योगदान \" आ एवह लेल  हम  Kalpana Jha कल्पना \nझाजीक ेँ  नाममत  कऽ रहल  मछयवन।  आब कल्पना जी  सुवििानुसार  एवह \nविर्यपर जेना -जेना  खांड सलखैत  चसल  जेतीह  आ विदेहमे  प्रकासशत \nहोइत रहत आ अांतमे पोथीक रूपमे  आवब जा एत।  \n \n4) जनिरी  2026 आ तकर बाद  हर े क सालक  जनिरीमे  ओहन  लेखक  \nसभक ेँ  सूचना  देल  जेतवन  जे  एवह क्राइिेररयाक ेँ पूरा  क े लाह, आ हुनकासँ  \nओवह रचना  सभहक  सांशोमित  रूप  माँगल  जेतवन।  जे  लेखक  जावह  \nसमयम े  सांशोमित  रूप  देताह  तकरा  ओवह समयक  वहसाब ें  आ हुनकर  \nसलन्द्खत सहममतक  सां ग ओवह रचना  स भक ेँ समेवि  ओकरा  पोथी रूप  \nदेल  जाएत , ओकरा ISBN सेहो  दे ल  जाएत  आ ओकर  ललिंक सांबांमित \nलेखकक ेँ  दऽ  दे ल  जेतवन।  ललिंक दे लाक  बाद  लेखक -पाठक  अपन  मूल्य \nलगा  ओकरा  कीवन  सक ै  छमथ। विदेह  क्रय-विक्रय क े र काज  नवह  कर ै त \nअमछ तँइ एवहसँ  सां बांमित कोनो  समस्या  लेल  विदे ह उत्तरदायी नवह  \nहएत। हँ, स्िवििेकक उपयोग कर ै त विदेह  िीम  लेखकक  समस्याक  \nसमािान  करबाक  लेल  प्रयास कऽ सक ै  छमथ। \n \n5) एवह योजनाक  अांतगषत आएल  पोथीमे  विदे हक नाम , लोगो , ओकर   22 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nउद्येश्य, आन  सूचना  सवहत  ईहो सलखल  रहत जे  ई पोथी \"विदेह  \nसलिर े चर  फ े स्िीभल बखष....\" योजना  द्वारा चुनल  गेल  अमछ। \n \n6) रचना  विदेह  लेल  अप्रकासशत हो माने  ओकर  प्रकाशन आन  कतहुँ \nनै  भेल  हो। जँ  पोथी रूपमे  एलाक  बाद  पता चलल  जे  ओवह क े र रचना  \nआन  ठाम  छपल  छै तऽ ओकर  ललिंक नि  कऽ देल  जेतै।  \n \n7) रचनाक  गुर्ित्ता एिां ओकर  मौसलकता  लेल  लेखक  अपने  उत्तरदायी \nहेता। मौसलकता  सांबांिी कोनो  वििाद  भेलापर  ओवह पोथीक ललिंक नि  \nकऽ देल  जाएत  आ ओवह लेखकक  रचनाक ेँ  पुनः  विदेहमे  नै  छापल  \nजाएत।  \n \n8) विदेह  ठदससँ  कोनो  प्रकारक वित्तीय सहायता  लेखकक ेँ  नै  भेितवन  \nकारर् , विदेह  वकनकोसँ  लैतो  नै  छ ै । विदेह  माि  रचनाक ेँ  समेवि , ओकर  \nवडजाइन  आ ISBN लेल  प्रयास करत। \n \n9) एवहमे  साझी  सांकलन  आठद  मा न्द्य नै  हएत। \n \n10) विदेहमे  प्रकासशत रचना  लेल  जे  वनयम  पवहनेसँ  अमछ से  यथाित \nरहत आ एवह फ े स्िीभेलक रचनापर  सेहो  लागू  हएत। पाठक -लेखक  \nचाहमथ तऽ विदे हपर जा  कऽ पूरा  ब् यौरा देन्द्ख सक ै  छमथ। \nनोि - विदेह  सलिर े चर  फ े स्िीभल क े र घोर्र्ाक माि  वकछु ए ठदन  बाद  1 \nजनिरी  2025 सँ  \"मैमथली  सावहत्यम े उपेन्द्ि नाथ  झा 'व्यास' एिां \nहुनक  पररिारक  योगदान \" क े र आलेख  शुरू  भऽ गेल।  पाठक  एवह लेल   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 23 \nविदेहक  1 जनिरी  2025, अां क 409 पवढ़ सक ै  छमथ। \nबादमे  \"मैमथली  सावहत्यम े तारानाथ  झा एिां हुनक  पररिारक  योगदान \" \nक े र घोर्र्ा सेहो  भेल  जकरा  सलखबा  लेल  वहतनाथ  झाजीसँ  अनुरोि  \nकएल  गेल।  \n4 \nऊपर भेल जे काज िम सभ कऽ सकलहुँ िकर हििरण मुदा हकछु एिनो \nघोषणा छ ै  जे हक िम सभ नै कऽ सकलहुँ जेना 2016 मे िम सभ \nपरमेश्वर कापहड़, कमला िौधरी आ िीरेन्द्र मल्दलक हििेषांक क े र \nघोषणा कइयो कऽ नहि प्रकालिि कऽ सकलहुँ। पाठक एहि घोषणाक ेँ  \nएहि ललिंकपर देखख सक ै  छतथ- सूिना बादमे हिदेिक \"िीरेन्द्र मल्दलक \nहििेषांक\" (जे हक प्रकालिि नै भऽ सकल) लेल िीरेन्द्र मल्दलक जीक \nसाक्षात्कार जे नबोनारायण तमश्रजी से हिदेिक 337म अंकमे प्रकालिि \nभेल पाठक एकरा एहि ललिंकपर पहढ़ सक ै  छतथ- 1 जनिरी 2022 अंक \n337 \n2017 मे  विदेह  \"नेपालक  ितषमान  मैमथली  सावहत्य\" विर्यक \nविशेर्ाांक वनकालबाक  नेयार  क े ने छल  जे  एखन  िरर  पूरा  नवह  भऽ \nसकल  अमछ।   \nतेनावह ते हिदेिक \"साहिल्त्यक भ्रष्टािार हििेषांक\" िमरा लोकहन \nएखन धरर नै प्रकालिि कऽ सकलहुँ अतछ। एकर घोषणा िम 2019 \nमे क े ने रिी। एहि घोषणाक फ े सबुक ललिंक देखू। \nहमरा  लोकवन  पां. गोविन्द्द झाजीपर  कोनो  काज  नवह  कऽ सकलहुँ  से  \nदुख  आजीिन  रहत। एहन  नवह  छै जे  हमरा  लोकवन  प्रयास नवह  क े लहुँ \nमुदा  कोनो  ठामसँ  उत्साह नवह  भेिल।  10 अतिूबर 2020 फ े सबुकपर  \nहम  सभसँ  आग्रहो क े ने रवहयवन  मुदा ...। एवह घोर्र्ाक फ े सबुक ललिंक  24 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nदेखू । \nपररलिष्ट-1 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 25 \nपररलिष्ट-2 \n \nपररलिष्ट-3 \nहिदेि अपन कोनो अंकमे \"साहिल्त्यक भ्रष्टािार हििेषांक\" हनकालि \n(ललिंक कमेंटमे) िाहि लेल अपने सभसँ हनम्नललखखि हिषयपर आलेख \nआठद िािी।  \n1.साहित्य, कला एिं सरकारी अकादमीः - \n(क) पुरस्कारक राजनीति \n(ख) सरकारी अकादेमीमे पैसबाक गैर -लोकिांलिक हिधान  \n(ग) सत्तागुट आ अकादमी क े र काजक िौर-िरीका \nघ) सरकारी सत्ताक छद्म हिरोधमे उपजल िात्काललक समानांिर \nसत्ताक कायूपद्धति (1985सँ एखन धरर)  \n 26 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nङ) अकादेमी पुरस्कारमे पाइ फ ै क्टरः तमथक िा यथाथू \n2.व्यक्क्िगि साहित्य संस्थान आ पुरस्कारक राजनीति \n3.प्रकािन जगिमे पसरल भ्रष्टािार आ लेखक \n4. मैतथलीक छद्म लेखक संगठन आ ओकर पदातधकारी सभिँक \nआिरण  \n5.मैतथली हिभागमे पसरल साहिल्त्यक भ्रष्टािारक हिहिध रूपः- \n(क) पाठ्यक्रम \n(ख) अध्ययन-अध्यापन \n(ग) हनयुक्क्ि \n6. साहिल्त्यक पिकाररिा, ररव्यू, मंि, माला , माइक आ लोकापूणक \nखेल -िमािा \n7.लेखक सभिँक जन्म -मरण ििाब्दी क े र िुनाि, क ै लेंडरिाद आ \nिकरा पाछूक राज नीति \n8.दललि एिं लेखखका सभिँक संगे भेद -भाि आ ओकर  िोषणक \nहिहिध िरीका \nउपरक हिषयक अतिररक्ि जँ हकयो साहिल्त्यक भ्रष्टािारक कोनो नि \nहिषयपर ललखए िाितथ िँ ओकरो स्िागि रिि। \n \n \n \n \n \n \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 27 \nपररलिष्ट-4 \n \n \n 28 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n \nनोि- विदेह  विशेर्ाांक जावह  खांडमे अहाँ सभ  ई सूचना  पवढ़ रहल  छी \nतकर नाम  छै \"प्रस्तुत विशेर्ाांकक सांदभषमे \" मुदा  हर े क विशेर्ाांकक एवह \nखांडमे वकछु ने  वकछु सभन्द्नता भेित जकर  कारर्  अमछ जे  भूतकालमे  \nजे -जे  हम  सभ  काज  क े ने छी तकरा सभक ेँ  फ े सबुक िा आन  ललिंकक ेँ \nताकब समयसाध्य  काज  छै तँइ हमर  आग्रह रहतवन  पाठक  िगषसँ  जे  \nनिीनतम  आ सांशोमित  सूचना  लेल  ओ जावह  समयम े  तकता तावह \nसमयक  अां मतम विदेह  विशेर्ाांकक ई खांड देखमथ  (ई विशेर्ाांक कोनो  \nक ै िेगरीक भऽ सक ै ए)। उदाहरर्  लेल  मानू  जे  कोनो  पाठक  फरिरी  \n2025 मे  विदे ह विशेर्ाांकक कोनो  पुरान  ई खांड पढ़लमथ  आ हुनका  \nओवहमे  कोनो  गलती  बुझना  गेलवन  तऽ ओकर  सांशोमित  रूप  पढ़बाक \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 29 \nलेल  विदेहक  मममथला  विकास  परर र्द ् विशेर्ाांकमे आएल  एवह खांडक ेँ \nपढ़मथ। हुनकर  समस्याक  समािान  भऽ जेतवन।  सांगवह  एवह विशेर्ाांकमे \nजँ  वकछु  छू ित से  से  हम  सभ  भविष्ट्यम े आबऽ बला  विशेर्ाांकमे सांशोमित  \nकऽ परसबै।  इएह क्रम छै आ लगैए  जे  लगभग  एक-दू  बखषमे  हम  एवह \nपन्द्नाक अांमतम स्िरूप पावब लेब।  \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  30 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.२.एवहठाम प्रस्त ुत अथि नारायणजी  चौधरीजी  क े र स ं क्षिप्त \nपररचय  \n \nमचि-1 \nनाम : नारायर्जी  चौिरी  \nजन्द्म मतमथ: 30/8/1959 \nगाम : इसहपुर , पांडौल  (मिुबनी ) \nसशक्षा: B. Com (Hons) \nिृसत्त: सामाजजक  काज  \nमाता : पां चमुखी देिी  \nवपता: स्ि. पांवडत िैद्यनाथ चौिरी  \nवपतामह : स्ि. जीिछ  चौिरी  \nवपतामही : स्ि. सीता  देिी  \nप्रवपतामह: स्ि. भिी चौिरी  \nप्रवपतामही: स्ि. भिानी  चौिरी  \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 31 \nपत्नी: कसलता  चौिरी  \nप्रथम पत्नी: स्ि. इन्द्दु चौिरी  \nसां तान : आयु चौिरी , राहुल  चौिरी  एिां आशु चौिरी  \nभाइ: रमर्जी  चौिरी , गोपालजी  चौिरी , कन्द्हैया चौिरी  \n \nअनुभि : 1) 1984-1990 क े र बीच मध्यप्रदेशक झाबुआ एिां बस्तर \nजजलामे  आठदिासी  समाजक  सांग  ओकर  विकास  लेल  काज ,  \nअनुभि : 2) 1991 क े र बाद  वबहारमे  मममथला  ग्राम विकास  पररर्दक  \nवनमाषर् , वनबांिन  एिां ओकरा सांगे  सामाजजक  काज।  \n \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  32 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.३.नारायणजी  चौधरी  एि ं हुनक पोखरर  बचाउ (तालाब बचाओ, \nSave ponds / Lakes Campaign) अभर्यान क े र \nसहयोगी लोकवन \nनारायर्जी  चौिरी  एिां हुनक  पोखरर  बचाउ (तालाब  बचाओ, Save \nponds / Lakes Campaign) असभयान  क े र सहयोगी  लोकवन  \n(ई सलस्ि विदेहक  अपन  छान -बीनपर  आिाररत  अमछ। बहुत सांभि  जे  \nवकछु  नाम  छू वि गेल  हएत। जँ  वकनको  लग  छू िल  नाम  हो तँ सूमचत  \nकरी)- \nजमीनपर  (Grass roots) काज  क े वनहार सहयोगी -  \n1) स्ि. राज  क ु मार लसिंह \n2) स्ि. दुगाष  नांद  मांडल  \n3) स्ि. राजीि  \n4) स्ि. कामेश्वर काममत  \n5) स्ि. विजय  क ु मार \n6) इ ां ठदरा क ु मारी \n7) नाजजया  प्रिीर् \n8) मो . तशीम  \n9) अजजत  क ु मार ममश्र \n10) राक े श क ु मार गुप्ता \n11) कन्द्हैया जी  \n12) मनोज  असभर्ेक \n13) लालेश्वर  लसिंह (2008 क े र बावढ़मे  क ु सहा बान्द्ह िुिलापर  लालेश्वर  \nजीक  िीम  द्वारा दस  हजारसँ  बेसी  लोकक ेँ  बावढ़सँ  वनकालल  गेल  रहै ) \n14) सत्यनारायर्  भाइ  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 33 \n15) कमलेश  झा, \n16) जीिछ  चौिरी  \n17) प्रकाश बांिु \n18) विकास  शमाष , \n19) जयांत  क ु मार, \n20) भाग्य नारायर् , \n21) आभूर्र् पाठक  \n \nकानूनी  एिां दस्तािेजीकरर्  (Legal and Documentation) \nक े र सहयोगी - \n1) स्ि. अवनद्य बनजी  (दस्तािेजीकरर् ,Documentation \nसहयोगी ) \n2) कमलेश  क ु मार ममश्र (सुप्रीम कोिष क े र ओकील , Legal सहयोगी ) \nबुसद्धजीिी (Intellectual) िगषक सहयोगी  \n1) स्ि. मानस  वबहारी  िमाष  \n2) स्ि. गर्पमत ममश्र \n3) प्रो सैयद  शमीम  बारबी  \n4) डा. आर.बी खेतान  \n5) डा. सशि क ु मार ममश्र \n6) हृदय  नारायर्  चौिरी   \n7) प्रो. विद्यानाथ झा \n8) डा. शारदानांद  चौिरी  \n9) प्रो. प्रेममोहन  ममश्र \n10) अिनीन्द्ि क ु मार झा,  34 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n11) डा. विनय  क ु मार ममश्र \n12) डा. अशोक क ु मार लसिंह \n13) डा. श्यामानांद झा \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 35 \n२.४.Randhir Jha - Water Rich Mithila then, \nWater Crisis in Mithila Now! \n \nRandhir Jha \nWater Rich Mithila then, Water Crisis in \nMithila Now! \nThe Mithila region, located in the northern \npart of Bihar (India) and parts of southeastern \nNepal, is blessed with an abundance of water \nresources. Shaped by the fertile Gangetic \nplains and nourished by the Himalayan Rivers, \nMithila is one of the richest hydrological zones \nin the Indian subcontinent. Despite challenges, \nthe region’s water wealth holds the potential \nfor sustainable development, agricultural \nprosperity, and cultural enrichment, provided \n 36 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \npeople understand the challenges and work \ncohesively to overcome water depletion, which \nhas grown substantially over the last couple of \ndecades. \nIts low -lying plains and proximity to the \nHimalayan foothills characterize Mithila’s \ngeography. This makes it a natural reservoir \nfor numerous rivers, ponds, and grou ndwater \nreserves. Major rivers such as the Kosi, \nBagmati, Kamla, Gandak, and Balan flow \nthrough Mithila, bringing with them vast \nquantities of water from the Himalayan \nglaciers. These rivers not only provide \nirrigation but also recharge groundwater and \nfill ponds and lakes that dot the landscape. \nWater Depletion in Mithila: A Growing \nConcern... \nMithila’s traditional water management \nsystems, especially the  Ahar-Pyne network, \nonce sustained irrigation and recharged \ngroundwater. Today, many of these systems \nare either encroached upon, silted up, or  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 37 \nabandoned due to urbanization and a lack of \nawareness. \nPonds (locally known as  pokhairs) that once \nstored rainwater and supported local \necosystems are disappearing. The entire  \nMithila region is full of these pokhars , and \nacross cities and villages, people are now \nfacing an existential crisis. The business of \nLand (property Dealers' lobby), with the \nsupport of political, administrative, and \ncriminal elements, can fill this important part \nof natural water management th at has existed \nfor ages.  These ponds are often filled in for the \nconstruction of housing/malls/ and other \nbusiness purposes.  \nWe must know that these ponds played a \ncrucial role for Mithila in many ways \n1)      It works as emergency irrigation in \ncase of a low or insufficient monsoon, \n2)      It keeps ground groundwater level \nrecharged and hence has lesser \ndependency on the government for \nwater needs.  38 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n3)      Agro Businesses like fish farming, \nGorgon nuts (popularly known as \nMakhana) farming have been a \ntraditional business source of the region \nfor locals. \nCities like Darbhanga, Madhubani, Saharsa, \nSamastipur, and Sitamadhi never had to face a \ndrinking water crisis. They are now struggling \nto provide the same. From town to village, one \ncan see dried-up hand pumps and people \ngetting dependent on either government-\nprovided tap water or bottled water bought \nfrom the market.  This is disheartening to see  \nhow a rich water resource region has gotten \ninto a mess in just 2 -3 decades . T he most \nunfortunate part is that  local Maithils still do \nnot take it as the biggest issue of the coming \ndecades and for generations. \nWater Crisis in Madhubani, Mithila: A Silent \nThirst in a Fertile Land: \nAlthough the entire Mithila region of Bihar, \nhistorically celebrated for its vibrant  culture,  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 39 \nMaithili language, and the legacy of Sita, is now \ngrappling with an increasingly urgent issue:  a \nsevere water crisis. Among the districts in this \nregion, Madhubani stands out as one of the \nworst-affected, facing critical water scarcity \ndue to a combination of environmental \nneglect, poor infrastructure, and policy \nfailures. \nMadhubani heavily depends on groundwater \nfor drinking and irrigation. However, over -\nextraction of water through hand pumps and \nbore wells has led to a sharp fall in the \ngroundwater table. Compounding this issue is \narsenic contamination, especially in blocks \nlike Jhanjharpur and Phulparas. Long -term \nexposure to arsenic can lead to serious health \nissues, including skin lesions, cancer, and \norgan failure. Despite receiving a fair amount \nof rainfall , water is rarely conserved \neffectively. Traditional ponds, ahars, and \npynes (ancient water management \nsystems) have been encroached upon  or \nneglected. Modern infrastructure projects  40 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \noften ignore these indigenous systems, leading \nto runoff and waterlogging during monsoons, \nbut acute scarcity in summer. \nWhile government initiatives like Jal Jeevan \nMission aim to provide tap water to every \nhousehold, implementation in remote areas of \nMadhubani has been slow and inconsistent. \nCorruption, lack of awareness, and weak \nmaintenance often lead to non -functional \nschemes. There is also a gap between urban \nand rural water access, with villages \nfrequently neglected. \nOne of the major drawbacks of the Jal Jeevan \nmission is the approach and strategy, \ngovernment herself is using ground water for \ndistribution, it installs submersible \neverywhere which pumps water from not \nrechargeable layers, once water finishes the \nentire plan will go for a toss, overexploitation \nof non -rechargeable layer will have larger \nimplications for future. \n   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 41 \nWe need civil society movements, leadership , \nand turning the water crisis creating new, \npreserving old Pokhar as a political issue to \ncontrol the damage and avert the very evident \nforthcoming crisis, which will make the entire \nregion thirsty and crying for water… \nHope: \nWe need civil society movements, leadership \nthat creates a water crisis, creating new and \npreserving old Pokhar as a political issue in \norder to control the damage and avert the very \nevident forthcoming crisis , which will affect \nthe entire region. \nThough people are largely not very aware of \nthe forthcoming problem of the region but not \nall is that bad as well, we have many \norganizations, groups , and individuals who \nare working on the ground day and night, \nfighting for the cause of preservation of \nexisting pokhars, ground water , and better \nriver management. \nOne such individual who has given his life for  42 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nthis cause is  Sri Narayan Ji Chaudhary.  His \ncommitment to save the water heritage of \nMithila started from Darbhanga , where he \ninitiated a campaign called  Talab Bachao \nAbhiyan. The clear  motive of Narayanji’s \ncampaign has been to raise awareness about \nthe importance of saving ponds amongst \npeople at large, work as a cohesive group to \nconnect and get support from the system to \nsave the ponds, and if need be , agitate as well \nfor the better future of the next Maithil \ngenerations. Over the years, Choudhary led \nseveral sit -in protests (dharna), signature \ncampaigns, poster exhibitions during popular \nfestivals like Durga Puja and Chhath, protest \nmarches, and organised meetings with \nstudents and party leaders to save ponds.  \nThe growing water crisis witnessed in recent \nyears, including as recent as in 2018 and 2019, \nin Darbhanga and neighbouring districts, has \ncompelled Choudhary to widen his campaign \nfrom saving ponds to saving and reviving \n“water bodies” (Jalashay Bachao Abhiyan), a  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 43 \nnew initiative kicked off this year. \nChoudhary’s focus now is to save water bodies \n(jalashay), including rivers and wetlands, \nlocally known as chaur. He got the push in this \ndirection from Manas Bihari Verma, a retired  \nDRDO scientist and friend of former President \nA.P.J. Abdul Kalam, who has actively been \nsupporting Choudhary from the start and \nencouraged him to engage with people to save \nall water bodies, a lifeline for survival.  \nAccording to Narayan Ji Chaudhary, in the last \ntwo decades, illegal encroachers have filled \nponds with waste, soil , and other material, \nkilling the ponds. With the disappearance of \nponds, their ability to harvest natural  water \nduring the monsoon will also be hit. “It is a \ndifficult task to sav e a pond due to apathy of \ngovernment and local administration,” said \nChoudhary about his fight to protect old ponds \neven as illegal encroachers get away easily. \nOrganizations like Talab Bachao Abhiyan  are \ngaining momentum , and awareness is now \nincreasing r apidly. We need more like Mr  44 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nChaudhary and his organization to save at least \nthe existing water bodies that we have \ninherited from the past. \n  \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 45 \n२.५.डॉ. भशि क ुमार  थमश्र-थमथथलाक  धरोहरर  अभर्यानी नारायण  \nजी चौधरी  \n \nडॉ. भशि क ुमार  थमश्र, संपक ू-9122686586 \nथमथथलाक  धरोहरर  अभर्यानी नारायण  जी चौधरी   \n \nमममथलामे  पोखरर  खुनायब  बि पैघ सामाजजक  ओ िार्मिंक क ृ त्य मानल  \nजाइत  अमछ। पोखरर खुनायब  ओकर यज्ञ क े नाइ ओ सामाजजक  उपयोग \nलेल  समर्पिंत करब उत्क ृ ि सामाजजक  कायष मानल  जाइत  रहल  छ ै क। \nिार्मिंक व्यिस् थाक अनुसार ें  कोनो  िर्ष िा जामतक  कोनो  व्यक्तत स्िी \nिा पुरुर्  पोखरर खुनबा  सक ै त छमथ आओर  यज्ञ क' समाजक ें  समर्पिंत \nक' सक ै त छमथ। ऋग्िेदक मरुत  सुततमे  कहल  गेल  छ ै क जे  प्याससँ  \nव्याक ु ल भ' गौतम  िायु देिताक  प्राथषना कयलन्द्न्द्ह जावहसँ  िायुद ेिता \nप्रसन्द्न भए गौतम  आश्रमक दजक्षर् वबिरोसँ  मावि  खोमि कय पोखरर  \nबना  दे लवन।  कर्ाषि कालमे  ज्योमतरीश्वरक िर्षरत्नाकरमे  सरोिर  ओ \nपोखररक िर्षनक  सां गवह ओकर  जलजीिक  चचाष अमछ तवहना  ििषमान  \nउपाध्यायक तिागामृतलता  ओ जलाशयाठदिास्तु  पद्धमत नामक  \nपोथीसभमे  पोखरर  खुनेबाक  महत्ताक िर्षन  भेिैछ। एवह तरह ें पोखरर  \nखुनेबाक  ओ तकर उराही  करबाक परम्पराक अनुपालन  मममथलामे  \n 46 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nअनिरत  होइत रहल  अमछ। जल  सांचयन  हेतु पोखरर  खुनेनाइ  पुण्य \nमानल  जाइत  रहल।  बरसातमे  पावन  जमा  होइत छल  जकर  उपयोग \nबादमे  जीि  जन्द्तुक रक्षाक लेल  होइत रहल।  अकालक  समयमे  \nपोखररक पावन  पर लोक  आसश्रत रहैत छलाह।  मममथलाक  राजा  ओ \nजमीनदार  लोकवन  जल  सांचयन  लेल  पैघ-पैघ पोखरर खुनबौलवन।  \nकर्ाषिकालीन  राजा क राजिानी  ससमरौनगढमे  कतोक पैघ-पैघ पोखरर  \nछ ै क जकर  उराहीमे  प्रायः प्रमतिर्ष विसभन्द्न देिी  देिताक  तावह कालक  \nमूर्तिं सभ  भेिैछ। तवहना  मममथलाक  प्रत्येक गाम  ओ नगरमे  पैघ-पैघ \nपोखरर देखल  जा  सक ै छ।  \nएक ठदस  हमरा  लोकवनक  पुरखा  पोखरर  खुनाय  पुण्यक काज  कयलन्द्न्द्ह \nमुदा  दोसर  ठदस  पमछला  वकछु  दशकसँ  पोखररक ें भरर  कय ओ \nअमतक्रमर् कय पापक भागी लोक  बवन  रहल  छमथ। पोखररक  \nअमतक्रमर्कारी सभ  आपरामिक  प्रिृसत्तक आचरर्  कर ै त छमथ जावहसँ  \nसमाजक  लोक  हुनक  प्रमतरोि करबासँ  परहेज़ कर ै त छमथ। एहना  \nस्स् थमतमे नारायर्जी  चौिरी  सन  पुण्यात्मा अपन  पोखरर  बचाउ (तालाब  \nबचाओ) असभयान  समममतक  द्वारा पोखररक  रक्षा करबाक  लेल  अपन  \nतन  मन  िन  न्द्यौछािर कयने  छमथ।  \nनारायर्जी  मिुबनी  जजलाक  पांडौल  थानाांतगषत इसहपुर  गामक  \nरहवनहार  छमथ। महािैयाकरर्  पां. दीनबांिु  झा एवह गामक  छलाह।  हुनक  \nसुपुि  पां. गोविन्द्द झा प्रससद्ध भार्ाविद ओ सांस्क ृ तक प्रकाण्ड विद्वान \nछला ह। एवह गामक  पुरातात्त्िक महत्ि से हो  छ ै क। मावि  खुनबाक  क्रमे \nकतोक पुरािशेर् सभ  भेिैत रहैछ।  वकछु पुरािशेर्क े हम  ओतयसँ  \nउठाय  मममथला  लसलत  सांग्रहालय, सौराठमे  रान्द्ख देल।  एवह तरह ें \nइसहपुर  एक ऐमतहाससक  ओ पुरातात्त्िक महत्िक गाम  अमछ।  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 47 \nमहाराजामिराज  लक्ष् मीश्वर लसिंह सां ग्रहालय, दरभांगामे  2017मे  हमर  \nपदस् थापन भेल।  मममथलाक  िरोहररक  सांरक्षर् ओ सांििषन  लेल  हमर  \nकाज  चलैत  रहैत छल।  िरोहरर  सांरक्षर् लेल  सांसारमे  सभसँ  पैघ सांस् था \nइ ां वडयन नेशनल  रस्ि फार  आिष एांड कल्चरल  हेररिेज  (इन्द्िैक)क \nदरभांगा चैप्िरक स् थापना 2016मे  हमर  प्रयाससँ  भेल  छल।  इन्द्िैक द्वारा \nदरभांगा ओ मिुबनी  जजलाक  प्राक ृ मतक िरोहररक  सूचीकरर्  करबाओल  \nगेल।  मिुबनी  जजलाक  सूचीकरर्  पिकार  सुनील  क ु मार ममश्र द्वारा \nकयल  गेल  जखन  की डा सुशाांत  क ु मार द्वारा दरभांगा जजलाक  प्राक ृ मतक \nिरोहररक  सूचीकरर्  कयल  गेल।  ई काज  हमरवह  देख -र े खमे होइत \nछल।  एवह बीच हमर  दरभांगा मे  पदस् थापनक बाद  नारायर्जी  \nचौिरीजीसँ  सांपक ष भेल।  वहनक  समपषर्  ओ वक्रयाकलापसँ  हम  बेसी  \nप्रभावित भेलहुँ।  हुनक  काजम े  हमहूँ  शाममल  भय गेलहुँ  एिां यथासांभि  \nसहयोग  करय  लगलहुँ।  \nचौिरी  जीक  इच्छा भेलवन  जे  बावढ़क समस्या  पर पररचचाष  होइ जकर  \nअध्यक्षता पद्मश्री मानस  वबहारी  िमाष  करमथ।  मैमथली  सावहत्य सांस् थान, \nपिना  पोखरर  बचाउ असभयान  एिां इ ां िैक दरभांगा चैप्िरक सांयुतत  \nतत्िाििानमे 1 अगस्त 2019क' आदरर्ीय  पद्मश्री मानस  वबहारी  \nिमाषजीक  अध्यक्षतामे बैसार  भेल।  हम  वकछु  आओर  व्यक्ततत्िक ें \nआमांसित कय देल।  नदी  विशेर्ज्ञ आदरर्ीय  ठदनेश  क ु मार ममश्र, \nगजानन  ममश्र (भारतीय  प्रशासवनक सेिा ), पिकार  पुष्ट्यममि, डा \nसुशाांत  क ु मार, समाजस ेिी  उमेश  राय, प्रोफ े सर विद्यानाथ झा, प्रोफ े सर \nजयानांद  ममश्र प्रभृमत कतोक विशेर्ज्ञ एवह बैसारमे  साममल  भय अपन  \nविचार रखलन्द्न्द्ह। नारायर्  जी  द्वारा पोखरर ओ िार  सभक  दशा  ओ \nठदशाक  विर्यम े विस्तारसँ  प्रमतिेदन प्रस्तुत कयल  गेल।  क ृ ष्ट् र् क ु मार  48 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nकश्यप, मममथलेश्वर  झा, कमलेश  झा, रत्नेश्वर लसिंह, बदर े  आलम , \nमोदनाथ  ममश्र, राजेन्द्ि सहनी  समेत  दरभांगाक कतोक बुसद्धजीिी सभ  \nबैसारमे  भाग लेलवन।  बैसारक  सांचालन  हम  कयने  छलहुँ।  प्प्रिंि मीवडया  \nओ सोशल  मीवडया  पर  ई समाचार  बेस  प्रसाररत भेल।  पररर्ाम  भेल  जे  \nमममथला  ओ मै मथलीसँ  सां बांमित देशक  कतोक सांस् थान सभ  सेहो  एवह \nविर्य पर  चचाष कयलन्द्न्द्ह। एक प्रकार ें नारायर्जीक  प्रयाससँ  कतोक \nसांस् थान सभमे  जागरूकता  उत्पन्द्न भेल।  सभठाम  पोखरर, िार , पावन  \n,बावढ वनयांिर्, अमतक्रमर् प्रभृमतक चचाष होमय  लागल।  \nिरोहरर  सांरक्षर्क वक्रयाकलापसभमे  नारायर्जी  द्वारा हमरा  सहयोग  \nभेिय लागल।  हमर  प्रयाससँ  इ ां िैक द्वारा मममथलाक  पांजी  ओ पाांडुसल वपक \nसांरक्षर् 2021मे  ओवह सांग्रहालयम े कराओल  गेल।  पांजी  ओ \nपाांडुसल वपक सांरक्षर्क ठदशामे  प्रायः एहन  पवहल  प्रयास भेल  छल  \n(पाांडुसल वपक सांरक्षर् माने  जीर्ष -शीर्ष आ खराप भेल  पाांडुसल वपक \nरासायवनक  उपचार  द्वारा निीनीकरर् )। नारायर्जी  चौिरीक ें एवह \nकाजस ँ  बेस  प्रसन्द्नता भेल  रहवन।  एक ठदन  हँसी  क े लवन  जे  ई काज  सभ  \nबतहपनी  छ ै क। हुनक  कहबाक तात्पयष छलवन  जे  वबना  जुनून  अथिा \nबतहपनीक ें िरोहरर  सांरक्षर्क लेल  एहन  काज  नवह  भ' सक ै छ। हुनको  \nकाज  जे  छवन  से  ते हने छवन।  पोखररक  सुरक्षा ओ सांरक्षर् एकगोि दुरूह  \nकाज  छ ै क। आपरामिक  प्रिृसत्तक लोक  पोखरर  पर कब्जा कयने  छ ै क। \nप्रशासन ओ असामाजजक  तत्ि द्वारा ओकर े सहयोग  भेिैत छ ै क। ओकर  \nदबांगईसँ  समाजक  नीक  लोक  भयभीत रहैत छमथ। तेहन  स्स् थमतमे जँ  \nवकयो असभयान  चलबैत  छमथ तँ हुनकर  जान -मालक ें  सठदखन  खतरा  \nरहैत छवन।  नारायर्  जी  चौिरी  ओ हुनक  सहयोगीलोकवन  खतराक ें \nपरबावह वबनु  कयने  सठदखन  अपन  असभयानमे  रमल  रहैत छमथ।  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 49 \nदरभांगाक प्राक ृ मतक िरोहरर  ठदग्घी ओ हराही पोखरर  छ ै क। दरभांगा र े लिे \nस्िेशन द्वारा कतोक बखषसँ  एवहमे  कचरा  ओ दूवर्त पावन  खसाओल  \nजाइत  छल।  चौिरीजी  एवहसँ  आहत छलाह।  कतोक बेर  हमरा  लोकवन  \nएकर वनदानक  लेल  विमशष  कयल।  ठदसम्बर  2021मे  चांििारी \nसांग्रहालयक प्रभार हमरा  भेिल।  हम  तुर ां त र े लिेक िररष्ठ अमिकारी  \nसभक ें  पि लीन्द्ख कय आग्रह कयल  जे  र े लिेक दूवर्त पावनक ें सांग्रहालय \nपररसर  ओ ठदग्घी पोखररमे  खसेनाइ  बांद  कयल  जाय।  मीवडयामे  एवह \nसमाचारक ें  बेस  प्रसाररत कयल  गेल।  पिक प्रमतसलवप पोखरर  बचाउ \nअसभयान  समममतक ें  आिश्यक कारषिाई हेतु सेहो  देल  गेल।  विश्व \nपयाषिरर्  ठदिस  5 जून  2022क' महाराजामिराज  लक्ष्मीश्वर लसिंह \nसांग्रहालय, दरभांगामे  पोखरर  बचाउ असभयानक  सां ग सांयुतत  \nतत्िाििानमे  एकगोि कायषक्रम आयोजजत  कयल  गेल  छल।  जजला  \nपदामिकारी  सवहत  कतोक गर्मान्द्य नागररक  सभ  उपस्स् थत भेलाह।  \nचौिरी  जी  एिां कतोक बुसद्धजीिी सभ  पोखररक  दशा  ओ ठदशाक  \nविर्यम े विस्तारसँ  चचाष कयलन्द्न्द्ह। जजला  पदामिकारीक े  ठदग्घी पोखररमे  \nर े लिे द्वारा खसाओल  जा  रहल  दूवर्त पावनक ें देखा  दे ल  आ आग्रह कयल  \nजे  एकरा रोकल  जाय।  ठदग्घी पोखररक  मोहार  पर जे  अमतक्रमर् छ ै क \nसेहो  देखलवन।  हम  कहसलयवन  जे  ई अमतक्रमर् समाजक  सशजक्षत लोक  \nयथा -डातिर, इ ां जीवनयर , प्रोफ े सर, िकील , पिकार  आठद  द्वारा कयल  \nजाइत  अमछ जकरा  प्रशासवनक अमिकारी  लोकवनक  सहयोग  भेिैत \nरहैछ। एवह बातकें ओ स्िीकार कयने  छलाह।   \nकामेश्वर नगर  पररसरक  पोखररक  सौन्द्दयीकरर् विश्वविद्यालय प्रशासन \nद्वारा कयल  गेल।  पोखररक  अँगनइक ें नि  कय देल  गेल।  नारायर्  जी  \nओकरा चुनौतीक  लेल  ने शनल  ग्रीन वरब् यूनलमे  माममला  दजष  कयलन्द्न्द्ह।  50 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nवरब्यूनलक  आदेशसां  पोखररक  अँ गनइक ें ठीक  कयल  गेल  एिां \nक ु लपमतक ें दांवडत कयल  गेल।  हराही, ठदग्घी ओ गांगासागर  पोखररक  \nदुदषशाक  वनदानक  लेल  चौिरी  जी  नेशनल  ग्रीन वरब् यूनलमे  माममला  दजष  \nकयलवन।  वरब् यूनलक आदेश  भेलैक  जे  पोखररमे  पावन  खसेनाइ  तुर ां त \nरोकल  जाय।  से  भेलैक।  सांगवह  एक करोि एकसठठ  लाख  िकाक \nजुमाषना  सेहो  लगाओल  गेल।  एहन  न्द्यायादेश प्रायः पवहल  बेर  भेल  छ ै क \nजावहमे  पोखररक  रक्षाक लेल  जुमाषना  भेल  छ ै क। नारायर्  जी  चौिरीक  \nप्रयासक बि पैघ उपलस्ब्ि ई वनर्षय  छ ै क। \nमीवडयामे  एवह समाचारक ें  बेस  प्रसाररत कयल  गेल।  इन्द्िैक मुख्यालय \nद्वारा हमरा  वनदेसशत  कयल  गेल  जे  नारायर्  जी  चौिरी  एिां हुनक  पोखरर  \nबचाउ असभयान  समममतक ें  असभनांदन  कयल  जाय।  महाराजा  लक्ष् मीश्वर \nलसिंह मेमोररयल  महाविद्यालय, दरभांगाक सभागारमे  14 अतिूबर \n2024क एक गोि भव्य कायषक्रम आयोजजत  भेल।  उतत महाविद्यालय \nओ इन्द्िैक दरभांगा चैप्िरक सांयुतत  तत्िाििानमे पोखरर  बचाउ \nअसभयान  समममतक ें  सम्मावन त कयल  गेल।  समममत  ठदससँ  नारायर्  जी  \nचौिरी  एिां हुनक  सहयोगी  मोहम्मद  तासशम  नबािक े पाग दोपिास ँ  \nसम्मावनत  कयल  गेल।  महाविद्यालयक प्रिानाचायषक अध्यक्षतामे जल  \nसांरक्षर्क िास्ते प्रयास कयवनहार  बेगूसरायक  सशि प्रकाश भारद्वाजक े \nसेहो  सम्मावनत  कयल  गेल।  इन्द्िैक दरभांगा चैप्िरक प्रोफ े सर निीन  \nक ु मार अग्रिाल अलािा  प्रोफ े सर विद्यानाथ झा, प्रोफ े सर मुनीश्वर यादि , \nडा िैद्यनाथ चौिरी  बैजू , प्रससद्ध सावहत्यकार प्रोफ े सर भीमनाथ  झा, डा \nिीर्ा ठाक ु र, डा योगानांद  झा, डा अिनींि  क ु मार झा, गर्पमत नाथ  झा \nिैद्य, वििेकानांद  झा, डा अयोध्या नाथ  झा सवहत  शतामिक गर्मान्द्यजन \nउपस्स् थत भेलाह।  ई ओहन  अिसर  छल  जतय  दरभांगाक प्रमुख  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 51 \nव्यक्ततत्ि सभ  नारायर्  जी  चौिरीक ें सुनलवन  एिां हुनक  सम्मान  \nसमारोहक  प्रत्यक्षदशी बनलाह।  हुनक  सहयोगी  मोहम्मद  तासशम  \nनबािक  उद्गार ओ व्यथा कथा सुवन  अत्यांत ममाषहत  भेलहुँ  जे  कोना --\nकोना  जान  पर खेसल  कय ओलोकवन  पोखररक  रक्षा कर ै त छमथ। \nनारायर्  जी  चौिरी  वनडर  ओ कमषठताक  सां गवह सां कोची स्िभािक \nव्यक्तत सेहो  छमथ। जखन  हुनका  सम्मानक  चचाष हम  कयल  त' कहलवन  \nजे  हमर  सांपूर्ष  िीम  काज  कर ै त अमछ। हमर  िकील  कमलेश  क ु मार ममश्र \nसठदखन  सहयोग  लेल  ठाढ  रहैत छमथ तखन  व्यक्ततगत रूपसँ  हमरा  \nसम्मान  स्िीकार नवह।  हम  कहसलयवन  जे  िकील  साहबक  सां गवह सांपूर्ष  \nिीमक  सदस्य  सभक ें  आमांसित कयल  जाय।  आओर  सभ  सदस्य  \nउपस्स् थत भेलाह  तखन  कायषक्रम आयोजजत  भेल।  िकील  साहब  \nठदल्लीसँ  नवह  आवब सकलाह  त' मै मथली  सावहत्य सांस् थान, पिना  द्वारा \nमैमथली  ठदिसक  सुअिसर  पर  7 जनिरी  2025क प्रससद्ध इमतहासकार  \nप्रोफ े सर रत्नेश्वर ममश्रक कर-कमलसँ  हुनका  सम्मावनत  कयल  गेल।  \nसमाजक  लेल  काज  क े वनहार एवह िीमक ें सम्मावनत  कय कोनो  सांस् थान \nस्ियांक ें गौरिशाली  बुझैत अमछ। \nचौिरी  जीक  अनुसार ें  कोशी महासेतु  वनमाषर्क  समय  विशेर्ज्ञ समममतक  \nसदस्यक  कहब छलवन  जे  ई सेतु  तत ेक छोि अमछ जे  भविष्ट्यम े \nविनाशकारी  सावबत  होयत। नारायर्  जी  चौिरी  एवह माममलाक ें  \nउच् चतम न्द्यायालयम े रखलन्द्न्द्ह। कोिष कहलकवन  जे  उच् च न्द्यायालय \nजाउ।  उच् च न्द्यायालयम े वहनक  िकील  साहब  महासे तुक  ठीक े दारसँ  \nप्रभावित भेलाह  आ माममला  कमजोर  भय गेल  (ई ओकील  वकयो दोसर  \nछलाह )।  चौिरी  जी  कहैत छमथ जे  ओवह माममलाक  असरर  भेलैक  जे  \nकोशी पर  दोसर  पुल  जे  मिेपुरमे  बवन  रहल  छ ै क से  बेस  नमहर  बवन   52 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nरहल  छ ै क।  \nपोखरर बचेबाक लेल  चौिरी  जी  जागरुकता  असभयान  सठदखन  चलबैत  \nरहैत छमथ। सां गोष्ठी, सेममनार , िरना , प्रदशषन, फोिो प्रदशषनी प्रभृमतक \nमाध्यमस ँ आम  लोकक ें  जागरूक  कर ै त रहैत छमथ। पद्मश्री मानस  \nवबहारी िमाष , डा गर्पमत ममश्र सन  महान  व्यक्ततत्िक सहयोग  भेिैत \nरहलवन।  प्रोफ े सर विद्यानाथ झा, मोदनाथ  ममश्र, अजजत  क ु मार ममश्र, \nगजानन  ममश्र, डा अिनींि  क ु मार झा, सुशाांत  क ु मार, मुरारी  क ु मार झा \nप्रभृमत कतोक बुसद्धजीिी सभक  सहयोग  से हो  भेिैत रहैत छन्द्न्द्ह। \nजँ  पोखरर खुनेनाइ  पुण्यक काज  छ ै क त' ओकरा भरर कय नि  क े नाइ \nमहापाप  अिस्स  हेतैक। जे  पोखररक  रक्षा कर ै त छमथ ओ हमरा  नजररमे  \nपुण्यात्मा अिस्स  छमथ। िरोहरर  सांरक्षर्क लेल  नारायर्  जीक  \nसमपषर्सँ  हम  बेस  प्रभावित छी आ एहन  िरोहररक  सेनानीक  प्रमत \nअत्यमिक सम्मा न  अमछ। ईश्वरसँ हुनक  दीघाषयु  ओ स्िस्थ जीिनक  \nकामना  कर ै त छी। \n \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 53 \n२.६.प्रणि झा- थमथथला  मे पोखररक  अथतक्रमण आ \"तालाब \nबचाओ अभर्यान\" \n \nप्रणि झा \nथमथथला  मे पोखररक  अथतक्रमण आ \"तालाब बचाओ अभर्यान\" \n \n\"पग-पग पोखरर, माछ -मखान \" मममथलाक  पवहचान  रहल  अमछ, जे  \nगाम -गाम  मे  पोखररक  उपस्स् थमत आ ओवह सँ  माछ  आ मखानक  \nउत्पादनक प्रचुरता देखबैत  अमछ। पोखरर एतुतका जीिनक  आिार  \nरहल  अमछ- खेती-बािी, माछ  पालन , मखान  उत्पादन, आ ड े ली \nक े आिश्यकता जेना  नहेनाइ , िोनाइ , आ माल -जाल  लेल  पावनक  \nव्यिस् था एकर माध्यम सँ  होइत रहल  अमछ। मुदा  वपछला  दू -अढ़ाइ \nदशक  (2000-2025) मे  ई पोखरर  सभ  ते जी  सँ  अमतक्रमर्क सशकार  \nभऽ गेल  अमछ। भू-मावफया  सभ  पोखरर  सभ  केँ भरबा कऽ ओवह पर  \n 54 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nमकान , दुकान , आ वबस्ल्ड ां ग बनबैत  जा  रहल  अमछ। ई िांिा कमोिेश  \nमममथलाक  सभ  जजला  मे  फरर -फ ु ला रहल  अमछ ज करा  कारर्  \nमममथलाक  जल  सांपदा  सां कि मे  पिल  अमछ। \nऐ सांकिक बीच श्री नारायर्  चौिरीजी  क नेतृत्ि मे  \"तालाब  बचाओ \nअसभयान \" एकिा आशाक वकरर्  बनल।  ओ अपन  अथक प्रयास सँ  \nमममथलाक  (खास  कऽ दरभांगा जजलाक ) पोखररक  सांरक्षर्क लेल  \nमावफया , प्रशासन, आ सामाजजक  उदासीनता  सँ  लगातार  लि ै त आवब \nर हल  छमथ। ऐ आलेख  द्वारा पोखररक  ऐमतहाससक  महत्ि, अमतक्रमर्क \nक ु प्रभाि, मावफयाक  भूममका , चौिरीजीक  सांघर्ष आ उपलस्ब्ि, आ \nसांबांमित हालक  खबर पर  चचाष करबाक  प्रयास अमछ।  \nमममथला  मे  पोखरर  खाली  पावन  सँ  भरल  खाइि नवह  अमछ, बस्ल्क \nसांस्क ृ मत, अथषव्यिस् था, आ सामाजजक  जीिनक  आिार  रहल  अमछ। \n1964क दरभांगा गजेवियरक  मुतावबक , दरभांगा शहर  मे  300 सँ  बेसी  \nपोखरर छल।  उदाहरर्  लेल , गांगा सागर  पोखरर , हराही पोखरर, आ \nठदग्घी पोखरर सन  पोखरर ऐमतहाससक  आ सामाजजक  दृमि  सँ  महत्िपूर्ष \nरहल  अमछ। ई पोखरर सभ  माछ  पालन  आ मखान  उत्पादनक क ें ि छल।  \nमखान , जे  मममथलाक  विशेर् उत्पाद अमछ, एकर िार्र्िंक उत्पादन \n2000क दशक  मे  लगभग  50,000 िन  छल , जे  मुख्य रूप  सँ  पोखरर  \nसँ  होइत छल  (आब एकर उत्पादन खेत मे  सेहो  होबय लागल , मुदा  ई \nदोसर  विर्य अमछ)। मममथला  मे  पोखररक  कात मे  मेला , पूजा -पाठ , आ \nसामुदामयक  आयोजन  सभ  प्राचीन समय  से  होइत आबैत रहल  अमछ, \nजे  एकर साांस्क ृ मतक महत्ि के इ ां वगत करय  अमछ। \n1989 मे  प्रो. एस .एच. बज्मीक सिे  मे  दरभांगा मे  213 पोखररक  \nउल्लेख  भेल , जे  25 साल  मे  87 पोखररक  कमी  देखबैत  अमछ। 2016  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 55 \nमे  दरभांगा नगर  वनगमक  आँकिा मे  ई सांख्या माि  84 रहल , जे  एकर \nतेजी  सँ  लुप्त होएबाक सोझा  सां क े त दैत  अमछ। मिुबनी  जजला  मे  \n10,755 सरकारी  आ वनजी  पोखरर  छल , जावह  मे  सँ  तयोिी प्रखांडक \nतेसलया  पोखरर, लसिंहिािाक होसलया  पोखरर , आ मनीगाछीक  ठदग्घी \nपोखरर प्रससद्ध छल।  ई पोखरर  जल  सां रक्षर्क प्राक ृ मतक सािन  छल , \nजे  भूजलक  स्तर के बना  कऽ राखैत  छल  आ बरसातक  पावन  के सांरजक्षत \nकर ै त छल।  उदाहरर्  लेल , गांगा सागर  पोखररक  आसपासक  गाम  मे  \n1990क दशक  तक हैंडपांप मे  पावनक  कवहयो कमी  नवह  होय छल , \nमुदा  एकर  ससक ु िन  सँ  भूजल  सांकि शुरू  भेल , जे  हाल  के साल  मे  \nअतसर  गमी  के सीजन  मे  देखल  जा  रहल  अमछ।  \n2000क दशक  मे  मममथला  मे  शहरीकरर्  आ जनसांख्या  िृसद्धक लहर  \nशुरू  भेल।  दरभांगा शहरक जनसांख्या  जे  2001 मे  2.96 लाख  छल , \nसे  2011 मे  बवढ़ कऽ 3.80 लाख  भऽ गेल।  ऐ तीव्र जनसांख्या  िृसद्धक \nकारर्  जमीनक  माँग  बढ़ल , आ पोखरर  पर भू-मावफयाक  नजर  पिल।  \nमन  पोखरर (दरभांगा), नीम  पोखरर  (विश्वविद्यालय थाना  क्षेि), आ \nबाबा सागर  दास  पोखरर  सन  पोखरर पर मा वि भरा कऽ अमतक्रमर् शुरू  \nभेल।  उदाहरर्  लेल , मन  पोखरर, जे  कवहयो 10 एकि मे  पसरल  छल , \nएकरा ऊपर िीर े-िीर े अमतक्रमर् कऽ मकान  बनेनाइ  शुरू  भेल  आ \n2008 तक एकर  आकार घवि कऽ 6 एकि रवह गेल।  2005 मे  \nदरभांगा मे  भूजल  स्तर नीचा  जेबाक  पवहल  ररपोिष आयल , जेकरा  \nचौिरीजी  पोखररक  कमी  सँ  जोिलन्द्खन अमछ। 2000-2010 के \nदशक  मे  लगभग  50 पोखररक  आांसशक अमतक्रमर् भेल , जकरा  भू-\nमावफया  द्वारा पोखररक ेँ अमतक्रमर् के नींिक  रूप  मे  देखल  जा  सकय  \nअमछ।  56 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n2010-2020 के दशक  पोखरर  लेल  सिाषमिक  विनाशकारी  रहल।  भू-\nमावफया  सांगठठत  रूप  सँ  पोखरर  के वनशाना  बनौलक।  2013 मे  \nचौिरी जीक  सिे  मुतावबक , दरभांगा जजला  मे  9,113 पोखरर  छल , मुदा  \n2020 तक ई सांख्या 7,000 सँ  नीचा  चसल  गेल।  मा ेंगाबे (2020)क \nएकिा ररपोिषक मुतावबक , मोइनी  पोखरर  (दरभांगा), डुम डु म ा पोखरर  \n(मिुबनी ) मािी  सँ  भरल  गेल।  कोविड काल  (2020-21) मे , जखन  \nप्रशासन महामारी  सँ  जूझैत  छल , मावफ या 25 सँ  बेसी  पोखररक  \nअमतक्रमर् कऽ लेलक।  नीम  पोखररक  उदाहरर्  सलय - 36 वडसममल  \nक्षेि राता-राती मािी  सँ  भरल  गेल , आ ओवह पर खोपरी  आ बाांसक  \nढाठ  बना  देल  गेल  (डाउन  िू अथष 2024)। मनीगाछी  प्रखांड मे  सूरयाही  \nपोखरर (15 एकि) आ जगरनाथ  पोखरर (12 एकि) पर मकान  \nबनल।  ऐमतहाससक  ठदग्घी पोखरर  (20 एकि) 2015 तक 8 एकि \nरवह गेल , आ हराही  पोखररक  आिा वहस्सा  मािी  सँ  पािल  गेल।  \n2020क बादो अतिक्रमण अनिरि जारी रिल अतछ , मुदा हकछु  \nसकारात्मक कदम सेिो उठाओल जा रिल अतछ। जनिरी 2024 मे \nईटीिी भारिक खबरक मुतावबक , दरभांगा मे  एकिा पोखरर  (लाल  \nपोखरर, 5 एकि) रात  मे  मावि  सँ  भरल  गेल।  स् थानीय सुनील  क ु मारक \nबयान  छल  जे  मावफया  ठदन -रात मािी  भरर  देलक , आ पुसलस  चुप रहल।  \nडीएम  जाांचक  आदेश  दे लन्द्खन, मुदा  कारषिाई नवह  भेल।  मखनाही  मे  \n2023 मे  एकिा पोखरर  (10 वडसममल )क अमतक्रमर्क विरोि  भेल , \nजकरा  चौिरीजीक  प्रभाि मानल  गेल।  फरिरी  2025 मे  प्रभात खबरक  \nररपोिषक मुतावबक , \" तालाब  बचाओ असभयान \"क सदस्य  के भू-\nमावफया  सभ  के तरफ  से  लगातार  आक्रमर् आ िमकी  के सामना  करऽ  \nपवि रहल  छ ै क। हुनका  सभ  के डीएम  आ एसएसपी  सँ  मीसल  कऽ  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 57 \nमावफयाक  िमकी  सँ  सुरक्षा मांगय पिलैन , जे  देखबैत  अमछ जे  \nअमतक्रमर्क न्द्खलाफ लिाइ  कतेक कठठन  छ ै क। \n \nश्री नारायर्  चौिरीजी  आ \"तालाब  बचाओ असभयान \" \nश्री नारायर्  चौिरीजी , जे  मममथला  ग्राम विकास  सांस् थानक सांचालक  \nछमथ, 2005 मे  पोखररक  सांरक्षर्क मुवहम  शुरू  कएलन्द्खन। एकर  \nप्रेरर्ा हुनका  ऑवफसक  हैंडपांप के सुखबाक  घिना  सँ  भेिल।  ई घिना  \nहुनका  मममथला  मे  भविष्ट्य मे  होबऽ बला  जल  सां कि के प्रमत आगाह \nक े लक। एवह लाथे  ओ राजस् थान  गेलन्द्खन, जतय  जल  पुरुर्  राज ेंि  लसिंह \nसँ  जल  सांरक्षर्क तकनीक  ससखलन्द्खन, आ दरभांगा मे  24 िा पोखरर  \n(जेना  नीम  पोखरर, मन  पोखरर)क सिे  कएलन्द्खन। प्रशासन केँ \nमेमोर ें डम  दे लन्द्खन, मुदा  कोनो  जिाब  नवह  भेिलवन।  \n2014 मे  एवह सां बांि मे  चचाष आ साकारात्मक  योजना  लेल  ओ सवक्रय \nराजनीमतक  दलक  बैठक  बजेलन्द्खन। यद्यवप ई कते क कारगर  रहल  ई नै  \nकहल  जा  सकय  अमछ। आगा ओ मल्लाह  एिां क्षेिक अन्द्य समुदाय  \nसभ  केँ अपन  असभयान  सँ  जोिलन्द्खन। बेतागामी  पोखरर  (12 एकि) \nबचबैत 2015 मे  हुनक  एकिा साथीक  हत्या तक भऽ गेलै।  ऐ तरह क \nप्रत्येक प्रयास के बाद  हुनका  सभ  के लगातार  मावफयाक  िमकी  आ \nप्रशासनक उदासीनता  भेिलैन।  मुदा  हुनक  प्रयास जारी  रहलएवह  क्रम \nमे  NGT मे  2016 मे  क े स दायर  कए, सांघर्ष के कानूनी  लिाई  के रूप  \nमे  लिब  से हो  शुरू  भेल।  कोविड काल  मे  25 पोखररक  अमतक्रमर् भेल , \nमुदा  चौिरीजी  2021 मे  फ े र सवक्रय भेलन्द्खन।  \nहमर  माननाइ  अमछ जे  श्री नारायर्  चौिरी  जे  \"तालाब  बचाओ \nअसभयान \" चला  रहल  छ ै थ, ओ मममथला  राज्य के भूगर्भिंक, आर्थिंक  58 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nआ सामाजजक  तीना ें पक्ष के लेल  एकिा महत्िपूर्ष असभयान  छ ै क। तावह \nलेल  नै  खाली  ऐ प्रकार के असभयान  के चचाष भेनाइ  आिश्यक अमछ \nअवपतु जा गरूकता  के सां ग अपना  अपना  स्तर पर या सां गठनात्मक  रूप  \nसँ  ऐ प्रकार के असभयान  के समथषन  सेहो  आिश्यक छ ै । सांगठन  के \nप्रयास के एखन  िरर  वकछु अन्द्य जे  उपलस्ब्ि नजर  मे  आयल  अमछ :  \n1. मखनाही  पोखरर : 2023 मे  10 वडसममल  पोखररक  अमतक्रमर् \nरुकल।  मखानाही  मे  पोखरर  भरबाक प्रयास स् थानीय लोक  द्वारा रोकल  \nगेल।  ई विरोि चौिरीजीक  जागरूकता  असभयानक  पररर्ाम  छल।  \nसुप्रीम कोिषक वनदेश  के हिाला  दैत  स् थानीय लोक  सभ  मावफया  के \nपाछू  हिय लेल  मजबूर  क देलन्द्खन्द्ह। \n2. प्रशासवनक दबाि : NGT क दबाि  सँ  क ै एक िा पोखरर सँ  \nअमतक्रमर् हिल।  \n3. एवह िर्ष जनिरी  के खबर छै जे  एनजीिी  दरभांगा र े लिे  स्िेशन पर \nहराही आ ठदग्घी पोखरर के गांदा करय  के लेल  1.61 के जुमाषना  \nलागेलक  आ आपर् ड्र े नेज प्रोस ेस मे  आिश्यक सुिार  करबाक आदे श \nदेलक  अमछ।   \n4. जागरूकता : श्री नारायर्  जी  के नेतृत्ि मे  50 सँ  बेसी  गाम  मे  \nपोखररक प्रासांवगकता आ ऐ के प्रमत जागरूकता  के प्रचार भेल।  \n5. सामुदामयक  सांगठन : बहुत रास  गाम  सभ  मे  तालाब  रक्षा समममत  \nबनओल  जा  रहल  अमछ। \n6. सांस्क ृ मत सांरक्षर्: तालाब  बचाओ असभयान  के माध्यम से  मममथलाक  \nिरोहरक  प्रमत जागरूकता  सेहो  बढ़ाओल  जा  रहल  अमछ। \nमममथलाक  पोखरर  बचबाक लेल  मावफया  पर  कठोर  कारषिाई, \nप्रशासवनक जागरू कता, आ सामुदामयक  भागीदारी  जरूरी  अमछ।  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 59 \nचौिरीजीक  असभयान  प्रेरर्ा अमछ, मुदा  एकर लेल  व्यापक समथषन  \nचाही। \nनारायर्जी  चौिरी  कहैत छमथ जे  आब सरकार  द्वारा पूरा राज्य मे  पोखरर  \nपर अमतक्रमर् के पहचान  कऽ अमतक्रमर् मुतत  बनेबाक  असभयान  \nचसल  रहल  अमछ। मुदा  दुभाषग्यिश दरभांगा शहर  एवह मे  वपछिल  अमछ। \nएखनहु  प्रशासन पोखरर  अमतक्रमर् के सशकायत करय  िाला  के दोसर  \nतरह सँ  पर े शान कर ै त अमछ. ओकरा न्द्खलाफ झूठ  एफआईआर  दजष  \nकरा  लैत  अमछ। आइ िरर  शहर  मे  कोनो  व्यक्तत पर पोखरर  \nअमतक्रमर्क कोनो  सशकायत दजष  नवह  भेल  अमछ। एहन  नवह  बुझाइत \nअमछ जे  हमर  असभयानक  कोनो  असर  जमीन  पर  पवि रहल  अमछ। \nलेवकन  हुनकऽ  असभयान  क े र असर  ई छै वक स् थानीय लोक  मे  वकछु  \nचेतना  भेलैक  अमछ। पोखरर  भर ै क कोसशशक विरोि  कऽ रहलऽ  छ ै । \nलोक  के मध्य ई हििार पसरर रिल छ ै क जे पोखरर क े करो नाम रहििो \nसुप्रीम कोटू क े  हनदेि क े  अनुसार अहाँ ओकरा नहि भरर सकय छी \nकारण जे  पोखरर भरला सँ सामूहिक पररिेिक नुकसान िोयि छ ै क।  \nअमतक्रमर्क क ु प्रभाि \n1. भूजल  सांकि: पोखरर  भूजल  के पोर्र् (ररचाजष ) कर ै त अमछ। एकर  \nकमी  सँ  दरभांगा मे  2005 सँ  हैंडपांप सूखनाइ  शुरू  भेल।  डाउन  िू अथष \n(2020)क मुतावबक , वबहार  मे  भूजल  स्तर 10-15 फीि नीचा  चसल  \nगेल  अमछ, जेकर  60% कारर्  पोखररक  अमतक्रमर् अमछ। उदाहरर्  \nलेल , गांगा सागर  पोखररक  आसपास  2010 तक हैंडपांप मे  पानी  छल , \nमुदा  2020 तक सबमर्सिंबल  पांपक आिश्यकता पिय लागल।  \n2.जलजमाि : पोखरर  बरसातक  पानीक  वनकासी  आ सांरक्षर् दुनु  कर ै त \nअमछ। एकर अभाि सँ  बरसात  मे  जलभराि  के समस्या  बढ़ल  अमछ,  60 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nखास  कऽ के शहरी  आ कसबाई  क्षेि मे।  एकिा ररपोिष के मुतावबक  मन  \nपोखररक ससक ु िन  सँ  करमगांज -रहमगांज  मे  2022 मे  15 ठदन  िरर  \nजलजमाि  रहल।  \n3. जैि  विवििता ह्रास: मममथला  क्षेि नाना  प्रकारक माछक  सांरक्षर् \nक्षेि रहल।  विविि प्रकार के माछ  जे  मममथलाक  प्रक ृ मतक जलस्रोत  सभ  \nमे  होइत छल  से  विलोवपत  भेल  जा  रहल  अमछ। डाउन  िू अथष \n(2024)क मुतावबक , मममथलाक  20% माछ  प्रजामत लुप्त भऽ गेल  \nअमछ। \n4. आर्थिंक नुकसान : मल्लाह  आ मखान  उत्पादक समुदायक  \nआजीविका  मछनल  जा  रहल  अमछ। मा ेंगाबे (2020)क मुतावबक , \nदरभांगा मे  10,000 सँ  बेसी  मल्लाह  मजदूरी  कर ै त अमछ, जे  पोखरर  \nआ जलाशय  के ससक ु िन  आ क ां िैममनेशन के कारर्  अपन  पार ां पररक \nआजीविका  से  या त दूर  भेल  जा  रहल  छ ै थ या पलायन  कऽ रहल  छमथ। \n5. साांस्क ृ मतक क्षमत: पोखररक  नाश  सँ  \"पग-पग पोखरर\"क कहाित \nइमतहास  बनल  जा  रहल  अमछ। उदाहरर्  लेल , हराही पोखरर  पर होबै \nिाला  मेला  2015 सँ  बांद भऽ गेल।  \nभू-मावफयाक  खे ल  \nपोखररक अमतक्रमर्क मुख्य खलनायक  अमछ भू-मावफया  सभ।  एकर  \nजे  सेि  कायषप्रर्ाली अमछ: \n- मचह्ाांकन: कमजोर /गैरमजरूआ  पोखरर , जे  सरकारी  वनगरानी  सँ  \nबाहर हो, मचन्द्न्द्हत कएल  जाइत  अमछ। \n- राता-रामत  भराई : मािी  आ कचरा सँ  राता-रामत पोखरर  भरल  जाइत  \nअमछ।–  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 61 \n फजी  कागज : जमीन  के वनजी  सांपसत्तक रूप  मे  रजजस्री  \nबनाओल  जाइत  अमछ। \n - वनमाषर् : मकान , दुकान  बना  कऽ बेचनाइ  शुरू  भऽ जाइत  \nअमछ।  \n नीम  पोखररक मामला  मे  प्रशासनक ममलीभगतक  आरोप  \nलागल।  सशकायत करय  िला  सुनील  ठाक ु र पर 2021 मे  \nफजी  FIR भेल।  चौिरीजीक  मुतावबक , ई \"तीन  सूिी  \nगठजोि \" अमछ—कागज  बनेनाइ , मािी  भर े नाइ, आ विरोि  के \nदबेनाइ।  \n श्री नारायर्  चौिरीजीक  असभयान  मममथला  मे  पोखरर  \nसांरक्षर्क एकिा प्रमुख प्रयास अमछ। अन्द्य लोक , समुदाय , \nआ सांस् था सभ  सेहो  ई ठदशा  मे  वकछु कदम  उठा  रहल  अमछ। \nमिुबनी  मे  इ ां वडयन इांस्िीट्यूि ऑफ िेक्तनकल स्स्कल \nचलबयबला  पूिष मेयर  प्रत्याशी रर्िीर  झा से हो  मममथला  के \nजलाशय  के सांरक्षर् के लेल  स् थानीय मीवडया  एिां सोशल  \nमीवडया  के माध्यम से  जागरूकता  के लेल  अतसर  प्रयास कर ै त \nदेखाइ  दैत  छमथ। हाल  वफलहालक  मीवडया  ररपोर्ििंग मे  वकछु \nअन्द्य जानकारी  जे  सामने  अबैत अमछ: \n वबहार सरकारक  \"जल -जीिन -हररयाली  असभयान \": वबहार  \nसरकार  2019 मे  \"जल -जीिन -हररयाली  असभयान \" शुरू  \nकएलक , जेकर  लक्ष्य 33,000 पोखररक  जीर्ाेद्धार आ जल   62 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nसांरक्षर् छल।  डाउन  िू अथष (2020)क मुतावबक , मममथला  \nक्षेि मे  सेहो  ई योजना  लागू  भेल।  उदाहरर्  लेल : \n •दरभांगा: 2023 तक150 पोखररक  खुदाई  आ मरम्ममत  भेल , \nजेना  हराही पोखररक  वकछु वहस्सा।  \n •मिुबनी : 2024 मे  80 पोखररक  सांरक्षर्क कायष शुरू  भेल , \nजेना  तयोिीक ते सलया  पोखरर।  फरिरी  2025 मे  सरकारक  \nररपोिषक मुतावबक , दरभांगा मे  50 नि  पोखररक  वनमाषर्क  \nयोजना  स्िीक ृ त भेल।  ई असभयान  चौिरीजीक  प्रयासक पूरक  \nबनल  अमछ, मुदा  मावफयाक  दबाि  आ सरकारी  सुस्तीक  \nकारर्  एकर  प्रभाि सीममत  अमछ। \n स् थानीय समुदायक  प्रयास \n मममथलाक  गाम -िोला  मे  वकछु  समुदाय  स्ियां पोखरर  बचाबयक \nलेल  आगे अबैत अमछ: \n •मखनाही  (दरभांगा): 2023 मे  स् थानीय मल्लाह  समुदाय  \nमावफयाक  न्द्खलाफ विरोि  कएलक , जे  चौिरीजीक  प्रेरर्ा सँ  \nसांभि भेल।  10 वडसममल  पोखरर  बचल।  \n •बाजजतपुर  (मनीगाछी ): 2024 मे  गामिासी  सुरयाही  पोखरर  \n(15 एकि)क अमतक्रमर् रोकलन्द्खन, जखन  मावि  भरनाइ  \nशुरू  भेल  छल।  न्द्यूज़18 (जनिरी  2025)क मुतावबक , 50 \nलोकवन  ममसलक ' पुसलसक  सशकायत कएलक।   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 63 \n • लसिंहिािा: होसलया  पोखरर(8 एकि)क सां रक्षर् लेल  \n2025 मे  गामक  युिा समूह  खुदाई  शुरू  कएलक , जे  सरकारी  \nसहायता  सँ  मुतत  छल।  \n अन्द्य सांस् था आ एनजीओ  \n • मममथला  जल  सांरक्षर् समममत : ई एकिा स् थानीय \nएनजीओ  अमछ, जे  2022 मे  मिुबनी  मे  शुरू  भेल।  एकर  लक्ष्य \nपोखररक सिे  आ जागरूकता  अमछ। 2025 तक एकरा  द्वारा \nकरीब 30 िा पोखररक  स्स् थमत पर ररपोिष तैयार कएल  गेल  आ \nप्रशासन  केँ उमचत कायषिाई लेल  साैंप  दे ल  गेल।  \n • गांगा-कोसी  जल  सां रक्षर् मांच: दरभांगा आिाररत  ई \nसांस् था नदी  आ पोखररक सां रक्षर् पर काम  कर ै त अमछ। 2024 \nमे  ई गांगा सागर  पोखररक  कचरा हिेबाक लेल  असभयान  \nचलौलक , जे  लगभग  500 लोकक  सहयोग  सँ  सफल  भेल।  \n • पयाषिरर्  सांरक्षर् सांगठन : मिुबनी  मे  सवक्रय ई \nसांगठन  2025 मे  पोखररक  पुनजषननक  लेल  स् थानीय स्क ू लक \nछाि सभक  सांग  मीसल  कऽ कायष शुरू  कएलक।  उदाहरर्  लेल , \nतेसलया  पोखररक  लभिंडा पर िृक्षारोपर् भेल।  \n मममथला  मे  पोखरर आ जलस्रोत  बचाबयक लेल  श्री नारायर्  \nचौिरीजीक  \"तालाब  बचाओ असभयान \" एकिा प्रमुख्य \nआिार  बनल  अमछ अमछ, जै  मे  वबहार सरकार , स् थानीय \nसमुदाय , आ वकछु एनजीओ  आ व्यक्ततगत प्रयास द्वारा से हो   64 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nयोगदान  देल  जा  रहल  अमछ। हालक  घिना  सँ  स्पि अमछ जे  \nमममथला  मे  जलाशय  के बचे बाक लेल  जागरूकता  बढ़ल  अमछ, \nमुदा  मावफयाक  दबाि  आ प्रशासवनक सुस्तीक  कारर्  चुनौती  \nबहुत पैघ अमछ। सबहक  प्रयासक  समन्द्िय सँ  मममथलाक  \n\"पग-पग पोखरर \" पवहचान  फ े र सँ  जीवित  आ पुष्ष्ट्पत-\nपल्लवित  कएल  जा  सक ै त अमछ। \n  \n [सांदभष : डाउन -िू-अथष,mongabay, प्रभात खबर  एिां अन्द्य \nमीवडया  ररपोिष] \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 65 \n२.७.वहतनाथ  झा-जलस ं रिण आ नारायणजी  चौधरी  \n \nहििनाथ झा-संपक ू-09430743070 \nजलस ं रिण आ नारायणजी  चौधरी  \n \nजल  सांरक्षर्क महत्ि आ सरकारक  दामयत्िक वनिषहनक  एक \nउदाहरर्सँ  हम  अपन  आलेखक ेँ  प्रारम्भ करय  चाहैत छी। जल  \nसांरक्षर्क मुख्य सािनमे  सँ  एक छल  पोखरर। प्रत्येक गाममे  पोखरर  \nअमछ, विशालकाय  एिां छोि से हो।  सरकारी  एिां व्यक्ततगत दुनू।  गाम -\nसमाजक  जल  आपूर्तिं आ जलिायुक  सन्द्तुलन लेल  कतेक आिश्यक \nछल , ई सिषविठदत  अमछ। मममथलाक  गाममे  एहन  बहुतो पोखरर  अमछ जे  \nमममथलाक  गौरिमय  इमतहासक  साक्षात दशषन  करा  रहल  अमछ। लोक  \nकल्यार्ाथष पोखरर  खुनाओल  जाइत  छल , जावहसँ  सािारर्  व्यक्तत \nसेहो  जल  सां किसँ  िार् पावब सक ै त छल।  पोखररक  यज्ञ होइत छल।  \nपैघ-पैघ जमींदार  अपन  जमी नपर  से हो  पोखरर  खुनबैत  छलाह।  सरकार  \n 66 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nसेहो  अपन  दामयत्ि वनमहबैत  छल  आ पोखररक  वनमाषर्  कर ै त छल।  \nसमयक  पररितषन  होइत गेलैक , जल  सां कि बढ़ ै त गेलैक , जांगल  किैत \nगेलैक , पयाषिरर्  दूवर्त होइत गेलैक , पोखरर  भराइत रहलैक  आ \nसरकार  ई सभ  देन्द्खतो आँन्द्ख मुनैत  रहलैक , एतबे नवह  सरकार  \nपयाषिरर् , जल -सांकिसँ  उबारबाक बदला  सांकि बढ़यबामे  सहभागी  \nबनैत  रहलैक।  \nएहने  एक गामक  दृिान्द्त नजररपर  आयल , जकरा  हम  अपने  लोकवनक  \nसमक्ष  प्रस्तुत कर ै त छी। मममथलाक  एक प्रससद्ध गाम  अमछ कोइलख।  \nकोइलखक  पास्ण्डत्य परम्पराक प्रमुखतममेसँ  एक अमछ प. राजा  झा, \nज्यो. अपूछ झा एिां प.खुद्दी झाक पररिार।  ई तीनू  सहोदर  भाइ छलाह।  \nहुनकवह  लोकवनक  खुनाओल  पोखररक  प्रसांग प्रो.डा.जयन्द्ती कान्द्त \nझाक मचन्द्ता सोशल  मीवडयापर  पोस्ि कयने  रहमथ - \"ई पोखरर  प. खुद्दी \nझा एिां हुनक  अग्रज ज्योमतर्ििंद प. अपूछ झाक पत्नी गुांजेश्वरी ओझाइन  \nद्वारा वनमाषर्  1920-25 मे  कराओल  गेल  छल।  हालवहमे  एवह पोखररक ेँ \nजल -जीिन -हररयालीक  तहत पुनरुद्धार करबाक  बदला  भरबा  कs एतs \nप्रशासवनक भिन  बनयबाक  लेल  ग्रामीर् स्तरक प्रशासवनक \nपदामिकारी , अांचल , अनुमण्डल एिां जजला  स्तरक पदामिकारी  आठद  \nसवक्रय छमथ। गामक  एिां मममथलाक  लोक  जवनक  नामसँ  आइयो \nगौरिाष्न्द्ित अनुभि  कर ै त छमथ, हुनकवह  कीर्तिंक ेँ ध्िस्त करबापर  \nव्याक ु ल छमथ आ हुनक  नामो  वनशान  ममियबाक  लेल  छिपिा रहल  \nछमथ। एतs इहो कहब अप्रासांवगक नवह  होयत जे  एवह पोखररमे  यज्ञक \nप्रतीक मचह् जाठठ  एिां वकछु खमतयानी  जमीन  ज्यो. अपूछ झाक नामसँ  \nआइयो अमछ।\" \nउपयुषतत कथन  एक गामक  माि  एक पोखररक  अमछ, जखन  वक  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 67 \nकोइलख  गाममे  छह सरकारी  एिां पन्द्िहसँ बेससए  पोखरर अमछ आ नीक  \nस्स् थमतमे तँ कम्मे अमछ। आनो  गामक  कमोिेश  यैह स्स् थमत हेतैक। प्रो. \nजयांती  कान्द्त झा ओही पररिारक  अांश छमथ, तेँ मचष्न्द्तत छमथ, से  भ' \nसक ै छ, मुदा  जािरर  जल  सांकि, पयाषिरर्  बचयबाक लेल  \nस्ियांसेिक/पयाषिरर्वि द  आगाँ नवह  औताह, सरकारक ेँ  कतषव्यक भान  \nनवह  करओताह, ता िरर  एहने  स्स् थमतसँ हमरालोकवनक ेँ  जूझय  पित। \n \n2000सँ  पूिष मममथला  क्षेिमे पावनक  ओते क समस्या  नवह  रहैक।  नदी , \nपोखरर, इनार , डबरा खत्ता आठद  पयाषप्त मािामे  रहैक। जल  भरल  रहैत  \nछलैक।  माल -जाल  लेल  से हो  काज  अबैत छलैक।  विकससत  शहरीकरर्  \nलेल  आ विकासक  ड े ग बढ़यबाक काल  अपािषम ें ि, मॉल , बाजारक  \nआिश्यकता आ एवह हेतु भू-मावफया  सभ  जलाशयक  उपयोग सुलभ  \nबुझलक , सरकार  उदासीन  रहल  तेँ ओ लोकवन  पोखरर  आठद  भरर पैघ-\nपैघ मकान  बनाबय  लागल , तेँ िीर े-िीर े जलस्तर  नीचाँक  मूह ें ससरय  \nलागल , इनार -पोखरर  सु खाय लागल , नलक  पावन  सुखाय  लागल , \nचापानलमे  पावनक  स्रोत कम  होअए लागल , तखन  एवहपर वकछु लोकक ेँ  \nध्यान अयलवन , मचन्द्ता भेलवन  आ एवह असभयानमे  जे  अग्रर्ी भ' \nजुिलाह , हुनक  नाम  छवन  श्री नारायर्जी  चौिरी।  नारायर्जी  चौिरी  \nकोना  जुिलाह , ओ कहैत छमथ जे  \"जल  सांकिक कारर्  2013-14सँ  \nदरभांगामे  िैंकर द्वारा आिासीय  कॉलोनीमे  पीबाक हेतु आपूर्तिं करय  \nलागल।  ई देन्द्ख मन  झकझोरर  देलक।  हुनका  मन  पिलवन , जखन  ओ \n1982-83 मे  ओ ठदल्लीक  मुनररका  इलाकामे  एवहना  पावनक  आपूर्तिं \nहोइत देखने  रहमथ।  ओही समय  जल  सां रक्षर् असभयानमे  जुवि  कोना  \nपावनक  सांरक्षर् हो, एवहपर कायष करी।   68 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n \nवहनक  विर्यम े वहनक  कायष कलापक  चचाष पवहने  एवह क्षेिक दू  िररष्ठ \nविशेर्ज्ञक बातक ेँ राखय  चाहब- प्रो.डा.विद्यानाथ झा जे  एम .एल .एस . \nएम .कॉलेज  दरभांगाक प्रिानाचायष (सेिावनिृत्त)क अध्ययनक क्रममे \nजजला  गजेवियर  1964क अनुसार  दरभांगामे  300 सयसँ  अमिक \nपोखरर छल , जे  बादमे  मम ल्लत  कॉलेजक  सहायक  प्राध्यापक िनस्पमत \nविभाग, एस . एच. िज्मीक शोिक अनुसार  1990मे  213 िा बचल  \nरहलैक  आ आब शहरी वनकायक  आमिकाररक  आँकिाक अनुसार  माि  \nचौरासी  पोखरर  बचल  अमछ। डा. झा कहैत छमथ जल  वनकायक ेँ \nबचयबाक लेल  आिाज  उठयबाक  श्रेय श्री नारायर्जी  चौिरीक ेँ जाइत  \nछवन।   \nजल  वनकायपर  शोि कायष करयबला  वबहार सरकारक  पूिष जल  सांसािन  \nविभागक अमिकारी  आइ. ए.एस . श्री गजानन  ममश्र कहैत छमथ- \"ठदन -\nब-ठदन  जल  वनकायक  सांख्या कम  भ' रहल  अमछ, आ सरकारक  ठदससँ  \nओकर सां रक्षर् करबाक आ पुनजीवित  करबाक  कोनो  गम्भीर प्रयास \nनवह  क ै ल जा  रहल  अमछ। एवह स्स् थमतमे श्री नारायर्जी  चौिरी  लोकमे  \nजागरूकता  अनबामे  सफल  रहलाह  अमछ। वहनकवह  अथक \nप्रयास/सांघर्ष/आन्द्दोलनसँ  दरभांगामे  वकछु पोखररक ेँ अमतक्रमर्सँ  \nबचाएल  गेल  अमछ आ वकछु पोखररक ेँ पुनजीवित  से हो  क ै ल गेल  अमछ।\" \nवहनक  विर्यम े आगाँ श्री ममश्र कहैत छमथ- \"स् थानीय लोकक  बीच \nवहनका  पोखररक  रक्षकक रूपमे  जानल  जाइत  अमछ आ यैह एवह मुद्दाक ेँ \nसिाेपरर  मावन  सािषजवनक  पिलपर  रखलवन  आ सांघर्ष करबाक  लेल  \nप्रेररत कयलवन। \" \n'एकला  चलो  रे'क तजषपर  चलैत  अपन  लक्ष्य ठदस  बढ़लाह  तँ वहनक   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 69 \nस ङ्ग अनेक  पृमष्ठभूममक  लोक  आवब गेलमथन  जावहमे  िैज्ञावनक मानस  \nवबहारी िमाषक  सहयोग  हुनक  जी िनकाल  तक रहलवन  आ एखनहुँ  \nसहयोग  भेवि रहल  छवन  स् थानीय िैज्ञावनक, डातिर, इ ां जीवनयर , प्रोफ े सर \nआठदक  जावहसँ  वहनक  असभयानक ेँ बल  भेिैत रहतवन  आ जल  \nसांरक्षर्क क्षेिमे विसशि काज  होइत रहत। \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  70 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.८.डा.धनाकर  ठाक ुर-पोखरर  बचाउ अभर्यानक थमथथला  नायक-\nनारायण  चौधरी  \n \nडा.धनाकर  ठाक ुर-संपक ू-9430141788 \nपोखरर  बचाउ अभर्यानक थमथथला  नायक-नारायण  चौधरी   \n \nनारायर्  चौिरी , मममथलाक  एक सामाजजक  कायषकताष छमथ जे  15-20 \nसाल  सँ  पोखर  बचेबाक असभयान  चला  रहल  छमथ। हुनक  चचाष \nप्रेरर्ादायक अमछ। 2002 क आसपास  ओ देखलवन  जे  बहुत हैंड पम्प \nजल  नवह  दैत  अमछ आ ओकर  कारर्  पता लगेलापर  पता लगलवन  जे  \nपोखरर सभ  सुखा  रहल  अमछ। 1984 मे  दरभांगाक निवनिाषमचत  साांस द  \nविजय  क ु मार ममश्र सांग  हुक ु मदे ि नारायर्  यादिक  सांग  पां. रामनन्द्दन  \nममश्र लग  आशीिाषद  लेल  गेलाह।  ओ आन  बातक अलािा  कहलन्द्खन \nदरभांगा मे  तीन  पोखरर  हराही , गांगासागर  ओ ठदग्घीक ें जोवि  दी  तऽ ई \nईस्िक िेवनस  बवन  जाएत।   \nकवहयो दरभांगा मे  300 पोखरर  छल  आब 80 हैत से हो  सब  अिक्रममत, \nसुखाएल।  करीब  पाँच प्रमतशत आिष क्षेि रहक चाही से  ठदनानुठदन  घवि \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 71 \nरहल  अमछ जावह  लेल  पोखरर बचेबाक आिश्यकता अमछ। बढ़ ै त \nआबादी  आ दबांगई चलते  पोखरर  समाप्त भऽ रहल  अमछ। मममथला  हर े क \nगामक  व्यथा-कथा अमछ। पोखररसँ  14 अप्रैल जूविशीतलमे  का थाल -\nकादो  फ े वक क े र खे लसँ  पोखरर -इनारमे  पावन  बेसी  ग्रहर् करबाक  क्षमता \nहेतै अतएि बावढ़क पावन  ओवहमे  रुवक  विभीवर्का कम  करत। युिा \nनारायर्  जी  पोखरर  बचेबाक बातक आिश्यकता बुझलाह  आओर  अवह \nकायषम े लागल  छमथ। मममथला  माछ -मखान -पानक  घर।  जल  पर  \nआिाररत  जीिन।  \nवकछु  सामाजजक  माध्यमस ँ पता लागल  जे  वकछु  दबांग स् थानीय लोक  \nनारायर्  चौिरीक  िीमक ेँ प्रतावित कर ै त छमथ। मुदा  वकछु  प्रबुद्ध व्यक्तत \nहुनक  समथषनमे  सेहो  उतरलाह।  जल  पुरुर्  राज ेंि  सच् चरसँ राजस् थान  \nजा  कऽ नारायर्जी  भ ेंि क े लाह जे  वहनक  उत्साहििषन क े लाह। \nपोखररसँ  िारक  सांरक्षर् ठदस  नारायर्जी  ड े ग बढ़ा चुकल  छमथ। उम्हर \nविक्रम यादि  कमला  नदी  बचाउ असभयानक  एवह प्रकारक कायष कय \nरहल  छमथ। आजमगढ़सँ  जमशेदपुरमे  आवब कोसी  बावढ़सँ  बचाि लेल  \nआइ.आइ.िीयन  ठदनेश  क ु मार ममश्र 1984सँ  अपन  जीिन  समर्पिंत क े ने \nछमथ।  \nपोखरर बचाउ, इनार  बचाउ, िार  बचाउ, नदी  बचाउ, मैदान  बचाउ, जांगल  \nबचाउ आठद  सब  आांदोलन  पयाषिरर्  सांर क्षर्क आांदोलन  अमछ जावहमे  \nकाज  क े वनहारक ें समाज  ओ सरकारक  सहयोग  भेिक चाही। नारायर्  \nचौिरी  जीक ेँ  हम  बिाइ दैत  छी जे  ओ एक पुण्य कायषम े मनोयोगसँ  \nलागल  छमथ। \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ।  72 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.९.अक्षजत क ुमार  झा-थमथथलाक  सा ंस्क ृथतक धरोहर  केँ रिक : \nनारायण  चौधरी  \n \nअजजि  क ु मार झा- संपक ू-9472834926 \nथमथथलाक  सा ंस्क ृथतक धरोहर  केँ रिक : नारायण  चौधरी  \nजाौँ  सत्य कही त' विदे ह विशेर्ाांक क े र किी मे  नारायर्  जी  चौिरी  क े र \nनाम  पवढ़ आियष  भेल  छल।  हम  वहनका  सावहत्यकार बूजझ खोजबीन  \nक' रहल  छलहुँ  मुदा  वहनकर  कोनो  पोथीक विर्य मे  कोनो  जानकारी  \nप्राप्त नवह  भ' सकल।  अपन  सीममत  सावहत्त्यक ज्ञान सँ  जखन  वहनका  \nविर्य मे  वकछु  नवह  ज्ञात भेल  तखन  अपन  सांकोच  त्यावग एकठदन  \nआशीर् जी  सँ  वहनका  विर्य मे  जानकारी  लेबाक  प्रयास कयलहुँ  त' \nहमरा  बड्ड लाज  भेल।  हम  सब  अपन  समाजक  असली  हीरो सँ  पररमचत \nनवह  छी से  वनस्सांदेह  लाजक  गप्प भेल।  ई कोनो  कवि, लेखक , \nकथाकार, गीतकार, नािककार  अथिा राजनेता  ि असभनेता  नवह  छमथ \nतौँ ई जे  क े ओ छमथ से  अपन  समाज  लेल  एक तरह ें अनमचन्द्हार े छमथ। \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 73 \nअपन  समाज  मे  ई एकमाि  अनमचन्द्हार नवह  छमथ। एहन  अनेको  हेताह \nजे  मानि  कल्यार् हेतु वनर ां तर लागल  हेताह मुदा  हमरा  सब  लेल  िन्द्न \nसन।  मनसा , िाचा, कमषर्ा  विगत एक दशक  सँ  ई जावह  असभयान  सँ  \nजुिल  छमथ से  सिषथा  सराहनीय  कायष अमछ। अपन  समाजक  एहन  हीरो \nसबहक  जानकारी  हमरा  सब  केँ रहबाक  चाही आ जाौँ  से  नवह  अमछ त'  \nकहबा मे  कोनो  सांकोच  नवह  जे  हमरा  सब  लेल  ई लज्जाक  विर्य मथक। \nसािुिाद  दे बवन  विदेहक  िीम  केँ जे  अपन  सबहक  समाजक  एहन  नायक  \nकेँ अपन  समाज  सँ  पररमचत करबाबय  क े र साथषक  प्रयास कयलवन  \nअमछ। जावह  सम्मान  एिां प्रोत्साहन केँ ई िास्तविक हकदार  छमथ से  \nठदयाबय  क े र बीिा विदे हक िीम  उठौलवन  अमछ आ वहनकर  असभयान  \nहमरा  सब  लेल  प्रेरर्ादायी ससद्ध होएत। \nनारायर्  जी  चौिरी  सँ  न ' त' भेि अमछ आ न ' त' वहनका   विर्य मे  \nविशेर् जानकारी  अमछ हमरा।  मुदा  जतबे  अमछ ततबे सही।  पवहने  ई \nप्रिासी जीिन  जीवब  रहल  छलमथ  आ माइक्रो फाइन ें स  क े र कायष मे  \nलागल  छलमथ।  प्रिास खत्म कय जखन  ई अपन  गाम  घर  घुरर  अयलाह , \nतत्पिात् अपन  मममथला  मे  वहनका  जे  अनुभि  भेलवन  तकर ई कवहयो \nकल्पना िरर  नवह  क े ने छलमथ।  जे  मममथला  पग पग पोखरर  माछ  मखान  \nलेल  प्रससद्ध अमछ ओत्तवह सँ  पोखरर  सब  राता-राती गायब भ' जा  रहल  \nछल।  जत्तह आम  जनता  क ु म्भ कर्ष जँका  वनसभेर  सूतल  रहैत छमथ \nओवहठाम  राता राती पोखरर  गायब भेनाइ  कोनो  आियषक  गप्प त' \nनवहए ? सुवन  क' आियष  भ' रहल  होएत मुदा  एखन  क े र समय  मे  ई \nकाज  बड्ड आसान  अमछ। शहर केँ के कहय गाम  घर मे  सेहो  जमीनी  जल  \nस्तर भयािह रूप  सँ  खसय  लागल  अमछ आ जाौँ  ई क्रम अवहना  चलैत   74 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nरहल  त' पग-पग पोखरर  माछ  मखान  िाला  मममथलाक  िैग लाइन  से हो  \nविलुप्त भ' जायत।  ई कोनो  सािारर्  गप्प नवह  अमछ, ई त' हमर  \nसबहक  साांस्क ृ मतक विरासत  पर  क ु ठाराघात अमछ। जखन  पोखररए  नवह  \nरहत तखन  माछ  कहाँ सँ  आ मखान  कहाँ सँ ? ओ ठदन  दूर  नवह  जखन  \nवक अपन  सबहक  आबय िाला  पीढ़ी केँ \"पग पग पोखरर  माछ  मखान \" \nवनस्सांदेह  फ ू सस गप्प बुझेतवन।  जल  वबनु  वक जीिन  क े र कल्पना क ै ल \nजा  सक ै त अमछ? कथमवप  नवह।  दोसर  ग्रह पर जल  क े र खोज  हेतु \nलगातार  िैज्ञावनक सब  प्रयासरत छमथ। जल  वबनु  सब  सुन्द्न। प्रक ृ मत \nहमरा  सब  केँ जे  अनमोल  उपहार  सब  देने  अमछ से  सब  एक दोसर  सँ  \nजुिल  अमछ। जल  नवह  त' िृक्ष नवह  आ िृक्ष नवह  त' ऑतसीजन  नवह।  \nसब  एक दोसर  क े र सांपोर्क अमछ। ग्लोबल  िार्मिंग मुह  बौने  ठाढ़  अमछ \nआ हमरा  सब  केँ अपन  आबय िाला  पीढ़ी लेल  नकिंमचत माि  मचन्द्ता नवह  \nअमछ। सदी  क े र सब  सँ  पैघ िासदी  कोरोना  केँ वक सहजे  वबसरल  जा  \nसक ै त अमछ? ऑतसीजन  क े र अभाि मे  वनत्य नवह  जावन  कतेको लोग  \nतिवप तिवप क' प्रार् त्यागलवन। पैसा  अछ ै त लोग  केँ जान  बचेनाइ  \nसांभि नवह  भ' रहल  छल।  प्रक ृ मत क े र वनरन्द्तर दोहन  भ' रहल  अमछ। \nजलाशय  सब  विलुप्त भेल  जा  रहल  अमछ आ आिुवनकीकरर्  क े र अांि \nदौि  अथिा भेि चाल  मे  िृक्ष सब  भारी मािा  मे  कािल  जा  रहल  अमछ। \nपररर्ामस्िरूप  प्रक ृ मत क े र सांतुलन  िीभत्स रूप  सँ  वबगिल  जा  रहल  \nअमछ आ यदा  कदा  प्रक ृ मत अपन  रौि रूप  सेहो  देखाबय  लेल  वििश भ' \nजाइत  अमछ। िैज्ञावनक सबहक  मानब  छवन  जे  प्रक ृ मतक असांतुलन ,  \nआपदाक  हेतु जजम्मे दार  अमछ।  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 75 \nबावढ़ पावन  क े र प्रचुरता िाला  मममथला  एखन  मरुस् थल  क े र रूप  लेने  जा  \nरहल  अमछ। नदी  आब नाला  क े र रूप  लेने  जा  रहल  अमछ आ सुखायल  \nपोखरर पर तेजी  सँ  अमतक्रमर् भ' रहल  अमछ। छठठ  सन  महान  पाबवन  \nआब बेसी  लोग  छते पर अथिा दरिज्जा  पर छोि छीन  िांकी बना  क' \nसम्पन्द्न क' लैत  छमथ। क ु मरम  केँ विमि करबाक  लेल  लोग  पोखरर पर  \nजाइत  त' अमछ मुदा  डोल  मे  पावन  ल ' जा  क' कहुना  विमि पुराओन  \nकरय लेल  वििश अमछ। पमछला  साल  यज्ञोपवित सांस्कार मे  भाग \nलेबाक  हेतु गाम  गेल  छलहुँ  तखन  एहन  दृश्य देखबाक  अिसर  भेिल।  \nपोखरर मे  दरारर  फािल  दे न्द्ख छगुन्द्ता ल ' लेने  छल।  प्रक ृ मत क े र \nसांसािनक  एकिा सीमा  होइत छ ै क तौँ एकर सांरक्षर् बड्ड जरुरी।  हम  \nसब  अवह लेल  साकाांक्ष नवह  छी से  मचन्द्ताक विर्य अमछ। एहन  मे  \nनारायर्  जी  चौिरी  क े र मममथला  आगमन  आ एहन  एकिा महान  \nअसभयान  हेतु समपषर्  क े र भािना  हर्षक विर्य मथक। मोन  सँ  समर्पिंत \nभ' जखन  क े ओ आगा बढ़ ै त छमथ तखन  समय  केँ साथ  वकछु उत्साही \nसांगी  सेहो  भेवि जाइत  छवन।  नारायर्  जी  केँ अवह नेक  काज  हेतु सेहो  \nवकछु  उत्साही आ समर्पिंत साथी  सबहक  साथ  भेिलवन  आ मोन  प्रार् \nसँ  मममथला  क े र तालाब  (पोखरर अथिा जलाशय ) बचाओ असभयान  मे  \nजुवि  गेलाह।  िैज्ञावनक डा० मानस  वबहारी  िमाष , प्रो० विद्या नाथ  झा, \nडा० गर्पमत ममश्र, तससम  निाब  समेत  अन्द्य अनेको  व्यक्तत क े र साथ  \nएिां सहयोग  वहनका  भेिय लगलवन।  फ े र त' जोश  के साथ  ई अपन  \nअसभयान  मे  रमम  गेलाह।  असामाजजक  तत्ि क े र िमकी  सँ  ड े राय िाला  \nव्यक्तत कवहयो अपन  लक्ष्य नवह  प्राप्त क' सक ै त अमछ। पररस्स् थमत \nजत ेक  विकि होइत गेल  वहनकर  जोश  सेहो  ओही अनुपात  मे  बढ़ ै त चसल  \nगेल  आ अपन  समाज  केँ जागरुक  करबाक  हेतु दृढ़  सांकस्ल्पत होइत  76 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nचसल  गेलाह।  अपना  मममथला  मे  एहन  सां कस्ल्पत व्यक्तत केँ आम  \nनागररक  बताहे बुझैत छवन  मुदा  तावह बातक परिाह वहनका  नवह  छवन।  \nजाौँ  परिाह कर ै त रवहतमथ  त' मागष  सँ  भिवक गेल  रवहत मथ। \nनारायर्  जी  क े र अवह असभयान  क मुख्य उद्द ेश्य भूमावफया  द्वारा पोखरर  \nकेँ अमतक्रमर् सँ  रक्षा, प्रदूर्र् सँ  बचाि, विलुप्त होइत पोखरर क े र \nजीर्ाेद्धार, पोखरर  केँ साफ  सफाई , जल  सांचयन , पोखरर  एिां जलाशय  \nक े र सौन्द्दयीकरर्, ओकर  विकास  एिां अपन  मममथलाक  विरासत  क े र \nसांरक्षर् केर प्रमत आम  जन  केँ जागरुक  क े नाइ छवन।  दरभांगाक हराही , \nठदग्घी एिां गांगा सागर  पोखरर जे  वक लगभग  600 सँ  700 िर्ष पुरान  \nमममथलाक  िरोहर  अमछ तकरा अमतक्रमर् एिां प्रदूर्र् सँ  मुतत  कराबय  \nलेल  नेशनल  ग्रीन वरब् यूनल मे  जनवहत  यामचका दायर  क े ने छलमथ।  \nवनरीक्षर्क उपराांत र े लिे द्वारा गन्द्दा पावन  पोखरर  मे  बहाबय पर 1 करोि  \n61 लाख  रुपैयाक  जुमाषना  से हो  लागल  छलै।  हराही , ठदग्घी एिां गांगा \nसागर  पोखरर  केँ एकीकरर्  एिां साैंदयीकरर्  हेतु मुख्य मां िी द्वारा 75 \nकरोि रुपैयाक  घोर्र्ा भेल  अमछ। एहन  मे  साकाांक्ष रहनाइ  बड्ड जरूरी  \nछ ै क अथिा सरकारी  ठठक े दारी  मे  फ ां ड क े र कोना  बांदर बाँि होइत छ ै क \nसे  जग  जावहर  अमछ। मममथला  िासी  मे  जागरुकता  एिां एकजुिता  रहतै  \nतखने  अपन  सबहक  साांस्क ृ मतक विरासत  क े र सांरक्षर् सां भि होएत। \nनारायर्  जी  अपन  उद्द ेश्यक प्रात्प्त हेतु सजग  छमथ। सूतल  मममथला  \nिासी  केँ जगाबय  मे  लागल  छमथ। वनर ां तर नीँक  व्यक्तत वहनका  सँ  जुवि  \nरहल  छवन।  वहनकर  नीँक  स्िास् ्य हेतु कामना  कर ै त छी आ सांगवह  \nउम्मीद  केँ जगौने  छी। माि  दरभांगेिा मे  नवह  मममथलाांचलक  समस्त  \nगामक  लोग  जाौँ  अपन  गामक  पोखरर  केँ जगा  लेताह , ओकर  जीर्ाेद्धार  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 77 \nक' लेताह , अमतक्रमर् ि प्रदूर्र् मुतत  क' लेताह  त' वनस्सांदेह  अपन  \nसबहक  गामक  खेत खररहान  लहलहा  उठत।  जल , जीिन , हररयाली  \nक े र सपना  से हो  साकार  भ' उठत  आ मममथला  मे  पग पग पोखरर  माछ  \nमखान  िाला  उक्तत कवहयो वकनको  फ ू सस गप्प नवह  बुझेतवन।  \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  78 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.१०.डॉ. क ै लाश क ुमार  थमश्र-नारायण  चौधरी  आ जलकर  स ं रिण \nक े र सामाक्षजक सरोकार  \n \nडॉ. क ै लाश क ुमार  थमश्र- स ंपक ष-8076208498 \nनारायण  चौधरी  आ जलकर  स ं रिण क े र सामाक्षजक सरोकार  \n \nनारायर्जी  चौिरी  पर सलखब  क े र अथष भेल  सामाजजक  सांदभष  सँ  \nसरोकार  आ एक िचन  सँ  बहु-िचन  क े र यािा क े र सहयािी  बनब।  तानहिं \nजखन  विदे ह लेल  श्री नारायर्जी  चौिरी  पर सलखबाक  लेल  कहल  गेल  \nतँ अथिषिेदक  पृ्िी सूतत  क े र एक मांि स्मरर्  अबैत अमछ: \"माता  \nभूमम : पुिो अहां पृमथव्या\" उपरोतत श्लोक मनुष्ट्य मािक ेँ  पृ्िीक रक्षा \nआ देखर े ख करक सनेस  दैत  छ ै क। ई श्लोक कने  आरो व्यापक भऽ \nजाइत  छ ै क कारर्  ई पयाषिरर्  सां रक्षर् क े र मूल  भािनाक ेँ प्रोत्सावहत \nकर ै त छ ै क। से  क े ना? एना  जे  सभ  जीि  जांतु , चर-चराचर  अां ततः तँ िाश \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 79 \nकर ै त आवब रहल  अमछ एवह पृ्िी पर ने ! \nप्रक ृ मत आ मानिीय  सांस्क ृ मत दुनू  एक दोसर  सँ  सूई  ताग जकाँ  जुिल  \nअमछ। सांस्क ृ मत क े र सांरक्षर् आ सांििषन  प्रक ृ मत क े र कोरामे  होइत रहल  \nछ ै क। सनातन  सांस्क ृ मत तँ ड े गे- ड े गे प्रक ृ मत सँ  तारतम्य बैसबैत  चलैत  \nआवब रहल  अमछ। सनातन  सांस्क ृ मत (स्पि कँ दी  जे  िमष  सेहो  सांस्क ृ मत \nक े र एक सूक्ष्म स्िरुप अमछ) काल , स् थान, आ जलिायु  सां ग तारतम्य \nस् थावपत कर ै त अमछ । हमरा  लोकवन  जल , िायु, पृ्िी, अत्ग्न, सूयष , \nचांिमा, नाग , माछ , काछु , गाछ, िृक्ष सभमे  दे िताक भाि देखैत  छी। \nसभक  आरािना , पूजा , अचषना  कर ै त छी। सभक  उपयोग िोिेम  जकाँ  \nकर ै त छी। मममथलामे  जजनका  सभक  गोि कश्यप छवन  से  सभ  काछु  \nनवह  खाइत छमथ। काश्यप गोिी लोक  काछू क सां रक्षर् कर ै त छमथ। \nकतेक ठाम  काछू  अगर  अभरर  जाइत  छवन  तँ ओकरा  पकरर  ओकर  पूजा  \nअचषना  कर ै त छमथ। स्िीगन काछु केँ  नि  लाल  िस्िक पररिान  दैत  छमथ, \nसेनुर  लगबैत  छमथ, प्रसाद प्रेवर्त कर ै त छमथ, आ अांततः ओवह काछू केँ  \nकोनो  सुरजक्षत स् थान, विशेर् रूप  सँ  पोखरर , इनार , नहरर , नदी  आठदमे  \nप्रिावहत कर ै त छमथ। एवह प्रवक्रया अथिा अनुष्ठानक ेँ  मानिविज्ञानक दृमि  \nसँ  तीन  तरहक अििारर्ा  स्पि होइत अमछ: \nक. रक्षा क े र अििारर्ा  \nख. पररहारक  अथिा रोकक अििारर्ा  \nग. उत्पादन अथिा प्रजनन  क े र अििारर्ा  \nएकरा कने  स्पि करब आिश्यक। देखू , जखन  वकयो कश्यप गोिी \nकछु आकेँ  देखैत  छमथ तँ अपन  गोिक सांक े त बुझैत ओकरा  पकरर वक \nघर अनैत  छमथ। आब पूजा , पाठ , प्रसाद इत्याठदक भोग आ अांतमे सेनुर  \nलगा  एक सुरजक्षत स् थान पर ओकरा रान्द्ख आबैत छमथ। एवह प्रवक्रयामे  80 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nकाछु क रक्षा, ओकर सांरक्षर् भऽ जाइत  छ ै क। वकयो कश्यप गोिी काछु  \nनवह  मारत , ई वनयम  काछु क जनसांख्याक ेँ छय होबासँ  रोक ै त छ ै क। आ \nजखन  काछु सुरजक्षत आ सांरजक्षत रहतैक तँ स्िाभाविक छ ै क जे  काछु क \nप्रजनन  बढ़तैक। ई भेल  सांस्क ृ मत सँ  प्रक ृ मत क े र अियि क े र रक्षा आ \nएक दोसरक  हारमनी।  ज खन  हम  सभ  इनारक  पावन  वपबैत रही (जे  \nआब लॉस्ि मेमोरीक  वहस्सा  भँ चुकल  अमछ ) तँ इनारमे  काछु  देल  जाइत  \nछलैक।  तकर प्रयोजन ई जे  इनारक  जलक ेँ  काछु  साफ़  कर ै त रहतैक।  \nवििाहमे  कोहबर  घरमे  प ें नििंगमे काछु क आक ृ मत उक े रल  जाइत  छ ै क, \nकाछु  क े र खप्परमे तेल  दऽ  ओकर  िेमी  बारल  जाइत  छ ै क। तकर सभक  \nप्रयोजन ई जे  जेना  काछु  दीघाषयु  होइत अमछ तवहना  बर -कवनया  क े र \nजोिी  दीघाषयु  रहत।  \nबात व्यक्तत विशेर् श्री नारायर्जी  चौिरी  पर कऽ रहल  छी तानहिं प्रक ृ मत \nआ सांस्क ृ मत क े र समन्द्िय पर प्चिंतन करब क े र औमचत्य कम  अमछ मुदा  \nई समन्द्िय हुनक  पयाषिरर्  सांरक्षर् क े र एप्लाइड फॉमेिक ेँ बुझबाक \nलेल  हमरा  वहसाबे  आिश्यक अमछ तानहिं अते क बात सलखल।  आब बात \nकरी श्री नारायर्जी  चौिरी  महोदयक ेँ  नारायर्जी  चौिरी  आ पोखरर  \n(अथिा वकसिम  जलाशय ) क े र सांरक्षर् जेना  हम  बुजझ सकल  छी आब \nएक ससतका  क े र दू  िा पहलु  मथक। सलखब , पढ़ब, पढ़ाएब, नेतावगरी  \nकरब  एक बात भेल  मु दा  वबना  कोनो  राजवनमतक , आर्थिंक, आ पदक  \nलोभक ेँ  पयाषिरर्  एक लघु  स्िरुपक ेँ पकिी ओवह लेल  िरना , आांदोलन , \nपोस्िर, बैनर , जागरूकता  इत्याठद उत्पन्द्न क े नाइ बहुत पै घ त्यागक \nकाज  भेल।  ई पैघ काजक  सांपादन  बहुत ठदन  सँ  दरभांगा आ अगल -\nबगल  क े र मममथला  क्षेि लेल  पोखरर  आ जलाशय  क े र सांरक्षर् लेल  कँ \nरहल  छमथ श्री नारायर्जी  चौिरी।  चौिरी  जी  वनन्द्ित रुपे  एवह प्रशांसा  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 81 \nक े र पाि छमथ। हमरा  लगैत  अमछ विदे ह से हो  एहन  व्यक्ततत्ि पर  \nविशेर्ाांक वनकासल  बहुत पैघ काज  कँ रहल  अमछ आ ई प्रमाजर्त भऽ \nरहल  अमछ जे  सावहत्य क े र पसिका पयाषिरर् , लोकाचार , विज्ञान आठद  \nठद स  सेहो  साकाांक्ष अमछ। \nके छमथ श्री नारायर्जी  चौिरी ? वहनक  नाम  आब दरभांगा आ अगल -\nबगल  क े र क्षेि क े र बच् चा जनैत  अमछ। आ ज  नवह  जनैत  अमछ तँ ई \nदुखक  बात भेल।  खैर  कहल  ई जाइत  अमछ जे  करीब  बारह-तेरह िर्ष \nपूिष नारायर्  जी  के अनुभि  भेलवन  जे  पोखरर  मममथला  क े र लाइफलाइन  \nरहल  अमछ मुदा  आब नहुँ -नहुँ  पोखरर  ख़त्म भेल  जा  रहल  अमछ, सूखल  \nजा  रहल  अमछ अथिा लोक  सभ  अनेक  कारर्े  पोखररक े खत्म कऽ \nओवह जमीनक े  समतल  बना  ओकरा कब्ज़ा कऽ रहल  छमथ। दरभांगा \nशहरमे  भू-मावफया  आ प्रॉपिी डीलर  सभ  मेल -जोल  सँ  पोखरर क े र \nजमीन  पर  घर  बना  बेच रहल  अमछ। लोक  सभ  अपन  गांदगी, कचरा, \nइत्याठद पोखररमे  फ े क रहल  अमछ। पोखररमे  लोक  लघुशांका  क' रहल  \nअमछ, सोच  कऽ रहल  अमछ, पोखरर  क े र जल  माछ , मचरई  आठद  लेल  \nउपयुतत नवह  रवह गेल  अमछ, अनेक  पोखररमे  प्रिासी मचरई  आब नवह  \nआवब रहल  अमछ। पोखरर  पैघ हो िा छोि अपन  स्िरुप लघु  सँ  लघुतर  \nक े ने जा  रहल  अमछ। बाहर सँ  पोखरर  िीभत्स भेल  जा  रहल  अमछ । \nपोखरर विभत्स आ क ू िा क े र गढ्ढा बनल  जा  रहल  अमछ। ऊपर सँ  की \nशहर आ की गाम  सभ  ठाम  पावन  क े र लेएर  बहुत वनचा  जा  रहल  अमछ। \nजत ेक  चापाकल  सभ  अमछ या तँ सुखाएल  जा  रहल  अमछ अथिा लोक  \nबेर-बेर ओकर  लेिल  नीचा  लऽ  जा  रहल  अमछ। नारायर्जी  चौिरीक े \nभेलवन  जे  एवह विर्य पर तुरत काज  करबाक  दरकार  अमछ। फ े र की ओ \nएक असभयान  प्रारम्भ क े लवन  तालाब  बचाओ असभयान  (TBA)।  82 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nप्रारम्भ तँ ई एक आिेगमे  क े लाह मुदा  नहुँ -नहुँ  वहनक  आिेग एक जन -\nआन्द्दोलन क े र आकार लेमय  लागल।  आई पोखरर  क े र सांरक्षर् द्वार े \nपयाषिरर्  सांतुलन  आ पयाषिरर्मे  सुिार  वहनकर  जीिन  क े र मूल  मां ि \nबनल  छवन।  \nजे  जानकारी  उपलब्ि अमछ तावह अनुसार े  बावढ़ प्रभावित क्षेिक \nजनताक ेँ  जनसभा  आ घर े-घर  सांपक ष सँ  एवह कायषम े सहभावगता  लेल  \nमनेनाइ  प्रारम्भ क े लवन।  अनेक  िरना , हस्ताक्षर असभयान , दुगाषपूजा , \nछठठ  पाबवनक  समय  पोस्िर आ बैनर  प्रदशषनी, पोर े स्ि माचष , मीनििंग \nआठदक ेँ द्वारा जन -जनमे  जागरूकता  शुरू  क े लवन।  अतबे नवह , अपन  \nममशनमे  नारायर्जी  स्क ू ल कॉलेज  क े र विद्याथी, सशक्षक, राजवनमतक  \nदल  क े र कायषकत्ताष आ नेता  सभक ेँ  सहभागी  बनक  हेतु उत्सावहत \nक े लवन।  वहनक  योजना  सफल  होमय  लगलवन।  सभक  सां ग भेिनाय  \nप्रारम्भ भेलवन।  आर  तँ आर  िैज्ञावनक, क ृ वर् िैज्ञावनक, पयाषिरर्विद , \nDRDO क े र शोिकताष, डॉतिर, इ ां जजवनयर , विश्वविद्यालय क े र सशक्षक \nसभ  वकयो वहनक  सहयािी  होमय  लागलमथन।  लोक  आब वहनका  सँ  \nकोना  जलाशय  क े र रक्षा करी  तावह लेल  सांपक ष कर ै त छमथन्द्ह। दुभाषग्य \nक े र बात ई छ ै क जे  मममथला  क्षेि जे  गामे -गामे  पोखरर  आ इनार  लेल  \nप्रससद्ध छल  ओतय सँ  इनार  तँ लपत्ता भऽ गेल  पोखरर  सेहो  ख़त्म भेल  \nजा  रहल  अमछ। सरकार  एवह ठदसामे  रसत्तयो भरर  गांभीर नवह  अमछ। ई \nदुखद  विर्य अमछ। \nहमरा  लगैत  अमछ पयाषिरर्  सामाजजक  सरोकारक  विर्य अमछ। सभ  \nवकयोक एकरा  सँ  सम्बांमित छमथ। पोखरर अथिा जलाश य क े र कोनो  \nपरम्परागत अथिा परक ृ मतक स्रोत प्रदूवर्त अथिा खत्म होइत छ ै क तँ \nपूरा समाज  ओवह सँ  प्रभावित होइत अमछ। तावह एकर  सांरक्षर् हेतु आइ  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 83 \nआिश्यकता एवह बातक अमछ जे  समाज  क े र सभ  िगष, समुदाय  क े र \nलोकक  सहभावगता  वनन्द्ित हो। नारायर्  जीक  काज  पर, हुनक  \nजनसरोकार  पर  शोि होबाक चाही। पावन  पांचायत पर  घर -घर  चचाष \nहोबाक चाही। बैद्यनाथ ममश्र यािी मल्लाह  समाज  क े र लोकक े  \"िरुर्  \nके बेिे\" कवह सांबोमित  कर ै त छमथ। मल्लाह  क े र प्रमुख देिता  काररख  \nमहराज  जल  क े र देिता  छमथ, जाठक  देिता  छमथ। हमरा  सभक  जीिन  \nपावनक  लोकज्ञान सँ  सां रजक्षत अमछ। मममथला  क े र लो क आ ओकर  \nजलक  प्रमत जीिनक  प्रारम्भ सँ  ससनेह  आ सां रक्षर् भाि क े र फोकलोर  \nपर काज  करक जरुरत  छ ै क। िािर कोस्मोलोजी  पर काज  करब  \nआिश्यक अमछ। स्िी-पुरुर्  बच् चा सभक ेँ  एवह जागरूकता  क े र \nआन्द्दोलन सँ  जोिए  पित। हमरा  सभक ेँ  नारायर्जी  चौिरी  सनहक  \nलोकक ेँ  अपन  क्षेि गौरि बना  कऽ रा खऽ पित। हुनका  ओहने  सम्मान  \nदेम  पडत जेहन  सम्मान  सुन्द्दर लाल  बहुगुर्ा, या बचपन  बचाओ \nआन्द्दोलन क े र नेता  श्री क ै लाश सत्याथीक ेँ भेिल  छवन।  हमरा  सभक ेँ  \nमचपको आन्द्दोलन जकाँ  नारायर्जी  चौिरी  क े र आन्द्दोलन के घर े-घर  \nलऽ  जएबाक  दरकार  अमछ। सभ  सँ  अमिक जरुरत  एवह बातक ेँ अमछ \nजे  सिी गनक  मध्य ई आन्द्दोलनक स्िरुप पकवि सकय।  नारायर्जी  \nचौिरी  क े र व्यक्ततत्ि आ क ृ मतत्ि पर  अमिक सँ  अमिक चचष हो। स्क ू ल, \nकॉलेज  आ अन्द्य समान्द्य पस्ब्लक स्पेस  पर हुनक  चचष हो। प्रिासी \nमैमथल  हुनका  ठदल्ली  आ अन्द्य नगर  एिां विश्वक अन्द्य भाग लग  लऽ  \nजामथ , वहनकर  सम्मान  करमथ, वहनक  कायषक चचष हो। वहनक  कायषक \nमोनोग्राफ छपक चाही। वहनका  जत े क जल्द  हो हमरा  लोकवन  पयषत्न \nकरी जे  पद्मश्री अथिा अन्द्य पुरस्कार भेिवन।  हर े क जजला , अनुमांडल , \nप्रखांड, पांचायतमे जल  प्रबांिन आ जल  सांरक्षर् पर काज  हो, ओकर   84 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nसोशल  एकाउ ां नििंग हो, सभ  वकयोक ओवहक े र सञ्चालनमे  अपन  \nसहभा वगता वनन्द्ित करमथ।  स् थानीय अख़बार , पसिका (ऑफलाइन  आ \nऑनलाइन ) वनयममत  एवह विर्य पर नूतन  काज , प्रयोग पर लेख  छापे। \nमिुबनी  मचिकला , मैमथली  लोकगीत , डातयूम ें री  वफल्म, मैमथली  \nसावहत्य, समाजशास्ि , पाररस्स् थमतकी विज्ञान, भूगोल  आठद  पर एवह \nविर्य पर काज  हो। एक ठाम  नवह  सभ  ठाम  अगर  गांभीर रहब , साकाांक्ष \nरहब आ एकरा  समस्त  समाजक  थाती बुझब तखने  ई आांदोलन  सफल  \nरहत। \nसमयाभाि  क े र कारर्  हम  ई आलेख  बहुत हिबिीमे  सलख  रहल  छी। \nकवहयो नारायर्जी  चौिरी  जी  सँ  हुनका  सां ग वकछु ठदन  रवह, हुनक  \nकाजक  सहभागी  बवन , हुनका  सां ग सघन  िाताषलापक  पिात् एक \nविस्तृत आ प्रमाजर्क आलेख  हुनका  पर  शीघ्र सलखबाक  चेिा करब।  \nएखन  एक बेर पुनः  हुनक  काजक  प्रशांसा कर ै त लोक  सभ  सँ  आग्रह जे  \nवहनक  अथाषत नारायर्जी  चौिरी  क े र स्िर, प्चिंतन आ जलाशय  क े र \nसांरक्षर्, सांििषन  एिां पयाषिरर्  सांरक्षर् क े र स्िरक ेँ एक िचन  सँ  \nबहुिचन  ठदस  लऽ  चली , सभक  सरोकार  बनाबी।  तखन  ओ अपना  \nआपक े सफल  बुझताह आ मर ै त पोखरर , जलकर  आ समस्त  जलाशय  \nपुनः  प्रार्िान भऽ उठत।  मममथलाक  भूमम  फ े रो हँसए  लागत।  प्र्िी क े र \nसमस्त  अियिमे  सामांजस्य  अथिा हारमनी  स् थावपत होयत। आ, तखन  \nयजुिेदक  पृ्िी शाांमत मांि क े र एक-एक शब्द शब्दब्रह्म बनत : \"ॐ द्यौः \nशाष्न्द्तरन्द्तररक्षां शाष्न्द्तः, पृ्िी शाष्न्द्तरापः शाष्न्द्तरोर्ियः शाष्न्द्तः। \nिनस्पतयः शाष्न्द्तर्ििंश्वे देिाः  शाष्न्द्तब्रषह्म शाष्न्द्तः, सिं  शाष्न्द्तः, शाष्न्द्तर े ि \nशाष्न्द्तः, सा  मा  शाष्न्द्तर े मि॥ ॐ शाष्न्द्तः शाष्न्द्तः शाष्न्द्तः॥\" \n\"आकाशमे  शाांमत हो, अांतररक्षमे शाांमत हो, पृ्िीमे  शाांमत हो, ज लमे   विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 85 \nशाांमत हो, और्मिमे  शाांमत हो, िनस्पमतमे  शाांमत हो, सभ  दे िी-देितामे  \nशाांमत हो, ब्रह्ममे शाांमत हो, सभमे  शाांमत हो, आ यैह शाांमत बनल  रहक  \nचाही।\" \n \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  86 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.११.आशीर् अनथचन्हार-पोखररक  िक्तव्य \n \nआिीष अनतिन्िार-संपक ू-8876162759 \nपोखररक  िक्तव्य \n \nहम  अपन  लेखन  क े र एकदम  शुरूआतमे  इएह मानैत  रही  जे  लेखक  क े र \nकाज  छै माि  सलखनाइ  आ ताही बलपर  ओ अपन  नाम  आन  क्षेिमे \nघुससया  सक ै ए। जेना  कोनो  लेखक  अपन  रचनामे  नारी  स्ितांिताक \nपक्षिर अमछ, अथिा गरीबक  बात कर ै ए तँ क्रमशः नारीिाद  आ गरीबक  \nवहतैर्ी अमछ। मुदा  जेना -जेना  समय  बीतै त रहल  हमरा  अनुभि  होइत \nगेल  जे  लेखकक  रचना  ओ हुनक  आचरर्मे  कोनो  ताल -मेल  नवह  अमछ। \nआ समयक  सां ग हम  ई मानब  शुरू  क े लहुँ जे  लेखक  माि  लीन्द्ख सक ै ए \nओवहसँ  आगू ओकर िश नवह  छ ै । तँइ हम  सठदखन  ई मानैत  छी जे  आन -\nआन  क्षेिमे लेखक  लौलिश  अपन  नाम  नवह  घोससयाबमथ।  \nओना  जेना  वक हम  ऊपरमे  स्िीकारलहुँ  जे  हम  अपन  शुरूआती  समयम े  \nसेहो  नामे  घुससयाबऽ  बला  पद्धमतमे रही तँ ओही समय  (13-10-\n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 87 \n2005)मे  हम  एकिा कविता सलखने  रही  \"पोखररक  िततव्य\" आ माि  \nइएह कविता लीन्द्ख हम  अपनाक ेँ पोखररक  वहतैर्ी आ पयाषिर र्विद ् \nमावन  बैसल  रही।  मुदा  समयक  सांग  ई भान  भेल  जे  कागजपर  कविता \nलीखब  आ पोखररक  उद्धार करब दूनूमे  अकास -पतालक  अांतर छ ै । बादमे  \nअपन -अपन  क्षेिक असल  नायक  सभसँ  हमरा  परर चय भेल  आ तकर  \nबाद  आरो  घमांड िूिल  जे  लेखक  माि  कागजी  होइत छै िास्तविक नवह।  \nइम्हर आवब नारायर्जी  चौिरीजीक  काजस ँ  पररचय  भेल  आ मोन  पवि \nगेल  हमर  ओ पुरान  कविता। मोन  भेल  जे  एवह विशेर्ाांकमे दे बै तऽ नीक  \nनवह  हेतै मुदा  मोने  कहलक  जे  दऽ  देने  घािा की हेतै? से  हम  ई कविता \nदऽ  रहल  छी।  \nओना  जँ  सच  कही तऽ हमरा  लग  नारायर्जीक  बार े मे कहबाक लेल  \nवकछु  नवह  अमछ तँइ ई काज  कएल।  सांगवह  ईहो लोभजे  बहुत सां भि \nवकयो कवहयो हमर  इएह कविता पवढ़ हमरा  पयाषिर र्विद ् मावन  लेमथ।  \nखएर  ई कविता हम  2 मइ  2022 केँ अपन  फ े सबुकपर  से हो  देने  रवहयै \nआ चूँवक एवह विशेर्ाांकमे पोखररक  बात भऽ रहल  छै तँ माहौल  देन्द्ख \nहमरा  इएह सुवििा  लागल  जे  ई कविता दऽ  दी।  तऽ पढ़़ू ई कविता जकर  \nमूल  पाठ े हम  रान्द्ख रहल  छी- \n  88 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 89 \n \n 90 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 91 \n \n 92 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 93 \n \n 94 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 95 \n२.१२.सन्दर्ष \nनारायर्जी चौिरी एिां हुनक पोखरर बचाउ (तालाब बचाओ, Save \nponds / Lakes Campaign) असभयान स ँ स ांबांमित वकछु  \nर े फर ें स एिां ललिंक- \n \n1) https://india.mongabay.com/2020/11/saving -darbhangas-wetlands-\nfrom-encroachment-and-apathy/ \n \n2) https://india.mongabay.com/2020/11/saving -darbhangas-wetlands-\nfrom-encroachment-and-apathy/ \n \n3) https://www.thehindu.com/news/national/other -states/ponds-in-\ndistress/article4960246.ece  \n \n3) https://www.downtoearth.org.in/governance/pond -stolen-in-bihar-s-\ndarbhanga-no-action-so-far-locals-allege-such-encroachments-rampant-\n93693 \n \nhttps://hindi.downtoearth.org.in/water/story -of-water-warrior-narayanji-\nchoudhary-69192 \n4) https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/encroached -polluted-\nponds-pose-health-hazard/articleshow/19906153.cms  \n \n5) https://www.hindustantimes.com/cities/patna -news/talab-bachao-\nabhiyan-in-bihar-expresses-concern-over-beautification-of-pond-on-lnmu-\ncampus-101630640419527.html \n \n6) https://www.downtoearth.org.in/water/nearly -3-years-since-campaign-\nonly-5-public-ponds-free-of-encroachment-in-bihar-76044 \n \n7) https://www.hindustantimes.com/cities/patna -news/ngt-orders-\nrestoration-of-three-historical-ponds-in-bihar-s-darbhanga-town-\ncommittee-constituted-to-address-observations-and-recommendations-\nmade-in-inspection-report-101680775366055.html \n \n8) https://www.newsclick.in/Bihar -Three-900-Year-Old-Ponds-Darbhanga-\nGet-New-Lifeline-NGT-Bans-Illegal-Construction  96 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n \n9) https://www.indiawaterportal.org/governance -and-\npolicy/governance/protectors-lost-ponds-darbhanga \n \n10) https://www.facebook.com/reel/577345418411402  \n \n11) https://deshajtimes.com/news/bihar/darbhanga/darbhanga -talab-\nbachao-abhiyan-sent-open-letter-to-vc-of-lanamivi/47781/ \n \n12)https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=618683420688354&id\n=100076401032280&_rdr \n \n13) https://sandrp.in/2024/01/31/wwd -2024-both-wetlands-human-beings-\nremain-neglected/ \n \n14) \nhttps://greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/1724231378\n.pdf \n \n15) https://indianwetlands.in/wp -\ncontent/uploads/library/1734695442.pdf  \n \n16) https://hindi.downtoearth.org.in/water/severe -water-crisis-in-north-\nbihar-65162 \n \n17) https://www.jagran.com/bihar/darbhanga -social-worker-narayan-\ncaudhary-is-trying-to-save-pond-15722572.html \n18) https://deshajtimes.com/news/bihar/darbhanga/demand -from-cm-\nnitish-for-save-pond-campaign-in-darbhanga/144691/ \n \n19) https://www.swasthbharat.in/days -will-be-long-for-three-ponds-of-\ndarbhanga-grandeur-will-return/ \n \n20) https://hindi.newslaundry.com/2019/05/02/begusarai -darbhanga-\ndying-lakes-ponds-general-elections-2019 \n \n21) https://www.indiawaterportal.org/governance -and-\npolicy/governance/protectors-lost-ponds-darbhanga \n  विद े ह ४१९ म अ ं क ०१ ज ून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अ ं क ४१९) नारायणजी  चौधरी  विश े र्ा ं क || 97 \n22) https://www.jetir.org/papers/JETIR2203196.pdf  \n \n23) \nhttp://117.252.14.250:8080/jspui/bitstream/123456789/4116/1/%E0%A4%\nAA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0\n%A4%B0-8.2-\n%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B9 %E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E\n0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%202019%20%E0%A4%880%20%E0%\nA4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%\nA4%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%20\n%E0%A4%9C%E0%A4%B2%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0\n%A4%9F%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%2 0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0\n%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A\n3.pdf \n \n \n \nअपन म ं तव्य editorial.staff.videha@gmail.com \nपर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n   \n \n  \n ","size_mb":47.13,"has_text":true},"Videha 420.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 420.pdf","name":"Videha 420.pdf","text":" \n \nISBN Number: 978-93-342-9891-8 (Book) \n𑒀 \nविदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक \n४२०) \n[विदेह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) \nwww.videha.co.in ] \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुर्ीममह संस्कृताम्\n \nविदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n  \n \nऐ पोथीक सर्वाधिकार सुरक्षित अछि। कॉपीराइट (©) िारकक क्षिखित अनुमततक बिना पोथीक कोनो अंशक िाया प्रतत एर्वं रर कॉडिंग सहित इिेक्‍ट रॉननक अथर्वा यांछिक, कोनो माध् यमसँ, अथर्वा \nज्ञानक संग्रिण र्वा पुनप्र र योगक प्रणािी द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन अथर्वा संचारन-प्रसारण नै कएि जा सक ै त अछि। \n(c) २०००- २०२५. सर्वाधिकार सुरक्षित। भािसररक गाि जे सन २००० सँ याहूक्षसटीजपर िि http://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , \nhttp://www.geocities.com/ggajendra आबद लिकपर आ अिनो ५ जुिाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html क े र रूपमे \nइन्टर नेटपर   मैथथिीक प्राचीनतम उपस्थितक रू पमे बर्वद्यमान अछि (ककिु  बदन िेि http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html लिकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ भािसररक गाि-प्रथम मैथथिी ब्लॉग / मैथथिी ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथथिीक पहिि इंटरनेट पछिका थथक जकर नाम िादमे १ जनर्वरी २००८ सँ ’बर्वदेि’ पिं़िै। इंटरनेटपर मैथथिीक प्रथम उपस्थिततक यािा बर्वदेि- प्रथम मैथथिी पाक्षिक ई पछिका िरर पहँचि अछि, \nजे http://www.videha.co.in/ पर ई प्रकाशशत िोइत अछि। आि “भािसररक गाि” जािर्व ृ त्त 'बर्वदेि' ई-पछिकाक प्रर्वक्ताक संग मैथथिी भाषाक जािर्व ृ त्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रिि \nअछि।  \n(c)२०००- २०२५. बर्वदेि: प्रथम मैथथिी पाक्षिक ई-पछिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004). सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। Editor: Gajendra Thakur. In respect of \nmaterials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate \nthose archives and create translated/ transliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार / संग्रिकत्ता अपन मौक्षिक \nआ अप्रकाशशत रचना/ संग्रि (संपूण र  उत्तरदाथयत्व रचनाकार/ संग्रिकत्ता मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com क ेँ  मेि अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सक ै त िथथ, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय \nआ अपन स्कैन कएि गेि फोटो सेिो पठािथथ। एतऽ प्रकाशशत रचना/ संग्रि सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रिकत्ताक िगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रिकत्ताक नाम नै अछि ततऽ ई \nसंपादकािीन अछि। सम्पादक: बर्वदेि ई-प्रकाशशत रचनाक र्वेि-आकाइर्व/ थीम-आिाररत र्वेि-आकाइर्वक ननमाणक अधिकार, ऐ सभ आकाइर्वक अनुर्वाद आ क्षिप्यंतरण आ तकरो र्वेि-आकाइर्वक \nननमाणक अधिकार; आ ऐ सभ आकाइर्वक ई-प्रकाशन/ कप्रंट-प्रकाशनक अधिकार रिैत िथथ। ऐ सभ िेि कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रतमकक प्रार्विान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रतमकक इच्छुक रचनाकार/ \nसंग्रिकत्ता बर्वदेिसँ नै जुड़थु। बर्वदेि ई पछिकाक मासमे दू टा अंक ननकिैत अछि जे मासक ०१ आ १५ ततथथक ेँ  www.videha.co.in पर ई प्रकाशशत कएि जाइत अछि।  \nVideha eJournal (link www.videha.co.in) is a multidisciplinary online journal dedicated to the promotion and preservation of the Maithili language, literature \nand culture. It is a platform for scholars, researchers, writers and poets to publish their works and share their knowledge about Maithili language, literature, \nand culture. The journal is published online to promote and preserve Maithili language and culture. The journal publishes art icles, research papers, book \nreviews, and poetry in Maithili and English languages. It also features translations of literary works from other languages into Maithili. It is a peer-reviewed \njournal, which means that articles and papers are reviewed by experts in the field before they are accepted for publication. \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/  \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks of some of these are available for sale on Google \nPlay [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to sales.videha@gmail.com. The contents and documents e-published by Videha (since \n2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing \nthese contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) \nCover designed by AUM GAJENDRA THAKUR \nVideha e-Journal: Issue No. 420 at www.videha.co.in  ISSN 2229-547X (online) \n   \n \n समानान्तर परम्पराक बर्वद्यापतत- धचि बर्वदेि सम्मानसँ सम्माननत श्री पनकिाि मण्डि \nद्वारा \nमैथथिी भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। िनुमन्ताः उक्तर्वान- मानुषीतमि संस्कृताम्। \nअनुक्रम \nऐ अंकमे अछि:- \n१.अंक ४१८-४१९ पर टटप्पणी (प ृ ष्ठ १-३) \nगद्य \n२.१.हितनाथ झा- मैथथिी साहित्यमे तारानाथ झा एर्वं हनक \nपररर्वारक योगदान (प ृ ष्ठ ५-८) \n२.२.प्रमोद झा 'गोक ु ि'-साटपन (प ृ ष्ठ ९-११) \n२.३.क ु मार मनोज कश्यप- अनुत्तररत प्रश्न (िघुकथा) (प ृष्ठ १२-१३) \n२.४.िािदेर्व कामत- एर्वमस्तक े  ननहिताथ र / अिर्ननश मैथथिी \nसाहित्य सेर्वक िंॉ०तारानंद बर्वयोगी (प ृ ष्ठ १४-२८) \n  \n \n२.५.परमानन्द िाि कण र- तीथ र िेिक मािात्म्य- ८ (पद्म पुराण \nउत्तर िंिं) (प ृ ष्ठ २९-३७) \nपद्य \n३.१.राम शंकर झा \"मैथथि\"- कोल्हूक िरद/ मुदा आि (प ृ ष्ठ ३९-\n४८) \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ि'- आगाँ िढ़ि जा र िि िी (पृ ष्ठ ४९-५०) \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु'- िीसटा िाइक ू  (प ृ ष्ठ ५१-५५) \n३.४.प्रणर्व क ु मार झा- एक कप चाि (प ृ ष्ठ ५६-५८) \n \n विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 1 \n१.अंक ४१८-४१९ पर टिप्पणी \n \nअंक ४१८ पर टिप्पणी \n \nप्रणव क ु मार झा \n \nआशीर्  अनचिन्हार के ग़ज़ल में 'सदा सोहागगन' के प्रतीक द्वारा \nसमाज में व्याप्त ककछु  विरोधाभासी सच्चाइ  पर सटीक व्यंग्य क ै ल \nगेल अछछ। आशीर्  जी के जीिनी के अंश पहहनेहो पढ़ने रही। \nपाठकीय दृष्टिकोण सँ ई लेख एकटा आत्मीय, व्यंग्यात्मक आ \nगहहर सामाचजक विश्लेर्ण प्रस्तुत करबाक प्रयास बुझाना जाय \nअछछ। लेखक गामक भूगोल आ जातीय संरिना क े र माध्यम सँ \nमानि स्वभाि, गौरिबोध आ स्थानीय राजनीतत के देखेबाक प्रयास \nक रहल छैथ। \"कोनो स्थानक नाम उल्टा कऽ देब ओकर \nऐततहाससक दृष्टिकोणसँ खून करब छै।\" लेखक के दृष्टि मे ई कोना \nछै से लेखक के फररछा के कहबाक दरकार छै। शेक्सगपयर कहने \nछलाह जे नाम मे की छै, त नाम उल्टा के रखनाइ एकटा \nफ ै शन/एकटा शैली सेहो त होइत छैक जेना थाना-बीहपुर, िक-\nमकरंद, िक-ससक ं दर, ग्राम खररका आवद। \n \n \nअंक ४१९ पर टिप्पणी \n \nहितनाथ  झा \n \nविदेहक हम दू िर् ष सँ कने बेससए समयसँ ननयतमत पाठक छी।  2 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nपछिको ननयतमत ननकलैत अछछ। लीकसँ हगट क' सोिब आ \nअमलमे आनब कम कठठनाह काज नहह। जाहह वदस आन-आन \nसम्पादकक ध्यान नहह जाइत छनन, ओहह वदस हहनक ध्यान पविते \nटा छनन। अद्यािचध एहह पछिकाक करीब 35 विशेर्ांक ननकसल \nिुकल अछछ। ओ व्यछिपरक तँ अछछए, संस्थाक गततविचधक \nविर्यमे सेहो। आनो-आन विर्यक अछछ विशेर्ांक सभ। एक खास \nबात आओर छनन हहनक विशेर्ांकमे। साहहत्यकारक विर्यमे जँ ली \nतँ सभ जीबैत साहहत्यकारक व्यछित्व आ क ृ ततत्वक विर्यमे रहैत \nअछछ। अबडेरल साहहत्यकार जननक साहहत्यमे महत्वपूण ष अिदान \nछनन, ओहहपर क ें वित अंक विश्वसनीयताक दृष्टिसँ सेहो महत्वपूण ष \nरहैत अछछ। हालक विशेर्ांकमे महत्वपूण ष लेखक रबीन्द्िनाथ \nठाक ु र, रामलोिन ठाक ु र, राजनन्दनलाल दास, क े दारनाथ िौधरी, \nशरदददु िौधरी आवद जे आब एहह संसारमे सदेह नहह छथथ, मुदा \nहुनक व्यछित्व आ क ृ ततत्वक विर्यमे साहहत्य संसार पीढी-दर-\nपीढ़ी पररचित रहत। अंतराष्ट्रीय मैथथली पररर्दक  विशेर्ांकमे \nजतेक आलेख अछछ, प्रलेखक रूपमे  सभ वदन विद्यमान रहत। \nपयािरणविद नारायणजी िौधरीपर विशेर्ांक ननकासल विदेह ई \nसावबत क े लक जे माि साहहत्यकारे टा समाजक कल्याण नहह \nसोिैत अछछ, पयािरणक रक्षा-सुरक्षा कोना हो, जीिन सहज कोना \nिलय, एहह हेतु जे काय ष करैत अछछ, आन्दोलन करैत अछछ, ओहेन \nव्यछित्वपर विशेर्ांक ननकालल जाय से जल-पयािरण संरक्षणक \nलेल नारायणजी िौधरीक अमूल्य अिदान छनन, हुनकापर क े कन्द्ित \nविद्वान लोकननसँ आलेख सलखबाय विशशि अंक ननकाललननअछछ, \nजाहहमे डा. क ै लाश क ु मार तमश्र , आशशर् अनचिन्हार, डा. शशि \nक ु मार तमश्र, प्रणि झा, डा. धनाकर ठाक ु र, अचजत क ु मार झा  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 3 \nआवदक अनुसंधानपूण ष आ सूिनाप्रद आलेख छनन। \n \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  4 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nगद्य \n२.१.हहतनाथ झा- मैथथली साहहत्यमे तारानाथ झा एिं हुनक \nपररिारक योगदान \n२.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-सागपन \n२.३.क ु मार मनोज कश्यप- अनुत्तररत प्रश्न (लघुकथा) \n२.४.लालदेि कामत- एिमस्तक े ननहहताथ ष/ अहर्ननश मैथथली \nसाहहत्य सेिक डॉ०तारानंद वियोगी \n२.५.परमानन्द लाल कण ष- तीथ ष क्षेिक माहात्म्य- ८ (पद्म पुराण \nउत्तर खंड) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 5 \n२.१.हितनाथ  झा- मैथथली  साहित्यमे तारानाथ  झा एवं हुनक  \nपररवारक योगदान \n \nहितनाथ झा  \nमैथथली साहित्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान  \n \n  \nविदेह लेल 'मैथथली साहहत्यमे तारानाथ झा एिं हुनक पररिारक \nयोगदान’ विर्यपर सलखबाक लेल जखन आशीर् अनचिन्हारजी \nहमरा कहलनन तँ कनेक काल लेल हम भािशून्य अिस्थामे िसल \nगेलहुँ कारण नहह गछब उचित नहह होइत आ गछब हमरा लेल \nअतीतक वबसरल बातक ेँ  पुनन समक्ष आनब आ लोकक मध्य \nरखबामे जे सामर्थ्ष हेबाक िाही से अपनामे कननयो नहह पावब रहल \nछी ओकर अनेक कारण अछछ। पहहल जखन हम दू-अढ़ाइ िर् ष क \nरही, तखने हमर गपताक ननधन भ' गेलनन। हमरा लेल तँ दुननयाँ \n 6 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nओही समय अन्हार भ' गेल छल, मुदा गपता सदेह उपस्थस्थत नहहयो \nरहैत हुनक आशशर् हमरा सदतत माथपर रहैत छल, ई हम तखन \nबुझसलयैक जखन हमरा ज्ञान-प्राण होबय लागल आ समयक \nगततक अनुसार आगाँ बढ़बाक लेल डेग क े हनो विकट पररस्थस्थततमे \nअिरोध नहह होइत छल। दोसर-तेसर आवदक कारणक तहमे एखन \nनहह जा हमरा आशीर् अनचिन्हारजीक आग्रह टारब अपन गपताक \nआशीिादक बदला क ृ तघ्नता होइत जे अल्पायुमे बैक ु ण्ठिासी \nहोइतहुँ सामाचजक, शैक्षणणक, चिककत्सीय, साहहत्यत्यक गततविचधमे \nजे सकिय छलाह, तत्कालीन समाजक प्रेरणास्रोत बनल छलाह, \nओहहसँ अपन समाजक ेँ  िंचित राखख हुनक त्याग-तपस्याक ेँ  सेहो \nअल्पायु बना देब क ृ तघ्नता नहह होइत तँ आर की? जखन आशीर् \nअनचिन्हारजी एहह हेतु विदेह पछिका ल' क' हमरा समक्ष उपस्थस्थतत \nभेलाह आ धारािाहहक रूपेँ साहहत्यत्यक समाजमे व्यछित्व आ \nक ृ ततत्वक ेँ  अनबाक लेल कहलनन तँ हमरा स्वीकारब अननिाय ष  \nबुझना गेल। \nगछछ तँ लेसलयनन, जेना-तेना अपन सामर्थ्षक अनुसार सलखबाक \nलेल सोिलहुँ, तँ भेल पहहल अंकमे ' तारानाथ झाक िंशािली देल \nजाय। तैंतीस पीढ़ीक ई िंशािली अछछ जाहहमे अद्यािचध क ु लब ृ क्ष \nतक लेल गेल अछछ, जतेक हुनक अंश छथथन। एखनन हम एतबहह \nकहब जे हुनक आगाँक पीढ़ी लोकननक साहहत्यत्यक जे अिदान \nअछछ, ओहहमे ज्येष्ठपुि प्रो.भीमनाथ झाक अिदान सि ष विवदत \nअछछ। साहहत्यत्यक ककहराक लेल हमरहु कलम कहुखन िसल \nजाइत अछछ। हमर माँखझल भाइ जे राजनगर कॉलेजमे काय ष रत \nछलाह तमिनाथ झा सेहो अल्पायु भेलाह। चि.प्रो.दमन क ु मार झा, \nतारानाथ झाक ज्येष्ठ पौि आ प्रो. भीमनाथ झाक बालक ल.ना.  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 7 \nतम.विश्वविद्यालय, दरभंगाक ित ष मानमे मैथथलीक विभागाध्यक्ष छथथ \nआ मैथथली साहहत्यमे हहनक योगदान अनेक विधामे महत्वपूण ष  \nअछछ। तारानाथ झाक ज्येष्ठ पौिी आ प्रो. भीमनाथ झाक ज्येष्ठ \nपुिी मैथथली आ हहन्दीक किथयिीक रूपमे सुपररचित छथथ। \nएहह अंकमे प्रो. भीमनाथ झाक रचित तारानाथ झा जीक िंशािली \nकाव्यमय िंशािली देल जा रहल अछछ आ अगग्रम अंकसँ \nपाररिाररक, सामाचजक, साहहत्यत्यक, संपादकीय दाथयत्व, \nचिककत्सकीय आवदक अिदानक विर्यमे सलखब। \n(मूल- खौआिे नाहस, गोि-काश्यप) \nिंशािली \nबीज प्रजापतत1, िािस्पतत2, गणपतत3-सुत शशशधर4 \nतननक गदाधर5, हररमणण6, रत्नपाणण7 विद्वद्वर \n  \nदेिावदत्य8 - तनय पाँखू9 - सुत भूले10, तननकर \nराम11, तदनु नरससह12क सुत लिशमा13 बुधिर14 \n  \nतननक उमापतत15, तननक रमापतत16,तनन सुत हररहर17 \nरहथथ गुणाकर18, तननक बुखिकर19, नारायण20 िर \n   8 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nपुनन ननकार21, आ कमल22, गुणाकर23, ब्रह्मदत्त झा24 \nसुत गोसाइँ25, पुनन िेणीदत्त26क सुत बबुआ झा27 \n  \nतननक तनय श्रीनाथ28क सुत छथथ तारानाथे29 \nमाससक पि 'प्रभात' िलौलनन अपना हाथे \n  \nतननक तीन सुत भीम-तमि-हहतनाथ30 थथकथथ आ \nहहतनाथहुक धनञ्जय31, तननक हृधान32 दुलरुआ \n  \n'ररतु'31 नामक हहतनाथक छथथन शशसक्षता कन्या \nसुत प्रत्यूर्क माय बनसल ओहो छथथ धन्या ।। \n  \n-जयप्रभा नगर, हजारीबाग-825301, 9430743070 \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 9 \n२.२.प्रमोद झा 'गोक ुल'-साटपन \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \nसाटपन \n \nभोरका उखराहा मे कोनो घरक मजमा अलगे होइ छै ।इसक ु सलयया \nबच्चाक लंि बाकस से ल' क े  कमौिा धैर क े  तैयार कय फ े र हँसस \nक े  वबदा करै मे जे गतत होइ छै से कोनो क ु शल ग ृ हणीयें कहह सक ै त \nछथथ ।जहहना सेनाक जिान क े  सीमा पर सजग िौकसी रहैत छैक \nतहहना हहनको सब क े  रहै छैन ।कननयों िूक भेला पर वबन गोला \nबारुदक धमाका सहजहह होमय लगैत छैक आ हहनका लोक ै न क े  \nअकारण कोट मास ष ल सुरूह भय जाइत छैन तेँ मनोरमा सतक ष  भय \nसमय सँ पहहनहह आइ तैयार छथथ । \nमोने मोन फ ु सफ ु सेली जे ररककया नेहेने सोनेने छैहे, जामे सक ू लक \nटास्क बनौतै तामे गावियो ओकर िैसलये औतै।ततबे मे छोटकी \nबहीन उमा सेहो आवब गेलै ।जान मे जान एलै मनोरमा क े  ।आब \nननश्चिंत से डागदरक ओइठाँ जायब ।ओतौ की होयत से नहह जानन! \nिाररम महहना छछयै ।जाँि बला कहलक ै  जे 'फ े नो बेगटये है पेट मे' \n 10 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nतेँ ,नै ते ककन्नौ ने हम ई काम क ै रततयै! अपने हाथे अपन बच्चा क े  \nमारै मे ककर ने करेज दहलतै! मुदा कररयौ की ?भगमान एगो पहहनै \nद' देलक ै  ,ओकरे ननमेरा नीक नहैंत क ै ल पार नै लगै छै आ फ े नो तै \nपर से वबयाह दान जर जैतुक अलहदा ।धौर!हमहुँ कोन मन कथा \nमे लैग गेसलयै ?अपनो ते तैयार हेबा क े  छै!अपनो जे घिी ने \nएलखखनहें !हैया आवब ते गेलखखध! मर !कत'िल गेल रहहयै ? \n-आर कत'जेबै ?डागदरक लग नम्मर लगा एलौंहें ! \n-ओ…क ै  बजे क े ? \n-से ते नै कहलक; मुदा जल्दिये! \n-बेस ते िैह पीवब क े  तैयार भ'जाउ झप ससना! ता हमहँ छौंिी क े  \nतैयार क' दै छछयै ,इसक ु सलया गािी ऐबते हेतै! आ हे! उतमयो आवब \nगेलैहे! \n-आँइ! एली उमा दाइ!!तखन ते… \n-हे मोन नै बेसी बढ़ौ! िुप िाप बाथ रू म मे घुसू से कहह दैत छी \n।िौल करैत बजली मनोरमा । \n-बेस सरकार जे आज्ञा !एतबा कहह सगुन तैयार होइले िल गेलाह \nआ एमहर लैग गेली मनोरमा अपन तैयारी मे ररक ु  क े  सेहो अपन \nसक ु लक सब टास्क ते तैयार भ'गेल रहै परंि मैथथली सरक एकटा \nसिाल नै बैन पौलक ै  तेँ माय सँ पूछछ बैससल-- \nगै माँ! \n-हँ कह ने! \n-एगो सिाल क े  जबाब कहबेँ! \n-पूछ ते ! \n-सिाल छै मैथथली मे! \n-हँ गै कह ने!  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 11 \nते सुन! जे अपन बच्चा क े  अपने खा जाइ छै ओकरा एक शब्द मे की \nकहबै? \n-सा-गप..न …अिानक मनोरमाक मूह सँ ई शब्द ननकसल गेलै ।ओ \nसोिय लागसल जे ठीक े  हम सागपन छी ।अपन संतान क े  अपने खाइ \nबाली! न न न्न …एहन काज हम ककन्नौं नै करब ।फ े नो बेगटये हेतै \nसएह ने! ओकरे पढ़ा सलखा के  ककछ बना देबै! अंतरे की छै बेटी बेटा \nमे? ररक ु िा बाबू क े  मना क' दै छछयै ।ओकरो भीतर से मोन ते नैहें \nछलैहे, हमहीं चजद क े सलयै तेँ । \nउधेरबुन मे बैससल मनोरमा एना मे वबगरैत सम्हरैत अपन छवि ननहारर \nरहल छसल ।शनैैः शनैैः दृढ़ताक आभा ओकर मुखमण्डल पर पसरर \nरहल छलै कक तखने सगुन टोकार मारलक ै- \nएना कतय हेरायल छी? \n-न न नै! हरबिाइत बजलीह मनोरमा \n-ककछ बात ते जरूर छै! बाजू ने!! \n-डागदर लग नै जेबै आब हम! एक े  साँस मे बजली \n-से ककएक? \n-हम सागपन नै बनब …अपन बच्चाक े  अपने नै खायब …फफक ै त \nमनोरमा सगुनक अंक लागग गेलीह आ ओहो मनोरमाक क े श मे हाथ \nफसबैत बजलाह- धुर बताहह! हमहुँ ते इएह िाहैत छलहुँ । \n \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप,मधुिनी (विहार), फोन-9871779851 \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n  12 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.३.क ु मार मनोज कश्यप- अनुत्तररत प्रश्न (लघुकथा ) \n \nक ु मार मनोज कश्यप \nअनुत्तररत प्रश्न (लघुकथा ) \nमैंयाँ क े  सरझप्पी प्रात दलान पर दस लोक क े  जुटान आ आरम्भ \nभेलै श्राि आ भोज पर गहन वििार-विमश ष ! पंवडतजी श्रािकम ष  हेतु \nिस्तु-जात क े  संगहह घाट आ आँगन क े  दान इत्यावद क े  फ े हररश्त \nसलखा िुकल छलाह। एम्हर क ै  गाम क े  जिार नेओतल जाय ताहु \nपर ननण ष य भs गेलाक बाद असल घमथ ष न हुअ लगलै जे कोन वदनक \nभोज मे कोन -कोन िस्तु-विन्यास हेतैक। सभक अपन -अपन \nसुझाि छलैक आ तैं सि ष सम्मत ननण ष य मे बेसी माथापच्ची \nस्वभाविक े ! पंवडतजी लोटा सs जल पीबा सs पहहने क ु रूि फ े क ै त \nबजला - ' हे! सुनै जाई जाऊ। भोज मे जे िस्तु-विन्यास राखी से \nअपन ननण ष य, मुदा बुिही क े  मनपसंद िस्तु सभ जरूर हेबाक िाही। \nनहह तs बुिही क े  पईत नहह हेतनन।' एहह प्रस्ताि क े  उपस्थस्थत सभ \nजन मुिी डोला कs समथ ष न क े लनन। \n विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 13 \nअंततोगत्वा सभ िस्तु-जातक फ े हररश्त संगे भोज मे कोन वदन की \nविन्यास रहतै, जेनेरेटर, टेन्ट हाऊसक सामान, हलुआई, काय ष कता \nसभक नाम आवदक विर्द सूिी बनेबाक काय ष  सम्पन्न भेलै। रचजस्टर \nआ कलम आशू क े  हाथ मे दैत भैया आँगन मे राखख देबा लेल कहह \nक ु सी सs उठठ डाँि सोझ करs लगलाह। आशू भोजक विन्यास \nपढ़ैत बाजल - 'जा पापा! एहह सलस्ट मे 'नोन रोटी' कहाँ सलखसलयै? \n… मैंयाँ तs रोज इहै खाईत रहै ने?  … तकर माने ओकरा इहै बेसी \nपससन्न छलै! पंवडतजी एखने कहलखखन ने पापा जे मैंयाँ क े  पससन्न \nक े  िस्तु भोज मे अिश्ये राखक लेल? ' सुननते मातर भैया तामसे \nलाल भs गेलाह - 'तेहन घरमेच्च ा मारबौ जे मुँहे टु गट जेतौ! ..  जो \nअपन काज कsर गs।' \nअपरततभ भेल आशू कलम-रचजस्टर लेने ओतs सs िसल तs गेल; \nमुदा ओकर नेनमतत मे ई चजज्ञासा हौंविते रहह गेलै। \n  \n-क ु मार मनोज कश्यप, सम्प्प्रतत: भारत सरकार क े  उप -सचिि; \nसंपक ष : सी-11, टािर-4, टाइप-5, ककदिई नगर पूि ष  (वदल्ली हाट \nक े  सामने), नई वदल्ली -110023; # 9810811850; ईमेल: \nwritetokmanoj@gmail.com \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n  14 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n२.४.लालदेव कामत- एवमस्तक े ननहिताथथ / अिर्ननश मैथथली  \nसाहित्य सेवक डॉ०तारानंद ववयोगी \n \nलालदेव कामत \nएवमस्तक े ननहिताथथ / अिर्ननश मैथथली  साहित्य सेवक \nडॉ०तारानंद ववयोगी \n१ \nएवमस्तक े ननहिताथथ  \n \n विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 15 \n \nसाहहत्यकार श्री रामेश्वर प्रसाद मंडल जीक ९ गोट कथाक े संग्रह \n'एिमस्त' मैथथली भार्ा  मेँ पोथी आयल अछछ। एहह १२१ प ृ ष्ठक \nपोथी'क मूल्य ३९९ टाका ननधाररत छैक ,जाहहक आकर् ष क छपाय \nननरमलीक पल्लिी प्रकाशन सँ भेलैक हेन। कथाकार रामेश्वर \nबाबू'क सद्यप्रकाशशत पोथीमे िरेण्य साहहत्यकार श्री नन्द विलास \nराय जीक े आमुख पाठकक ेँ कथा प्रतत अछभरुचि जगबैत छन्हन्ह। \nश्रीमान मंडलजी चजला प्रगततशील लेखक संघ सँ जुटल छथथ आ \nस्थानीय प्रगततशील बौकददक समाज'क प्रमुख संिालक सेहो छथथ। \nहहनक बौकी उपन्यास,बगिार - पद्य उपन्यास आ चिख' नाटक' \nखूब ििा म आयल रहय। साहहत्य अकादमी द्वारा पुरस्कृत \"पंगू\" \nक े र मैथथली संग हहदी अनुिाद आ जगदीश प्रसाद मंडल - एक \n(बायोग्राफी) जीिनी केँ मैथथली सँ हहन्दी भार्ान्तर काय ष बहुत \nप्रशंसनीय रहल अछछ। हहदी आ मैथथलीमे अनेको कथाक रिना \nपूि ष मे कयने छैथ। एिमस्त पोथी अछभरुचि पूि ष क पढलहुँ,से बहुत \nनीक लागल हेन। ताहह संदभ ष मे अपन पाठकीय प्रततकिया अहाँ \nसभक बीि प्रस्तुत कऽ रहल छी। \nपहहल पाठक े शशर् ष क थीक - पतत परमेश्वर। ऐ कथाक े नायक \nसुधीरक'क गामेक नाम बढ़ उजािान राखल गेल य- संस्कार पुर। \nठीक ताहहक विपरीत नाथयका शकलीक े गामक नाम छछयै - \nमंदपुर। शशसक्षत िर केँ एक अनपढ़ कन्या सँ वियाहक प्रततफल \nदेखौनाई लेखकक अछभि रहल छन्हन्ह। देहाती क्षेिमे दू दशक \nपूि ष धरर बासलका शशक्षाक प्रिार - प्रसार कमे रहैक आ ताहह सँ \nपहहले तँ मािे धननक िग ष मे महहला साक्षरता भेल रहय। आजुक \nसमाज एहह। पुरनका दरा पर आधाररत कथा पढयमे विशेर् रूचि  16 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nनहह करैत अछछ। समय आब तीव्र गतत सँ िैिाररक प्रगतत क े लक \nअछछ,तेँ पाठकक ेँ लेल नि विर्य श्री मण्डल जीक ेँ सलखबाक िाहैत \nरहनन। ओना कथामे कतेको ठाम माधुय ष गीतक प्रविष्टि करने \nछथथ। टीशन पर दुल्दिन सँ निोवदत दुिाक ' ततरष्कार बाित \nमोसाफीर खानाक े स्त्रीगण कहैत छथथ निकननयाँ पूरी- चजलेबी \nककयाक फ े कलौं! पतत तँ परमेश्वर होईछ,हुनक बात सोलहो आना \nमानूं। \nपाठ-२ शशर् ष क - हमरो बहहन अछछ कथा माध्यम सँ ग्रामीण क्षेिक \nआिार वििार पर एक छोट विद्याथी केँ सौन मासक े राखी पाबैन पर \nएक अन्वेर्णकता  रूपेँ  स्थागपत कय समाजमे अनोखा संदेश \nपसारबाक िेिा कयलाह अछछ। मुसहरु  नामक े एक दम्पततक े \nएकलौता पुि प्रेमनाथ रहैछ,तकरा ओ तमवडल स्कूलमे पढबैमे \nलागल देखाईछ। नामक अनूक ू ल ओहह छौरामे प्रयाप्त प्रेमक भाि \nरहैछ। ओकर सहपाठी लोकनन राखी बाित खुब चिरौरी करैत रहला \nसँ ओ अपना माय- बाबू सँ एकटा बहहनक अपेक्षा करैत छैक। माय \nपारोक ेँ धीयापुता आब अपना नहह होई छै,से बूटाक प्रस्ताि पर एक \nबेटी गोदी लेबाक लेल छान मारैत छै। अथक पररयास सँ एक दसलत \nपररिारक ५ बेटीक गरीब माय तेतरी अपन छोटकी बेटी ससनेह \nपूि ष क सदा पालन लेल दैत उदारता देखेलनन अछछ। आगू राखी \nपाबननक वदन ओ बिीया ५ िख ष क बुधनी उफ ष विद्या क ु मारी जे \nस्कूलक छािा बनलीह से धम ष क भायक े गटा पर ननम ष ली सँ आनल \nराखी विचधित बान्हन्ह पुलककत होईत रहैछ। संगी साथी धरर \nप्रेमनाथक े राखी देखख लजाईत रहल।  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 17 \nतेसर पाठक शशर् ष क ' अनमोल सहानुभूतत ' पर कहब जे सहानुभूतत \nशव्द  अपने आपमे पूण ष छैक तँ अचधक शव्दक  प्रयोग फ़ ाज़ील भेल \nछै। जेना तरूण  युिा सलखिा पर होईछ। ककयाक तँ युिा शव्द  \nअपने आपमे तरुणाई  समेटने छै। ऐ कथामे मण्डल जी गरीबी सँ \nिस्त पररिार अपना बेटी रूणाक ेँ बीए० धरर शशसक्षत करैत गपता \nकोरोना बेमारी सँ मररखगप जाइछै। माय सेहो क ु टौन - गपसाउन \nकरैत रोगग्रस्त भ' जाइछै। आब रूणा  बेराम पड़ल मायक े उपिार \nआ भरण- पोर्ण  लेल एक हिेलीक े मोईलकानन सँ घरेलू कामकाज \nबाबत जुड़ैत छै। मुदा मासलक ओकर मायक े ईलाज लेल अगाऊ ५ \nहजार टाका ककन्नहुँ नै दैत कठोर बनल देखाईछ। कननमुंह रूणाक ेँ \nमालककनक सहानुभूतत शव्द  सुनन कोढ़ फटैत छै,कननते बहराईत \nछै। िाटमे एक सज्जन व्यछि कानबाक कारण पुछछ - बुखझ \nसान्तिना दैत छै। ओ टाका सेहो दैत छथथन आ बेकाररक स्थस्थततमे \nअपना ओहहठाम काज पर राखख वबजनेस पाट ष नर सेहो बना लैत \nछथथ। तेजस्वीता रूणाक  पररश्रम आ ईमानदारी लेल ' गफल्ड \nअफसर' पुरस्कार दैत आब अपन फ ै क्टरी'क मैनेजर पद पर \nपदोन्नतत धरर करैत छैक। एकटा सुपरिाइजर'क भती लेल ररछिक \nविरूि इन्टरव्यू देमय जे व्यछि पुरान मोइल िस्त्र पहहरने आयल \nछै से िेटटग रूममे  रूणा  केँ चिन्हैत अनग ष ल प्रलाप करैछ। कथाकार \nएतय हहन्दीमे िातालाप देखाबैत रोिकता आनबाक भाि प्रदर्शशत \nकयलाह अछछ। कालिेल भेलापर ओयह व्यछि क े र पहहल \nसाक्षात्कार रूणा  लैत ओकरा अपन अस्तस्तत्व रक्षाथ ष कततपय गप्पेमे \nझारैत छथथन। तकरा नोकड़ीपर धरर राखख एक व्यछि केँ \nआत्महत्या करय सँ बिाबैत एक नि ट्रेण्डक े कथा समक्ष आयल \nछै। कलयुगी सुपरभाईजरक े पत्नी धरर माली हलात देखख पहहलहह \nपरा गेल छलैक। िाररम पाठ कथा- देखते रहहए गेल म मण्डल जी  18 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nधानुक जाततक समाजशास्त्रीय अध्ययन प्रस्तुत कयलाह अछछ। \nनिपुर गामक ततनू टोलमे सामाचजक संिालन लेल सावबक े जमाना \nसँ स्थागपत मान्यतानुसारे तीनू टोल क े र प ृ थक- प ृ थक मरड़ कायम \nछलैक। दसक्षण टोलक े मरड़ ककशन जी के करतुत विरुि उत्तर \nटोलक े मरड़ आ मध्य टोलक े भलिर मड़रके  आिरण समाजमे \nविपरीत छै। वबिला टोलक े मरड़क खेत सँ दसलत समाजक े एक \nसीयान छौरी उखखयार खाय ले एक छररया शीलतोरू  गतम तोरर भुख \nतमटबैत रहय, से ओकरा एसगर देखख पोनै पर धांय सटका खींिैत \nछै। वबिला टोलक े मरड़'के हरबाहा भुल्ला खबाश पर सब तरहेँ \nशोर्ण - दोहण करैक ननयत ओकर उजागर भेलैक हेन। ताहहठाम \nओकरा बेरपरक मदैतगार सावबत होइत ककशन मरड़ ठाढ भऽ \nबेटीक े वियाह'क सब तत्कालीन संकट दूर करैत समथ ष भेलैक। \nजहनकक भुल्ला'क बेटी फ ू ल'क वियाह लेल गच्छल  सहायता \nओकर मासलक समय पर नै क े लक ै । आ ओकरा बेटी उपर क ु त्सत्सत \nभाि सेहो राखै। उत्तर टोलक मरोड़ सँ तमलीभगत कय िरक े बाप \nछठू बाबू केँ धरर जबुररया ससखा- बुकदद करैत छै,जे एक भरर सोना \n,लालइमली साल आ १० हजार टाका नगद वबनु लेने ससनुरदान नै \nहुअ वदयौक। दुिाक  गपता सँ अराक ेँ तीलक िुकबैत छै। उ दूनू \nमरड़ जतय लोकक बकरी-खस्सी िोरा लैक,माइरगपट करय आ \nआनों गाम हंसेरीमे लुटय जाइक, गरीब लोकक ेँ िन् तरहेँ सताबैक \nततय ककशन मरड़ गामक मान प्रततष्ठा पर बट्टा नै लाग' दैथ। \nपरसामा गामक े हररदेि ककशन मरड़के  तमि धरर समय पर मदैतमे \nआगू आयल रहथथ। देखते रहह गेल से दूनू मड़रके  िारू नेि पालकी \n(महफ्फा)। बेटी विदाई काल जे लाउडस्पीकर सँ गीत .. . \" धीरे-\nधीरे िलू रे कहारा - सूरुज  डूबे रहे नवदया।\" ई पाँतत एहह पोथीक  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 19 \nआनो पाठमे श्री मंडलजी दोहरौने छथथ। सन् १९६५ सँ पूि ष खिाश \nकहाबैत लोकक चधयापुताक े ई सरनेम (टाईगटल) शपथपि \nअनुसारे तमथथला सँ हंगट गेलासन्ता ई प्रयोग इततहास बोध करौने \nधरर छैक। \nपाँिम कथा - भाग्य विधाता छी,एहहमे कथाकार मंडल जी ग्राम्य \nअंिलक े धनीक िग ष क हहकारत भािक े प्रदर्शशत कयलाह अछछ। \nमुदा सामंत शव्द  आधुननक समाजमे नहह िलैत छैक। भिनाथजी \nसन तीन व्यछि'क पररिारक प्रतत मदनपुरक समंगगर पररिार सब \nहीन-भािना रखैत छैक। ईमानदार रहैत ओकरा बेइमान कहल \nजायक, कावबल -बुचधयार रहलोपरान्त बुवड़ आ ढहलेल कहह \nततरष्कृत कयल जाए। भिनाथजी'क बेटाक े तुररया ियिमक े एक \nसामन्त हुनका मरूआ  खेतमे अजरा जिद ष स्ती महीस िराबैत \nदेखाईत छैक। मनो कयलापर ओ हुनका माथेपर एक पेना मारैत \nबजैछ- तों हमरा महहसबार कहबेँ! भिनाथजीक पत्नी समक्ष अबैत \nछथथन ; हुनको दू- तीन पेना सटाकऽऽऽ...... तराक ऽऽऽ खींिैत \nछैक। दूनू प्राणीक े पटाकऽऽऽ बूहोस मरूआ  ढेर जकां पड़ल देखख \nगस्ती बाला पुसलस जीप गाड़ीमे उठा अस्पताल ल' जाइछ। इलाजक \nिाद मीसगपटरक े व्यानमे बतेलखखन तँ ओ सब पकड़ाकेँ  हाजत \nजाइछ। पैरिी संग छु टैत फ े रो थक ु िाएल साँपसन कनाइर ओकरा \nपर राखय साम्यिादी सोिक े लोकसभा। भिनाथजीक बी,एससी \nपास बेटा मोहन 'मधु' गामक राजनीतत सँ अलग रहह वबहार लोक \nसेिा आयोग'क पीटी. कयने रहैक मुदा मेन्सक तैयारी पटना शहरमे \nकरैत छैक। माय-बाबू गहना-गुवड़या सब बोहा आर्थथक आरो \nओररयान लेल अपन घर सेहो बन्हकी लगाकय बेटाक पढौनीमे \nसहायक रहैत छथथ। मायक े द्वारा भनक लगला सँ बीडीओ बनय  20 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nबाला प्रततयोगगगक मोन वििसलत होइत छैक। होटलक खेनाई \nखाइतघरर ककछु  लोकक गप्प अकानैत ओ सहयोग लेमय गजेन्द्ि \nसेठक ओहहठाम जुमैत छैक। िन्दनपुर मोहल्लामे तमत्तल ननिासपर \nस्वयं सेठजी बातिीत पक्का कय एगारह हजार टाकाक ठीकामे \nलोहा लक्कर आ गीगटक ेँ उठ े बाक आ शरण स्थलक गलीमे \nसैंतबाक रहैक,से टीनमे भरर-भरर हाड ष िक ष मे अपना तन्दरूस्तीक \nहुबा सँ काजमे लागग जाइछ। मोहनक े पररश्रम आ ईमनदारी सँ \nसेठजी बाप-बेटी प्रभावित होईछ। मोहनी सेठजीक बेटी बीए \nइन्टरनेशनल पासलगटकल साइंस आनस ष क परीक्षा द'कें विलायत \nसँ आयले रहैछ। ऐ युिक श्रतमक केँ जलखै करबैतकाल आपसमे \nशशिािार िाता सेहो होई छैक। सेठजी ४० कोटररक कोठामे विधुर \nजीिन वबतबैत शहरक े नामी कारोबारी आ ४ कारखानाक े मासलक \nरहथथ। से स्वयं बेराम रहय लागल रहला सँ बेटी वबयाहक चिन्ता \nमोनमे आबैन। बेटी सं आ मोहन सँ फराक-फराक वििार लैत अपन \nननण ष यानुसार हाथ धरौलनन तँ मोहन हुनका संिेदीत भऽ कहैत \nछैन- \"अहीं हमर भाग्य विधाता छी।\" कथाक ेँ प्रेरक बनाबयमे धरर \n'िगिार' उपन्यास नाथयकाक े राततमे पढैत देखेबाक यथेि िेिा \nकयलन्हन्ह अछछ। \nछठम पाठ- सागक महहमा दीघ ष कथा छी। ई कथा २८ प ृ ष्ठ म \nसमाएल छैक,जे क े न्द्िीय कथा - एिमस्त 'क प ृ ष्ठ सं आध दज ष न \nबेसी पन्नामे य। एहह कथामे सागक े सम्पूण ष इततहास पाठक बूखझ \nसमैझ सक ै त छी। साग कतेक गुणकारी आ कोना सागपातमे क े हन \nगुण छैक,तकर विशद ् ििा ऐ पाठमे कथाकार रामेश्वर बाबू \nकयलाह अछछ। सागक उत्पादक रूपेँ  िादमे तरकारी खेती देखाएल \nगेल जे बजारमे बेचि धन उपाज ष न सँ बेटाक ेँ बाहर पढबै छैक। कथाक  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 21 \nआरम्भ बोखझल रहला सँ ' प्रथमे ग्रासे मत्यच्छका पािे \" कहह सक ै त \nछी। संगहह दूनू बहहनमे छछयैन, देतहीन, लेतहहन शव्द  तमथथला'क \nकोनू गाममे दू सहोदर बहीन बीि कथमगप नहह बाजल जाइत छैक। \nएहन शव्दक  टोनक े' क ु क ु र मांर गपबैत छथथन' सन िाक्य अटपटा \nलगैत छैक ।प्राय: सबटा पाठमे मुिण िूगट सेहो अछछ,जे पवढ \nसमान्य पाठकक ेँ खखस्सा सँ भटका दैत छैक। सुधा - रतन दूनू \nप्राणी पथलतोर श्रमक े बलेँ एकमेि पुि शंकरक ेँ नालन्दामे डाकदरी \nपढ़ाकय समाजमे क ृ ततमान स्थागपत करैत छैक। ओना पढौनीमे \nशंकरक े मािशी परोक्षरूपे  सहायता क े लीह अछछ। आ हुनक े \nसुझेलापर शंकर अपना डाक्दर तमि आनन्द 'क सहयोग सँ \nबसुआरामे \" सागेश्वर अस्पताल \" बनाकय दीन-दुखखयाक सफल \nउपिार करैत छैक। पढल- सलखल प्रायैः सब क्षेिक े यशस्वी \nमेधाक पलायन शहर आ विदेश धरर होइए, ताहहठाम कथाकार \nशंकर के माध्यम सँ एक नीक संदेश कथामे देलाह हेन,जे देहाती \nक्षेिमे अस्पताल 'क स्थापना कयल गेल छैक। \nपाठ ७मे क्षणमे छनाक भेल लघुकथा एक एहन ननध ष न विधिाक \nविर्यमजे अछछ जे अपन बपटु अर ४ बरखक नेनाक पालन- पोर्ण  \nअपन िन्द्िपुर गाममे आनक घरेलू काज करैत मसोमाती जीिन \nवबतबैत छैक। पाररिाररक उन्नततक खखस्सा एहहमे कहल गेल छैक। \nओ टेिू हहरबाक े इसक ू लो पठबैत य,मुदा छौंड़ा पढलक ै नहह। धरर \nबेदरे सँ गमैया लुरर सीख काज करैत समरथो भऽ जाइत छैक। \nओकर माय खजनी अपना बेटाक वबयाह कराबैत छै एक मयटु गर \nगुणबती कन्या सँ। पूतौह डेबैत ओई ससददी कननयां क े र काजुल \nआ व्यिहाररक पक्ष मजगूत पबैत छथथन। हीरबा अचधक उपाज ष न \nलेल पलायन कऽ मोरंग िसल जाई छैक। ओतय सँ ओ कननयाँक े  22 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nचिट्ठी पठबैत छै जे एक बेंगबा निजुबक आवब भाउज हाथमे देलक। \nअछछ। ओहह तत्कालीन समय संिाद क े र माध्यम पिे होईक। \nकननयाँ केँ श्र ृ ंगार पेटार करैत सजैत- धजैत देखख सासु अिरजमे \nपड़ैत प्रश्न करैत छैक। तँ क े म्हरो सँ ओ जाउथ बेंगबा आवब चिठ्ठी \nक े र खेरहा कहैत छैक काकी सँ। कननयाक ेँ खोपरी सँ पररिर्ततत \nकोठरी म बाकसक े िाभी नहह देखाईत रहने ओन्ही -पथारी \nदैतकाल वदयोर टोइन दैछ- \"क्षणमे छनाक भेल ।\" ग्रामोफोन पर \nगीत बाजय लगलैक- क्षणमे छनाक भेल दाय गेल; गेल पेंगटक े \nक ु न्जी हेराय गे...। ननयत समय पर नैकी कन्या वबयौहतत साड़ी आ \nगहना धराऊ ं सँ बहार कय पहहरैक मनसुिा मोनमे ननयारैत रहैक। \nपाठ ८ िकवबदोर दू तमिक' समप ष णक े खखस्सा थीक। एहह कथाक \nमाध्यम स्कूलक संगीक े जीिनपय ं त सामाचजक भेदभाि'क विरूि \nअश्प ृ श्यता ननिारण क े र संदेश पसारबाक सफल िेिा कयल गेल \nछैक। क ु बेर नामक दूगोट छाि मल्लल्लकपुर कस्वामे रहैत छै। ओ \nलोकनन अपना- अपना टोल सँ लोअर प्राईमरी पासकय बैररया ही \nमध्य विद्यालयमे नामांककत होईछ। िग ष क उपस्थस्थतत घंटीमे एक \nछाि क ु बेर ' ए' तँ दोसर क ु बेर \" बी\" नामे िर्चित भऽ जाइछ। क ु बेर \n' ए' मध्यि ृ त्त पररिार सँ तँ क ु बेर \"बी\" ननठाहे गरीब घरक रहैक। \nदूनू िगटयामू नीक मैिीभाि ननमहलैक। स्कूलक एक े ब्रींिपर संग \n-संग बैस पढय-सलखय,ऐ तरहेँ वदनिया सँ सबहक नजैरमे \nआकर् ष णक क े न्द्ि बुझाय। टीपीनकाल दूनू एक दोसरक खेनाई \nखाई,पननिला जेकां। मुदा समाजक नजैरमे क ु बेर 'बी' अछू त पररिार \nसँ मानल- जानल जाइत रहैक। सामाचजक व्यिस्था अनुसारे घर \nआंगनमे छू आछू त घ ृ णा प्रथा रूपेँ  पसरल रहैक। दूनू छाि संविधान \nद्वारा स्वीक ृ त राष्ट्रीय लक्ष्य - समाजिाद अन्य वदश डेंग बढौने  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 23 \nरहैक। गामक मुख्य पूरुख  आ मान्यजन क े र फरमान जारी होयते \nरघुनी जी अपन ५ वबगहा खेत में सँ तीन वबगहा बेिकय भोज \nदेलक ै । तैयो ओसरा पर बैसाकय खुएबा सँ नै बरजलै। रघुनी जी \nदुखखत पड़तहह हुनक बेटा जे मैगट्रक आ इन्टर कोने तरहेँ पास क े ने \nरहैछ,से क ैं िा कमाबय शहर जाए दासल फ ै क्टरीमे काज करैत छैक। \nओकर तमि नीक लव्धांक सँ मैगट्रक आ पटना जाए विज्ञान विर्यमे \nअस्नातक करैत प्रततयोगी परीक्षा द'कें हाकीम भऽ जाईछ। दाइल \nकारखानामे बोरा उघैत क ु बेर\"ए\" खसस पड़ैत छैक,जाहह सँ माथे \nफ ु गट गेने शोणणत बहुत बहह जाइछ। राहगीर ओ दृश्य देखख िाट \nबदसल लैत छैक। अधतमरीत हालमे ओहह बाटे इन्दौरक े चजला \nपदाचधकारी'क नेमप्लेट लागल गाड़ी बहराइत ओतय ठमक ै त छै \nआ बेहोश घायल मरीजक े होस्पीटल ईलाज करबय जाईछ। डॉक्टर \nजाँिमे ओ पोजेटीि खून िढाबय लेल कहैत छै जे कलक्टर साहेब \nस्वंय दैछ आ अपने रि अल्पताक शशकार भऽ उठ ै छ। ओहह ठाम \nपररस्थस्थतत समान्य भेलासन्ता दूनू तमिगण बीि जानपहहिान होइत \nछन्हन्ह। ऐ तरहें क ृ ष्ण सुदामा सन तमलन देखख सब िककत होईछ। \nहुनका माय- बाबू दुआररधरर ओहह गाड़ी सं पहुंि सब क े ओ आशशर् \nप्राप्त करैत देखाएल हेन। सब ि ृ तांत बुखझ रघुनीजीक सहानुभूतत \nसँ िकविदोर लगैत सब गछत जे सुखान्त कथा एक नि संदेश \nसंिार क े लक अछछ। एिमस्त आखरर पाठ ऐ पोथी 'क क े न्द्िीय कथा \nछी जे एक गुरूजीक  सदैत क ृ पा कयला सँ अचधगम स्तर सँ नीिाक े \nछािक ेँ पराकाष्ठा  धरर पुंगेलनन अछछ। प्रेमपुर गाममे डेनमाक ष जेकाँ \nदुधक नवद बहय। ओतय दूध- दही, अखराहा क ु श्ती, राजनीततक \nपक्ष- विपक्ष दलक समथ ष क आ हहन्नू- मुसलमान आिावदक दोस्ती \nसब रहैछ। पढल- सलखल लोकमे बीडीओ, एसडीओ, इंचजननयर -\nडाकदर , प्रोफ े सर सं लऽ कऽ फोरग्रेड सं फस्टग्रेड धररक ेँ सरकारी  24 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nनोकरीमे ग्रामीण रहैछ। से एहन सुन्दर सन गामक ेँ कोसी 'क विनाश \nलीला आ भुतही बलान नदीक े प्रलंयकारी भीर्ण  िावढ़ िस्त कयने \nरहैक। सन् १९८७ आ २००४ क े र बावढ िासदी सँ पैघ-पैघ हसामी \nडोसल गेलैक। गामक स्मृततमे आब पोखैर ,ईनार , नलक ू प आ तीन \nफससला खेत ,पान माछ मखान आम कलमक े िेन्हासी धरर \nपतनुकान लेने छै। मधुबनी चजलाक लोक िावढ़ सह जीिन क े र \nमातहत अंगेज लेने रहय आ मगन भ' ननशन्न कण्ठ सँ गावब रहल \nछलैथ-: उमरल छै कोसी आ वबगरल छै कमला \nउनटल छै वबहुल बलान गे माय \nचजनगी के नै छै ठ े कान ........ \nिावढ़क दुष्पररणाम  सँ मातबर ओ मड़रशारर सब ढहह ढनमनाक े \n,सय वबगहा जोतक मासलक क े र पसलिारमे गोटेक ५ वबघा खेतीमे \nसमटा गेल रहैक। कथाकार एहह पररस्थस्थततक वदग्दश ष न पाठक बीि \nसंस्कृतक े श्लोक -: \nविभुसक्षत: ककम न करोतत पापम \nक्षीणा नरा ननश्करूणा भितत आवद सँ ठाठ-ठाम दैत पाठक ेँ रोिक \nबनेबाक पररयास कयलाह अछछ। टु टल घरक करपरदार रूपें  एक \nपाि काशीनाथ बाबू छथथ। ओ अपन बेटा रविक े पढ़ाया लेल झखैत \nछैक। सातमा िग ष मे पढय छै, अछभप्राय ई जे कहुना घीि घाइिक े \nमैगट्रक पास भ' जाय। ज्ञानेश्वर गुरूजी  लग सँ पुण ष आश्वासन भेटैछ \nजे एिमस्त! आ फस्टष वडिीजन सँ पास करय लेल अजस्र ऊजा \nझौंक ै त सावबत करैत अछभभािक आ छाि दूनेक े हृदयमे जगह  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 25 \nजमेला हेन। रवि पटना सँ बायलोजी विर्य पवढ डॉ० बनय िाहैत \nय। से ओकर छोट भाय कवि एकटा पि आनन पाररिाररक खुशी \nजेठ भाय बाित पसारलक । प्रशन्नता लेल गुरुिर महोदय सँ \nप्रगततक ििा करैत पुन: पुनैः एिमस्त आशशर् पाबैत छै। पोथीमे \nमैथथलीक शव्दक े जगह वबदेशज शव्द  आ हहन्दी क े र प्रयोग भेल \nछैक से मैथथली भार्ा  आ साहहत्य लेल अधलाह बात छी। \n२ \nअिर्ननश मैथथली  साहित्य सेवक डॉ०तारानंद ववयोगी \n \n  \n \nनकारात्मक पररस्थस्थतत सँ उबरय ले साहहत्यकार लोकननक सतत् \nजोगदान होईत रहल अछछ, जाहहक ेँ परेख अँखखगर संस्था - सतमतत \nकाय ष क्षमतानुसारे कोनू लेखक - लेखखकाक ेँ मंि सँ पुरस्कृत करैत \nछैक। ओहह कवड़मे प्रससि ' शक ु न्तला - भुिनेश्वर ' पुरस्कार 'क \nघोर्णा  तमथथलांिल सँ बाहर तेलंगाना सँ मुख्य न्यासी आ देससल \nबयना ( मैथथली साहहत्य मंि - ससकन्दरािाद ) क े र मुख्य सम्पादक \nश्री सी एम् कण ष जी वदश सँ एहहबेर सहरसाक श्री वियोगी जी आ \nभारती मंडन मैथथली पछिका क े र सम्पादन सहयोगी श्रीमती \nसुष्मिता पाठक जीक े संयुि रुपेँ  देबाक ििा सँ लेखकीय समाजमे \nअततशय प्रशन्नता पसरल हेन। बाबा िैद्यनाथ तमश्र 'यािी' जीक \n 26 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nमैन्टर रूपेँ  जगचजयार डॉ० तारानंद वियोगी जीक जन्म सन् १९६६ में \nसहर्ाक  नामीगाम महहर्ीमे भेलनन। हहनका संस्कारमे संस्कृत भार्ा  \nततेक ने गहीरपन सँ व्याप्त छैन जे कोनू ग्रन्थ यथा - \" मंजील और \nककतनी दुर \" प्रकाशन सँ पूि ष श्लोकक शुिता हहनक े सँ पाण्डुसलगप \nजँिाएल गेल रहैक। श्री वियोगी जीक े पहहल मैथथली पोथी ग़ज़ल \nविधामे ' अपन युिक साक्ष्य ' बहराएल रहनन। तारा नन्द बाबूक \nआनो पोथी सब प्रकाशशत भेल छन्हन्ह जे खूब िर्चित भेलनन। यथा- \nहस्तक्षेप,प्रलय रहस्य, दुननया घर मेहमान,साखी - धारासायी \nहेबाक समय (कविता संग्रह), वबटिीन द टू डैम्स,बुदद का दुख और \nमेरा; जैसे अंधेरे में िाँद (मैथथली कविताक हहन्दी आ अंग्रेजी मे \nअनुिाद), अततिमण,छछयानत ( कथा संग्रह) , शशलालेख (लघु \nकथा संग्रह), कम ष धारय,रामकथा आ मैथथली रामायण ' बहुििन, \nधूमक े तु, महाप्रकाश, मंडन तमश्र : तमथक आ यथाथ् ष (आलोिना) \n,जीिन क्या चजया (संस्मरण), युगों का यािी ( यािी नागाजु ष नक \nजीिनी) , राजकमल िौधरीक कथाक ृ तत ' एकटा िम्पाकली एकटा \nविर्धर, देससल बयना ( स्वातंत्र्योत्तर मैथथली कथा) संकलन- \nसम्पादन । मैथथली भार्ा  मेँ पोथी हहनक \" तुतम चिर सारथी\" ९५ \nप ृ िक निम्बर १९९९ ई० मे यािी जीक े पहहल बरखीक अिसर पर \nप्रकाशशत भेल रहय, जकर दाम २० टाका छैक। कामाख्या झझगुर \nसाहहत्य पररर् द ् ,मलाढ़- थरवबट्टा (सुपौल) सँ प्रकाशशत ई पोथी \nबढ़ विशेख छैक,से हमरा पढ़ल अछछ। मैथथली रिना जगतमे डॉ० \nतारा बाबूक संलग्नता कमाल के रहैत छैन,जहनकक ओ शासकीय \nसेिामे व्यस्त रहैत छथथ। सम्प्प्रतत एखन ई पररिहन मंिी वबहार \nसरकार क े र आप्त सचिि पद पर काय ष रत छथथ। यािीजी हहदी \nक्षेिमे नागाजु ष न नामे जानल जाइत छलाह। ओ तमथथला सँ बाहरो  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 27 \nघुमक्कड़ रहथथ। फणीश्वर नाथ रेणु केँ धनरोपनी करैत फोटो \nसेशनक े अिसर हुनक े खेत पर देने छलाह। साम्यिाद लेखक रूपेँ  \nआ बौध छभक्षु सन पररिय हुनक बनल रहनन। त्यागी आिरण क े र \nएहन ससदद पुरूखक  संगतत वियोगी जीक ें भेटलनन ,जे मैथथली \nसाहहत्य आन्दोलन मेँ हहनका स्वत: स्फूत ष देखल जाइत य। \nनौकवड़पेशा पेशा सँ जुटल समस्त मैथथली सेिीक ेँ ओ शननिरा \nहस्ताक्षर कहैत रहथथ। आओर जतेक शननिरा हस्ताक्षर रिनाकार \nछथथ िा रहथथ से मैथथली साहहत्य क े र अक्षय भंडार केँ अपना क ृ तत \nसँ भरलनन। ई संतोखक गप्प जे क ृ र्क - श्रतमक िग ष क े भीड़ सँ \nसेहो बहुत लोक आगू अयलाह जे अपन मैथथली पोथी सँ साहहत्य \nजगतमे एक पैघ िेन्हासीक डांरर पारलनन हेन। यािी जी अपना \nअमलदारीमे जाहह नितुररया क े र बीि कहलनन - हमर पेट जरय \nलागल तँ मैथथली सँ हहन्दीमे आवब क ैं िा कमाय कररयै! से सब \nओहह समयक े निजुबक तँ आब स्वयं ि ृ िािस्थामे बाबा बनल \nछथथ, मुदा अखनक े युिािग ष जे यािी जीक देखौंश कय मैथथली सँ \nविमुख भ' हहन्दी झारैत छथथ से तँ मात ृ भार्ाक' विकासक े पांछा \nकरैिला मानल जाएत। मैथथली आ हहन्दी दूनू भार्ामे  सलखब एक \nनि फ ै शन बुझैत ' यािी 'क राह बताओल पर िलननहार कहाबैछ। \nमैथथली लेल वदनरातत काज कयननहार रिनाकारमे एक श्रेष्ठ नाम \nश्रिेय डॉ० तारानंद वियोगी जीक छन्हन्ह ।हहनक बाबा यािीजी संग \nपररिय प्रगाढ़ करयमे नि तुररया बीि सूिना संिार 'तुतम चिर \nसारथी ' माध्यमे बढलनन से हमर मोन गच्छैत  य। \nवियोगी जीक िाक पटु ता संभार्ण , कतेको सेमीनार मेँ सुस्पि \nििव्य आ आलेख लेखन ओ समालोिना रुपेँ  यशोगान जनमानस \nबीि बढ़ल छन्हन्ह। हहनक पोथी साहहत्य अकादेमी मैथथली बाल  28 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nसाहहत्य पुरस्कार -२०१० ' ई भेटल तँ की भेटल' लेल देल गेल \nरहनन। यािी - िेतना पुरस्कार -२०१० आ ई- विदेह सम्मान - \n२०१३ सेहो भेटल छन्हन्ह। सहरसा' के लाल आरो खूब नाम कमाबथथ \nसे लालसा रहत। \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 29 \n२.५.परमानन्द लाल कणथ- तीथथक्षेत्रक मािात्म्य- ८ (पद्म \nपुराण उत्तर खंड) \n \nपरमानन्द लाल कणथ \nतीथथक्षेत्रक मािात्म्य- ८ (पद्म पुराण उत्तर खंड) (गतांक सँ आगु \n...) \n \nतत्पिंात् तीथ ष  यािी सप्तधार तीथ ष क यािा करथथ । ओ सि तीथ ष  \nमें उत्तम तीथ ष  अछछ । एहह तीथ ष  क े र मुननलोकनन सप्त सारस्वत नाम \nदेलनन अछछ । िेतायुग में महर्तर् मंकक एहह ठाम संककतीथ ष क ननमाण \nक े ने छलाह । फ े र द्वापर में पाण्डि एकरा सप्तधार तीथ ष  में प्रि ृ त्त \nक े ने छलाह । भगिान शंकरक जटा सँ ननकलैत गंगाजल एहह ठाम \nसात धारा में प्रकट भेलीह,तें ई सप्तधार कहािैत अछछ । सातु लोक \nमें जे गंगाजीक सात रूप सुनल जायत अछछ, ओ एहह सप्तधार नाम \nसँ तीथ ष  में अपन पविि जल प्रिाहहत करैत छथथ । सप्तधार तीथ ष  \nमें कएल गेल श्राि गपतरक त ृ ष्टप्त प्रदायक होयत अछछ । \n \n 30 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nदेिेश्वरी ! ओहह ठाम सँ ब्रह्मिल्ली नाम सँ महान तीथ ष क यािा करी \n। जाहह ठाम साभ्रमती नदीक जल ब्रह्मिल्लीक जल सँ तमलैत अछछ, \nओ स्थान ब्रह्मतीथ ष  कहािैत अछछ । एकर महत्त्ि प्रयाग सन मानल \nगेल अछछ । ब्रह्माजीक कथन अछछ जे ओहह ठाम गपण्डदान करला \nसँ गपतर क े र बारह बरख धरर त ृ ष्टप्त बनल रहैत अछछ । विशेर्तैः \nब्रह्मिल्ली मे गपण्डदान गया श्राि सन पुण्य मानल गेल अछछ । \nपुष्कर, गंगानदी आ अमरकण्टक क्षेि में गेला सँ जे फल तमलैत \nअछछ, ओ ब्रह्मिल्ली मे विशेर्रूप सँ तमलैत अछछ । िंिग्रहण आ \nसूय ष ग्रहणक काल मे जे क े ओ दान दैत छथथ, ताहह सँ तमलs िाला \nफल ब्रह्मिल्ली मे स्वतैः तमल जायत अछछ । ब्रह्मिल्ली मे स्नान \nकs तुलसीक माला धारण क े ने भगिान नारायणक स्मरण करैत \nलोकनन िैक ुं ठधाम जायत छथथ, जे आनंदस्वरूप आ अविनाशी पद \nअछछ । \nतत्पिंात् ि ृ र्तीथ ष  वदस जाय क े र िाही, जे खण्डतीथ ष  नाम सँ सेहो \nप्रससि अछछ । पूि ष काल में गाय एहह ठाम स्नान क s वदव्य \nगोलोकधाम गेल छल । एहह तीथ ष  में ननराहार रहह जे क े ओ गौ माताक \nलेल गपण्डदान करैत छथथ, ओ िौदह इंिक आयुपय ंत सुखी आ \nअभ्युदशाली होयत छथथ । खण्डतीथ ष  सँ बेसी कोनो दोसर तीथ ष  \nनहह तs भेल अछछ आ नहह होयत । पाि ष ती ! जे लोकनन एहह ठामक \nयािा करैत छथथ , ओ पुण्यक भागी होयत छथथ । ओहह ठाम जा \nक े  गाय क े र पूजन करिाक िाही । तकर बाद ि ृ र्भक पूजा कs \nस्नान करिाक िाही । गौ पूजन सँ लोकनन गोलोक जायत छथथ , \nतहह मे कोनो संदेह नहह अछछ । जे क े ओ ओहह ठाम पाँि टा औराक \nगाछ लगिैत छथथ, ओ एहह लोक में सुख भोगग अंत मे श्रीहररक \nधाम जायत छथथ ।  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 31 \n \nतदनंतर संगमेश्वर नाम सँ उत्तम तीथ ष क यािा करी । ई बड्ड पैघ तीथ ष  \nस्थल अछछ । एहह ठाम पुण्यमयी हस्तस्तमती नदी साभ्रमती नदी सँ \nतमलैत अछछ । ई नदी कौण्डण्डन्य मुननक शाप सँ सूखख \nगेलीह।तत्पिंात् लोक मे बहहिंया नाम सँ विख्यात भेलीह। ओ \nछिलोक विख्यात तीथ ष  परम पािन आ समस्त पापक नाशक अछछ \n। लोकनन एहह तीथ ष  मे स्नान आ महेश्वरक दश ष न कs सि पाप सँ \nमुि भs रुि लोक जायत छथथ । देिी ! जाहह शापक कारण नदीक \nजल सूखख गेल छल , ओ प्रसंग बतािैत छी , सुनु ! जाहह ठाम परम \nपािन महानदी साभ्रमती गंगा आ हस्तस्तमती नदीक संगम भेल छल \n, ओहह ठाम मुननिर कौण्डण्डन्य कठठन तप शुरू क े ने छलाह । बहुत \nकाल भगिान नारायणक आराधाना करैत छलाह । एक समयक \nबात अछछ दैियोग सँ अतति ृ ष्टि भेलाक कारण नदी जल सँ भरर गेल \n। तहन मुनन कौण्डण्डन्य एहह स्थान क े र पररत्याग कs देलनन; मुदा \nरातत में नदीक बावढ़ सँ बड्ड कि भेलनन । हुनक आश्रम वदव्य शोभा \nसम्पन्न आ महान छल; मुदा जलक िेग मे फल ,मूल आ पोथी सिटा \nनदी मे बहह गेल । तखन मुननश्रेष्ठ कौण्डण्डन्य नदीक शाप देलनन – \n‘तौं कसलयुग मे वबना जलक भs जायि ।‘ एहह प्रकार हस्तस्तमती क े र \nशाप दs विप्रिर कौण्डण्डन्य सनातन विष्णुधाम िसल गेलाह । अखनो \nसंगमेश्वर नाम सँ तीथ ष  मौजूद अछछ , जेकर दश ष न कs पापी लोकनन \nब्रह्महत्या आवद पाप सँ मुि भs जायत छथथ । \nदेिेश्वरी ! ओहह ठाम सँ तीथ ष  यािी रुिमहालय तीथ ष क यािा करथथ \n। ई क े दारनाथ तीथ ष  सन अनुपम अछछ । साक्षात् रुिदेि एकर \nननमाण क े लनन अछछ । ओहह ठाम श्राि कम ष  अिश्य करी; ककएक \nतs ई गपतरक पूण ष  त ृ ष्टप्तक कारण अछछ । एहह तीथ ष  स्थल पर श्राि \nकरला सँ गपतर आ गपतामह त ृ प्त भs रुिक परम पािन पद पािैत  32 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nछथथ । जे क े ओ रुिमहालय तीथ ष  मे काततक आ िैशाख मासक \nपूर्णणमा क े र ि ृ र्ोत्सग ष  करैत छथथ, ओ रुिक संग आनंदक भागी \nहोयत छथथ । क े दार तीथ ष  मे जलखई करला सँ लोकनन क े र पुनज ष न्म \nनहह होयत अछछ ।ओहह ठाम स्नान करला सँ ओ मोक्षक भागी \nहोयत छथथ । देिी ! एक समय हम साभ्रमती नाम सँ महागंगाक \nमहत्त्ि जानन कै लाश छोवड़ एहह ठाम आयल छलहुँ आ लोक हहतक \nलेल एहह ठाम स्नान आ जलखई कs एकरा परम तीथ ष  बना क े  फ े र \nअपन क ै लाश िसल एलहुँ । तखन सँ महालय परम पुण्यमय तीथ ष  \nभs गेल अछछ । देिी ! जे क े ओ काततक आ िैशाख मासक पूर्णणमा \nक े र एहह ठामक यािा करैत छथथ , हुनका फ े र कखनहु संसार \nजननत दुैःख नहह होयत छैन । \n \nपाि ष ती ! आि देिगणक लेल सेहो दुल ष भ उत्तम तीथ ष क िण ष न सुनु । \nओ खंगतीथ ष  नाम सँ विख्यात आ समस्त पापक नाशक अछछ । \nखंगतीथ ष  में स्नान कs खंगेश्वर शशिक दश ष न करला सँ लोकनन \nकखनहु दुगष तत मे पड़ैत छथथ आ अन्त मे स्वगष लोक जायत छथथ । \nजे खंगधारेश्वर महादेिक दश ष न करैत छथथ आ काततक मासक \nपूर्णणमा क े र हुनक विशेर् पूजा करैत छथथ, हुनका सिेश्वर भगिान \nविश्वनाथ सवदखन एहह प ृ थ्वी पर सि प्रकारक सुख दैत छथथन; \nककएक ई मनोिाछछत फल दैत छथथन । \n \nसाभ्रमतीक तट पर चििांगिदन नाम सँ एकटा तीथ ष  स्थल अछछ, जे \nगया सँ सेहो श्रेष्ठ अछछ ।एहह शुभकारक तीथ ष क अचधष्ठात ृ  देिता \nमालाक ष  नाम सँ सूयष  छथथ । चजनका कोवढ़ भs गेल अछछ, ओ जौं \nएहह तीथष  मे जायत छथथ तहन भगिान मालाकष  हुनका कोवढ़ मुि  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 33 \nकs दैत छथथन । जे महहला शास्त्रोकत विचध सँ ओहह ठाम अछभर्ेक \nकरैत छथथन, ओ म ृ तित्सा ि बंध्या भेलाक िादहुँ पुििती भs \nजायत छथथ । एहह तीथ ष  स्थल पर रवि क ें  जौं स्नान, संध्या, जप \n,होम, स्वाध्याय \nआ देिपूजन कएल जाय तs ओ अक्षय भs जायत अछछ । ओहह \nठाम सूय ष व्रत करिाक िाही । एना करला सँ लोकनन एहह लोक मे \nसुख भोगग सुय ष लोक जायत छथथ । जे क े ओ एहह तीथ ष  स्थल पर जा \nक े  विशेर्रूप सँ उपिास करैत अछछ आ इंविक िश में कs भगिान \nमालाक ष क पूजा करैत छथथ, ओ ननिंय मोक्षक भागी होयत छथथ । \n \nमालाक ष  तीथ ष  स्थलक उत्तरबारी कात िंदनेश्वर तीथ ष  अछछ। ओ उत्तम \nस्थान सवदखन िंदनक सुगंध सँ सुिाससत रहैत अछछ । ओहह ठाम \nस्नान ,जलपान आ गपत ृ तप ष ण करला सँ लोकनन कखनहु नरक में \nनहह जायत छथथ आ हुनका रुिलोक मे स्थान तमलैत छैन । ओहह \nठाम जगतक कल्याणकारी विश्वक स्वामी भगिान िंदनेश्वरक दश ष न \nकs रुिलोकक इत्यच्छत लोकनन यथाशछि हुनक पूजन करथथ । \nएहह तीथ ष  स्थल पर कल्याणकारी साक्षात् परमात्मा श्रीविष्णु ननत्य \nननिास करैत छथथन । \n \nओहह ठाम सँ जम्बूतीथ ष  मे स्नान करs क लेल जाय क े र िाही । \nकसलयुग मे ई तीथ ष  मानुर्क लेल स्वग ष क सीढी सन अछछ । पूि ष काल \nमे भगिान जामबिान एहह ठाम दशांग पि ष त पर अपना नाम सँ एक \nटा शशिसलगक स्थापना क े ने छलथथ । एहह ठाम स्नान कs श्रीराम \nआ लक्ष्मणक स्मरण करी आ जाम्बाितेश्वर शशि क े र नत मस्तक \nभेला पर लोकनन रुिलोक मे प्रततष्ठष्ठत होयत छथथ । जाहह जाहह \nठाम श्रीरामिंिजीक स्मरण कएल जायत अछछ ओहह ठाम समस्त  34 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nिरािर जगत् मे भि बंधन सँ मुछि देखल जायत अछछ । हमरे राम \nबुझी आ श्रीराम रुि छथथ - ई जानन कतहुँ भेद दृष्टि नहह राखी । \nजे मने-मन ‘राम ! राम ! राम ’ एना जप करैत छथथ , हुनक समस्त \nमनोरथ सि युग मे ससि भेल अछछ । देिी ! हम सवदखन \nश्रीरामिंिजीक स्मरण करैत छी ।श्रीरामिंिजीक नामक श्रिण \nकरला सँ कखनहु भि - बंधन मे लोकनन नहह पड़ैत अछछ । पािष ती \n! हम काशी मे रहह सिवदन भछिभाि सँ कमल नयन श्री \nरघुनाथजीक ननरंतर स्मरण करैत छलहुँ । पूि ष काल मे जाम्बिान् \nपरम पािन श्रीरामिंिजीक स्मरण कs जम्बूतीथ ष  मे जाम्बित नाम \nसँ प्रससि शशिसलग स्थागपत क े ने छलाह । ओहह ठाम \nस्नान,देिपूजन आ भोजन करला सँ लोकनन शशिलोक जायत छथथ \n। ओहह ठाम सँ इंिग्राम नाम सँ उत्तम तीथ ष  स्थलक यािा करी , \nजाहह ठाम पूि ष काल मे स्नान कs इंि घोरपाप सँ मुि भेल छलाह \n। \n \nश्रीपाि ष तीजी पूछलखखन - भगिन् ! इंि क े र कोन कम ष क घोर पाप \nलागल छल आ ओ कोना पापरहहत भेलाह । एहह प्रसंग क े र विस्तार \nसँ सुनाउ । \n \nश्रीमहादेिजी कहलखखन - देिी ! पूि ष काल मे देिराज इंि आ \nअसुरक स्वामी नमुचि आपस मे प्रततज्ञा क े लनन जे हम दूनु गोटे \nएक-दोसरा क े र वबना कोनो शस्त्रक सहायताक िध करि; मुदा इंि \nआकाशिाणीक कथनानुसार जलक फ े न सँ नमुचिक हत्या कs \nदेलखखन । तहन इंि क े र ब्रह्महत्या लागग गेलनन । ओ गुरु सँ अपन \nपापक शांततक उपाय पूछलखखन। फ े र ि ृ हस्पततजीक आज्ञानुसार  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 35 \nसाभ्रमतीक उत्तरबारी घाट पर एलाह आ ओहह ठाम स्नान क े लथथ । \nएहह सँ हुनक सि पाप तत्काल नि भs गेल । शरीर िान सँ भs \nगेल , तहन ओ ओहह ठाम धिलेश्वर नाम सँ शशिक स्थापना क े लनन \n। \n \nओ शशिसलग एहह प ृ थ्वी पर इंिक नाम सँ प्रससि भेल । ओहह ठाम \nपूर्णणमा, अमािस, संिांतत आ गहनक वदन श्राि करला पर गपतर \nक े र बारह बरख धरर त ृ ष्टप्त बनल रहैत अछछ । जे क े ओ धिलेश्वर लग \nजा क े र बाभन भोजन करािैत छथथ, हुनका एक टा बाभन भोजन \nकरेला पर सहस्र बाभन भोजनक फल तमलैत अछछ । जे ब्राह्मण एहह \nठाम आवि रुिमंिक जाप करैत छथथ , हुनका भगिान् शंकरक \nप्रसाद सँ कोगटगुना फल तमलैत छैंन ।जे क े ओ एहह तीथ ष  स्थल पर \nआवि उपिास करैत छथथ, हुनक समस्त कामनाक पूर्तत ननसंदेह भs \nजायत छैन । जे क े ओ बेलक पात लावि भगिान् धिलेश्वरक पूजा \nकरैत छथथ, ओ एहह प ृ थ्वी पर धम ष , अथ ष , आ काम तीनु पावि लैत \nछथथ । वबशेर्तैः सोम वदन जे क े ओ ओहह ठामक यािा करैत छथथ, \nहुनका भगिान् धिलेश्वर सि रोग दुैःखक ननिारण करैत छथथन, जे \nसि रवि क े र हुनक विशेर् पूजा करैत छथथन, हुनक महहमाक ज्ञान \nहमरा कखनहु नहह भेल । जे क े ओ दुि, आकक फ ू ल, करिीरक \nफ ू ल आ पात सँ \nश्रीधिलेश्वरक पूजन करैत छथथ , ओ पुण्यक भागी होयत छथथ । \nजे क े ओ उज्जर आकक फ ू ल लावि भगिान् धिलेश्वरक पूजा करैत \nछथथ, हुनका मनोिांछछत फल तमलैत छैन । सतयुग मे भगिान् \nनीलक ं ठ नाम सँ प्रससि भs सबहक कल्याण करैत छथथन । \nिेतायुग मे भगिान् हर नाम सँ विख्यात भेलाह , द्वापर मे हुनक \nसंज्ञा शि ष  छल आ कसलयुग मे भगिान् धिलेश्वर नाम सँ प्रससि  36 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nभेलथथ । जे श्रेष्ठ लोकनन एहह ठाम स्नान आ दान करैत छथथ, ओ \nधम ष , अथ ष  आ कामक उपभोग क s शशिधाम जायत छथथ । \nिंिग्रहण, सूय ष ग्रहण आ बाबूजीक बरखी पर श्राि करला सँ जे \nफल तमलैत अछछ, ओ धिलेश्वर तीथ ष  में अनायास तमल जायत अछछ \n। धिलेश्वर मे काल सँ प्रेररत चजनकर प्राण पखेरू  उवड़ जायत अछछ, \nजखन धरर सूरज िान रहत तखन धरर ओ शशिधाम मे ननिास \nकरताह । \n \nश्रीमहादेिजी आगु कहैत छथथन - साभ्रमतीक तट पर बालाक ष  नाम \nसँ श्रेष्ठ तीथ ष  स्थल अछछ, जे भोग आ मोक्षदायी अछछ । जे क े ओ \nबालाक ष  तीथ ष  में स्नान कs तीन रातत रुकक भोर मे बाल सूय ष क दश ष न \nकरैत छथथ,ओ ननिंय सूय ष लोक जायत छथथ । रवि वदन , संिांतत, \nसप्तमी ततथथ,विर्ुि योग, अयनक शुरुआती वदन, िंिग्रहण आ \nसूय ष ग्रहण क े र स्नान कs देि,गपतर आ गपतामहक तप ष ण करी । फ े र \nब्राह्मण के र धेनु आ गुड़-भातक दान करी । तत्पिंात् कनेर आ \nजापक फ ू ल सँ बाल सूय ष क पूजन करी । जे क े ओ एना करैत छथथ \n, ओ सुय ष लोक मे ननिास करैत छथथ ।जे क े ओ एहह ठान लाल रंगक \nदुधारू गाय आ जिान एक टा बरदक दान करैत अछछ, ओ यज्ञक \nफल पािैत छथथ आ कखनहु नरकगामी नहह होयत छथथ । एतिे \nनहह, रोगी रोग सँ आ क ै दी बंधन मुि भs जायत अछछ । एहह तीथ ष  \nमें गपण्डदान करला सँ गपतामहगण पूण ष  त ृ प्त भs जायत छथथ । \n \nपूि ष कालक बात अछछ , एक टा बुढ महहर् ि ृ िािस्थाक कारण जज ष र \nभs गेल छल , जे बोझा नहह उठा सक ै त छल । ई देखख व्यापारी \nओकरा रास्ता मे त्यागग देलक गमीक महीना छल, ओ साभ्रमतीक  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 37 \nतट पर पानी पीिाक इच्छा सँ आयल। दैििश ओ महहर् कादो मे \nफ ँ सस गेल आ ओ ओहह ठाम मरर गेल । नदीक पविि जल में ओकर \nहाड़ बहह गेल । एकर प्रभाि सँ ओ महहर्  कान्यकु ब्ज देशक \nराजक ु मार भेल , पैघ भेला पर राजससहासन पर बैसल। ओकरा \nपूि ष जन्मक स्मरण बनल छल । ओ अपन पूि ष  बात क े र यावद कs \nएहह तीथ षक प्रभाि सँ अछभभूत भs , उि तीथ ष  स्थल पर आवि स्नान \nकs दान देलनन संगही संग ओहह ठाम देिाचधदेि महेश्वरक स्थापना \nक े लनन ।ओहह ठाम स्नान कs महहर्ेश्वरक पूजन आ बाल सूय ष क \nदश ष न कs लोकनन सि पाप सँ मुि भs जायत अछछ । \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  38 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nपद्य \n३.१.राम शंकर झा \"मैथथल\"- कोिूक बरद/ मुदा आब \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- आगाँ बढ़ल जा रहल छी \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु'- बीसटा हाइक ू \n३.४.प्रणि क ु मार झा- एक कप िाह \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 39 \n३.१.राम शंकर झा \"मैथथल \"- कोल्हूक बरद/ मुदा आब \n \nराम शंकर झा \"मैथथल \" \nकोल्हूक बरद/ मुदा आब \n \n१ \nकोल्हूक बरद \n \n \nकोिूक कें बरद बनन घूतम रहल छी \n \nचजनगी कें पहहया घसा रहल छी..! \n \nकोिूक बरद बनन......! \n \n 40 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nकतह जायब..? कोना जायब...? \n \nककयाक जायब.? कक लअ जायब \n \nसब देखा- देखी मे भागग रहल अछी \n \nपराअ रहल अछी \n \nकोिूक बरद बनन....! \n \nसब कें बुझल छैय सबक ें देखल छैय \n \nसब कें रमल छैय सबक ें गमल छैय \n \nककछु  आंगा ककछु  बीि मे ककछु  पहहने \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 41 \nककछु  संजोगने ककछु  समाहरने नुकाबैत \n \nकोिूक कें बरद बनन....! \n \nएहह बारर ओहह बारर ई खेत उ खेत \n \nजोईत रहल छी जोतबा रहल छी \n \nएहह गाम ओहह गाम ई नगर उ नगर \n \nछीछीआ रहल छी बौआह रहल छी \n \nककयाअ कथथलाअ ककरालाअ..? \n \nने हहनका बुझल ने हुनका बुझल \n  42 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nसब एक दोसर कें दाबैत गपिैत \n \nकोिूक कें बरद बनन.....! \n \nमरदक मोंछ बनन ऐंठठ रहल छी \n \nग़ुमान लेल गामा पहलबान लेल \n \nखरीदा रहल ककताअ पअर ककताअ \n \nठोकबा रहल छी कोठी पअर कोठी \n \nनहह साँझ नहह भोर नहह भभसर \n \nनहह कलौउ नहह बेरहट नहह रातत \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 43 \nबताह भेल भक ु आ रहल छी \n \nकोिूक कें बरद बनन....! \n \nएहह ठाम ओहह ठाम सुनन रहल छी \n \nआउ ठाम आउ ठाम सुनबा रहल छी \n \nसब घर-घरान गावब रहल अछी \n \nसब सर -समांग गबबा रहल अछी \n \nमुदा कें सुनत ककनका सुनत..? \n \nअपनहह उल्लू सोझ करबाक लेल \n  44 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nओंघाल अपससआत ओझराल छी \n \nकोिूक कें बरद बनन....! \n \nज्यों चजनगीक यथाथ ष मम ष बुखझ \n \nककछु  दैत रहह ककछु  वदयाबैत रहह \n \nहंसी-हंसा बाचज हँसाबैत रहह \n \nहंसी-ठठाक बथान मिान \n \nचधया-पुता सङ्ग बनाबैत रहह \n \nमुदा जानन नहह..... \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 45 \nकोिूक कें बरद बनन घूतम रहल छी \n \nचजनगी कें पहहया घसा रहल छी...!! \n \nकोिूक कें बरद बनन घूतम रहल छी \n \n२ \nमुदा आब \n \nझारल झमारल पिल \nटु कु र टु कु र ताक ै त \nआकाश वदस \nकखनो िाअर कें ननहारैत \nआँखख खुलैत बन होईत \nपिल छी म ृ त्युश्या..! \nमुदा आब..?  46 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nकखनो बुझना जाईत \nघघरनी जंका घर नािैया \nकखनो बुझना जाईत \nवबजलौका लौकक रहल \nआ हअमरा छातत गगरल \nपिल छी म ृ त्युश्या...! \nमुदा आब..? \nफ ु दन ककछु  कहह रहल \nमरनी माअ फटकक रहल \nमक ै ईक घुन आ सुराआ \nतखने बुझना गेल \nछोटका बिका गाछ ि ृ छ \nपूछी रहल हे यौ बाउ \nहअमरा आ हअमर चधया पुता \nकाईट काईट गाय महहस कें \nपेटभािा भोज करबैत रहलूँह  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 47 \nिूिा मे झोंकक झोंक जरेलहँ \nघर बथान बनलहँ \nमुदा आब...? \nपिल छी म ृ त्युश्या...! \nतखने बुझना गेल \nभरल पईन पोखैर ईनार \nसेहो पूछी रहल हे यौ बाउ \nअपन प्यास बुझेलहँ \nघर घरैनक प्यास बुझेलहँ \nिास बॉस खेत पअटेलहँ \nपिल छी म ृ त्युश्या...! \nमुदा आब..? \nतखने बुझना गेल \nिुट्टी गपपरी कीिा मकोिा \nसेहो पूछी रहल हे यौ बाउ \nअपन पेट भरबाक लेल  48 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nघर घरैन समांगक लेल \nखेत पथार जोईतत \nआईर ससमान ढ़ाहैत \nबिका बिका ढ़ेला फोरर \nहअमर सबटा नेना भुटका \nअपससयांत बमक ै त \nकोदाईरक पसाठ मार लहँ \nमुदा आब....? \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर \nपठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 49 \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- आगाँ बढ़ल जा रिल छी \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \nआगाँ बढ़ल जारिल छी \n \nककरा कह ? \nक े  पततयायत ?? \nपततया सलखख \nअपने हाथे \nपततया कटै छी । \nवदन रातत झटैछी \nमाथ अपन \nभाउ ने क्यो वदयय \nतैयो भाि तक ै छी । \nउचधया रहल मन मे \nहठात बात िसात \nखझज्झुर कोना कहह कहह \nओ कहय पू झात \n 50 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nबन्न बकार मुहँ मे \nककछु  नहह कहह पबै छी \nअपने हाथे अपन हाथ मिोड़ै छी । \nआगाँ सजल चिन्ताक तप्त पथ \nननधू ष म अनल करय कह कह \nजड़य तन सवदखन धह धह \nइस्स !तक नै कहह पबै छी \nआँखख मूनन आगाँ बढ़ल जा रहल छी । \n \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप,मधुिनी (विहार), फोन-9871779851 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 51 \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु'- बीसिा िाइक ू \n \nजगदानन्द झा 'मनु' \nबीसिा िाइक ू \n \n१. \nअहाँ धननक \nगरीबो मनुखे छै \nई बुखझ सलअ \n \n२. \nसोना महग \nमनुख सस्ता ककए \nभेल जाइ छै \n \n३. \nसभ वदनसँ \nएनाहहते भेलैए \nसज्जन संगे \n \n४. \nमागटक देह \n 52 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nतकर घमंड की \nआगगमे जेतै \n \n५. \nजरैत देह \nधधक ै त गाछीमे \nघमंड संगे \n \n६. \nजीिन भरर \nजेकरा पोसलहुँ \nदेलक आगग \n \n७. \nमाहुर चिखख \nदुननयामे हमहुँ \nपेट भरलौं \n \n८. \nजीबैत देह \nमरल आत्मा संगे \nलोक घुमैए \n \n९. \nअप्पन आन  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 53 \nसभ मतलबक ेँ \nधरतीपर \n \n१०. \nनअ महीना \nजे पेटमे रहल \nवबसरर गेलै \n \n११. \nमुइलापर \nहहस्सा लेबै खाततर \nअप्पन एलै \n \n१२. \nअभाबे गेला \nभोजक सलस्ट आइ \nपैघ बनै छै \n \n१३. \nबड़ भोगलौं \nझुग्गी बस्ती वदल्लीक \nनरक भोग \n \n१४. \nदश ष न क े लौं \nभोरका सूरुजक   54 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nप्रथमे बेर \n \n१५. \nहमरो मोन \nक ुं भ जाइक ेँ  छल \nकमे बन्हेलौं \n \n१६. \nसगरो मेला \nबहुते भीड़ भाड़ \nमाँ असगरे \n \n१७. \nघर माँछ तँ \nबाहरो माँछे माँछ \nनीक जतरा \n \n१८. \nकपार तेज \nतँ सुखलोमे धान \nनै तँ जीयान \n \n१९. \nिनिासमे \nससयाराम लखन  विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 55 \nभागक खेल \n \n२०. \nकपार ठीक \nपुरुर्ाथ ष  उपर \nसभवदनसँ \n \nजगदानन्द झा 'मन', मोबाइल न० ९२१२४ ६१००६ \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  56 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \n३.४.प्रणव क ु मार झा- एक कप चाि \n \nप्रणव क ु मार झा \nएक कप चाि  \n \n एक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nहमर ठोरहक पुरना प्यास मेटा देलक । \n  \nहृदयक कोठली मे पसरल छल गुज अन्हररया \nअहाँक नैनक जादू से ओ क्षण मे जगमगा उठल \nअहाँक मुख पर देखायल जे िंिमा सन मुस्की \nशोणणतक कण मे वबजुरर बनन जगमगा उठल। \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक। \n  \nसखी! अहाँक हमरा सं आँखख िोरेनाइ \nलजा क हमरा से एना रोज नुक े नाइ \nहृदय मे कतेको िाक ू-छु री िला देलक \n विदेह ४२० म अंक १५ जून २०२५ (िर्ष १८ मास २१० अंक ४२०)|| 57 \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक। \n िाहक प्याली में बसल अहाँक एहसास, \nघूँट- घूँट में भफाइत अछछ हमर जज़़बात, \nसौंधगर भाप में घोराइल अहहक तमठास, \nगाछ तर भोरे खसल जेना महुआ के बास। \nिाहक संग नै जानन की की गपया देलहु ! \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक। \n  \nअहाँक उँगरीक अरहुल सन स्पश ष, \nकप पकिाबैत ओ मनोरम संदश ष, \nभऽ गेल जेना हृदय पर अंककत, \nस्थस्थर मोनक स्पंदन बढ़ा देलक। \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक। \n  \nअहाँक ठोरह पर जखन िाहक कप सटल, \nओ ससहरन, ओ गमी, ओ एहसास अटल, \nकाश हमहु ओहह कप सन बनन जाय, \nअहाँक ठोरह से छू  के, अहीं मे समाय। \nनैन तमलल त अहाँ फ े र से लजा गेलहु \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक। \n  \nसाँझक झरोख में जखन याद लुकायत अछछ,  58 || विद े ह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in   \nअहाँक मुस्की से फ े र रातत  जगमगायत अछछ, \nएक कप िाह आ एकटा मीठगर सन बात, \nजेना प्रेम में घोराइत होय मधुरक सौगात। \nयथाथ ष से होइत स्वप्नमे ओझरा देलक \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक। \n  \nहमर ननष्ठा पर आब तऽ विश्वास कऽ सलय \nिाह त गपया देलहु, आब प्यार कऽ सलय \nमानलहु अहाँक अछछ, ककछु  ससहंता ककछु  इच्छा  \nपूरब अहाँक इच्छा , ई ससहंता जागा देलक \nएक कप िाह अहाँक हाथ क े र \nचजनगी मे नि ताजगी जगा देलक। \n  \n-        प्रणि क ु मार झा , राष्ट्रीय परीक्षा बोड ष, नई वदल्ली \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n   \n \n  \n ","size_mb":1.54,"has_text":true},"Videha 421.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 421.pdf","name":"Videha 421.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२१  \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीथमह संस्क ृ ताम् \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाथिक ई-पविका ISSN 2229-547X Videha e -Journal (since 2000) at \nwww.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिााधिकार सुरथित अधि। कॉपीराइट (©) िारकक थलखित अनुमवतक विना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रवत \nएिं हरकॉह िंग स हहत इलेक्‍ट रॉथनक अििा यांविक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा \nकोनो रूपमे पुनरुत् पादन अििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सक ै त अधि। \n(c) २०००- २०२५. सिााधिकार सुरथित। भालसहरक गाि जे सन २००० सँ याहूससटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आदद \nथलिंकपर आ अिनो ५ जुला इ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-\ngachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक प्रा चीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमा न अधि (वकिु दद न लेल \nhttp://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html थलिंकपर, स्रोत wayback machine of \nhttps://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसहरक गाि-प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पविका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम \nउपस्थिवतक यािा विदेह- प्रिम मैथिली पाथिक ई पविका िहर पहँचल अधि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई \nप्रकासशत होइत अधि। आि “भालसहरक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पविकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक \nएग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अधि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाथिक ई-पविका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: \nगजेन्द्र ठाक ु र। Editor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, \nVideha holds the right to create the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ \ntransliterate those archives and create translated/ transliterated web-archives; and the right to \ne-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन मौथलक आ अप्रकासशत रचना/ संग्रह \n(संपूणा उत्तरदाधयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com क ेँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ \nपठा सक ै त िथि, संगमे ओ अपन संथिप्त पहरचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ प्रकासशत रचना/ \nसंग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अधि ततऽ ई \nसंपादकािीन अधि। सम्पादक: विदेह ई -प्रकासशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाहरत िेि-आकााइिक थनमााणक \nअधिकार, ऐ सभ आकााइिक अनुिाद आ थलप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक थनमााणक अधिकार; आ ऐ सभ \nआकााइिक ई-प्रका शन/ वप्रिंट-प्रकाशनक अधिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाहरश्रथमकक प्राििान नै \nिै, स े रॉयल्टी/ पाहरश्रथमकक इच्छुक रचना का र/ स ंग्रहकत्ता ा विद ेहस ँ नै जुड़िु। विद ेह  ई पविका क मा स मे द ू टा  अंक \nथनकलैत अधि जे मासक ०१ आ १५ वतथिक ेँ  www.videha.co.in  पर ई प्रकासशत कएल जाइत अधि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , \nhttps://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/   \nThese are print -on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The \neBooks of some of these are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, \nsales.videha@gmail.com], send your queries to sales.videha@gmail.com. The contents  and \ndocuments e-published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X VIDEHA are periodically being \nchecked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing these \ncontents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:421   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापवत- धचि विदेह सम्मानसँ सम्माथनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा। \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तवान- मानुषीथमह संस्क ृ ताम्। \nअनुक्रम \n[विदेह ४२१ म अंक ०१ जुलाइ २०२५ (िर्ष १८ मास २११ अंक ४२१)] \n१. अंक ४१९ पर टिप्पणी (पृष्ठ १-२) \nगद्य  \n२.१.टितनाथ झा - मैथथली साटित्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पटरवारक \nयोगदान-२ (पृष्ठ ४-१०) \n२.२.मैथथली साटित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पटरवारक \nयोगदान-१० (पृष्ठ ११-१६) \n२.३.जगदानन्द झा 'मनु'-बीिथन कथाक कथा किानी संगे (पृष्ठ १७-१९) \n२.४.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- नोिबंदी (कथा) (पृष्ठ २०-२१) \n२.५.परमानन्द लाल कणण- तीथणक्षेत्रक मािात्म्य- ९ (पद्म पुराण उत्तर \nखंड) (पृष्ठ २२-२७) \n  \n \n२.६.लालदेव कामत -आयाणवतणक े  कौटिल्य'क दृष्टि ओ क ू िनीतत (पृष्ठ \n२८-३३) \nपद्य \n३.१.राम शंकर झा \"मैथथल\" -ठकिरबा (पृष्ठ ३५-३७) \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-रोपब लात िम तकरा मत्था (पृष्ठ ३८-३८) \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु'- बीसिा िाइक ू (पृष्ठ ३९-४२) \n \n विदेह ४२1 || 1 \n१. अंक ४१९ पर टिप्पणी \nप्रणव क ु मार झा \n[ववदेह नारायण जी चौधरी ववशेषांक पर मंतव्य]  \nह ाले  में ब्लू म्बर्ग के  द ेल एकटा इं टरभ्यु में एकटा सवाल के  ज वाब  में \nसीडीएस जनरल अननल चौहान कहलखिन जे बबमान गर्रनाई \nमहत्वपूर्ग प्रश्न नै छैक अबपतु महत्वपूर्ग ई थीक जे ओ कोना गर्रल, \nहमसब एकर हल तुरत िोजलहु आ रननीबत में आवश्यक बदलाव क \nके  ब हु त ज ल्दीए द ुश्मन  पर ब ढ़त ले लहु ुँ। बकछु  बवशेषांक एह न  ह ोइत छैक \nजे कोना ननकलल आ कहहया ननकलल से बेसी महत्वपूर्ग बवषय भ \nजाय छैक। बवदेह नारायर् जी चौधरी बवशेषांक क े  ऐ दृखिकोर् से देिल \nजा सकय अगछ। ऐ बवशेषांक के  व्यगि  आ बवषय द ुन ू साहह त्येत्तर अगछ \nमुदा नमनथला क े  भौर्ोनलक, आनथिक सामाजज क महत्व से जुड़ल बवषय \nताह ी द ुआरे ह मरा अन ुसार एकटा मह त्वपूर्ग बवशेषांक कह ल ज ा सकय \nअगछ आ हमरा लार्य अगछ जे एकरा बेसी से बेसी नमनथला क्षेत्र क े  लोक \nिास क क े  युवा आ जनसेवा क े  क्षेत्र मे कायगरत लोक सभ तक प्रचाहरत \nप्रसाहरत करबाक चाहह जाहह से लोक सभ मे नै िाली जल प्र बंधन \nसंबन्धित चेतना क े  प्रस्फ ु टन होय अबपतु ऐ क्षेत्र मे कायगरत लोक क े  बेसी \nसे बेसी पहचान आ सम्मान भेटय संर्े एहह क्षेत्र मे अपन अपन स्तर पर \nकायगरत लोक सभ क े  सेहो एक दोसरा से जुड़ s क े  आ प्रोत्साहहत हेबाक \nअवसर सेहो भेटय। ऐ अंक मे बवदेह नै िाली साहहत्येत्तर व्यगि आ बवषय \nक े  महत्व देलक अबपतु भाषा क े  सीमा से ऊपर नमनथला क े  महत्वपूर्ग \nबवषय जल संरक्षर् आ प्रबंधन क े  देलक अगछ। स्वाइत नमनथला मे जल \nप्रबंधन क े  लs कs सजर् आ स्वतंत्र बवचारक रर्धीर झा क े  अङ्ग्रेज़ी \nल े ि क े  सेहो बवशेषांक मे शानमल क ै ल र्ेल छैक। बवशेषांक मे डॉ० जशव \nक ु मार नमश्र, अजजत झा क े  ल े ि से क ै  टा नव जानकारी भेटल। नारायर् \nजी क े  हुनका काज ल े ल सम्माननत करबाक वाकया सेहो आ इहो जे ओ \nअपन अनभयान मे अपन टीम क े  कतेक महत्व दैत छथीन। नननिते कोनो \nपैघ अनभयान ननक टीम वक ग  क े  बबना सफल नै भ s सकय अगछ। बवदेह \nक े  बवशेषांक मे नारा यर् जी क े  संर् टीम क े  पहरचय देनाई बहुत ननक \nलार्ल। सामाजजक बवषय पर डॉ० क ै लाश क ु मार नमश्र आ हहतनाथ जी \nक े  ल े ि रुगचर्र लार्ल। डॉ० धनाकर ठाक ु र क े  आशीवागद आ समथगन  2 || बवदेह  ४२1 \nसेहो ऐ बवशेषांक क े  माफ ग त नारायर् चौधरी क े  भेटलई, ई ननक र्प्प। \nनमनथला क े  महत्वपूर्ग मुद्दा आ बवषय पर एहहना बवमशग होइत रहबाक \nचाहह। जय नमनथला।  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२1 || 3 \nगद्य \n \n२.१.हहतनाथ झा - मैनथली साहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पहरवारक \nयोर्दान -२ \n२.२.मैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक \nयोर्दान -10 \n२.३.जर्दानन्द झा 'मनु '-बीहनन कथाक कथा कहानी संर्े  \n२.४.प्रमोद झा 'र्ोक ु ल'- नोटबंदी (कथा)  \n२.५.परमानन्द लाल कर्ग- तीथगक्षेत्रक माहात्म्य- ९ (पद्म पुरार् उत्तर \nिंड)  \n२.६.लालदेव कामत -आयागवतगक े  कौहटल्य'क दृखि ओ क ू टनीबत  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  4 || बवदेह  ४२1 \n२.१.टहतनाथ झा - मैथथली साटहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पटरवारक \nयोगदान -२ \n \nटहतनाथ झा  \nमैथथली साटहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पटरवारक योगदान -२ \n \n  \nतारानाथ झाक वंशावली पहहल अंकमे प्रकाजशत भेल छल। अपन स्थिबत \nहम कहने रही जे जहहया हमर बपताक ननधन भेल रहनन , ओहह समय हम \nब हु त छोट रह ी। द ू वषगक न ेन ाक की अवर्बत रह ल ह ेतैक, स्वतः अनुमान \nक ै ल जा सक ै छ। पहहल अंकक ल े िमे सेहो हम स्पि क े ने छी।  \nआशीष अनगचन्हार जीक तर्ेदा जिन तेज भेलनन आ हमरा बपताक \nप्रारस्थिक जीवनक बवषयमे बहुत कम सुनल छल , माुँ अथवा अनक े  \nबकनकोसुँ पुछबाक साहस कहहयो हमरामे नहह आयल , जे कतहु -कतहु \nसुनने छलहुुँ , ओतबे टा बुझल छल। ओहहपर जीवनक प्रारंनभक अंश \nनलिब उगचत नहह बुझायल। भाइजी(प्रो. भीमनाथ झा)सुँ सेहो कहहयो \nन हह  पुछन े छनलयनन । एहह  ब ीच भाइज ी सेह ो बकछु  दद न सुँ अस्वि  छलाह । \nददल्लीसुँ जिन दरभंर्ा घुरलाह तुँ एक ददन कहनलयनन -बाबूजीक \nप्रारस्थिक जीवनक बवषयमे जानकारी देबाक ल े ल। ओहो तुँ बाबूजीक \nननधनक समय एर्ारहे -साढ़े एर्ारह वषगक रहल हेताह, तथाबप कहलनन , \n विदेह ४२1 || 5 \nजतबा जेना बूझल अगछ , नलखि पठा रहल छी , आब तुँ बबसहरतो बहुत \nगछयैक। भाइजी जे नलखि क ' पठ े लनन, ओकरा हम अबवकल एत s प्रस्तुत \nक' रहल छी।  \nबाबूजी  \nबाबूजीक देहान्त जहहया भेल रहनन तहहया हम एर्ारह वषगक रही। तेुँ , \nतिन हुनक जीवन -प्रसंर् ने बुझल छल, ने बुझबाक ऊहह छल। एतबे \nबुझैत रहहऐ जे ओ सहोदर तीन भाइ रहनथ। स्मृबतमे स्पि उभड़ैत अगछ ओ \nपोिरापाटन िपड़ैल घर , जाहहमे रहै जानथ बड़का काका (चन्द्रनाथ झा) , \nदादा (सूयगनाथ झा)आ बाबू (तारानाथ झा) , बड़की काकी , काकीमाुँ आ \nमाुँ, भौजी (बड़का काकाक जेठ पुत्र उपेन्द्रनाथ झाक बवधवा) तथा हमरा \nलर्ा सात टा धीयापुता (बड़का काकाक जीवनाथ , दादाक माया , वीर्ा, \nतीथगनाथ , भवनाथ। बाबूक हम भीमनाथ आ नमत्रनाथ। हहतनाथक जन्म \nबहुत बादमे भेलनन)। साझी आश्रम। तीनटा बिाड़ी , द ूटा मह ीस, एक जोडा \nबड़द , एकटा आदमी (िबास)। कमननहाहर भोर -साुँझ। प्रशस्त दलान , \nिहरहान। सटल े , पोिहरक मोहारपर पैघ बहरघरा। ओतहु चौकी , \nजसतलपाटी, खिनहहर। लोकक अवयागत , िासक ' जाड़मे भोर -साुँझ \nघुड़ारी, ओत' लोक सभ आगर् ताप' अबनथन। पीपरक र्ाछ लर् मालक \nघर। जहहया हमरा ऊहह भेल , ताहहसुँ पहहनहह बाबू काशी चल र्ेल रहनथन \nश्यामा मन्दन्दरमे एकाउ ं टेंट पदपर नोकरी कर'। ईस्वी रहल हेतै 1944-\n45। 1947 मे पचमे (पाुँचम वषगमे) हमर मूड़न -कर्गबेध भेल। तकर स्मृबत \nहमरा नहहए ुँ  जेकाुँ। जेहो, से झलफल। 1949 मे ओ हमरो काशी ल ' र्ेला। \nओहहुँ पहहने ककहरो नलिब जसिने रही बक नहह , सेहो मन नहह अगछ। तेुँ \nएक तरहेुँ हमर बवद्यारि काजशएमे भेल- श्यामा मन्दन्दर, कचौड़ीर्लीमे। \nश्यामा मन्दन्दर तुँ आइयो अगछ, मुदा आइ ओत ' अमावास्या छैक, हमर \nब ाब ूज ीक समयमे पूजर्ि मा रह ैक। श्यामा मन्दन्दर मान े ि ाली मन्दन्दरे न हह । \nचाहर टा मन्दन्दर तथा एक टा अबत बवशाल पचमहला मकान। मैनथलक \nसभसुँ बड़का र्ढ़। चाहर मन्दन्दरमे तीन एक पबतयानीमे, एकटा बर्लमे। \nपबतयानीवलाक बीचमे श्यामा माइ , तकर पनिम चन्द्रेश्वर महादेव \n(पाथर-नन नमि त ई द ुन ू पैघ मन्दन्दर) तथा पूब मे लक्ष्मी माइ। ब र्लवलामे \nराम लक्ष्मर् सीता ह न ुमान  (ई द ुन ू संर्ममगरक अपेक्षाकृ त छोट मन्दन्दर)। \nसम्पूर्ग आलय श्यामामन्दन्दरसुँ बवख्यात। \nद ू टा पुज ेर्री अन वरत द ेवाचगन मे नन रत। द ेवताकेुँ राज सी भोर्-रार्।  6 || बवदेह  ४२1 \nसमय-समयपर नाच -तमासा, उत्सव। बरिमा ददनपर काशीक हजारो \nक ं र्ालक ेुँ  द्रव्य आ अन्नदान। दातव्य औिधालय, एक गचबकत्सक सतत \nतत्पर। (कहहयो डा. काञ्चीनाथ झा बकरर्जी सेहो छलाह।) सं् क ृ त \nमहाबवद्यालय, जाहहमे सात -आठ बवषयक आचायग धहरक अध्यापन। \nनमनथलाक नामी बवद्वान  ओकर अध्यापक- पं. उरानन्द झा नैयागयक \n(प्रधानाचायग), पं. मधुकान्त झा ज्योबतषी, पं. र्र्ेश दत्त झा वैयाकरर् \nप्रभृबत। बवशाल पुस्तकालय। सैकड़ो छात्रक हेतु नन:शुल्क अध्ययन आ \nददनका भोजनक व्यविा। नन:शुल्क छात्रावास श्यामा छात्रावास लर्ेमे \nअवस्थित। क े ओ मैनथल काशी पहुुँचलाह तुँ श्यामा मन्दन्दर अयलापर \nहुनका तीन ददन धहर ददनका भोजन। कोनो मैनथलक ननधन भेलनन तुँ \nहु न क द ाह संस्कार ले ल लर्ले  आनथिक साह ाय्य। काशीि  सकल पन्दि त \nसमाजक वषगमे एक बेर सम्मेलन , शास्त्राथग, हुनका लोकननक पूजन , \nहुनका लोकननक ेुँ  दनक्षर्ा। महामहोपाध्याय गर्हरधर शमाग चतुवेदी, म.म. \nर्ोपीनाथ कबवराज , पन्दितराज राजेश्वर शास्त्री, पन्दितप्रवर भूपनारायर् \nझा, पं.आनन्द झा न्यायाचायग, ज्योबतषी पं. सीताराम झा प्रभृबत बवद्वानक \nशास्त्राथग देिबा योग्य होइत छल। समस्त मैनथलानी बवधवा तथा र्रीब \nमैनथल ब्राह्मर्क ेुँ  माजसक साहाय्य। काशीक बाहरो जे र्रीब छात्र पढ़ैत \nछलाह , आवेद न  कयलापर हु न को लोकनन केुँ आनथिक साह ाय्य द ेल \nजाइत छलनन। कतेक कहू। ताहह समयक श्यामा मन्दन्दर तत्रि समस्त \nमैनथलक क े न्द्रिल रहैक आ छोट -पैघ सभ मैनथलजन ओत ' जुटबे \nकरनथ। श्यामा मन्दन्दरक जे बवशाल मकान छैक, तहहया ताहहमे नीचाुँक \nमहलमे डेरा रहनन पं. घनश्याम सुन्दर झाक (ओ मामाजी कहाबनथ)। \nओही बवशाल बरंडापर सभक बैसार -िल , मन्दन्दरक सोझाुँ-सोझी। \nदोसर अल ं र्मे भनसाघर, भोजनालय तथा पुजेर्री आ भनसीया सभक \nनन वास। द ू टा भन सीया आ चाहर टा न ोकर सदद ि न  कायगरत। द ोसर \nमहलपर पं. काशीनाथ झा , मैनेजरक ननवास। दोसर अल ं र्मे हमर \nबाबूजी आ पं. बालादत्त झा (सुबवख्यात पन्दितप्रवर िुद्दी झाक छोट पुत्र, \nमन्दन्दरक क्लक ग )क ननवास सेहो। तेसर महल महाबवद्यालय तथा \nपुस्तकालय। दोसर अल ं र्मे अबतबवजशि अभ्यार्तक ननवास-व्यविा। \nचाहरम महलपर छात्रक भोजनालय, भनसाघर। पाुँचम महल छत। 1949 \nसुँ बाबूजी हमरा संर् राि ' लर्ला। संध्याकालक ेुँ  सभ ददन जुटान होइक \nनीचाुँमे, बरंडापर। नाना प्रकारक र्प्प, हुँसी-ठट्ठा, शास्त्रचचाग, समस्त  विदेह ४२1 || 7 \nशहरक र्बतबवगध बैसल े  ठाम प्राप्त। से, ओही ठाम हमर प्राथनमक जशक्षाक \nश्रीर्र्ेश भेल। \nमैनेजर पं. काशीनाथ झाजी (जे हमर आचायगर्ुरु सेहो रहनथ। हमर \nउपनयन 1953 मे भेल रहय) वयोवृद्ध, योर्ाभ्यासी आ'हरजवग' रहनथन। \nदोसर वहरष्ठ अगधकारी बाबुएजी रहनथन , तेुँ व्यवहारतः सकल \nप्रशासननक आ सामाजजक दागयत्वक ननवगहन -भार हुनक े  जजम्मा रहनन। \nफलतः काशीक तत्कालीन व्यापक मैनथल समाज ओ सारस्वत संसारसुँ \nहुनका साक्षात  सम्पक ग  बनल रहैत छलनन। मन पड़ैत अगछ , कबववर \nसीताराम झा, डा.सुभद्र झा ओ पं.आनन्द झा न्यायाचायग प्रभृबतक आर्मन \nतुँ अव्याहत होइत छलनन। हमहूुँ, बबना माुँक, ओही ठाम रह ' लर्लहुुँ, पढ़' \nलर्लहुुँ। प्रबतददन प्रात:काल बाबूक संर् मजर्कजर्ि का घाटपर ज ाय \nर्ंर्ास्नान कयलाक बाद बाबा बवश्वनाथ, माता अन्नपूर्ाग आ ढुंहढराज क \nदशगन करैत श्यामा मन्दन्दरक सभ देवताक ेुँ  र्ंर्ाजल चढ़ओलाक बाद \nरतुका भोर्क प्रसाद रािल पूरी-ह लु आक ज लपान  करैत रह ी। तकर \nबाद पढ़ाइ -नलिाइ होइ। स्क ू लमे नाम नहह नलिाओल र्ेल। मन्दन्दरमे \nचहल -पहल , हरदम लोकक आबरजात बनल े । हमरा नीक लार्य। \nर्ामक ध्यान  ब ेसीकाल न हह  आब य। ब ाब ूज ी सालमे द ू ब ेर र्ाम ज ानथन  \nएक-डेढ़ मास ल े ल एक बेर धनरोपनी बेरमे , दोसर बेर धनकटनी बेरमे। \nहमहूुँ संर्हह जाइ -आबी। 1954क अन्तमे बक 55क शुरूमे हुनक बामा \nबाुँहहमे ददग उठलनन , झुनझुनी। कतेको उपचा र कयलनन , दबब जाइन , फ े र \nउि हड़ ज ाइन । छु टनन  न हह । र्ाममे ब ड़ ज ोर द ुखि त पड़लाह । र्ामक \nसरकारी अस्पतालक यशस्वी डाक्टर बाल े श्वर झाजी हुनका र्ोटेक \nमासमे ठीक क ' द ेलनथन । द ुखि त पड़ब ासुँ पहह न े, जेुँ बक ओही बेर हमरा \nहहरिन्द्र काल े जजएट स्क ू लमे नवम वर्गमे नाम नलिबा देने रहनथ , तेुँ \nस्क ू ल िुजज र्ेलापर पहहल बेर , टोलबैया पड़ोसी श्री अरुर् क ु मार झा \nबच्चन'जीक संर् , जे   बी.एच.यू.क छात्र रहनथ, हमरा काशी पठबा देने \nरह नथ। तकर ब ाद  र्ाममे द ुखि त पडला। नन केुँ भेलाक ब ाद  काशी र्ेला। \nओत' मास-डेढ़ मासक ब ाद  फे र द ुखि त पहड़ र्ेला। प्रजसद्ध डाक्टर ि न्नासुँ \nइलाज शुरू भेलनन। सप्ताहक भीतरे , एक नवम्बर 1955क भोरहरबामे , \nकोजार्राक प्रात रहै, आुँखि मुनन ल े लनन। ओहह काल हम सुतल रही। \nर्लर्ुलक आहहटपर आुँखि िुजल तुँ डाक्टर साहेब सहहत मन्दन्दरक सभ \nर्ोटेक ेुँ  बेचैन देिनलयनन। बादमे जाक ' बात बुझनलऐ। श्राद्धकमग  8 || बवदेह  ४२1 \nकाजशएमे भेलनन। तकर लर्ल े  बाद हम सभ ददन ल े ' र्ाम आबब र्ेलहुुँ। \nबड़का काका एक साल पहहनहह ( 1954 मे) ददवंर्त भ' र्ेल रह नथ। द ुखि त \nपड़लनथन तुँ बाबू काशी बजा ल े लनथन। ओतहह प्रार्त्यार् कयलनथन। \nहुनक पुत्र एक-सावा वषगक छलनथन , सेहो र्ाममे रहनथन आ हमर \nउपनयनक वषग लागर् र्ेल छल , तेुँ आगर् हमरेसुँ देआओल र्ेलनन। \nकाजशएमे श्राद्धो ह मह ीुँ कयनलयनन । द ुभागग्य ई ज े वषग बब तलाक लर्ले  \nबाद अपन बाबुओक श्राद्ध कर' पड़ल। \nर्ाम घुरलापर नवम वर्गमे हमरा राखि देल र्ेल। अगर्ला सत्रमे दसममे \nनाम नलिाओल र्ेल। मैहिक एर्ारहम रहै। घरमे प्रबतष्ठष्ठत पुरुषमे दादा \nमात्र रहनथ। आङनमे दाइ रहय , ज करा वषे दद न मे द ूटा डाङ लागर् र्ेल \nछलै । द ू काकी, एक भौजी आ माुँ रहनथ। आर सभ नेने -भुटका। दादा \nपक्का र्ृहि रहनथ। ताहह ददनुका पढ़ल गचट्ठी -पतरी, हहसाब -बाड़ी , \nिाता -ि ेसरा आदद । बकछु ए दद न क ब ाद  नभन ाउज  भ' र्ेल ै, मेल े सुँ। तीनू \nभाइक हह स्सामे वैह  द ू-द ू घर पड़लनन , जाहहमे पहहनेसुँ जे रहैत रहनथ। \nहमरा ने ऊहह रहय , ने जजज्ञासे। काशीक पोथी -पढाइ आ र्ामक पोथी-\nपढाइमे कत्तौ मेल नहह। हम  ओहीमे लटपटायल। अपनहह र्ाममे \nअनभुआर सन। तेुँ , बाबूजीक पूवगजजनर्ी जनबाक ने ध्यानमे कहहयो \nअपना आयल , ने क्यो कहलनन। कोनो प्रकरर्मे दादाक ेुँ  ककरो कहैत \nसुनने रहहयनन जे हुनक अपन जन्म 1901 मे छलनन। बाबू हुनक पीठ े पर \nभेलनथन। तेुँ, बादमे हम अनुमान कयलहुुँ जे बाबूजी 1903 क रहल हेता। \nज ि न  बकछु  छेटर्र भेलहु ुँ, काल े ज जाय लर्लहुुँ, बकछु -बकछु  कबवतो \nनलि ' लर्लहुुँ, साहहत्य पढ़ब नीक लार्' लार्ल, तिन एक ददन भड़ार \nघरक देबालक एक कोनमे बनल मचानपर मोटरी -चोटरीक नीचाुँमे \nमारते रास अिबार आ मोट -मोट कापीक संर्हह  बकछु  आन ो मुदद्रत आ \nहस्तनलखित कार्त, जे अस्तव्यस्त जकाुँ पड़ल छल ै, तकरा देिबाक \nउत्सुकता भेल। ताहहमे छल ै, जतबा मन अगछ , कलकत्तासुँ प्रकाजशत \n'बवश्वनमत्र' अिबारक बहुतो प्रबत - द ू-तीन  ब ंडलमे। द ू-चाहरटा पबत्रका, \nजकर नाम नहह ठ े कान अगछ। 'प्रभात'क प्रबतसभ, जतबा बाुँचल रहल ै  से। \nबकछु  ह ाइ स्कू लक कोसगब ुक, सभ अङरेज ीमे। बकछु  ब ाब ूज ीक नलि ल \nप्रश्नोत्तरी अङरेजज एमे। बकछु  अधगवाबषि क आ वाबषि क परीक्षाक मुदद्रत \nप्रश्नपत्र, हाइ स्क ूलक। सभ बवषयक प्रश्नपत्र अङरेजीमे। बाबूजी वाटसन \nस्क ू ल मधुबनीमे पढ़ने छला , हुनक हटक क ै लहा 1919 क मेहिकक  विदेह ४२1 || 9 \nप्रश्नपत्र देखि एते तुँ ननिय भ' र्ेल जे ओ मेहिकमे परीक्षा देने रहनथन। \nपास कयलनन की नहह , तकर कोनो प्रमार् नहह भेटल। मुदा , ई तुँ \nप्रमाजर्त अगछए जे ओ र्ृहिे टा नहह रहनथ , अबपतु र्ामक सावगजननक \nउत्थान  ले ल व्याकु ल आ सचेि  ताहह  दद न ुक बकछु  ज ार्ल न वयुवक \nद लमे चगचि तो रह नथ। ओ फु टब ौलक न ीक ि ेलाड़ी रह नथ, जकर उल्ल े ि \nप्रो. जयदेव नमश्रजी अपन कोनो एक ल े िमे कयने छनथन। अपन र्ामक \nटीम क े .डी.क्लब (अथागत  कोइलिदेवी क्लब)क ओ प्रमुि सदस्य रहनथ, \nज े टू न ागमेंटक मैच ि ेलाय आन ो र्ाम ज ाइ छल आ जशल्ड ज ीबतक' अनै \nछल। लोकसेवक रहनथ, 1934 क भूकम्पमे औिध , अन्न-पानन आ आनो \nअपेनक्षत सेवाकायगमे ओ अरसर रहै छला। साहहत्यत्यक अनभरुगच, ल े िन -\nप्रकाशन- संर्ठन-जार्रर्क प्रबत रुझान आरिेसुँ रहलनन। \nकबवचूड़ामजर् मधुपजी अपन संस्मरर्ात्मक पोथी 'प्रेरर्ापुंज'मे अनेक \nठाम, अनेक प्रसंर्मे हुनक प्रशंसात्मक उल्ल े ि कयने छनथन। आचायग \nसुमनजी अपन आत्मकथा 'मन पड़ैत अगछ 'मे कोइलिमे बबताओल \nअपन  आरस्थि क छात्रावि ाक स्मृबतकेुँ ज र्ब ैत र्ामक ज ाहह  बकछु  \nतहहयाक प्रबतष्ठष्ठत व्यगिक नाम ल े ने छनथ, ताहहमे एक नाम हुनको \nछनन। र्ामक सवगबवध बवकासक लक्ष्यसुँ ओ नवयुवक दलक संर्ठन \n'युवक संघ ' नामसुँ िाबपत कयलनन , जकर अध्यक्ष रहनथन उमानाथ \nझा, जे र्ामक पहहल इ ं जजननयर भेलाह। ओही संिाक तत्त्वावधानमे \n'प्रभात' न ामक ह स्तनलखि त माजसक पबत्रका लर्ातार द ू वषग धहर (1933-\n34) प्रकाजशत ह ोइत रह ल। ठामठीम बकछु  चचाग भेलो अगछ, भैयो रहल \nअगछ, तेुँ एत' ताहह  प्रसंर् बकछु  कह ब ाक प्रयोज न  न हह  ब ुझैत छी। \n+++         +++      +++ \nआब ने ताहह ददनुक 'युवक संघ' अगछ, ने 'क े .डी.क्लब' अगछ, ने तहहयाक \nलोक े  छनथ, बकन्तु जे बचलहा 'प्रभात' अगछ से आइयो समाजक प्रबुद्ध \nलोकक ेुँ, िासक ' कोइलिवासीक ेुँ  की जर्ा नहह रहल अगछ ? सुनल \nजाय ओकर उद्घोष- \nखिलल कमल र्ुंजजत मधुप  \nरबव-छबव शोजर्म भेल। \nठरर  दैत की   छी  पडल? \nउठु  'प्रभात' भय र्ेल। \n-----------------------------------------  10 || बवदेह  ४२1 \nअगरम अंकमे बाबूजी(तारानाथ झा)क प्रसंर् जे कबवचूड़ामजर् \nकाशीकान्त नमश्र 'मधुप'जीक प्रेरर्ापुंज (संस्मरर्ात्मक पद्यकथा), \n'मधुपक पत्र : भीमनाथ झा'क नाम , आचायग सुरेन्द्र झा 'सुमन 'क पोथी \n'मन पड़ैत अगछ '(आत्मकथा) आ प्रो. जयदेव नमश्र  नलिने छनथ , ओहह \nबवषयमे नलिब।  \n  \nसंपादकीय सूचना -एहह  जसरीज क पुरान  क्रम एहह  नलिं कपर ज ा कऽ पहढ़ \nसक ै त छी- \nमैनथली साहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पहरवारक योर्दान -1 \n  \n-जयप्रभा नर्र, हजारीबार् -825301, 9430743070 \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२1 || 11 \n२.२.मैथथली साटहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पटरवारक \nयोगदान -१० \n \nकल्पना झा \nमैथथली साटहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पटरवारक योगदान -\n10 \nअग्रज 'व्यास' जीक परम भक्त: महेन्द्र झा \n  \nउपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' जीक आत्मा नननित असन्तुि रहह जेतनन जुँ \n\"मैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान\" \nश्रृंि ला मे एक अध्याय हु न कर अन ुज  मह ेन्द्र ज ीक ले ल न हह  समबपित \nकरी हम। तुँ सएह 'व्यास' जीक आत्माक सन्तुखि ल े ल ई अध्याय \nन ान ाज ी मह ेन्द्र झाक न ामेुँ समबपित छनन । \nहहरपुर 'बख्शी टोल 'क लोक हुनका 'कन्हाइ' नाम सुँ गचन्हैत छलनथन। \nज्येष्ठ भाए चुल्हाइ आ छोट कन्हाइ। वास्तबवक नाम छलनन महेन्द्र झा। \nपूजा -पाठ बेसी करनथ तुँ पंहडत महेन्द्र झाक नाम सुँ सेहो जानल जाइत \nरहलाह समाज मे। वयस्क भेलाक उपरान्त दीघगकाल धहर सहस्त्र र्ायत्री \nज प आ ब ाद  मे तेरह ो अध्याय द ुर्ाग सप्तशतीक पाठ, सालक तीन सए \nपैंसहठयो ददन करनथ। चाहर - चाहर घंटा पूजा पर बैसनथ। बड़ धमागत्मा \nलोक। से द ुन ू भाइ। 'व्यास' जी सेहो सरकारी सेवा मे रहहतहु पूजा -पाठ \nल े ल समय ननकानलए ल ै त छलाह। कमगकािक अनुसरर् ओहह घरक \nपरम्परा रहल सभददन। \n 12 || बवदेह  ४२1 \nउपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' जी सुँ आठ बरिक छोट छलाह महेन्द्र झा। सन  \n1925 मे जन्म भेल छलनन महेन्द्र झाक। पढ़बा -नलिबा मे बुगधयार \nमहेन्द्र जीक जशक्षा-द ीक्षा प्राइमरी स्कू ल कलु आह ी सुँ शुरु ह ोइत, हाइ \nस्क ू ल लोहा आ तत्पिात सी एम कॉल े ज सुँ रेजुएशन धहर भेलनन। \nरेजुएशनक बाद लॉ क े  पढ़ाइ सेहो क े लनन , सी एम कॉल े ज सुँ। शुरुआती \nपढ़ाइ ल े ल 'व्यास' जी जकाुँ महेन्द्र जी क ेुँ  सेहो राजमाता सुँ सहयोर् राजश \nभेटैत रहलनन। आ जिन 'व्यास' ज ी इं ज ीनन यहरिंर् क' कायगरत भ' र्ेलाह, \nतिन ओ स्वयं अनुजक पढ़ाइ -नलिाइ क े र जजम्मेदारीक ननवगहन \nक े लनन। \nउपेन्द्र आ महेन्द्र, द ुन ू भाएक ब ीचक स्नेह  के र चचाग कतए सुँ शुरु कएल \nजाए , असमंजस मे छी। असल े  त्रेता युर् सन दृश्य देिल अगछ हमरा अपन \nनानीर्ाम मे। माने उपेन्द्र नाथ असल े  राम जीक अवतार आ महेन्द्र \nलक्ष्मर्े जीक अवतार बुझू। ओना कइअक बेर अरजक ल े ल हुनकर \nभगि , रामभि हनुमान सन सेहो बुझना जाइत छलए। अरजक जेहने \nआज्ञाकारी, तेहने भि छलाह महेन्द्र झा जी। हुनका ल े ल अपन पत्नी आ \nगधया-पूता सुँ बेसी महत्वपूर्ग रहलनथन अरज। माने अरजक इच्छा -\nअननच्छाक ध्यान रािब हुनका ल े ल सवोपहर रहलनन सभददन। आ से \nकोनो देिावटी नहह छलनन , हृ दय सुँ स्नेह छलनन, सम्मान भाव छलनन।  \nह मसभ र्मी छु ट्टी मे ह रेक साल ह ज ारीब ार् (झारि ि ) सुँ र्ाम ज ाइते \nटा छलहुुँ। चूुँबक अपन र्ाम देवपुरा मे र्ाछी कम छलए; तुँ अपन र्ाम \nदसे ददन रहल करी आ नानीर्ाम बीस -बाइस ददन नननिते रहैत छलहुुँ। \nकारर् नानीर्ाम मे बहुत वेराइटीक आमक र्ाछ सभ छलए , चाहे ओ \nकलमी आमक वेराइटी हुअए बक सरही (बबज्जू)। नभन्न नभन्न स्वाद आ \nनभन्न-नभन्न आकारक आम सुँ युि  द ू-द ू टा 'कलम' छलए नानीर्ाम \nमे। कटहरबना अलर् सुँ। \nसे देिल अगछ आमक मास मे , अरजक अबाइ क े र प्रतीक्षा मे ओहह सभ \nआम क ेुँ  जोर्ा क' रािनथ , नहह तोड़ाबनथ अनुज महेन्द्र जी। 'भाइ औनथन \nति न  टु टतै ओहह  र्ाछक आम' से कहह रािल जाइत रहए। 'भाइ' क े  र्ाम \nआर्मन, भर्वानक आर्मन सुँ कम नहह छलनन हुनका ल े ल। 'भाइ' \nकहैत छलनथन अरज क ेुँ । भाइ ल े ल ओ शबरी सेहो बनन जाए चाहैत \nछलाह। सभ बस्तुक बेस्ट क्वानलटी अरजक ल े ल रािल जाए , से भाव। \nतेहने जसनेह अनुजक ल े ल 'व्यास' जीक हृदय मे सेहो छलनन आ रहलनन  विदेह ४२1 || 13 \nजीवनक अन्धन्तम साुँस धहर। अरजक देहावसानक उपरान्त महेन्द्र जी \nपटना डेरा माने श्री भवन नहहए अएलाह। जिन बक 'व्यास' जीक \nदेहावसानक बारह बिगक उपरान्त महेन्द्र जी देह -त्यार्नन। \nअच्छा...आब मोन पड़ल , न ान ी माुँ अमरावती द ेवीक दद वंर्त भेला पर द ू \nददन ल े ल आएल छलाह , हुनकर काज मे सन  2011 मे। \n'व्यास' जीक उपस्थिबत मे अनन्त पूजा मे ननयम छलनन पटना आएब \nमहेन्द्र झाक। कारर् िूब धूम -धाम सुँ श्री भवन मे अनन्त पूजाक \nआयोजन होइत छलए , हरेक साल। िूब श्रद्धा-भाव सुँ, ननयम -ननष्ठा सुँ। \nपूड़ी-पकमान बनबैत छलीह मामी सभ। मुहल्लाक आरो लोक सभ \nअनन्तक संर् अपन-अपन डनलया मे फ ू ल-नैवेद्य ल' क' जुटैत छलीह।  \nअनन्त पूजाक अबतहरि जुँ कोनो साल आमक मास मे अरज 'व्यास' जी \nर्ाम न हह  आबब  सकलाह  तुँ मह ेन्द्र ज ी काटूगन  मे वा ब ोरा मे बकिं वा काठक \nपट्टी सुँ बनल बक्सा मे, जेना सुतरनन तेना आम ल ' क' िबासक संर् \nस्वयं पटना आबैत छलाह कतेक बेर। आ कतेक बेर अपन कोनो बालक \nद्वारा 'व्यास' जीक पजसनक आम सभ पठा देल करनथ। आमक अबतहरि \nर्ामक सेहन्ता बला बस्तु सभ (जेना अमोट -अचार) सेहो पटना पहुुँचए, \nताहहल े ल महेन्द्र झा स्वयं तत्पर रहैत छलाह। \n'व्यास' जीक इच्छाक मान रािैत , आजीवन महेन्द्र जी र्ाम धएने \nरहलाह। र्ामक जमीन -जथा , र्ाछी-कलम आ ताहू सुँ बहढ़ क ' \nभर्वतीक ओर्रबाही, पूजन , अचगन ल े ल अपन लॉ क े  हडरी ताि पर \nराखि देलनन। जिन अपन संतान सभ होशर्र भ ' र्ेलनथन, माने हमर \nमामा सभ किनो काल कटाक्ष करनथन बपता पर , \" ई कोन बुगधयारी \nक े लहुुँ, पहढ़-नलखि र्ाम पर बैजस रहलहुुँ...\" मुदा हुनका स्वयं कहहयो एहह \nबातक अफसोस नहह रहलनन। ओ अरजक मोन राखि क ृ तक ृ त्य छलाह। \nहुनका अपन जीवनक साथगकता बुझेलनन एहन करबा मे।  \nआ अरज 'व्यास' जी सेहो , सभटा जजम्मेदारी अपना कान्ह पर ल े ब्बे टा \nनहह क े लनन ; ननष्ठापूवगक ननभएबो क े लनन। सहषग ननभेलाह सभटा \nजज म्मेद ारी। मान े ब ोझ न हह  ब ुझेलनन  हु न का ओ जज म्मेद ारी। द ुन ू भाए मे \nछओ-छओ, क ु ल बारह टा गधया -पूता जे भेलनथन , से सभक पढ़ाइ -\nनलिाइ , बववाह -दान , सभ बकछु  के र जज म्मेद ारी 'व्यास' जीक माथ पर \nछलनन। हहरपुर 'बख्शी टोल 'क नन वासी द ुन ू भाएक प्रेमक र्वाह  रह लाह  \nहहरपुर 'बख्शी टोल 'क ननवासी। परोपट्टा मे एहेन सुिमय र्ृहिाश्रम  14 || बवदेह  ४२1 \nबवरले  द ेि ब ा ले ल भेटैत छलनन  लोक केुँ। द ुन ू भाएक ब ीच तुँ ि ैर \nब ाल्यकालहह  सुँ एकटा बवशेष ब ॉन्डिं र् ब न ले  छलनन , द ुन ू भाएक \nबववाह ोपरान्त द ू र्ाम सुँ आएनल द ुन ू दद आद न ीक ब ीच सेह ो ओहह न ा प्रेम-\nभाव रहलनन सभददन , से आियगजक र्प्प छल ै क लोक ल े ल! \nअथरीक बड़की नानीमाुँ अमरावती देवी , आ रुपौलीक छोटकी नानीमाुँ \nफू ल द ाइक ब ीच द ू सह ोद र ब हह नन ओ सुँ ब ेसी प्रेमक धार ब ह ैत छलनन , \nबहैत रहलनन जीवन भहर। कहहयो क े ओ ककरो अवाच्य कथा कहने \nहोएनथन , एहन नहह भेल।  \nएिनुक समय मे ई आियगजक र्प्प लागर् सक ै त अगछ , उपेन्द्र नाथ आ \nमहेन्द्र झाक बीच कहहयो जमीन -जायदाद , र्ाछी-कलम, कथूक \nब ुँटवारा न हह  भेलनन । द ुन ू न ान ाज ीक दद वंर्त भेलाक उपरान्त सेह ो ब हु त \nसालक बाद एमहर आबब क ' भेल अगछ बुँटवारा आठो मामाक बीच। \n  \nलॉ क े  हडरीधारी महेन्द्र झा जा धहर सक्षम रहलाह, ता धहर क ृ बष कायग मे \nलार्ल रहलाह (जौन -बोननहारक सहयोर् ल ै त)। माने जिन धहर \nशारीहरक द ुब गलता ब ाधा न हह  ब न लनन , ति न  धहर। अुँर्न ाक द ुरुि ा मे \nहऽर रािल रहैत छलए , से ओहहना मोन अगछ हमरा। आ दरबज्जा पर \nबऽरद। बऽरदक सोझाुँ मे नादद। नादद मे देल जाइत माुँड़ , आमक िोंइचा \nसभ। संर्हह अन्यान्य उर्रल िाद्य सामरी (भात-रोटी)। क ु ट्टी काटए \nबला मशीन सेहो नानीए र्ाम मे देिल अगछ हमरा सभ भाइ -बहहनन क ेुँ । \nअपना र्ाम मे सभददन बहटदारेक हवाल े  रहल िेत सभ।  \nन ान ी र्ामक ओ टह लू  छौुँड़ा ज कर न ाम छलै  \"फु जसयाह ा\" ओकरा कु ट्टी \nकाटैत देिब , \"अजुगनमा\" नामक परमानेंट जॉन द्वारा कनहा पर हऽर उठा \nक' िेत ददस बवदा होएब , आ पाछां्ुँ-पाछाुँ महेन्द्र झा। हमरा सभ भाइ-\nबहहननक बालसुलभ मन मे एकटा कौतूहल उत्पन्न करैत छलए , ई सभ \nदृश्य। नानाजी कतए जा रहल छनथ...ई की क ' रहल छनथ \"फ ु जसयाहा\"....ई \nकनहा पर हऽर ल ' क' कतए जा रहल छनथन.... एकर की हेतैक (काटल \nक ु ट्टी देखि)...... तहहना दस -एर्ारह बाजैत -बाजैत जॉन ल े ल आुँर्न सुँ \nर्मछी मे बान्न्ह क' रोटी नून तेल जाएब , बपआजु नमरचाइक संर्। सभटा \nकौतूहलक बवषय छलए। फ े र साुँझ मे ओहह जौन क ेुँ  बोनन रूप मे \nधान/र्हूम वा चाउर भेटब , जॉन द्वारा ओहह बोनन क ेुँ  र्मछी मे बान्न्ह क' \nअपना घर ल ' जाएब , ई सभ दृश्य चलगचत्र जकाुँ चलाएमान भ' रहल  विदेह ४२1 || 15 \nअगछ एिनहुुँ। लाबा -द ुआ मे पाुँच-दस टा आम द ' देल करनथन नानी \nहमर। जौन -बोननहारक आत्मा बतरबपत ! \nओहह क ृ षक बला जीवन मे परेशानी तुँ छलनन महेन्द्र झा -फ ू ल दाइ, द ुन ू \nर्ोटे क ेुँ  मुदा आनन्दक संर् करैत छलाह ओ सभ। माने कतहु शहर मे \nरहह वकालत कहरतनथ, तुँ नननिते भौबतक संसाधन सुँ पहरपूर्ग, सुिमय \nशहरी जीवन जीबब सक ै त छलाह महेन्द्र झा आ हुनक पहरवार। रौद मे मुह \nलाल क ' क ृ बष कायग कराएब वास्तव मे किकर तुँ छैक े । मुदा महेन्द्र \nझाक मुह रौद सुँ भल े  लाल होइत रहलनन , मोन मनलन किनो नहह \nक े लनन ओ।  \nअरजक प्रबत एहह तरहक श्रद्धा-भाव, नानाजी महेन्द्र झाक प्रबत श्रद्धा-\nभाव उत्पन्न करैत अगछ हमरा मोन मे। हमरे टा नहह समाजक लोक सेहो \nबहुत सम्मान भाव रािैत रहलनन हुनका प्रबत , सभ ददन। माने हुनका \nजजबबतहु आ हुनका मृत्युपरान्त सेहो। सन  2014 मे महेन्द्र झा सेहो \nददवंर्त भ' र्ेलाह। आब ओहह घर मे द्वापरयुर् आ कलयुर्, द ुन ूक झलक \nदेिा रहल छनन समाजक लोक क ेुँ । जेना सभ घर मे देिाइत छै। घर -घर \nदेिा एक्क े  ल े िा बला पहर।  \n  \nसंपादकीय सूचना -एहह  जसरीज क पुरान  क्रम एहह  नलिं कपर ज ा कऽ पहढ़ \nसक ै त छी- \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n1 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n2 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n3 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n4 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n5 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n6 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान - 16 || बवदेह  ४२1 \n7 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n8 \nमैनथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक योर्दान -\n9 \n  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२1 || 17 \n२.३.जगदानन्द झा 'मनु '-बीहनन कथाक कथा कहानी संगे  \n \nजगदानन्द झा 'मनु ' \nबीहनन कथाक कथा कहानी संर्े  \nहह न्दी साहह त्यमे पह ील कह ान ी बकछु  र्ोटे \"रान ी के तकी की कह ान ी\" के र \nमानै छनथ। ई कथा सैयद इ ं शाअल्लाह िान द्वारा 1803 या 1808 मे \nनलिल र्ेल छल । ई कहानी मध्यकालीन भारतक प्रेमकथा अगछ । \nकथामे रानी क े तकी आ राजक ु मार वीरसेनक प्रेम कहानी कहल र्ेल \nअगछ । ओतए बकछु  र्ोटे बकशोरी लालक इन्दुमती के र तुँ आओर बकछु  \nर्ोटे माधवराव क े र �एक टोकरी नमट्टी� क े र।  मुदा हहन्दी कहानीक \nअसली बवकास प्रेमचंदक कहानी आ हुनक समयसुँ भेल ।  \nप्रेमचंदक जीवन काल - 1880 सुँ 1936 छल, 1803 सुँ पहहने कहानी \nशब्दक प्रयोर् बकयो नहह क े लक। तुँ की 1803 वा प्रेमचंद क े र युर्सुँ \nपहहने कोनो कहानी नहह छल ? वेद , उपननषद , पुरार्मे हजारो कहानीक \nवर्गन अगछ, मुदा ओकरा कथा कहल जाइत छल। जेना पंचतंत्रक कथा \nजे की 300 ई.पू. पहहने नलिल र्ेल छल।  \nवतगमानक हहन्दी साहहत्यमे कहानीक अथग अंरेज़ी क े र Sort story सुँ \nल े ल जाइ छैक। मुदा हहन्दी साहहत्यमे आइ -कान्धल्ह हहन्दी साहहत्यक \nकहानीसुँ अलर्, छोट छोट कहानी क़रीब तीन चाहर सय शब्दमे िूब \nनलिल जा रहल अगछ तेकर नामकरर् हहन्दी साहहत्यमे लघु कथा क े र \nनामसुँ भेल अगछ। आ एहह लघु कथाक ेुँ ज्ञानी लोकनन सभ मैनथली क े र \nबीहनन कथासुँ तुलना करै ल े ल आतुर छनथ। ज़िन बक मैनथलीमे बीहनन \nकथा आ लघु कथा द ुन ू स्वतंत्र रूपसुँ नलि ल ज ा रह ल अगछ। \nआब मैथथली कथाक वगीकरण क े र हम एना देख सक ै त छी - \nबीहनन कथा  : कथ्य वा संवाद जेकर मुख्य अंर् छैक, एक दृश्यमे संपूर्ग \nकथा होइ , शब्द सीमा अगधकतम एकसय तक करीब हुए तुँ  उत्तम। \nलघु कथा  : संवाद संर्े भुनमका अथवा बबना संवादों , एकसुँ द ूुँ दृ श्यमे \nसंपन्न होबा चाही , शब्द सीमा क़रीब पाुँच सय तक। \n 18 || बवदेह  ४२1 \nकथा  : जकरा हहन्दी साहहत्यमे कहानी कहल र्ेल छैक। मैनथली \nसाहहत्यमे कथा वा कथाक संरह क े र िूब रचना भेल अगछ।  \nदीर्घ कथा : अथागत नमहर कथा। जाहह ठाम बवस्तारसुँ व्याख्या कय क \nरचना क े एल र्ेल हुए। एतेक नमहर जे चाहर -पाुँच टा कथासुँ एकटा \nपोथीक ननमागर् भ सक े ए। \nआब कने गप्प करै छी, बीहनन कथा क े र मादे - \nबीहनन कथा नव बवधा होइतो , आइ ई कोनो तरहक पहरचय ल े ल मोहताज \nनहह अगछ।   मैनथलीमे ननत्य नव -नव बीहनन कथा आ बीहनन कथाक \nपोथी नलिल जा रहल अगछ। हम एकर इबतहास आ उत्पबतक ेुँ  मादे एिन \nनहह कहब मुदा एतवा कहबामे कोनो हजग नहह जे बीहनन कथाक \nिापना आ बवकास ल े ल मुन्नाजीक (मनोज कर्ग) भर्रनथ योर्दानक ें  \nनहह बबसरल जा सक ै त अगछ। हमरो हुनक े  मार्गदशगन  आ सहयोर्े बीहनन \nकथा ल े िनमे उदय भेल। मुन्नी कामतजी , डॉ. आभा झाजी , सात्वना \nनमश्राजी, कल्पना झाजी , र्जेन्द्र ठाक ु रजी, घनश्याम घनेरोजी , बवद्याचन्द \nझा 'बंमबंम ' जी , डॉ. प्रमोद क ु मारजी, ओमप्रकाश झाजी , डॉ. उमेश \nमिलजी , कबपल े श्वर राउतजी आददक बीहनन कथा ल े िनमे जतेक \nप्रशंसा कएल जे से कम। वतगमान समयमे मैनथलीक बीहनन कथाकार \nसभ द ुनन याुँक ब ड़का-बड़का भाषाक ेुँ  एहह ददस सोचै ल े ल बबबस कए \nदेलखिन्ह। अंरेजीमे एकर   नामकरर् अथवा भाषांतर �सीड स्टोरी� कहह \nभेल। हह िं द ी अंरेज ीमे ज कर कोन ो ि ान  न हह  ओह ेन  एकटा न व बवधाक \nअरज मैनथली साहहत्य आ ओ बवधा नथक   �बीहनन कथा �। \nबकछु  लोक ब ीह नन  कथा आ लघु कथामे फराक न हह  कय पब ैत छनथ \nमुद ा द ुन ूमे ब हु त फराक अगछ। ब ीह नन  अथागत ब ीआ। तेन ाहह ते मोन क \nबबचारक बीआ जे किनो कतौ फ ू हट सक ै ए , बीहनन कथा। बवचारक \nएकटा एहेन बीहनन , बीआ , सीड जे लोकक करेजाक ेुँ  स्पशग करैत, \nमन्धस्तष्कक ेुँ  सोचै ल े ल बववस क दै। \nबीहनन कथाक आवश्यकता समयक संर् जरुरी अगछ, जेना एक समयमे \nपाुँच ददनक बक्रक े ट मैचक प्रचलन छल ओकर बाद आएल वन डे बक्रक े ट \nआजुक समयक माुँर् अगछ ट्वेन्टी ट्वेन्टी। तेनाहहते एिुनका समय अगछ \nबीहनन कथाक।            \nबीहनन कथा कोना नलिबा चाही आओर एकरामे की -की र्ुर् होइत \nछैक ? शंक्षेप्तमे कही तुँ एक गोि श्रेष्ठ बीहनन कथामे ननचााँ नलखल गुणाँ  विदेह ४२1 || 19 \nहोबाक चाही �      \n▪सम्पूर्ग कथा मात्र एकटा दृश्यमे होबाक चाही। जेना नाटकक मंचन \nमंचपर होइत छैक आ ओहहमे कतेको बेसी दृश्य भऽ सक ै त छैक मुदा \nब ीह नन  कथाक कथ्य आ कथा द ुन ू एके  दृ श्यमे सम्पन्न भए ज ेब ा चाह ी। \n▪बीहनन कथाक मुख्य अंर् संवाद अगछ। जतेक सटीक आ नीक संबाद \nहोएत ओतेक नीक। शव्द चयन एहेन हेबा चाही जे पाठकक ेुँ  अथग बुझैक \nल े ल सोचय नहह परनन। तुरन्त आ जे हम कहै चाहै छी ओ पाठकक मानस \nपटलपर जेए।  \n▪कथाक र्प्प पाठकक करेज ाकेुँ छू बब  लनन  आ पढ़ला ब ाद ो करेज ामे \nदस्तक दैत रहनन ओकर पहरर्ाम वा समान्प्तक फहरछौुँटमे नहह पहर \nकय पाठकपर छोहर दी।  \n▪जुँ कथा कोनो साथगक उदेश्य वा र्प्पक ेुँ  प्रस्तुत करैमे सफल \nअगछ, समाजक ेुँ  कोनो नीक बेजए पक्षक ेुँ  दिा रहल अगछ तुँ सवोतम। \n▪पढ़ैक कालमे पाठकक मोनमे मनोरजन संर्े -संर्े रूगच आ कौतुहल \nजर्ा सक े ए। एना नहह बुझना पड़े जे कोनो प्रवचन सुनन रहल छी।  \n▪जुँ सिव हुए तुँ इबतहास बनन र्ेल पात्र आ घटनासुँ बचबाक चाही।  \n  \n-जगदानन्द झा 'मन', मोबाइल न० ९२१२४ ६१००६ \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  20 || बवदेह  ४२1 \n२.४.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- नोिबंदी (कथा)  \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \n  \nनोिबंदी (कथा)  \n \nअधरबतयामे रामधन एकाएक जोरसे चेहा उठल। बापरे बाप! फ े नो अनथग \nभ'र्ेल ै  ।पजरा लागर्क े  सूतनल ओकर घरवाली िौझैत बजल ै  -मर,एना \nई सुतली राबतमे बकलोल बकए कटै छै ?एनामे गधयोपुताक ननन्न उचैट \nजेतै!कोनो डरौन सपना तपना देिलक ै ये की ? \n- हुँ ! \n-कथी? \n-फ े नो मोदी सरकार नोटबन्दी क 'देलक ै ए ,सैह।  \n-शुभ शुभ ब ोलौ इह ो! कहू ं पहह ले  ज ाुँबकत भेले ते ज ुलु म भ'जेतै ।  \n-हमहूुँते सपनेमे देिनलयैए। आ , जुँ कहूुँ साुँच भ'र्ेल ै  ते? \n- हौ दैवा! तहनते अनथग भ 'ज ेतै ।ऐर्ला ब ेहरया पेट द ुि  काहटके  चालीसर्ो \nसजहरया नोट जमा क े ने रहहयै ,जे महाजनक कजाग सधा देबै।सभै परानी \nनमलक े  लाइनमे लर्नलयैते जेना तेना तीसर्ो भजल ै  आ दसर्ो चुलहीक \nमूह ुँमे र्ेलै ।ऐ ब ेरद ाते आर पचासर्ो द ुह ज हरया न ोट छौंड़ीक बब याह ले  \nरिने गछयै , की हेतै से नै जानन। कहै छनलयै एकर बंकमे जमा क दौ \nसबटा से मुरछी मारने छल ै न।  \n- इहो कने थीर रहौने!यैह जुँ एना करतै त ' ब ल्लूर् ह म ब ताह े भ'जेबै ।  \n- त पूछौने ककरोसे!  \n-ककरासे पुगछयौ? सब सूतल हेतै।बवहान होमय दौ तहन देिल जेतै।  \n विदेह ४२1 || 21 \n-बवहानक भरोसे जुँ रहतैते हमर परान ननक ै ल जेतै।कने बाहर जाक े  \nदेिौने! बकयोने बकयो जार्ल हेबे करतै।  \n-बेसते देिै गछयै! एतबा कहह रामधन अपन घर सं बाहर भेलते देिैये \nमजूर मजुरनीक जमघट लार्ल बरहम थानक आर्ांमे। सबहक ठोर पर \nएक े टा आिर छल ै  जे फ े नो ओही साल जेना नै ते हेतै ।लालच बुरी \nबलाय।क े हन बहढ़याुँ बंक मे जमा भ ' र्ेल रहहतैते आइ ई दफरीसानी नै \nभोर्य पहड़ते,से चोरुक्का जमा करैक फ े रमे अपने करममे अपने आगर् \nलर्ा ब ैसलै  सब ।ज ते मूह ं ततेक ब ात सुनन  एकटा पढ़ु वा छौंड़ा सब के  द ैत \nबजल ै  -एना अशान्त नै होइ जाइ जाह।तोरा सब लर् दस बीसटा नोट \nहेतह , से आसानीसे भजज जेतह।भोर्त ओ जे करोड़क करोड़ दाबबक े  \nरि न े छै। ज ल्दी से ज ल्दी अपन  अपन  द ुसज हरयाके  ब ेंकक अपन  ि ातामे \nजमा कय ल ै  जाह वा भजा ल ै ह।  \n-बुरतै नै ने रौ ? \n-नैहौ!एिने समाचारमे िोंइचा छोड़ाक े  सबटा बात कहक ै ये।सब \nआरामसे सूतहर्े एिन हुँ एतबा धैर अवस्स जे जल्दी सुँ जल्दी अपन \nअपन  द ुह ज हरयाके  ज र्ह  लर्ा लै ज ाह  न ै ते भाड़ी फे रमे पहड़ ज ाइ ज ेब ह । \nएि न ुक सरकारके  कोन ो ठीक न हह िं । कि न  कोन  द ाउ ि ेलतै । \n \nरामधनक े  जी मे जी एल ै । घरवालीक े  सबटा िगघस्सा सुनाक े  चैनसे सूबत \nरहल। \n \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप,मधुवनी (ववहार) , फोन-9871779851 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n  22 || बवदेह  ४२1 \n२.५.परमानन्द लाल कणघ- तीथघक्षेत्रक माहात्म्य- ९ (पद्म पुराण उत्तर \nखंड) \n \nपरमानन्द लाल कणघ \nतीथघक्षेत्रक माहात्म्य- ९ (पद्म पुराण उत्तर खंड) (र्तांक सुँ आर्ु ��..) \n \n \nमहादेवजी आर्ु कहलनन - साभ्रमती नदीक तट पर िंर्धार नाम सुँ \nबवख्यात परम पावन तीथग िल अगछ , जे अिन र्ुप्त भ s र्ेल अगछ आ \nप्रसंर्वश एहह ठाम किनहु स्नान आ जलपान करला सुँ लोकनन सव \nपाप सुँ मुि भ s रुद्रलोक मे प्रबतष्ठष्ठत होयत छनथ । साभ्रमती नदी \nपाताल ददस जायत देिैत रुद्र अपना जटा मे धारर् क s ल े लनन आ \nिंर्धार नाम सुँ बवख्यात भs ओहह ठाम ननवास कर s लर्लाह । ओहह \nठाम स्नान करला सुँ पापी सेहो स्वर्गलोक जायत छनथ । पावगती ! माघ \nमास, वैशाि  मास आ बवशेषतः काबतक मासक पूजर्ि मा मे ज े के ओ ओहह  \nठाम स्नान करैत छनथ, ओ पाप मुि भ s जायत छनथ । वजस ष्ठ, वामदेव , \nभारद्वाज आ र्ौतम आदद ऋबष ओहह ठाम स्नानक ल े ल आ भर्वान \nजशवक दशगनक ल े ल आवैत छलाह । जे क े ओ एहह िान पर आबव \nबवशेषरूप सुँ हमर पूजन करैत छनथ तहन हुनक सव पाप तत्काल नि \nभs ज ायत अगछ । ज े के ओ एहह  तीथग मे माहट सुँ ह मर मूबति  ब न ा कs पूजैत \nछनथ, ओ हमर परमधाम मे ननवास करैत छनथ । हमर बवरह कनलयुर् मे \nिंर्धारेश्वर नाम सुँ बवख्यात होयत अगछ । सत्ययुर् मे �मंददर � कहावैत \nछी त्रेता में �र्ौरव� । द्वापर मे हमर �बवश्वबवख्यात� नाम होयत अगछ आ \n विदेह ४२1 || 23 \nकनलयुर् मे �िंर्ेश्वर� व �िंर्धारेश्वर� । एहह तीथग िलक दनक्षर्बारी \nकात हमर िान अगछ - ई ज ानन  ज े बवद्वान  लोकनन  ह मर मूबति  ब न ा कs \nसव ददन पूजा करैत छनथ , हुनका मनोवांगछत फल नमल ै त छैन । ओ धमग , \nअथग, काम आ मोक्ष - चारु पुरुषाथग पाबव ल ै त छनथ । \n \nि ंर्धार तीथग सुँ द नक्षर् दद स परम पावन  द ुग्धेश्वर तीथग ि ल वताओल \nर्ेल अगछ, जे सव पापक नाशक अगछ । एहह तीथग में स्नान क s द ुग्धेश्वर \nजशवक द शगन  करला सुँ लोकनन  पाप ज नन त द ुःि  सुँ तुरतहह  छू टकारा \nपाबव ल ै त छनथ । साभ्रमतीक तट पर जाहह ठाम परम पावन चंद्रभार्ा नदी \nनमललनथ अगछ, मह बषि  द धीगच ओहह ठाम घोर तपस्या क े ने छलनथ । ओहह \nठाम कएल र्ेल स्नान, दान ,पूज ा आ तप आदद  सव शुभ काम द ुग्धतीथगक \nप्रभाव सुँ अक्षय भs जायत अगछ ।  \n \nद ुग्धेश्वर तीथग सुँ पूव दद स एक टा परम पावन  तीथग अगछ, जाहह ठाम \nसाभ्रमती मे चंद्रभार्ा नदी नमल ै त अगछ । ओहह ठाम पुण्यदाता चंद्रेश्वर \nनाम सुँ महादेव सव ददन बवराजमान रहैत छनथ । जे सव लोकननकक \nसुिदायी , परम महान आ सवगव्यापी छनथ । एहह तीथग िल पर चंद्रमा \nकतेको बरि तप क े ने छलाह आ वएह चंद्रेश्वर नाम सुँ महादेवक िापना \nक े ने छलाह । ओहह ठाम स्नान , ध्यान आ जशवक पूजा करला सुँ लोकनन \nधमग आ अथग पावैत छनथ । जे क े ओ ओहह ठाम बवशेषरूप सुँ वृषोत्सर्ग आदद \nकाम करैत छनथ, ओ पहहल े  स्वर्ग भोगर् जशव धाम जायत छनथ । जे क े ओ \nदोसर ददस जा क े  चन्देश्वर नाम सुँ जशवक अचगना करैत छनथ आ रुद्र \nमंत्रक जाप करैत छनथ, हुनका जशवरूप समझवाक चाही । जे क े ओ एहह \nठाम सव ददन स्नान करैत छनथ , हुनका ननःसंदेह बवष्णु स्वरूप \nसमझवाक चाही । जे बतलबपि सुँ एहह ठाम श्राद्ध करैत छनथ , ओ सहो \nएहह प्रभाव सुँ बवष्णुधाम जायत छनथ । एहह ठाम बवगध बवधान सुँ स्नान \nआ द ान  करला सुँ ब्रह्मह त्या आदद  पाप सुँ सेह ो छु टकारा पाबव लै त छनथ \n। जे क े ओ एहह तट पर बवशेषरूप सुँ वटक र्ाछ लर्ावैत छनथ , ओ \nदेहान्तोपरांत जशव पद पावैत छनथ ।  \n \nद ुग्धेश्वर तीथग लर् एक टा अबत पावन आ रमर्ीय तीथग िल अगछ , जे \nएहह पृथ्वी पर बपप्पलाद नाम सुँ प्रजसद्ध अगछ । देवेश्वरी ! ओहह ठाम स्नान- 24 || बवदेह  ४२1 \nध्यान आ िान - पान  करला सुँ ब्रह्मह त्याक पाप द ूर भs जायत अगछ । \nसाभ्रमतीक तट पर बपप्पलाद तीथग र्ुप्त अगछ । ओहह ठाम स्नान करला \nसुँ लोकनन मोक्षक भार्ी होयत छनथ । ओहह ठाम बवगध बवधान सुँ पीपरक \nर्ाछ लर्ावsक चाही । एना करला सुँ लोकनन कमग बंधन सुँ मुि भ s \nजायत छनथ । बपप्पलाद तीथग सुँ आर्ु साभ्रमतीक तट पर ननम्बाक ग  नाम \nसुँ नीक तीथग िल अगछ , ज े व्यागध आ द ुर्ंधक न ाश करैत अगछ । \nपूवगकाल मे कोलाहल दैत्यक संर् युद्ध मे दानव सुँ परास्त भs देवता \nलोबकन सूक्ष्म शरीर धारर् कs र्ाछ मे समा र्ेल छलाह । ओहह ठाम \nर्ेला पर बवशेष रूप सुँ भर्वान सुरजक पूजन करवाक चाही । सुरजक \nपूजन सुँ मनोवांगछत फल नमल ै त अगछ । जे क े ओ एहह तीथग िल पर \nसुरजक बारह टा नामक पाठ करैत छनथ , ओ जीवन भहर पुण्यात्मा बनल \nरहैत छनथ । जे क े ओ बारह नामक ( आददत्य ,भास्कर, भानु , \nरबव,बवश्वप्रकाशक, तीक्षर्ांशु, मातगि , सूयग,प्रभाकर, बवभावसु, सहस्राक्ष \nआ पुषा) पाठ करैत छनथ, ओ धन ,पुत्र आ पौत्र पावैत छनथ । जे क े ओ एहह \nमे सुँ एक- एक टाक नामक उच्चारर् कs सूयगदेवक पूजन करैत छनथ , \nबाभन सात जन्म धहर धनाढ्य आ वेदक पारर्ामी होयत छनथ । क्षबत्रय \nराज्य, वैश्य धन आ शुद्र भगि पावैत छनथ । \n \nननम्बाक ग  तीथग ि लक वाद तीथगराज नाम सुँ एक टा उत्तम तीथग िल \nअगछ, जाहह ठाम सात टा नदी बहैत अगछ । दोसर तीथगक अपेक्षा एहह ठाम \nस्नान करला सुँ सऔ र्ुर्ा पुण्य नमल ै त अगछ । एहह ठाम साक्षात  भर्वान \nवामन बवराजमान छनथ । जे क े ओ एहह ठाम माघ मास मे बतलकी धेनुक \nदान करैत छनथ , ओ सव पाप सुँ मुि भ s अपन सोऔ पीढ़ी क े र उद्धार \nकरैत छनथ ।ज ौ एहह  ठाम शुद्ध गचत्त सुँ बतलनमजश्रत ज ल बपतर के  अबपित \nकएल जाय , तहन कोहट बरि धहर श्राद्ध कमग सम्पन्न भs जायत अगछ । \nजे क े ओ एहह तीथग िल पर ब्राह्मर् क े  र्ुड़ आ िीरक भोजन करावैत \nछनथ, एक बाभन भोजन करेला पर हुनका  सहस्र बाभन भोजनक फल \nनमल ै त अगछ । \n \nतदनन्तर , साभ्रमतीक तट पर र्ुप्त रूप सुँ स्थित सोमतीथगक यात्रा \nकरवाक चाही, जाहह ठाम कालस्थिस्वरूप भर्वान जशव पाताल सुँ प्रकट \nभेल छलाह । सोमतीथग मे स्नान क s सोमेश्वर जशवक दशगन करला सुँ  विदेह ४२1 || 25 \nननःसंदेह सोमपानक फल नमल ै त अगछ ।  \nजे क े ओ सोम ददन भर्वान सोमेश्वरक मंददर में दशगनक ल े ल जायत \nछनथ, ओ सोमनलिं र्क कृ पा सुँ मन ोवांगछत फल पावैत छनथ । ज े उज्ज र \nफ ू ल, कनेरक फ ू ल आ पाहरजातक प्रसून सुँ बपनाकधारी श्रीमहादेवक \nपूजा करैत छनथ , ओ परम उत्तम जशवधाम पावैत छनथ । \n \nओहह ठाम सुँ कापोबतक तीथगक यात्रा करवाक चाही, जाहह ठाम साभ्रमती \nपनि म दद स ब ह ैत छनथन  । ज े के ओ वैशाि क पूजर्ि मा मे एहह  तीथग ि ान  \nपर स्नान कs बपयर सरसों सुँ परम उत्तम प्रागचनेश्वर नाम सुँ जशवक पूजा \nकरैत छनथ, ओ अपनेक त s तहर जायते छनथ संर्हह संर् बपतर आ \nबपतामह क े  सेहो  उद्धार कs दैत छनथ । ई वएह िान अगछ , जाहह ठाम \nकबूतर अपन अबतनथ क े र प्रसन्नताक ल े ल अपन शरीर दs देने छलनथ \nआ बवमान पर बैजस समस्त देवताक मुि सुँ अपन प्रशंसा सुनैत \nस्वर्गलोक चनल र्ेल छलनथ।तिन सुँ ओ तीथग कपोत तीथग सुँ बवख्यात \nभेल। ओहह ठाम सुँ स्नान - ध्यान आ िान -पान करला सुँ लोकनन \nब्रह्महत्याक पाप सुँ मुि भs जायत छनथ ।  \n \nओहह ठाम सुँ आर्ु काश्यप ह्रद लर् र्ोतीथग अगछ, जे सव तीथग मे श्रेष्ठ आ \nमहापातकक नाशक अगछ । र्ोतीथग मे स्नान करला सुँ ब्रह्महत्या एहन \nपाप सेहो कहट जायत अगछ , ताहह मे कोनो संदेह नहह । जे क े ओ ओहह \nठाम स्नान क s र्ाय क े  एक ददनक भोजन करावैत छनथ , र्ो माताक \nप्रसाद सुँ ओ मातृ ऋर् सुँ मुि भs जायत छनथ । जे क े ओ र्ोतीथग मे स्नान \nकs श्रेष्ठ ब ाभन  के  द ुधारू र्ायक द ान  करैत छनथ, ओ ब्रह्मपद पावैत \nछनथ । \n \nएहह ठाम एक दोसर महान तीथग िल सेहो अगछ ,जे काश्यप क ु िक नाम \nसुँ बवख्यात अगछ । ओहह ठाम क ु शेश्वर नाम सुँ महादेव बवराजमान छनथ । \nओहह ठाम कश्यप जी सुँ वनाओल र्ेल नीक क ु ि अगछ । एहह मे स्नान \nकरला सुँ लोकनन नरक मे नहह जायत छनथ । एहह तट पर सव ददन \nअस्थिहोत्र करs वाला आ वेदक स्वाध्याय मे लार्ल कतेको शास्त्रक \nज्ञाता ननवास करैत छनथ । जे काशीक माहा त्म्य अगछ, वएह माहात्म्य \nऋबष नन नमि त एहह  न र्रीक अगछ कनलयुर् में ई तीथग ि ल मह ापातकक  26 || बवदेह  ४२1 \nनाश कर s वाला अगछ । ओहह ठाम सुँ भूतलाय तीथग िल ददस र्मन \nकरवाक चाही , जे पापहारी उत्तम तीथग िल अगछ । ओहह ठाम भूतक  \nननवासभूत वटक र्ाछ अगछ जाहह ठाम पूव ददस चंदना नदी बहैत अगछ । \nभुतालय मे स्नान क s जे क े ओ वटक र्ाछ क े र दशगन करैत छनथ , \nभर्वान भूतेश्वरक क ृ पा सुँ हुनका कोनो भय नहह होयत छैन । ओहह सुँ \nआर्ु घटेश्वर नाम सुँ तीथग िल अगछ जाहह ठाम स्नान आ दशगन करला \nसुँ लोकनन ननिय मोक्षक भार्ी होयत छनथ । ओहह ठाम जे क े ओ बवशेष \nरूप सुँ पाकहरक पूजा करैत छनथ, ओ एहह पृथ्वी पर मनोवांगछत फल \nपावैत छनथ ।  \n \nतत्पिात वैद्यनाथ नाम सुँ तीथगक यात्रा करी । एहह ठाम स्नान कs बवगध-\nबवधान सुँ जशवजीक पूजा करी । एहह ठाम बपतरक तपगर् करला सुँ \nसमस्त यज्ञक फल नमल ै त अगछ । एहह ठाम देवता सुँ प्रकट भेल बवजय \nतीथग अगछ, जेकरा दशगन सुँ लोकनन मनोवांगछत फल पावैत छनथ \n।वैद्यनाथ तीथग सुँ आर्ु उत्तम देवतीथग अगछ, जे समस्त जसष्ठद्ध प्रदाता अगछ \n। एहह ठाम धमगराज युगधष्ठष्ठर राक्षसराज बवभीषर् सुँ कर लs क े  राजसूय \nयज्ञ क े ने छलाह । नक ु ल दनक्षर् मे बवजयी भेलाक उपरांत साभ्रमती \nन द ीक तट पर भगि  भाव सुँ पाि ुराय्याग न ाम सुँ बवख्यात द ेवीक ि ापन ा \nक े ने छलाह , जे भोर् आ मोक्ष प्रदायनी अगछ । साभ्रमतीक जल में स्नान \nकs पाि ु राय्याग के र न मन  करs वाला लोकनन  अजर्मा आदद  आठू  जसष्ठद्ध \nआ मेधाशगि  पावैत छनथ । ज े के ओ शुद्ध भाव सुँ पाि ु राय्यागक न मन  \nकरैत छनथ , मानु हुनक एक बरिक पूजा सम्पन्न भ s र्ेल अगछ । जे \nक े ओ एहह ठाम मरैत छनथ, ओ क ै लाश जशिर पर पहुुँच भर्वान चंद्रेश्वरक \nर्र् होयत छनथ । \n \nएहह तीथग िल सुँ आर्ु चिेश नाम सुँ उत्तम तीथग ि ल अगछ, जाहह ठाम \nऐश्वयग प्रदायी भर्वान चिेश्वर सव ददन ननवास करैत छनथ । हहनक दशगन \nसुँ लोकनन सव पाप सुँ मुि भ s जायत छनथ । सव देवर्र् नमल एक \nनर्रक ननमागर् क े ने छलाह, जे भर्वान चिेश्वर नाम सुँ बवख्यात अगछ \n। ओहह ठाम सुँ आर्ु र्र्पबत तीथग अगछ , ओहह ठाम स्नान करला सुँ \nलोकनन ननःसंदेह मुि भ s जायत छनथ । एहह प्रकार साभ्रमतीक पावन \nतट पर लोक कल्यार्क कामना सुँ पृथ्वीक सव तीथग क े र पहरत्यार् कs  विदेह ४२1 || 27 \nजे क े ओ भर्वान रुद्र मे भगि रािैत जजतेंदद्रय भाव सुँ श्राद्ध करैत छनथ \n,ओ शुद्ध गचत्त भs सव यज्ञक फल पावैत छनथ। \n \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  28 || बवदेह  ४२1 \n२.६.लालदेव कामत -आयाघवतघक े  कौटिल्य'क दृष्टि ओ क ू िनीतत \n \nलालदेव कामत  \nआयाघवतघक े  कौटिल्य'क दृष्टि ओ क ू िनीतत \n \n \nचार्क्य मात्रे मानवतावाददए टा नहह रहनथ,ओ प्रक ृ बत क े र समस्त वस्तुमे \nर्ुरूत्तर बवचार संयोर्ने छलाह। जीव - जन्तु धहर सुँ सीि ल े मय र्ुर्रहर् \nकरबाक अनुसंशा कयलन्न्ह। \nगचन्तन - मनन चार्क्यक े  पकठोस हुनक बवचार! अध्ययन - \n विदेह ४२1 || 29 \nअनुकरर् जे करय , ननिसय सकल बबकार!!  \nमैनथली साहहत्यकार चन्द्रनाथ नमश्र 'अमर' चार्क्य मादे कहने रहनथ-: \n\"महाकाव्य 'क संदभगमे लर्धक ६० साल पूरवहह दीनानाथ पाठक \n'विूक ' मैनथली पोथी बीर रसक महाकाव्य लक्षर्ामे जतबा कहल र्ेल \nछैक,तकर सम्पूर्गक पूबति  तुँ कम्मे ठाम भेटत। एहह मे संनक्षप्तीकरर् आ \nकबवता तं्ुँ आब छन्दोक बन्हन सुँ मुि रहैछ। तेुँ छन्दोवध्द काव्य रचना \nकयननहार प्रागचनवादी कहेबाक उपहास सुँ नहीं बुँचैतछनथ।\"  \nरबव आ अनल पर कबव जीक े  व्याख्यान ओहह पोथीमे सुगध पाठक पहढ़ \nताहहक ब्राह्मर् समाजमे उपादेयता बढ़ल देिल रहल अगछ। तकर \nव्यापक चचाग पुन ग प्रकाजशत अन ुप्रास प्रकाशन  सं द ू शाल पूवग पोथी छपला \nपर भेल रह ैक। ज ुँ ज र् ज ल न हह िं  ह ोइत, उजगन्धस्वता क े र वाद आब श्री \nराजबकशोर नमश्र जी सम्पूर्ग मानव समाज ल े ल कौहटल्य : बवष्णुर्ुप्त \nक े र जीवन र्ाथाक ेुँ  मैनथली िि काव्य रूपेुँ 'आचायग - चार्क्य ' \nनवारि - ददल्ली सुँ मई २०२५ मेुँ छपौलनन हेन। एहह रन्थमे १२० पृष्ठ \nछैक,जकर बकमत ३०० टाका लार्ल र्ेल ै क। नीक कार्तमे छपाई \nआर.क े . ऑफसेट प्रोसेस, नवीन शाहदरा - पुरना हडल्ली सुँ भेल छैक। \nसद्यप्रकाजशत \" आचायग - चार्क्य \" क ेुँ  कबववर राजबकशोर नमश्र जी \nअपन बपतामह स्व० कलाधर नमश्र साबकन - अड़ेर डीह टोल केुँ समबपित \nकयलाह  अगछ। मुद्रर् सुँ पूवग ऐहह क पाि ुनलबपक जशघ्रता सं टंकर् काज  \nले ल अपन  धमगपत्नी श्रीमती अन ीता नमश्र ज ीकेुँ धैन वाद  द ेवा सुँ न हह िं  \nचुकल छनथ। कथाभार् आओर आिहर छठम  सर्गमे कौहटल्य नीबतक \nप्रचनलत बववरर् दैत प्रबि - काव्य पूर्ग कयलाह अगछ। बहुआयामी \nव्यगित्वक धनन बवष्णु र्ुप्तक उफ ग  आचायग चार्क्य जजनका कौहटल्य \nनामे सेहो जानल र्ेल रहय ,बतनका उपर श्री नमश्र जी िि काव्य रचना \nकऽ उत्क ृ ि कायग कयननहारमे अपन नाम शुमार करौलाह अगछ। अथग \nशास्त्र, बौद्ध रंथ-'महावंश ' , जैन रंथ 'पहरजशि  पवगन ' , बवशािदत्तक \nनलिल ' मुद्राराक्षस ' नाटक , मेर्ािनीज द्वारा नलखित पोथी 'इ ं हडका ' \nआ बकछु  पुरार् सभक बवशद् अध्ययन  कय राज बकशोर नमश्र ज ी एक \nअनभनव प्रयोर् कय मातृभाषा मैनथली क अक्षय भंडार क ेुँ  भरलाह अगछ। \nसनातन धमगक लोक लर्धक ३७५ ई० पूवगक े  एम्हर २३०० लर्ायत \nपूवगक े  बरि सं समाजमे चल ै त व्यवहाहरक पक्षक ेुँ  प्रर्यन कय अपन \nनैबतक कतगव्यक एक शोध कबवत रुपेुँ कयलाह हेन। हहनक रचनामे जे  30 || बवदेह  ४२1 \nलानलत्य आ तथ्य छन्न्ह से हमरा बुते अकथ्ये रहह जाएत। तकर कारर् \nजे मूल पोथी तुँ मनोयोर् पूवगक पहढ़ र्ेलहुुँ आ पाठकीय प्रबतबक्रया ल े िन \nकाज आरि करय सुँ पहहनेहह १० जून -२५ क ेुँ  आठ बजे रौंद ४२� रहैक \nआ ि ेरह ी ि ेतमे आधह ा द वाय गछटल पार लर्ले  छल बक लू ह  लागर् र्ेल। \nअचेत अविामे मोटर बाइक सुँ भातीज आ छोटपुत्र प्राथनमक उपचार \nल े ल अमही बाध सुँ र्ामपर लागध अनलक। १५ ददन सुँ अशिपना द्वारे \nदोहरौनी पोथी पढनाई बाुँबकये रिने छी ,आ बकछु  - बकछु  पाुँबत द ेि  \nमनन करयमे लार्ल छी। कलहन्त मोनमे स्वस्थ्य बुध्ध्द सेहो तुँ ननपत्ता \nभ' जाई छैक बकनै। तैयो साहह त्यत्यक प्रसंर् - बवचार हमरा नीक लर्ैत य, \nब न सवृत राज न ीबतक संवाद  मोब ाइल पर न हह िं  अरघैत अगछ। मुद ा जज ला \nजबारक सह संयोजक आ अपना बवधानसभा 'क कायगक्रम प्रभारी \nनन युि  रह न े तुँ कोन ू दद न  एह न  न हह िं  बब तैत अगछ ज े द ूसय र्ोटेय सुँ वाताग \nन हह िं  करैत ह ोय! ताहह  पर सुँ संि ा- सनमबतक' जुरावक जे दागयत्व थोपल \nअगछ सेहो सबक्रयता पूवगक ननमाहैत रहलहुं अगछ। मुदा फ े सबुक 'क \n५००० नमत्रर्र् जेकाुँ जजर्ेसा करय धरातल पर अपवाद छोहड़ नहहयें \nबकयो देिय आयल। आ जे सभ अयलाह हुनका प्रबत बवनम्र भावे आभार \nअगछ। पोथी 'क पाठकीय प्रबतबक्रया समय सुँ नलिब मुख्य बवषय थीक, \nआन बात ओनहहना अपनेक ेुँ  बुझेबा ल े ल नलि देल ,क ृ पा कऽ क े  अन्यथा \nन हह िं  ले ब ! ह ुँ तुँ कह य चाह ैत रह ी आचायग चार्क्य पर ई एकटा पैघ काज  \nकयलाह श्रध्देय राज बकशोर नमश्रजी। हहनक बहुत रास प्रकाजशत पोथी \nहमरा पढ़ल अगछ आ बेजसतर पोथीक समीक्षा सेहो नलि बवनभन्न पत्र-\nपबत्रका आओर इन्टरनेट पबत्रकामे प्रकाशनाथग पठोने छलहुुँ। अनभलाषा \nतं मोनमे बवशेष औ ं टने - पौरने छी , कदागचत ई आल े ि हम छपल देि \nपाएब  वा न हह िं? अद्भुत साहहत्यत्यक उल्लास सुँ रचल एहह पोथीक पन्ना- \nपन्नाक पावस ऋतुक मन्द - मन्द वसात सं तरंर्ीत होइए। आ पाठकक ेुँ  \nई पोथी पढ़ैत सेह ो मोन  कम तरंर्ीत न हह िं  ह ेतन्न्ह। कबववर श्री नमश्रज ी \nअपन  द ू आि रके  माध्यम चार्क्य ओ चन्द्रर्ुप्त मौयग सुँ संब ंगधत रन्थ \nसभमे उपलब्ध जनतबमे एकरूपता ओ समानताक सवगथा अभाव \nर्च्छलनन हेन। तें एहह बवषय पर बवद्वान लोकननक बीच मैतक्य रहला \nकारर्ेुँ कथामे सवगमान्य जनतबक ेुँ  आधार बनाबैत एहह िि काव्यक े  \nपाठक हाथमे देलनन अगछ। मानव समाजक बीच एहन अदद्वतीय बवद्वान , \nक ू टनीबतज्ञ ओ कालद्रिा पर वृहद् काव्य -रचना करैत पोथी बवलक्षर्  विदेह ४२1 || 31 \nपोथी उपस्थित कयलाह से स्तुत्य काज हमरा नजैरमे भेल य। \nभारत देश स्वतंत्र भेलासन्ता आजादी आन्दोलनक े  सवगश्रेष्ठ प्रर्ेता \nमहात्मा र्ांधी जी - बापू कहौलाह ,परंच ओ संवैधाननक पदधारी कथमबप \nन हह िं  ब न लाह । ओ भारतीय मीशन  के र रह स्य ब ुजझ ज ेन ा आचायग चार्क्य \nचाहहतनथ तुँ नरेश स्वयं बनन सक ै त छलाह ,मुदा ओ जशष्य क ेुँ  राजा रूपें \nदेिलनन। तें कबव जीक एहह संदभग म पाुँबत जे सृजल र्ेल छै क से हृदयक े  \nअतरतल केुँ छु ब ैत छैक। यथा-: न हह िं  चाह ी जज न का जसिंह ासन  \nन हह िं  सुि  - सुबवधाक ेुँ  सोह \nलोक - हहत ल े ल ननज जज़न्दर्ी सुँ \nजजनका नहह कननको मोह 1  \nएकटा दोसरो पाुँबत देिू -: \n....... ओ जुर् - द्रिा , ओ जुर् - स्रिा \nभारत भूििक स्वानभमान  \nसहस्त्राब्दीमे कहहयो - कहहयो  \nल ै  छनथ जनम एहन श्रीमान l \nमर्ध सम्राट धननन्द ,हुनक महाअमात्य राक्षस आ साम्राज्यक मंत्री \nशकटार क े र अछैत मौयग साम्राज्यक ननमागता रूपेुँ चार्क्य,एहह वंशक \nमर्ध सम्राट चन्द्रर्ुप्त मौयग , तक्षशीलाक राजक ु मर - आिीक मादे \nबवस्तृत प्रसंर् पाठक पहढ़ र्ुर्ताह। दोसर ददस पंजाबक राजा - पवगतेश्वर \n(पोरस,पौरव) आ यवन सम्राट - जसकन्दर ,तकर सेनापबत जसल्यूकस'क \nपाहरवाहरक सद स्यक द ुश्मन ी केुँ कोन ा मैत्री आ संवंधीधहर ब न ाओल \nर्ेल ै क से पाठक बुजझ अचंनभत रहताह। िूब र्हींरपन सुँ प्रायः सब पात्रक \nभूनमका'क ननवगहन आ समन्वय सुँ नेपथ्यक चार्क्य क ू टनीबत सुस्पि \nझलक ै त बुझाइछ। आचायग चार्क्य बावत जे समान्य मान्यता बौद्ध \nधमागवल ं बी'क बीच आयल अगछ ,ताहह सुँ अन्तर जैन समाजमे मानता \nछैक। मुद ा सन ातन  धमगक अन ुयायी संह ार करैत न हह िं  पाबब  ब ंद ी रूपेुँ \nवादमे दृिांत देिाईछ। आयागवतगक ऐयाशी पूवगक राजपाट करयबाला \nराज ा सब में आपसी द ुश्मन ी सुँ फराक संब ंध रह ैत आयल छैक। तेुँ बवद ेशी \nआक्रमर्कारी शत्रु राजा क ेुँ  फबब जाए। चेतौनी कयलोपर मानै ल े  तैयार \nन हह िं  ह ोइक। पाुँबत द्रि व्य -: \nमहाराज  ! ई बात सुनय जाए  \nआयागवतग अगछ बड़ बवपबतमे  32 || बवदेह  ४२1 \nयवन - सेना पनिम - उत्तर मह \nओतऽ मेल ने कोनो - नृपगत्तमे । \nद ेि ू तुँ आयागवतगके  हह तमे एकोटा युद्ध न हह िं  छैक। आ एहह  तरह ेुँ कथाक्रम \nबढ़ैत छैक। सब सर्गमे पांबतक ननमन झलक पाबब पाठक नेहाल भ ' \nउठता आ पाठकक े  सराहला सुँ श्रीनमश्रजी क ृ त-क ृ त्य भऽ उठताह। हुनक \nपत्थलतोर श्रम सुँ ई समर रचना स्वयंमे पुलबकत भ' रहल अगछ  \nअबतशय रोचकता सं भरल सम्पूर्ग खिस्सा आ कत्थेतर पात्रक चहरत्र \nगचत्रर् तथा भाउ सुस्पि रहला सुँ पाठकक ेुँ  कतहुुँ कोनू प्रसंर् बुझबामे \nज हटल न हह िं  लर्ैत छैक।यथा -: \nब ीतल ब ेसीए द ूं सह स्त्राब्दी \nमुदा ,जीबते अगछ चार्क्य - नीबत  \nसद्नीबत , अथगनीबत , राजनीबत  \nओहहमे सनातनक जीवन - रीबत। \nएक समय महाकबव पं० लाल दास जी ,जे मैनथली रामायर् ' रमेसर- \nचरीत' क े  रचनाकार ,कबवश्वर चन्दा झाक समकालीन भेल छलाह ; \nबकयाक तुँ ओही राज आजश्रत रहनथ आ कयने रहनथ मैनथलीमे \nरामायर्'क रचना। से लाल दास जी सबसुँ बहढ़कय एक पृथक सुँ पाठ - \nपुष्कर कांड नलिकय। तहहना कबव राजबकशोर जी अपन नबवनतम \nरचना ' आचायग चार्क्य ' मेुँ पृथक सुँ छठम  सर्ग आिहरमे जोड़ैत प्रचनलत \nचार्क्य नीबत क ेुँ  काव्य रुपेुँ प्रस्तुत कय वतगमान समाज आ भबवष्यक \nअध्येता- शोधानथिर्र् ले ल एक अन ुपम दृ ि ांत धहर द ैत भबवष्यक गचन्ता \nकयलाह हेन। जेना -: बेटा ओ जे बातक ेुँ  माननथ  \nदोस ओ जे होअय बवशबासी  \nभायाग पबत- सुि बुझनथ महान।  \nऐ तरहें पृष्ठ ११३ सुँ १२० धहरमे अनेकों चयननत अंशक अवलोकन पाठक \nकऽ सक ै त छी। दोसरो एकटा जसरजल पाुँबत देिल जाए -: \nसुन्दर वचन सुनन ककर नहह  \nहरखित होइत अगछ मोन ? \nबाजयमे कोन क ैं चा - कौड़ी ? \nबकरपनताक परोजन कोन ? \nमैनथली ल े िनक प्रेरर्ा स्रोत हहनका बकनकर रचना प्रेहरत कयलकन्न्ह \nजे हहन्दीक बाट छोहड़ मातृभाषामे श्रीमान नमश्र जी कबवता संरह  विदेह ४२1 || 33 \nमेघपुष्प,चाननन , नव पात - नव बात , उपायन , सप्तपर्ग,नव घर उठय - \nपुरान घर िसय ,प्रलय पाश, टेमी,जजनर्ीक सोनसन पाुँखि ,उबेर , \nकनक कदनल , उर्रास, सभ्यताक भ्रम , ई संसार,नहह रहतै आब र्ाम \nपोथी रचलनन। आचायग चार्क्य सृजन कय ल े िकीय उजाग अपन \nचौथापन वयक्रम अजस्र रूपें आरो बढ़ा ल े लनन से झलक अगर्ला पोथी \nबहराईते थाह चनल जाएत।  \n-लाल देव कामत , नौआबाखर \n \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  34 || बवदेह  ४२1 \nपद्य \n \n३.१.राम शंकर झा \"मैनथल\"-ठकहरबा  \n३.२.प्रमोद झा 'र्ोक ु ल'-रोपब लात हम तकरा मत्था \n३.३.जर्दानन्द झा 'मनु '- बीसटा हाइक ू  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२1 || 35 \n३.१.राम शंकर झा \"मैनथल\"-ठकहरबा  \n \nराम शंकर झा \"मैथथल\"  \n  \nठकहरबा \n  \nज ानन  न हह िं  ह अमर नन न  \nकतह हेरा र्ेल \nकोना कए हेराअ र्ेल  \nकोन र्ाम कोन बाट  \nने कोनो सुगध  \nने कोनो बुष्ठद्ध \nज ानन  न हह िं  ह अमर....! \nक े हन स्नेह क े हन प्रीबत \nकोन डोरा सुँ बनलहूुँ \nहे सप्ताह माई \nहे बवप्ताह माई \nज्यों हअमर ननहोरा सुनन  \nकतेको रैव कतेको शैएन  \nई जन्म क े  कहाअ  \nसातो ज न्म अहह िं  कें  \nर्ोर आंचर पसारब \nकनेक मैत फ े हर ददयौ  \nकनेक सुगधयौ तअ ल े ताह  \nज ानन  न हह िं  ह अमर....! \nपेंईच ळ कतेक जतन सुँ  \nजाहह बाड़ी मे रोपल ै थ  \nझुमनी , सजमैन क े राअ  \nसर्रों टोल र्ाअम पूगछ रहल \n 36 || बवदेह  ४२1 \nकहहया काटब क े राक घौउ ं र \nकोनाक कहहए क े  पबतएता  \nकबुला क े ने गछ मने -मन  \nहे भर्वती हे दीनानाथ  \nज्यों क ु शल े छे म आबब जेताह \nपहहल गछमी जसरा आर्ु.. \nज ानन  न हह िं  ह अमर....! \nभोरक भुरूकबा सुँ \nघर द ुह ाहर आ नन पी अंर्न ा \nचट किनो कोलिी आबब  \nचट किनो भन्साघर आबब  \nचूल्हाक आंच किन नमझाएळ  \nन े बकछु  सुजझ रह ल अगछ \nन े बकछु  ब ुजझ रह ल गछ \nकिन अधहन िौलल  \nकिन तरकाहर जसझअळ  \nकहैत ननैद साउस  \nआ ददआदनन  \nकननयां क ें  अझट लार्ल \nदेिाउ हहनका ओझा -र्ुर्ी \nद ुह ाई ह े कमला माअय \nजननह हे उर्लाहा दयैब  \nज ानन  न हह िं  ह अमर....! \nभर्वती क ें  पातैर दैत \nतुलसी चौरा जल ढ़ारैत  \nएक संझा सङ्ग्र् एकादशी \nब टु क-क ु माईर िुआबब  \nज ानन  न हह िं  ह अमर...! \nअन्हा क ें  क ू टल जसलौट \nलोरही सेहो घसाअल  \nमुद ा न हह िं  घसाअल \nअन्हा क ें  लर्ाओल  विदेह ४२1 || 37 \nहअमर हाथक मेंहदी  \nज ानन  न हह िं  ह अमर...! \nद लान  घरक पछु ऐत मे \nनानी क ें  देल अन्हा क ें  रोपल  \nजसिंघापुरी के रा कें  र्ाछ \nबक आजसन बक भादो मास  \nहटपीर हटपीर मेघ बरैस रहल  \nक े राअक पाअत पअर बुन्नी \nऐना गछटैक रहल अगछ  \nज ेन ा अन्हाक ज ुल्फीक गछिं ट \nई क े राक पाअत हटपीर हटपीर \nजेना सिुआ कांटाक टीस  \nज ानन  न हह िं  ह अमर....! \nहे छठी माय हे चौठी चान  \nअन्हा मीरा क ें  ददग सुनलहूुँ \nसत्यभामाक ददग बुझलहूुँ \nअन्हा ककर न हह िं  द ुःि  ह रलहु ुँ \nहअमर कहहया किन हरब  \nमाअ देल ई र्ेरुआ \nबहहनक देल ई सूजनी  \nजाहह पअर नलिल  \nप्रीबत सङ्ग्र् मैनथल \nमुदा आब हअम  \nएहह र्ेरुआ एहह सूजनी  \nमोटका आिर मे  नलिब  \nप्रीबत सङ्ग्र् ठकहरबा... \nठकहरबा..ठकहरबा..!!  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n  38 || बवदेह  ४२1 \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-रोपब लात हम तकरा मत्था  \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \n  \nरोपब लात हम तकरा मत्था  \n \nरूप बसन्ती काया तोहर  \nहमहूुँ सजलौं भेलौं लाल ।  \nचल घर सुँ ननकल ै  जाइ जो  \nद ेशक भीतर ढु कलौ काल ।। \nधवल हहम उत्तुंर् जशिर पर \nचमक ै  जशव बत्रशूल बवकराल । \nबविं ध्य गर्हर पर द ुर्ाग हु म्हरनथ \nसुननल े  स्वर िर्गक तत्काल ।। \nर्ंर्ा यमुनाक स्वर लहड़ी मे \nमाुँ भारतीक करुर् पुकार । \nभीतर बाहर जे शत्रु संवाहक \nझटसे करू एक े  संर् संहार ।। \nहे भारतक धीर वीर बेटा बेटी !  \nहुरदंर्ी आतंकीक े  ददयौ र्लहत्था । \nसीमा पर जे ढीठ डीठ देिाबय  \nरोपब लात हम तकरा मत्था ।। \n \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप,मधुवनी (ववहार) , फोन-9871779851 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n विदेह ४२1 || 39 \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु '- बीसिा हाइक ू \n \nजगदानन्द झा 'मनु ' \nबीसिा हाइक ू \n  \n१. \nभार् रामक ेुँ \nवनवास देलक  \nकमेुँ ईश्वर \n  \n२. \nलाबा छीटलौं  \nआंजुर भहर भहर \nभेटल बूढ़े  \n  \n३. \nस्वर्गक बाट \nनै आसान रहल ै  \nबबन मरने  \n  \n४. \nकोरामे नेना  \nभुिे छल व्याक ु ल \nचोर बनलौं  \n  \n५. \nमायक ददग  \nदोसर बुझत क े  \n 40 || बवदेह  ४२1 \nनेना पोसैमे  \n  \n६. \nहे महामाय  \nएतेक अत्याचार \nकोना सहै छी  \n  \n७. \nसभ चलाक \nअपनाक ेुँ  बुझै छै \nदोसराक ेुँ  नै \n  \n८. \nचुरा अचार \nबबन दही िाइ छै  \nबेबस लोक  \n  \n९. \nपीठक पाछू  \nआइ तुँ सभबकयो \nलू टब  चाह ै \n  \n१०. \nघर अुँर्ना \nसर्रो छै चमक ै \nभौजीक ेुँ  एने \n  \n११. \nर्ाछीमे फल \nबाड़ीमे तरकारी \nपहरश्रमसुँ \n   विदेह ४२1 || 41 \n१२. \nहमर काज  \nपहरश्रम क े नाइ \nबब न  गचिं ताकेुँ \n  \n१३. \nसूप कोननयाुँ \nघरसुँ बबला र्ेल ै \nपैक े ट एने  \n  \n१४. \nपुतहु बौक  \nबेटी बज्जकक ै र  \nबड़ पजसन  \n  \n१५. \nबहुत कम  \nठोप कयल माथ  \nर्ामो घरमे \n  \n१६. \nबताह नहह  \nभलमानुस जकाुँ \nहम चुप छी  \n  \n१७. \nटाकाक िेल  \nसभसुँ अपनाक ेुँ \nद ूर क द ै छै \n  \n१८. \nबबन इजोते   42 || बवदेह  ४२1 \nआन्हर बनन र्ेल ै \nलोक राबतमे \n  \n१९. \nएसर्रमे \nभीतरक राक्षस \nबाहर एल ै  \n  \n२०. \nसोनाक मोल  \nबबकाइत छै झूठ  \nआदालतमे  \n  \n-जर्दानन्द झा 'मनु', मोबाइल न० ९२१२४ ६१००६  \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n   \n  \n ","size_mb":0.98,"has_text":true},"Videha 422.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 422.pdf","name":"Videha 422.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२२  \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदामयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा  मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै  अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो  रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents  and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:422   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्। \nअनुक्रम \n[विदेह ४२२ म अंक १५ जुलाइ २०२५ (िर्ष १८ मास २११ अंक ४२२)] \nगद्य \n२.१.मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक योगदान-११ \n(पृष्ठ ३-९) \n२.२.हहतनाि झा- मैथिली साहहत्यमे तािानाि झा एिं हुनक परििािक योगदान \n-३ (पृष्ठ १०-२१) \n२.३.मुन्नाजी-त्वरित कविता :: संक्षिप्त परिचय (पृष्ठ २२-२५) \n२.४.प्रणि क ु माि झा- स्नातकोत्ति चचवकत्सा प्रचििण(PGME) मे हेल्थ \nइकोनॉममक्स (पृष्ठ २६-३४) \n२.५.मुन्नाजी- हदल्ली ०६ जुलाई २५ क ें  पूिी हदल्लीक लक्ष्मी नगि स्थित मौयाष \nकम्पलेक्स मे आयोचजत भेल बीहमन किा गोष्ठी (पृष्ठ ३५-३८) \n  \n \n२.६.पिमानन्द लाल कणष-वकस्मतक  खेल (किा) (पृष्ठ ३९-५२) \n२.७.प्रीतम क ु माि मनर्ाद- आचायष -चाणक्य(खण्ड-काव्य)मादे,मैथिली क ेेँ  सेिैत \n: कविश्री िाजवकिोि ममश्रा (पृष्ठ ५३-६६) \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-गबदी (पृष्ठ ६७-६९) \n२.९.क ु माि मनोज कश्यप- लघुकिा- आन हदनक अप्पन (पृष्ठ ७०-७२) \n२.१०.िीला क ु मािी आ प्रो. दमन क ु माि झा- त्रिकोणक एक कोणक किाकाि : \nिैलेन्द्र आनन्द (पृष्ठ ७३-८२)  \nपद्य \n३.१.प्रणि क ु माि झा- संघर्ष आ तपन (पृष्ठ ८४-८८) \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-िचू खेलौना गीत (पृष्ठ ८९-९०) \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु '- बीसटा हाइक ू (पृष्ठ ९१-९९) \n३.४.चििानी ममश्र-पश्चाताप  ( कविता) (पृष्ठ १००-१०१)   \n \n \n विदेह ४२२ || 1 \nगद्य \n२.१.मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -११ \n२.२.हितनाि झा - मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -३ \n२.३.मुन्नाजी-त्वरित कववता :: संक्षिप्त परिचय  \n२.४.प्रणव क ु माि झा - स्नातकोत्ति चचवकत्सा प्रचििण( PGME) मे \nिेल्थ इकोनॉममक्स  \n२.५.मुन्नाजी- हदल्ली ०६ जुलाई २५ क ें  पूवी हदल्लीक लक्ष्मी नगि \nस्थित मौयाा कम्पलेक्स मे आयोचजत भेल बीिमन किा गोष्ठी  \n२.६.पिमानन्द लाल कणा -वकस्मतक  खेल (किा)  \n२.७.प्रीतम क ु माि मनषाद - आचाया -चाणक्य(खण्ड -\nकाव्य)मादे ,मैथिली क ेेँ  सेवैत : कववश्री िाजवकिोि ममश्रा  \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-गबदी  2 || विदेह ४२२ \n२.९.क ु माि मनोज कश्यप - लघुकिा - आन हदनक अप्पन \n२.१०.िीला क ु मािी आ प्रो. दमन क ु माि झा - त्रिकोणक एक \nकोणक किाकाि : िैलेन्द्र आनन्द  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२२ || 3 \n२.१.मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपहिवािक योगदान-११ \n \nकल्पना झा \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-११ \n'व्यास' जीक जीवनक एकटा चूक  \n ई एकटा  अकाट्य सत्य अमि , जहिना कोनो लेखकक समग्र \nिचना संसाि पि नजरि खखिाएब तेँ सभटा स्तिीयए नहि भेवट \nसक ै त अमि। तहिना कोनो व्यमि वविेष मे माि गुणे -गुण नहि \nभेटत वा हुनकि कएल सभटा क ृ त्यक प्रिंसे नहि भ ' सक ै त अमि \nसमाजक लोक द्वािा। कोनो ने कोनो चूक एिेन भइए जाइत िैक \nििेक मनुष्य सेँ , जकि  मनिंदा  (कनफु सकी) ि ोम ए ला गैत ि ैक। \nएकिा एहि तििेेँ किल जा सक ै त अमि , जे लाख सचेष्ट ििलाक \nबादो , जामन बूखझ क ' नहि सिी , अनजाने मे सिी मुदा जीवन मे \n 4 || विदेह ४२२ \nकोनो ने कोनो भूल -चूक सभ सेँ भइए जाइत िैक। हिन्दी में किल \nजाइत िैक \"इंसान गलथतयों का पुतला िै\" से सभक सुनल िोएबे \nकि त। म तलब म नुष्यक व ि  के  बा ते नहि  ि ैक जे आजीव न वकि ु  \nगलती नहि कित।  \n \nएतेक भूममका बान्हब आवश्यक िलए एहि कािणेेँ , जे उपेन्द्र नाि \nझा 'व्यास ' एकटा एिन व्यमित्व िथि , जे सम्माननीय टा नहि \nपूजनीय िथि िमिा लेल। मुदा \"यिािा जे अमि से चलखबाक चािी \nिमिा\" ई बात बेि -बेि हदमाग मे आत्रब ििल अमि। संगहि ववदेि \nटीम 'अभभनन्दन ग्रन्थ ' प्रकाचित किबा सेँ बाेँचैत ििल अमि , सेिो \nहदमाग मे आत्रब ििल अमि बेि -बेि। आ तैेँ आइ हुनका द्वािा भेल \nएकटा चूकक गप्प क ' ििल िी।  \n \nजेना वक पहिनहि चचाा कएल अमि , 'व्यास ' जीक पिम भि िलाि \nहुनकि अनुज मिेन्द्र झा। मयाादा पुरुषोत्तम िामक अनुज लक्ष्मण \nसन आज्ञाकािी आ िनुमान जी सन भि। से मिेन्द्र झा \nआज्ञाकारिता आ भमिक उदाििण प्रस्तुत किैत पत्ऱि -चलखख अपन \nहिग्री (लॉ) ताख पि िाखख गाम ओगरि क ' बैचस गेलाि , अग्रजक \nइच्छाक मान िाखैत। भाए -भाउजक जीबैत धरि गामक सम्पचत्त पि \nअनुज म ि ेन्द्र झा  आ हु नक पत्नी फू ल दा इक सव ा ामधका ि  ि ि लमन। \nमाने अग्रजक सोझाेँ कोनो तििक आथििक -मानचसक कष्ट नहि \nझेलए पड़लमन म ि ेन्द्र झा  आ फू ल दा इ केेँ। सौि ा दापूणा व ा ता व ि ण \nििलमन सभहदन। पटना सेँ 'व्यास ' जी वा हुनकि संतथतक आगमन \nपि दुनू प्राणी जी -जान सेँ सत्काि किथिन। आ सामने सेँ सेिो \nओतबे चसनेि -सम्म ा न भ ेटमन म ि ेन्द्र झा  आ फू ल दा इ केेँ। म ा ने  विदेह ४२२ || 5 \n'व्यास ' जीक संग हुनकि मधया -पूता , सभक चसनेि -सम्मान भेटैत \nििलमन।   \n \nमुदा ने समय एक िंग ििैत िैक आ ने लोकक मोन एक िंग ििैत \nिैक सभहदन। से एहि बात पि ववचाि नहि किब एकटा भािी चूक \nभेलमन 'व्यास ' जी सेँ। माने ताहि हिसाबेेँ अनुजक भववष्य सुिक्षित \nक' देबालेल कोनो तििक व्यविा किबा हदस ध्यान नहि गेलमन \nहु नकि । वकि ु ओ संपथत, माने जमीन -जिा आ वक गािी -कलम \nचलखखत दस्तावेज सहित अनुजक नामेेँ कएल जेबाक चािी िलमन , \nएिेन िमि नहि , गाम -समाजक लोकक किब िमन।  \n \nओना सोचए बला बात इिो अमि जे जखन मयाादा पुरुषोत्तम \nश्रीिाम भगवान पि सेिो एकटा कलंक लामगए गेलमन , भगवान \nिहितो (गभावती पत्नी क ेेँ  िाजमिल सेँ मनष्काचसत किबाक कलंक) \nतखन मनुक्खक बाते कोन !  \n \nएहि एक गोट चूकक अथतरिि 'व्यास ' जीक वकि ु  अन्या न्य \nस्वभावगत व्यविाि िलमन जाहि सेँ हुनकि किीबी लोक पिेिान \nििैत िलाि। बोलचालक भाषा मे किल जा सक ै ि , हुनकि \n\"हिटलिपना\" हुनकि किीबी लोकक पिेिानीक कािण \nििलमन।  superiority complex वा \"अिम् ब्रह्मास्थस्म\" बला \nमानचसकता ,  माने \"िम सिी िी\" बला भाव माि नहि , \"िमिीं टा \nसिी िी\" एिेन भाव ििलमन। जखन वक गििाइ मे जा क ' बूझल \nजाए तेँ \"अिम् ब्रह्मास्थस्म\" मे अिम् क े ि अिा मनुष्यक आत्मा सेँ \nिैक। आ ब्रह्म भेल सवाव्यापी चेतना। \"अिम् ब्रह्मास्थस्म\"क अिा भेल  6 || विदेह ४२२ \nब्रह्म आ आत्मा दुनूक एकाकाि भ ' जाएब। एिेन प़िल अमि िमिा \nकतहु।  मुदा आम तौि पि िूल रूप , माने अपन ििीि , अपन \nनाम , अपन बात -ववचािक अधीन भ ' लोकक भीति \"अिम् \nब्रह्मास्थस्म\" बला भाव एहि रूप मे जगि बना लैत िैक \"जे िी से \nिमिीं िी\" माने \"एकोिम् हद्वतीयो नास्थस्त न भूतो न भववष्यथत\" कहि \nसक ै त िी। जखन वक उि संस्क ृ त वाक्यांि सभक अिा बहुत \nव्यापक िैक। आत्मा सेँ संबंमधत िैक। मुदा आम मैथिल -जन जकाेँ \n'व्यास ' जीक भीति सेिो िूल रूप मे अपना -आप क े  प्रथत एिेन \nभाव कतहु -ने-कतहु प्रवेि क ' चुकल िलमन। असल मे ववद्यािी \nजीवन मे 'व्यास ' जी खिाख जाइत -अबइत ििलाि। खिाख सेँ हुनकि \nपरिवािक बड्ड दूिि सम्बन्ध ििमन। मुदा खिाख मे स्व. बलभद्र बाबू \nआ दयाबाबू सेँ अत्यमधक स्नेि , सियोग , सम्बल आ आत्मीयता \nभेटलमन हुनका , जाहि कािणेेँ अत्यमधक प्रभाववत ििलाि हुनका \nलोकमन सेँ। आ खिाख जाइत -आबैत श्रोतीय पिम्पिा सभक \nअनुसिण किब िुरु भ ' गेलमन अनायासहि।  \n \nि ा जनगि  ि ि ैत वकि ु  सम य लेल म ा ि -माउस खाएब पयान्त िोहड़ \nदेने िलाि , मुदा कण्ठी नहि लेलमन , गुरु नहि बनौलमन ककिो। \nएक वषा धरि नहि खएलमन। फ े ि नौकिी मे ििैत खाए लगलाि। से \nखूब खाए लगलाि। सप्ताि मे दू बेि चलमन। मूल रूप सेँ मािक \nप्रेमी िलाि 'व्यास ' जी। मुदा वपआजु -लिसुनक प्रवेि मनषेध िलमन \nघि मे। आ से अपन बनाओल एहि मनयम क ेेँ  मानबा लेल हुनकि \nदबाव ििलमन मधया -पूता पि सेिो।  \n \nिरिपुि बख्शी टोलक एक जन गिीब , ववपन्न, अभावग्रस्त पंहित  विदेह ४२२ || 7 \nववश्वनाि झाक पुि श्री उपेन्द्रनाि झा 'व्यास ' वास्तव मे \"सेल्फ मेि \nमैन\" िलाि। हुनकि जतेक -जे उपलब्धि िलमन से सभटा अपना \nबल-बूता पि िलमन। समाजक लोक सेँ सियोग भेटलमन , मुदा \nसेिो हुनकि प्रथतभा देखखए क '। तेँ तैेँ प्रायः superiority complex \nक चिकाि भ ' गेल िेताि अनजाने मे।  \n \nओना रिटायिमेंटक बाद कमन निम पड़लाि , सभ तििेेँ। माने तामस \nसेिो जतेक पहिले ििल िलमन , से बादक समय मे सुनल अमि जे \nततेक नहि ििलमन। बादक समय मे superiority complex सेँ सेिो \nमुि िोइत गेलाि। से स्पष्ट िोइत अमि , एकासी सालक अविा \nमे देल गेल एकटा इंटिव्यू मे किल हुनकि एहि गप्प सेँ , \"एहि \nसभ मे िमि कोनो क्रहिट नहि । िम मनममत्त माि । सब ईश्विक \nक ृ पा...\" \n \n जखन हुनका सेँ सवाल पूिल गेलमन -\"अपनेक जीवनक सभ सेँ \nपैघ उपलब्धि की ? इंजीमनयि बनब ? साहित्य आकदमी पुिस्काि \n? पटना मे मकान ?\" \n \nओना एहि सवाल मे सथन्नहित तीनू उपलब्धिक अथतरिि समाज मे \nमान -प्रथतष्ठा आ असंख्य लोकक मोन मे देवता सन िान बनाएब \n'व्यास ' जीक बड़का उपलब्धि ििलमन। आदिा पुरुष तेँ िलािे , बल्कि \nअवतािी पुरूष कहि सक ै त मियमन हुनका। किबाक माने हुनकि \nवविाट व्यमित्व तेँ िलमनिे। हुनका द्वािा समाजक लोक लेल कएल \nउपकाि , हुनकि सत्कमाक सोझाेँ उि मानवजमनत िोट -मोट चूक \nआ हु नका  भ ीति क वकि ु  कम ी सभ  केेँ नगण्ये म ा नल जा एत।  8 || विदेह ४२२ \n \n'व्यास ' जीक म ि ा नता  अि ुण्ण ि ि तमन। हु नकि  व्यमि त्वक वकि ु  \nनकािात्मक पि क े ि चचाा किब , हुनकि मान -मदान नहि बूझल \nजाए , मनिोिा अमि िमि। सादि श्रद्ांजचल अवपित किैत मियमन \nहदव्यात्मा 'व्यास ' जी क ेेँ । \n  \nसंपादकीय सूचना -एहि चसिीजक पुिान क्रम एहि चलिंकपि जा कऽ \nपत्ऱि सक ै त िी- \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-1 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-2 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-3 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-4  विदेह ४२२ || 9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-6 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-7 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-8 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-10 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n  10 || विदेह ४२२ \n२.२.हितनाि झा- मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपहिवािक योगदान -३ \n \nहितनाि झा \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक पहिवािक योगदान \n-3 \n प्रो.जयदेव ममश्र 'मधुप अमि कीथति कवव तोि ' स्मृथत-ग्रन्थमे \nकववचूड़ामभण मधुपजीक ववषयमे अपन आलेख ' मधुपजीक ेेँ  जेना \nिम जानल बूझल अमि 'मे मधुपजीक संग कोइलखमे त्रबताओल \nबाल्यकालक हदनक स्मिण किैत चलखलमन अमि - ' एक बेरि \nिमिालोकमन कोइलखमे एक टा िस्तचलखखत माचसक पि चलाएब \n विदेह ४२२ || 11 \nआिम्भ कएल जकि प्रधान प्रेिक ओ व्यविापक िलाि िा. \nभीमनाि झाक वपता पण्डण्डत तािानाि झा। एकि नाम पड़ल प्रभात। \nपिक उद्देश्य सूचचत किैत मधुपजी एक टा पद्यक िचना कएलन्हन्ह। \nजतबा स्मिण अमि ओ थिक - \n'खखलल कमल गुंचजत मधुप , िवव -िवव िोभणम भेल।  \nठिि    दैत  की   िी   पड़ल,  उठु   प्रभात   भय    गेल।।' \n(सन्दभा: मधुप अमि कीथति कवव तोि पृष्ठ -75) \nिाजग्राम वासी अयोध्यानाि चसिंि ठाक ु ि प्रभात एवं प्रभातक \nसम्पादक तािानाि झाक काया -िैलीक ववषयमे जे मन्तव्य चलखने \nिलथिन , प्रभातक एक अंकमे प्रकाचित भेल अमि।  \n' सुन्दितम   लेखावचलसेँ \nअपनेक  प्रभात   सुपूणा ििै अमि।  \nचचि    अनेक  अनूपमसेँ \nपाठकगणकाेँ मन मुग्ध किै अमि।।   12 || विदेह ४२२ \nएहि 'प्रभात 'क सुन्दि िश्मि  \nसमाजमे अभभनव जोि भिै अमि।  \nववद्वद्वि सम्पादकजी !  \nिम देखख 'प्रभात ' प्रसन्न भेलहुेँ अमि।। \n(प्रभात: वषा - 2, अंक- 4,अप्रैल 1934 ) \nआचाया सुिेन्द्र झा 'सुमन 'क ववद्यािम्भ कोइलखक भद्रकाली संस्क ृ त \nववद्यालयसेँ भेल िलमन। सुमनजी अपन आत्मकिा   'मन पड़ैत \nअमि 'मे चलखने िथि -' ववद्यािम्भे गुरुः श्रेष्ठ: ', श्रेष्ठ हदन ठेकनाय, \nयिाहदन जनौ -सुपािी पुस्तकपि च़िा लघुकौमदी प़िब प्रािम्भ \nकयल।अध्यापक िलाि प. जय चसिंि ठाक ु ि। ' आगाेँ चलखैत िथि -' \nओहि समय कोइलख संस्क ृ त ववद्वानक क े न्द्रग्राम िल। '  कोइलखक \nववद्वान सभक चचाा किैत चलखने िथि -इन्द्रनािबाबू -पीताम्बिबाबू -\nगोनू बाबू -यदूबाबू -कािीनािबाबू - तािानािबाबू आहद ओहि \nसमयमे अन्यान्य ववद्वान एवं प्रथतक्षष्ठत व्यमिमे गणनीय िला। ' \n(सन्दभा - मन पड़ैत अमि- सुिेन्द्र झा 'सुमन ' पृष्ठ- 40) \nमन पड़ैत अमि, जखन िम िाइ स्क ू लमे नाम चलखौने ििी , ओहि \nसमयमे गामक मुखखया ई.अमनरुद् ममश्र( पद्मश्री िा.मोिन ममश्रक  विदेह ४२२ || 13 \nवपता) िलाि। स्कॉलिचिप लेल बी.िी.ओ.सेँ आय प्रमाण पि लेब \nजरूिी िलैक। बी.िी.ओ. िमिा मुखखयाक अनुिंसहिपि प्रमाणपि \nदैत।तेेँ िमिा इंजीमनयि सािेब ओत s जाय पड़ल। सािसपूवाक अपन \nपरिचय दैत जखन काज किचलयमन तेँ ओ आह्लादपूवाक िमि \nवपताजी(तािानाि झा)क ववषयमे अपन संस्मिण सुनौलमन , \nकािीमे कोना हुनक आथतथ्यमे ििलाि से किलमन।  \n(सन्दभा: कोइलख : पृष्ठ - 74)। \nकववचूड़ामभण मधुपजीक घि कोइलख , िमि घिक सटल पोखरिक \nपुबरिया मिािपि। मधुपजीक बाल्यकाल कोइलखमे त्रबतलमन। \nबादमे मधुपजी मातृक कोिामे बचस गेलाि। मधुपजीक जीक \nजीवनक प्रसंग भाइजी (प्रो. भीमनाि झा) 'मधुप: अमि काथति \nकवव तोि 'मे जे चलखने िथि ,से उद्ृ त क' ििल िी ,ओकि बाद \nमधुपजी जे अपन पद्यात्मक आत्मकिा ' प्रेिणापुंज 'मे जे बाबूजी(प. \nतािानाि झा)क प्रसंग   चलखने िथिन से प्रस्तुत किब।  \n'िमिा प्रथत हुनक वविेष आवेसक कािण , िम यैि बुझैत िी , िमि \nकोइलख  घि  ि ोयब ि ल। ि म ि  वपता  हु नका सेँ वकि ु  जेठ। वकि ु ए \nहदनका। िमि वपताक जन्म 1903मे , मधुपजीक 1906मे।तेेँ, \nसंगतुरिया िहितो िमि वपताक ेेँ  भाइ किैत। िमि मायक ेेँ  ओ बिोबरि \nपयि  ि ु त्रब प्रणा म  कि ैत ि ि लथि न।'प्रेिणापुंज 'मे अपन वकिोिाविाक \nवणान किैत एकामधक ठाम िमि वपता(तािानाि झा)क उल्लेख \nकयने िथि। अपन संगतुरिया आत्मीय भाइक बालक ििबाक कािणे \nिम हुनक भाथतज , ओ िमि काका। ई भाव ओ आजीवन िखलमन। '  14 || विदेह ४२२ \n( संदभा - मधुप: अमि कीथति कवव तोि ' पृष्ठ- 470) \nप्रेिणापुंजमे मधुपजी अपन बाल्यकाल वणानक आिम्भहिमे चलखने \nिथि - \n' स्वगान्ता नवे वयमे  \nसुचिक्षित बन्धुवि ववनयी कलाचय -मनपुण \nतािानािबाबुक श्रमे चाचलत  \nबालवगाक िेतु क े . िी. क्लबक चचत्ताह्लादकािक  \nसाधने क्रीहित  \nकतेको पि पुस्तक क े ि अध्ययन किइत  \nत्रबताबी समय सुखदे।  \nतत' ििइत  \nएक हदनका गप एखन िी   विदेह ४२२ || 15 \nचलखख ििल - \nकन्दुक-क्रीड़क- प्रथतस्पद्ााक आयोजन तत ' िल  \nसभ तकि साधन जुटाब 'मे ििी तल्लीन  \nव्यस्त तािानािबाबुक देनउेँ   आज्ञा \nएक क्रीड़क बन्धु \nकाज से नहि कयल  \nक ु वटल कठवपङ्गल पिम ओ , \nजाहिसेँ भ ' क्र ु द् \nदैत तमनका गालपि ओ एक िापि  \nबाचज उठला - \n'नीचसेँ एिी प्रकािेेँ ल' सक ै त िी काज। ' \nताहि उमिक सत्यताक प्रमाण   16 || विदेह ४२२ \nदेल ओ मथतमान  \nिीघ्र क ' सम्पाहदते से काज।  \nदेखख  से ि म ि ा  म ुेँि े प्रस्फु वटत भ ेले एक दोि ा  \nसूमन से  \nभ ' चवकत बजला भाइ सािेब:  \n'िमि कािीकान्तबाबू आिुकवव िैताि िीघ्रे। ' \nजकि ई थिक रूप - \nत्रबना ताड़ने नीच की, कौखन काज किैि ? \nलखु लथत , लथतऔने त्रबना, गेन न ऊहड़ सक ै ि।। \n(सन्दभा: प्रेिणापुंज: मधुप पृष्ठ - 13-14) \nमधुपजीक ेेँ  अपन वपताक आज्ञाक पालन किैत कोइलख गाम िोड़य \nपड़लमन, मुदा कोइलखक लोकक ववषयमे ओहिना स्नेि ििलमन।  विदेह ४२२ || 17 \nएक प्रसंग एतय उद्ृ त क' ििल िी - जखन भाइजी( भीमनाि \nझा ) दिभंगाक सी.एम. कॉलेजमे प़िैत ििथि तेँ एक पि \nकोइलखसेँ मधुपजीक ेेँ  पद्यमे चलखने ििथिन। ओहि पिक ेेँ  पत्ऱि \nमधुपजी हुनक परिचय पयबाक लेल चचल्कन्तत ििथि - ' कोनो \nहदन /  कोइलखसेँ समागत/    एक टा पत्ऱि पि  / मूक िोमांचचत \nव्यथितचचत  /   अपि व्यमि ने \nबुझय तेेँ /   अवरुद्लोचननीि  /   कतेक िन धरि द्रववत हिय /  \nसह्य किइत पीड़  /   कोन कोमल हृदय चलखख ई कयल   एखन \nअधीि ?/  जे िाि िहितउेँ/  अिा -सौष्ठव भाव -समलंक ृ त  / \nकरुण -पद-सृजन-प्रथतभा -धीि।   (संदभा : प्रेिणापुंज पृष्ठ - 187) \nपि चलखनिािक परिचय पयबाक लेल चचल्कन्तत िलािे वक \nमधुपजीक दोसि पुि श्री मभणकांत ममश्र हिनक परिचय दैत \nकिलथिन - ' काका !  /   अिी व्यमिक िचचत  /  अपने क े ि \nप्रिंसात्मक  / लचलत लेखो सुनौने   िम ििी  /  जे ममथिला \nमिाववद्यालयक  /     पत्रिकामे प्रकाचित िल भेल ,/ \nतहू हदन परिचय त्रबना िहि चचल्कन्तते।  \n(सन्दभा: प्रेिणापुंज : मधुप पृष्ठ - 187) \nजखन परिचय बुझलखखन ,तखन जे हुनक कलमसेँ उद्गाि  18 || विदेह ४२२ \nमनकललमन - \n' ई भीमबाबू थिका भाथतज , /  पिम वप्रय \nस्वगीय  /  तािानािबाबुक पुि  /    पैतृक  सकल सद्गु णसेँ \nववभूवषत    / \nपूणा - दीण्डप्त-भववष्य। '  सन्दभा : प्रेिणापुंज: मधुप   -पृष्ठ - 188) \nओहि पिक जे मधुपजी उत्ति देलथिन ओहिमे वपता तािानाि झाक \nसेिो चचा क े ने िथिन ,ओकि एक अंि - \n'वत्सलता -नव -लता -क ु सुम-कोिक ! कोइलख -कोिक कमनीय  \nनूतन  जातक , प्रथतभा   जलजातक   सौिभेेँ   लचसत  िमणीय  \nसिल स्वभाव , सुयोग्य वपताक सुयोग्य भववष्णु तनय चचिजीवव  \nश्रील भीमबाबू !   िुभ   आचिष    तुअ  पिक   पद्यक  मधु   पीत्रब।। \nप्रमुहदत  चचत स्वगीय बन्धुवि /    तािाबाबुक    ववििक   आमध \nत्रबसरि जकाेँ  अनुभव न किी    सांसारिक   संकटजन्यो  व्यामध।   विदेह ४२२ || 19 \n(सन्दभा : प्रेिणापुंज मधुप , पृष्ठ-,190) \nपरिवािक सुखक घड़ीमे आ दुखक घड़ीमे सेिो पारिवारिक सदस्यक \nजकाेँ अनेक पि भाइजीक नाम प्रेवषत िमन जे   'मधुपक पि   : \nभीमनाि झाक नाम 'सेँ प्रकाचित अमि , जाहिमे तािानाि झाक \nप्रसंग अनेक पिमे अनेक प्रसंगक चचा िमन।  \nएतय माि दू पिक अंि जे 26.10.1980क चलखल अमि , जखन \nभाइजी(भीमनाि झा)क ेेँ  भाित सिकािक संस्क ृ थत मंिालयसेँ \nजुमनयि रिसचा फ े लोचिप भेटल िलमन आ दोसि 10.12.1982क \nपि जखन िमि माखझल भाइ (ममिनाि झा)क \nमनधन(13.11.1982)क सूचना भेटलमन , उद्ृ त क' ििल िी - \nपहिल पि - \n' पूणा भेल प्रतीथत/   प्रथतभा क े ि सभ तरि मान/  हदवंगत वप्रय बन्धु \n/  तािानाि बाबुक आइ आत्मा/  नन्दनक उपवनहुेँमे िहि   / \nई अमन्दानन्द लहि/  तुअ चचिंजीववत्वक मेँगैत िेताि    / \nतािासेँ मधुि विदान ,/   आ, अदृखष्टक वि ववपन्ना  /  अिीं लोकमनक \nपालनक भािें ववखखन्ना  /      अिाेँ सभक पिोिमे कनइत \n/    समुत्सािक त्रिपिगा   /   श्रीमती भौजीक कोखख   जुड़ैल   /  20 || विदेह ४२२ \nक े  नहि मान/   पूणा अमि ववश्वास/   प्राप्त फ े लोचिप/  अिाेँ तै \nरूपसेँ ई िोधकाया देखैब/   जाहिसेँ मैथिचलक सब तरि िैत \nकीथतिक  गान    / \n(सन्दभा ; मधुपक पि : भीमनाि झाक नाम , पृष्ठ- 44-45) \nदोसि पि - \n' बन्धुवि तिबाबुक/  अल्पे वयमे मनधनो भेने  /   जे आदिणीयाेँ \nभौजी  /     सहितो अथत मनजुा सकल   सन्तथतक ेेँ   / \nलालन - पालन चििा - दीिा किा  /   हृदयपि   पािि   िखने    / \nदुखी न िो सन्तान - ताहि ले '/  नोि न नयनक मनःसृत \nकयलमन,  / \nजिा - जजािा ताहि मनयथत से िाि � लगौलक  /    मूिाायन्ता    / \nतमनक नोिायल   मूेँि देखब िम कोना/   देब  वा कोन प्रकािेेँ बोल -\nभिोसो  /   स्वयं वविीणा हृदय भ s गेने/  वकन्तु साध्य की ?  / \nभालक चलवपपि नहि ककिो अमधकाि/   विदेह ४२२ || 21 \n(सन्दभा : मधुपक पि भीमनाि झाक नाम , पृष्ठ-51) \n  \nएकि अथतरिि प्रभातक प्रसंग अनेको पि सम्पादकक नाम आयल \nिलमन , जकि  च च ा प्रभ ा त पत्रि का क वव षयम े चलख बा क सम य उद्ृ त \nकिब , वकन्तु एक पि जे मंगिपट्टीक प. मदनानन्द झाक प्रभातमे \nप्रकाचित अमि - 'क्वैलखक युवकगणक प्रथत ' ओहि पिक एक अंि - \nसम्पादक   गुणवान   हितैषी , \nबुमद्मान श्री तािानाि।  \nखाली युवक संघ क े  हित ओ , \nसतत   खपाबथि    माि।।  \n (सन्दर्भ: प्रर्ात वर्भ-1,अंक -अप्रैल 1934) \n अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n  22 || विदेह ४२२ \n२.३.मुन्नाजी-त्वहित कववता :: संक्षिप्त पहिचय \n \nमुन्नाजी \nत्वहित कववता :: संक्षिप्त पहिचय \n  \nमैन्युअल युग सं हिचजटल युगमे प्रवेि दैमनक जीवनक सब स्ति \nबदचल देलक।सामाचजक े  बदलाव साहिण्डत्यक बदलावक आधाि \nथिक।प्रािम्भम्भक अविामे मैथिली साहित्य मध्य ववद्वानक भिमाि \nिल।तें पहिने मैथिली लेखन समकालीन कथ्य गसल चिल्पें \nचिमोत्कषा पि ििल।जे अपन सबिक धिोिि बमन िा वपत \nअमि।कालान्तिे वास्तववक ववद्वानक संख्या बल िीण पड़ैत गेल।आ \nक्रमिः ओ िान िेक ै त गेलाि अल्प ज्ञानी ,स्वघोवषत ववद्वान ।ओिोन \nिचनाकाि मैथिली भाषा - साहित्य सं बेसी अपन पीठ क ु रिएबामे \nलीन पुिान पिम्पिा उघैत ,उघबैत ििला।ओ िल मैन्युअल युग।  \n  \nआब हिचजटल युगमे सब व्यस्त ,मस्त।तकिे फलस्वरूप किामे \nउपन्यास, किा िोइत .... िेरिबल(  100 िब्द धरिक किा)एलै।जेना \nमैथिलीक बीिमन किा।इ आजुक सं अमगला कतेको पी़िीक किा \nसाहित्यक पूणा खोिाक थिक।  \n विदेह ४२२ || 23 \nतहिना कववता हदस चली तं मिाकाव्य , काव्य( \nकववता ,गीत,गजल)िभणका ,िाइक ु क संग अवतरित भेल त्वरित \nकववता(  insta Poetry)  जकि पृष्ठ भूमम \nअमि - Instagram,Twitter / X,Kinder.....!  इ समयक मांग \nथिक।जं अिां समयक संग चलब नै चसखलौं त ' आउट िेटेि \nभ ' जाएब।जेना  HMT,Nokia.....!जं अपनाक ें  मैथिलीक भववष्यक \nकववक रूपें बचाक ें  िाखय चािी िी त ' त्वरित कववता िचू।इ \nपािम्परिक कवव/ आलोचकक ें  नै अिघतैन।मुदा इ अबै बला दु - \nचारि पी़िीक उपयुि साहिण्डत्यक खोिाक थिक।अिां कखनो जाहि \nववधामे चलखख ओ वतामान संग दु चारि पांच दिकक आगुक \nप्रासंमगकताक ें  ध्यान मे िाखख चलखी।संगहि मित्वपूणा बात जे अिां \nकोनो ववधा मे चलखी ,अपन साहित्य सृजन माि पाठकक लेल \nकिी।चािे पाठक आम जन िोइि वा लेखक।अपन िचना कखनो \nकोनो आलोचक लेल नै किी।आ ने वकनको सं अपन िचनाक \nआिीवााद लेल मुंि मनिािी।अिां अपन िचनामे ओ िमि , िमता \nआनू जे पाठकक मगज मे जा बैसै।जहिया पाठक( लेखक सहित) \nअिांक ें  अकामन लेत।अिांक लेखनक चसद्ता स्वत: चसद् \nभ ' जाएत।आलोचक ििथि अपन बाट तक ै त।अिां हुनकि बाट नै \nताक ू ।अिां अपन पाठकक भीड़ ठा़ि करू जे अिांक नव िचनाक \nबाट तक ै त ििय।जे स्टाम्प ल ' बौआय िथि कोनो ववधा वा लेखकक ें  \nमोजि देबा लेल ओ स्टाम्प अपन कपाि पि लगा लैि।सजग ििैि \nजे ओ बिखा बुन्नीमे धोखरि नै जाइन।  \nमैथिली आन भाषा - साहित्यक सोझां सब हदन सं पमिला पौदान \nपि लटकल सन ििल।िम सब जेना किामे बदलैत ववश्व परिदृश्यक ें  \nअकामन   बीिमन किाक अवधािणा आनल आ समवेत प्रयासे  24 || विदेह ४२२ \nववकचसत कएल।   जहिया ववश्व किा परिदृश्य मे िेरिबल ( Upto \n100 Words  stories) क प्रादुभााव भैल िल।  \nतहिना िम आह्वान किै िी - मैथिलीक लेखक/ कवव लोकमन क ें  जै \nमैथिलीमे त्वरित कववता(  Insta Poetry) क बीजािोपन कएल \nजाए।जकि प्रासंमगकता आगामी  5-10 दिक पिाथत चसद् िएत।  \nअंग्रेजी कववमयिी   भाितीय मूलक( पंजाबन) कनािा प्रवासी  ' रूपी \nकौि ' आइ त्वरित कववता मे ववश्व चचचित कववमयिी भ ' गैल \nिथि।हिनकि जन्मे बीसम सदीक उतिाद्ा (  4 अि ु बि  1992)मे \nभैल।इ पहिने अपन चचिकािी आ कलाकािी सं चचचित ििथि।जकि \nिाप कववता पि सेिो पड़ल।हिनक कववता लेखन  21म सदीक पहिल \nदिकक अंत( 2009)सं भैल। 2014 मे हिनक पहिल त्वरित कववता \nसंग्रि - ममि एण्ड िनी आयल जे ववश्वक  43 भाषा मे अनुहदत \nभेल।एिैन कववताक लोकवप्रयताक अंदाजा लगा चलयय।द सन एण्ड \nफ्लावि -2017 आ तेसि संग्रि - \" िोम बिी '2020 मे आमन \nववश्वचचचित भैली।हिनक अथतरिि अंग्रेजीक दजान भरि कववक \nत्वरित कववताक संग्रि आत्रब चुकल अमि।  \nहिन्दीमै सेिो त्वरित कववता लेखनक प्रयोग/प्रयास जोि पकड़ने \nअमि।मुदा वकनको सखझया वा व्यमिगत संग्रिक जनतब एखन \nधरि नै अमि।मैथिलीमे त ' कोनो खोड़ चाल धरि नै \nसुनाएल।प्राय:  40-50 बिखक पिाथत अकानल जाएत।  \nदि असल ऐ तििक कववतामै िंद आ तुकबंदीक प्रधानता नै िाखल \nगैलैए।िंदयुि दोिा ,सोिठा...... सब आब पुिान भ ' गैल( Out \nDated)।आब कवव/ अंग्रेजी आलोचक   पािंपरिक कववताक \nतुलनामे बैसी सािगभभित   आ भववष्यक मिालक रूपमे वभणित \nक' ििलाि।   विदेह ४२२ || 25 \n  \nत्वरित कववता(  Insta poetry ) \n----+--------+---------+--------+---- \n1- चानक बखान/ सगिो सुना पड़त/ गुणी त ' सुरूजो बड़ िथि।  \n2-पोखरि ,इनाि भत्थन क '/ लोक बेगिता पात्रब/ कीनैए टब।  \n3-िम क ' देलौं घोषणा िांथतक/ चचन्ता िल/ कोना त्रबकायत \nघातक िथियाि ।  \n4-िे यै ,एनी सुनू ने/ लोक देखख लेत तिन ?/ त' की मौला जायब \nअिां।  \n5-िन्द ववला नै गेलै/ अपन बेअसि देखख/मन्द भ ' गेल। \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com  पि \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n  26 || विदेह ४२२ \n२.४.प्रणव  क ु म ाि झा- स्नातकोत्ति चचककत्सा प्रशििण(PGME) \nमे िेल्थ इकोनॉममक्स \n \nप्रणव  क ु म ाि झा \nस्नातकोत्ति चचककत्सा प्रशििण(PGME) मे िेल्थ इकोनॉममक्स \nएकबेि लेिी िाहििंग मेहिकल कॉलेज मे माेँ क े  देखाबय लेल गेल \nििी त ओत्त श्वसन िोग ववभाग मे प्रो० िॉ० तन्मय तालुकदाि क े  \nदेखने िहियई जे ओ िोगी सभ से ओकि स्वास्थ्य संबंधी स्थिथत \nआ हिस्ट्री क े  पूिताि क े  संग संग ओकि सामाचजक आ आथििक \nपिीथिथत क े  भी ववषय मे जानकािी ल ऽ ििल िलाि। आ तदनुसाि \nओकि इलाज आ दवाई -टेस्ट आहद चलखी ििल िलाि। िमि \nचजज्ञासा पि ओ बतेने िलाि जे अलग अलग सामाचजक आथििक \nपरिवेि बला िोगी सभ क े  इलाज आ टेस्ट क े  मनणाय लेबय मे \nओकि जीवन िैली आ आथििक स्थिथत क े  ध्यान मे िाखला से \n विदेह ४२२ || 27 \nइलाज प्रभावी आ वकफ़ायती बनयत िैक। उदाििण लेल एकटा \nकम आय बला घि क े  िोगी क े  जे िम मििग दवाई चलख दी त \nओ ओहि मे से आधा वकनत आधा नै वकनत , नतीजा दवाई िोग \nमे ओतेक प्रभावकािी नै िेतइक। ताहिना यहद कोनो िोगी कोनो \nपैनल मे िैक त नाना प्रकािक टेस्ट द्वािा ओकि िायग्नोचसस िमिा \nलेल आसान भऽ जाइत िैक आ ताहि लेल ओकिा सभटा टेस्ट \nचलखख दैत िी , मुदा कोनो कम आय वगा क े  िोगी क े  एत्तेक टेस्ट \nचलखख ओकिा पि आथििक बोझ देनाइ ओकि इलाज क े  बीच मे \nबाधा बामन जाय अमि आ कत्तेक बेि ओ फ े ि इलाज अंठीया दैत \nिैक जै से बाद मे मामला आिो खिाब िोय क े  संभावना ििय िैक। \nऐ क े  बदले जौं िम िायग्नोचसस पद्थत मे कमनक े  बदलाव किय  िी \nत सीममत टेस्ट मे भी ओ इलाज संभव भऽ सकय िैक भले ओहि \nलेल चचवकत्सक क े  कमन बेसी एफटा किय पिय। िोगी क े  हदनचयाा \nआ वक ा  प्लेस क ं िीिन आहद क े  आधाि पि सेिो चचवकत्सकीय \nपिामिा मे बदलाव किय पिय िैक।  ओहि बातचीत से िमि ध्यान \nएहि हदस गेल िल जे िेल्थ इकोनॉममक्स क े  ज्ञान आ अनुभव सेिो \nचचवकत्सक आ चचवकत्सा व्यविा क े  प्रभावी बनाबय मे मित्वपूणा \nभूममका मे भऽ सकय अमि।  \nआजुक वैखश्वक स्वास्थ्य प्रणाली तेजी सेँ बदचल ििल अमि। खचा \nबत्ऱि ििल अमि , संसाधन सीममत भऽ ििल अमि आ लोकक \nउच्चगुणवत्ता सेवाक प्रथत अपेिा हदनानुहदन बेसी िोइत जा ििल \nअमि। एिन परिस्थिथत में चचवकत्सक सभ क े  क े वल चचवकत्सकीय \nज्ञान सेँ सज्जित ििब पयााप्त नहि अमि , हुनका आथििक दृखष्टकोण \nसेँ सेिो सजग िोबय क े  आवश्यकता भऽ गेल अमि। एकि समाधान  28 || विदेह ४२२ \nरूपेेँ \"िेल्थ इकोनॉममक्स\" - अिाात् स्वास्थ्य सेवामे संसाधनक \nववतिण आ मूल्यांकन क े  अध्ययन - पोस्टग्रेजुएट मेहिकल चििा \nमें एक अमनवाया घटक बनेबाक आवश्यकता अमि।  \nअक्सि िॉक्टि क ेेँ  एक संप्रेषणात्मक मनणाय लेबाक पड़ैत अमि - \nएक टा इलाज प्रवक्रया आ दोसि टा इलाज प्रवक्रया में चुनाव किब। \nई मनणाय माि प्रभावकारिता पि आधारित नहि िोइत अमि , बल्कि \nओकि लागत , अवसि लागत ( opportunity cost),  आ \nदीघाकालीन प्रभाव सेिो मित्त्वपूणा िोइत अमि। िेल्थ इकोनॉममक्स \nक े  ज्ञान ई सुमनण्डित किैत अमि जे चचवकत्सक अपन मनणाय में \nसंसाधनक सवाश्रेष्ठ उपयोग किैत िथि।  \nवविेषतः भाित सन मध्यम एवं मनम्न -आयवाला देि में स्वास्थ्य \nसंसाधन सीममत अमि। एिन स्थिथतमे चचवकत्सक क ेेँ  एिन मनणाय \nलेब जरूिी अमि जे खचा कम िो आ परिणाम अमधक लाभकािी \nिो। िेल्थ इकोनॉममक्स एकि प्रचििण दैत अमि। आजुक समय में \nभाितक स्वास्थ्य सेवा प्रणाली खास कऽ ग्रा मीण इलाकामे गंभीि \nचुनौतीक सामना कऽ ििल अमि - एक हदस सीममत \nसंसाधन , दोसि हदस ब़िैत जनसंख्या आ िोगीक भाि। \nत्रबिाि , झािखंि सन िाज्य जतए चचवकत्सा आधािभूत संिचना \nकमजोि अमि , ओहि ठाम चचवकत्सकीय मनणाय में  िेल्थ \nइकोनॉममक्स  क े  ज्ञान चचवकत्सकक मनणाय -िमि क े  संगहि \nसामाचजक न्याय आ सेवा दिता सेिो ब़िा सक ै त अमि। एिन \nसंदभा में िेल्थ इकोनॉममक्स क े  पोस्टग्रेजुएट मेहिकल चििा  विदेह ४२२ || 29 \n(PGME) में िाममल किब जरूिी भऽ गेल अमि।  \nएकि प्रचििण सेँ चचवकत्सक क े वल ज्जक्लमनकल िेि में नहि , बल्कि \nअस्पताल प्रिासन , सावाजमनक स्वास्थ्य योजना , आ नीथत -\nमनधाािण क े  स्ति पि सेिो अपन प्रभाव िोहड़ सक ै त िथि। एक \nअध्ययन में किल गेल अमि जे िेल्थ इकोनॉममक्स में प्रचिक्षित \nचचवकत्सक नीथत -मनमााण क े  संवाद में अमधक प्रभावी भूममका \nमनभबैत िथि ( researchgate.net; pmc.ncbi.nlm.nih.gov)। \nजखन चचवकत्सक स्वास्थ्य बीमा , मनमध ववतिण , नीथत मनयोजन \nजेकाेँ प्रणालीगत पिलू बुझैत िथि , तखन ओ बेिति मनणाय ल \nसक ै त िथि। उदाििण स्वरूप , NHS आ NICE क े ि मनणाय -प्रवक्रया \nक े  अध्ययन सेँ चचवकत्सक िोगी क ेेँ  ई स्पष्ट करि सक ै त िथि जे \nवकयैक वकि ु  उपच ा ि  उपलि  अमि , आ वकयैक नहि।  \nजखन चचवकत्सक आथििक ववश्लेषण (जेना - लागत -लाभ \nववश्लेषण) क े  आधाि पि मनणाय लैत िथि , तखन कम खचा में \nबेसी स्वास्थ्य लाभ संभव िोइत अमि। सऊदी अिब में भेल एक \nअध्ययन किैत अमि जे िेल्थ इकोनॉममक्स प्रचििण सेँ चचवकत्सक \nववत्तीय प्रभाव क े  ध्यान में िखखकऽ बेिति ज्जक्लमनकल मनणाय लऽ \nसक ै त िथि ( researchgate.net)। \nनीथत ववमिा में भाग लेबय लेल चचवकत्सक क ेेँ  क े वल ज्जक्लमनकल \nज्ञान नहि, बल्कि आथििक तक ा  आ मॉिल क े  समझ सेिो जरूिी  30 || विदेह ४२२ \nअमि। मानचसक स्वास्थ्य नीथत मनमााण में , िेल्थ इकोनॉममक्स क े  \nआधाि पि वविेषज्ञ अपन सलाि बेिति ढंग सेँ नीथत मनधाािक तक \nपहुेँचा सक ै त िथि ( pmc.ncbi.nlm.nih.gov)। \nत्रबिाि आ झािखंि क े  िजािों प्रािममक स्वास्थ्य क ें द्र ( PHC) में \nिॉक्टि सब क ेेँ  दवाई , मिीन , आ मानव संसाधनक अभाव ििैत \nअमि। एक्क े  िॉक्टि क ेेँ  दजानों मिीज देखय पड़ैत अमि। एिन \nस्थिथतमे कोन इलाज में अमधक लाभ िेतैक आ कोन खचा क े  \nऔचचत्य नहि िैक - ई मनणाय त्रबना आथििक समझ संभव नहि। \nिेल्थ इकोनॉममक्स प्रचिक्षित चचवकत्सक क े  ई मनणाय \nआत्मववश्वासपूवाक लेबामे  सिम बनबैत अमि।  \nत्रबिाि -झािखंि में अमधकांि ग्रामीण परिवाि िोजी -िोटी लेल संघषा \nकिैत िथि। मनजी अस्पताल में इलाज किब हुनका लेल आथििक \nसंकट उत्पन्न किैत अमि। लोक अक्सि   इलाज क े  चक्कि मे कजा \nके  बोझ ति  ि ू त्रब जा इत अमि । ि ॉक्टि  जेँ ला गत-प्रभावी इलाज , जे \nसिकािी योजनाक तित कवि िोइत अमि , ओहि हदिा में मनणाय \nलेताि , त िोगी आ स्वास्थ्य प्रणाली दुनू लाभ मे िित।  \nउदाििण स्वरूप , आिोग्य सेतु योजना , आयुष्मान भाित , जन \nऔषमध क े न्द्र सभक जानकािी जेँ प्रचििु िॉक्टिक पास िित , त \nओ िोगी सभ क े  एकि उपयोग क े  सुझाव द्वािा इलाज क े  आथििक \nबोझ घटा सकताि।   विदेह ४२२ || 31 \nग्रामीण िेि में अक्सि स्वास्थ्य योजना बनाबैत समय िाटा \nआधारित लागत ववश्लेषण नहि िोइत अमि। प्रचिक्षित चचवकत्सक \nएहि कमी क े  पूिा कऽ सक ै त िथि। िेल्थ इकोनॉममक्स क े  ज्ञान \nिखमनिाि िॉक्टि अपन संिा या चजलास्तिीय स्वास्थ्य सममथत में \nमनणाय लेबाक प्रवक्रया में िा ममल भऽ सक ै त िथि , जाहिसेँ नीथत \nक े  जमीनी िकीकत क े  संग सहि तिीका से जोड़ल जा सक ै  अमि।  \nिेल्थ इकोनॉममक्स क े  PGME में समावेिक पद्थत  \n1. मौजूदा पाठ्यक्रम में ववषय समावेि:  \nवकि ु  संि ा न अपन PGME पाठ्यक्रम में िेल्थ चसस्टम , बीमा आ \nस्वास्थ्य नीथत पि आधारित सप्ताि -लंबा पाठ्यक्रम िुरू कएने \nिथि। ई कोसा में िेल्थ इकोनॉममक्स क े  परिचय देल जाइत अमि , जे \nिेचसिेंट चचवकत्सक द्वािा बहुत प्रिंचसत भेल अमि।  \n2. प्रमाणपि पाठ्यक्रम आ ऑनलाइन मॉड्यूल:  \nिेल्थ टेक्नोलॉजी असेसमेंट पि आधारित  Massive Open Online \nCourse (MOOC)  बनाओल जाइत अमि , जे चचवकत्सक क ेेँ  \nलागत -प्रभावकारिता क े  व्याविारिक ज्ञान दैत अमि। मनिंति चििा \n(Continuing Education)  क े  तित प्रमाणपि पाठ्यक्रम सेिो \nप्रभावी चसद् भऽ ििल अमि।   32 || विदेह ४२२ \n3. व्याविारिक  QI परियोजना ( Quality Improvement \nProjects): \nिोगी देखभाल में सुधाि िेतु बहु -आयामी टीम ( medicine, \nnursing, pharmacy, social work) क े  संयुि प्रोजेक्ट , जे खचा \nआ दिता क े  लक्ष्य िाखैत अमि , िॉक्टि सभ क े  व्याविारिक अनुभव \nदैत अमि। एिन प्रोजेक्ट ज्जक्लमनकल आ आथििक ज्ञान क े  संग \nसमन्वय िावपत किैत अमि ( pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)। \n4. चसमुलेिन आ क े स गेम्स:  \nClinical Health Economics System Simulation \n(CHESS) एकटा क ं प्यूटि आधारित प्रथतस्पधी खेल थिक , जाहिमे \nचचवकत्सक टीम ववभभन्न पेमेंट मॉिल अंतगात िोगी देखभाल क ऽ \nअभ्यास किैत िथि। ई चचवकत्सक क ेेँ  बजट सीमा आ लागत -\nप्रभावकारिता क ेेँ  सजीव रूप में बुझबैत अमि।  \n5. अंति -पेिागत चििा ( Interprofessional Education � \nIPE): \nचचवकत्सा आ स्वास्थ्य देखभाल माि चचवकत्सकक काम \nनहि , बल्कि नचसिंग , फामेसी , सामाचजक काया जेकाेँ अन्य पेिा सेँ \nसमन्वय किबाक आवश्यकता सेिो िोइत अमि। साझा किा आ \nचसमुलेिन अभ्यास सेँ प्रचििणािी सब क े  ववभभन्न पेिागत  विदेह ४२२ || 33 \nदृखष्टकोण सेँ लागत आ मूल्य समझ में अबैत अमि।  \n  \nताहि लेल आवश्यक िैक जे \nदिभंगा , मधुबनी , मुजफ्फिपुि , बेथतया , पटना , िांची , भागलपुि , जे\nकाेँ मेहिकल कॉलेज सभ में कोसा में ओिन क े स स्टिी जोड़ल \nजाए , जतए ग्रामीण मिीजक इलाज ववकल्प पि खचा बनाम लाभ \nक े  तुलना क ै ल जाए। ई िेचसिेंट िॉक्टि क ेेँ  चसखाबय अमि जे एक े  \nिोग में अलग -अलग परिस्थिथत में कोन तिीका प्रभावी िो सक ै त \nअमि।  \nत्रबिाि आ झािखंि सन िाज्य , जतए स्वास्थ्य सेवाक ढांचा अखनो \nअसंतुचलत अमि , ओहि ठाम िेल्थ इकोनॉममक्स प्रचिक्षित िॉक्टि \nस्वास्थ्य सेवा क े  नव हदिा दऽ सक ै त अमि। पोस्टग्रेजुएट मेहिकल \nचििा में ई ववषय क े  जोड़ब माि एक पाठ्यक्रमीय सुधाि \nनहि , बल्कि  एक सा म ा चजक परि व तान के  प्रस्फु टन ि ैक। \nजखन िॉक्टि िोगीक स्वास्थ्य संग -संग ओकि आथििक स्थिथत आ \nसंपूणा प्रणाली क े  ध्यान में िखखकऽ मनणाय लेताि , तखन स्वास्थ्य \nसेवा अमधक मानवीय , वटकाऊ आ प्रभावकािी बनत। एिी से जरूिी \nअमि जे िेल्थ इकोनॉममक्स क े  PGME में एक अमनवाया आधाि \nबनाओल जाए - वविेषतः ओहि िेि में जतए जीवन आ सेवा दुनू \nकहठनाइ सेँ गुजरि ििल अमि।   34 || विदेह ४२२ \nसंदभा:  \n•  प्रो० मीनू बाजपेयी , मानद कायाकािी मनदेिक , एनबीईएमएस  \n•  researchgate.net \n•  pubmed.ncbi.nlm.nih.gov \n•  journals.lww.com \n•  pmc.ncbi.nlm.nih.gov \n•  नीथत आयोग त्रबिाि स्वास्थ्य नीथत दस्तावेज  \n•  झािखंि स्वास्थ्य ममिन वावषिक रिपोटा  2023�24 \n-(प्रणव झा , िाष्ट्रीय पिीिा बोिा , नई हदल्ली) \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  विदेह ४२२ || 35 \n२.५.मुन्नाजी- कदल्ली ०६ जुलाई २५ क ें  पूवी कदल्लीक लक्ष्मी नगि \nस्थित मौयाभ कम्पलेक्स मे आयोशजत र्ेल बीिमन किा गोष्ठी \n  \nमुन्नाजी \nकदल्ली ।06 जुलाई 25क ें  पूवी कदल्लीक लक्ष्मी नगि स्थित मौयाभ \nकम्पलेक्स मे आयोशजत र्ेल बीिमन किा गोष्ठी \n \n 36 || विदेह ४२२ \n \n \nगोष्ठीक िुरुआत बीिमनकिाक अमधष्ठाता श्री मुन्ना जीक विव्य \nसं भेल।ओ जनौलमन जे मैथिली मे उपन्यास आ किाक पिाथत \nआओि िोट किाक खगता बुझल गेल।जाहि खगता पूथतिक लेल \n विदेह ४२२ || 37 \n1987मे बीिमन किाक अवधािणा बनल जे क्रमि: संिोमधत िोइत \n1995 मे बीिमन किा नामे समवेत स्वीक ृ त भ ' आगां ब़िल। \nबीिमन किा की थिक ,आगू एकि पसाि कोना हुअए ताहि पि \nअमधविा श्री मुक े ि आनन्द ,जयन्ती क ु मािी , श्री मोिन क ु माि \nझा..... आहदक द्वािा जममक ें  ववमिा भेल।  \n \nदोसि सि मधुबनी सं पधािल सेवामनवृत प्रोफ े सि श्री िुभ क ु माि \nवणावाल जीक अध्यितामें भेल बीिमन किा पाठ।जकि िुरुआत \nआदिणीया अमनता ममश्रक दु गोट बीिमन किा -िोटकी  ,अंग्रेजी \nमाध्यमक पाठ सं भेल।तकि पिाथत ,गोष्ठीमे पहिल बेि आयल आ \nपहिल बेि बीिमन किाक पाठ क े लमन - वन्दना स्वाभभमानी ।हुनक \nदुनू िचना बीिमन किा ववधाक माणदण्ड पि उतिल संपुष्ट िल। \nआब बािी िल - मुक े ि आनन्द जीक। ओिो प़िलमन - िे यौ ,आ \nदोसि िे यै।आब जयंती क ु मािी अपन िचना -खौंझी ,बात ववचाि \nपत्ऱि कायाक्रम एक िेग आओि आगां ल ' गेली।आब नंबि आयल \nमुन्ना जीक ओ अपन दु गोट िचना पटकमनया आ किोटक पाठ \nके लमन।हु नक ि ोम  सं ि ु आि ु त पि  आधा रि त ि च ना  पटकमनया  कें  \nआउट िेटेि किा किाि देल गेल।जिन वक पुतौिक मनसंतान ििला \nपि दोसि वववािक घोषणा पि आधारित कथ्य बला िचना किोटक ें  \nक्रांथतकािी आ कतेको दिक आगुक कथ्य  मानल गेल।  \nश्री मोिन झा जी अपन दुटा िचना - बौक आ चोिा नुकी पत्ऱि \nसाममयक आ आगुओ प्रासंमगकताक िाप िोड़लमन।अमगला \nिचनाकाि श्री क ुं दन कणा जी ,एक पि एक तीन गोट िचना \nसुपािी ,सासुि जीवव आ नजरि पाठ क ' साममयक , प्रासंमगक, िास्य - \nव्यंग्य सं पूणा िचना सं उपस्थित भीड़क ें  िंसा मोनिल्लुक क ' देलमन  38 || विदेह ४२२ \nआ तेिने काज क े लमन श्री प्रमोद झा \" गोक ु ल\" अपन दुधा वैष्णव \nआ एकटा चाि पिचस।  \nआब सबिक नजरि िल अध्यि मिोदय पि - ओिो पहिल बेि \nअपन िचना सबमेसं दु गोट बीिमन किा -सुन्नरि पुतौि ,मिानगिमे \nफ्लैटक प्रवेि पत्ऱि बीिमनकिाक सब मापदण्ड यिा कथ्य - चिल्पमे \nअव्वल ििबाक संक े त देलमन।  \nआब बेि िल अध्यिीय उद्बोधनक - जाहिमे किलमन - जे िम बहुत \nहदन सं एकिा अकामन ििल िी।इ ववधा मैथिली साहित्यक भववष्यक \nमनमध थिक।कतबो त्रबिाहड़- बसात आबय आ वक त्रबड़़ो उठय अिां \nसब लागल िहू।एक हदन एिेन समय एतै जहिया किाक नाम पि \nमैथिली मे बीिमन किा माि अंगेजल आ उघल जा यत।दोसि  वकि ु  \nकथतएल सन िित।  \nश्री मोिन जीक मंच संचालन मे संपूणा काया क्रम अपेिा सं अमधक \nलोकक उपस्थिथतयो भेने सबिक मोन गद् गद् भ ' उठल। \n \nअमगला बैसाि श्री क ुं दन कणा जीक संयोजनमे पण्डिमी हदल्ली मे \nिएब संभाववत भैल।  \nआजुक काक्र ा मक पूणाताक घोषणा अमधविा बीिमन किाकाि श्री \nमुक े ि आनन्द जीक धन्यवादक स्वि सं भेल ।  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n  विदेह ४२२ || 39 \n२.६.पिमानन्द लाल कणभ-ककस्मतक  खेल (किा) \n \nपिमानन्द लाल कणभ \nककस्मतक  खेल (किा) \nबड्ड ििल   सिमल दूनु आेँखख एम्हि - ओम्हि   देखैत   िल , ओ िि \nएक चेििाक देखैत िल , लागैत   ि ल जे ओ वकनको ढूेँत्ऱि ि ि ल \nअमि , िेलवे स्टेिन पि   वैसल ओ बुजुगा सव यािी हदस एक \nसवाचलया मनगाि सेँ देखैत िल , म ा नु ओ सव  सेँ वकि ु  पूि s चािैत \nअमि , मुदा फ े ि ओ चुप भ s बैचस जायत िलाि ।  \n  \nतखनहि एक टा   िेलगाड़ी प्लेटफामा पि आयल । सव लोकमन \n 40 || विदेह ४२२ \nिेलगाड़ी पि बैसवाक लेल दौड़s लागल । बुजुगा आदमी सेिो जल्दी \nसेँ उहठ  जोि जोि सेँ आवाज देलक - \n�कमलकान्त ! कमलकान्त ! � आ दौड़ैत सव िब्बा लग अपन \nझोिा उठेने अवाज लगाव s लगलाि - � बौआ कमलकान्त \n!  बौआ कमलकान्त ! , मुदा दुई ममनट रूकलाक वाद रेन स्टेिन \nपि सेँ चचल गेल । तकि बाद स्टेिन पि सन्नाटा पसरि   गेल । \nबुजुगा आदमी िवक   िारि   क े ि फ े ि प्लेटफामा पि आवव बैचस गेलाि \n। \n  \nप्लेटफामा पि एक टा खोईंचावाला नवयुवक ओहि बुजुगा आदमी \nहदस देि सेँ मनिारि ििल िल । हुनका लग आवव ओ किलक -\n�बाबुजी की भेल ? \n  \nबुजुगा हुनका हदस देखैत किलक - � बाउ ! एक बात बताउ , \nवटकट काउंटि एहि ठाम सेँ कतेक   दूि अमि ? \n   विदेह ४२२ || 41 \nनवयुवक किलमन - �बाबुजी ! वटकट काउंटि त s बगले मे अमि \n�। \n  \nबुजुगा आदमी एक हदस िाि उठावैत किलमन - � िमिा बेटा एहि \nहदस वटकट काउंटि सेँ वटकट लेवाक लेल गेल अमि , मुदा \nअखन   धरि घुरि   क े  नहि आयल अमि �। \n  \nनवयुवक किलमन - �नहि , बाबुजी वटकट काउंटि त s  दोसि हदस \nअमि �। देखु   एहि ठाम सेँ वटकट काउंटि देखख पड़ैत अमि ।  \n  \nबुजुगा आदमी - �िमि बेटा किलक जे गामक वटकट कोनो दोसि \nकाउंटि सेँ ममलैत अमि � । ई कहि   ओ िमिा एहि ठाम वैसा क s \nवटकट लेवाक लेल गेल अमि । ५ घंटा   समय वीत गेल अमि , \nमुदा ओ नहि एलाि । आव िम की करु ? \n   42 || विदेह ४२२ \nनवयुवक किलक - � बाबुजी ! अिाेँ चचिंता नहि करु । एतेक   देि \nसेँ अिाेँ बैसल िी ,  अिाेँक भूख सेिो लामग गेल िोयत । बाबुजी \n! अिाेँ ई खाना खा लीअ , िम अपना लेल आनने िलहु । मुदा \nिमिा समय नहि ममलल ।  \n  \nकाेँपैत िाि सेँ खाना खा लेलथि आ हुनका ढेि सािा आिीवााद \nदेलमन ।  \n  \nनवयुवक किलमन - � बाबुजी ! िमिा घि जयवाक अमि । अिाेँ \nएक बात बताऊ जे अिाेँक   कोन गाम जायवाक   अमि , कोन \nगाम सेँ आयल िी ? िम वटकट लावव दैत िी � । \n  \nबुजुगा आदमी - � नहि बाउ   ! िमि बेटा आवैत िेताि , अिाेँ जाउ \n। िमि चचिंता नहि करु �। \n   विदेह ४२२ || 43 \nआव हिनक किा ववस्ताि सेँ वतावैत िी। आखखि ओ बुजुगा क े  \nिलाि आ स्टेिन पि की क s ििल िलाि ? \n  \nबजुगाक नाम गोपाल क ृ ष्ण   िल । हुनका दुई टा बालक िलैन , \nचजनकि नाम कमलकांत आ उदयकांत िल । गोपाल क ृ ष्ण   बड्ड \nगिीबी मे अपन समय व्यतीत क s  ििल िलाि , मुदा \nअपना   बेटाक   पिवरिि मे कोनो कमी नहि िाखलथि । दुनु बेटाक \nनीक सेँ प़िैलथि।पत्ऱि चलख कमलकांत बािि चचल गेलाि मुदा \nउदयकांत अपन बाबुजीक िेयिी   संभाल s लगलाि । गोपाल \nक ृ ष्ण  उदयकांतक संग गाम मे ििैत िलाि । कमलकांत   जालंधि \nमे नीक दुकान खोचल अपन जीवन यापन किैत िलाि । एक \nसमयक बात अमि गोपालक ृ ष्णक   पत्नी एहि दुमनया सेँ अलववदा \nभ s गेलीि । पत्नीक देिावसानक पिात गोपालक ृ ष्णक   स्थिथत सेिो \nनीक नहि ििैत िल । भरि हदन िेयिी मे काम किैत किैत \nिवक   जायत िलाि । बुजुगा भेलाक कािण आव िेयिीक काम \nहुनका सेँ नहि िोयत िलैन । बेटा आ पतोहू सेिो आव कदि नहि \nकिैत िलमन । तैयो गोपालक ृ ष्ण जेना   तेना समय गुजारि ििल \nिलाि । एक हदन िेयिी मे काम   किैत िलाि तखनहि \nकमलकांतक   फोन  आयल, बहुत हदनक बाद कमलकांतक फोन \nएला सेँ हुनका खुिीक हठकाना नहि ििल । अपन िाि धोय क े  \nखुिी सेँ हुनक फोन उठोलमन । ओ किलमन - िेलो ! बौआ ! \nकमलकांत । ओम्हि सेँ आवाज आयल िेलो ! बाबुजी ! गोि लगे \nिी । गोपालक ृ ष्ण किलमन - नीक े  िहु । अिाेँ ठीक िी । ओम्हि  44 || विदेह ४२२ \nसेँ आवाज आयल - िाेँ  बाबूजी ! िम त s ठीक िी , मुदा अिाेँक \nपुतोहुक   तववयत ठीक नहि अमि । चारि   पाेँच हदन सेँ हुनका \nबुखाि आवव ििल िैन । ठीक नहि भ s ििल अमि । गोपाल क ृ ष्ण \nकिलमन - िाक्टि सेँ देखा दीओन नहि त s कमजोिी आवव जेतमन \n।  कमलकांत किलमन - बाबुजी !   एम्हि दुकान आ घि दुनु देखवा \nमे हदक्कत   भ s ििल अमि । अिाेँ आवव जेतहु त s ठीक िित । ई \nसुनैत गोपालक ृ ष्ण किलमन - बेटा िम अवश्य आयव । िम अिाेँक \nदुकान देखख लेव आ अिाेँ घि देखख लेव । सव ठीक भ s जायत । \nई कहि फोन िाखख देलखखन ।  \n  \nगोपालक ृ ष्ण पत्नीक  देिावसानक   बा द बीम ा  कम्प नी सेँ वकि ु  पा ई \nममलल िल दुनु बेटा आ पूतोहुक   नजरि एहि बीमाक पाई पि िल \n। एहि सेँ बाबूजीक प्रथत हुनक प्रेम हदखावा िल । मुदा गोपालक ृ ष्ण \nएहि बात सेँ अनजान िलाि । बेटाक   प्रथत प्याि सेँ ओ सोचैत \nिलाि जे बौआ कमलकांत कोना दुकान सम्भालैत िोयत आ कोना \nघि देखैत िोयत । िम एहि ठाम कोन नीक सेँ ििैत िी । ओहि \nठाम जायव तिन िम बौआक   दुकान संभाचल देवेन आ ओ \nकमनयाक   देख भाल नीक सेँ क s लेताि । ई सोचच   ििल \nिलाि   वक हुनकि   नजरि उदयकान्त पि पड़ल । दुःखी   मन सेँ \nओ  उदयकान्त सेँ किलमन - �बौआ ! कमलकांत फोन क े ने \nिलाि । � िमिा वटकट कटा   दीअ िम जालंधि जायव । ई \nसुमन  उदयकांत चौंक गेलाि आ किलमन - बाबुजी   ! की भेल ?  विदेह ४२२ || 45 \nअिाेँ वकएक जालंधि जायव ?� गोपालक ृ ष्ण किलमन - \nकमलकान्तक   कमनयाक    तववयत खिाब   ििैत िैन । ओ दुकान \nदेखताि   की   घि देखताि ? ओ िमिा किलमन अमि \nआव sक  लेल । \n  \nई बात सुनैत उदयकांत गुस्सा सेँ लाल भ s गेलाि आ जोि   सेँ \nकिलमन - आई धरि हुनका बाबूजीक   याहद नहि िलमन। कखनहु \nकोनो खोज खबि नहि लैत िलाि । आई बीमाक पाई \nममलल   तs  ओ अपना लग बुला ििल िथि । बाबूजी हुनकि सव \nचाल िम जानैत िी । हुनकि   नजरि अिाेँक   पाई पि िैन । \nतखनहि गोपाल क ृ ष्ण   किलमन - नहि बौआ , कमनयाक तववयत \nवाकई ठीक नहि अमि । कमलकांत िमिा सेँ झूठ नहि बाजत । \nउदयकान्त किलमन - बाबूजी ठीक अमि , िम अिाेँक \nजालंधिक   वटकट कटा दैत िी , मुदा जालंधि जाय सेँ पहिले \nअपना खाता सेँ बीमाक   ममलल पाई िमिा खाता मे जमा किा   देव \n। वकएक त s अिाेँक  आ मायक पूिा खचा िमहि उठेलहु अमि ।तें \nओहि पाई पि िमि िक अमि। जौं अिाेँ अपना खाता मे पाई िाखव \nतिन िमिा ववश्वास अमि जे ओ अिाेँ सेँ सव पाई ल s लेताि । \nगोपाल क ृ ष्ण  किलमन - अखन   अिाेँक पाई सुखझ   ििल अमि , \nओहि ठाम कमनयाक तववयत खिाव िैक । जौं अिाेँक ववश्वास नहि \nअमि  ति न बीम ा क पा ई म े सेँ वकि ु  ि म ि ा  ख च ा ा पा नीक  लेल द s \nदेव िेष अपना खाता मे जमा किवा लेव । ई कहि   चेक \nकावट   उदयकान्त क े  दs देलखखन । चेक   ममलैत हुनका खुिीक  46 || विदेह ४२२ \nहठकाना नहि ििल । ओ बैंक सेँ पाई मनकाचल   वकि ु  हु नका  दs \nदेलखखन आ िेष अपना खाता मे जमा किा लेलथि संगहि संग \nजालंधिक वटकट सेिो कटा क s  आमन  देलखखन । दोसि हदन \nबाबुजी क े  खुिी खुिी रेन में बैसा देलखखन । एक हदस गोपालक ृ ष्ण \nबड्ड दुःखी  िलाि जे कमनयाक तववयत खिाव अमि , तs दोसि हदस \nखुिी िलमन जे बहुत हदनक बाद िम कमलकान्त सेँ ममलव । \nजालंधि पहुेँचला पि देखलमन   जे कमलकान्त हुनकि िास्ता देखैत \nिलाि । बाबुजीक   देखैत हुनका गोि लामग   अपना गाड़ी पि \nबैसाक   घि ल s  आनलथि । घि पि आवव किलमन - आव सव \nठीक भ s  जायत , अिाेँ कमनयाक देखभाल   करु िम दुकान \nसम्भाचल   लेव । कमनया किलखखन - बाबुजी   ! िमिा सेवा सेँ \nबेसी दवाईक   आवश्यकता अमि । अिाेँक बौआ भरि हदन मक्खी \nमािैत   ििैत िथि । दुकान ठीक सेँ नहि चचल ििल अमि । \nगोपालक ृ ष्ण किलमन - बौआ कमनया क े  अंग्रेजी दवाई नहि द s क े  \nिम जे कहि   ििल िी से दीऔन ठीक भ s जेतीि । िमि \nसविक   अजमायल नुस्खा अमि ।   अिाेँ तुलसीजीक का़िा बनाक \nदीऔन सदी सेिो ठीक भ s  जेतमन आ संगहि   संग बुखाि सेिो । \nिम सव एहि   नुस्खा पि अपन समय काटलहु   अमि । ई \nसुमन  कमलकांतक कमनया किलखखन - सुनै मिये , ई ओना पाई \nनहि देताि । बीमािीक   नाम पि । आव कोनो दोसि उपाय \nकि s  पड़त । दुनुक  नजरि त s  हुनकि पाई पि िल । बेटा आ \nपुतोहु कोनो बिाना सेँ आव िोड़े िोड़े पाई माेँग s  लागलैथि । \nगोपालक ृ ष्ण सेिो चुपचाप पाई द s देथिन । एकि अलावा \nघिक   समान अननाई , तिकािी ,दूध वगेििक भाि हुनक े   पि आवव \nगेलमन  । गोपालक ृ ष्ण सेिो खुि भ s काम किैत िलाि । ओम्हि  विदेह ४२२ || 47 \nदुनु प्राभण   सेिो खुि िलथि   जे घिक सव भाि बाबुजी   उठा लेने \nिथि । एक हदनक   वात अमि जे बाजाि   सेँ सामान लावैत काल \nहुनकि पाइि कतहु हफसचल गेल जाहि सेँ हुनका पाइि मे ददा िोयत \nिलमन । ओ अपना बेटा सेँ किलमन जे बौआ िम बाजाि   सेँ \nआवैत काल खचस पड़लहु अमि लागैत अमि पाइि मे मोच आवव \nगेल अमि से कमन कोनो िाक्टि सेँ िमिा देखा हदअ   । एहि बात \nपि कमलकान्त किलमन - बाबुजी   ! एहि माि बड्ड खचाा भ s  गेल \nअमि , अिाेँक  संग में जे पाई अमि ताहि   सेँ िम अिाेँक  िाक्टि \nसेँ देखा दैत िी । ओ किलमन बौआ िमिा पास आव पाई किाेँ \nअमि , जे पाई िल से अिाेँ सव माेँगैत िलहु त s िम द s दैत िलहु \n, संगहि संग घिक   समान सव लावैत िलहु । एहि सव में िमि \nपाई खचा भ s  गेल अमि । आव त s  िमिा लग एकहु टा पाई नहि \nवांचल अमि । ई सुमन कमलकांत थतलममला गेलाि आ किलखखन \nबाबुजी   अिाेँ सव पाई त s उदयकांत क े  द s  देलहु अमि । िमिा \nलेल वकि ु  नहि  ि ा ख लहु  । एहि  ठा म  अि ा ेँ कोन ख च ा ा के लहु   अमि \nजे किैत   िी सव पाई खचा भ s  गेल । एहि ठाम अिाेँ देखख ििल \nिी जे िमि काम धंधा नीक सेँ नहि चचल ििल अमि । अिाेँ जखन \nसव पाई हुनका द s  देलहु अमि तिन हुनक े  संग अिाेँ िहु । एहि \nबात पि हुनक बाबुजी   किलखखन   जे अिाेँक  काम धंधा ठीक \nनहि   च लैत अमि  ति न अि ा ेँ भ वव ष्यक लेल वकि ु  बच ा  कs वकएक \nनहि िाखलहु   जे खिाव हदन मे काम आओत । ई सुनैत \nकमलकान्तक   कमनया किलमन - एहि ठाम बेसी नहि बोलु , बड्ड \nमुण्डिल सेँ  एहि ठाम घिक   खचाा चचल ििल अमि । अिाेँक   बोझ \nकोना उठायव ? कमलकान्त किलमन - बाबुजी   अिाेँ गाम \nउदयकान्त लग चचल जाउ । ई सुमन हुनक आेँखख सेँ ़िव -़िव नोि  48 || विदेह ४२२ \nमगि s लागल । कानैत अपना बेटा सेँ किलमन - बौआ ! अहििंक \nकिला पि िम एहि ठाम एलहु अमि। आव त s िमि सव पाई खचा \nभ s गेल अमि , तिन दुई जुनक िोटी अिाेँक भािी लागैत अमि । \nकी अिाेँ िमिा पाईक   लेल बजेने िलहु ? जौं ई बात िल त s \nअिाेँ फोन पि बता देतहु िम   अहुेँक  पाई भेज देतहुेँ । ई सुमन \nहुनक कमनया कलिमन - बाबुजी ! फालतुक    नाटक बंद करु । \nअखन   िमि खचा त s  चचल नहि ििल अमि , ऊपि सेँ अिाेँक \nखाना -पीनाक खचाा िम कोना उठायव । कमलकांत किलमन - \nबाबुजी !   अिाेँ अपन सामान समेट चलअ , काल्कि  खन \nअिाेँक  स्टेिन िोहड़ देव , अिाेँ रेन सेँ गाम चचल जायव । ई बात \nसुमन  गोपालक ृ ष्ण तुिंत उदयकांत क े  फोन पि सव बात किलखखन \n। ओ फोन पि सव बात सुमन किलमन - बाबुजी   ! िम एतेक हदन \nअिाेँक  िाखलहुेँ , वकि ु  हदन  ओ अिाेँ क े  नहि िाखख सक ै त िथि \n। सव हदन िमहि अिाेँक   बोझ वकएक   उठायव । आव एहि ठाम \nआव sक आवश्यकता नहि अमि , अिाेँ ओहि ठाम   िहु । ई कहि   ओ \nफोन कावट   देलमन । गोपालक ृ ष्ण क े ि अपना कान पि ववश्वास \nनहि भ s  ििल िल । ओ सोचैत िलाि दुनु बेटाक   पाचल \nपोवष  कात्रबल बनेलहुेँ । आइ दुनुक लेल िम बोझ भ s  गेलहुेँ अमि \n। आखखि   ई दुनु कोन जन्मक बदला िमिा सेँ ल s  ििल िथि । \nओ अपना भाग्य पि कोसैत िलाि । ई हदन देखला सेँ पहिले \nभगवान अपना लग वकएक नहि बुला लेलथि । जाहि बेटाक   मोि \nसेँ िम अपन घि िोहड़ एहि ठाम एलहुेँ ओ बेटा एिन वतााव कित , \nिम कखनहुेँ नहि सोचने िलहुेँ ।  \n   विदेह ४२२ || 49 \nदोसि हदन गोपालक ृ ष्ण उठलाि तिन ओ देखैत िथि जे हुनक बेटा \nआ पुतोहु हुनकि सव सामान पैक   कs  ििल िथि । कमलकान्त \nहुनका सेँ किलखखन - बाबुजी जल्दी सेँ तैयाि भ s  जाउ , \nअिाेँक  अपना गाड़ी सेँ स्टेिन िोहड़ दैत िी । ओ किलमन - नहि \nबाउ ! िम कतहुेँ नहि जायव । ई बात सुमन हुनक कमनया किलमन \n- बाबुजी जखन अिाेँक   गाम जयवाक लेल किल जायत अमि \nतिन अिाेँ गाम वकएक नहि जायत िी ?  एहि ठाम अिाेँ िमि \nखचाा ब़िा   ििल िी । गोपालक ृ ष्ण किलमन - कमनया िम \nकतs  जाउ ,उदयकांत गाम एला सेँ मना क s  देलमन अमि । \nकमलकांत किलमन - ओ ई कोना कहि   सक ै त िथि , चलु िम \nअिाेँक  गाम पहुेँचा दैत िी ।   ई किी कमलकान्त बाबुजी क े  िेलवे \nस्टेिन पि बैसा क s  वटकटक  बिाने   गायब   भ s  गेल िलाि ।  \n  \nगोपालक ृ ष्ण बेबसी सेँ अपन बेटाक   िाि देखख ििल िलाि । \nमायुस   सेँ बैसल - बैसल हदन िाथत कवट   गेल, \nमुदा   कमलकांतक   कोनो अता - पता नहि िल । दोसि हदन \nखोईंचावाला   फ े ि स्टेिन पि आयल । गोपालक ृ ष्ण क े  देखख हुनका \nबड्ड कष्ट भ ेलमन । तख नहि  सम ा ज सेव ी संि ा क वकि ु  सदस्य \nगिीब , बेसिािा   आ मजदूि लोकमनकक   लेल भोजन देवाक लेल \nस्टेिन पि आयल । ई देखख खोईंचावाला   बुजुगा हदस इिािा किैत \nहुनका खाना देवाक लेल किलखखन । संिाक सदस्य हुनका खाना \nदेलखखन । गोपालक ृ ष्ण क े  जोि सेँ भूख लागल िल एहि सेँ जल्दी \nजल्दी खाना खा लेलथि आ फ े ि हुनका सेँ किलखखन -  50 || विदेह ४२२ \nबौआ  आओि खाना अमि आ िमिा आओि द s  सक ै त िी । ई \nसुनी समाज सेवीक सदस्य हुनका खाना दैत पूिलखखन   जे \nचाचाजी कोन ठाम सेँ अिाेँ एलहुेँ   अमि ? अपनेक  घि कोन ठाम \nअमि ? ई सुनैत गोपालक ृ ष्ण सव वृतांत हुनका किलखखन आ \nआगु किलमन जे आव बेटा लग नहि जायव । समाज सेवीक \nसदस्य सेँ ई बात कहि हुनका आेँखख सेँ ़िव -़िव नोि खसय \nलागल । एकि वाद ओ सव हुनका एक वृद्ाआश्रम मे ल s गेलाि \nआ किलमन चाचाजी जखन धरि अिाेँक   परिवाि वालाक   सजा \nनहि ममलत तखन धरि अिाेँ एहि ठाम आिाम सेँ िहु । गोपालक ृ ष्ण \nकिलमन जे िमिा वकनको सजा देवाक नहि अमि , आव िम ओहि \nनिक में नहि जायव । िम एहि ठाम िेष जीवन कावट लेव । समाज \nसेवी सदस्य हुनकि एक टा ववहियो बनोलमन आ न्यूज कवि \nकs  सोिल मीहिया पि पोस्ट क े लमन -�किल जायत अमि जे \nबच्चाक   लेल माय -बाप हुनका पूिा दुमनया िोयत अमि । तें माय -\nबाप क े  भगवानक   दजाा देल गेल अमि , मुदा पैघ भेला पि माय -\nबाबुजी हुनका लेल बोझ   लागैत   अमि । ईएि कािण अमि जे \nवकि ु  बच्च ा  अपन म ा य आ बा बुजीक  बृद्ाआश्रम िोहड़  दैत िथिन \n। आइ एिन घटना अमि जे एक बुजुगा वपताजीक हुनक दुई टा \nबालक दि -दिक   ठोकि खायवाक लेल मजबूि क े लमन अमि । \nआखखि   ई कखन   धरि चलत । � न्यूज कवि क s  गोपालक ृ ष्ण \nक े  सांत्वना दैत ओ सव चचल गेलाि । चारि -पाेँच हदनक  बाद \nआश्रमक  संचालक हुनका सेँ किलमन - अिाेँक  बेटा आ पुतोहु \nअिाेँ सेँ ममलवाक लेल आयल िथि । गोपालक ृ ष्ण ई सुनी िैिान \nभेलाि ।खुिी सेिो भेलमन जे आखखिकाि िमि बेटा पुतोहु िमिा सेँ \nममलवाक लेल आयल िथि।मुदा जखनहि ओ बािि एलाि त s  विदेह ४२२ || 51 \nदेखलखखन जे एकटा नवयुवक अपन कमनयाक संग वकनको \nआयवाक   इंतजाि क s ििल िल । ई देखख गोपालक ृ ष्ण घुरि क े  \nआव s  लगलाि ; वकएक त s एहि नवयुवक क े  ओ नहि \nपि च ा नलखख न। तख नहि  पा ि ु  सेँ आव ा ज आयल �चाचा अिाेँ िमिा \nनहि पिचानलहुेँ। � ई सुमन हुनका िेिानी   भेलमन । \nवकएक  तs  आव ा ज वकि ु  जा नल पि च ा नल ला मग ि ि ल ि ल । \nफे ि  पा ि ु  घुरि  के  देख लखख न, तिन ओ नवयुवक किलखखन चाचा \nिम िंकि िी । तिन ओ   वकि ु  या द कs  किलखखन - अिे िंकि! \nअिाेँ कतेक पैघ भ s गेलहुेँ । अिाेँ बड्ड िोट िलहुेँ तखनहि \nअिाेँक  देखने िलहुेँ ।  \n  \nदिअसल िंकि एक अनाि बालक िल , चजनका  आगु पा ि ु  के ओ \nनहि िल । गोपालक ृ ष्ण बालकक दिा देखख अपना िेयिी में हुनका \nकाम देने िलाि। तनख्वािक   संगहि संग हुनकि प़िाई -चलखाई \nआ भिण पोषणक   खचाा सेिो उठावैत िलाि । जखन उदयकान्त \nिेयिीक काम संभालैत , तिन चोिीक   इल्जाम लगा क s  हुनका \nमनकाचल देने िलाि । गोपालक ृ ष्ण किैत िलाि जे िमि िंकि ई \nकाम नहि क s  सक ै त अमि , मुदा हुनकि एकहु टा बात नहि \nसुनलक आ उदयकांत हुनका काम सेँ मनकाचल देने िलाि ।  \n   52 || विदेह ४२२ \nिंकि किलमन - � चाचाजी िंकि क े  नहि पहिचान पेलहुेँ । अखन \nजे वकि ु  ि ी से अपनेक देन अमि  ।� ई कहि   िंकि हुनका गोि \nलागलखखन । गोपालक ृ ष्ण िंकि क े  भरि   पाेँज पकहड़ \nकान s  लगलाि । ओ ततेक कानलाि जे हुनका नोि सेँ हुनकि \nदेिक नुआ सेिो भभिंग गेल । िंकि किलमन - � चाचाजी िम \nकाल्कि खन अपनेक खबि मोबाइल पि देखलहुेँ । तिन िम अपना \nक े  नहि िोवक सकलहुेँ । � ईश्विक  कतेक  अजीव खेल अमि । \nचजनका माय -बाबुजी िोयत िैन ,हुनका लेल कोनो कदि नहि िोयत \nअमि । िम अनाि माय -बाबुजीक   लेल तड़वप  ििल िी । चाचा \nजी आव अिाेँ िमिा संग िहु । गोपालक ृ ष्ण किलमन - नहि बेटा ! \nिम आव ककिहु पि बोझ नहि बन s  चािैत िी । चजनगी   जतेक \nहदन वांचल अमि एहि ठाम ििी गुजािी लेव । िंकि किलमन - \nचाचाजी अिाेँ जे बच्चा मे िमिा प्याि आ सिािा देने िलहुेँ से िम \nकोना भुला जायव । अपनेक एिसान अमि जे िम अखन एक पैघ \nकम्पनी में मैनेजि पद पि काम किैत िी । आइ िम अिाेँक   एक \nनहि सुनव । अिाेँ िमिा संग घि चलु । िंकिक   कमनया सेिो \nहुनका गोि लामग किलमन - जौं अिाेँ िमिा संग चलव त s िमिा \nबाबुजीक   प्याि ममल जायत अमि आ बच्चा क े  दादाजीक   िाया \n। िंकि गोपालक ृ ष्णक   पाइि पि मगिैत किलमन - चाचा जी एतेक \nएिसान िमिा क े ने िी आओि एक टा एिसान क s हदअ । आइ \nिमिा संगे घि जयवाक लेल मना नहि करु । अंत में गोपालक ृ ष्णजी \nिंकिक   बात मामन हुनका संग घि चचल गेलाि आ खुिी सेँ ओहि \nठाम िि s  लगलाि ।  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  विदेह ४२२ || 53 \n२.७.प्रीतम  क ु म ाि मनर्ाद- आचायभ -चाणक्य(खण्ड-\nकाव्य)मादे,मैथिली क ेेँ  सेवैत : कववश्री िाजककिोि ममश्रा \n \nप्रीतम  क ु म ाि मनर्ाद \nआचायभ -चाणक्य(खण्ड-काव्य)मादे,मैथिली क ेेँ  सेवैत : कववश्री \nिाजककिोि ममश्रा \n  \n  आयाावता अिवा भाितवषाक ऐथतिचसक तथ्याहद सेँ   देि क ेेँ  कतेको \nकववमानीषी लोक ै न कलम साधना संग समवपित िथि।जाहिमे \nममथिला -मैथिलीक ममाज्ञ कवव िाज वकिोि ममश्रा 'क साहित्य -\nसाधना सेंिो नुकाएल नहि अमि।भाित सिकाि 'क ववद्युत-अभभयन्ता \nपद सेँ सेवामनवृचत्त पिाइत ओ ववज्ञान 'क चििा क े  साहित्य - ववधा \n 54 || विदेह ४२२ \nसेँ सम्पृि किबाक धमा मनमाहि ििल िथि।  \n  वस्तुतः१२०पृष्ठक पोिी \"आचाया चाणक्य\"मैथिली - \nखण्ड-काव्य , सृजन कए सुधी -पाठक बीच पिोचस क ेेँ   प्रिंसनीय \nकाज कयलमन अमि। जाहि मे अपन पूज्य   वपतामि स्व० कलाधि \nममश्रक ेेँ  समवपित किैत पोिीक भूममका अन्तगात  'दू आखि 'िीषाक \nमे प्राच्य -भाितक ई०पू०३७५ क ेेँ  आस -पास ववष्णुगुप्त क ेेँ  जन्म \nिेबाक जनतब देलमनअमि। संगे लगभग २३००बिख पूवेहि क ेेँ  हुनक \nचजनगीक काल -खण्डक ेेँ आेँक ै त िाजनीथतक, क ू टनीथतक,सामाचजक \nएवं व्याविारिकताक श्रेष्ठतम प्रसंगक सूिपात कयलमन अमि।ओ \nसंज्ञानी उपदेिक   ऋवष चणक -पुि रूपे \"चाणक्य\" नामे जानल \nगेलथि।   चजनक'अिािास्त्र ' व  'चाणक्य -नीथत'कालजयी -ग्रन्थ रूपे \nप्रथतष्ठावपत भेल। संगहि बौद् -ग्रन्थ - 'मिावंि ', जैन-ग्रन्थ \n- 'परिचिष्टपवान ', वविाखदत्तक चलखल  'मुद्रािािस \nनाटक ', मेगािनीज द्वािा चलखखत पोिी  'इण्डण्डका'आ वकि ु  पुि ा ण \nसभक ग्रन्थाहदक श्रोत लऽ चाणक्य ओ चन्द्रगुप्त मौया सेँ \nसम्बब्धन्धत क ृ थत क ेेँ  ओ आधाि लेबाक चचाा कएने िथि। जाहि मे \nओ प्रबन्ध-  काव्य मामन िःसगाक एहि पोिी ववष्णुगुप्त(चाणक्य) \nक ेेँ  बहुआयामी व्यमित्व व िाष्ट्र -\nमनमााता ,िाजनीथतज्ञ, अिािास्त्री , िणनीथतकाि एवं सामाज \nवैज्ञामनक रूपे चरिि चचिण कयलमनअमि।हुनका अहद्वतीय \nववद्वान , क ू टनीथतज्ञ ओ कालद्रष्टा चसद्कए ,नाट्य -काव्य जकाेँ \nसृजन कयलमन अमि। पोिीक कम्पोज (टंकन) िेतुए ेँ   सि धममिनी  विदेह ४२२ || 55 \nपत्नी श्रीमती अमनता ममश्राक सियोग क ेेँ  सेिो ओ मुि क ं ठ सेँ \nकयलमन अमि।  \n   िचमयता कववश्री ममश्रा जी किावस्तुक परिकल्पना मादे \n१८(अठािि)गोट   पािक परिचय पृष्ठ क े  अलावे १२ पृष्ठीय पहिल \nसगा मे व्यखष्ट -ववज्ञानक समािाि संग   सृखष्ट-प्रक ृ थत जन्य अनमगन \nतात्वत्वक समेकन एवं पुरु - षािी वीि 'क कीथतिक ेेँ,अमित्व प्रसादक \nद्योतक मानैत िथि। अकादममक चििा मे ववज्ञान ववषयक अध्येता \nििबा कािणे िचनाक िब्दावली मे जैव -िसायन एवं भौथतकी \nिब्दाहद सिेजल देखाइत अमि। तदनुक ू ले धमा -संस्क ृ थत,लोक-\nसभ्यता एवं ऐथतिचसक सदाचािी जुग पुरुखक वृचत्त -चचिण \nमादे , ओ अखण्ड भाितक सम्प्रभुता तिा िाष्ट्रीय एकता मनममत्ते \nवविाट व्यमित्व क ेेँ  अनुिागी बनल िथि।  \nआयाावतीय पण्डिमोत्ति व पूव़ोत्ति मध्य -भाित िेिक तिा मगध -\nसाम्राज्यक िाजधानी ,पाटचलपुिक घटना - वृचत्तए ेँ  पोिीक सृजन \nभेलअमि। कववश्री ममश्राक परि कस्थल्पत यािा एवं भाितक अतीत \nव प्राच्य -प्रवृचत्त क ेेँ  वक िं वदन्ती आओि कथतपय ग्रन्थीय आधाि लऽ \nसिल ओ सिसता क ेेँ  चािनी रूपे कववता क ेेँ  तुकबन्दी कए िोचकता \nसिेजने िथि। ओना तेँ काव्यास्वादन मादे कोमलावृ चत्त क ेेँ  आनन्द \nप्राण्डप्त िोइत अमि। जौेँ, वक एहि सगाक साित्व मे प्राचीन भाित \nअन्तगात व ैदेचि क आक्रा म क गथतवव मध व ा  अपनो देि क मनष्ठु ि  \nसम्राट 'क कोप भाजन िोइत , लाचाि व भयातुि जन -समूि \nक ेेँ  उपदेिन मादे सम्बल ब़िबैत तिचिलाक  'भद्र -पुरुष - \nचणक ' पुि  'आचाया चाणक्य ' वा  'ववष्णु गुप्त ' जीक क ु वटल-िौया  56 || विदेह ४२२ \n(क ू टनीथत) क ेेँ  प्रधानताक चचिण अमि । ओना तेँ \"आयाावते \nभितखण्डे जम्बूद्वीपे\" मन्त्रोच्चाि   मादे देिक प्राचीन सभ्यता - \nसंस्क ृ थत एवं अवााचीन काल -क्रमक लोकानुिाग समवपित \nिोइतआबैत अमि। ताहि संग भाित भूखण्ड 'क स्वाभभमान , सम्प्रभुता \nव एकता ' मनममत्ते सिस्राब्दीक साक्ष्यांवकत पद -पंमि...  \n   \" ववश्व-इथतिास -वविाट क्षिथतज पि  \n       चाणक्य चमक ै त अमत्या निि।  \n     ओ चििक ,नीथत ओ अिािास्त्रक  \n     िथि भऽ गेल मानक प्रमाण -पि।। \"  \nतदनुरुपेेँ ... एहि सगाक तिचिलाक कानन क ु टीि मे आवाचसत \nपुिखा (वपता) चणक क ेेँ  अनुपस्थित देखख चजज्ञासु -सुत \nचाणक्य ,प्रथतवासी(पड़ोसी)क े  पूि-ताि   मे मगध -निेि घननन्द सेँ \nमनवााचसत िोयबाक जनतब   पावव पाटचलपुिक यािा -वृतान्त \nसिेजल अमि।जतय चाणक्य पहुेँचच क ेेँ  अपन वपताक सुमध लेबा \nलेल वाताा   क्रमे असन्तुष्ट ििै 'ि। संगेहि यवनक आक्रमण वृचत्तए ेँ  \nयूनानी सम्राट चसकन्दि सेनाक पड़ाव कािणे चचल्कन्तत \nिोइत ,चाणक्यक क ू टनीथतक अभीप्सा क ेेँ  सूिपात मे लीन भऽ \nजाइतअमि।चसकन्दिक सेनापथत सैल्युकस , एन्टीगोनस व \nदूतमेगािनीज आहद क ेेँ  चरिि -चचिण ,  भाितक ऐय्यािी सम्राट  विदेह ४२२ || 57 \nघननन्द'क ववद्रोिी पवातेश्वि , आम्भीक ,बन्दी-िकटाि ,िाजकन्या \nकल्याणी,अलका तिा यूनानीसुन्दिी काॅ नेचलयाक ववविण संग \nभाितक िासन -दुव्याविा 'क चचिण कयलमन अमि।  \n   कववश्री ममश्रा जीक काव्यमयी लेखनी मादे ...  \n       \" अमि आग्रि मगध सम्राट सेँ  \n             पाबथि पोिसक सियोग ।  \n          नहि तेँ यवन आक्रमण कािी  \n           कहू , की िोड़त कोनो दोग ।।\" \n    एहि तििक आिंवकत संवाद सेँ आक्रोचित भावे घननन्दक \nक ु वाणीक बानगी ...  \n\" तामसे बाजऽ लगलमन नन्द -चुप िि तोेँ   अववनीत !  \nचचलजो िमि दिबाि सेँ नहि सुनब तोिि िम नीत।।\"  \nअनुरूपेेँ,ओ आचाया चाणक्य क ेेँ  अपन प्रथतिािी मादे \nटीक(चुवटया)धएने दिबाि सेँ बिाि किाबैत अमि। तेँ अपमानक  58 || विदेह ४२२ \nप्रथतिोध क ेेँ  पालैत चाणक्य (ववष्णुगप्त) बाटेहि -बाट क्रोधक \nअन्तर्ज्ााले उहद्वग्न िोइतअमि...  \n       \" अिंकाि नहि वटकलै क े किो  \n              िावण वक मिुिापथत क ं स ।  \n           चसिंिासन लेल पाहुन तोेँ िि  \n               जल्दी उजड़त नन्दक वंि।।\" \nआचायाक अन्तमान मे प्रथतिोधक क्रोधाभग्न सुलगैत ििल। बाटेहि \nम े बा लक्रीड़ा  ि त ि ा जकीलम ् ख ेला इत एकटा  बटु ककेेँ भ ूप बनल \nकौतुकपूणा अविामे देखख   चाणक्य क ेेँ  संचेतना सुदृ़ि भेलैक। \nतख नओ बटु क सेँ ना म  व  परि च य लऽ अपन चि ष्य बनेबा क इच्छा  \nव्यि   कएल।ओ अपन वपता सेँ आज्ञा प्राण्डप्त अनुसािे इच्छा  पूथति \nक ेेँ  वचन देलथि । आचाया हुनक पालक वपता सेँ \nबटु क ' चन्द्रगुप्त' क ेेँ  लऽ अपन चिष्य बनावैत अपन संकल्प चसमद् \nमे जुवट गेलथि।  \n      पोिी क ेेँ  ३४ पृष्ठीय दोसि सगा मे कववक \nलेखनी    तिचिलाक आम्भीक आओि िाजक ु मािी अलका क ेेँ  \nमातृभूमम चसनेिे मगध -नायक पवातेश्वि क े  सियोगक अपेिा सेँ  विदेह ४२२ || 59 \nयवन सेना सेँ मुकाबला योजनाक ववविण कएल गेलअमि। एहि \nबीचआचाया चाणक्यक संकल्प   मनदेिन मे सभ तििक \nप्रचििण  'चन्द्रगुप्त' क ेेँ  भेटैत ििल।आचायाकआदेि पात्रब चन्द्रगुप्त \nदाण्डायनऋवष क े  आश्रम जाइ िथि।जतय यूनानीगुरु अिस्तूक प्रथत \nिवव आेँक ै त चसकन्दि , हुनका सेँ आिीवाादक अपेिा   कएल, तेँ \nऋवषदाण्डायन मनस्वािा भावे िौया -बुमद्क सिािे सदयता पालैत \nववजयक कामनािी िोयबा क ेेँ  उपदेिन कएल। एहि उपदेि क ेेँ  \nचििोधाया कऽ यवन सम्राट चसकन्दि युद्वविामक घोषणाकए वापस \nगेल। तखन चन्द्रगुप्त उपस्थितभऽ 'तिचिला -ववद्या \nपीठक-  स्नातक'रूपे परिचय दैत ,किलमनजेेँ पण्डिमोत्ति सीमा    पि \nयवनक आक्रमण सेँ लोक -मन मे ववकट संकटक दौि अमि। ई \nसुमन दाण्डायन चन्द्रगुप्त क ेेँ  धीि गम्भीि भावे युद् -कला व \nिणनीथतक कौिल चसखबाक ज्ञान दैत अमि। क्रमिः बन्दी मंिी \nिकटाि पुिी सुवाचसनी क े  िंगिाला मे दाव -पेंच , िाजमिल 'क \nकतेको षियंि   सेँ िस्त परिवेिक करुणा सिेजल अमि। एहि सगा \nमे चन्द्रगुप्त 'क उत्सुकता देखाओल गेल अमि।चन्द्रगुप्त    भेष \nबदचल कऽ चसकन्दि क े  चिववि -दिबाि मे जाइत अमि।जतय हुनका \nगुप्तचि मामनक े  पेि कएल जाइत अमि।यवनक सैन्य व्यविा देखख \nओ िगुन्तामे पड़ैत   ििल। चसकन्दि क े  पूिल प्रश्नक उत्ति दैत \nस्वाभभमान   सेँ भिल चन्द्रगुप्त किल , जेेँ िम अपनेक हितक \nबात   किए अएलहुेँ अपने सीमापि सेँ सेना िटा लेल जाउ। अपने \nववश्व-ववजयक मनोिि त्यामगक ेेँ  अपन देि घुरि जाउ। तखन \nसैल्युकस क े  प्रथतवादक जवाब दैत चन्द्र गुप्त किलक जे ,की \nमैसीिोमनया ,बेबीलोन आ यूनान जीत कऽ ववश्व ववजेता किा सक ै त \nिी  ?तखन बन्दी बनेबाक आदेि सूमन ओ पड़ाइत अदृश्य भऽ गेल।   60 || विदेह ४२२ \n  क्रमिः यवन ववरुद् िणनीथतक िचना किैत आचाया  \nसेँ पौिवक नायक पोिस किलमन िम यवन क े सेना सेँ युद् किब। \nिणनीथत क े  बाबत बिसात मौसमक बीच   युद् मिड़ल एवं अलका -\nचन्द्रगुप्तक उत्सािो जागल। ववतस्ता ओ झेलम नदी उफनैत \nििए ,युद्क्रमेअन्ततः  पौिव नायक पोिसक ेेँ  िौया सेँ आकवषित भऽ \nचसकन्दि हुनका संग ममिताक भाव प्रदचिित कएल। तदनुक ू ल \nकौवटल्यक मगध सम्राटक ेेँ  चसिंिासन सेँ िटेबाक उद्यम    मे घोि \nमीमांसा भेल। ताहि प्रसंगक मनम्न पाेँती...  \n      \"एकाग्रचचत्त भऽ चन्द्रगुप्त िल  \n               सुमन ििल चाणक्यक बात।  \n          अपनेक आज्ञा चििोधाया  \n        ववद्यािी िम िी अिाेँक तात्   ।।\" \nपोिी क ेेँ  २२पृष्ठीय तेसि सगा अन्तगात मगध सम्राट घननन्द क ेेँ  \nअपन वैभव -पिाभव क ेेँ  मूल्यांकन अमि। चसिंििण ओ अलकाक \nप्रेमालाप वणान क े  अलावे देि द्रोिी आम्भीक प्रथतए ेँ  िद्मआक्रोसक \nववचाि ववमनमय िोइत अमि।तिचिलाक मििानी रूपेेँ अलका क ेेँ  \nसवा सम्मथत बनेबाक ववविण मनममत्ते  ...   विदेह ४२२ || 61 \n    \" चाणक्यक नीथत , क ू टनीथत \n             कते जहड़ ओकि गेँिीि। \n    आम्भीक नहि िल जोग जते  \n          बूखझ पबैत कतऽ धरि सीि।।\"  \nवस्तुतःएहि सगा मे चाणक्यक गुप्तचि मादे घननन्दक ऐय्यािी व \nिंगिाला 'क गीत -नाद संग सुिा -सुन्दिी क ेेँ  मनलाि -ववलास \nपरिणामे प्रजा लोकमनकआक्रोस ,व  \nसत्ता ववद्रोि िणनीथत मे बन्दी आम्भीक िािे अनुजा  \nकन्यादानमादे अलका -चसिंििण परिणयववविणअमि।  \n  पोिीक १९पृष्ठीय चारिम सगा अन्तगात मगध सम्राट घननन्द क े  \nसत्ताच्युत किबा लेल पाटचलपुि मे सैन्य - संगठनक सूिपात क े  \nचचाा अमि। मालव , िुद्रक ममि िाज्य सभक सैन्यबल ओ चसन्धु -\nघाटी जनपदक प्रथत वासी क े ि समिान -सियोगेेँ, चन्द्रगुप्त-\nचाणक्यक संग सैन्य बल ववदा भेल। मास भरि चलल युद् मे \nववववध प्रकािक   ह्रास -िासक परिस्थिथत अभिल। कौवटल्य मुमनक \nक ू टनीथतक ब्यूि -िचना प्रभावे चन्द्रगुप्त मौया क ेेँ  नेतृत्व मे युद् \nिोयबाक िोचक वणान सेँ कववक लेखनी समिा भेल अमि। युद्क  62 || विदेह ४२२ \nचचतेिा -चाणक्य 'क चपल -चातुयाक िणनीथतए ेँ  अन्ततः नन्द-वंि 'क \nअन्त भऽ गेल। जेकि बानगी रूपेेँ प्रस्तुत पाेँती...  \n  \" कौवटल्यक क ू टनीथत आ हुनकि  \n        सुदृ़ि आयाावताक दृखष्ट।  \n      चन्द्रगुप्तक पुरुषािा , पिाक्रम  \n   'ववजय 'क ई सभ कएल सृखष्ट ।।\"  \nपरिणामस्वरूप घननन्द क ेेँ  बन्दी बनाओल गेल। चन्द्र गुप्त मौयाक \nिाज्याभभषेक 'क िवनाहद क ेेँ  तैयािी भेल।  \nकववश्री ममश्रा जीक चलखल पद -पाेँतीक उत्सुकता... \n     \"मगध साम्राज्य! ओकि दिबाि!  \n     मुदा नन्द नहि , चन्द्रगुप्त सम्राट ।  \n      लाओल गेल बन्दी घन नन्द क ेेँ  विदेह ४२२ || 63 \n      जे वंचचत अमि मनज िाज -पाट।।  \n  चाणक्य पुिलथिन - \" मोन िि  ? \n   थघचसयौलि िमिा धऽ कऽ टीक ।  \n      एख नो धरि  तेँ फू जले अमि  \n  ओ, प्रथतज्ञा! ताकि,िमिा सीक।।\"  \n         अस्तु मगघ साम्राज्य 'क संचालन मनममत्ते जन - \nकल्याणकािी प्रिासन 'क चजम्मेदािीआब चन्द्रगुप्तक े  \nभेटल ,तिा  'मौया -वंिक ' िापना संग मगध -इथतिास मे नव \nअध्याय क े  सूिपात जािी भेल। मंिी -परिषद् मे   िािस क े अलावे \nविरुचच ओ िकटािक े  िाममल कएल   गेलैक।पाटचलपुि मे सुखद -\nमुमिक चसिक ै त बसात व िािस -सुवाचसनी त्रबयािक वणान कएल \nगेल अमि।  \n        ग्रन्थ क ेेँ  १३ पृष्ठीय पाेँचम सगा अन्तगात मगधक उत्कषा \nबीच मिीपाल चन्द्रगुप्तक अधीन स्वणामगरि सेँ पञ्चनद \nधरि , सौिाष्ट्र सेँ बंग, उत्तिापि क े  मालव एवं िुद्रक धरि िाल्कन्त -\nसमृमद्क साम्राज्य ििबाक चचिण अमि। चसकन्दि क ेेँ  मुइला बाद \nसेल्युकस अधीन बेबी लोनक मिीप थिि नहि ििलैक। तखन ओ \nजम्बूद्वीप (भाित)चजतबाक मंिा लऽ बैक्ट्ररया ववजय बाद पुनः  64 || विदेह ४२२ \nसब्धन्ध-िता क ेेँ  त्रबसिैत आयाावताक पम्भच्छम सीमा पि आमधपत्य \nमनममत्तेअगुआएल।सूचना पावव आक्रोचित आचाया चाणक्य व \nसम्राट चन्द्रगुप्त संग यूनानी मगद्   दृखष्ट क े  धूममल किबा लेल \nचसन्धु तीि चलबाक सलाि दैत अमि। जतय फ े िसेँ युद्क प्रवक्रया \nभेल आ ओहि युद् मे आम्भीक वीिगथत भेटलैक।घमासान संग्रामक \nपरिणाम मे यवन िारि गेल।  \nअिक्य वयसे वन -यािी भेलाि। काल प्रिािक प्रभाव   सेँ \nआयाावताक मिाननेता मिाप्रयाण कए एहि भूलोक सेँ सुिधाम हदि \nववदा भऽ गेलाि।  \nअन्ततःआठ पृष्ठीय िठम सगाक मादे कववक लेखनी   चिाचि \nजगतक कौतुकपूणा तथ्याहद सेँ समापनी भेल अमि। जाहि मे \nलोकमन क ेेँ  स्वभाव मादे सन्तथत ,परि  जन एव ं कौटु ल्कम्ब क उपदेि क \nप्रतीकअमि। मधआपूता क े  क ु संगथतसेँ अभीष्ट काजमे बाधा िोयबाक \nसंचेतना जगाबैत अमि। ववद्यािीन व्यमि क े ि सुन्दिता काज नहि \nदैत अमि। पुरुषािी लेल कोनो काज कहठन नहि   िोइत अमि। \nववद्वान लेल ने कतहु पिदेस आ ने क े ओ   बैिी िोइत अमि। जेना \nकरिकी कोइलीक रूप ओकि   मीठ बोल िोइत अमि ,तहिना \nमृदुभाषी जन क ेेँ  मित्व   सभ ठाम ब़िैत अमि। एकटा लोक संदेिक \nपाेँती... \n      \"मू़ि जतय नहि पूजल जाय   विदेह ४२२ || 65 \n            धन-धान्यक जतय बरिसात।  \n       पथत-पत्नी मे जतय कलि नहि  \n           बसथि ओतय लक्ष्मी सािात्।।\"  \n   *********** \n    \" ज्ञान-ग्रि ण लेल अमनच्छु क जे \n          ओकिा , उपदेि बेकाि।  \n      नहि बाेँस सुगब्धन्धत चानन-तरु बीच  \n           मलयाचलक पिाड़ ।।\"  \nउपयुाि तथ्याहद क े  संगोिैत कववक पोिी -आविणक अल्कन्तम पृष्ठपि \nपरिचयात्मक ववविणअमि। ताहि संग हुनक २१ गोट वववध ववधाक \nमैथिली क ृ थत एवं हिन्दी क ेेँ  ११ गोट साहिण्डत्यक क ृ थतक ेेँ  जनतब देने \nिथि।नवा िम्भ प्रकािन मधुबनी/पटना/हदल्लीसेँ मुहद्रत पोिीक \nमूल्य ₹२००टाका अंवकत अमि।  \n     अस्तु पोिीक िचमयता कववश्री िाजवकिोि ममश्रा क ेेँ  एहि  66 || विदेह ४२२ \nअनुपम क ृ थत लेल साधुवाद...जय मैथिली..!  \n-साहित्यश्री प्रीतम क ु माि मनषाद , मुििदी -\nबाबूबििी(मधुबनी) , सम्पक ा :- ९५३४५९०८१४. \n  \n \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२२ || 67 \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-गबदी \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \nगबदी \n  \nगोसाेँइ गोनूक पयि दबा ििल िलमन आ ओ कोनो गम्भीि ववचािमे \nआेँखख मुनने तिे ति क ु िरि ििल िलाि  ,से देखख ओ गौनूक े  \nझकझोिैत बाजल - \nआहििेबा! की भेल जे एना क ु ििै मियै गुरूजी! प्रत्युत्ति नहििं पात्रब \nओ अमनष्टक आिंका सेँ चसिरि उठल।एना आन हदनते कहियो नै \nकिै िलखीन तखन आइ ? आखखि   बजिीन जेँ नै तखन कोनाक े  \nवकिो बुझबै ? िनुमान टीला पििक भगतक े  बजा अमनयै! ओ \nअपनहििं सेँ पुिलक।सेिोते ठीक नै िेतै एकटा आि नाटक े  भै \nजायत। तखन कोनो िागदि बैदक े ? सेिो वकि कििीन तखनने!  \n   मोनमे ि -पाेँच किैत पुन: ओ जोिसे दूनू पयिक े  दबबैत \nकारुभणक स्विमे बाजल -गु��रू ����जी����� !!!! \n- अिे िोड़ िोड़!! की इच्छा जौ जे गुरूजीक पयि िक ू चच \nहदयैन? एि एिनो कतौ भेलैये! िमते अिाेँक े  मनसबद देखखक े  ििा \n 68 || विदेह ४२२ \nगेल ििी। मोनेने िीि भै ििल िल जे धाममक े  बुलत्रबयै वक िागदिक े ।  \n- भने ने ककिो बजौलें ,नै ते बड़का नाटक े  भै जैते। \n-तिन एना गबदी वकए मािने िचलयै ?िमहूेँ ििा गेलौं!  \n- व्यतीत भेल अतीत मोनक े  मथि ििल िल आ वतामान आगाेँमे \nठा़ि भैक े  ललकारि ििल िल।आ , िम अतीत आ वतामानक बीचमे \nवक िं कताव्यववमू़ि भेल किाहि ििल िलहुेँ । तोिि पयि दाबब सुवास \nनहििं आश्वासनक काज कय ििल िल। तोिि व्यग्रता भिल टोकाि \nसंजीवनीक काज क े लकौ गोसांइ अन्यिा ई अवसाद कखैन िोरिते \nतकि कोनो ठेकान नै।  \n-एिन कोन बात अिाेँक े  भभतिे भीति मथि ििल अमि जकिा पाचल \nपोचसक े  बलवन्त बना ििल मियै ,जेँ अहिना ििल तेँ िमिा जनैत \nनीक नै गुरूदेव।दाेँत क ु चैत बाजल गोसांइ।  \n- िेँ बातते तों ठीक े  किैत िि। मुदा , िम करू की ? िमि चजनगीक \nरूप -िेखा तय किै बेिमे त्रबधातोक कलम जेना भचसया गेलैन। \nिमि सब िम ककिो नै। कइएक बिीससे तहूेँ देखैत िि जे िम \nकोना िहि सहि ििल िी।ककिा िै एकि चचिंता ?  िमिाते कखनो \nकालक े  िोइय जे िम जीबैिी वक मरि गेलहुेँ । जेँ नहििं मुइलहुेँ तेँ \nचलैत हफिैत कमाइत खटाइत जीवैत लाि बूझि।  \n -एना बाचजक े  आि अपन मोनक े  कसाइन क ' ििल िी। अपन \nकताव्यक मनवाािमे अिाेँ कतौ नै चुकचलयै ,तखन जे नहििं भेट ििल \nअमि से कपािक दोष।  \n- बातते तोिि ठेकनगि िोइत िहु  ,मुदा असफलताक े  कपाि पि नै \nबजािि। अपन ममिनत आ कमाठताक बल पि अहदष्टक े  सजौल \nजा सक ै ये।ई ज्ञानक गेंठ बान्हन्ह लैि जे सफलताक एकटा िास्ता \nभाग्यक सी़िी चत्ऱि तय किैत िैक ते दोसि श्रम घामक धािमे  विदेह ४२२ || 69 \nबोहियाक े । भाग्य संग दै मे जतै असमिा भै जाय ततै श्रमक बाट \nगैि ली।यैि पुरुषािा किबै िै।  \n- यिािा किल अपने।सैत िमिे ई पाठ प़िबैले स्वांग िचने िचलयै।  \n-तोिींते एकटा िि जे खोजो खबैि िखै िि ,नहििंते स्वयंक े  देखख \nआब चसिरि जाइ िी।ई किैत आेँखख नोिा गेलैन।  \n -दीप,मधुवनी (वविाि) \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  70 || विदेह ४२२ \n२.९.क ु म ाि म नोज क श्यप- लघुकिा- आन कदनक अप्पन \n \nक ु म ाि म नोज क श्यप \nलघुकिा- आन कदनक अप्पन \nओहि कॉलोनी मे जखन लोक बसबो ने िुरू क े ने िलै ओहि स s \nपहिने स s सड़कक ओहि कात झोपड़ी िलै बलचनमा क े ! रिक्सा \nचला क s ओ कहुना अपन जीवन -यापन क s ििल िल। कॉलोनी \nबचसते सुसभ्य आ संभ्ांत लोक क े  एहि कॉलोनी मे बलचनमा क े  \nओ झोपड़ी आ रिक्शा .... गोि अंग पि कािी बदनुमा दाग स s \nकम्म नहििं बुझल जा ििल िलै। खास क s ििेंद्रबाबू क े  त s ठीक \nघिक सामने िलैक झोपड़ी!   तैं हुनका बेसी असौकया बुझाईत \nिलैन। जखन हुनकि व्यमिगत प्रयास झोपड़ी क े  उजाड़बा मे सफल \nनहििं भेल त s ओकिा ओ नव -सृचजत िेचजिेंट वेलफ े यि \nएसोचसएिन   मे मुद्दा बनेलमन। सफलता मुदा एखन तक नहििं प्राप्त \n विदेह ४२२ || 71 \nभ s सकल िलैन आ तकि मुख्य कािण बलचनमा क े  दावा   जे ई \nजमीन ओकि पुस्तैनी िै। जखन कॉलोनी बनेबाक लेल जमीन \nअमधग्रिण िुरू भेलै तखन ओकिो पुिखा जमीन देने िलै ; मुदा ई \nदू धूिक भूखंि अपने लग िखलक � अपन बास खाथति। ओ एकि \nसबूतो देखबैत िै। बात चािे जे िो क ु ल ममला क s स्थिथत ई िै जे \nओकि झोपड़ी एखनो यिावत िै। ििेंद्रबाबू क े  आब बलचनमा \nअपन जानी दुिन बुझना जामन पड़ैत िलैन।  \n  \nििेंद्रबाबू क े  ओहि िाथत अनचोक े  मे िाटा अटैक भेलैन तखन घि मे \nकमनयाेँ क े  िोहड़ क े यो दोसि नहििं! बेचािी स्त्री एकसिे मनचिभाग \nिाथत मे की किौ ? मदद लेल कनैत भागल गेली पड़ोसी ओत s। \nग्रील खटखटकबैत ििली ; मुदा क े यो खोललक ै  नहििं। दोसि पड़ोसी \nक े बाड़ खोललक ै  तs जरूि मुदा अपने बीमाि िेबाक बात कहि \nकोनो सिायता किबा स s असमिाता व्यि क े लक ै । आब ओ मनरिि \nस्त्री किौ की ? दुःखद आिंका स s भिल कनैत घि घुरि क े बाड़ \nखोचलते ििै वक सिसा कोनो आिट बुझेलमन .... सामने बलचनमा \nठा़ि - 'की भेल मेमसािेब ? एते िाथत मे आिाेँ क े  िड़बड़ायल बािि \nजाईत देखली ....   सभ ठीक -ठाक िई ने ?' प्रश्नक एहि झड़ी क े  \nबीच ओ अबला अपन बिैत नोि आ हिचकी क े  कािण बाचज त s \nवकि ु  नहि िं सकली; बस ईसािा माि क s सकली त्रबिान पि बेसुध \nपड़ल अपन पथत हदस! बलच नम ा  ि ि ेंद्रबा बू के  देि  टोबलक आ फु ती \nसs बािि बाजैत मनकलल - 'मेम सािेब आिाेँ तैयाि िहू , िम अपन \nरिक्शा मनकालने अबै िी। '  72 || विदेह ४२२ \n  \nबेतिािा पैिल मािैत आधा घंटा क े  भभतिे ओ िॉब्धस्पटल क े  गेट \nपि िल। त्रबना अटेंिेंट क े  प्रथतिा क े ने ओ दौड़ल गेल आ स्ट्रेचि \nपि ििेंद्रबाबू क े  अपने भिी पाेँज उठा क s इमजेन्सी वािा हदस \nभागल। िॉक्टि क े  तावक कहुना नेिोिा - ववनती क s कs अनलक। \nस्थि थत वकि ु  सा म ा न्य ि ोईते बलच नम ा  म ेम  सा ि ेब के  व ा ि ाक बा ि ि  \nबेंच पि िाेँड़ मोड़ै लै जबदास्ती पठा स्वयं बेिक बगल मे ठा़ि � \nििेंद्रबाबू क े  अबैत -जाईत साेँस पि गहििंकी नजरि गाड़ने! साेँझ \nिोईत -ि ोईत ि ि ेंद्रबा बूक ऑंखख  कनेक ख ुजलमन �   पहिल नजरि \nबलचनमा पि आ तकिा बाद कमनयाेँ पि! दुनू क े  ठोि पि मुस्की \nपसरि गेल! फ े ि कात मे ठा़ि बलचनमा हदस काति नजरि स s \nदेखलमन। आेँखख साईत आेँखखक भाषा बुखझ गेल िलै!  \n  \n-क ु म ाि म नोज क श्यप, सम्प्रथत: र्ाित सिकाि क े  उप-\nसचचव , संपक भ : सी-11, टावि-4, टाइप-5, ककदवई नगि पूवभ \n(कदल्ली िाट क े  सामने), नई कदल्ली-110023 # 9810811850 \nईमेल: writetokmanoj@gmail.com \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  विदेह ४२२ || 73 \n२.१०.िीला क ु म ािी आ प्रो. दम न क ु म ाि झा- विकोणक एक \nकोणक किाकाि : िैलेन्द्र आनन्द \n१. िीला क ु म ािी * २. प्रो. दम न क ु म ाि झा ** \n  \n' त्रिकोण' किा संग्रि तीन गोटेक संयुि किाक संग्रि \nथिक , जाहिमे अिोक , श्रीमनवास आ िैलेन्द्र आनन्दक पाेँच -पाेँच \nगोट किा अमि। तीनू किाकाि समकालीन िथि , तीनूक भूमम -\nममथिला , समाज - ममथिला , आ परिस्थिथत -ममथिलाक अमि। िम \nएहिठाम माि िैलेन्द्र आनन्दक किाक प्रसंगक चचाा किऽ चािए \nिी।  \n                 संग्रि में िैलेन्द्र आंनदक पाेँच गोट किा अमि। \nओ थिक -- तूतीक अलाप  , एकटा आि मिि क े स ,अनुत्तरित \nप्रश्न,उठ पुत्ता : पुिल -पुिल आ चचनगी।  \nपहिल किा  'तूतीक अलाप ' मे ववविताक एिन चचिण \nअमि , जाहिमे नोकिी नहि भेटला पि आ गाम घूमम गेला पि \nितािल युवाक मनोभावक ेेँ  देखाओल गेल अमि । आथििक ववपन्नता \nआ बेिोजगािी एहि किाक मित्वपूणा अंग अमि । खास कऽ \nममथिलाक युवासभ िोजगािक अभावमे गांव सॅं ििि हदस पलायन \nकिैत अमि। एहि किाक नायक क ेेँ  रेनक सीट पि बैसल -बैसल \nमो न उत्रबया जाइत िै । बुसटक जेबीक ेेँ  टटोलैए तॅं ओहिमे एकटा \nरेनक वटकट आ एकटवकया ििैत िै। ओ सोचैए बािि घंटा तेँ \nबीत गेल मुदा एखनो बािि घंटाक यािा बाेँकी अमि। एक बेि चाि \nपीत्रब लेब तेँ मोन िल्लुक भऽ जाएत । ओ इिािा सॅं चाि बलाक ेेँ  \nलग बजा एक क ु िड़ चाि लैत अमि । एकटवक या नोट बढबैत \nअमि तॅं हफिता दैत अमि चारि आना । ओ चाि बलाक ेेँ  किै िै �  74 || विदेह ४२२ \n�एक े  कप चाि िैक िौ । � �अभभए से ठकमुड़ी लगता िै आगे \nतो एक रुपया से कम में मुिो न बोलने देगा। �� ओ चािक चुस्की \nलैत,चािबलाक गप्प ओकिा मोनमे बेि �बेि आबैत िै। ओकिा \nिोएत िैक जे चाि बला अपने िेिक िी ,ओ पेट भिबाक िेतु एहि \nटीिन पि आत्रब -कािे -क ू िे बजैत हदन त्रबता ििल अमि। चाि \nववक्र े ताक फिाक -फिाक यूमनयन िैक। मुदा नगिे -नगिे मिमिआएत \nबेिोजगाि युवकक कोनो यूमनयन नहि वकयो देखऽ बाला नहि । \nसवटिहफक े टक पुचलन्दा एखनो बैगमे पड़ल िै ओकिा िोएत िैक जे \nसम्पूणा सवटिहफक े ट भूखक भूगोल मिए । किाक नायकक ेेँ  उच्च \nचििाक बहुतो सवटिहफक े ट िेबाक बावजूदो बेिोजगािी आ ताहि सॅं \nजनमल पेटक भूख एक ििि सॅं दोसि ििि घुमबाक लेल वववि \nकऽ दैत अमि । मुदा तैयो जीवन यापनक कोनो मागा नहि भेटैत \nअमि। आ ओ ििि सॅं गाम आ गाम सॅं ििि करितेऽ िहि जाइत \nअमि � �आव नै आएब ििि ओ कतेक बेि तूती चचड़ैं जकां \nबाजल िोएत आ फ े ि ओहि चचड़ैं जकां ओ खा 'क िनबाक लेल \nवववि भऽ जाइए। �� \n�एकटा आि मिि क े स � तत्कालीन समाजमे व्याप्त वगा \nसंघषा ,िोषण , अत्याचाि आऽ व्यभभचािमे चलप्त समाजक जीवंत \nवणान अमि । माघ मास िल जाड़क िि सॅं सूयाक जखन धािी \nफू टमन तख न लोक घि  सॅं बा ि ि  मनकलए । कु चसया ि क कं टनी ि ुरु  \nभऽ गेल ििैए । ककिा मािबाक िै एहि ठं ढ सॅं मुदा िघुनंदन ममसि \nलोभे पतन ििथि । ओ अपन बिलमानक ेेँ  तीने बजे भोिमे उहठ  \nजाय लेल किने ििथि । �मगिित एतेक भभनसिबामे उठल पाि \nलगतै ? देि तॅं बलू बिफ भऽ जायिय आ ताहु पि देि बेनंगन भेल \nअइ ।सभ िवा चसट - चसटक ेेँ  देिमे माड़ते बलू ।�� ओ ओकिा  विदेह ४२२ || 75 \nलोभ दैत किने ििथिन एहि बेरूका क ु चसयािक पाइमे एकटा तौनी \nखिीद देबौ पहिने क ु चसयाि तॅं बेच । ओ मनरुत्ति भऽ घि चचल गेल \n। भोिे तीन बजे िघुनंदन ममसि जामग ओकिा िाक देने ििथिन -\nझोंटिा िेंिौं । िौ झोंटिा ओकिा वटटकािैत किै िथि की मिदक ेेँ  \nकोखखमे जनम लऽ थघनबैत िैं । िाट न नहि जेबिी  ? ओ फटकी \nखोचल बािि आएल माघक चसिकी ओकि किेज तक भेमध देलक \n।ओ दांत खटखटबैत मगिित सॅं किै िमन एिन समयमे पिानो नहि \nबचतै । िघुनंदन ममसि ििथि घाघ लोक ओ चुप कोना भऽ जएतथि \nओ ओकिा पोिबैत किैत िथिन काल्किए तोिि तौनी आवव \nजेतौ, एकटा गोल गला सेिो चसया चलिें तोिा पत्नीक लेल सेिो \nनूआ ओकि पत्नी अिाात मटिी । झोंटिाक ेेँ  ओकि माचलक यमदूत \nबुझाएत िै । िघुनंदन ममसि मटरिक देि पि अपन कामुक नजरि \nगिबैत किै िथि ,मथतमिनू िै िम तॅं मालो -माल कऽ देब िमि बात \nमाने तखमनने  ? क ु चसयािक गाड़ी ढलान पि आववते पलवट गेल \nउपि सॅं गाड़ी आ तिमे झोंटिा। िघुनंदन ममसि सीधे िाना \nगेलाि ,आ नहि जामन कतेक काल धरि दिोगा सॅं िॅंचस -िॅंचसकऽ गप्प \nकएलमन । िवोढकाि कनैत मटिी ठा़ि िलमन -�गीिित यो मगिित \nआब ककिा देखखकऽ जीवन ववतेवए यो मगिित आ साड़ीक ें  हुनक \nआगांमे पटक ै त किऽ लगलमन - �ई साड़ी ओकिे खून में बोिल \nिइ । �⁴ िघुनंदन ममसिक े  लामग ििल िलमन जेना ओकि एक � \nएक गप्प पोल खोलबाक लेल काफी अमि । ओ पिबोधैत किै \nिथिन भावीक ेेँ  िोक मनिािक ेेँ  ? जो ज्ञान कि िम तोिि पिवरिस \nकऽ देबौ । ओकिा मगिित आदमखोि बाघ बुझाए िै । िघुनंदन \nमम सि  अपन ना म  आ रु तव ा  लेल वकि ु  कऽ सकै त अमि  । सा ंझ \nिोएते िानाक ेेँ  गाड़ी दिबाजा पि लामग गेलमन ।जीप सॅं चसपािीक  76 || विदेह ४२२ \nसंग दिोगा उतिल आ खाए वपवैक दौि चलल आठ बजे िाथत तक \nआ तकि बाद आंगनमे घमिान। भोिे दिोगा िाना चल गेलाि। \nयमुनाक माय कनैत क े ि मिहड़योने आंगनमे बैसल िचलि । \nमटिीक ेेँ  किल सब बात सच भऽ हुनक जीवन मे उतरि ििल िमन \nमोन किै िमन - जो गे यमुनाक माय एहि हदन लेल तोिि बाप \nएिेन  पुरुषक िाि धिा ववदा कएने ििो  ? एहि हदन लेल माय किने \nििो नैििक लाज िखखिें ,नहि यमुनाक माय आब तोिि एहि ठाम \nकोनो काज नहि िौ । जाहि पथत पि नािीक ेेँ  एतेक गुमान आ \nभिोसा ििैत अमि मोनमे कोनो िि नहि पथतक ििैत पत्नीक हिम्मत \nबनल ििैत िैक आइ वैि पथत अपनाक ें  बचेबाक लेल अपने \nइज़्ज़त, अधाांमगनी जे हिनका देबता जकां पूजा क े लक तकिा िािस \nबमन एकटा दिोगा िािे बली च़िा देलमन । की एहि हदन लेल ओ \nअपन चिकािा स्वामीक ेेँ  भगवान बुझैत आएल  ? ओ नािीक ेेँ  नािी \nनहि वस्तु बूखझ दोसिक ेेँ  सौंप देलमन �मोनक दोसि कोन किै -जे \nमरि जेबैं तॅं यमुना आ प्रयाग पि की ववततै  ? की ओ सभ अपनाक ेेँ  \nसम्हारि सकत  ? िॅं ठीक े  िोएतै । सभक े  एकटा सबक भेवट जएतै \nआ फ े ि वकयो दोसि यमुनाक माय नहि िोएत। ई फ े ि एकटा मिाि \nक े स मुदा नहि ओ अपन बापक ेेँ ,अपन भाइक ेेँ, अपनाक ेेँ  फांसीक \nफ ं दा पि दऽ आवव सक ै ए मुदा दोसि कड़ी , एहि क्रममे नहि जोड़त \n। �अनुत्तरित प्रश्न�मे त्रबकौआ प्रिाक चचिण भेल अमि । \nकालीचिण अपन बेटीक ेेँ  जीवतेमे दाि संस्काि कऽ दैत िथि। आ \nकि ै ि थि  ि म ि  बेटी गंगा म े ि ु वव क म रि  गेली । एहि  बा तकेेँ दस व षा \nबीथत गेल आ आइ वैि िेखा बीस वषाक बाद ववयािचल कमनयाेँक \nरूपमे बचपनक संगी ववकास संग भेंट भेल । ओकि प्रश्नक संग \nिम ि  तन्द्रा  टु टल । आि ा ंक ना म  वव का स ि ी ने ? स्वीक ृ थतमे िमि  विदेह ४२२ || 77 \nमूंड़ी िोचल गेल िल आ िमहु पुिचलएन किांक ें  िी  ? िमि प्रश्नक \nसंग ओ चौंवक उठैत अमि आ नूआक ेेँ  खूट सॅं अपन बामा िािक ेेँ  \nझंपैत किैत अमि , िमि माय बाप तऽ मरि गेलै िम असगिे एहि \nदुमनयामे िी । आ गप्पक संदभा बदलैत दोसि प्रश्न कऽ देलक अिां \nत्रबयाि क े चलएक वक क ु मािे मिएक  ? िं गामेमे कऽ लेचलएक ओकि \nमुंि फ े ि लटवक गेल। ओकिा िमि गाम माने तिौनी सॅं घृणा िलए \n। ई तामस वकएक िम ओकि कािण नहििं जामन सकचलए । तावत \nरेन जयनगि टीसन चल आएल िल । िमि िािक मुट्ठी बन्हैत \nकिैए - ववकास बाबू िम कतेको बेि गाि सेँ लताम तोहड़क अिाेँक ेेँ  \nदेने िी ,कतेक बेि पामन आमन वपयौने िी । ििदम तऽ अहििंक संग \nखेलाइत िलौं मोन पारु  ? िम अनायासे बाचज उठलउ अिे \nिेखा  ? िमि बाजब सुमन ओकि आंखख भादबक मेघ जकाेँ सजल \nभऽ आएल िलए । ओ मनधोख बाचज देलमन � �अिाेँ िेिाउ नहि \nववकास बाबू िम भूत नहि एकटा जीववत लिास िी , जे चचलतो \nअमि खाएतो अमि आ िंचसयो लैत अमि । मुदा -------�⁵ एकटा \nमिलक ेेँ  चजिंदा देखला सेँ की िाल िोएत अमि िमि िाती जोि � \nजोि सेँ धिकऽ लागल आ ओ सभटा बात किैत गेल जे कोना \nओकि बाप जिाज देखाबक लेल गंगा कात अनलक आ एकटा \nपंिाक िािे िब्बीस सयमे बेचच देलक ओ अहुरिया काटैत िहि गेल \n। ओहि समयमे ई दस वषाक िलीि । िेखा िमि मुेँि पि िाि िाखख \nबाजल िमि सप्पत जे ई कतौ बाजी। एहि बातक ेेँ  एक सप्ताि  भऽ \nगेल िल। िमि ध्यान िहि -िहिक ओम्हिे चल जाएत िल िम मोन \nबिटािबाक लेल चािक चुस्की लैत िी तखने बोतला बजबैक लेल \nआवव गेल जे िमि बाउ गाि सॅं खचस पड़लए। बोतला िमि टोलक \nगिीबक लोक अमि। मुदा बातक पक्का। िम चाि िाखख तुिंत त्रबदा  78 || विदेह ४२२ \nभऽ गेलउ । कोनो िि नहि गिम पामन सेँ ससाििीन िम आयोिेक्स \nलेने अबैत िी। ओहि बीच कालीचिण बाचज उठल अिां सब \nिोवपकऽ िाखने मिए लिेरियासिाय ल जाइयो प्राण बचतै तॅं पाइ \nबहुतो कमा लेतै बोतला बाचज उठल ��नै माचलक अिाेँ अपना \nमोन सेँ करियो एहि मगििकट्टक ेेँ  िािे िमिा नहि हदअ ई एहि तििेेँ \nिमि िीि चलखबऽ चािैत अमि । कालीचिण करिया नाग जकां \nबोतला  पि  फु फका ि लक ि म ि ा  नहि  ि हि  भ ेल � चुप्प अिां की \nबाजब अिां तऽ स्वयं कसाइ िी । ओ एक बेि फ े ि बमवक उठलाि \nिमहु ओहि स्विमे बाचज उठलउ � चुप्प बेटी बेच्चा धनक गुमान \nतॅं िम नहि सहि सकबौ कालीचिणक ेेँ  मुंि चसयाि भऽ गेल । िमिा \nिेखाक देल सप्पत मोन पहड़ गेल। ओहि काल िम स्वयं अवाक भऽ \nगेल िलहुं । िमि बात सुमन ओहि ठाम बैसल सब लोक अवाक \nिहि गेल ,की एकि जबाब कालीचिण दऽ सकताि । �⁶ \n       �उठ पुत्ता : पुिल -पुिल � मनम्नवगीय खेतीिि मजदूि जे \nमिाजन आ बैंक सॅं कजाा लऽ कहुना खेती कऽ जीवन यापन किैत \nअमि। आ मोसमक ेेँ  साि नहि देला सॅं गामक मजदूि कजाा चुकाबक \nलेल पंजाब जाएत अमि आ ओहि ठाम सॅं घुरिकऽ नहि अबैत अमि \nतकि माममिक चचिण भेल अमि । सड़क कात वला बड़का बऽड़क \nगाि ओहि टो लक चौकिीहि बमन गेल िै । सांझ कऽ ओहि गाि \nति लोकक मजमा लागल ििैत िल खखस्सा सुनैक लेल । खखस्सो \nकिैक अलवत्ते ढंग िै मुि े सि कामथतक ेेँ , बाट चलैत िािी -बटोिी \nओकि खखस्सा सुनबाक लेल रुवक जाए िै। एक हदन ओ एकटा \nपौिकीक खखस्सा किने िलाि । एकटा महिला िल ओकिा एकटा \nबेटा िलए ओ महिला एक हदन िाजाक धान क ू टैत ििए ओकि \nबेटा ओहि ठाम बैसल िल । दू सांझक उपासल िौंड़ा कतेक  विदेह ४२२ || 79 \nसिाज करितैक  ? एक लप चाउि लऽ मुंिमे धऽ लेलक ओकि \nमायक े  बड़ तामस चढलै । जे चाउि घवट जाएत तॅं िाजा भकसी \nझोंका देत । ओ बेटाक एक चाट लगा देलक ै  । िौंड़ा ओहि ठाम \nसूथत गेल आ सब हदन लेल सुतले िहि गेल । जखन चाउि पूरि \nगेल तॅं ओकिा उठाबऽ गेल तॅं बपिारि तोरि कानऽ लागचल । \nश्रावपत भऽ ज खन ओ पौिकी चचड़ै भेल तॅं वैि िट सहदखन लगबैत \nििए � उठ पुत्ता पुिल - पुिल । खखस्सा किैत -किैत मुि े सिक ेेँ  \nमोनमे िि भऽ गेल जे िमिो एकहिटा संतान अमि किी अपना सॅं \nदूि नहि किऽ पड़ए आ ओहि पौिकी जकां -- । ओहि गाम पिोपट्टामे \nतीन सा ल सॅं व षा ा नहि  भ ेल ि लै आ भ ेव ो के लै तेँ फूं -फाि गृिि \nसभ िवटते िहि गेल जे - �एक बेि दमचस कऽ बिसतए तेँ दुख \nदूि भऽ जाएत निि सभ बीतैत िहि गेल की पुनवासु की पुख की \nिथिया  ? िाकक बात सभ झूठ भऽ गेल । किां गेलए ओ किबी \n� �जौं पुिवैया पुिवा बिए , सुखलो नहदया नाव चलाबए। गामक \nफनैत बात लोक ै त किैत िथिन � काथतक क ं ता धूरि उड़ाबय � \nपिदेि पकिि आब वकसान । �⁷ आ मुि े सिक ेेँ  किेज भालहड़ जकां \nकांपय लगैक । पहिले िौदीमे गाय , मिींस बीक गेल यहद बिदो \nबेचच  लेते तॅं जेि ो आस ि ै सेि ो टू वट जएतै । गा म म े पंजा ब जएबा क \nिोड़ लागल िैक । िामििण सेिो पंजाब जाए लेल बाप सॅं चजद्द \nकि ऽ ला गल म ुि े सि केेँ बोल नहि  फू टए जे अपन बेटा  सॅं वकि ु  \nकहितै । बाउ पंजाब नहि जाय देवि तॅं िीिो त्रबका जेति । िामििण \nदु- तीन बेि ममनआिि सॅं पैसा भेजलक आ सब बेि चचट्ठी चलखै \nजे अमगला  बेि  सॅं म ि ा जनक कजा ा च ुका एब वकि ु  हदन ई क्रम  \nचलल तकि बाद एकदम चुप्पी । मास हदनक बाद ओकि दोसक \nचचट्ठी आएल जे िामििणक ेेँ  कतहुं पता नहि िै । मुि े सि कामथत  80 || विदेह ४२२ \nचचट्ठी सुमनते धिाम सॅं खचस पड़ल । पंजाबमे ई सभ िोइते िै । दू -\nचारि महिना खटौलक आ पैसाक ेेँ  बात करु तॅं चोिमे नाम चलखा \nदेत आ तकि बाद त्रबला देत । मुि े सि सबिक गप्प सुमन ििल \nिल आ िुन्य अकाि हदस तावक ििल िलै । ओकि आंखख कहि \nििल िलै � �िामििण गाम चचल आ । मिाजनक कजाा पूरि \nगेलए । आब कहियो पंजाब नहि जाए देबौ । आ तखने बऽड़क \nगाि सॅं पोरुकी बाचज उठल � �उठ पुत्ता, पुिल -पुिल । �⁸ \n        �चचनगी � किामे िोषण प्रलोभन , अत्याचािक ें  बोझ सॅं \nदबल जीवन त्रबताबैत मनम्नवगीय संघषाित नािीक ें  लेखक चचिण \nकऽ देखौने िथि । वकतूा मगिित अमि आ नन्हक ू  हुनक जोन अिाात \nनोकि । त्रबना चािा मिहड़यौने मािक चिकाि नहि कएल जाएत \nिैक । ताहि लेल नन्हक ू क ेेँ  ओतुक्का िसबदाि बना देल गेल । \nनन्हक ू क ेेँ  उम्र पैतीस सॅं बेसी भऽ गेल िल मुदा संतान नहि िल \n। मगितक क ृ पा सॅं िचिधिबा अपन मायक ेेँ  पेट में आएल । एक \nिाथत नन्हक ू  कमनयां सॅं पुिने ििए � �किचलयैवक एकिा क े िन \nबुझाई िैक िौंड़ा िेतै वक िौंड़ी । ओकि पत्नीक देि ओकि गप्प \nसुमन कांवप उठल आ मोन परि गेल ओ िाथत जहिया वकतूा मगिितक \nओहि ठाम धान क ु टै लेल गेल िल । आ ओहि िाथत घुिल तऽ \nओकि  पएि  भ ा ि ी ला मग ि ि ल ि लय आत्म ग्ला मन इना ि  पोख रि  ि ू त्रब \nमािबाक लेल किैत िल , मुदा ओकिा मिला सॅं नन्हक ू  पि की \nत्रबतत मगिितक ेेँ  की त्रबगितै ओ तऽ एकिा पहिले धमकी दऽ चुकल \nिल ��यहद ई बात कतौ बाजबैं तऽ साि नन्हक ू क े  जेल भेजे देबौ \nआ तोिि जे िाल िेतौ से देखतौ नगिक लोक । �⁹ सात साल बीत \nगेल िचिधिबा टिलुक भऽ गेल ओकि माय ओकिा ििदम अपनहि \nसंग िाखए मगिितक धान क ु टै लेल गेल । तऽ िौंड़ा क ु हद -क ु हदक  विदेह ४२२ || 81 \nढेवक चलौलक चाउि क ु टल भऽ गेल तॅं िचिधिबा एक लप चाउि \nउठौलक वक ताबत मगिितनी आत्रब गेल आ लप्प सॅं िाि धेलक \nनहि  जा मन ि ौंड़ा केेँ की फु ि लै । ओ च ोट्टे दोसि  ि ा ि े एक फक्का  \nचाउि लऽ मुंिमे धऽ लेलक । कतेक सपितीव  ? एकि सबक े  काजे \nएिने । पत्नीक ललकब सूमन वकतूा मगिित घिक े  मोख पि ठाढ भऽ \nगेलाि । िचिधिबा पि एकि कोनो असि नहि , मुदा िेबो कित \nवकए । ओिो तऽ एहि घिक संतान अमि । मगिित आइयो चुप्प \nिलाि ओहिना मुदा मोन हुनको मथि ििल िलमन । अपनो एकटा \nबेटा िमन । िचिधिबा मायक ेेँ  ठकमुड़ी लामगगेल िल । आगूमे \nआबो दू टा क ू ड़ी िल � �एक भाग चाउि आ एक भाग खुद्दी \nचाउि मगिितक ेेँ  आ खुद्दी ओकि । ओ सभ हदन खुद्दीएक िकदाि \nिित , चाउि ओकिा कहियो नहि भेटत । ��⁰ मगिितक बेटा गेंद \nखेलाएत आएल िचिधिबा गेंद हदस लपकल आ गेंद उठा जोि सॅं \nफ े कलक गेंद घिक े  ित पि चचल गेल । वकतूा मगिितक ेेँ  िोइत अमि \nजे िचिधिबा आमग अमि । ओ गेंद नहि एकटा चचनगी फ े कलक \nआब िमि घि नहि बांचत िहि कऽ सुड्डाि भऽ जाएत ।  \n                                  एहि तििें देखै िी जे त्रिकोण \nकिा संग्रिमे संग्रहित िैलेन्द्र आनन्दक किा सभ अपन समाजक \nयिािा चचिण किैत अमि। अपन समाजमे पसिल ववभभन्न \nपािक ेेँ, घटनाक ेेँ, वाताविणक ेेँ  एहि तििें ममश्रण कयलमन अमि जे \nएकटा मंजल किाक जन्म िोइत अमि । ओकि किानक िमिे \nसभ  बीच क अमि  । तें पा ठक हि नक कि ा म े ला गले ि ू त्रब जा इत \nिथि । उत्सुकता हिनक किाक प्राण वायु थिक।     \n  ********* \n              82 || विदेह ४२२ \n*िोधप्रज्ञा, (जे. आि. एफ.) ववश्वववद्यालय मैथिली \nववर्ाग, लशलत नािायण ममथिला ववश्वववद्यालय, दिर्ंगा। \n  **िोध मनदेिक, प्रचायभ एवं अध्यि, ववश्वववद्यालय मैथिली \nववर्ाग, लशलत नािायण ममथिला ववश्वववद्यालय, दिर्ंगा। \n                                                  \n  \n  \n              संदर्भ संक े त :- \n1. आनन्द िैलेन्द्र,विकोण,उवभिी प्रकािन पटना (1986)ई.पृष्ठ \n� 83 \n2. तिैव, पृष्ठ � 84 \n3. तिैव, पृष्ठ � 89 \n4. तिैव, पृष्ठ � 90 \n5. तिैव, पृष्ठ � 94 \n6. तिैव, पृष्ठ -97 \n7. तिैव, पृष्ठ � 99 \n8. तिैव, पृष्ठ -101 \n9. तिैव, पृष्ठ -103 \n10. तिैव, पृष्ठ -104 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n  विदेह ४२२ || 83 \nपद्य \n३.१.प्रणव क ु माि झा - संघषा आ तपन  \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-िचू खेलौना गीत  \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु '- बीसटा िाइक ू  \n३.४.चिवानी ममश्र -पिाताप  ( कववता)  \n \n \n \n \n \n \n  84 || विदेह ४२२ \n३.१.प्रणव  क ु म ाि झा- संघर्भ आ तपन \n \nप्रणव  क ु म ाि झा \nसंघर्भ आ तपन \n  \nतप से जे तवप कऽ मनखिल अमि , \n विदेह ४२२ || 85 \nवैि धिा पि चमकल अमि।  \nसोना सहि कऽ तपन आेँच क े ि , \nक ुं दन बमन कऽ दमकल अमि।  \n  \nलोिा जा धरि ताप नै पाओत , \nकोना क ओ फौलादी बनत ? \nजे सहि जाय अमि चोट ववकट , \nवैि तऽ युद् में तनल िित!  \n  \nकांसा जखन भट्ठी में वपघलय , \nसुंदि मूित गढईत अमि।  \nतवप कऽ , गचल कऽ ,  साेँचा में ढचल   86 || विदेह ४२२ \nमोल ओकि फ े ि ब़िईत अमि।  \n  \nमोम जड़य जखन बमन कऽ दीप , \nअस्थस्तत्व ओकि त्रबला जाएत अमि।  \nकोयला , सेिो जैड़ कऽ, तवप कऽ , \nबमन कऽ िाख मेटा जाय अमि।  \n  \nसंघषाक ताप सहि पाबय ओ , \nजकिा में अमि मूल्य गिल।  \nजे भीति से िैक खोखला  \nओ झोंका में ढिल बिल।   विदेह ४२२ || 87 \n  \nसंघषा नहि बस तोड़य सहदखन , \nमुदा ग़िय व्यमित्व नवल।  \nजेकिामें िोय मूल्य , धीिज , बल \nवैि तवप कऽ फ े ि आिो मनखिल।  \n  \nआत्मा मे िोय दीण्डप्त ज्ञान क े ि, \nअन्हरि या  वकि ु  कऽ पा बय की? \nजे दुख क े  पीत्रब कय जीबय , \nसंघषा से ओ फ े ि िेिाय अमि की ? \n  \nधीिज , सािस , सत्य, वववेक   88 || विदेह ४२२ \nचचत्त में जेकिा बिय अमि।  \nवैि मनुष मिान बनल अमि , \nसभटा तम जे सिय अमि।  \n  \nजड़य तऽ सबक े  पिय अमि, \nवकि ु  ि ा ख , वकि ु  अंगा ि  बनल। \nवकि ु  हि त्रबया  सन वटम वटम  जड़य, \nवकि ु  तवप कऽ फौला द बनल। \n[प्रणव  क ु म ाि झा, िाष्ट्रीय पिीिा बोर्भ, नई कदल्ली] \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  विदेह ४२२ || 89 \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-िचू खेलौना गीत  \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \n  \nिचू खेलौना गीत \nआनी मानी िम नै जानी  \nफु चसये भ ा ख ा  हि त का नी । \nनाम गाम िेतु खूब िची  \nसुन्दि कववता   किानी ।।  \nति  ति  पीटी फु चसये ता सा  \nजोि लगा क े  बाबू िौ िैसा !!!  \nमाध्यम बनौ स्क ू ल में झट पट  \nमाइक मूिेँक ममठगि भाषा ।।  \nमुदा प़ित जे ववद्यालय में  \nताहि हदस नै ककिो ध्यान ।  \nमनज स्वािा मे मस्त दम्पथत  \nमोवाइलक ब़िवथि मान ।।  \nपरिक ििल चििु यू ट्यूब पि  \nसीखय ओकिे कािे क ू िे भाषा ।  \n 90 || विदेह ४२२ \nथििकय नाचय मािय ठिक्का  \nपुलवकत परिजन देखख तमासा ।।  \nकक्का बाबू   बाबा बाबी  \nबाजय नहििं क े ओ कखनो ।  \nिैि मोम अंकल ताऊ चसखख  \nदेखबय सबक े  सुंदि सपनो ।।  \nिचू खेलौना गीत प्रीत क े ि  \nमैथिली मे कवववि एखने ।  \nसुग्गा मयूि काग िंस सङ  \nवानि भालुक खखस्सा यतने ।।  \n \n \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप,मधुवनी (वविाि), फोन-9871779851 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२२ || 91 \n३.३.जगदानन्द झा 'मनु '- बीसटा िाइक ू  \n \nजगदानन्द झा 'मनु ' \nबीसटा िाइक ू  \n१ \nभिोसा नहि  \nबचल आब कतौ  \nसिोदिोमे  \n  \n२ \n 92 || विदेह ४२२ \nआइ बहुते  \nमोल तौल िोइ िै  \nमायक संगे  \n  \n३ \nटका देवता  \nमाय बाप िी टका  \nआइ सभक  \n  \n४ \nमेलामे सस्ता   विदेह ४२२ || 93 \nघिमे मिग िै  \nहिसाब क े ने  \n  \n५ \nआइ काल्कि तेँ \nमोल मनुखक नै  \nपाइ क े ि िै  \n  \n ६ \nकोबीक फू ल \nवेलेंटाइन हदन  \nपथत देलमन  94 || विदेह ४२२ \n  \n७ \nबसत्रबट्टीमे \nपिल ओमध सन  \nिम बािल  \n  \n८ \nपलाि जकाेँ  \nसबतरि बािल  \nनीक भेने की  \n   विदेह ४२२ || 95 \n९ \nनव वटक ु ला  \nनव गािमे एलै  \nपरिश्रमसेँ \n  \n१० \nभूखल पेटे  \nमरुआ िोटी नून  \nबड़ मनमन \n  \n११ \nदूधक दाेँत  96 || विदेह ४२२ \nटू टबसेँ पहि ने \nभेलौं गिीब  \n  \n१२ \nिमि िाचि  \nिितै सब हदन  \nगिीब वकए  \n  \n१३ \nिम गिीब  \nमिबसेँ पहिने   विदेह ४२२ || 97 \nनहि ििबै  \n  \n१४ \nरूसल वपया  \nििाएल सम्पचत्त  \nबड़ कचोतै \n  \n१५ \nअंथतम घड़ी \nआेँगनक मावटसेँ \nठोप क देब  \n   98 || विदेह ४२२ \n१६ \nपिील नेना  \nबड़ सेिेंतगि \nलगै सभक े  \n  \n१७ \nनक ा क भोग \nजनिलक यािा  \nिेलगाड़ीमे \n१८ \nकमाक खेल   विदेह ४२२ || 99 \nकीनब िेलमे की  \nएसी स्लीपि  \n१९ \nएक्क े  िेलमे  \nस्वगा नक ा  दुनू िै  \nदाम हिसाबे  \n२० \nपा मनम े ि ु बा  \nत्रबस्क ु ट कोना खाइ  \nचसखा गेल ओ  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  100 || विदेह ४२२ \n३.४.शिवानी ममश्र-पश्चाताप  ( कववता)   \n \nशिवानी ममश्र \nपश्चाताप  ( कववता)  \n  \nिेँ क े लौेँ िम गल्ती अिाेँक साि नहि देलौेँ   ।। \n अिाेँ सगेँ गुजाि ला उमेि अपन िाि नहि देलौेँ ।  \n  \nिम सुनाबए नहि आएब वववस्ता अपन   ।। \nसम्पुणा जीवन पिताएब चुइन िस्ता अपन ।  \n  \n विदेह ४२२ || 101 \nअिाेँक अपिाधी िी िम अगि बाटमे िोिलौेँ ।।  \nसपना देखाक अिाेँक े  वपिाक कातमे िोिलौेँ ।  \n  \nिमिा त िमि अपने ििीि पि अमधकाि नहि ।।  \nिमि कमाफल एि अमि तए ेँ  ककिोसेँ कोनो उपिाग नहि।  \n  \nवकए त ककिो ल जाक क ै नो नहि सक ै  िी ।।  \nत्रबतल ओ हदन घुिाक आइनो नहि सक ै  िी ।  \n  \nअनकि जीवन इजोत किैत िी ।।  \nअपन दुखमे नहि िोि किै मि ।  \n  \nसंसािक िीत प्रीय िम लैि नहि सकलौेँ ।।  \nममताक कजा प्रीय िम उताइि नहि सकलौेँ   । \n  \nआब त क े वल प्रतीिामे िी कहिया मिन िएत ।।  \nिे दता अते उपकाि किब बेटीमे नहि दोवािा जनम िएत ।  \n# शिवानी ममश्र,जनकपुि धाम ,नेपाल, मो. + 977 970-\n2903088: mishratrisha612gmail.com; qualification : BBS \nsecond year \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n   \n  \n ","size_mb":1.71,"has_text":true},"Videha 423.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 423.pdf","name":"Videha 423.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२३  \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदामयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा  मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै  अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो  रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents  and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:423   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \n[विदेह ४२३ म अंक ०१ अगस्त २०२५ (िर्ष १८ मास २१२ अंक ४२३)] \n१.विदेह अंक ४२३ पर पाठकक विप्पणी (पृष्ठ १-३) \nगद्य \n२.१.मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -१२ (पृष्ठ ५-११) \n२.२.हितनाि झा- मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -४ (पृष्ठ १२-१७) \n२.३.डॉ. जियाउि ििमान िाफिी- दू टा लघुकिा- उपिाि आ \nमैथिली (पृष्ठ १८-१९) \n  \n \n२.४.प्रणव क ु माि झा-बििाि मे यूननवससल िेल्थ कविेि (UHC): \nननयमन आ कायासन्वयन  (पृष्ठ २०-३१) \n२.५.डॉ वी एन झा - इसिो - स्पेस X क े  एक्सिओम-४ नमशन क े  \nतकनीकी ववश्लेषण (पृष्ठ ३२-४३) \n२.६.पिमानन्द लाल कणस-आत्मसम्मान (किा) (पृष्ठ ४४-५७) \n२.७.लाल देव कामत - डॉ० मिेंद्र िीक े  चारिम िानि ! (पृष्ठ ५८-\n६३) \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-प्रायश्चित (किा) (पृष्ठ ६४-६८)  \nपद्य \n३.१.प्रणव क ु माि झा- िमि प्राण भाित क े ि (पृष्ठ ७०-७२) \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-मेघक ब्यिा (पृष्ठ ७३-७४) \n३.३.िगदानन्द झा 'मनु '- िीसटा िाइक ू (पृष्ठ ७५-७९)   \n \n३.४.िाम शंकि झा \"मैथिल\"- स्मृथत शेष (अिााँक जचट्ठी) (पृष्ठ ८०-\n८३) \n३.५.कल्पना झा- चनिहदपा (पृष्ठ ८४-८५) \n \n विदेह ४२३ || 1 \n१.विदेह अंक ४२३ पर पाठकक विप्पणी \nअंक ४२३ पर टिप्पणी  \nप्रणव कु म ार झा \nडॉ . वी. एन. झा द्वारा लिखित  \"इसरो-स्पेसX के एक्सिओम -४ \nममशन  पर तकनीकी  टवश्लेषण \" शीषषक  िेि  स्वागतयोग्य, \nबौद्धिक आ वैज्ञामनक दृष्टि  सँ समृि  प्रयास अमि।  एहि  िेि  \nमें  जतेक  सूक्ष्मता  सँ भारत  तथा  टवश्वक समकािीन  अंतहरक्ष  \nगततटवमिक ेँ  टवश्लेषण  कएि  गेि  अमि , से पाठकक लजज्ञासा \nक ेँ चंद्रमा सँ ििांग  माहर  मंगि  तक  िऽ  जाइत  िैक।  \n \nऐ प्रकार के िेि  द्वारा िेिक  वैज्ञामनक सोच क ेँ जनसामान्य \nिहर  पहँचेबाक  दामयत्व मनभा रिि  ितथ।  मैतथिी  पत्र-पटत्रका \nसभ मे  एिन  िेिक  प्रकाशन एक नव परंपरा के आगा बढ़ा \nरिि  अमि  जतऽ  साहित्य  संग टवज्ञानक संगम  िोइत  रिय।  \n \nडॉ . वी. एन. झा पहिने  सेिो  टवदेि  पटत्रका मे  अपन एकिा  िेि  \nसँ पाठकक ध्यान िींचने  ििाि।  ओ अपन िेिनी  सँ पाठक \nक ेँ ई बुझा दैत  ितथ  जे टवज्ञान के िोकभाषा  मे  गूंतथ कऽ \nपरोसि  जा सक ै त अमि।  \n \nडॉ . झा अपन िेिनी  क ेँ मनरंतर गततशीि  रािू  िास  कऽ  2 || विदेह  ४२३ \nअपन टवषय  स्पेस िेक्नोिॉजी  आ मेडडकि  साइंस सन तकनीकी  \nटवषय  पर मैतथिी  मे  िेिन  करब भाषा  आ चेतना  दुनु के \nसमृि  करय बिा  िैक।  \n \nपरमानंद  कणष लिखित  कथा ‘आत्मसम्मान ’ पढढ़ मन  में  कै िा  \nपातर -पातर  ििहर  उठि  — किनहं  सवाि  बमन क’ माथा  \nठोकिक , त ’ किनहं  उत्तर बमन क’। ई कथा समयक  बदिैत  \nरफ्तार, मिंगाईक  बढ़ैत  बोझ आ संस्कारक सूिैत  कु सुम  के \nबीच, वृिजनक  आत्मसम्मान  पर पडैत  चोि  क ेँ सजीव ढंग  सँ \nउजागर करैत  अमि।  साहित्य  मे  एिन  कथा सभक मनरंतरता  ई \nसंक े त दैत  अमि  जे समाजक  गािी  मे  बूढ़ भेि  डाहर सभ पर \nअब उपेक्षाक पि ु आ बिे  िगि  अमि।  जीवनशैिीक  उथि -\nपुथि , आतथिकीक अस्थिरता  आ मूल्यक  पतन  – सब डकि ु \nमानवीय  गहरमा  के भँवर मे  ढक े ि  रिि  अमि।  िास  कऽ वृि  \nअविा  मे  आतथिक स्वतंत्रता मात्र टवकल्प  नहि , वरन् \nआत्मगौरवक  मूिािार  बमन गेि  अमि।  एहि  टवषय  पर िम  \nस्वयं \"एनपीएस\" शीषषक  सँ एक िघुकथा  पूवष मे  लििने  रिी  \n(https://pranawjha.blogspot.com/2019/06/nps.html) । \nपरमानंद  कणष जीक कथा संगत  रूप सँ ओहि  द्धचिंतन क ेँ आगाँ \nबढ़बैत  अमि।  ई कथा से बुझाइत  अमि  जे सम्मान  मात्र स्नेि \nसँ नहि , स्वतंत्रता सँ बनैत  अमि , नहि  त  बुजुगषक जीवन, भीि  \nमाँगैत  आत्मा  जेकाँ क ँ पैत रहि  जायत।  \n \nएकिा  समय  ििइक  जिन  द्धचट्ठी-पत्री के संवादात्मक  आ \nभावनात्मक  रूप से बड्ड मित्व  िि।  िोि  रिी  त  हिन्दी  उर्दष  विदेह ४२३ || 3 \nमैतथिी  साहित्य -गीत -नाद मे  एकर िूब  बिान  रिय।  “पत्र \nअिाँ  के लिखि  रिि  िी ”, “तप्रय पराननाथ सादर प्रणाम” ‘डांरे \nपर घैिा  भसडक गेि ”, “के पततया  िय  जायत ” आडद कतेक  \nरास गीत ....... तकनीडक  जिन  डक आब द्धचट्ठी के ओब्सिलिि  \nक देिक  तिन  ऐ पर कटवता -गीत -गजि  लििेनाई  सेिो  बंद \nभ गेि।  ताहि  बीच मे  राम  शंकर झा \"मैतथि \" के कटवता  स्मृतत  \nशेष  (अिाँक  द्धचट्ठी) ऐ टवषय  पर बड्ड डदन बाद एकिा  कटवता  \nदेिना  गेि  \n \n अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  4 || विदेह  ४२३ \nगद्य \n२.१.मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -१२ \n२.२.हहतनाि झा - मैथिली साहहत्यमे तािानाि झा एिं हुनक \nपरििािक योगदान -४ \n२.३.डॉ. जियाउि िहमान िाफिी - दू टा लघुकिा - उपहाि आ \nमैथिली  \n२.४.प्रणि क ु माि झा-बिहाि मे यूननिससल हेल्थ कििेि ( UHC): \nननयमन आ कायासन्वयन  \n२.५.डॉ िी एन झा - इसिो - स्पेस X क े  एक्सिओम-४ नमशन क े  \nतकनीकी विश्लेषण  \n२.६.पिमानन्द लाल कणस -आत्मसम्मान (किा)  \n२.७.लाल देि कामत - डॉ० महेंद्र िीक े  चारिम िानि !  \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-प्रायश्चित (किा) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२३ || 5 \n२.१.मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -१२ \n \nकल्पना झा \nमैतथिी साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हनक पहरवारक \nयोगदान-१२ \nपूवषजक प्रतत उदासीन वतषमान पीढ़ीक माहर झेिैत 'व्यास' जी \n \n \nअपन भाितीय संस्क ृ थत मे पूिसि लोकननक सम्मान कििाक , हुनकि \nसभक स्मिण -पूिन कििाक पिम्पिा िे अनि से तकि धानमिक \nमहत्व तँ अनिए , सामाजिक , सांस्क ृ थतक आ नैथतक दृष्टि सँ सेहो \n 6 || विदेह  ४२३ \nई पिम्पिा िहुत महत्वपूणस अनि। ई पिम्पिा हमिा सभ क ेँ  अपन \nिह़ि सँ िोह़ि क ' िाखैत अनि आ िीिन मे क ृ तज्ञताक पाठ पढ़िैत \nउत्तिदानयत्वक िोध सेहो कििैत अनि। मुदा एमहि देष्टख िहल िी , \nितसमान पीढ़ी अपन पूिसिक प्रथत उदासीन भेल िा िहल अनि \n(वि शेष रू प स ँ स ाहह श्चत्यक ि गत मे)। वकि ु हदन  पूि स ि मान ाि   नमश्र  \n'नमहहि ' िी क ेँ  स्मिण किैत क े दाि कानन िी फ े सिुक पि जलखने \nिलाह , से हमिा एखन मोन पह़ि िहल अनि। उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' \nिीक सन्दभस मे सेहो ई िात ओतिे लागू होइत अनि।  \n \nक े दाि कानन िीक कहि िनन , \" ई क े हन लगै िै िे कोनो \nिचनाकाि अपना  समय मे िेस लोकवप्रय िहल हो , साहहत्य मे , \nसाहहत्यक प्रचाि -प्रसाि मे लागल िहल हो , मुदा ओहह िचनाकािक \nअिसानक िाद साहहश्चत्यक समाि हुनका बिसरि िाइत अनि। \nकतेक संिेदना िहह िाइत अनि हमिा मे , हमि समािक लोक मे। \nओह !\" से ठीक े  िुझाइत अनि िेना क ृ तज्ञता भाि , क ृ तज्ञता शब्द \nकतहु विलुप्त भेल िा िहल अनि एखनुक समय मे। एखनहह हाल -\nहफलहाल मे एकटा शोधािी हमि नानीगाम हरिपुि 'िख्शी टोल ' मे \nन ि नन नमित मन स ा देि ी मन्दन्दि  आ पुि ी पीठाध ीश्वि  ि गद्गुरु  \nशंकिाचायस ननिलानन्द सिस्वतीक डीह देखिाक सौभाग्यक गप्प \nकि ैत/जलखैत वकि ु फोटो पोस्ट  कएलनन । स्वाभाविक े  हम अपन \nनानीगामक फोटो सभ देष्टख िेस आह्लाहदत भेलहुँ। िीसो गोट फोटो \n\"िूम\" क ' क' देखए लगलहुँ, आशा िलए कतहु हमिो नानािीक \nडीह -डाििक फोटो देखा िाए कहीं। मुदा आशा ननिाशा मे परिणत \nभेल।  \n  विदेह ४२३ || 7 \nअनगला हदन ओहह शोधािी सँ जिज्ञासा कएजलयनन हम , 'व्यास ' \nिीक डीह नहह देखा देलनन क े ओ गोटे। तखन शोधािी िे उतािा \nदेलनन , से सुनन आहत भेलहुँ। ओ कहलनन , \"ओह ! से ने हमिा \nिूझल िलए , िे एही गाम मे हुनकि डीह सेहो िनन आ ने क े ओ \nकहलनन हमिा। नै तँ हम अिश्य एक िेि िइतहुँ आ फोटो लइतहुँ।\" \nिखन वक हाले -हफलहाल मे शोधािी 'व्यास ' िीक जलखल विदेश -\nभ्रमण (यात्रा िृत्तांत) पबढ़ क' खतम कएने िलाह , से हमिा ओ \nस्वयं कहलनन। कतेक दुःखक िात अनि ई। हमसभ अपन पूिसि क ेँ  \nकतेक िल्दी बिसरि िाइत िी। एखन हम पुत्रद्वयक कमसभूनम पुणे \nप्रिास पि िी। एहहठाम देखैत िी शहि मे असंख्य स्थान पि \nजशिािीक मूथति स्थावपत कएल अनि। जशिािीए टा नहह , कतेको \nसन्त सभक नाम पि तँ भव्य मन्दन्दि िनल देष्टख िहल िी एहह \nठाम। 'गिानन मन्दन्दि ' मे एकटा सन्त , गिानन िीक फोटो आ \nचिण -पादका पि मािा सटिैत देष्टख िहल िी लोक सभ क ेँ । िे \nसन्त कोनो महामािीक समय मे लोकक सेिा कएने िलाह , लोकक \nिान िचओने िलाह। हुनका नाम पि एकटा ट्रस्ट सेहो िनाओल \nगेल अनि , 'सन्त गिानन महािाि संस्थान 'क नाम सँ। गिानन \nमहािाि 1910 ई. मे समानध लेने िलाह। माने 115 िषस बितलाक \nिादहु लोकक हृदय मे वििािमान िथिन हुनकि पूिसि।  \n \nएही कलयुगेक िात अनि ने...सन्त गिानन िीक अितिण आ \nअिसान। आ से मिाठी समाि हुनका भगिानक रूप मे मन्दन्दि मे \nस्थावपत क ' स्मिण -िन्दन क ' िहल अनि। तहहना एकटा भाितीय \nहहन्दू आध्यात्मत्मक गुरु िलाह स्वामी समिस , िे 1878 ई. मे समानध \nलेने िलाह। हुनका नाम पि सेहो 'स्वामी समिस ' मन्दन्दि िनल अनि।  8 || विदेह  ४२३ \nएकि अथतरिक्त आिो कइअक टा एहेन मन्दन्दि अनि महािाष्ट्र मे। \nजशिािी महािाि , िे एक महान शासक , क ु शल योद्धा आ दूिदशी \nनेता िलाह। संगहह िीिता , िुनद्ध , न्यायवप्रयता, धमसपिायणता , आ \nिाष्ट्रभनक्त क ू वट क ू वट क' भिल िलनन हुनका भीति। 1680 ई. मे \nहदिंगत भ ' चुकल िलाह जशिािी आ एखन धरि , माने हुनकि \nमृत्युक 345 सालक उपिान्तहु मिाठी समाि हुनका जिआ क ' \nिखने िनन। िैँ मिाठी समाि हुनका जिआ क ' िखने िनन , िैँ \nअपन समाि एतेक मान देने िनन , तैँ अंग्रेिी, फ्र ें च, डच, पुतसगाली, \nइतालिी लेखकक कलम सेहो चलल िनन हुनकि िीितापूणस \nकािनामा आ हुनकि चतु ि िणनीथत पि।  \n \nमानलहुँ 'व्यास ' िी कोनो योद्धा नहह िलाह , कोनो सन्त नहह िलाह \nमुदा आधुननक मैथिली साहहत्य मे एकटा  महत्वपूणस योगदान \nिहलनन हुनकि। 2002 मे (मात्र तइस िषस पहहले) हदिंगत एहह \nमहान लेखकक गामक नाम पयसन्त नहह िूझल िनन मैथिली भाषा \nमे नमथिलाक लोक संस्क ृ थत पि शोध कएननहाि विद्यािी क ेँ । ई \nअत्यनधक दुःखक िात भेल। \n \n'व्यास ' िीक संग िख्शी टोलक िानल -मानल विद्वान \nमहामहोपाध्याय िाल मुक ु न्द झा िख्शी िी सेहो तहहना विस्मृत भ ' \nचुकल िथिन लोक क ेँ । िननकि नाम पि \"िख्शी टोल\"क नामकिण \nभेल अनि। आ दखक िात िे एहह तिहेँ उपेक्षित \nविद्वान/साहहत्यकािक जलस्ट नमहि अनि। 'िख्शी 'टोल मात्र नहह , \nअन्यान्य गामक असंख्य एहेन साहहत्यकाि िथि , िननकि  'डीह ' \nआि उि़िल बियािान सन भेल अनि। िे डीह कोनो साहहत्यकािक  विदेह ४२३ || 9 \nिीिनकाल मे लोकक अिििात सँ गुंिायमान िहैत िलए , ताहह \nठाम आि  टूटल म़िैया पयसन्त न हह , एहनो स्थस्थथत अनि कोनो कोनो \nठाम। आधुननक मैथिली साहहत्यक किाकाि 'लजलत'क िसैठ \nचानपुिाक डीहक चचास किी , वक मायानन्द नमश्र िीक िनैननआँ \nगामक आ वक 'िािकमल 'क िनगाँि महहषीक डीहक िात हुअए , \nसभ ठाम ओएह सुन्न -मसान पिता प़िल खंडहि। कतहु कोनो \nस्म ाि कन ुमा वकि ु न हह , कोनो एकटा चेन्हास नहह , वक लोक \nजचन्दन्हओ सकए ; ई अमुक साहहत्यकािक डीह िनन।  \n \nिखन आचायस सुिेन्द्रनाि झा 'सुमन ' सन िहुमुखी प्रथतभाक धनी \nलोक, साहहत्य अकादमी वििेता आ \"एम एल ए\" \"एम पी\" िहह \nचुकल साहहत्यकािक डीह (िल्लीपुि आ दिभंगा , दनू ठामक) िेजच \nबिवकनन समाप्त क ' देल गेल, तँ आि आि की कहल िाए। कतेक \nनाम गनािी हम। आथििक युग िै , अपन पूिसिक नामो -ननशान \nमेटाए पाइ अजिित क ' लेि िेसी आिश्यक काि भ ' गेल िैक लोक \nलेल। पूिसिक व्यनक्तत्व ओ क ृ थतत्व क े  जिआए िाखि िो़ििे \nआिश्यक िै। एहह उदासीनताक पािाँक कािण आ ननिािण पि \nविचाि किि आिश्यक अनि। हमसभ अपन पूिसि सँ िेसी अपना -\nआप क ेँ  महत्वपूणस तँ ने िूझए लागल िी ? कोनो िेगिता नहह \nिहल आि अपन धिोहि साहहत्यकाि िा गीतकािक चचास किि , आ \nवक हुनका पढ़ि/सुनि। एहह तिहक एकटा ह िा चलल सन देष्टख \nिहल िी मैथिली साहहश्चत्यक िगत मे।  \n \nएमह ि  वकि ु हदन  स ँ गौि  क' िहल िी , कालियी गीत सभक \nिचनयता गीतकाि प्रदीप िीक गीत सभ नहहए सन गाओल िा  10 || विदेह  ४२३ \nिहल अनि। आ नि -नि गीतकाि अपना क ेँ  ि़िका भािी गीतकाि \nजसद्ध कििा मे लागल िथि। स्विजचत गीत गएिाक चलन सेहो \nिढ़ल िुझाइत अनि। अपन पूिसि सभक कएल काि सभ क ेँ  जिआ \nक' िाखि सेहो एकटा जिम्मेदािी िै ितसमान पीढ़ीक , से िूझि \nि रू ि ी अनि । मह ान  स ाहह त्यकाि  स भ  पि  वकि ु काि  कएल ि ाए, \nहुनकि क ृ थत सभ पि गप्प हुअए , एहह हदस ध्यान नहह िा िहल \nिनन ितसमान पीढ़ीक। ओ सभ स्वयं क े  महान साहहत्यकािक \nस मकि  ि ूझए लागल ि थि । ि तसमान  मे स वि य वकि ु स ाहह त्यकाि क \nएहेन सन ििैया देखाइत अनि। अहाँ अपन स्थान िना िहल िी , \nनीक िात ! मुदा ककिो प्रथतष्ठा क ेँ  धूनमल क' हुनकि स्थान लेिाक \nप्रयास अनैथतक भेल ने !  \n \nमैथिली साहहत्य मे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' िीक एकटा विजशि \nस्थान िहल िनन , िे स्थान आन \"क े ओ\" तँ नहहए , हुनक अपन \nसन्तथतओ नहह ल ' सकतनन कहहयो। 'व्यास ' िीक लेखनीक िे स्ति \nिलनन , तकि झलक हमिा नहह देखाइत अनि मामा सभक लेखनी \nमे। हँऽ...अपन-अपन स्ति पि सभ ननक ेँ  जलष्टख िहल िथि , ताहह मे \nसंशय नहह। अपन महान वपताक प्रथत हुनक सन्तथतक ई जिम्मेदािी \nिनैत िनन , 'व्यास ' िीक डीह पि कम -सँ-कम एकटा नेमप्लेट , \nएकटा प्रतीकात्मक वकि ु कं स्ट्ट्रक्शन  कि ि ाए हु न कि  स्म ृथत के  जि आ \nक' िाखथि। िाहह सँ िे क े ओ मनसा -देिी मन्दन्दि िाइि , से िण \nभरि लेल 'व्यास ' िीक डीह पि सेहो रुकथि , हुनका स्मिण किथि। \nएहह सन्दभस मे हम गप्प क ' िहल िी मामा सभ सँ । सकािात्मक \nपरिणाम आओत से विश्वास अनि।  \nसंपादकीय सूचना-एहह जसिीिक पुिान िम एहह जलिंकपि िा कऽ  विदेह ४२३ || 11 \nपबढ़ सक ै त िी- \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -1 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -2 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -3 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -4 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -5 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -6 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -7 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -8 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -9 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -१० \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एिं हुनक परििािक \nयोगदान -११ \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।   12 || विदेह  ४२३ \n२.२.हहतनाि झा - मैथिली साहहत्यमे तािानाि झा एिं हुनक \nपरििािक योगदान -४ \n \nहितनाथ झा  \nमैतथिी साहित्यमे तारानाथ झा एवं हनक पहरवारक योगदान \n-४ \nयुवक संघ , उमापतत पुस्तकािय आ िस्तलिखित मालसक \n'प्रभात' \n             \nयुिक संघ आ उमापथत पुस्तकालय िीसम शताब्दीक पूिासधसमे \nकोइलखक सांस्क ृ थतक -साहहश्चत्यक -सामाजिक आ जचवकत्सकीय \nसमृनद्धक प्रतीक रूपमे िहुत िषस धरि िीिन्त िहल। युिक संघक \nस्थापना 14 अक्टूि ि  1932 क ेँ  भेलैक। एकि पहहल सभापथत भेलाह \nप.उमानाि झा(इंिीननयि साहेि) तिा मंत्री प. सुशील क ु माि \nझा(पुिारि टोलक प.काशीनाि झाक िेठ पुत्र)। एकि मुख्य उद्देश्य \nिलैक - समािक ेँ  गथतशील िनायि तिा व्यापक सोच हदस \n विदेह ४२३ || 13 \nअग्रसि किि , गामक साहहश्चत्यक-सांस्क ृ थतक गथतविनधमे आनो \nगामक ेँ  िो़िि, उमापथत पुस्तकालयक गठन (किीि चारि िषससँ \nकोइलखदेिी नामक पुस्तकालय कोइलखमे श्रीयुत हेडमास्टिक \nअनुकम्पासँ स्थानीय चन्द्रानंद फ्री नमहडल स्क ू लमे िाखल अनि। \nस्क ू लक कायसिाही होयिाक कािण पुस्तकालयक कायस संचालनमे \nपूणस िाधा होइत िैक। एहन स्थस्थथतमे एक सुन्दि घि पुस्त कालयक \nननमासण किैक नननमत्त कवटिद्ध भ ' गेल अनि।) तिा हस्तजलष्टखत \nमाजसक पबत्रका 'प्रभात'क प्रकाशन किि।  \n \n  \n'प्रभात' युिक संघ द्वािा संचाजलत आ प्रकाजशत होइत िल। एकि \nपहहल अंक िनििी 1933 मे िहिायल आ अत्मन्तम उपलब्ध अंक \nथिक हदसम्बि 1934क। ताहहमे पबत्रका िन्द होयिाक घोषणा नहह \nिैक। तेँ सम्भि थिक िे आगुओ िहिायल हो। एकि सम्पादक \nिलाह प. तािानाि झा । प्रभात िहुभावषक सजचत्र पबत्रका िल। \nमुख्यांश मैथिलीमे िहैत िल आ संस्क ृ त , हहन्दी तिा अंग्रेिीक \nिचना सेहो िहैत िल। उपलब्ध 18 अंकमे क ु ल नमलाकs 46 \nकविता ,13 किा , 84 ननिन्ध तिा सम्पादकीय , पत्र, चुटुक्का आहद \n72 अनि।समाचाि सेहो देल िाइत िलैक। पृष्ठ संख्या ननश्चित \nनहह िलैक , न्यूनतम 55 आ अनधकतम 87 पृष्ठ भेटैत \nअनि।   हस्तजलष्टखत पबत्रकाक सम्बन्धमे ननष्कषसतुः डा.कांचीनाि झा \n'वकिण ' क कहि िनन - ' एहह पत्र सभक अंक यहद एकबत्रत कयल \nिाइत तँ विषय -िस्तुक दृष्टिएँ नमथिला मोद आहदक अपेिा अनधक \nउपयोगी जसद्ध होइत। कतेको युिक साहहत्यकािक हृदयमे अहुरिया \nकटैत भाषा -सांस्क ृ थतक प्रेमक पता समािक ेँ  लगैत। (सन्दभस:  14 || विदेह  ४२३ \nकोइलख, पृष्ठ-141)' प्रभातक प्रकाशन युिक संघ द्वािा ननधासरित \nनीथतक अनुसाि होइत िल। प्रभातक ननयमािली प्रत्येक अंकक \nपहहल पृष्ठपि िहैत िल -: ननयमािली: - \n \n  \n01.प्रभात प्रत्येक अंग्रेिी मासक पहहली तािीख क s प्रकाजशत होयत। \n02.प्रभातमे धानमिक ,सामाजिक ,ऐथतहाजसक , िैज्ञाननक , आयुिेहदिक \nलेखक अथतरिक्त अन्यान्य भाषाक अनेक ग्रन्थक अनुिाद िहत।  \n03. लेखक लेख प्रत्येक भाषामे दय सक ै  िथि।(यहद मैथिलीमे लेख \nदेथि तँ सिोत्तम)  \n04. मासक 25 तािीखक अभ्यन्ति लेख अयला पि , आगामी \nपहहली तािीखमे प्रकाजशत कयल िायत। 25 तािीखक िादुः लेख \nअयलापि यहद समािेश नहह भ s सकत त s आगामी मासक िाद \nप्रकाजशत कयल िायत।  \n05. लेखकक ेँ  लेख जलखिाक हेतु कागि युिक संघक तिफसँ देल \nियतन्दन्ह , अतुः जिनका लेख जलखिाक होइन्ह , सम्पादक 'प्रभात'क \nओहहठामसँ कागि मंगिा लेथि।  \n06. लेखक,लेख अपनहुँ कागि मे जलष्टख प्रेवषत कय सक ै  िथि। \nयहद प्रभातक कागिसँ लेखकक कागिमे भेद िहतैक त s प्रभातक \nकागिमे नकल कय प्रकाजशत कयल िायत।  \n07. याित पुस्तकालयक घिक अभाि िैक ताित प्रत्येक परिजचत \nव्यनक्त क े िल ि घण्टाक हेतु सम्पादकक ओहहठाम िजिस्टि मे \nहस्तािि कय प्रभात अपना ओहहठाम पढ़िाक हेतु ल s िा सक ै  \nिथि।  \n08. जिनका डाक द्वािा लेख प्रेवषत कििाक होइन्ह , सम्पादक 'प्रभात'  विदेह ४२३ || 15 \nकोइलख, डाकघि -िामपट्टी, जिला - दिभंगाक पतासँ प्रेवषत \nकिथि।िैिंग पत्र नहह लेल ियतन्दन्ह।  \n09. एहह विषयमे विशेष पुििाक जिनका प्रयोिन होइन्ह , \nसम्पादकक ेँ  पूनि लेथि।  \n \n  \nप्रभातमे प्रकाजशत प्रत्येक अंकक उक्त ननयमािलीक प्रसंग मैथिलीक \nप्रजसद्ध आलोचक मोहन भािद्वािक किन एहह प्रकािक अनि : -' \nउक्त ननयमािली सैद्धात्मन्तक आ व्यािहारिक दनू दृष्टिएँ  महत्वपूणस \nअनि। वकन्तु , महत्व कोनो नीथत आ ननयमक नहह होइत िैक। \nमहत्वपूणस होइत अनि ओकि अनुपालन। प्रभात प्रत्येक मासक \nपहहल तािीखक ेँ  प्रकाजशत भs िाइत िल।िचनाकाि तिा पाठकसँ \nसम्बद्ध ननयममे व्यथतिम नहह हो ताहह लेल सम्पादक सतक स  िहैत \nिलाह , िे सम्पादकीय वटप्पणी सभसँ स्पि अनि। सम्पादकक एहह \nश्रम आ तत्पिताक पािाँ हुनक भाषा -संस्क ृ थत -प्रेमक दृढ़ता काि \nकs िहल िल। मुद्रणक युगमे हस्तजलष्टखत पबत्रका चलयिाक एक \nमात्र कािण िल अिासभाि। िपयिाक िात तँ दूि िहओ , पाठकीय \nसुविधाक हेतु एकि दू -तीन प्रथत जलखयिाक विचािो हुनका मान्य \nनहह  िलनन। प्रभातक एक प्रथत प्रस्तुत कििामे युिक -संघक ेँ  10-11 \nटाका खचस प़िैत िलैक , तेँ एकि एकसँ अनधक प्रथत ननकालि \nसम्भि नहह िल। उल्लेखनीय थिक िे युिक -संघक अििा प्रभातक \nसम्पादकक ई सीमा जसद्धान्तक कािणे िेसी िल। कोइलख आ \nओकि परिसिमे एहन लोक िहथि िे एहह प्रकािक कायसक आथििक \nभाि िहन क s सक ै त िलाह। मुदा , संस्था आ सम्पादक व्यनक्तगत \nउपकािक वििोधी िहथि। विचािक इएह दृढ़ता प्रभातक ेँ  मैथिली पत्र - 16 || विदेह  ४२३ \nपबत्रकाक इथतहासमे महत्वपूणस िनिैत अनि। ई िात कतोक स्तिपि \nदृष्टिगत होइत अनि।पबत्रकाक नामकिणेक ेँ  लेल िाय। प्रभातसँ \nपहहने मैथिलीक सात टा मुहद्रत पबत्रका िहिा चुकल िल - मैथिल \nहहत साधन , नमथिला मोद , नमथिला नमहहि , मैथिल -प्रभा, प्रभाकि , \nश्री मैथिली तिा नमथिला। एहह सभ पबत्रकाक नामकिण नमथिला -\nमैथिलीक संग भेल अनि। प्रभात पहहल पबत्रका थिक िकि \nनामकिण एहह मानजसकतासँ हवटक ेँ  कयल गेल। एहहसँ दृष्टिकोणक \nव्यापकता परिलक्षित होइत अनि। नमथिला आ मैथिली प्रभातोक \nप्रथतपाद्य विषय िलैक , मुदा ओ ओहह सीमा -िेखासँ िाहिो देखिाक \nइच्छुक ि ल। नमथिला -मैथिलीक स्थस्थथत आ समस्यासँ सम्बद्ध \nिहहतहुँ ओकिा व्यापक परििेशमे देखिाक एकिा आग्रह िलैक। \nदृष्टिकोणक व्यापकता आ विचािक प्रगथतमुखता दोसिो स्तिपि \nप्रकट होइत अनि। क ु शेश्वि क ु मि आ भोलालाल दासक संयुक्त \nसम्पादनमे प्रकाजशत नमथिला ( 1929 ई.)अपन प्रगथतशीलताक लेल \nप्रजसद्ध अनि , वकन्तु प्रभात ओहहसँ आगाँक पबत्रका थिक।नमथिलाक \nप्रथतज्ञा-िाक्यक अनुसाि क ु मि पुिातन -नीथत -ननित िलाह आ दास \nिलाह निीन समािी। 'दनू दनूक ेँ  िाखथि सभ हदन िािी '- इएह \nपबत्रकाक अभीि िल। प्राचीन मान्यता आ पािात्य जशिासँ उत्पन्न \nनिीन विचािधािाक संगम  -स्थल रूपमे एकि प्रशंसा भने कयल \nिाय , मुदा एतेक धरि स्पि अनि िे पबत्रकाक दृष्टि समन्वयिादी \nिल। प्रभात एहन दविधाग्रस्त मनोिृजत्तक नहह िल। '  (सन्दभस : - \nएकल पाठ : मोहन भािद्वाि।)  \n \nसंपादकीय सूचना-एहह जसिीिक पुिान िम एहह जलिंकपि िा कऽ \nपबढ़ सक ै त िी-  विदेह ४२३ || 17 \n  \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -1 \n  \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -2 \n  \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -3 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  18 || विदेह  ४२३ \n२.३.डॉ. जियाउि िहमान िाफिी - दू टा लघुकिा - उपहाि आ \nमैथिली  \n \nडॉ. लजयाउर रिमान जाफरी  \n \nर्द िा िघुकथा - उपिार आ मैतथिी  \n  \n१ \n \nउपिार  \n \nओ िहुत धानमिक व्यनक्त िलाह । जशिा विभाग मे हुनकि नौकिी \nिलन्दन्ह... हमि एकटा  काि लंबित िल. हम हुनका दस हिाि \nरुपैया भिल जलफाफ द ' क' कहजलयनन.. ई हमि उपहाि अनि... ओ \nकहलनन.... घूस िहैत त ' कहहयो नहह लेने िहहतहुँ... हँ , उपहाि लेि \nहि धमस मे िायि अनि......  \n  \n \n विदेह ४२३ || 19 \n२ \n \nमैतथिी  \n \n \nिीआईपी इिेंट िल.. ि़िका -ि़िका उद्योगपथत, मंत्री, ठेक े दाि, \nडाक्टि, प्रजसद्ध अभभनेता... सि आबि गेल िलाह... सि वकयो \nअंग्रेिी मे गप्प क ' िहल िलाह , मुदा एकटा पंहडत िी सि सँ \nमैथिली िाजि िहल िलाह... हम कहजलयनन पंहडत िी , ई एतेक \nसुन्दि आ पैघ आयोिन अनि.. पैघ लोकक समूह अनि... एतय \nसि वकयो अंग्रेिी िाजि िहल िथि , आ अहाँ िेत्रीय भाषा मैथिली \nििैत िी ???? \nपंहडत िी ििलाह - ई हमि मातृभाषा अनि... िस एहह लेल िे \nओ महहला िहुत सुन्दि िथि.... ओ हमि माँ नहह भ ' सक ै त िथि...  \nहुनकि अकाट्य उत्ति सुनन हम चुप भ � गेलहुँ । \n....................................... \nडॉ. लजयाउर रिमान जाफरी , द्वारा -इफ्तेिर कबरी , शरीफ \nकािोनी , बडी दरगाि , पर नवादा, लजिा - नवादा, तबिार \n805112; \nमोबाइि 6205254255 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n  20 || विदेह  ४२३ \n२.४.प्रणि क ु माि झा-बिहाि मे यूननिससल हेल्थ कििेि ( UHC): \nननयमन आ कायासन्वयन  \n \nप्रणव कु म ार झा \nतबिार मे यूमनवसषि िेल्थ कवरेज ( UHC): मनयमन आ \nकायाषन्वयन \nयूननिससल हेल्थ कििेि ( UHC) क े  अिस अनि - सभ नागरिक क े  \nस्वास्थ्य सेिासभ सुलभ होय , चाहे ओ गिीि होय िा \nधनीक , ग्रामीण होय िा शहिी। एकिा प्राप्त कििाक लेल सिकाि \nआ समाि क े  संग -संग ननयामकीय व्यिस्था ( regulatory \nprovisions) क े  सेहो मििूत िनेिाक आिश्यकता अनि। विशेष \nरूप सऽ , ग्रामीण भाित ,  ितय स्वास्थ्य सेिा सभ लोक तक \n विदेह ४२३ || 21 \nपहुंचनाई अखनों सीनमत अनि। ओतय ई ननयामकीय व्यिस्था \nआिो िेसी महत्व िखैत अनि।  \nभाित क े  संविधान मे स्वास्थ्य क े  मूल अनधकाि क े  रूप में स्पि \nरूप सऽ नहह िाखल गेल अनि , मुदा अनुच्छेद 21 ( िीिन क े  \nअनधकाि) आ नीथत ननदेशक तत्व ( Directive Principles) में ई \nिात कहलक गेल अनि िे िाज्य क े  दानयत्व अनि िे नागरिक सभ \nक े  उत्तम स्वास्थ्य सेिा उपलब्ध किाओल िाय। स्वाइत संविधान \nमे स्वास्थ्य सेिा क े  समिती सूची मे िाखल गेल अनि , अिासत \nएकिा पूथति क े  जिम्मेदािी क ें द्र आ िाज्य सिकाि दनु पि देल गेल \nअनि। यूननिससल हेल्थ कििेि ( UHC) क े  पूथति लेल विभभन्न िाज्य \nआ क ें द्र सिकाि समय समय पि नाना तिहक कानून , नीथत आ \nननयामक ननकाय िनौलक अनि आ अपना अपना हहसाि से \nकायासश्चन्वत कऽ िहल अनि।  \nबिहािमे यूननिससल हेल्थ कििेि ( UHC) प्राप्त कििाक लेल क े िल \nसिकािी िादा आ नीथतगत घोषणा पयासप्त नहह ; एकि लेल एकटा \nयिािसिादी , समयिद्ध , आ ििािदेह दृष्टिकोण आिश्यक अनि। \nस्वास्थ्य सेिा वितिणक िेत्रमे चुनौतीसभ , िेना वक िुननयादी \nढांचाक कमी, स्वास्थ्य कायसिलक अभाि , उच्च ननिी खचस , डेटा \nगोपनीयताक िोष्टखम , आ िनिागरूकताक कमी क े  समाधान \nकििाक लेल  दृढ़ कायसकािी आ िािनैथतक इच्छाशनक्त क े  \nआिश्यकता अनि। एकिा लेल आिश्यक अनि िे बिहाि क े  िनता \nआ िािनैथतक पाटी सिहक मध्य ई एकटा गंभीि िािनैथतक मुद्दा \nिनय।  \nबिहािक िनसंख्या लगभग  13 किो़ि अनि , िाहहमे लगभग  80-\n90% ग्रामीण िेत्रमे ननिास किैत अनि। बिहािक  स्वास्थ्य  22 || विदेह  ४२३ \nसंक े तक, िेना वक जशशु मृत्यु दि ( IMR: 38 प्रथत 1000 िीवित \nिन्म) आ मातृ मृत्यु दि ( MMR), िाष्ट्रीय औसत सँ नीचा \nअनि , िे स्वास्थ्य प्रणालीक कमिोिी दशासिैत \nअनि।  @IndiaToday क X पोस्ट ( 23 िुलाई  2025) क \nअनुसाि , बिहािमे प्रथत  2,148 व्यनक्त पि क े िल एकटा जचवकत्सक \nउपलब्ध अनि , िे विश्व स्वास्थ्य संगठन ( WHO) क जसफारिश \n(1:1000) सँ िहुत कम अनि।  1,258 अथतरिक्त प्रािनमक स्वास्थ्य \nक ें द्र (APHC) मे सँ किीि  800 मे जचवकत्सक नहह अनि , आ \nिाज्य मे साढ़े पाँच हिाि से िेसी जचवकत्सकक पद रिक्त अनि। ई \nआँक़िा सिकािक दािाक खोखलापन उिागि किैत अनि। िास्ति \nमे िुननयादी ढांचा आ मानि संसाधनक अभाि बिहाि मे स्वास्थ्य \nसेिाक आ यूननिससल हेल्थ कििेि क े  प्राप्त कििा मे एकटा ि़िका \nिाधा अनि।  \nआयुष्मान भाित हडजिटल नमशन ( ABDM) क ेँ  बिहािमे स्वास्थ्य \nसेिाक हडजिटलीकिणक लेल एकटा िांथतकािी कदमक रूपमे \nप्रस्तुत कएल िाइत अनि। एकि तहत आयुष्मान भाित स्वास्थ्य \nखाता (ABHA) िनायल िा िहल अनि , िे नागरिकसभ क ेँ  एकटा \nहडजिटल स्वास्थ्य पहचान प्रदान किैत अनि।  2024 तक बिहािमे \nलाखों ABHA खाता िनायल गेल अनि , मुदा एकि प्रभािकारिता \nपि सिाल उठैत अनि। ग्रामीण िेत्रमे इंटिनेट कनेक्टक्टविटी आ \nहडजिटल साििताक कमी  ABDM क सफलताक ेँ  सीनमत किैत \nअनि।  @UdayBhanuIYC क X पोस्टमे बिहािक सिकािी \nअस्पतालसभक खिाि स्थस्थथत पि प्रकाश देल गेल अनि , िे \nहडजिटल पहलक िाििूद िुननयादी सुविधाक अभाि दशासिैत \nअनि।  ABDM क प्रचाि सिकािी उपलक्टब्धक रूपमे कएल िाइत  विदेह ४२३ || 23 \nअनि , मुदा ग्रामीण िोगी क ेँ  विशेषज्ञ जचवकत्सक तक पहुँचक लेल \nटेलीमेहडजसन क ें द्रसभक अपयासप्त िुननयादी ढांचा एकटा ि़िका \nिाधा अनि।  \nटेलीमेहडजसन बिहािमे स्वास्थ्य सेिाक पहुँचमे असमानता कम \nकििाक लेल एकटा महत्वपूणस उपकिणक रूपमे देखल िा िहल \nअनि।  2024 मे िािी टेलीमेहडजसन हदशाननदेश ग्रामीण िेत्रमे \nस्वास्थ्य सेिाक वितिणक लेल कानूनी ढांचा प्रदान किैत अनि। \nपटना मेहडकल कॉलेि आ अस्पताल ( PMCH) मे टेलीमेहडजसन \nक ें द्र स्थावपत कएल गेल अनि , मुदा एकि उपयोग अखन सीनमत \nअनि। ग्रामीण िेत्रमे बििलीक अननयनमत आपूथति ,  हडजिटल \nसािािता क े  कमी आहद  टेलीमेहडजसनक प्रभािक ेँ  कमिोि किैत \nअनि। ग्रामीण स्वास्थ्य क ें द्रसभमे उपकिण आ दिाईक कमी एकटा \nि़िका मुद्दा अनि , िे टेलीमेहडजसनक लाभ क ेँ  सीनमत किैत अनि। \nटेलीमेहडजसनक प्रचाि एकटा आधुननक समाधानक रूपमे कएल \nिाइत अनि , मुदा एकिा लागू कििा मे िुननयादी ढांचाक कमी \nएकटा गंभीि मुद्दा अनि।  \nतबिार मेडडकि सटविसेज ए ं ड इंफ्रास्ट्रक्चर कॉपोरेशन लिममिेड \n(BMSICL): वादा बनाम िकीकत  BMSICL स्वास्थ्य सेिाक \nवितिणमे दिाई , उपकिण , आ िुननयादी ढांचाक उपलब्धता \nसुननश्चित कििाक दािा किैत अनि।  2024 मे दिाई आ \nउपकिणक आपूथति िढ़ाओल गेल अनि , मुदा ग्रामीण स्वास्थ्य \nक ें द्रसभमे दिाईक कमी आ उपकिणक अपयासप्त िखिखाि अखनों \nएकटा समस्या अनि। क ै  ठाम मोिाइल मेहडकल यूननटक \nशुरुआतक उल्लेख सेहो भऽ िहल अनि , िे गाम तक स्वास्थ्य सेिा \nपहुँचयिाक लक्ष्य िाखैत अनि। मुदा , ई यूननटसभक प्रभाि सीनमत  24 || विदेह  ४२३ \nअनि , वकयावक प्रजशक्षित कमसचािीक कमी आ ननयनमत \nमॉननटरििंगक अभाि एकि प्रभािक ेँ  कम किैत अनि।  BMSICL क \nप्रयास सिाहनीय अनि , मुदा एकि कायासन्वयनमे पािदजशिता आ \nििािदेहीक कमी एकटा गंभीि मुद्दा अनि।  \nमनयामक प्राविान: कागजी उपिब्धि डक वास्तटवक प्रभाव ? : \nडडलजिि पसषनि डेिा प्रोिेक्शन एक्ट , 2023 \n(DPDP एक्ट) DPDP एक्ट स्वास्थ्य डेटाक गोपनीयता आ \nसुििाक लेल एकटा महत्वपूणस कदम अनि। ई िोगी डेटाक \nसंग्रहण , भंडािण , आ साझेदािीक लेल सहमथत ढांचा प्रदान किैत \nअनि। मुदा , बिहािमे हडजिटल साििताक कमी आ डेटा उल्लंघनक \nिोष्टखम एकि लागूकिणक ेँ  चुनौतीपूणस िनािैत अनि। ग्रामीण \nिोगी , िे हडजिटल स्वास्थ्य सेिासभक उपयोग किैत अनि , अिि \nअपन डेटाक गोपनीयताक विषय मे अनिान िहैत \nअनि।  DPDP एक्टक कागिी प्रािधान मििूत अनि , मुदा एकि \nिमीनी लागू कििा मे कमी एकटा ि़िका सिाल उठािैत अनि।  \nक्लिमनकि एस्टास्थिशमेंि एक्ट , 2010  : ई एक्ट स्वास्थ्य \nसुविधासभक पंिीकिण आ ननयमनक लेल लागू अनि , मुदा \nबिहािमे एकि कायासन्वयन कमिोि अनि। हडजिटल स्टेट \nिजिस्टिक ननमासणक िाििूद , िहुत िास ननिी क्लिननक आ \nडायग्नोत्मस्टक सेंटि बिना उजचत पंिीकिणक संचाजलत होइत अनि। \nई स्वास्थ्य सेिाक गुणित्ता आ ििािदेही पि सिाल उठािैत अनि \nआ अिि एहन सेंटि सभ द्वािा अनुजचत इलाि आ अनुजचत फीस \nिसूली क ै ल िाय अनि।  \nराष्ट्रीय स्वास्थ्य ममशन (NHM) : NHM बिहािमे स्वास्थ्य सेिाक \nसुधािक लेल एकटा प्रमुख पहल अनि , मुदा ितसमान मे एकि प्रभाि  विदेह ४२३ || 25 \nसीनमत अनि। िननी िाल सुििा योिना ( JBSY) क तहत \nसंस्थागत प्रसिक दि िढ़ल अनि , मुदा ग्रामीण स्वास्थ्य क ें द्रसभमे \nस्वच्छता, दिाई , आ प्रजशक्षित कमसचािीक कमी एकि प्रभािक ेँ  कम \nकिैत अनि।  NHM क कोषक उपयोगमे पािदजशिता आ ििािदेहीक \nकमी एकटा गंभीि मुद्दा अनि , िे सिकािी दािासभक खोखलापन \nउिागि किैत अनि।  \nक े स स्टडी 1: अनन्या कायषक्रम: अनन्या कायसिम , िे  2010 मे \nबिल एंड मेजलिंडा गेट्स फाउंडेशन आ बिहाि सिकािक सहयोग सँ \nशुरू भेल , मातृ आ जशशु स्वास्थ्यमे सुधाि आनलक अनि। ई \nबिहािक आठ जिला मे लागू कएल गेल आ  10 नमजलयन सँ िेसी \nमाता आ जशशुसभ तक पहुँचल। मुदा कायसिमक समाश्चप्तक िाद \nएकि दीघसकाजलक प्रभाि सीनमत िहल। ग्रामीण िेत्रमे स्वास्थ्य \nकायसकताससभक प्रजशिण आ प्रेिणा िनाय िाखिमे कमी एकटा \nि़िका कमिोिी िहल।  \nक े स स्टडी  2: पहरवार फ्र ें डिी िॉस्पस्पिि \nइमनलशएटिव  SWASTH कायसिमक तहत दिभंगा मेहडकल कॉलेि \nआ अस्पतालमे िोगी देखभालक गुणित्ता सुधाििाक प्रयास कएल \nगेल, मुदा कमसचािी कमी आ िुननयादी ढांचाक अभाि एकि \nप्रभािक ेँ  कम किैत अनि।  \nक े स स्टडी  3: िेिी -ECG पिि:  2024 मे स्टेट हेल्थ \nसोसाइटी , बिहाि ( SHSB) द्वािा शुरू टेली -ECG पहल हृदय िोगक \nननदानक लेल एकटा सकािात्मक कदम अनि। मुदा , ग्रामीण िेत्रमे \nउपकिणक िखिखाि आ प्रजशक्षित कमसचािीक कमी एकि प्रभािक ेँ  \nसीनमत किैत अनि। ई -टेंडि प्रविया ( NIT: 22/SHSB/Tele -\nECG/2024-25) मे पािदजशिता आ समयिद्ध रुपे लागू किय क े   26 || विदेह  ४२३ \nअभाि सेहो एकटा जचिंता अनि।  \nबिहािमे ग्रामीण स्वास्थ्य क ें द्रसभमे िुननयादी सुविधा िेना वक \nिेड , स्वच्छ प्रसि कि , पेयिल , आ ननयनमत बििलीक कमी \nएकटा गंभीि समस्या अनि।  @UdayBhanuIYC क X पोस्ट \n(2025) मे उल्लेख कएल गेल अनि िे सिकािी अस्पतालसभमे \nलापििाही आ सुविधाक कमी िोगी देखभालक गुणित्ताक ेँ  प्रभावित \nकिैत अनि। ई कमी क ेँ  दूि कििाक लेल सिकािक ेँ  ननम्नजलष्टखत \nकदम उठायिाक चाही:  \n• समयबि योजनाक मनमाषण : ग्रामीण िेत्रमे प्रािनमक \nस्वास्थ्य क ें द्र ( PHC) आ सामुदानयक स्वास्थ्य क ें द्र \n(CHC) क उन्नयनक लेल एकटा पंचिषीय िोडमैप \nिनायल िाय , िाहहमे प्रत्येक जिला मे कम सँ कम  50% \nPHC क ेँ 2027 तक पूणस सुसक्लित आ कायसित िनेिाक \nलक्ष्य होय। उदाहिण स्वरूप , दिभंगा जिला मे ितसमान मे \nक े िल 30% PHC मे पयासप्त िेड आ उपकिण उपलब्ध \nअनि , िे एकटा गंभीि कमी अनि।  \n• पारदशी कोष उपयोग : िाष्ट्रीय स्वास्थ्य नमशन \n(NHM) आ बिहाि मेहडकल सवििसेि एंड इंफ्रास्ट्ट्रक्चि \nकॉपोिेशन जलनमटेड ( BMSICL) क तहत कोषक \nउपयोगमे पािदजशिता सुननश्चित कििाक लेल एकटा \nऑनलाइन डैशिोडस िनायल िाय , िे प्रत्येक जिला मे कोष \nआिंटन , व्यय, आ परिणामक रियल -टाइम िानकािी दै। \nई कदम भ्रिाचािक आिोपसभक ेँ  कम कित आ िनताक \nविश्वास िढ़ाओत। हालक समाचाि ( @IndiaToday, \n23 िुलाई  2025) मे NHM कोषक दरुपयोगक उल्लेख  विदेह ४२३ || 27 \nअनि , िे ििािदेहीक कमी दशासिैत अनि।  \n• सावषजमनक-मनजी भागीदारी ( PPP): ग्रामीण िेत्रमे \nअस्पताल आ डायग्नोत्मस्टक सेंटिक ननमासणक \nलेल PPP मॉडलक उपयोग कएल िाय , मुदा एकि \nननगिानीक लेल एकटा स्वतंत्र ननयामक ननकाय स्थावपत \nकएल िाय िे गुणित्ता आ लागत ननयंत्रण सुननश्चित \nकिय। उदाहिण स्वरूप , पूभणिया जिला मे  PPP मॉडलक \nतहत िनल डायग्नोत्मस्टक सेंटिक लागत अनधक िहल , िे \nगिीि िोगीसभक लेल असुविधािनक अनि।  \n• चुनावी संदभष : आगामी विधानसभा चुनाि \nमे� िािनीथतक पावटि सभ ग्रामीण स्वास्थ्य सुविधाक \nउन्नयनक ेँ  अपन घोषणापत्रमे शानमल किय एकिा लेल \nिाज्य क े  िनता सभ क े  अपन िािनैथतक विमशस द्वािा प्रेशि \nिनेिाक चाहहए ।  Congress, RJD आ िनसुिाि आहद \nविपिी दल  ग्रामीण िेत्रमे स्वास्थ्य सुविधाक कमी क ेँ  \nउिागि कऽ सक ै त अनि , ििवक  NDA \n(BJP आ JD(U)) अपन  PPP पहलक प्रचाि किय। \nमुदा, क े िल घोषणा नहह , ित्मि िमीनी परिणाम पि ध्यान \nदेि आिश्यक अनि।  \nस्वास्थ्य कायषबिक भती: प्रडक्रया मे तेजी  : बिहािमे स्वास्थ्य \nकायसिलक कमी एकटा प्रमुख िाधा अनि। प्रथत  10,000 व्यनक्त पि \nक े िल 20 स्वास्थ्य कायसकतास उपलब्ध अनि , िे िाष्ट्रीय औसत सँ \nकम अनि।  5,750 जचवकत्सकक पद रिक्त अनि , िे स्वास्थ्य सेिा \nवितिणक ेँ  प्रभावित किैत अनि। ई कमीक ेँ  दूि कििाक लेल \nननम्नजलष्टखत उपाय आिश्यक अनि:   28 || विदेह  ४२३ \n• तेज भती प्रडक्रया: बिहाि सिकािक ेँ  एकटा विशेष भती \nअभभयान शुरू कििाक चाही , िाहहमे  2026 तक कम सँ \nकम 50% रिक्त पद (लगभग  2,875 जचवकत्सक \nआ 5,000 नसस) भिल िाय। बिहाि लोक सेिा आयोग \n(BPSC) क ेँ  स्वास्थ्य कमीक भतीक लेल विशेष फास्ट -\nट्रैक प्रविया शुरू कििाक चाही , ि ेन ा वक तनमलन ाडु \nसिकाि द्वािा कएल गेल अनि।  \n• ग्रामीण क्षेत्रमे प्रोत्सािन : ग्रामीण िेत्रमे सेिा कििाक \nलेल जचवकत्सक आ नसससभ क ेँ  वित्तीय प्रोत्साहन , िेना \nवक 20-30% अथतरिक्त िेतन , मुफ्त आिास , आ शैक्षिक \nअिसि , प्रदान कएल िाय। उदाहिण स्वरूप , उत्तिाखंड मे \nग्रामीण िेत्रमे सेिा कििाक लेल जचवकत्सकसभ क ेँ  विशेष \nभत्ता देल िाइत अनि , िे बिहािमे लागू कएल िा सक ै त \nअनि।  \n• प्रलशक्षण आ क्षमता मनमाषण : सामुदानयक स्वास्थ्य \nअनधकािी ( CHO), आशा ( ASHA), आ सहायक नसस \nनमडिाइफ ( ANM) सभक प्रजशिण पि िोि देि आिश्यक \nअनि। अनन्या कायसिमक तहत प्रजशिणक सफलता देखल \nगेल, मुदा एकि दीघसकाजलक प्रभािक लेल ननयनमत \nरिफ्र े शि कोसस आ हडजिटल उपकिणक उपयोग आिश्यक \nअनि।  \n• चुनावी संदभष: स्वास्थ्य कायसिलक कमी चुनाि मे एकटा \nप्रमुख मुद्दा िनिाक संभािना िाखे अनि। विपिी दल \nसिकािी अस्पतालसभमे रिक्त पदक ेँ  उिागि कऽ सक ै त \nअनि , ििवक  NDA अपन भती योिनाक प्रचाि किय।  विदेह ४२३ || 29 \nमुदा, महत्वपूणस ई अनि िे आई मामला मे मतदाता \nिागरूक िहे , आ खाली घोषणा क े   ििाय िमीनी \nपरिणामक मांग किैत िहय।  \nडडलजिि स्वास्थ्यक टवस्तार: बुमनयादी ढांचा आ प्रलशक्षण पर \nजोर: टेलीमेहडजसन आ टेली -ECG सन हडजिटल स्वास्थ्य पहल \nबिहािमे स्वास्थ्य सेिाक पहुँच िढ़ायिाक लेल महत्वपूणस अनि , मुदा \nएकि लागू कििा मे िहुत िास हदक्कत अनि। ग्रामीण िेत्रमे \nइंटिनेट कनेक्टक्टविटी , बििलीक अननयनमत आपूथति , आ हडजिटल \nसाििताक कमी एकि प्रभािक ेँ  सीनमत किैत अनि।  \n• बुमनयादी ढांचाक सुिार : टेलीमेहडजसन क ें द्रसभक लेल \nप्रत्येक PHC मे कम सँ कम  4G कनेक्टक्टविटी \nआ 24x7 बििली आपूथति सुननश्चित कएल िाय। उदाहिण \nस्वरूप , सहिसा जिला मे क े िल  20% PHC मे विश्वसनीय \nइंटिनेट उपलब्ध अनि , िे टेलीमेहडजसनक उपयोगक ेँ  \nसीनमत किैत अनि। भाित सिकािक भाितनेट परियोिना \nसँ बिहािक ग्रामीण िेत्रमे ब्रॉडिैंड कनेक्टक्टविटी िढ़ायल \nिा सक ै त अनि।  \n• प्रलशक्षण आ तकनीकी समथषन: स्वास्थ्य कायसकताससभ क ेँ  \nटेलीमेहडजसन उपकिणक उपयोग आ िोगी डेटा प्रिंधनक \nलेल प्रजशिण देल िाय। टेली -ECG पहल , िे स्टेट हेल्थ \nसोसाइटी , बिहाि ( SHSB) द्वािा शुरू कएल गेल , मे \nप्रजशक्षित टेक्नीजशयनक कमी एकटा िाधा अनि। प्रत्येक \nजिला मे कम सँ कम  100 टेक्नीजशयनक \nप्रजशिण  2026 तक पूिा कएल िाय।  \n• जागरूकता आ उपयोतगता : ग्रामीण िोगीसभक िीच  30 || विदेह  ४२३ \nटेलीमेहडजसनक लाभक िागरूकता िढ़ायिाक लेल \nस्थानीय भाषामे प्रचाि सामग्री (िेना वक \nमैथिली , भोिपुिी) िनायल िाय।  \nटवत्तीय संरक्षण: AB-PMJAY आ नया स्वास्थ्य बीमा योजनाक \nटवस्तार: बिहािमे स्वास्थ्य व्ययक  61% हहस्सा ननिी खचस सँ \nआिैत अनि , िे गिीि परििािसभक वित्तीय संकट िढ़ािैत अनि। \nआयुष्मान भाित -प्रधानमंत्री िन आिोग्य योिना ( AB-\nPMJAY) आ िुलाई  2025 से शुरू बिहािक मुख्यमंत्री िन \nआिोग्य  योिना वित्तीय संििण प्रदान किैत अनि , मुदा एकि \nकििेि आ िागरूकता सीनमत अनि।  \n• कवरेज टवस्तार : AB -PMJAY क तहत \nबिहािमे  1.5 किो़ि परििािसभ तक पहुँचल गेल अनि , मुदा \nग्रामीण िेत्रमे िेसी सँ िेसी परििािसभक ेँ  शानमल कििाक \nलेल लगाताि विशेष अभभयान चलायल िाय। उदाहिण \nस्वरूप , खगह़िया जिला मे क े िल 40% पात्र परििाि  AB-\nPMJAY क तहत पंिीक ृ त अनि , िे िागरूकताक कमी \nदशासिैत अनि।  \n• जागरूकता अमभयान : AB-PMJAY आ CMJAY लाभक \nविषय मे ग्रामीण िेत्रमे िागरूकता िढ़ायिाक लेल आशा \nकायसकतास, स्वयं सहायता समूह ( SHG), आ स्थानीय \nपंचायतक उपयोग कएल िाय। \nमैथिली , भोिपुिी , मगही , आ अन्य स्थानीय भाषामे \nसूचनात्मक सामग्री िनायल िाय , िे सिल आ \nसांस्क ृ थतक रूप सँ संिेदनशील होय।  \n• मनजी अस्पतािक मनयमन : AB-PMJAY क तहत ननिी  विदेह ४२३ || 31 \nअस्पतालसभमे िोगी सँ अनुजचत शुि लेिाक जशकायत \nआम अनि। एकटा स्वतंत्र जशकायत ननिािण प्रणाली \nस्थावपत कएल िाय , िे िोगी अनधकािक ििा किय। \nउदाहिण स्वरूप , ह ाले मे पटन ा मे वकि ु नन ि ी \nअस्पताल  AB-PMJAY क तहत अथतरिक्त शुि लेिाक \nआिोपमे समाचािमे आयल अनि ( @IndiaToday, \n2025)। \nबिहािमे स्वास्थ्य सेिा वितिणक सुधािक लेल एकटा यिािसिादी \nदृष्टिकोण अपनायि आिश्यक अनि , िे िुननयादी ढांचा , स्वास्थ्य \nकायसिल , हडजिटल स्वास्थ्य , वित्तीय संििण , आ िागरूकताक \nिेत्रमे िमीनी परिणाम आनय। सिकािी दािा सभ आ \nिास्तविकतामे ि़िका अंति अनि , िे पािदजशिता , ििािदेही , आ \nसामुदानयक सहभानगताक कमी सँ स्पि होइत अनि। \nआगामी 2025 विधानसभा चुनाि मे स्वास्थ्य सेिाक मुद्दाक े  एकटा \nिािनीथतक मुद्दा िनेिाक चाही। स्थानीय भाषा , सांस्क ृ थतक \nसंिेदनशीलता , आ हडजिटल मंचक उपयोग सँ िनिागरूकता \nिढ़ायल िा सक ै त अनि , िशते एकिा सभ क े  लागू कििा मे \nपािदजशिता आ प्रभाविकता सुननश्चित कएल िाय। बिहािमे  UHC क \nलक्ष्य प्राप्त किि एकटा दीघसकाजलक चुनौती अनि , मुदा एकटा \nयिािसिादी आ ििािदेह दृष्टिकोण सँ ई संभि अनि।  \n-      प्रणव कु म ार झा, राष्ट्रीय परीक्षा बोडष, नई डदल्ली  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n  32 || विदेह  ४२३ \n२.५.डॉ िी एन झा - इसिो - स्पेस X क े  एक्सिओम-४ नमशन क े  \nतकनीकी विश्लेषण  \n \nडॉ वी एन झा  \nइसरो - स्पेसX क े  एक्सिओम-४ ममशन क े  तकनीकी टवश्लेषण  \n \nइसरो-अमरीकी अंतहरक्ष सियोग  \n \n विदेह ४२३ || 33 \nिून २०२३ म ॑  पी एम मोदी क े िऽ अमेरिका  यात्रा के दौिान  ई \nिात  प॑  सहमथत  भेल  िेलै  वक इसिो -नासा  G2G सहयोग क े  तौि \nप॑  २०२४-२५ म॑  अंतिासष्ट्रीय अंतरिि  स्टेशन  (आई एस  एस ) \nप॑  संयुक्त  भाित -अमिीका  मानि  अंतरिि  नमशन  किनाए  िल  । \nभाितीय  िाष्ट्रीय अंतरिि  संिधसन  आरू  प्रानधकिण  क ें द्र (IN-\nSPACe) के  टूि  पि  न ास ा स ेह ो एक्सि यम के  माध्यम स ॑  अपनऽ  \nप्रिेपण  के सुविधा  दै िै  िे  स्पेस X क े िऽ ननिी मानि उ़िान प्रिेपण \nसेिा क े  साि समन्वय किै िै । एकटा MoU पि हस्तािि भेल \nिल िाहह मे नासा दूटा अंतरिि यात्री कए पायलवटिंग , नमशन \nसञ्चालन आ ह्यूमन -क ं प्यूटि इंटिफ े स ( HIC) लेल प्रजशक्षित \nकित...ई सिटा ह्यूमन स्पेस नमशन क िहुत महत्वपूणस पहलू अनि। \nलोगऽ क ॑  ई िानै  में प्रसन्नता  होतै  वक स्पेस X िू -ड्रैगन पृथ्वी \nक े िऽ किा म ॑  इंिेक्ट  होय  स ॑  ल॑  क॑  डॉवकिंग तक के सि  \nकायस पूिा  तिह  स ॑  कम्प्प्यूटिीक ृ त िै  । लेवकन , क ं प्यूटि द्वािा गलती \nहोए िाला आपातकालीन स्थस्थथत म ॑  सीनमत  ननयंत्रण क॑  संभाल ॑  \nलेली अंतरिि  यान  पायलट (एस्ट्ट्रोनॉट) हमेशा  HIC लूप म॑  िही  \nक े न यान  के ननयंत्रण अपन  हाि  में ल सक े  िथि  I अगि भाित \nक॑  भाितीय  अंतरिि  स्टेशन  (BSS) क े  भविष्य क े िऽ आकांिा \nक॑  पूिा  किना  िै  त॑  चालक दल के ई अनुभि  अपाि  महत्व  के \nहोतै  । भाित  क॑  आई एस  एस  क े िऽ यात्रा के खचस िहन  किै  में \n५४८ किो़ि रुपया  ($६४ किो़ि ) लागल । स्पेस X क े  अंतरिियान \nसँ आई एस एस ( ISS ) पि िाए - आिए में हि सीट क े िऽ \nसामान्य खचस $55 Mn- $80 Mn तक िै ।  \nस्पेसX क े  राक े ि प्रक्षेपण \n  34 || विदेह  ४२३ \nप्रिेपण कायसिम में प्रािंभभक हहचकी क े  िाद २९ मई स ॑  ८ िून , \n१० िून , २० िून , पुनुः २५ िून तलक स्थनगत होय क े  िाद , ि ू  \nड्रैगन मॉड्यूल क े  साि स्पेस X फािन -९ िॉक े ट आष्टखिकाि २५ \nिून क ॑  उ़िान भिलक  I ई फािन -९ िाक े ट 'ि ू  ड्रैगन' क॑  धिती  \nसँ ~२०० वकमी क े  ऊ ं चाई प॑  ~22 नमनट म ॑  अंतरिियान  के \nगथत २७,५०० वकमी प्रथतघंटा प्राप्त होिै क े  िाद 2nd स्टेि िाक े ट \nस ॑  अलग कए क॑  पृथ्वी  किा  म॑  स्थावपत  कए देलक । अनगला \n~28 घंटा में एकि ऊ ं चाई िढ़ाए क ेँ  ~400 Km कए गेल आ \nअंततुः 26 िून 25 क े  ISS क े  संग डॉवकिंग भेल I अपने सभु क ेँ  ई \nिानन आियस होयत िे रूसी सोयुि जलफ्ट -ऑफ सं मात्र 5 घंटा \n4 नमनट में ह्यूमन ि ू  मॉड्यूल क े  अपन आईएसएस डॉवकिंग पि ल \nिाइत अनि मुदा ओकि डॉवकिंग पॉइंट में अंति अनि I (read \n�Shortest Travel Time to ISS �, \nhttps://thecounterviews.in/articles/shortest-time-leo-\norbit-iss-docking-russia-spacex-international-space-\nstation/). \nएक्सियम -4 क॑  सभु  सदस्य  १८ हदनु  तक ISS पि िहह क ेँ  ओहह \nठाम अलग अलग प्रयोग ि परििण किए में ित िहलाह । ISS क े  \nगुरुत्व -विहीन अिस्था में यात्री क े  लगभग प्रत्येक शािीरिक प्रणाली \nमें िदलाि आिै िैक I उदाहिण -स्वरुप गुरुत्व -विहीन अिस्था में \nअवितहहिं शािीरिक संतुलन िाखै में मुश्चिल होए िैक आ कतेक \nयात्री क े  ऊपि-नीचा क े  आभास ख़त्म भ िाइि I वकि ु लोकनन  \nक ेँ  Space Motion Sickness क े  तहत उल्टी सेहो होए िैक I िक्त \nक े  पुनविितिण सँ चेहिा में सूिन आवि िाए िैक I चूँवक ओहह \nठाम हदन िाथत हि ९० नमनट में होए िैक तँ धिती पिक २४ घंटा  विदेह ४२३ || 35 \nक े  हदन िाथत िाला सक े हडयन प्रणाली िदजल िाए िैक I गुरुत्व -\nविहीन अिस्था में नीन ठीक सँ नहह आिैत िैक आ भूख सेहो कम \nलागै िैक I िकान िेशी लागै िै I िेशी हदन िहिा सँ हड्डी ि \nमांशपेशी सेहो कमिोि भ िाए िैक , तकिा िोकए लें ट्रेडनमल पि \nफीता िान्दन्ह क ेँ  प्रथतहदन २ घंटा व्यायाम किनाए िरूिी िैक I कम \nशब्द में कहु तँ अंतरिि में िहए में शिीि पि िहुतों दष्प्रभाि प़िै िै \nI \nभावी गगनयान एवं भारतीय अंतहरक्ष स्टेशन क े  प्रासंतगकता \n \nिहुतो लोकनन में ई सिाल उठैलऽ िाय िै वक इसिो -नासा क े िऽ \nई संयुक्त नमशन क ॑  गगन  यान  सँ पहहनें  वकयैक िो़िलऽ  गेलै I \nएकि ििाि सिल िै I इसिो २०२१ म ॑  मानि  अंतरिि  उ़िान \nभेिै  के अपनऽ  २०१९ के घोषणा के दौिान  िवटल  तकनीकी  पहलू  \nके गणना  किए  में वकि ु गलती कएलक िेकिा  अत्यािनध  ठीक नै  \nकिलऽ  गेलऽ I कोविड महामािी िाधा सँ औिो िवटलता उत्पन्न भ \nगेल । िाक े ट लॉन्च किए सँ पहहनें ओकि ह्यूमन िेवटिंग आिश्यक \nिैक I साि -साि ि ू  मॉडल में िायुमंडलीय ननयंत्रण आओि िैविक \nसमिसन प्रणाली ( EC&LSS) क े  अनेकों प्रणाली क े  प्रमाणीकिण \nअननिायस अनि । इसिो सँ शुरू -शुरू  में वकि ु आओि  गलती भ ेल I \nचालक दल क॑  समय  स ॑  पहहनहहिं  फ्रांस  आरू  रूस  म॑  प्रजशिण  \nलेली पठाओल गेल िेकिा  िाद  ओ सभु  एक ह्यूमन  िेटेड  लॉन्च \nजसस्टम  के कमी के कािण  अत्यािनध  िेकाि  िैसल  िन्दन्ह  । एम्हि  \nिास्तविक  िू  मॉड्यूल जसस्टम  क॑  चुनाि  किए  म॑  वकि ु िदलाि  \nकएल गेलै िेकिा  लेली इसिो  म॑  पुनुः प्रजशिण  के आिश्यकता  \nप़िलै । ितसमान  आिीिन -४ नमशन  सँ इसिो  जसस्टम  हाडसिेयि   36 || विदेह  ४२३ \nइंिीननयरििंग , HCI क े  साि -साि नमशन प्लाननिंग क े  िािे म ॑  वकि ु \nविशेष  िानकािी  भेटतन्दन्ह  । आपातकाल में दूिस्थ  परिचालन  \n(Remote Piloting) क े  िीच अंतरिि यात्री सि क ॑  क ं प्यूटिाइज्ड \nऑटोमेशन  के लूप म॑  आएि , एक कहठन मुद्दा िै िाहह में नासा -\nस्पेस X क े  अनुभि िहुत लाभप्रद होतै । पिीिण आ प्रयोग किय \nक ें  उद्देश्य संभितुः भाितीय स्पेस स्टेशन क े  प्रयोग मॉड्यूल में \nपिीिण िेंच विकजसत किए में सहायक होतै I \n \nइसिो क े  गगनयान नमशन ओना तँ िहुत सिल लागै िै िेकिा \nम॑  एल िी  एम-३ िाक े ट अंतरिियान  (िू  मॉड्यूल) क॑  ५१.५ \nहडग्री झुकाि  प॑ , ४०० वकमी क े  ऊ ं चाई पि ३ हदन लेली अंतरिि \nकि (ऑबििट) म ॑  इंिेक्ट  कितै  । ई एक िवटल  फ ै सला अनि , \nक ै न्हेंवक ISS भी ओहह ऊ ँ चाई पि, ओहह पि क े  आसपास होतै । \nएतय तक वक चीनी अंतरिि स्टेशन सेहो 389 वकमी क े  ऊ ँ चाई \nपि िहुत निदीक आबि सक ै  िै लेवकन कनन अलग झुकाि पि ; \nहालाँवक एकि कम संभािना िै । िौं ई नमशन िानन िुष्टझ क ॑  \nओही  उद्देश्य स ॑  इसिो  द्वािा िनैलऽ  गेल िै  तँ ओकि  अिश्य  वकि ु \nउद्देश्य होतैक  I चूँवक ई भाित पहहल गगनयान उ़िान िीक , एकिा \nकम ऊं चाई के  कि ा में वकि ु कम स मय लेली, सिल उद्देश्य स ॑  \nप्रिेपण  किलऽ  िाि ॑  सक ै  िेलै  । ओना  ई कायसकािी  कमेटी के \nननणसय  अनि  िेकिा  लेखक गलत नहह  ठहिा  सक ै त अनि  । \nगगनयान  िू  मॉड्यूल स्पेस X ि ू  ड्रैगन क े  िननस्पत िहुत िोट यान \nअनि िइ मे शौचालय , एकांत स्थान , आिाम/व्यायाम आ भोिन \nक ें  लेल अलग िगह नहह िै I गगनयान क े  तकननकी िनािट \nस्पेस X िकाँ िवटल नहहिं िैक तिा HCI ि स्वचालन क े  व्यिस्था  विदेह ४२३ || 37 \nकम िैक I गगनयान में इसिो द्वािा रिमोट ननयंत्रण िेशी अनि I \n \nिेना वक पीएम मोदी क े  ग्रुप क ै प्टन शुभंशु शुिा क े  साि िातचीत \nक े  देशव्यापी टेलीकास्ट स ॑  स्पि  भेलै  वक हुनकऽ  उत्सुकता  \nसंिंनधत  प्रजशिण  सँ िेलै  वक लॉन्च, डॉवकिंग, ISS म॑  प्रिास , \nप्रयोग किि आहद क े  अनुभि भविष्य म ॑  भाितीय  अंतरिि  \nकायसिमऽ  म॑  कोन  तिह  स ॑  मदद कितै  । ग्रुप क ै प्टन शुिा  \nक े िऽ ििाि  ननविििाद  िेलै  वक ई सि  भविष्य  के भाितीय  मानि  \nअंतरिि  नमशन  लेली महत्वपूणस  साबित  होतै  । लेखक ओहह  समय  \nएक नेशनल  टीिी  चॅनेल  पि  विशेषज्ञ के रूप  में उपस्थस्थत  िहथिन  \nओ प्रधान  मंत्री के हि  एक शब्द क ेँ नाप  तौल किए  के प्रयत्न किए  \nिलाह  I \n \nवकि ु रि पोटस मे एक्सि यम-4 नमशन क े  खचस िहुत िेसी िताउल \nगेल अनि िे सही नहह अनि । ई िहुत अल्प िाजश िै , िेकिा म ॑  \nदू अंतरिियान  चालक दल, मुख्य आरू उपमुख्य (स्टैंडिाई) िमशुः \nग्रुप क ै प्टन सुभांशु शुिा आरू ग्रुप क ै प्टन प्रशांत नायि क े  \nप्रजशिण शानमल िेलै । याद िहए वक १९८३ क े  सोवियत संघ क े  \n 38 || विदेह  ४२३ \nनमशन म ॑  सेहो  दू चालक दल, Sqn Ldr िाक े श शमास (मुख्य) \nआरू Wg Cdr ििीश मल्होत्रा (उपमुख्य) शानमल िेलै । लेवकन \nिहुत कम लोगऽ क ॑  ई िात  के िानकािी  िै  वक स्पेस X क े  ि ू-\nड्रैगन आरू इसिो क े  गगनयान ; दूनू प्रणाली क े  तकनीक लगभग \nबिि ु ल अलग िै । स्पेस X प्रणाली में प्रजशिण गगनयान में दिता \nसुननश्चित नहह किैत अनि I मुदा दनू प्रणाली क े  व्यापक तकननकी \nअिधािणा लगभग एक ै  िकाँ होएतैक । याद िहए िे िखन चीन \nअपन पहहल ह्यूमन स्पेस फ्लाइट , अंतरिि यात्री यांग जलिेई क ेँ  \n21 घंटा क े  पहहल उ़िान पि पठेलक िहए तँ हुनका ने अमेरिका में \nप्रजशक्षित कएल गेल िल आ ने रूस में I \n \nभाित सिकाि क े  नासा -स्पेस X क े  संग िषस २०२३ में अनुिंध किै \nिाला फ ै सला पि सिाल उठेनाए हमेशा आसान होएत मुदा \nईमानदािी स ॑  कहलऽ  िाय  त॑  ओ ननणसय  भविष्य  में भाितीय  \nमानि  अंतरिि  नमशन  के आधािजशला  सावित  होतैक  । ग्रुप क ै प्टन \nसुभांशु  शुिा  स ॑  ISS पि अिलोकनशील िहए क े  उम्मीद का \nिाएल िै वक भविष्य में BSS क॑  अत्यनधक क ु शल आरू  \nसुरुजचपूणस  िनािै  लेली कोन  तिह  के हडिाइन  अिधािणा  \nअपनाओल  िाए  । हुनका  आि  अंतरिि  यान  परिचालन  क े िऽ \nपेचीदगी के अनुभि  होतै  वक सुनीता  विजलयम्स  आरू  िुच  विलमोि  \nक॑  अंतरिि  सँ िापस  आिै  में एतैक लम्बा समय  वकए लागल । \n \nअंतहरक्ष में प्रयोग  विदेह ४२३ || 39 \n \nिहाँ तक एक्सियम -4 नमशन द्वािा ISS पि कएल गेल प्रयोग ि \nपिीिण क े  िात िै , त॑  ई अंतरिि  में िैज्ञाननक  प्रयोग किए  के \nपद्धथत स ॑  परिजचत  होय  के िात  िै  I एतैक कम समय क े  िैज्ञाननक \nप्रयोग में ि़ि सफलता क े  मनसा नहहिं िाखय चाही । लेवकन \nिीएसएस पि भविष्य में िैज्ञाननक प्रयोग क े  लेलऽ सोच ि प्रविया \nसही हदशा भेटतैक । एक्सियम -४ क े  भाितीय अंतरिि यात्री द्वािा \nकिए िला प्रयोगक सूजच ननम्नजलष्टखत अनि : - \nसूक्ष्म शैिाल , साइनोिैक्टीरिया , सलाद क ें  अंक ु िण आ खाद्य फसल \nक ें  िीि क ें  विकास आ उपि , खाद्य पूिक क ें  तहत मांसपेशी संिधसन \nपि गुरुत्वाकषसण -हीनता क ें  िैि -क ृ वष अनुसंधान...सि प्रयोग \nप्रथतक्षष्ठत संस्थान क ें  द्वािा हडिाइन क ै ल गेल िल िे सिाहनीय \nअनि I एकि फायदा भविष्य में हएत I औिो दू टा िेहद विजशि \nमुदा दीघसकाजलक प्रयोग िलहनन I \n \nएक्सिओम -४ अंतरिि नमशन पि कएल गेल प्रयोग पि संचाि \nमाध्यम में भी अत्यनधक शोि -गुल िेकाि िल । ई मानन क ेँ  चलू \n 40 || विदेह  ४२३ \nिे उपिोक्त अनेकानेक प्रयोग पूिस क े  अनेकों अंतरिि नमशन म ॑  \nअन्यान्य अंतरिि  स्टेशन  पि  कएल गेल होएत ...चाहे  िो  सेल्यूट  \nहोए , मीि , स्पेस शटल या अन्य । तिावप अिधािणा , प्रायोनगक \nअनुकिण (जसमुलेशन) , प्रायोनगक प्रविया क ॑  अपनाएि , \nआईएसएस म ॑  नासा -स्पेस X क े  सहयोग सँ प्रयोग-मंच िनाएि \nतत्पिात गुरुत्वाकषसण विहीन अिस्था में प्रयोग क क ेँ  विस्तृत \nआँक़िा एकबत्रत किनाए; सि सीखै क े  प्रविया क े  श्रृंखला िै िे \nभविष्य में िहुते उपयोगी होएत I भविष्य म ॑  गुरुत्वाकषसण -विहीन  \nअिस्था  में प्रयोगात्मक योिना  िनाएि  आरू  ननष्पादन  किए  में ई \nसि  अनुभि  मील के पत्थि  सावित  हएत  । देश के ििा  व्यिस्था  में \nसेहो  अंतरिि  तकनीक  या BSS क े  अंतरिि मंच क े  उपयोग अग्रणी \nश्रेणी क े  सेना सँ तालमेल िाखै में उपयोगी जसद्ध हएत ।  \n \n \nअंतहरक्ष सँ वापसी  \n \nएक्सिओम -४ क े  अंतरिि यात्री क े  िापसी में सेहो पूिस -ननधासरित \nहदनांक सँ विलम्ब क े  सामना किएक प़िल I अंतरिि यात्रा क े  \nअननश्चितता सँ हम सभु भली -भाँथत परिजचत िी I ननकट भूतकाल \nमें ही कल्पना चािला ि िुक विल्मॉि क े  दू हदन क े  अंतरिि यात्रा \n९ मॉस सँ अनधक किए प़िल िल िे अप्रत्याजशत िहए I अंतरिि \nसँ आिै क े  प्रविया अपेिाक ृ त आसान अनि वकन्तु िोष्टखम सँ \nपरिपूणस I धिती या समुद्र में िे ठाम उतिैक िगह  अनि ओहह ठाम \nक े  मौसम ि िायुमंडल शांत िहनाए आिश्यक होए िैक तखनहहिं \nओ अंतरिि यान क े  डी -ऑबििट भ सक ै ि I याद िहए िे ननचला  विदेह ४२३ || 41 \nअंतरिि किा में यान क े  गथत लगभग २७ ,५०० वकमी प्रथत घंटा \nिहे िैक I एतैक तेि गथत सँ यान क े  िायुमंडल में प्रिेश क े  समय \nएतैक तेि घषसण होए िैक िे अंतरिियान क े  चहुँओि तापमान \n२०००0 C तक भ िाए िैक िे कोनो यान क ेँ  ििाए में समिस अनि \nI एहह कािण अंतरिि यान क े  िाहिी पित में कािसन -कािसन या \nजसिानमक टाइल्स लगाओल िाइि I िायुमंडल में प्रिेश किएक \nपिात यान क े  गथत तेिी सँ ह्रास होए िैक आ डेढ़ -दइ हिाि \nवकमी प्रथत घंटा भ िाइि I तत्पिात पहनें ड्रॉग , फ े रु मुख्य पैिाशूट \nखुजल क ेँ  यान क ेँ  विि ु ल धीमा क दै िैक िे िमीन पि या समुद्र \nमें पूिस ननधासरित स्थान पि उतिैक िैक I िौं पैिाशूट ठीक सँ नहहिं \nखुलल तँ यान में सिाि यात्री क ेँ  चोट आवि सक ै ि I \n \n 42 || विदेह  ४२३ \nISS स ॑  हडऑबििवटिंग  स ॑  ल॑  क॑  समुद्र  म॑  उतिैक  तलक, \nिाहह में िायुमंडल में पुनुः प्रिेश क े  दौिान ~2 नमनट क े  संचाि -\nब्लैकआउट सेहो अनि , ठीक ~16 नमनट लगै िै I िापसी किए क े  \nप्रविया डॉवकिंग पोटस स ॑  हड-कपजलिंग सँ शुरू  होए  िैक  I स्पेस X \nि ू  ड्रैगन क े  िापसी क े  सभु चिण क े  दौिान अंतरिि सँ समुद्र में \nउतिै तक हि िण ओहह पि पूणस दृष्टि िाखै िैक I तत्पि ात वकि ु \nनमनटऽ क े  भीति यान चालक दल क ॑  िचािै  लेली िहुत  परिष्क ृ त \nिुननयादी  ढाँचा विकजसत  किल ॑  िै  । लम्बा नमशन  के िाद  चालक \nदल के स्वस्थ  लाभ  लेल चिणिद्ध  पुनिासस  प्रविया  सेहो  होए  िैक  \nI \nसारांश \n \nग्रुप क ै प्टन एस शुिा (मुख्य) आरू ग्रुप क ै प्टन पी नायि \n(स्टैंडिाई) दोनों क े  अंतरिियान -चालन में प्रजशिण ि अंतिासष्ट्रीय \nअंतरिि स्टेशन पि िािै ओ िहए क े  अनुभि इसिो लें महत्वपूणस \nअनि I अंतरिि में िही क ेँ  गुरुत्व -विहीन िाताििण में प्रयोग किए \nसँ भविष्य क े  सि भाितीय अंतरिि नमशन लेली ि़ि उपयोगी हएत \nभले ही भाितीय अंतरिि िाहन ( LVM-3 िाक े ट) ि ि ू  मॉड्यूल \nस्पेस X स ॑  बिि ु ल  अलग वकए नैं  होिै  । आईएसएस  में िहह  क ेँ \nप्रयोग किनाय  भविष्य  में िीएसएस  कें प्रयोग मॉड्यूल ि  पिीिण  \nप्लेटफॉमस िनािै  मे महत्वपूणस  सावित  हएत  I गगनयान नमशन स ॑  \nपहल ॑  विपिीत  स्थस्थथत  के िाद  इसिो  आरू  भाित  सिकाि  सही  पि  \nपि  िा  िहल  अनि  । भाित  क॑  अंतरिि  प्रौद्योनगकी आरू  प्रयोगऽ \nके पूिा  फायदा उठािै  लेली ितसमान  अंतरिियान  चालक दल क ेँ \nनमलल अनुभि  के उपयोग िीएसएस  अंतरिि  यान  हडिाइन  आरू   विदेह ४२३ || 43 \nHCI म॑  कििाक  चाही  । अंतरिि  यात्रा मे उपलब्ध  सि  प्रकाि कें \nअिसिक  पूणस उपयोग ििा  सहहत  सभु  सामूहहक  िेत्र  मे उपयोगी \nजसद्ध  हएत  I \n \n -ग्रुप क ै प्टेन (डॉ) वी एन झा; MBBS AMD MD FeISAM; \nभूतपूवष वायु सेना अमिकारी व प्रोफ़ े सर RGUHS बैंगिोर ; वहरष्ठ \nएरोस्पेस वैज्ञामनक �F� व सि -मनदेशक, DRDO. \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  44 || विदेह  ४२३ \n२.६.पिमानन्द लाल कणस -आत्मसम्मान (किा)  \n \nपरमानन्द िाि कणष  \n                                                           \n           आत्मसम्मान  \nभरि हदन काम किैत -किैत   प्रनमला िवक   गेल िलीह । िो़िेक देि \nटी िी   लग िैजस अपन पसंदीदा सीरियल देख s लगलीह । हुनकि \nपथतदेि िमेशिी ओहह ठाम अखिाि   पबढ़ िहल िलाह । ओ अखन \nटी िी देखनाई   शुरू क े ने िलथि वक अचानक टी िी िंद भ s  गेल \n। प्रनमला चौंक गेलीह आ पथतदेि सँ कहलनन - सुनै निये , देष्टखयो \nटी िी वकएक   िंद भ s  गेलै । िमेश िी देखैत िथिन   िे टी \nिीक   िीमोट हुनक पुतोहुक   हाि मे अनि । ओ टी िी िीमोट सँ \nिंद क s  देने िलीह ।ता धरि प्रनमलाक   निरि सेहो पुतोहुक   हाि \nहदस गेल । ओ समष्टझ   गेलष्टखन  िे िीमोट सँ टी िी िंद भेल \nअनि । ओ पुतोहु सँ कहलनन - की भेल कननया ? टी िी वकएक \nिंद क s  देजलएक ? तहन क़िक आिाि में ओ कहलनन - माँिी, \nभरि हदन अहाँ टी िी देखैत िहैत िी । अहाँक   पता अनि िे \nबििलीक   बिल कतेक   आयि िायत िै। तखन िमेश िी ई िात \n विदेह ४२३ || 45 \nसुनन कहलष्टखन - कननया कोन तिीका अनि िे सासुमाँ सँ एना \nिात किैत िी । ओ टी िी नहह देख सक ै त िथिन की   ?  ई सुनन \nपुतोहु कहलष्टखन-िािुिी ! अहाँ िानैत िी िे बििलीक   बिल \nकतेक आवि िायत िैक ? अहाँ तs  भरि हदन अखिाि में लागल \nिहैत िी । अहाँक   की मालूम ? हमिा त s  स ि  वकि ु स ोचि ाक \nअनि । टी िीक   िीमोट काजल   साँझ मे नमलत । ई कही िीमोट \nलs क े  चजल गेलीह । ई सुनन प्रनमलाक   आँष्टख सँ ढ़ि-ढ़ि  नोि \nनगि s  लागल । ि मेशि ी वकि ु कह s  चाहैत \nिलष्टखन  वक  हािक   इशािा द s  ओ हुनक मुँह िंद क s  देलनन \n। आ अपने आँष्टख मुनन िमेशिी लग क ु सी पि चुपचाप िैजस गेलीह \n। ओना त s िेटा - पुतोहु मे िदलाि कतेको हदन सँ िमेश िी \nमहसुस किैत िलाह । बिना मतलि झग़िा सि हदनक रूटीन \nिनन   गेल िल , िेटा एक दई िेि मकान हुनका नाम सँ कििाक \nलेल सेहो इशािा क े ने िलैन । िमेश िी सोचैत िलाह िे आई \nन हह  कात्मल्ह स ि  वकि ु तs  हहनक े  हेतनन   । वकएक  नहह हुनका \nनाम मकान क s  देल िाय ।  \n  \nिमेशिी सि हदन   भभनसि मे टहलिाक लेल िायत िलाह , हम \nउमिक   स ंग वकि ु देि  ि ातजचत  कs  घि पि आिैत िलाह । एक \nहदनक   िात अनि , िमेशिी अपना संगी सँ कहलनन िे हम आि \nचाहैत िी िे मकान हम अपना िौआक   नाम क s दी, से कोनो \nकाथतिक   पता अनि , िे नीक सँ पेपि िना देताह   । एहह िात \nपि हुनकि एकटा संगी जिनकि नाम सुशील िल , ओ कहलष्टखन \n- वकएक  िौआक   नाम मकान कि s चाहैत िी । एहह पि िमेशिी \nकहलनन हमि आि कोन ठीक अनि , पाकल आम कखन  46 || विदेह  ४२३ \nखसि   तकि कोनो हठकाना नहह । हम मकान हुनका नाम \nकs  देिेनन त s  झंझट सँ ओ मुक्त भs  िेताह । हुनका िे मिी \nहेतेन   से किताह । ई सुनन   सुशीलिी कहलनन - अहाँ एहन \nगलत  काम नहह करु । वकएक   तs ककिो पि आइ कात्मल्ह भिोसा \nनहह िखिाक चाही । हमिा िाय सँ अहाँ एकटा िसीयत अपना \nधमसपत्नीक  नाम   िना लीअ , तकि िाद िसीयत मे िौआक   नाम \nदs हदयौ । िसीयत मे स्पि क s दीयौ िे अहाँ दनु प्राणीक   अिैत \nवकनको मकान पि हक नहह होयत । अहाँ अपन आ \nधमसपत्नीक  िुढ़ापा खिाि नहह करु । कम सँ कम   दई िुनक िोटी \nदनु प्राणी क े  सुख सँ नमलत । िमेशिी हुनकि सलाह मानन ओहहना \nिसीयत िना देलष्टखन आ िेटा क े ि   दs  देलष्टखन । एकटा कापी \nअपना संग िाष्टख   लेलथि  । ि ेटा बि न ा वकि ु पढ़न े ि स ीयत के  \nिैंकक   लौकि मे िाष्टख देलष्टखन । सुशीलिी सँ िातचीत किैत ओ \nकहलनन िे अहाँक सलाह पि हम ओहहना िसीयत िना देलहुँ अनि \nआ िौआक   दs  देजलयनन । सुशीलिी कहलनन - नीक क े लहुँ । \n  \nएक हदनक   ि ात अनि  ि मेशि ी कु स ी पि  ि ैजस  वकि ु स ोजच \nिहल   िलाह । कखनहुँ   अखिाि पि निरि िानन \nतs  कखनहुँ  ि ाह ि  । वकि ु स ोचैत अपन ा पत्नी स ँ कह लनन  - \nअशोकक  माय ! सुनै िीयै   ? ओ कहलष्टखन - की िात ?ओ \nकहलनन -  ह मि ा मन  मे वकि ु वि चाि  आवि  ि ह ल अनि  कहु  । हु न क \nपत्नी कहलनन - कहु कोन विचाि आिैत अनि   । एहह िात \nपि   िमेशिी कहलनन - िाहह हदन सँ अशोकक   िन्म भेल , तखन \nसँ लs  क े  आई धरि हमसि अपन इच्छा क े  दििैत एलहुँ अनि । \nहम सि क े िल ओकिे िािे में सोचलहुँ अनि । आि त s  ओ पैघ  विदेह ४२३ || 47 \nभ s  गेल अनि । अपना पाइि पि ठाढ़ अनि । अहुँ   एहह उमि मे \nघिक   सि काम किैत िी । कननया भरि हदन िाहि घूम s आ \nआिाम फिमाि sक अलाि ा वकि ु न हह  कि ैत ि थि न  । \nरिटायि   भेलाक   िादहु हम पूिा पेन्शनक   पाई घिक खचस मे लगा \nदैत िी । मुदा एहह सिहक िदला हमिा की नमलैत अनि । कननया \nसेहो सिहदन टोना -मेनी किैत िहैत िथि । अशोक सेहो कननयाक \nगुलाम िनन िहैत अनि । हम सोजच िहलहुँ   अनि िे आिहु कम सँ \nकम अपन जिनगी िीिु । प्रनमला कहलनन - अहाँक  कहलिाक \nमतलि हम नहह िुझलहुँ । िमेशिी   कहलनन - घि मे िैसल -\nिैसल मन नहह लागैत अनि । हमि इच्छा अनि िे कोनो तीिस \nस्थल सँ घूनम   आवि ।ई िात सुनन हुनक धमसपत्नी कहलष्टखन - \nइच्छा तs  हमिो होयत अनि , मुदा अहाँ सँ नहह कहैत िी ; \nवकएक  तs  िौआ   आ कननया कतहु गुस्सा नहह कि s लागथि । \nदेखै नहह नियै , बिना कोनो कािण कननया सि हदन टोना -मेनी \nकिैत िहैत िथिन । कतहु ओ सुनन लेतीह त s  ओ आनग ििुला \nनहह भ s िेतीह   । हमिा िचपन सँ थतरुमाला ियिाक इच्छा अनि , \nमुदा कोना ियतहुँ । िािुिीक   लग ओतेक पाई नहह िलनन िे \nओ घूमा  देताह । घिक   खचस िड्ड मुश्चिल सँ चलैत िल । मुदा \nपाईक  अभाि िहहतहु हमिा पढ़ाई मे कोनो कमी नहह िखलथि । \nपढ़लाक िाद हमिा सिकािी नौकिी नमलल । अहाँक   शादीक िाद \nअशोकक िन्म भेल । तकि िाद त s  ह म स ि  वकि ु ताख पि  ि ाष्टख \nहुनका मे लानग गेलहुँ ।  सोचैत िलहुँ िे हम िेना कि मे िहलहुँ \n, हमि िच्चा एहन कि मे अपन िीिन व्यतीत नहह किथि । सि \nहदन हम हहनका पि ध्यान क ें हद्रत क े ने िलहुँ ।कोना हुनका नीक \nनुआ आ नीक खाना दी , नीक सँ पढ़ािी एहह िािे मे सोचैत िलहुँ  48 || विदेह  ४२३ \n। िच्चा मे िाहह ष्टखलौना पि ओ हाि िखैत   िलाह , हम हुनका \nिरूि   खिीद दैत िलहुँ ।िखन ओ स्क ू ल िाय लगलाह तहन \nहुनका पढ़ाई मे ितेक पाईक  आिश्यकता िल , हम पहहले व्यिस्था \nकs  लैत िलहुँ । दोसि खचस में कटौती क s हुनका लेल पाई िाष्टख \nदैत िलहुँ । हम सोचैत िलहुँ िे िखन हुनका स्क ू लक   हफस आ \nवकतािक   आिश्यकता हेतेनन , तखन िौं पाई नहह िहत तहन \nहुनका पढ़ाई मे हदक्कत भs  िेतनन । तैं सिसँ पहहले हुनका लेल \nपाई िाष्टख दैत िलहुँ । िखन ओ ितेक पाई माँगैत िलाह , ओतेक \nहम हुनका दैत िलहुँ ।  \n  \nएक आदमीक  कमाई पि िच्चाक पढ़ाई, घिक   खचस , िुढ़  माय \n-िािूिीक   दिाई िीिो , सिहक व्यिस्था किैत िलहुँ से सि त s \nअहाँ िानिे किैत िी ।आई   अशोक स ि  वकि ु न कारि  देलक । \nकहैत िथि िे अहाँ हमिा की क े लहुँ । सोचने िलहुँ िे जिम्मेिािी \nसँ मुक्त भs  िायि तहन आिाम सँ िहि , मुदा अखन हमि िेटा \nपुतोहु ततेक िंहदस लगा देने अनि िे मानु हम िेिी मे िकिल िी \n। एहह सँ नीक पहहले िलहुँ , िखन की िड्ड जिम्मेिािी िल । आई \nहम सि जिम्मेिािी सँ मुक्त भ s  गेलहुँ अनि , तैयो अहाँ भरि हदन \nचूल्हा चौका मे लागल िहैत िी आ पेन्शनक पाई सेहो हम अशोक \nक े  दs  दैत िी । अशोक आ हुनक कननया तैयो   आँष्टख देखिैत \nिहैत िथि । प्रनमला कहलष्टखन - हम सि की क s  सक ै   िी ? \nहमिा सि क े  िे जलखल होयत ओ त s  भोगहह   प़ित । आि \nएहहना   समय गुिाि s  प़ित । एहह पि िमेशिी कहलष्टखन - नहह \n,नहह । अहाँ एना वकएक   सोजच िहल िी । आि िे हम सोचि \nसएह किि । ई सुनैत प्रनमला कहलष्टखन - अहाँ की सोजच िहल  विदेह ४२३ || 49 \nिी ? िमेशिी कहलनन - िस अहाँ कनन इंतिाि करु , देखु हम \nकी किैत िी ।  \n  \nपेन्शन  मे स ँ वकि ु पाई स ि  मास  मे ि चाक  आि िमेश िी \nिाख s  लगलाह  । ि खन  वकि ु पाई ि मा भ s गेल तहन ओ \nथतरुपथतक वटकट कटा क s लs  आन लथि  आ वकि ु पाई \nखचासक  लेल संग मे सेहो ल s  आनलथि ।ओहह मास में \nपेन्शनक   पाई िेटा - पुतोहु   क े  नहह देलष्टखन । वटकट देष्टख प्रनमला \nचौंक गेलीह । ओ कहलनन - की अहाँ पेन्शनक   पाई सि खचस \nकs  देलहुँ । एहह पि िमेशिी कहलनन - अहाँ जचिंता नहह करु । \nहम िेटा पि िो़िे ननभसि िी ।हमि अपन पेन्शनक   पाई अनि । \nप्रनमला कहलष्टखन - एहह मास मे कननयाक   हाि मे पाई नहह देिै \nतs घि मे ष़िमंडल भ s  िायत । अच्छा ठीक अनि , िे हेतेक से \nिुझल िेतेक ।  \n  \nवकि ु हदन क  िाद हुनकि पुतोहु गुस्सा सँ लाल भ s प्रनमला लग \nआवि कहलनन - माँ िी, अहाँ सिहक िीच की गुटि -गुँ  चलैत \nअनि ? ई सुनन प्रनमला कहलनन - कननया की भेल ? वकएक  एना \nिािैत   िी ? पुतोहु कहलनन - अच्छा ! अहाँ तs एना िाजि   िहल \nिी िेना वक   अहाँक  वकि ु मालुम न हह  अनि  । एहह  मास  में \nिािुिी पेन्शनक   पाई अखन धरि नहह देलष्टखन अनि । घिक   खचस \nकोना चलत । हुनकि पेन्शन त s  सि मासक पहहल तािीख क े  \nआवि िायत िैन । िािुिी सँ कहहयो िैंक सँ पेन्शन ननकाजल \nएथिन । एहह िात पि प्रनमला कहलनन - कननया दिअसल मे एहह \nमाह अहाँक  िािुिी आ हम एक संग िाहि घुमािाक लेल िा  50 || विदेह  ४२३ \nिहल िी , पेन्शनक   पाई सँ ओ वटकट कटा लेने िथि।तैं एहह माह \nपाई नहह देलनन अनि । ई सुनन पुतोहु आनग   ििूला भ s गेलीह आ \nकहलनन - एहह उमि मे अहाँ सि क े  घूमिाक शौख अनि । अहाँ \nसि क े  शमस नहह आिैत अनि । एहह उमि मे घि पि िैजस िाम -\nिाम कििाक चाही । अहाँ िानैत िी िे घि मे कतेक काम होयत \nअनि । आि s हदओ िेटा क े  तहन हुनका िता दैत िीयेन िे एहह \nउमि मे अहाँक   माय-िािुिी कतेक फालतु खचस किैत िथि । \nबिना हमिा सि क े  पूिने अहाँ सि िाहि िायिाक लेल कोना \nसोचलहुँ ? पुतोहुक   िात सुनन प्रनमला समष्टझ गेलीह िे आइ घि \nमें हो -हल्ला होयत । वकएक   तs  सि पेन्शनक   पाई िेटा -पुतोहु \nक े  दs  दैत िलष्टखन आ अपना हहसाि सँ ओ सि खचस किैत \nिलाह ।  \n  \nसाँझ मे अशोक घि एलाह त s पुतोहु  स ि  वकि ु हु न का ि ता देलष्टखन  \n। ई सुनैत अशोक आनग िािुला भ s  गेलाह । गुस्सा सँ लाल भ s \nिाहि आवि वपतािी सँ कहलनन - िािुिी ! एहह माह पेन्शनक   पाई \nवकएक  नहह   देलहुँ अनि आ सुनन   िहल िी िे अहाँ सि पाई \nखचस कs  देलहुँ अनि । हमिा सँ बिना पूिने अहाँ सि पाई खचस \nकs देलहुँ । आि एहह मास मे घि कोना चलत ? एतेक फालतु \nखचास कििाक कोन आिश्यकता अनि ? िुढ़ापा मे आिाम सँ घि \nपि िहु आ िाम -िाम करु । एहह उमि में घुमिाक शौख नीक नहह \nअनि । िौं घुमिाक शौख अनि त s िगल मे मंहदि अनि िाक े  घुनम \nआउ िौं अहाँ पेन्शनक   पाई एना फालतु खचास क s  देि त s ��. \nएतिे िात सुनैत िमेशिीक   चेहिा गुस्सा सँ लाल भ s  गेल आ \nिोि सँ कहलनन - � िेटा ! आि िहुत भ s  गेल । अहाँ हमिा  विदेह ४२३ || 51 \nघुमनाई पि अंक ु श नहह लगा सक ै त   िी , अहाँक ई  फालतु िुझना \nिायत अनि । अहाँ सि पाटी कििाक लेल िायत िी , हम कखनहु \nअह ाँ के ि  मन ा के लहुँ अनि  । कोन ो ि ूटीक  हदन नहह होयत अनि \nिे अहाँ सि िाहि पाटी मे नहह िायत होयि । की ओ सि फालतु \nखचस नहह िी ?  आओि त s  आओि घि मे िैसल कनन देि टीिी \nखोजल  ली सेहो अहाँ सिक े  नीक नहह लागैत अनि । कननया हमिा \nसिक े  टी िी   देखनाई सेहो िंद क s देलनन अनि । िखन हुनकि \nमिी होयत तखनहह हम सि टी िी देष्टख सक ै त िी । अिे ! हम \nिुढ़ अिश्य भ s  गेलहुँ अनि अखन मिल नहह िी । हमिो इच्छा \nह ोयत अनि  वकि ु कि ि ाक ? ि ौं ह म वकि ु कि ी तs  अहाँक खचास \nिबढ़ िायत अनि , मुदा अहाँ सि किी त s  कोनो िात नहह । अहाँ \nस ि  ि ूटीक  हदन िाहि   घुमु पाटी करु ताहह में कोनो खचास नहह \nहोयत अनि । अहाँ अपना पि खचास करु ओ खचास नहह अनि , मुदा \nमाय -िािुिी पेन्शनक   पाई एक मास खचस क s  देलनन ओ अहाँ \nसिक े  आँष्टख लानग गेल । अहाँ भुजल  गेलहुँ िे वपिला मास अहाँ \nसि विदेश घुमािाक लेल गेल िलहुँ । हिाई िहािक   वटकट मुफ्त \nमें िल की ? संगही संग विदेश मे िहनाई -खेनाई   सि मुफ्त में \nिल की ? कोनो ििख एहन नहह होयत अनि िे अहाँ सि विदेश \nघुमिाक   लेल नहह िाउत िी । हम कखनहु अहाँ सि क े  कहलहुँ \nअनि िे िौआ ई फालतु खचस अनि ।सि साल अहाँ कोन ठाम \nघुमिाक   लेल िायत िी , कतेक पाई खचस होयत अनि आइ धरि \nअहाँ सँ पुिलहुँ अनि । एतेक हदन मे पहहल िेि इच्छा भेल िे \nथतरुमाला िाय भगिान थतरुपतीिीक   दशसन क s आवि , तहन \nअहाँ सिक े  एतेक तकलीफ भ s  गेल । अहाँ सि सँ एकहु टा पाई \nनहह मांगलहुँ अनि । हम अपन पेन्शनक   पाई सँ घुमs  चाहैत िी  52 || विदेह  ४२३ \n, एहह में अहाँक  पेट में ददस वकएक होयत अनि ? \n  \nअशोक कहलनन - िािुिी हम विदेश घूमिाक लेल िायत िी , \nतहन अहाँ सँ एकहु टा पाई नहह मांगैत िी । हम अहाँक एकहु टा \nपाई विदेश मे खचस नहह किैत िी । हम िे कमाई िी , ताहह पाई \nसँ विदेश घुमैत िी । िमेशिी कहलनन - िेटा ! हमहु त s  िएह \nिात कहह   िहल िी । अहाँ सँ एकहु िेि नहह कहलहुँ अनि िे अहाँ \nपाई दीअ, हम घुमिाक लेल िायत िी । ई िात सुनन   अशोक \nकहलनन - ठीक अनि , िािुिी िौं अहाँ घुमिाक प्लान िना लेलहुँ \nअनि तहन घूनम आिु , मुदा एहह िातक   ध्यान िाखि िे एहह घि \nमे िहि तहन खाना -पीनाक   खचासक पाई हदअ  प़ित । मुफ्त मे \nहम खाना नहह ष्टखला सक ै त िी । हमिा लग एतेक पाई नहह अनि \nिे अहाँ सिहक खान -पान पि हम खचास किी आ अहाँ घुमा हफिी \nकिैत िही । ई   कहह   अशोक अपना कमिा   में चजल गेलाह । \nतखनहह अशोकक   कननया घि सँ िाहि आवि कहलष्टखन - अहाँ \nसि कखनहु सोचैत िी िे अहाँक   िेटा भरि हदन कतेक नमहनत \nकिैत िथिन , तह न  दू टा पाई घि  आि ैत अनि  । ह मस ि  वकि ु हदन  \nविदेश घुमिाक लेल गेलहुँ त s  अहाँ सिहक   भौं   चबढ़ गेल । अहाँ \nई सि नहह सोचेत िी िे िच्चा सिहक भविष्य कोना िनत । िच्चा \nस ि ह क लेल वकि ु  पाई िचािी से नहह त s  घुमिा मे पाई खचस \nकिैत िी । एहह िुढ़ापा में घुमिाक कोन आिश्यकता अनि । \nचुपचाप घि पि िहु । ओनाहु   एहह उमि मे घुमिाक लेल िायि , \nकतहु चक्कि सि आवि िायत , खजस   प़िि  तहन िड्ड हदक्कत \nहोयत । एहह अिस्था मे शिीि कमिोि भ s  िायत िैक । \nघुमला  पि पानन   सेहो िदजल   िायत िै । िीमाि प़िक   सम्भािना  विदेह ४२३ || 53 \nप्रिल भ s  िायत िै । तैं अहाँ सि घि पि िहु । िीमाि पह़ि   िायि \nतहन सेिा क े  कित ? हमिा सँ सेिा किनाई संभि नहह अनि । से \nसुनन   जलअ  । ई सुनन िमेशिी कहलष्टखन - कननया घि मे िहह   क े  \nअहाँक  सासुिी की भरि हदन काम नहह किैत िथिन ? िाहि \nघुमिाक   लेल िेथिन तहन िीमाि पह़ि िेथिन । िमेशिीक   िात \nस ुन ैत हह न कि  पुतोहु  मुँह  फु ला कs अपना कमिा मे चजल गेलीह ।  \n  \nप्रनमला दनुक िात सुनन   स्तब्ध भ s  गेलीह । हुनका आँष्टख सँ \nढ़ि-ढ़ि नोि नगि s  लागल , हुनका समष्टझ में नहह आवि िहल \nिलनन िे ई की भ s  िहल अनि । िो़िे देिक   िाद प्रनमला िमेशिी \nलग आवि कहलनन   - अशोकक  पापा , सुनै नियै ? ओ कहलनन \n- हां कहु । की िात अनि ? प्रनमला कहलनन - हम एक िात कहु , \nहमि इच्छा होयत अनि िे हमसि अपन प्लान िदजल   ली । नहह \nतs  घि मे िे दई िुनक िोटी नमलैत अनि , ताहु पि आफत आवि \nिायत । घि मे िहनाई दू भि भ s  िायत । उल्टा -पुल्टा िोली \nसुनन हमि जिनगी िेकाि भ s  िायत । तखन िमेशिी कहलनन - \nअह ाँ शांत ि हु  । ह मि ा ि ीता जि न गी अह ाँ के ि  के ओ वकि ु न हह  कहह  \nसक ै त अनि । ई सि विदेश िायत िथि हम सि हुनका िोक ै त िी \nकी ? लाखो टका  खचस किैत हेताह से िड्ड िबढ़या आ एक मास \nमे पेन्शन नहह देजलयनन त s  घि मे ष़िमंडल । आष्टखिकि ई अन्याय \nकतेक हदन सहि । कखनहु नहह कखनहु िाि s  तs  प़ििे  कित \n। नहह त s  जिनगी भरि समझौता किैत िहु ।  \n  \nदोसि हदन प्रनमला भभनसिे चूल्हा -चौका  कs नाश्ता \nिना s  कs  सिक े  देलष्टखन , सि क े ओ नाश्ता क s िहल िल ।  54 || विदेह  ४२३ \nतखन प्रनमलाक  एहसास भेलनन िे िेटा -पुतोहुक गुस्सा शांत नहह \nभेल अनि । ओ सि नहह त s आन हदन   िकाँ िात किैत िलाह \nआ नहह निरि नमलिैत िलाह। िमेशिी सेहो समष्टझ गेलाह िे \nघिक   माहौल नीक नहह अनि । िमेशिी नाश्ता क s प्रनमला सँ \nकहलष्टखन - अशोकक  माय ! अहुँ नाश्ता कs  जलअ । िाहि \nिायिाक अनि , िािाि चलु ,वकि ु स ा़िी  खिीद दैत िी । कतेको \nििख भ s गेल अनि एकहु टा सा़िी नहह   खिीदलहुँ अनि । घुमिाक \nलेल िाहि िायिाक अनि , पुिनक े  सा़िी पहहिि   की ? \n  \nिमेशिीक   एतेक कहैत देि नहह वक हुनक िेटा पुतोहु दनु \nभ़िवक  गेलथि   आ िोि सँ कहलनन - िािुिी ! अहाँक   िे इच्छा \nअनि से करु । अहाँ सि त s हद पाि क s  देलहुँ अनि । आि हम \nअहाँ क े ि नहह िाष्टख सक ै त िी । अहाँ अपन व्यिस्था क s  जलअ । \nअहाँ तs  सि शमस िेच देलहुँ अनि । अखन िुढ़ापा में घुमिाक \nलेल िायत िी । ई हमिा सँ िदासश्त नहह  होयत । एहह िात पि \nिमेशिी कहलष्टखन - िौआ   ई घि हम िनौने िी । एहह घि पि \nहमि अनधकाि अनि । हम दोसि आजशयाना वकएक   खोिि ? \nआओि त s  आओि ई िमीन सेहो हमही खिीदने िी । पुश्तैनी \nिमीन नहह अनि ।एक एक पाईक   हहसाि हमिा डायिी मे जलखल \nअनि । ई घि हमि िी , अहाँक  नहह । अशोक तपाक सँ कहलनन \n- िािुिी ! ई घि अहाँक   नाम िल । आि नहह , अहाँ बिसरि \nगेलहुँ अनि िे ई घि हमिा नामे क s  देने िी । कागि हम लोकि \nमे िाष्टख देने िी । तें एहह मकान पि आि हमि अनधकाि अनि नहह \nवक  अहाँक । िमेशिी कहलनन - नहह िाउ ! अहाँ कागि लोकि \nमे िखने िी , मुदा कागिक   एक कापी हमिा लग अनि । िखन  विदेह ४२३ || 55 \nिैंक खुलत तहन देख लेि , मुदा हमिा पास अखन मौिूद अनि । \nहमिा ठीक सँ याहद अनि हम जलखने िी िे िा धरि हम दनु प्राणी \nजिअि ता धरि मकान पि वकनको हक नहह िहत । हमिा \nदनुक   मि लाक ि ाद अह ाँ वकि ु कs  सक ै त िी । आइ एना नहह \nजलखतहुँ तs  अहाँ सि तुितहह   हमिासि क े  िेघि क s  देतहुँ । एक \nिात कान खोजल क े ि सुनन जलअ   हम आ अहाँक  माय एहह समाि \nमे इित कमेने िी । िौं अहाँ सि एना िेइिती   किि त s हमिा \nिदासश्त नहह होयत । तैं आइ हम फ ै सला क s  िहल िी िे अहाँ \nसि ऊपििाला मंजिल पि अपन सि सामान ल s  क े  चजल िाउ \nआ अपन गृहस्थी अलग िसाउ   आओि हां मकानक   भा़िा ओना \nतs  ₹१८००० टका अनि मुदा अहाँक  ₹१२००० महीना हदअ   प़ित \n। ई स्वीकाि अनि तहन ठीक नहह त s  दोस ि  मकान  ढूँबढ़ जलअ  । \nहम ऊपि िाला मकान वकिाया पि लगायि । एहह मास मे १४ \nटा  हदन िांचल अनि । एहह मासक िाद घि खाली   करु । एहह \nमासक पहहल तािीख सँ हम घि वकिाया पि लगायि \n।सोजच   जलअ  फ ै सला अहाँक कििाक अनि । ई सुनन पुतोहु \nकहलनन - िािुिी   ! िौं   हमिा सि क े  एहह घि सँ ननकाजल देि \nतहन एतेक पैघ घि मे अहाँ सि की किि ? िुढ़ापा मे अहाँ सिहक \nदेखभाल क े  कित ? अंथतम समय मे आष्टखिकाि   हमहह सि काम \nआयि , दोसि नहह एताह । िमेशिी कहलष्टखन - कननया ! अखन \nतs  हमिा सिहक हाि पाइि चलैत   अनि तहन \nतs  भूखहह   माि s  चाहैत िी । िखन हमिा सिहक हाि \nपाइि   काम नहह कित तहन हमिा सिहक अहाँ की गथत किि , \nकोनो ठीक अनि ? िखन पाई खचास किि , तहन आिाम सँ \nिहह   सक ै त िी । अहाँ सिहक कोनो आिश्यकता नहह अनि ।  56 || विदेह  ४२३ \nएतेक पैघ घि   अनि । एकटा नौकि िाष्टख लेि । एकटा कमिा \nओकिा द s  देिै । ओ िहत ,खाना िनाओत , हमसि खा -पी  लेि \n। ऊपि िाला मकान सँ िे वकिाया आओत ओ नौकि क े  द s देिै \n। पेन्शन सँ आिाम सँ हमसि अपन जिनगी कावट लेि , अहाँ सि \nहमि जचिंता नहह करु ।  \n  \nिमेशिीक   ई िात सुनन अशोक दूनु प्राणी दंग िहह   गेलथि   । \nहुनकि िात सुनी िेटा आ पुतोहुक   पाइिक   िमीन \nष्टखसवक  गेलनन । हुनका यकीन नहह होयत िलनन िे माय - \nिािुिी एना क s  सक ै त िथि ।   दोसि हदन िमेश आ प्रनमला दूनु \nआदमी तैयाि भ s घुमिाक लेल िायत िलाह , तखन \nिेटाक   आिाि देलष्टखन - अशोक !  \nअशोक ! हाँ  िािुिी , ओ कहलनन । हमसि थतरुपथत िा िहल \nिी । ओहह ठामक   िाद भ s  सक ै त अनि , कतहुँ आओि िाय । \nहमिा १० -१२ हदन लागत । अहाँ सि व्यिस्था क s  लेि । एकटा \nवकिायादाि ठीक भ s  गेल अनि । ₹१८००० महीना पि तय भेल \nअनि । ताधरि अहाँ सि मकान खाली   कs देि । ई कहह   िमेशिी \nघि सँ विदा भ s  गेलाह ।  \n  \n१० हदनक   िाद िमेशिी दनु प्राणी घुनम क े  एलाह । ओ देखैत \nिथिन िे िेटा आ पुतोहु दूनु हुनकि पाइि पकह़ि   कान s  लागल \n। अशोक कहलनन - िािुिी ! हमिा िेघि नहह करु । अहाँक \nपेन्शनक   पाईक  हमिा कोनो आिश्यकता नहह अनि । अहाँ अपना \nहहसाि सँ खचास करु आ िाखु । अहाँ िे कहि से हम मानि , मुदा \nहमिा िेघि नहह करु । अशोक अपना पत्नी सँ कहलनन िाउ ,माय-  विदेह ४२३ || 57 \nिािुिीक   लेल चाय िना क े  लेने आउ । दनु िड्ड िाकल िथिन । \nअशोकक कननया चाय िना क s  आनलष्टखन । चाय वपिैत \nिमेशिी कहलनन -  िौआ !िौं अहाँ समष्टझ गेलहुँ अनि िे हम \nअहाँ सि पि िोझ नहह िी , तहन ठीक अनि । आिाम सँ िहु , \nहम मकान भा़िा पि नहह लगायि । सिआदमी एक संग आिाम \nसँ िह s  लगलाह ।  \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  58 || विदेह  ४२३ \n२.७.लाल देि कामत - डॉ० महेंद्र िीक े  चारिम िानि !  \n \nिाि देव कामत  \nडॉ० मिेंद्र जीक े  चाहरम बानर !   \n \nडॉ० (प्रो०) महेंद्र िी कवि , किाकाि ,गायक आ संगहह गीतकाि \nिथि। नमथिला - मैथिलीक अनेकों मंच सँ सम्माननत भ ' चुकल \nिथि। हहनका नामे अजिित पुिस्काि क े ि एकटा श्रृंखला देखा प़िैत \nअनि। शक ु न्तला भुिनेश्विी मैथिली संस्क ृ त - सम्वद्धसन न्यास \n,हैदिािाद सँ साहहश्चत्यकी सम्मान -२०२१-२२ आ क ृ त्य नािायण \nनमश्र साहहत्य सम्मान -२०२१ भेट चुकल िन्दन्ह। सुपौल जिला \nमुख्यालय सँ सटले भेलाही गामक स्व० माता कामाख्या देिी आ \n विदेह ४२३ || 59 \nवपता स्व० अभभिाम झा 'क घि हहनक िन्म िह िनििी उन्नैस सौं \nसन् सैंतालीस ईस्वी क ेँ  भेलनन। कोशी प्रान्तिक े  आभामे ियोिृद्ध \nमहेंद्र िी गथतमान िथि। सहिसा पश्चिम परिसि पीिी सेन्टि \nमैथिली विभाग सँ २१ िनििी २००९ क ें  सेिाननिृत व्यनक्त एकटा \nिीिन्तताक सँग मातृभाषा लेल अहननिश सेिा कय श्लाघनी य काि \nकय िहलाह अनि। झा िीक े  मैथिली सेिी रूपेँ कतेको काि \nस्मिणीय अनि। प्रकाशनक े  िेत्रमे पाठक हहनक मैथिली पोिी - \nमेटायल पता पि अिैत जचठ्ठी ( कविता संग्रह -२०१६) पवढ नेहाल \nभेल िथि। पाठान्ति (समीिात्मक ननिंध - २०१९) , हदकपाल \n(संस्मिण २०१९ -२२) , िािेश्वि झा ( मोनोग्राफ साहहत्य अकादमी \n-हदल्ली २०१९) , शैलेन्द्र मोहन झा (मोनोग्राफ साहहत्य अकादेमी \nहदल्ली-२०००), धात्री पात सन गाम(संस्मिण - २०२१) आओि \nपतिसेख (संस्मिण -२०२३) प्रकाजशत क ृ थत िन्दन्ह। झा िी सम्पादन \nिेत्रमे सेहो कम समय नहहिं देने िथि। ताहहक एक पैघ अन्तिाल \nिैक। यिा -: िािकमल ियत्मन्त प्रसंग ( शतगंधा सहषास - १९७२), \nचांगुि (अननयनमतकालीन पबत्रका - १९७३-७४) , संकल्प ( \nकविता संग्रह 'क सह सम्पादन ; िन सहयोग प्रेस सुपौल १९७५) , \nसहिसा - मैथिली फोल्डि (िन.९६ सँ हदस. ९६) , िहुआयामी \nवकशुन िी -( संग सम्पादन -२०२१) सन अिदान क ें  क े यो बिसरि \nनहहिं सक ै त िथि।  \nआि अपन पैतृक गाम - भेलाही िाडस नं०१९ म िहह अहननिश समाि \nस ेि ा आ पि ोपकाि मे लागल ि हैत ि थि । स ामाजि क वि द्रूपता आ \nननिंक ु शताक ेँ  उघाि कियमे कोनू कसमसाहट नहहिं िितै िथि। \nिाष्ट्रवपता महात्मा गांधी िी लग तीन गोट िानि अपने सभक ेँ  \nअनेकों ठाम अभिैत होयत। गांधी मागस आ गां धीज्म पि चलैत  60 || विदेह  ४२३ \nिहननहाि हुनक आत्मकिा अिासत सत्यक े  प्रयोग अिश्य पढ़ने \nहोयि। गांधी डायिीक ' सेहो जचत्रमे एक िानि अपने हािे अपन \nआंष्टख झपने ' िुिा नहहिं देखिाक संदेश दैत िैक तँ दोसि िानि \nअपन कान दूनू झाँवप िुिाई नहहिं सुनिाक अपील किैत िैक। ..... \nआ तेसि िानि अपन मुंह मुनन िुिा (खिाप) शव्द नहहिं िििाक \nपरिचयात्मक भुनमकामे देख पडैै़ि। एहह तीनू िविक े  नीि आचिण \nमेँ उताििाक संकल्प लेमय मूकभािे वकल्लोल किैत िैक। मुदा \nगांधीिादी आदशस आधुननक समािमे विनि भऽ िहल संस्क ृ थत आ \nस भ्यता हदश ध ेयान  देि ा लेल स तत् स्फ ू तस आन्दोलन  ि ी। ई स्व च्छ \nसंदेश समकालीन मनुखक िीच उलटिासीमे िाँष्टझ गेल िैक। आ \nएहनमे श्री महेन्द्र िीक कल्पनामे कविता 'क संचाि होईि , िाहह सँ \nओ \"मेटायल पता पि अिैत जचठ्ठी\" क े ि िचना किैत िथि। कवििीक \nसपनामे आबि उिि धप -धप एक चारिम िानि चकभौि हदअ \nलगैत अनि। गांधी िीक जसधदांत तँ भाषणमे - क ु टनीथतिक \nचपलतामे एतयधरि िे शहीदक शोभणतक े  सुखिैत अपन ननहहत \nस्वािसक परिकल्पना क ेँ  साकाि कियमे लपटैक परिया स िे किैत \nिैक। ई चारिम िानि गमै िै िहन हमि क ु क ृ त्य आ अनाचाि \nवकयो सुनिे - देखिे नहहिं कित , ि ाजि  कोन ा स कत! एकदम ि ुट्टा \nकोनू िोक -टोक नहहिं िे मोनमे आउत सयह किि। पूज्य गांधी \nिीक जसधदांतक फाईल कोनू अनिािीमे गदास तिे तोपाए गेलैक। \nसमाि आ देशक व्यिस्था चिमिाइत गेल । आि ननयम -कायदा \nमानिता सँ समन्वय नहहिं िाष्टख दैननक िीिनमे कमति होइत गेलैक \nहेन। तेँ गाँधीिी क तीनू िानिक े  सजचत्र दशसनक े  तिंगक ेँ  विषेश \nदृष्टिये देखिाक लेल एक आिो िानिक े  ननहायत आिश्यकता महेंद्र \nिी अपन सपनौथतमे देखलाह अनि। उिि - उिि परिधानमे ई  विदेह ४२३ || 61 \nिानि आिुक सफ े दपोशक े  जचन्हैक अभभप्रेिणा िगािैत िै। एतेक \nिाश यशस्वी व्यनक्तत्व ' क महेंद्र िीक िालपन क े हन िहल हेतनन \nस े ि ान ि ाक उत्कण्ठा शांत कि य ले वकि ु चचास केँ आगू ि ढ़ाि ैत \nिी।  \nभागलपुि जिलाक १८७० ई० मे सुपौल सि -हडिीिन िनल िहय। \nिादमे सहषास जिलाक े  अन्तगसत सि हडिीिन सँ आि सुपौल पूणस \nजिला २१िीं शदीमे िनन गेल िैक। ताहह सुपौल नगि पाजलका क े  \nअंग िनन एकटा िाडस भेलाही सेहो िी।  \nमाििािी िोडस अपि प्राइमिी गामक स्क ू ल क े ि अंथतम ििखक िात्र \nमहेंद्र िी कोसी पूिी िान्हक उदघाटन किैत भाितक े  महामहहम \nिाष्ट्रपथत - देशित्न डॉ० िािेन्द्र िािू क ेँ  देखय गैि िहथि। ओही साल \nिून -िुलाई मेँ सम्पन्न भेल पिीिा पा स कयलाक िाद चकला \nननिमली नमहडल स्क ू लमे हुनक नाउं जलखाएल गेलनन। ओ स्क ू ल \nहालहहमे प्राइमिी सँ स्तिोन्नत भऽ मध्यविद्यालय 'क दिास प्राप्त क ' \nलेने िलैक। घि सँ पूि िेलिे लाइन टवपकय दििोि स्क ू ल गेनाई \nनान्दन्हटा िालक आओि ि़िका नाला टवपकय फ े ि घि एनाईधरि \nगाजिियन भयभीत िहैि। वििाट पोखरिक पििरिया मुहाि पि िनल \nई स्क ू ल िहैक ,िाट तँ भाकन आ भैंट सँ अकािोन िलैक । पोखरि \nध रि  ि ाफि ी स ँ घैि ल ि ह ा स ँ डूमि ाक डि  न हह िं ि हैक। स्कू लक ि गसमे \nएक नोटीश पवढकय चवटया सिक ेँ  सुनाएल िाईक - किा सँ िेि \n- िेि ननििसक टीशन हदस नहहिं िायि संगहह पोखरिमे नै धसि। \nमहेंद्र गुअिटोजलक संगी लखन िाधि संगे स्क ू ल िा ए- आिय , \nअग्रिभाय उपेन्द्रक े  संगी िहैन - नेिी कामथत ,िच्चा भैयाक संगी \nदेिीलाल यादि आ ननत्यानंद प्रसाद। स्क ू लोमे आिो तीन सहपाठी \nसँ आपकता िढलनन , िमशुः गिेन्द्र , महेंद्र प्रस ाद जस िंह  आ टून ा।  62 || विदेह  ४२३ \nसभवकयो अपन - अपन िातीयता गुण - संस्काि सँ प्रथतनननधत्व \nकिैत कला संस्क ृ थतमे एकिंग। आि सहिसा लोकसभा िेत्र विलुप्त \nभ ' मधेपुिा आ सुपौल नामे दू गोट परिजसमन विद्यमान भेल अनि। \nजसपौल लोकसभा िेत्रक े  कटैया ननमसली नहहिं , घोघिडीहा - ननमसली \nनहहिं , संस्क ृ त ननिमली नहहिं , आ अिासहा - ननमसली सेहो नहहिं ; एतय \nहम चकला ननिमलीक प्रान्ति क े ि गप्प उठा िहल िी। नेना भुटका \nियिममे सुपौल भेलाही सँ एक चवटया कोना पढ़य - जलखयमे \nअगूआइथत िहलथि। ई मलहनी गोपाल प्रगाना 'क मौिा खिैलक \nअन्तगसत अनि चकला ननमसली। एतय मूल रूपेँ कीयोट धानुक \nिाथतक ननिास िहैक िे अपन अय्याशी िीिनक े  कािणेँ सोहा \nलेकि  स ि  वकि ु। एतय आि  स ात वपबढ़ स ँ ठाकु ि  पटृटीक ि ालेन्द्र \nसुपौलक , आनन्द नमशि जसपौल क े िट टोल सँ आ हुलास सँ \nिहुिन चौधिीक पुर स ि पुरूखाक परििाि िसल िैक । हुनक िाल \nस ंगी टुन मा ि े मास्ट ि  ि ीके  पुत्र ि हैन  स े गोि  अदक ि ालक मुदा \nहाििी िहीमे थतनकि नाम वटपल िहैन ब्रिवकशोि नमश्र ।ओ नमश्र \nिी मैथिली आनसस किैत पटना विश्वविद्यालय सँ एम. ए  . पीएचडी. \nभेलाह आ दमकामे प्राध्यापक िनिास। आनों संगी सफलतापूिसक \nसंपन्न िहय। मात्रे सोहदि भाय उपेन्द्र िी एि क ै न्दिडेट आ अपने \nननयनमत हैजसयत सँ संगे मैवट्रक पिीिा देलनन आ एकहदन हाफपेन्ट \nपहह ि  टुटल चप्पल दरू स्त  कि ि य स ुपौलक दखा कक्का लग \nिहय।ताहहखन कनौ सँ हफप्पटी - हफफ्टी पिसेंट क े ि नािा सँ \nअनघोल मचिैत ओतहह िुमैत िन्दन्ह। खुशी िाहहि कििाक आशय \nई िहैक िे ओ स्वंय फ े ल आ अनुि भाय पास भ ' सुख - दखक \nप्रथतशत एकाकाि भेल िलैक। एहह तिहक िाल िोचक प्रसंग हुनक \nकोनू पबत्रकामे पढ़ने िही,िे ओ नेनपनमे िातुका मेलाक फ्री जसनेमा  विदेह ४२३ || 63 \nिन सम्पक स  विभागक े  देखकय असगिे घुमल , अपना दलान पि \nगोला क ु क ु ि देखलोपि भूकल नहहिं। आ भुखले महेंद्र सुमथत िहला \nतँ भ ोि मे भ ायक ि ौंकी पह़ितहह  न ींन  टुटैन । ममतामयी माय ध रि  \nआबि आंचि ति झाँवप ननिोह मारि सँ िचा लैन। हदनांक १५ िून \n१९७० ई० क े ि पूिसहह हहनक े  वपताक ननधन भ ' गेल िलनन। िनििी \n१९७४ सँ िैलहटा जसपौलमे सप्ताहहक रूपेँ लगैक ,ततय पहुँच \nमनोिंिन रूपेँ टहलैि। सुपौल माँवट - पानन सँ िुटल महेंद्र िीक े  \nगामक सौंधी गमक चहुँहदश एहहना पसिैत िहय ,से मंगल कामना \nिहत।  \n-लाल देि कामत ,मो०७६३१३९०७६१ \n \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  64 || विदेह  ४२३ \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-प्रायश्चित (किा) \n \nप्रमोद झा 'गोकु ि ' \nप्रायश्चित (कथा) \n \nिामू िच्चेसँ होनहाि िल । िोटसे पैघ तक ओकि प्रसंशा किैत नै \nअघैत िलै । पढै जलखैमे सेहो िेहने चंसगि िल तेहने नमलनसाि \n। तखन वकएकने लोक प्रसंशा किौक ?इसक ू लक मास्टिसे ल 'क े  \nगामक लोक धरिक मूहमे एक्क े टा िात िहै िलै िे ई िौं़िा एकने \nएक हदन गामक नाम ननश्चिते चमकौत ।  \nसमय ससिैत गेलै ।आ समयक संग िामू सेहो वकशोिसँ युिक भै \nगेल ।स ङि े स भ ह क स ङ वकि ु दव्यसस न  स ेह ो कि य लागल ।आि ते \nन ै वकि ु ,हँ तखन तमाक ू-पानक आदी अिस्स भै गेल ।कखनो \nकाल भाङक सेिन सेहो किय लागल ।  \nपैहनेते सहङयें सािी सि खचास -िचास किै किै िलै , िादमे ओ सि \nहुिकािय लगलै -ई िंँँहहिं ! सि हदना वक हमहीं आरू खुििैत \nिहिौ ? आि तहँते खचास किहीन !  \n-कििैने भाइ !आइभैि तोंही किहीन ,काइलसे हमिे नामक माला \nिहतै !  \n विदेह ४२३ || 65 \n-- हँते से िैनले !! काइलसे तीन महहना तलक तोिे नामक माला \nिहतौ ! अइमे कोनो न नू न च नै ।  \n-- िेस चलते क ै लसे हमिे नामक माला िहतै ,सैहने!  \nवकि ु हदन ते उध ाि  आ पैंच पलट क'क े  काि चलौलक ,मुदा एना \nकतेक हदन ? कोनो अपनेते नै कमाइ िल । िापक पैरुख पि \nकतेक हदन  फु टान ी ? एक हदन दोकानदािसे ओ अचानक पूनि \nिैसल ।एखन तक कतेक पाइ भेलहहे हौ ? कहह दैत िी िािू ! \nकापी उलटिैत दोकानदाि िािल -अहाँक हहसाि वकताि हैया अनि \nिािू ! देख जलय नीक नहैंत !!एखन तलक क ु ल टोटल भेल पाँच \nसय पचहत्तैि रुपैया पच्चीस पैसा !!!  \n-एँ����एतेक हौ !!! अकचक ै त िामू िािल ।  \n--एना अचिि वकए होइए िािू ? कतेक हदनसे खाइ वपयै िाइ \nनियै सेहो मोन अनि वक नै ?? \n--हँ हौ ,सेते िुझजलयह !मुदा ������ \n--मुदा तुदा वकि ु न हह िं ।पि स ू तलक ह मि  कु ल पाइ द'हदयऽ नैते \nिेनेसे भै िायत !  \nआिते िामूक पयि ति सँ मावट ससिय लगलै । ओ कत 'से आनत \nएतेक िास पाइ ?िाप -वपत्तीक े  ते कहह नै सक ै त अनि ।तखन कोन \nउपाय कित ? अच्छे िे हेतै से हेतै ,देखल िेतै । मू़िी झटकािलक \nआ बिदा भेल अपन दलान हदस ।  \nभरि िस्ता गुनधुन किैत िा िहल िल ।कोनाक े  हम दोकानदािक \nपाइ सधेिै ? देियते पििे कित ।हे भगिान! हम कोन पाप क े लौं \nऐ डक ै तिा सिहक फ े िमे परिक े  ! न न न्न ���आइसे सप्पत खाइ \nिी िे फ े ि ई सि काि नै किि ।पढ़ाइयो जलखाइमे कमिोि भेल \nिाइ िी !आ घि परििाि ल 'क े  सि समािक आँष्टख तकसे खसल  66 || विदेह  ४२३ \nिािहल िी ।पुिना मान सम्मान हाजसल किैक लेल सिसे नाता \nतो़िय प़ित । से हम तोह़ि लेि ।आइसे हमि क े ओ दोसमहीम नै । \nदि नहहिंतन !एकाएकी हदमागमे क े ओ ठहकलै -िे ,से ते िुझजलयौ \nिे तोिा सिसे परिचय भै गेलौ ! मुदा उधाि क े  चुकौतै ? ओइले \nचाही पाई ! से ते कने सोच !! हँ से ते ठीक े  । आि हमिा निैिमे \nएक्क े टा उपाय अनि ! फ े ि हदमाग ठहकलै - से की ? यैह िे िािूक \nिेिीमे रुपैयाक गड्डी आइ देखजलयैनहेँ ! तँ की तोँ चोरि कििेँ ?फ े ि \nहदमाग टोकलक ै  । हँ तँ आि दोसि उपाइये की अनि ? िहत पाप \nक े लौं ,एकटा इहो सही !पापक दक्षिणा ते पापे होइिै ने ! फ े ि \nसोजचले !! हदमाग कहलक ै  । हँ सोजच लेलौं ! उधाि चुकौलाक \nिाद िािूक ेँ  सिटा सत सत कहह देिैन ।एतेक तागैत आबि गेलौते \nएखने वकएकने सत्यक िास्ता पि आबि िाइिेँ ! फ े ि हदमाग टोकाि \nमािलक ै  । नै , से हमिा िुते नै हैत ! िादमे िे हेतै से देखल िेतै \n! एतिेमे िामू अपन दलान पि आबि गेल ।  \nदलान पि अबिते िाप टोकाि देलखीन -भै गेलै टहलनाइ ! ओ \nवकि ु न ै ि ाि ल  मू़िी झुकौन े स ीध े घि मे ढुकल आ अपन  मायके  \nताकय लागल ।मायक े  भानसमे व्यस्त देष्टख आस्वस्त भेल । आ \nएमहि ओमहि तावक वपताक शयन किमे प्रिेश कयलक । धिक ै त \nहृदयसँ वपताक िेिमे हाि देलकते िुझेलै मोटगि नोटक गड्डी िैक \n।झट ओइमेसे िेगिता िोकिक टाका गननक े  ननकाललक आ चोट्टे \nवि दा भै गेल चौक पिहक दोकान पि ।  \nिामूक वपताक े  अनसोहाँत लगलैन ।एखनेते ई आयल िल ।फ े ि \nतखन कतय गेल ?कोन एहन िात िैक िैक से नै िानन ।पुन: \nवकि ु स ोजच अपन  कोठली गेलाह  ।चारू  हदस  न ि ैि  ष्टखि ौलैन ते स ि  \nठीके ठाक ि ुझेलैन  । वकि ु स ोजच खुट्टीमे टाङल कु ि ताक ि ेि  स ँ  विदेह ४२३ || 67 \nरुपैया ननकाजलक े  गनय लगलाह । सि िात िुझा गेलैन ।सीधे \nदौिान पि अंबिक े  िैजस िहलाह आ सोचय लगलाह अपन िेटाक \nभविष्य पि ।  \nिामू अपन उधाि उतारि िखन दलान पि पहुंचल ते प्रिम \nसािात्काि अपन अपन वपता सँ भेलै ।वपताक आग्नेय दृष्टि देष्टख \nओ सहनम गेल ,मुदा संकल्पमे िेँ दृढ़ता िलैक तेँ सहि भैक े  ठाढ़े \nिहल । वपता क़िक स्विमे पुिलष्टखन -तुित्ते आयल िलह तखन \nफ े ि कतय चल गेल िलहक ? \nि ामू एमह ि  ओमह ि  झाँकय लागल ।ओकि ा वकि ु फु ि ेि े न ै कि ै ि े \nआष्टखि ओ की िाित ? स ाह स  कय ओ ध ीि ेस े फु स फु स ाके  ि ाि ल \n- चौक पिहक िलखैक दोकान पि गेल िजलयैक !  \n-से वकएक ? तोिा वक एत्त����� \n-से िात नै िैक ! वपताक िात कटैत िािल ।  \n-त' की िात िैक ?सैह कने स्पि िािहने !!  \nिामू फफवक फफवकक े  कानय लागल ।आ आहदसँ अंत तकक िात \nवपता सँ कहह सुनौलक । आि हमिा माफ कय हदय िािू ! फ े ि \nएहन काि हम कहहयो नै किि  \nभटवक गेल िलौं । अहाँ लोकननक स्नेह आ दलािक हम गलत \nफायदा उठौलौं । आि फ े ि एहन गलती कहहयो नै किि । हम िेहने \nिामू िलौं फ े ि तेहने िननक े  देखा देि ।आि हमिा मा ���फ कय \nहद���अ ।अपन नयनक नोिसे ओ अपन वपताक चिण पखािय \nलागल । \nवपता भरिपाँिक े  पकरि कहय लगलखीन - िुनन कानह ! तोिा \nअपन गलतीक एहसास भै गेलह ।यैहते असली प्रायश्चित थिक ै क \n।लानग ि ाह  अपन  पठन  पाठन मे आ वकि ु ि नन के  देखा दैह  ! ह मि   68 || विदेह  ४२३ \nिुढ़ािीक मििूत ठेङाते तोहीं थिकह !! चलह पहहने भोिन कयली \nदनू िापूत ।भभनसुिका सुरुिक वकिणक संग फ े ि हेतै प्रािम्भ निका \nहदनक ।  \n-प्रमोद झा 'गोकु ि ', दीप,मिुवनी (टविार) , फोन-9871779851 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२३ || 69 \nपद्य \n३.१.प्रणि क ु माि झा- हमि प्राण भाित क े ि  \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-मेघक ब्यिा  \n३.३.िगदानन्द झा 'मनु '- िीसटा हाइक ू  \n३.४.िाम शंकि झा \"मैथिल\" - स्मृथत शेष (अहाँक जचट्ठी) \n३.५.कल्पना झा- चनिहदपा  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  70 || विदेह  ४२३ \n३.१.प्रणि क ु माि झा- हमि प्राण भाित क े ि  \n \nप्रणव कु म ार झा \nिमर प्राण भारत क े र \nहमि मोन समवपित अनि , हमि देह समवपित अनि  \nहे हमि देशक मावट , अहाँ क े  नेह समवपित अनि।  \nलेलहु आकाि अहहिं से हम , अहहिं मे अनि विलीन भेनाई  \nसदा अहाँ ित्सला िहि यैह िस भाि अवपित अनि ।  \n  \nहमि क ं ठ में गूँिय, सहदखन िेदक िाणी होय , \nिढ़य विज्ञान, सृिन , संधान , अपन िय कहानी होय।  \n विदेह ४२३ || 71 \nनै होय अन्याय , नै ड ऽि   कोनो , एत्त िस प्रेम टा िढ़इ, \nसभटा संतान भाित क े  तिेगन सन चमकइत िहय।  \n  \nमुक ु ट िैना सहदखन शीश पि नगरििाि वििाजित िैि  \nचिण धोय धोय क े  जसिंधुिाि सागि खूि गििैत िैि।  \nदेलक आश्रय अहांक िन -नदी महान सभ्यता सभ क े    \nभाित भूनम अहाँक विविधता समूचा विश्व समेटने अनि।  \n  \nहमि शान अहहिं से अनि , हमि मान अहहिं से अनि , \nसदैि उन्मुक्त लहिािैत थतिंगा आन अहाँ से अनि।  \nतपस्वी साधना जसिंजचत , सिाओल खेतखजलहान में , \nसदैि गूंिय सुमंगल गीत , सिहक घ ऽि आँगन मे। \n  \nली हम प्रण सत्यननष्ठा क े ि, एकिा सहदखन िाखिाक अनि  \nभेटय िल उच्च नैथतकता क े ि हमिा ओ मूल्य पेिाक अनि।  \nिता दी हम ई दननया क े  भूनम अनि , ई िाम , गांधी क े ि \nदेलक आदशस उच्च एहन िेकिा दननयाँ मानलक अनि।  \n  \nचलु नमलिुजल प्रथतज्ञा ली, िढ़ािी मान भाित क े ि , \nन ै कोन ो शत्रु ि ूबि  पाि य, िाखि सम्मान भाित क े ि।  \nअहाँ क े ि मावट क े  सोनहगि गंध , हम्मि प्राण में िसय , \nअहाँक े  िंदन, अहाँक े  अपसण, हमि प्राण भाित क े ि!  \n  \nचलु ओय शौयस क े  धािा में अपन िीत गढ़ई िी , \nचलु िजलदानी सिहक िीिता क े  गीत पढ़ई िी।   72 || विदेह  ४२३ \nई मावट अनि पिमिीि क े ि , ई अनि माँ भािती मििूत , \nविविधता मे समेटने एकताक े , धिा ई अनि िड्ड अिगुत!   \n  \nसप्पत लऽकऽ  , सभक े  िाष्ट्र क े  आगा िढ़ेिाक अनि ,  \nतपस्या , त्याग, संकल्प से भाित क े  सिेिाक अनि।   \nिता हदयौक िमाना क े , ितन ई ओ पुिातन अनि ,  \nितय युगयुग मे देिता आबि चिण पखािलथि अनि।  \n-प्रणव कु म ार झा, राष्ट्रीय परीक्षा बोडष, नई डदल्ली  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२३ || 73 \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'-मेघक ब्यिा  \n \nप्रमोद झा 'गोकु ि ' \n  \nमेघक ब्यथा \n \nगगनक आंगन खूि सिल िै  \nिंग वििंगक मेघ िुटल िै  \nउकटापैंजचक िोि चलल िै  \nिाद बििादक सोि प्रिल िै  \nकािी खटखट भेख अटपट  \nघन बिकट एक िािल चट  \nिहह किैत अहहना लटपट  \nिषसण हेतु हम चललौं झटपट  \nधिाक िाती फावट िहल िनन  \nतरु -लताक मुह मौजल िहल िनन  \nप्राणी मात्रक प्राण विकल िनन  \nतपनक ताप आि प्रखि िनन  \n 74 || विदेह  ४२३ \nधिा -पुत्र िथि नमत्र हमि  \nहहनक आस हमिहह ऊपि  \nिीि िन्तु िल िल नभचि  \nहमहीं आधाि आ िीिन स्वि  \nिािल घन दोसि तहहखन  \nिे मूखस !िह चुप तों तत्क्षण  \nकयले पहहने भू अिलोकन  \nिूढ़ सन िजिहें िात तखन  \nनद नदी पि िाँध आकाश चुमै िै  \nपानन -ँ्पि पि अट्टाजलका सिल िै  \nिहति पहति पानन - पह घेिा िहल िै  \nमनुिक मािा िेना घूनम गेल िै  \nिात यिािस से िािल तेसि  \nभोगत भोग िे चलत क ु पि पि  \nहम अहडग अपन कमस पि.पि  \nिीि हहत िषसण मे सदैि तत्पि  \n \n  \n-प्रमोद झा 'गोकु ि ', दीप,मिुवनी (टविार) , फोन-9871779851 \n  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n  विदेह ४२३ || 75 \n३.३.िगदानन्द झा 'मनु '- िीसटा हाइक ू  \n \nजगदानन्द झा 'मनु ' \nबीसि ा ि ाइकू  \n  \n१ \nकमसक खेल \nखेलाएत सभक ेँ \nआँष्टख नै मुनू \n  \n२ \nमास्टििीक  \nसगिो चाि िहै  \nिखासक िाथत  \n  \n३ \nिाल कादोमे  \nसय साल िीलहुँ  \nआि की भेल  \n  \n४ \nमावटक देह  \n 76 || विदेह  ४२३ \nई गलिे किते  \nमोह कतेक  \n  \n५ \nलक़िी संगे  \nबिन वप्रय संपजत्त  \nदेह िितै  \n  \n६ \nआँष्टखक पानन \nशहिमे सभक  \nसुखा गेल िै  \n  \n७ \nमोनक शांथत  \nकतय हिाएल  \nअिसयुगमे  \n  \n८ \nयाहद अिैए  \nनैहि क े ि सुख  \nसुतली िाथत  \n  \n९ \nहम गिीि   विदेह ४२३ || 77 \nमुदा मोन हमि  \nअनमोल िै  \n  \n१० \nकोिाक नेना  \nजिद्द पि अिल  \nिोटी चाहहयै  \n  \n११ \nहम मिि  \nई बिसरि गेलहुँ  \nिीिइतमे  \n  \n१२ \nसमय संगे  \nनहह चजल सकलौं  \nझूठक बिना  \n  \n१३ \nदेशक काि  \nिँ हमहँ अबितौं  \nि़ि भागसँ  \n  \n१४ \nआहदकालसँ  78 || विदेह  ४२३ \nधमस -अधमस युद्ध \nभ िहल िै  \n  \n१५ \nसटल िहे  \nिुह़ििक िुष्टझ क ँ \nकाबिल लोक  \n  \n१६ \nला़िैन लाह़ि \nसभक ेँ  सोधलनन  \nमीठ िाजि क ँ  \n  \n१७ \nखापरि नधपा  \nचेन ििेलनन ओ  \nसंगे चजलते  \n  \n१८ \nमाय-िािूक  \nमोिि नै कननको  \nकननयाँ आगू \n  \n१९ \nघोघे तअिे   विदेह ४२३ || 79 \nडिािथि कननयाँ  \nकजलयुगमे \n  \n२० \nिे नै भागमे  \nओहो कमे होयत  \nक� क� तँ देखू \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n  80 || विदेह  ४२३ \n३.४.िाम शंकि झा \"मैथिल\" - स्मृथत शेष (अहाँक जचट्ठी) \n \nराम शंकर झा \"मैतथि\"  \nस्मृतत शेष (अिाँक द्धचट्ठी) \n \nअन्हाँक निका जचट्ठी \nक ें  आस मे \nअन्हाँक जलखल पुिना जचट्ठी \nिाती सटने धाय नेना  \nिेना सीमान विहग पहिेदाि  \nभरि भरि िाथत चमक ै य बििुिी  \nिहह िहह फाटैअ आँगी  \nिानन नहहिं अनधिथतय सँ िहह िहह  \nफरिक े य आँष्टख \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक...!  \nकतेको हदन सँ िाँची िहल  \nअन्हाँक जलखल पुिना जचट्ठी...! \nकतेक हदन आ वक कतेक ििख पहि पअि पहि बित गेल  \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक जलखल  \nनिका जचट्ठी निका जचट्ठी..!  \nअन्हाँक सुकोमल हािक जचट्ठी  \n विदेह ४२३ || 81 \nिसंतक भोिहरिया कोयलीक क ु क  \nअन्हाक जलखल आख़ि आ पांथत  \nचकिा सन चकिीक दूनधया िाथत  \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक ...!  \nकतेक संिोग सँ कतेक ितन सँ  \nमोटका पोिी क ें  बिचला पन्ना मे  \nदिाक नुका कअ िखने िहह  \nिेना कमलक पात तअि  \nदािल क ु मुहदनी क ु सुम \nभरि भरि िाथत ननहािैत िहह  \nआखि  कें  आगू आखि  कें  पाि ू  \nआँष्टखक नोि सँ भभिैत गलैत  \nननढाएल अतृप्त हृदय क ें  िूििैत  \nअन्हाक जलखल पुिना जचट्ठी  \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक ....!  \nकखन भोि कखन भुरूकिा उगल  \nकखन चूल्हा ननपि कखन िलखैय  \nनहहिं कोनो सुनध नहहिं कोनो िुनद्ध  \nतअि पअि िअिल अधकचु सोहािी  \nहअम िांचैत िहह गेलहँ अन्हा क जचठ्ठी \nकोनाक कहिैय वकनका सँ कहहयै  \nदैिक दोख आ वक हमि कमसक दोख  \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक ....!  \nजचट्ठी मे सटल गुल-मंििी पुष्प -पत्ती \nिखन िखन िान्दन्ह क े श खोपा   82 || विदेह  ४२३ \nखोपा क ें  िीच चढ़ाओल गुल-मंििी  \nिेना िािा िैिूक मािा चढ़ल शजश  \nसष्टख िहहनपा कहैत कतेक वपयिगि  \nिाहह जचट्ठी मे सटल सुन्नि वटक ु ली  \nकरिया आखि िीच चमक े आ तिेगन  \nिेना कस्तूिीक लेल अपजसयांत हहिण  \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक....!  \nज्यों दलान िािल साईवकलक घंटी  \nअझटे चेहाअ क ें  उहठ िंगला सँ झाँष्टख \nअसघनी उठा कोठी चढ़ी मारि हुिी  \nउतििारि टोल सँ आएल डाक िािु  \nसोनदाय लाल काकी तेजलया मैंया  \nहािे हाि भेटल सिक ें  हुलसगि जचठ्ठी  \nमुदा हअमि दलान िहह गेल सुनसान  \nआ िहह िहह ढ़हह िहल अमि गुमान  \nहअमि हाि एखनहुँ अन्हाँक  \nजलखल पुिना जचट्ठी \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक ....! \nआस  लगाल टुकु ि  टुकु ि  नन ह ाि ैत \nिहह गेल  \nभाग्य आ वक हअमि कपििरूआ हदन  \nकतअ हिाअ गेल हअमि चैन आ ननन  \nअनधिथतय सँ िहह िहह फरिक े य आँष्टख \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक निका जचट्ठी...!  \nमोहनी िनन सिक ें  जचत हिलहुँ   विदेह ४२३ || 83 \nहे हअमि जचतचोि मनोहि मैथिल  \nमुदा नहहिं भेटल अन्हाँक निका जचट्ठी...!  \nअन्हाँक निका जचट्ठी..!! \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  84 || विदेह  ४२३ \n३.५.कल्पना झा- चनिहदपा  \n \nकल्पना झा  \nचनरडदपा \n \nगोल मोल तूं गप्प किय िै , \nि़िका िेठका क तूं कान कटय िै , \nवटवटभ ां तोह ि  ि डु अि गुत ि ि , \n विदेह ४२३ || 85 \nजलखल कपाि में ििासदी िि , \nिेसी नय आि कननये हदन िि , \nिाप िुढ़ भेल िोग ग्रजसत िि , \nमायक पपनी क नय नोि सुखाय िि , \nिापक ििात सि बिला िहल िि , \nहदन सुहदन ज्यों नय िुझिै , \nभभखमंगा िनी घि घि घुमिै , \nकािी झामैठ मूंह भेल िि , \nतहन मोिाइल पि रिल िनय िि , \nनि तुरिया िैं िात ने िुझै , \nिपिी वपट िग हंसाय िि , \nिीिन क कोनों मोल नय िुझैं , \nकोनो कमसक तूं पूत ने भेल िैं।  \n \n-कल्पना झा, िेिमो , िोकािो  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n   \n  \n ","size_mb":1.75,"has_text":true},"Videha 424.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 424.pdf","name":"Videha 424.pdf","text":" \n \n \n  \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२४  \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिााथिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल क्षित अनुमथत क त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉड िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉथनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन अििा \nसंचारन -प्रसारण नै कएल जा सक ै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिााथिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आडद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  क े र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु डदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकाशशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकाशशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा थयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com क ेँ  मेल \nअटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सक ै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ प्रकाशशत \nरचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िक्षि आ जतऽ र चनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ ई \nसंपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई -प्रकाशशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक थनमााणक अथिकार, ऐ सभ \nआकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक थनमााणक अथिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ डप्रिंट-प्रकाशनक \nअथिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक रचनाकार/ संग्रहकत्ताा \nविदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक थनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिक ेँ  www.videha.co.in  पर ई प्रकाशशत \nकएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print -on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e-published by Videha (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA \nare periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing \nthese contents/ documents. \nISBN:978-93-343-7356-1 [विदेह शिििंकर श्रीनििास क ृ नित्व] \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:424   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - शचि विदेह सम्मानसँ सम्माथनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \n[विदेह ४२४ म अंक १५ अगस्त  २०२५ (िर्ष १८ मास २१२ \nअंक ४२४)] \nविदेह शिििंकर श्रीनििास वििेर्ांक \n \n०.१.विदेह अंक ४२४ पर सम्पादकीय  वटप्पणी (पृष्ठ १-२०) \n०.२.विदेह अंक ४२४ पर पाठकक वटप्पणी (पृष्ठ २१-३०) \n  \n \n१.शिििंकर श्रीनििास वििेर्ांकक संदर्षमे (पृष्ठ ३३-५८) \n२.शिििंकर श्रीनििासजी क े र संक्षिप्त पररचय (पृष्ठ ५९-६८) \n३.कल्पिा झा-ससिुरहार -एखिहुँ प्रास ंगग क (पृष्ठ ६९-७४) \n४.डा. धिाकर ठाक ु र- 'असमंजसी मध्यममागी 'कथाशिल्पी \nशिििंकर श्रीनििास' '(सेिुरहार ' कथा क े र संदर्षमे) (पृष्ठ ७५-७८) \n५.डॉ. क ै लाि क ु मार गमश्र-ससिुरहार -'शिििंकर श्रीनििास'क कथा \n(पृष्ठ ७९-८२) \n६.चंदिा दत्त-श्री शिििंकर श्रीनििास (पृष्ठ ८३-८४) \n७.डॉ. आर्ा झा-चयनिि -कथाक मादें वकछु ग प (पृष्ठ ८५-९३) \n८.ििीि क ु मार झा 'िरद'-गमनथलाक मावि-पानिक कथाकार \nशिििंकर श्रीनििास (९४-१०४)   \n \n९.िैद्यिाथ झा-अद्भु ि कथाशिल्पी शिििंकर श्रीनििास  (पृष्ठ १०५-\n१०९) \n१०.अिोक- शिििंकर श्रीनििास आ मैनथली कथालोचि (पृष्ठ \n११०-११८) \n११.असजि क ु मार झा- शिििंकर श्रीनििास जीक गामक लोक \n(पृष्ठ ११९-१२५) \n१२.देििंकर ििीि-उठ जाग मोसाफिर र्ोर र्यो (निसर्ेर िीिमे \nसूिल समाज 'क पहरू कथाकार)  (पृष्ठ १२६-१६५) \n१३.फदलीप क ु मार झा-मावि िस्तुए स एह छैक (पृष्ठ १६६-१७५) \n१४.रबीन्द्र िारायण गमश्र-बेजोड़ छनथ श्री शिििंकर श्रीनििास (पृष्ठ \n१७६-१७९) \n१५.क े दार कािि-एक निस्सि कथाकार (पृष्ठ १८०-१८३)   \n \n१६.जगदीि चंद्र ठाक ु र 'अनिल'- वकए हुँस ै छनथ ग ोपीिाथ (पृष्ठ \n१८४-१८५) \n१७.आिीर् अिशचन्हार-मीिा मधु जी क े र रचिा संसार (पृष्ठ १८६-\n१८८) \n१८.डा. िैलेन्द्र गमश्र-श्री शिििंकर श्रीनििासक कथा-संसार एकिा \nमूल्ांकि (पृष्ठ १८९-१९२) \n१९.आिीर् अिशचन्हार-या िऽ अपूणष िीर्षक या िऽ अपूणष पोथी \n(पृष्ठ १९३-१९९) \n \n विदेह ४२४ || 1 \n०.१.विदेह  अंक ४२४ पर सम्पादकीय विप्पणी  \n(विदेह शिििंकर श्रीनििास वििेषांक सम्पादकीय)  \n शिििंकर श्रीनििासक कथा मे चररत्र सभक अपूर्ण विकास रहैत \nअनि । भाषामे स्थािीय िब्दािली आ कहबीक प्रचुर उपयोग ओ \nिै करैत िथथ , जखि वक हुिकर लेखि गाम घरक  प्लॉट पर \nआधाररत रहैत अनि। अथतरंजिा सम्वादमे रहैत अनि।  \nसामाशजक पररितणिक अभाि , स्त्रीक आत्मसम्माि आदद िीक -\nिीक कथ्य आ प्लॉट हुिका लग िन्हि मुदा ओइ िोट -िोट \nक्रान्तिक (लोक आ पररिार वििेष धरर सीनमत) पािााँ कोि बड़का \nधार बहैत अनि से ओ फररिा िै पबैत िथथ। से संजय सि ओ \nपयणिेक्षक बनि जाइत िथथ आ कथाक अि ओइ िोट -िोट \nक्रान्तिसाँ भऽ जाइत अनि।  \n कथािक अस्पष्ट रहैत अनि , चररत्र एक -आयामी रहैत अनि। \nशिििंकर श्रीनििासक कथा शसिुरहार  [हमरा द्वारा कएल एकर \nअंग्रेजी अिुिाद विदेहक २१म अंकमे (ददिांक ०१ ििम्बर २००८) \nई-प्रकाशित भेल िल जे िीचााँ देल जा रहल अनि] , जमुनिया \nधारक सम्बन्धमे ई लक्षर् सभ आर बेसी प्रखर लगैत अनि।  \n \n  2 || विदेह ४२४ \nशिविंकर श्रीनिवासक कथा \nशसिुरहार \nरामभद्र झा सपररिार हैदराबाद साँ गााँि आएल िलथथ अपि पुत्रक \nउपियि संस्कार लेल। कल्यार्ी ,बेटी , सेहो आयल अनि।कल्यार्ी \nअपि पदहल पथतक मरलाक  बाद पुिविििाह कयिे िल। लोक सभ \nप्रश्न कय रहल िल , जमायक विषयमे, ओकर जाथत , पेिा आदद। \nप्रीता ओकर सहपाठी आ ओकर पररिारक प्रोत्साहि पर कल्यार्ी \nअपि दोसर वििाह कयलक। कल्यार्ीक माय ओलबा -दोलबाक \nडरे ओकरा समारोहमे भाग लेबय साँ रोकय चाहैत िलीह , मुदा \nवपता रामभद्र झा ओकरा सहजतापूिणक लेबाक पक्षमे िथथ। \nउपियि संस्कारक समय कल्यार्ी शसिुरहारमे िानमल होमय \nचाहैत िलीह। शसिुरहार बबधमे , जतय सुहानगि स्त्रीक माथ पर \nतेल-शसिंदूर लगाओल जाइत अनि , मे कल्यार्ीक माय ओकरा िै \nबजेलक ै । कल्यार्ी एकटा खखड़की साँ ई सभ दुखी भऽ देखैत िशल , \nकारर् ओकर माय ओकरा  अिुभ मािैत िशल। वपता ओकर समथणि \nमे िला मुदा माय क्रोधमे बजली जे कल्यार्ीक उपस्थस्थथत साँ बेटाक \nअमंगल हएत। कल्यार्ी पदहिे ताँ गाम िोड़बाक सोचलक , मुदा \nभाईक प्रेम ओकरा रोकलक ै । मुदा फ े र कल्यार्ी दहम्मत क े लक \nशसिुरहार मे िानमल होइले खीर -पूड़ीक थारी उठा लेलक आ \nभौजीक ेाँ  देलक, ओकर वपतयौत बदहि लशलता ओकर मायक हाथसाँ \nशसन्दूर लऽ कऽ ओकर माथ पर शसिंदूर लगेलक ै । सभ अचंभभत \nभेल , मुदा कल्यार्ीक आभा देखख सभ प्रसन्न भेल।  \n  विदेह ४२४ || 3 \nजमुनिया धार \nसूत्रधार दालाि पर बइसल शलखख रहल िथथ। ओत्तै सलमा िामक \nयुितीक संग भेंट होइत अनि , ओ खड़ -पात बहारैले आयल अनि। \nफाथतमाक बेटी सलमा रूप -सौन्दयणसाँ पूर्ण। ओ ओकरा घुरा दै िथथ , \nपत्नी बजा लै िथथि कारर् थतलाठिाली गाम गेल अनि। सलमाक \nदुुःखक कथा - पथत आिारा सि। सलमा दुस्साहसपूिणक कहैत अनि \nजे ओ \"खुल्ला\" कऽ फ े रो वििाह कऽ सक ै त अनि। सलमाक पथतक \nसााँप काटलासाँ मृत्यु होइत अनि। सलमा कािैत अनि। सूत्रधारक ेाँ  \nआश्चयण लगै िन्हि , खुल्ला कऽ दोसर बबयाक सोशच रहल िशल , \nतखि ओकर मरलापर कििी वकए ? मुदा सूत्रधारक पत्नी ओकर \nपीड़ाक ेाँ  बुझै िथथ , तामसमे लोक की िै बजैत अनि ? अंतमे \nसूत्रधारक पत्नी कहै िथथ जे सूत्रधार िारी िै िथथ से ओकर दुुःख \nकी बुझता ? \n \nशिििंकर श्रीनििास मैथथली सादहत्यक एक प्रमुख लेखक िथथ , \nदहिकर कथा सभ गाम -घरक जीिि (व्यनि वििेष आ पररिार \nधरर सीनमत सामाशजक पररितणि आ स्त्रीक आत्मसम्माि) पर \nमुख्य रूपसाँ आधाररत रहैत अनि। हुिकर कथामे गामक लोक आ \nसमाजक जीिंत शचत्रर् अनि , मुदा तकर अिैत हुिकर लेखिमे \nवकि ु  मूल कमी साफ द ेख ाइत अनि , खास कऽ चररत्र सभक \nविकास , भावषक िैली आ कथािकक संरचिा , जे दहिकर कथा \nसभक प्रभािक ेाँ  कम करैत िै।  \n \nश्रीनििासक कथामे चररत्र सभक विकास अपूर्ण रहैत अनि। भय ,  4 || विदेह ४२४ \nअंतद्वंद्व आ सामाशजक प्रथतवक्रया सि तत्वक कारर् स्पष्ट िै रहैत \nअनि । उदाहरर् लेल शसिुरहारमे कल्यार्ीक विधिा -वििाह आ \nओकर सामाशजक संघषणक शचत्रर् िै , मुदा से ओतेक गहींर रूपसाँ \nि ै। आर ो ताँ ि ोड़ू  ओकर  मि ोद ि ाक सेहो पूर् ण वि ि र र्  ि ै भ ेटैत अनि । \nजेिा ओ अिचोक्क े  कोिो निर्णय लेलक आ ओकर वपता प्रसन्न \nभऽ गेला , तकरा हुिकर मौि समथणि कहल गेल अनि। चररत्र सभ \nजमुनिया धारमे एकाकी आ दुखी भऽ दफरर रहल अनि , मुदा \nआंतररक द्वंद्व सतही रहै िै। चररत्र एक -आयामी लगैत िै - िीक \nताँ िीक े -िीक , अधला ताँ अधले -अधला। एदह सऽ कथाक \nिास्तविकता क ेाँ  गहींर लऽ जेबामे ओ असफल रहै िथथ , से पाठकक ेाँ  \nसंतुष्ट िै करैत अनि।  \nदोसर कमी हुिकर भावषक िैलीमे अनि। हुिकर लेखि मुख्यतुः \nगामक प्लॉट पर आधाररत रहैत अनि , मुदा भाषामे स्थािीय \nिब्दािली आ कहबीक प्रचुर उपयोग िै रहैत अनि , धूमक े तुक \nकथाक मोि बेर -बेर पड़ैत अनि जे ऐ दोषसाँ रदहत अनि। गामक \nजीििक शचत्रर् लेल स्थािीय तत्व आिश्यक िै , जे कथाक ेाँ  जीिंत \nबिबैत िै , के ि ि  र ेड्डीक तेलुगु लघु उपन्यास सभ  पढ़ू  आ तइसाँ \nतुलिा करू। श्रीनििासक कथामे संिाद अथतरंशजत रहैत अनि , \nजइसाँ संिाद स्वाभाविक िै लगैत अनि , आ पाठकक कथासाँ जुड़ाि \nकम होइत अनि।  \nतेसर ई जे सामाशजक पररितणि आ स्त्रीक आत्मसम्माि सि िीक \nकथ्य हुिका लग िन्हि , मुदा ओइमे अस्पष्टता , िोट -िोट क्रांथत  विदेह ४२४ || 5 \nजेिा पररिार वििेषक लोक -जीििक शचत्रर् भऽ पबैत अनि , मुदा \nऐ सभक पािााँक बड़का सामाशजक धार जे बहल िै , से ओ स्पष्ट \nिै कऽ पबै िथथ। लेखक पयणिेक्षक बनि जाइत िथथ , संजय सि , \nआ कथाक अंत ओइ िोट क्रांथत सभसाँ भऽ जाइ िै , बबिा ओकर \nगहींर विश्लेषर्क। श्रीनििासक एकटा कथा पढ़लापर िीक लागत \nमुदा दोसर -तेसर पढ़लापर ई सभ दोष सोझााँ आबब ठाढ़ भऽ \nजायत। \nसे ई कथा सभ सामाशजक पररितणिक सिि माध्यम िै बनि \nसकल अनि। कथािक अस्पष्ट आ चररत्रक विकास सीनमत रहबाक \nकारर् ढेर रास समस्या कथा सभमे आबबये जाइ िै।  \n    समग्र रूपसाँ शिििंकर श्रीनििासक कथामे संभाििा िै , िोट -\nिोट क्रान्तिक सफलताक कामिा िै। से कथा मिोरंजिक संगे \nसमाजक ताँ िै मुदा कथेमे , कथा कहबाक िैलीमे , पररितणिक \nमाध्यम बनि सकल अनि। श्रीनििास मैथथली सादहत्यक ेाँ  समृद्ध क े िे \nिथथ।  \nअशोकक कथा/ सुशीलक कथा: संगहह  श्रीनििासक कथा \nकथाकार अिोक कम कथा शलखिे िथथ आ तेाँ उच्च कोवटक कथा \nसेहो कम्मे िन्हि। कथाकार अिोकक वििेषता अनि जे ओ \nआधुनिक सामाशजक समस्याक प्रथत सचेत िथथ , विषयमे विविधता \nअिै िथथ , मिोविज्ञाि क ेाँ  भाििाक ेाँ  िीक चीर -फाड़ करै िथथ। मुदा \nविषयक ेाँ  फररिेबाक कला बेसी काल मारर खाइत िन्हि बेसी काल  6 || विदेह ४२४ \nहुिकर पंचलाइि -एण्डिंगक इच्छाक कारर् , कारर् ओ पंचलाइि \nकखिो काल बहुत सामान्य , आ पुिरुनि युि लगैत अनि। \nकथाकार सुिीलक मााँजल फररिेबाक कला आ कथा शलखबाक \nकला, िि आधुनिक कथा शलखबाक कला बेर -बेर मोि पड़ैत \nअनि।  'छल' कथाकार अिोकक सिणश्रेष्ठ कथा अनि , ई अथत उच्च \nकोवटक कथा अनि जकर सामान्य कोवटक अंग्रेजी अिुिाद \nविद्यािन्द झा क े िे िथथ [ The Book of Bihari Literature \n(Abhay K. Editor, Harper Collins, 2022) मे संगृहीत] , मुदा \nकथे तते सिि िै जे तहू अिुिादमे जाि आबब गेल िै। \nमिोविज्ञाि , अहााँ जकर अभभिय करब , तकर आत्मा अहााँमे पैशस \nजायत, उगिाक बबिोहमे विद्यापथतक अभभिय करू , अहााँक ेाँ  बबि \nग्लिसरीि लगेिे िोर चुअय लागत। भोली झा , चुस्त-चलाक, मुदा \nएहिे आत्मा ओकरामे पैशस गेलै।  मस्जिद: सुिीलक  सभसाँ बेिी  \nचशचित कथा।   देिकािक  गुरुक ेाँ िमाज  पढ़ैले दूर  जाय पड़ै िै , ओ \nगुरुजी  लेल मस्जिद  गामेमे बिबाबैए , सभक  सहयोगसाँ। देिकाि  \nपत्रकारक ेाँ कहै िै – अयोध्याक राम मन्हन्दर ओतुक्का लोक पर िोदड़  \nदेतै।  मुदा  िोड़तै  िञि , से जानि  शलअ।… एहि  त कतेक उदाहरर्  \nभेल  हेतै देिमे।  कोिो  फरक पड़ै िै ? सुिील चाररयेटा पोथी \nशलखलनि , दूटा उपन्यास, एकटा िाटक आ एकटा लघुकथा संग्रह। \nरामलोचि ठाक ु र अस्थिताक आमुखमे शलखै िथथ - “ई बहुत रास \nकथा शलखिे िथथ , वकिु सभ पुस्तकाकार प्रकाशित कराएब सम्भि \nिदह। ” सुिीलक आधुनिकता ऐ मे िै जे ओ िग्र आ गाम दुिूक \nिीक आ अधला बौस्तुक ेाँ  सोझााँ अिै िथथ , ओ िदहये आधुनिक , \nिदहये पुराति , िदहये िि बौस्तु बा विचारधाराक मोहमे िथथ। \nसुिीलक आधुनिकता समािेिी अनि , एक दोसराक विचारधारा साँ  विदेह ४२४ || 7 \nवकि ु  लेब ा, वकि ु  द ेब ामे वि श्व ास कर ैत अनि , संगदह कोिो गलतीक ेाँ  \nझाँपबा -तोपबामे विश्वास िै करैत अनि , विचारधाराक िामपर सेहो \nिै। आ तेाँ मूलधाराक िद्म समीक्षक गंगेि सि दहिको ऑिर -\nमुदा अिोक आ श्रीनििास शलिंग करैत िन्हि।वक  मे बहुत  रास  ध्रुव \nअछि , “एत्ते धरर” आ “तइसँ आगाँ  एक्को डेग नै” क े र स्वयंसँ \nछनधााररत  सीमा  सभ  िन्हि  आ तेँ मूलधाराक  िद्म समीक्षक \nलोकछनक  ओ सभ  प्रिय िथि।  \nसंख्या दृष्टिसँ श्रीछनवास सुशीलसँ  बेशी ललखलन्हि  मुदा  श्रीछनवास \nसुशील  सन माँजल  किाकार  तँ नै िथि , हुनकर  जमुछनया  धारसँ  \nमस्जिद बहुत  आगाँ  अछि , बघोतिया हुनकर  लसनुरहारसँ  बहुत  आगाँ  \nअछि।  गुणात्मक दृष्टिए अशोक सँ आगाँ  आ सुशीलसँ  पािाँ  तँ ओ \nिथिए।  \n \nश्रीनिवास जीक \"बदलैि स्वर\" [ववदेह ई पविका पेटार- ववदेह \nसदेह ३६  सँ] \nश्रीनििास जीक \"बदलैत स्वर\"मे कोिो कमी िै अनि , बिते ओकर \nटाइटल जाँ रदहतै \"बदलैत स्वर -मैथथली कथा श्रीनििास -अिोक -\nविभूथत -बबहारी -वियोगी -ििीिक वििेष सन्दभणमे\" ; मुदा ई \nपोथी   सम्पूर्ण मैथथली कथा सादहत्यक स्वर हेबाक दािा करैत अनि। \nसे एकर सीमामे िे बबसााँढ़ आबब सकत , आ िे पइठ। जै ग्रुप/ \nगोनधिंयािाद हेबाक बातसाँ देििंकर ििीिजी बेर -बेर अपि विदेहमे \nदेल  साक्षात्कार [विदेह ई पबत्रका पेटार  विदेह सदेह ३३ ]मे मिा  8 || विदेह ४२४ \nक े लन्हि अनि , तइ ग्रुप/ गोनधिंयािादक स्वर \"बदलैत स्वर\"क स्वर \nअनि।  \nजगदािन्द झा मिुक मावटक बासि [सन्दर्भ जगदािन्द झा \nमिुक चोिहा आ शिविंकर श्रीनिवासक \"पण्डिि ओ हुिक \nपुि\" ववदेह ई पविका पेटार  अंक ३५३] \n \nकथाक धिात्मक पक्ष    \nबेटा मावटक ढाकि -बसिीक बदलामे मूथति बिबय लगैत अनि। \nदोसर जे मावटक बासि बिेबापर सरकार कोिो प्रथतबन्ध िै \nलगेलक ै, उिटे अहााँक ेाँ  मोि हएत जे रेलगाड़ीमे मावटक क ु ल्हड़मे \nचाह बेचबाक आ ओइमे पीबाक फ ै िि िै , सरकार ओइमे मदथत \nक े लक ै । मुदा ओइ गौर् संस्क ृ थतक िृथत ताँ हमरो अनि , अहूाँक ेाँ  हएत \nआ कथाकारोक ेाँ  िन्हि। मुदा ओ ऐ कथाक ेाँ  आगााँ लऽ गेलाह आ \nलोककथाक सन्दभणसाँ जोड़लन्हि जइमे िैथतक उपदेि बाल \nसादहत्यक उद्देश्य रहैत िै। अहााँक ेाँ  मोि हएत शिििंकर श्रीनििासक \n\"पण्डत ओ हुिक पुत्र\"(नमथथलाक लोककथापर आधाररत \nबालकथा) , जे विदेहमे ई -प्रकाशित भेल आ संकशलत भेल \nविदेह:सदेह ४ मे (पृ. १३८ -१४१) आ उपलब्ध अनि विदेह पेटारमे \nऐ शलिंकपर  https://videha.co.in/archive.htm मुदा श्रीनििास \nजीक बालकथा घोवषत रूपमे लोककथापर आधाररत अनि , मुदा \n\"मावटक बासि\" क े र अन्तिम भाग मात्र लोककथासाँ प्रेररत अनि  विदेह ४२४ || 9 \nआ गौर् -संस्क ृ थतक आधुनिकीकरर्क प्रयासक ऐ कथाक उद्देश्य \nिै अनि , उद्देश्य िएह श्रीनििासजी बला अनि , जे ओ लोककथाक \nपुिलेखिक माध्यमसाँ क े लन्हि आ जगदािन्द जी गौर् -संस्क ृ थतक \nआधुनिककरर्क प्रयास मध्य मूल कथा -प्लॉट िोदड़ िएह टॉवपक \nआगााँ बढ़ेलन्हि। \nकथाक ऋणात्मक पक्ष \nजगदािन्द जीक बाल -उपन्यासक हम चचाण पदहिदहयो क े िे िी , \nआ ओ िी हुिकर \"चोिहा\"।  \nविदेहमे जगदािन्द झा \"मिु\"क एकटा दीघण बाल कथा कदह शलअ \nबा उपन्यास प्रकाशित भेल , िाम िल चोिहा। बादमे ई रचिा \nविदेह:सदेह ९ (विदेह शििु उत्सि पृ. १०९ -१२६) मे संकशलत भेल , \nआ उपलब्ध अनि विदेह पेटारमे ऐ \nशलिंकपर https://videha.co.in/archive.htm ई रचिा बाल \nमिोविज्ञािपर आधाररत मैथथलीक पदहल रचिा िी , मैथथली बाल \nसादहत्य कोिा शलखी तकर ट्रेनििंग कोसणमे ऐ उपन्यासक ेाँ  राखल \nजेबाक चाही। कोिा मॉडिण उपन्यास आगााँ बढ़ै िै , स्टेप बाइ स्टेप \nआ सेहो बाल उपन्यास। पढ़बे टा करू से आग्रह।  \nमुदा \"मावटक बासि\"मे जगदािन्द जी निराि क े लन्हि , हुिकासाँ \nहमरा चाही िल \"पेदडण्ती अिोक क ु मार\"क \"शजगरी\" सि बौस्तु \nमुदा भेटल साधारर् सि शिििंकर श्रीनििासक \"पण्डत ओ हुिक \nपुत्र\"। \nई सत्य जे \"मावटक बासि\" बाल बीहनि -कथा अनि , मुदा जकरा \nलग प्लॉट रहतै - \n\"मावटक बासिक जगह स्टील आ आि -आि धातु लेबए \nलागल।\"-  10 || विदेह ४२४ \nसे ओइ कथाक अि करथथ - \n\"मुदा हमर सपिा ------- आब िदह पूरा होएत । ई कदह ओ \nओदह कक्षसाँ बाहर भऽ गेला ।\"  \nई हमर ा स्वीकायण ि ै। आ तेाँ एकटा अद्भु त प्लॉट एकटा ि ीक मुद ा \nमेदडयोकर कथा बनि कऽ रदह गेल।  \nववश्लेषण \n ऐ कथाक ेाँ  विस्तृत करबाक आिश्यकता अनि , िब्दमे विस्तारो दऽ \nकऽ ई भऽ सक ै ए , आ अही िब्द -संख्याक अिगणत रदह कऽ कथ्यक ेाँ  \nविस्तार देल जा सक ै ए। मुदा लक्ष्यसाँ जेिा ओ भटवक गेला - \n\"मावटक बासिक जगह स्टील आ आि -आि धातु लेबए लागल।\" \nक ेाँ  विस्तार िै दऽ सकला से \"चोिहा\"क लेखकसाँ हम आिा िै \nक े िे िलौं। ऐ कथाक पुिलेखि लेखकक ेाँ  करैए पड़तन्हि आ तइमे \nई बीहनि कथा रहत बा लघुकथा बा दीघणकथा बा उपन्या सो बनि \nजायत। \n  \n[From Videha, Maithili eJournal Issue No 21, November \n01, 2008] \nAuthor: Sri Shivshankar Srinivas (b. 02.07.1953), village \nLohana, Madhubani | Famous story writer | Published \nworks: Trikona, Adahan, Gaachh Paatha (story \ncollections).  विदेह ४२४ || 11 \nTranslated by: Gajendra Thakur \nSINURHAR (Putting Vermilion on Married Women by \nthe Host) \nIt was the occasion of the investiture ceremony \n(sacred thread ritual) of Rambhadra Jha's son. The \nfamily had come to their native village from \nHyderabad. Kalyani also came with them. She was \nRambhadra Jha's only daughter. Ten years younger \nthan her was the son, whose sacred thread ceremony \nwas now being performed. \n\"Kalyani has come!\" -this was the talk all over \nthe tola (hamlet). The reason was striking: this \nBrahmin daughter had remarried after being widowed. \nShe had come to the village, and that too, to \nparticipate in the sacred thread ceremony! That was \nenough to cause amazement. Even those in \nthe tola whose communities permitted widow \nremarriage were astonished. \nDifferent kinds of gossip were in the air, especially \namong the women. Along with arguments and  12 || विदेह ४२४ \nspeculations, most of the discussion revolved around \nher new husband. \nSomeone said: \n- \"The groom is excellent. Such a smiling face!\" \nAnother asked: \n- \"But to which caste does he belong?\" \nA third replied: \n- \"Whatever his caste, once he married a widow, that \nsays everything.\" \nThen came further questions: \n- \"What type of job does he do?\" \n- \"He works in a bank.\" \n- \"Then it is good. Whatever it is, Kalyani will remain \nhappy.\" \nThus, all sorts of gossip and chatter spread through \nsociety. \nFor this lineage, Kalyani's remarriage was not an \nimpossible event, but it was certainly unprecedented. \nThe marriage had not taken place in the village, but \nin Hyderabad, where Rambhadra worked and lived with  विदेह ४२४ || 13 \nhis family. \nKalyani's first marriage had been solemnised five \nyears earlier, in the village itself, with great pomp and \ngaiety. She had been married into a respectable \nfamily, with a good groom. But fate was cruel -only \nfour months later, her husband died instantly in a \nrailway accident. At that time, Rambhadra and his \nfamily were still in the village. The news threw the \nhousehold into chaos and mourning. The entire village \nwept with them. \nRambhadra Jha decided not to leave Kalyani in the \nvillage. Three days after the incident, the entire \nfamily left for Hyderabad -though they were much \ncriticised by society for doing so. \nIn Hyderabad, Kalyani's mother slowly created an \nenvironment to help her daughter forget the tragedy, \nurging her to think of the marriage as if it had never \nhappened, as though it were just a dream. But Kalyani \ncould not easily steady herself. She lived in shock and \ntrembling for quite some time. Yet Hyderabad, with \nits city life and fresh environment, began to breathe  14 || विदेह ४२४ \nnew life into her. \nAt that time, Kalyani was pursuing her B.A. and \nattending college. One day, her classmate Preeta \nintroduced her to her elder brother. Kalyani hesitated \nat first, but with Preeta's gentle encouragement, she \nbegan to come out of her shell. Preeta's family wa s \noriginally from Uttar Pradesh; though Brahmins, they \nno longer followed caste restrictions. They consented \nhappily to a love marriage. Kalyani's mother, who had \nalways wanted her to remarry, welcomed the proposal \njoyfully. Enthusiasm filled the household , and soon \nKalyani was married again. \nThe news travelled back to the village without delay. \nSome villagers, living in Hyderabad, carried the news \nhome. In no time, it spread throughout the village and \nthe surrounding area. At first, there was intense \ndiscussion, but gradually things calmed dow n. Some \ncriticised, others approved, but most eventually \naccepted it in good spirit. \nNow, with the sacred thread ceremony of \nRambhadra's son, the same matter resurfaced.  विदेह ४२४ || 15 \nWhen the date was fixed in Hyderabad, the question \nof inviting Kalyani arose. Surprisingly, her mother did \nnot want her to go. She feared the villagers, dreading \nthat people might ostracise them during the \nceremony, where community participation was \nnecessary-not only for the rituals, but also for the \nfeast. She expressed her fears to her husband, \nRambhadra. \nBut Rambhadra disagreed: \n- \"Even if Kalyani does not come, people will still \noutcaste us if they wish. The more we fear, the more \nthey will oppress us.\" \nThough unconvinced, his wife remained silent. \nA few days before the ceremony, she softened. Sitting \nbeside her husband in the morning, she requested \ntearfully: \n- \"When you go to the office today, return via \nKalyani's house. Tell her about Bauwa's ceremony and \nask her to come with us. She is our child. Bauwa is \nher only sibling. How can she stay behind?\"  16 || विदेह ४२४ \nThat evening, Rambhadra returned and told her \ncheerfully: \n- \"The moment Kalyani heard the news, she began \ndancing with excitement and making plans.\" \n- \"And... him?\" asked his wife with hesitation. \n- \"Who?\" \n- \"The son-in-law!\" \n- \"On his face, I saw a quiet contentment. He is truly \na gem,\" Rambhadra replied. \nHis wife's expression changed. He realised she had \nwished only for her daughter's presence, not her son-\nin-law's. But he said nothing. \nWhen the family arrived in the village, both Kalyani \nand her husband were with them. People saw this, \nand gossip began. Yet no one openly opposed them. \nAll the arrangements for the feast and rituals went \nsmoothly with the villagers' cooperation. Outwardly,  \nthere was social harmony. But inwardly, Kalyani's \nmother remained restless. She felt everyone's eyes \nwere fixed on her daughter and son -in-law. She \nwished she could make them invisible, yet powerless; \nshe only grew anxious.  विदेह ४२४ || 17 \nFor Kalyani, however, everything was normal. She \nlaughed freely with visiting women, while her husband \nmingled cheerfully. But her mother, startled by her \nloud laughter, feared it might provoke disapproval. \nEventually, she scolded her: \n- \"This is the village, not the city. People may object \nat any time. You should remain calm and disciplined \nhere.\" \nKalyani, shocked at her mother's changed face, lost \nher enthusiasm. \nPreparations for the sacred thread ceremony began in \nearnest. The  marba (ritual platform) was erected, \nplastered with clay and dung, and decorated. The day \nbefore the ceremony was the sacred bathing ritual, \nwith drums, pipes, and songs of auspiciousness filling \nthe air. \nThat was also the day of the  Sinurhar ritual-when \nthe host applies vermilion to the partings of married \nwomen's hair, symbolising the well -being of their \nhusbands. Gifts of sarees, kheer, and fried chapatis \nwere to be given. Rambhadra's wife, the boy's mother,  18 || विदेह ४२४ \ninvited all the clan's married women. But Kalyani's \nname was not on the list. She was not invited. \nKalyani sat by a window in the southern wing, \nwatching and listening. Women lined up joyfully for \nthe ritual. She trembled with disbelief -at her own \nbrother's sacred thread ceremony, she was excluded \nfrom Sinurhar! \nMemories of her grandmother's rigid rituals flooded her \nmind. She recalled how widows were treated as \ninauspicious, while widowers faced no such stigma. \n\"Women are hawks hunting other women,\" she \nthought bitterly. \nHer mother had excluded her, considering her a bad \nomen. \nJust then, her father noticed her absence and asked \nhis wife: \n- \"Why isn't Kalyani in the Sinurhar?\" \nHis wife snapped: \n- \"She is my daughter, but her fate was ill. This is a \nritual for married women whose husbands are alive.  विदेह ४२४ || 19 \nBecause of her, I will not allow harm to come to my \nson.\" \nSilence fell. Many disliked her mother's attitude, but \nnone protested aloud. \nKalyani, though shaken, soon gathered strength. She \nlooked at her brother's innocent face, filled with \naffection. How could she leave? Her father's quiet \nsupport and her husband's loving glance gave her \ncourage. \nShe walked into the courtyard. Taking the ritual plate, \nshe handed kheer and chapatis to a sister -in-law in \nline. Cousin Lalita quickly pulled her into the line. \nTaking the vermilion plate from her mother, Lalita \napplied sindur to Kalyani's hair. \nThe mother froze, uneasy. But the crowd admired \nKalyani's radiant face. Rambhadra, watching, smiled \nquietly with pride. Her husband's eyes glowed with \naffection. \nAnd thus, in that moment, Kalyani claimed her place.  20 || विदेह ४२४ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२४ || 21 \n०.२.विदेह  अंक ४२४ पर पाठकक विप्पणी  \nरमेि \n'विदेह ' आ नमथथलाक विख्यात कथाकार , श्रीनििास जी ,दुिू क े , \nउपलब्धब्धक िुभकामिा!  \nकै लाि कु मार नमश्र \nशिििंकर श्रीनििास जी पर विदेह समूह क े र समवपित वििेषांक \nपढ़ल. प्रोफ़ े सर देििंकर \"ििीि\" , यद्यवप िुरू मे भटवक रहल िलाह \nमुदा बाद मे जौर क ें  गाशसया क ' पकरैत अपि कथ्य गंभीरता सं \nराखए मे सफल भेलाह. क े दार कािि , कथाकार अिोक अपि बात \nकहलनि. िीक लागल , इहो अिुभि भेल जे इ सभ बात क े  आरो \nविस्तार द ' सक ै त िलाह. कल्पिा झा एक पोथी पर क ें दद्रत होइत \nअपि बात सफलतापूिणक रखली. डॉ. आभा झा , डॉ. ददलीप क ु मार \nझा ठीक शलखलनि. डॉ. िैलेन्द्र नमश्र िीषणक तं बहुत पैघ उठेलाह \nमुदा बात तुरत खत्म क ' देलनि. रबीन्द्रिारायर् नमश्र अपि बात \nसादहत्यकार सं भेट हएबाक संयोग , हुिका ओतय जयबाक वििरर् \nआ सादहत्यकार एिं हुिक पत्नी द्वरा आि भगत धरर सीनमत \nरखलनि. एकौ आखर हुिक रचिा अथिा शलखबाक िैली पर िदह \nशलखलाह. चन्दिा दत्त सेहो भोज पुरर लेलीह. ििीि क ु मार झा \nपररचय देमय मे सफल रहलाह . अशजत क ु मार झा \"गामक लोक\" \nपर अपि बात रखलाह . ठीक लागल. जगदीि चन्द्र ठाक ु र  22 || विदेह ४२४ \nश्रीनििास जीक एक कथा धरर क ें दद्रत िथथ. ई प्रयोग िीक. आिीष \nअिशचिार जी शिि िंकर श्रीनििास जीक सभ सं िि पोथी \n\"मैथथली उपन्यास क े र आलोचिा\" पर िीक प्रकाि देिे िथथ. \nबैद्यिाथ झा लघु वकिु सटीक बात शलखिे िथथ. सादहत्यकार क े र \nपत्नी पर अिशचिार जीक लेखिी िब बातक ब म फोडैत िनि. ई \nसुखद संयोग िीक लगैत अनि. मुदा हमरा ईहो लगैत अनि जे \nशिि िंकर श्रीनििास सि सादहत्यकार पर आरो विस्तार सं सभ \nबातक समालोचिा कएल जा सक ै त िल. मुदा एतबो जे भेल से \nविदेह क े र प्रयास सं. सभ गोटे क े  आभार. सादहत्यकार , विदेह समूह \nआ अंत मे आिीष अिशचिार जी  क े  वििेष बधाई जे ई काज \nसंभि भेल.  \nकल्पिा झा \nविदेहक बहुप्रतीञक्षत \"शिििंकर श्रीनििास वििेषांक\" पढ़लहुाँ। ठीक -\nठाक अंक अनि। बहुत िीक कहबा योग्य िदह। दू -तीि टा कारर् \nअनि , बहुत िीक अंक िदह भ ' सकबाक। श्रीनििास जीक िमहर \nरचिा -संसारक, हुिकर सादहण्त्यक गथतविनधक , जेहेि िृहत् \nमूल्यांकि होएबाक चाही िलनि , से तादह मे वकि ु  कसरर  र दह \nगेलनि । ब हुत कम र चि ाक चचाण भ ेलनि । माि े ब हुत वकि ु  ि ु वट \nगेल। वकि ु  लोकक आलेख  एकभ गाह सि  ब ुझाएल। जादह मे हम \nअपि शलखल \"एखिहुाँ प्रासंनगक\" िीषणक आलेख क ेाँ  सेहो गानि \nरहल िी। शलखैत काल िदह बुझाएल िलए एकभगाह सि। आब \nजखि सभक शलखल पढ़लहुाँ , वििेष रूप साँ डॉ . धिाकर ठाक ु र  विदेह ४२४ || 23 \nजीक शलखल \"असमंजसी मध्यममागी 'कथाशिल्पी ' शिििंकर \nश्रीनििास (सेिुरहारक कथा क े र संदभणमे)\" पढ़लहुाँ , ताँ जेिा भक्क \nटू टल। सादहत्य केाँ ब ुझब ाक, ओकर आाँकलि करबाक अपि क्षमता \nपर स्वयं अपिदह डाउट भेल। हमरा \"शसिुरहार\" कथा मे कतहु कोिो \nविसंगथत िदह भेटल , ई हमर संक ु शचत ज्ञाि -बुनद्धक पररचायक भेल। \nहमरा त्रुवट िदह देखाएल आ एकर ठीक विपरीत डॉ. धिाकर ठाक ु र \nजी क ेाँ  कमीए-कमी देखा पड़लनि उि कथा मे। हम िीषणक े  देशलयैक \n\"एखिहुाँ प्रासंनगक\" आ धिाकर ठाक ु र जी स्पष्ट कहलनि अनि , \n\"पुिविििाहक बादक मािशसकताक ऊपर एहेि प्रगथतिील कथा \n2025 ईस्वीमे ओतेक प्रासंनगक िदह लागैए कारर् विधिा वि िाह \nिदह तलाकक बाद पुिविििाहक कथा अनधक समाजमे आब भए \nरहल अनि।\"  \nखैर , हम अपि लेख साँ तुलिात्मक अध्ययि करबा मे बेकारे \nओझरा गेलहुाँ। आगााँ बढ़ैत िी।  \nडॉ. धिाकर ठाक ु र जी अपि लेख िुरु कएलनि अनि शिििंकर \nश्रीनििास साँ भेल अपि एकमात्र सादहण्त्यक भेंटक प्रसंग साँ , जे \nिीक िदह रहलनि , ई बात ठाक ु र जी निधोख शलखिे िथथ।  \n२०१५ ई.क ई बात अनि , जखि ओ श्रीनििासजीक कथा सुनितदह \nदहन्दीक समाचारपत्रमे िपल कथाक संग भािसाम्यता ओ \nकथासाम्यताक आरोप लगा देिे िलथथि।   24 || विदेह ४२४ \nअंग्रेजीक कहाित अनि िे.. \" first impression is last \nimpression\" से वकि ु  तेहि े सि  ब ुझाएल हमर ा डॉ. धि ाकर  \nठाक ु र जीक लेख पढ़ैत काल। पूिाणग्रह साँ ग्रशसत सि। िकारात्मक \nपक्ष पर बेसी फोकस रहलनि , श्रीनििासजीक सादहत्यक मूल्यांकि \nकरैत काल। मुदा बात मे दम ताँ िनि , निस्संदेह !  \nवकि ु  त्रुवट सभ  ताँ ब हुत सटीक प्वाइंट-आउट कएलनि अनि \nधिाकर ठाक ु र जी। सहीए कहलनि अनि - \"हुिक 'य' क े र मैथथलीमे \nअनधकांि मैथथली लेखक जकााँ दहन्दी जकााँ हरसठ्ठदह प्रयोग िदह \nिीक लागल , जखि 'ए' उपयुि ओ उशचत।\" ठीक े  एहेि िररष्ठ \nसादहत्यकार द्वारा हरसट्ठे मैथथली शलखैत काल \"य\" क े  प्रयोग देखख \nहमहूंँाँ क्षुब्ध रदह जाइत िी। \"ए\" क े  प्रयोग उपयुि , से बूझल िदह \nहेतनि , अविश्वसिीय लागैत अनि।  \nचंदिा दत्त जी बबधपुरौअले कएलनि अनि। तदहिा डॉ. िैलेन्द्र नमश्र \nजी सेहो संक्षेपे मे निपटा लेलनि काज। रबीन्द्र िारायर् नमश्र जीक \nसंिरर्ात्मक लेख िीक िनि।  \nकथाकार अिोक जीक लेख \"शिििंकर श्रीनििास आ मैथथली \nकथालोचि\" , संगदह क े दार कािि जीक लेख \"एक निस्सि \nकथाकार\" दहिकर दुिूक सुलेखे सि सुन्दर लागल। िीक सोचलनि \nसंपादक महोदय , भविष्यक पाठक दुिू आदरर्ीय क े र सुलेख क ेाँ  \nदेखख सकथथ ताँइ ई बबिा टाइप कएल , मािे हुिकर सभक हाथ साँ \nशलखल लेख देल गेल अनि।   विदेह ४२४ || 25 \nदुिू लेख मे सुन्दर हैंडराइवटिंगे सि सुन्दर सुन्दर बात सभ शलखल \nगेल अनि श्रीनििास जीक विषय मे।  \nडॉ. क ै लाि क ु मार नमश्र जी सेहो िीक े -िीक े  बात शलखलनि अनि। \n\" 'शसिुरहार ' शिििंकर श्रीनििासक कथा\" लेख मे देखलहुाँ , जेिा \nहमरा सभटा िीक े -िीक बुझाएल \"शसिुरहार\" कथा मे , सएह पदड़ \nक ै लाि जीक देखा पड़ल। आ ओही कथा मे धिाकर जी असंख्य \nत्रुवट देखा देलनि। धिाकर जीक अिलोकि -दृखष्ट साँ शसखबाक \nचाही हमरा सभ क ेाँ । हम सभ उपरे -उपरे देखख/बुखझ शलखख देल। \nधिाकर जी व्यापक दृखष्ट साँ देखलनि/बुझलनि।  \nददलीप क ु मार झा जीक लेख \"मावट िस्तुए सएह िैक\" नमठगर -\nनमठगर बात साँ भरल लेख िनि। एकरो एकभगाहे कहल जाएत।  \nदेििंकर ििीि जीक लेखिी सेहो नमत्रताक भार तर दबल सि \nप्रतीत भेल हमरा। \"उठ जाग मोसादफर भोर भयो\" (निसभेर िीिमे \nसूतल समाजक पहरू कथाकार) मूल्यांकि लेख िदह , अभभिन्दि \nलेख भ ' गेल िनि। भ ' सक ै ए देििंकर ििीि जी द्वारा बेर -बेर \n\"विशिष्ट कथाकार\" कहैत अपि बात राखब हमर मोि मे एक \nतरहक 'नमसअंडरस्टैंदडिंग' सि स्थस्थथत बिा देिे हुअए। आ लेख क े र \nसमापि करैत काल एकटा निबंध मे श्रीनििास जीक सैकड़ा भरर \nमूल्य-बोनधत (िैल्यू -लोडेड) कथा पर विचार करबा मे स्वयं क ेाँ  \nअक्षम कहलनि अनि देििंकर ििीि जी , सेहो बात हमर \n'नमसअंडरस्टैंदडिंग' क ेाँ  बल देबाक काज कएलक प्रायुः।  26 || विदेह ४२४ \nतदहि ा ि ैद्यि ाथ  झा जी सेहो अपि  लेख  \"अद्भु त कथ ाशि ल्पी \nशि ि ि ंकर  श्र ीनि ि ास\" मे श्र ीनि ि ास जी केाँ अद्भु ते शसद्ध कर ैत द ेख ा \nपड़लाह। जखि वक कोिो लेखक , लेखक रूप मे वक िं िा व्यनि रूप \nमे, िीक े -िीक रदहए िदह सक ै त अनि। भले ही \"मिुष्य गलथतयों \nका पुतला है\" आम आदमी लेल कहल गेल िै , मुदा कोिो महािो \nव्यनि द्वारा कएल गेल सभ क ृ त्य िीक े -िीक िदह भ ' सक ै त िैक। \nिीक -बेजाएक नमश्रर् रहैत िैक सभक जीिि/व्यनित्व। भूल -चूक \nसभ साँ होइत िैक , लेखिी मे सेहो आ जीिि मे सेहो। एहेि हमर \nमािब अनि।  \nकहबाक मािे सम्यक वििेचि होएबाक चाही , िीक -बेजाए दुिू पर \nबात हुअए। आ से देखाएल गजेन्द्र ठाक ु र जीक िूति अंक \nसंपादकीय मे। विदेहक \"शिििंकर श्रीनििास वििेषांक सम्पादकीय\" \nिीक लागल , मतलब बैलेंस्ड बुझिा गेल। िुरुआते कएलनि अनि \nसंपादक महोदय एही बात साँ , \" शिििंकर श्रीनििासक कथा मे \nचररत्र सभक अपूर्ण विकास रहैत अनि। कथािक अस्पष्ट रहैत \nअनि।\" मािे संपादक महोदय कथाक चररत्र सभक विकास , भावषक \nिैली आ कथािकक संरचिा , सभ  वकि ु  पर  सि ाल ठाढ़ कएलनि  \nअनि। जादह पर श्रीनििास जी क ेाँ  ध्याि देबाक चाही।  \nआगााँ संपादक महोदय कहैत िथथ , \" दोसर कमी हुिकर भावषक \nिैलीमे अनि। हुिकर लेखि मुख्यतुः गामक प्लॉट पर आधाररत \nरहैत अनि , मुदा भाषामे स्थािीय िब्दािली आ कहबीक प्रचुर \nउपयोग िै रहैत अनि , धूमक े तुक कथाक मोि बेर -बेर पड़ैत अनि  विदेह ४२४ || 27 \nजे ऐ दोषसाँ रदहत अनि।\" मुदा एदह ठाम धूमक े तु साँ तुलिा करब \nउशचत िदह बुझाएल हमरा। सभ रचिाकारक अपि तरीका होइत \nिै शलखबाक। आ दोसर गप्प समयक संग शिल्प ओ िैली मे \nपररितणि होइत रहल अनि। कहबीक प्रयोग पुराि जमािाक गप्प \nभ ' गेल अनि। ओिा हम श्रीनििास जीक शलखल बहुत पढ़िे िदह \nिी। जेिरली एहेि होइत रहल िै , से कहलहुाँ। मािे कहबीक प्रयोग \nसमयक संग स्वत: कम होइत गेल।  \nसंपादकीय क े  अथतररि डॉ. आभा झा जीक लेख \"चयनित -कथाक \nमाद ें वकि ु  गप्प\" सेहो समीचीि  ब ुझि ा गेल। एकटा ब ात जे डॉ. \nआभा झा प्वाइंट आउट कएलनि अनि , तकर चचाण हम वििेष रूप \nसाँ करए चाहब --\" 'मिुक्ख िदी थथक ' कथामे पौत्रक पत्नी लेल \nिथति पुतौहु िब्दक प्रयोग पाठकिगणक ेाँ  भावषक भ्रमक स्थस्थथतमे \nआनि सक ै त िैक।\" एकटा स्थावपत सादहत्यकारो जखि एदह तरहक \nचूक करथथि तखि आम आदमी िदहए अिगत िथथ बहुत रास \nसंबंधसूचक िब्द साँ , ताँ कोिो आश्चयणक बात िदह !  \nएदह प्रसंग पर हमरा मोि पड़ल चारर मास पूिण अपि जइधीक \nवििाह समय क े  बात। हम गप्पक क्रम मे एकटा बुनद्धजीिी लोक \nक ेाँ  कहिे िशलअनि , \"एखि अत्यनधक व्यस्तता रहैत अनि , जइधीक \nवििाह ठीक भेल िनि , अमुक तारीख क ' वििाह अनि घर मे।\" से \nओ महािुभाि पूनि बैसलाह , \"जइधी की होइत िै ?\" तखि हम \nफदड़िौलहुाँ, \"हमर पथतदेिक भतीजी , मािे हमर ददआदिीक बेटी।\" \nउि प्रसंगक माध्यम साँ हम कहए चादह रहल िी जे संबंध -सूचक \nिब्दक मामला मे पुरुष लोकनि गड़बड़ाइत िथथ प्रायुः। ओिा  28 || विदेह ४२४ \nसादहत्य-लेखि मे सामान्य गप्प -िप्प जकााँ गड़बड़ करब ठीक बात \nिदह।  \n\"मीिा मधु जी क े र रचिा संसार\" साँ प्रायुः क े ओ िदह पररशचत िल \nहोएत। मािे हुिकर पररिारे धरर सीनमत रहल होएत ई बात। एदह \nवििेषांकक एकटा बड़का साथणकता रहल , जे ई जितब लोक धरर \nपहुाँचल।  \nमीिा मधु जीक विषय मे आिीष अिशचिार द्वारा देल महत्वपूर्ण \nजितब --  \n1. पदहल कथा हुिक मूल िाम (िसुन्धरा देिी) साँ उपमाि पबत्रका \nक े र जुलाइ-शसतंबर 2023 क े र अंकमे प्रकाशित भेल िल जकर \nिीषणक िलै 'की आर खखस्सा कहू।\"  \n2. मीिा मधु जीक क ु ल चारर कथा प्रकाशित अनि आ लगभग \n13-14 टा कथा अप्रकाशित िनि संगदह एक गोट उपन्यासक \nपांडुशलवप सेहो अप्रकाशि त ि नि ।  \n आ एदह लेख क े र अि मे सभ साँ महत्वपूर्ण बात कहलनि अनि \nआिीष जी , \"कहल जा सक ै ए जे पररिारक शजम्मेदारी लैत -लैत \nस्त्री अपि प्रथतभाक ेाँ  बबसरर जाइत अनि।\"   विदेह ४२४ || 29 \nआिीष अिशचिार अपि दोसर लेख \"या तऽ अपूर्ण िीषणक या तऽ \nअपूर्ण पोथी\" शलखबा मे पयाणप्त समय ओ श्रम लगौिे िथथ , से \nपढ़ैत काल बुझाएल। श्रीनििासजीक पोथी \"मैथथली उपन्यासक \nआलोचिा\" जे बखण 2021 मे प्रकाशित भेल अनि , तकर पोस्टमाटणम \nक' क' ध' देलनि अनि। ररपोटण सही/गलत की -कोिा देलनि अनि , \nसे ताँ ओ लोक सभ बेसी िीक जकााँ कदह सकताह/सकतीह जे \nश्रीनििास जीक पोथी पढ़िे हेताह/हेतीह। ओिा जे शलखलनि अनि \nसे तक ण संगत ताँ निण्श्चते िनि।  \nििीि क ु मार झा 'िरद ' जीक लेख \"नमथथलाक मावट -पानिक \nकथाकार : शिििंकर श्रीनििास\" पररचयात्मक लेख अनि। जादह \nमे ओ श्रीनििास जीक प्रारम्भम्भक शिक्षा साँ ल ' क' हुिकर िोधक \nविषय (मैथथली कथामे नमथथलाक सामाशजक जीििक शचत्रर्) \nपयणिक वििरर् दैत , हुिकर रोजगार -संबंधी वििरर् , तदुपराि \nहुिकर सादहण्त्यक यात्राक चचाण सेहो कएलनि अनि। िीक लेख \nिनि।  \nसमग्रता मे देखल जाए ताँ ई वििेषांक तादह स्तर क े  िदह भ ' सकल, \nजेहेि  पदहलुक वकि ु  वि ि ेषांक सभ  भ ेल ि लनि  वि द ेह टीमक। जेि ा \nवक िुरुआते मे कहलहुाँ , ठीक-ठाक अंक अनि , सएह। \nप्रणव  कु मार झा \nविदेह मैथथली भाषा सादहत्य से जुड़ल लेखक सादहत्यकार आदद क े   30 || विदेह ४२४ \nसादहण्त्यक यात्रा आ व्यनित्व से पररचय , चचाण, समलोचिा आदद \nक े  लेल समय समय पर व्यनि वििेषांक निकालैत रहय अनि। एदह \nक्रम में ऐ बेर शिििंकर श्रीनििास वििेषांक निकालल गेल जादह \nमें व्यनि वििेष क े  लेखि एिं व्यनित्व पररचचाण , समलोचिा आदद \nपर  विभभन्न लेख पढ़ल। जादह से श्रीनििास जी क े  सादहण्त्यक यात्रा \nके  वि षय में ब हुत वकि ु  जि तब  भ ेल। सच पूनि  त एदह स पदहि े \nडॉ ममता झा क े  पोथी 'मोह' क े  आिरर् कथा ( forward) में ही \nदहिका पढ़िे रही।  डॉ धिाकर ठाक ु र , प्रो0 देििंकर ििीि क े  लेख \nमें  श्रीनििास जी क े  लेखि क े  बहुत सूक्ष्म दृखष्ट से लेखा जोखा \nक ै ल गेल अनि।श्री अिोक जी क े  हस्त शलखखत लेख आकवषित \nक े लक जे आजुक समय में सेहो एतेक सुन्नर देििागरी शलखािट \nबांचल अनि।जखि की   हमरा सि लोक जेकर अक्षर बोगलाक \nटांग सि होइत िैक तकरा लेल ई आर बेसी सेहिा क े  गप्प।आब \nबेसी काल लोक क ं प्यूटर या मोबाईल पर टाइप करय अनि। हम \nअपिे पााँच पन्ना या बेसी अंथत म बेर लगभग दू िषण पदहिे शलखिे \nहेबय जखि एमए ट्रांसलेिि स्टडीज क े  अंथतम परीक्षा देिे रही।  \nखैर ई िीक गप्प अनि जे विदेह पबत्रका द्वारा ऐ तरहक सुंदर अक्षर \nक े  सेहो ररकॉभििि देल जाई अनि। ऐ से पदहिेहो श्री पी एल कर्ण \nके  थतर हुता में शलख ल लेख  वि द ेह पर  द ेख ि े र ही आ वकि ु  आर  \nहस्तशलखखत लेख सब।  \nश्री श्रीनििास , क ं ट्रीब्यूटर लेखक सब आ विदेह संपादक मंडल क े  \nवििेषांक लेल बधाई। जय नमथथला।   विदेह ४२४ || 31 \n१.शिििंकर श्रीनििास वििेषांकक संदभणमे  \n२.शिििंकर श्रीनििासजी क े र संञक्षप्त पररचय  \n३.कल्पिा झा -शसिुरहार -एखिहुाँ प्रासंनगक \n४.डा. धिाकर ठाक ु र - 'असमंजसी मध्यममागी 'कथाशिल्पी \nशिििंकर श्रीनििास ' '(सेिुरहार ' कथा क े र संदभणमे)  \n५.डॉ. क ै लाि क ु मार नमश्र -शसिुरहार -'शिििंकर श्रीनििास 'क \nकथा  \n६.चंदिा दत्त -श्री शिििंकर श्रीनििास  \n७.डॉ. आभा झा -चयनित -कथ ाक माद ें वकि ु  गप \n८.ििीि क ु मार झा 'िरद '-नमथथलाक मावट -पानिक कथाकार \nशिििंकर श्रीनििास  \n९.िैद्यिाथ झा -अद्भु त कथ ाशि ल्पी शि ि ि ंकर  श्र ीनि ि ास \n१०.अिोक - शिििंकर श्रीनििास आ मैथथली कथालोचि   32 || विदेह ४२४ \n११.अशजत क ु मार झा - शिििंकर श्रीनििास जीक गामक लोक  \n१२.देििंकर ििीि -उठ जाग मोसादफर भोर भयो (निसभेर िीिमे \nसूतल समाज 'क पहरू कथाकार)  \n१३.ददलीप क ु मार झा -मावट िस्तुए सएह िैक  \n१४.रबीन्द्र िारायर् नमश्र -बेजोड़ िथथ श्री शिििंकर श्रीनििास  \n१५.क े दार कािि -एक निस्सि कथाकार  \n१६.जगदीि चंद्र ठाक ु र 'अनिल '- वकए हाँसै िथथ गोपीिाथ  \n१७.आिीष अिशचिार -मीिा मधु जी क े र रचिा संसार  \n१८.डा. िैलेन्द्र नमश्र -श्री शिििंकर श्रीनििासक कथा -संसार \nएकटा मूल्यांकि  \n१९.आिीष अिशचिार -या तऽ अपूर्ण िीषणक या तऽ अपूर्ण पोथी  \n  विदेह ४२४ || 33 \n१.शिविंकर श्रीनिवास वविेषांकक संदर्भमे \n1 \n2008 साँ एखि  धरर विदेह  http://videha.co.in/ द्वारा जे वििेषांक  \nसभ  आएल अनि  तकरा तीि  चरर्मे  बााँवट सक ै त िी।   \nपदहल चरर्  2008साँ जििरी  2015 धरर जादहमे विषय  आधाररत \nवििेषांक  सभ  प्रकाशित  भेल  आ मधुपजीपर सेहो वििेषांक  प्रकाशित  \nभेल।  एकदम  प्रारंभभक  वििेषांक  सभमे  \"वििेषांक \" िाम  िदह  लीखल  \nगेल िै  मुदा  ओदहमे ओहि  रचिाक  बेसी  स्थाि  देल  गेल िै  सायास \nरूपें  (क्रम-1 साँ 12 क े र अनधकांि )। \nदोसर चरर् भेल 2015 साँ लऽ कऽ एखि धरर जादहमे मात्र जीवित \nलेखकपर वििेषांक प्रकाशित करबाक निर्णय लेल गेल आ इम्हर \nपनिला बखण एदहमे संस्था आ पत्र -पबत्रकापर वििेषांक प्रकाशित \nकरबाक सेहो निर्णय लेल गेल क्रम - 13 एिं 14 , 20 साँ लऽ एखि \nधररक प्रस्तुत वििेषांक)।  \nतेसर चरर्  भेल  पनिला  सालमे विदेहक  संपादक  द्वारा \"नित  ििल  \nशसरीज\" प्रकाशित  करबाक  (एकर वििरर्  अलगसाँ देल  गेल अनि )। \nपाठक लेल विदेहक हरेक वििेषांक पााँच स्तर , पााँच स्वाद रखिे \nअनि -(पााँचम स्वाद सभसाँ विरल अनि ) \n1) पबत्रका वििेषांक क े र स्वाद ,  \n2) आलोचिात्मक पोथीक स्वाद ,  \n3) िोध ग्रंथक स्वाद ,  \n4) सादहत्य अकादमी द्वारा प्रकाशित मोिोग्राफ क े र स्वाद ,  \n5) जाँ विदेहक वििेषांकमे कोिो एहि रचिाकार चयनित होइत \nिथथ शजिकर पथत िा पत्नी सेहो रचिाकार िथथि ताँ  विदेह  अपि   34 || विदेह ४२४ \nवििेषांकमे  दूिूक ेाँ मूल्यांकि करैत अनि।  उदाहरर्  लेल विदेहक  \nलक्ष्मर् झा 'सागर' वििेषांक  आ िरेन्द्र  झा वििेषांक  देखल  जा \nसक ै ए। विदेह  अपि  अंक लेल सागरजी आ िरेन्द्र  झाक चयि  क े िे  \nिल  मुदा  सागरजीक पत्नी िैल  झा 'सागर' सेहो रचिाकार  िथथि  \nताँ लक्ष्मर् जी बला  वििेषांकमे  िैलजीक  रचिाकमणपर  सेहो विचार  \nभेल  आ तेिादहते  िरेन्द्र  झाजीक पत्नी पन्ना झा कथाकार  से िरेन्द्र  \nझा वििेषांकमे  पन्नाजीक रचिाकमणपर  सेहो विचार  भेल।  ई विचार  \nिा  घटिा  संपूर्ण  मैथथली  सादहत्यमे िदह  भेल  िल  हमरा जिैत , से \nमात्र विदेह  द्वारा संभि  भेल।  जाँ हम गलत होइ तऽ सूशचत करी हम \nअपि  ज्ञािक ेाँ सुधारर लेब।  सादहत्य अकादमीक  कथथत  मोिोग्राफ  \nताँ आइ धरर बहुतो  लेखकपर  प्रकाशित  िदह  भऽ  सकल अनि।  एहि  \nपररस्थस्थथतमे विदेह  एकटा िि  बाट  बिा  कऽ मैथथली  लगमे राखख  \nदेिे  अनि।  पाठक चाहथथ  ताँ एदह वििेषांक  सभमेसाँ आिो  स्वाद  \nतावक सक ै िथथ।   \nमैथथलीमे  जे लोक सभ  विश्वविद्यालयसाँ जुड़ल िथथ  आ वक ओहिो  \nलोक जे सभ  प्रोफ े सर सभहक  संगथतमे िथथ  तादहमे वकि ु लोकक \nमूाँहे ईहो सुिबा  लेल भेटल  जे शजिका -शजिकापर  विदेह  वििेषांक  \nप्रकाशित  भऽ  चुकल अनि  तादहमेसाँ अनधकांिपर  विश्वविद्यालय  \nसभमे  िोध  हेबाक  लेल पंजीयि  भऽ  रहल िै।  हमरा लेल ई समाद  \nबहुत  पदहिेसाँ सूिल  मािू।  िास्तविकता  ई िै  जे विदेह  वििेषांकमे  \nजते सूचिा  रहैत िै  ततेमे ओही एक लेखकपर  एक ै समयमे कमसाँ \nकम 15-20 दृखष्टकोर्साँ िोध  भऽ  सक ै त िै।  खएर  मैथथलीमे  \nविखश्वद्यालयक िोध  जेहि  होइत िै , जेहि  प्रोफ े सर आ िोधाथी  सभ  \nहोइत िै  तादहमे हम सभ  मानि  बैसल  िी  जे विदेह  वििेषांक  एदहिा  \nसािणजनिक  होइत रहत आ िोधाथी  सभ  बबिा  अिुमथत , बबिा  क्र े दडट  विदेह ४२४ || 35 \nदेिे  चोरा कऽ कथथत  िोध  करैत रहता। \nजाँ अहााँ अइ वििेषांक  क े र PDF पबढ़ रहल िी  ताँ कोिो  िब्द  िा  \nपााँथत अंडरलाइिमे  िा  बबिा  अंडरलाइिक ेाँ िीला  िा  कोिो  रंगक \n(कारी रंग िोदड़ ) देखाए  ताँ बुखझ  शलअ जे ओदहमे शलिंक देल  गेल \nिै  रेफरेंस  लेल आ तकरा क्लिक करबै  ताँ ओ शलिंक खुशज  जाएत। \nकोिो -कोिो  फोटोमे सेहो शलिंक देल  गेल िै।  पाठक एदह माध्यमसाँ \nकम समयमे रेफरेंस  सभहक  अध्य्यि कऽ सक ै िथथ।  मुदा  वप्रिंटमे \nप्रकाशित  पोथीमे  ई सुविधा  िै  रहत। अइ कारर्साँ भऽ  सक ै ए जे \nपाठकक ेाँ एदह पोथीक  वकि ु पााँथत प्रचशलत िै  बुझेतनि।  जादह ठाम \nशलिंक देल  गेल िै  तादह ठामक पााँथतक वकि ु िब्दक  बीच  बेसी  \nस्थाि  ि ू टल िै।  ओकरा एक पााँथत बिा  पढ़ी से आग्रह। हम चादहतहुाँ \nताँ सभ  शलिंक िा  शचत्रक ेाँ एकठाम दऽ  सक ै िलहुाँ मुदा  हमर सोच \nअनि  जे पाठकक ेाँ एक ै ठाम तक ण आ सबूत  भेटनि।  एकटा आर बात  \nई जरूरी  िदह  िै  जे एक लेखक  लेल हम एक ै टा शलिंक प्रयोग करी। \nओहि  लेखक  शजिका  बारेमे  बहुत  रास शलिंक िै  गूगलपर हुिकर  \nिाम  जखि  एक बेरसाँ बेसी  अबैत  अनि  ताँ हमर प्रयास रहैए जे \nहुिकर  िाम  सभमे  अलग-अलग शलिंक लगा दी।  ताँइ पाठक जखि  \nएक ै िामक  बहुत  रास शलिंक देखथथ  ताँ ई मानि  लेथथ  जे हुिका  लग \nरेफरेंसक  भंडार पहुाँचल िनि।  \nविदेह  द्वारा जीिैत  लेखकपर  वििेषांक  िुरू  कएल गेल िल  2015 \nसाँ जे विभभन्न  िामसाँ होइत आब  \"विदेहक  जीवित  मैथथलकमी , \nसंगीतकमी, सादहत्यकार-सम्पादक आ रंगमंचकमी-रंगमंच-\nनिदेिकपर  वििेषांक  शंखला \" िामसाँ जािल  जाइत अनि।  \nमैथथलकमीसाँ हमर सभहक  आिय  शजिकर  काज नमथथला -मैथथली -\nमैथथली  लेल कोिो  माध्यमसाँ भेल  हो। ओ संगठिकताण  सेहो भऽ   36 || विदेह ४२४ \nसक ै िथथ , आि  भाषाक  लेखक  सेहो। तदहिा  संगीतकमी मिे  गीत-\nसंगीतसाँ जुड़ल लोक। निच्चा  एदह सभ  चरर्  क े र विस्तृत  सूचिा  \nक्रमबद्ध रूपें  देल  जाएत।  \nविदेहक  वििेषांक  सभ  लेल हम ओहिो  लोक सभ  लग आलेख  लेल \nजाइत िी , हुिका  सूचिा  दैत  िी  जे वक हमर (आिीष  अिशचिार ), \nविदेह  या गजेन्द्र ठाक ु रक धुर विरोधी  िथथ।  दू -चारर लोक कदह सक ै \nिथथ  जे हमरा सूचिा  िदह  भेटल , तऽ हुिकासाँ हमर आग्रह जे \nकमसाँ कम ओ अपि  ह्वाटसएप आ फ े सबुक क े र मैसेज ब ाक्स \n(इिब ाक्स ) देखथथ।  हमर एदह प्रयासक प्रथतफल विदेहक  आि  \nवििेषांक  संगे एहूमे देखाइ  पड़त से उम्मेद अनि।  \nविदेहक  शिििंकर  श्रीनििास  वििेषांक  क े र घोषर्ा  18 ददसंबर  \n2024 मे भेल  िल।  एदह घोषर्ाक  फ े सबुक शलिंक देखू । श्रीमती \nमीिा मधु लेखखका िथथ आ श्री शिििंकर श्रीनििास जीक पत्नी \nसेहो। मैथथलीमे दंपथत लेखक क े र जे अिधारर्ा िै तादहमे ईहो \nएकटा िथथ। तऽ अइ वििेषांक क े र अिसरपर हमरा लोकनि श्रीमती \nमीिा मधुजीक रचिाकमणपर चचाण सेहो राखख रहल िी। उद्येश्य \nअतबे जे विदेहक पाठक एदह अंक मे श्रीनििासजीक संग मीिा \nमधुजीक ेाँ  सेहो जानि सकथथ।  \nएदह वििेषांक समेत विदेह 3 7 टा वििेषांक प्रकाशित कऽ चुकल \nअनि  आ एदहठाम आब  हम कदह सक ै त िी  जे ई एकटा चुिौतीपूर्ण  \nकाज िै।  अिेक  संकट क े र सामिा  करए पड़ैत अनि  लेख  एकट्ठा \nकरएमे। मुदा  संगदह ईहो हम कहब  जे संकटसाँ बेसी  हमरा लग \nसमथणि  अनि।  हाँ, ई मािएमे  हमरा कोिो  ददक्कत िदह  जे जतेक \nलेख  क े र उम्मेद क े िे  रहैत िी  हम ततेक िै  आबैए , जतेक लोक \nशलखबाक  लेल गिैत  िथथ  से सभ  अंत- अंत धरर आबब  चुप्प भऽ   विदेह ४२४ || 37 \nजाइत िथथ।  आ एकर कारर्ो  िै , वकिको  ई लागै िनि  जे आिपर  \nशलखब  से हम अपिे  रचिा  वकए िे  लीखख  लेब , वकिको  लग पोथथए  \nिै  रहै िनि , जखि  वक हम सभ  यथासंभि  पाठकक ेाँ विकल्प  रूपमे  \nपोथीक  पी.डी.एफ फाइल सेहो देबाक  लेल तैयार रहैत िी।  वकयो \nविदेहक  समािेिी  रूपसाँ दुखी  िथथ , ताँ वकिको  नमत्रक ेाँ विदेहसाँ \nददक्कत िनि  ताँइ ओ िदह  देता।  एकरो हम संकटे बुझै  नियै  जे सभ  \nफ े सबुकपर लंबा -लंबा  लेख  िा  कमेंट टाइप कऽ लै िथथ  सेहो सभ  \nविदेह  लेल हाथसाँ शलखल  पठाबैत  िथथ।  जे सभ  कदहयो काल \nफ े सबुकपर टाइप कऽ लीखै  िथथ  थतिकर  आलेख  हम सभ  टाइप \nकररते िी।  खएर पदहिे कहलहुाँ जे संकटसाँ बेसी समथणि अनि ताँइ \nआइ पदहलसाँ लऽ कऽ एदह प्रस्तुत वििेषांक धरर पहुाँचलहुाँ हम। \nनिण्श्चते समथणि बेसी भेटल हमरा। जखि वक विदेहक एदह वििेषांक \nसभहक अलािे आि अंक हरेक पंद्रह ददिपर (मासमे दू बेर) \nलगातार प्रकाशित भइए रहल अनि। एकर अथतररि ईहो बात \nसंतोषदायक अनि जे विदेहक हरेक व्यनिपरक वििे षांक \nअभभिंदिग्रंथ हेबासाँ बााँशच गेल अनि। मुख्यधारा जकााँ विदेहक ेाँ  \nअभभिंदिग्रंथ िदह चाही। अभभिंदिग्रंथ अहू दुआरे िै चाही जे \nओदहसाँ लेखक िा शजिकापर निकालल गेल िनि थतिकामे \nसुधारक गुंजाइि खत्म भऽ जाइत िै। ताँइ विदेहक वििेषांकमे \nआलोचिा -प्रसंिा सभ भेटत।  \nपदहिे विदेहक सभ अंक िागरी , थतरहुता आ ब्रेल शलवपमे प्रकाशित \nहोइत ि ल। एकर  अथतरर ि  वि द ेहक वकि ु  अंक कै थ ी, िेिाड़ी , \nआइ.पी.ए. शलवप , रंजिा (िेिारी क े र एक आर रूप) , ब्राह्मी, \nखरोष्ठी , उदूण , थतब्बती एिं थतब्बती -उमे शलवपमे सेहो िपल अनि। \nक ु ल नमला कऽ देखी ताँ विदेह बारह शलवप अपिा लेल रखिे अनि।   38 || विदेह ४२४ \n2 \nपाठक जखि  एदह वििेषांकक ेाँ पढ़ताह ताँ हुिका  ितणिी  ओ \nमािकताक  अभाि  लगतनि।  ववदेह  मूलिः िब्दमे ववर्क्ति सटा \nकऽ शलखैि अनछ संगहह  मैतथली मािक र्ाषा आ मैतथली र्ाषा \nसम्पादि पाठ्यक्रम लेल “र्ाषापाक” िामक अपि ददिानिदेि \nसेहो  रखिे अनछ मुदा  ओहहमे छपए  बला लेखक लेल स्विंििा \nछै जे ओ कोि रूपमे  शलखै छतथ, मािे जे ववदेह  िुरुएसँ हरेक  \nविभिी बला लेखकक ेँ स्वीकार करैि एलैए। िँइ मािकिा अर्ाव \nस्वार्ाववक। ववदेह  सर् विभिी आ स्वरूपक सम्माि करैि अनछ। \nिथापप ितणिीक  गलती जे थथक  से सोझे-सोझ हमर सभहक  गलती \nथथक  जे हम सभ  संिोधि  िै  कऽ सकलहुाँ। मैथथलीमे  वकि ु ए एहि  \nपबत्रका अनि  जकर ितणिी  एकरंगक रहैत अनि  आ ई हुिक  खूबी  \nिनि  मुदा  जखि  ओहो सभ  कोिो  वििेषांक  निकालै  िथथ  तखि  \nितणिी  ताँ ठीक रहैत िनि  मुदा  सामग्री अनधकांितुः बशसये रहैत \nिनि।  ऐथतहाशसकताक दृखष्टसाँ कोिो  पुराि  सामग्रीक उपयोग िशजित  \nिै  िै।  हमहूाँ सभ  करैत नियै , मुदा  सोशचयौ जे 72-80 पन्नाक कोिो  \nवप्रिंट पबत्रका होइत िै  तादहमे लगभग  आधा सामग्री साभार  रहैत \nिनि , तेसर भागमे  लेखक  क े र वकि ु रचिा  रहैत िनि  आ चाररम \nभागमे  वकि ु िि  सामग्री रहैत िनि।  हमरा लोकनि  िि  सामग्रीपर \nबेसी  जोर दैत  नियै।  एकर मतलब  ई िदह  जे ितणिीमे  गलती होइत \nरहै। हमर कहबाक  मतलब  ई जे संपादक -संयोजकक ेाँ कोिो  िे  कोिो  \nस्तरपर समझौता करहे पड़ैत िै  से चाहे ितणिीक  हो वक, मुद्राक हो \nवक विचारधारक  हो वक सामग्रीक हो। हमरा लोकनि  ितणिीक  \nस्तरपर समझौता कऽ रहल िी  मुदा  कारर्  सदहत। वप्रिंट पबत्रका \nएक बेर  प्रकाशित  भऽ  गेलाक बाद  दोबारा  िै  भऽ  सक ै ए (भऽ  ताँ  विदेह ४२४ || 39 \nसक ै ए मुदा  फ े र पाइ लानग जेतै) ताँइ ओकर ितणिी  यथािनि  सही \nरहैत िै।  इंटरिेटपर  सुविधा  िै  जे बीचमे  (इंटरिेटसाँ वप्रिंट हेबाक  \nअिनध ) ओकरा सही कऽ सक ै त िी  मुदा  सामभग्रए बशसया रहत ताँ \nसही ितणिी  रदहतो िि  अध्याय िै  खुशज  सकत ताँइ हमरा लोकनि  \nितणिी  बला  मुद्दापर समझौता क े लहुाँ। हमरा लोकनि  कएलनि , \nकयलनि  ओ क े लनि  तीिू  िुद्ध  मािैत  िी , एतेक िुद्ध  मािैत  िी  \nएक ै रचिामे  तीिू  रूप  भेवट  जाएत। आि  िब्दक  लेल एहिे  बूझू।  \nउम्मेद अनि  जे पाठक विदेहक  आिे  वििेषांक  जकााँ एकरा पढ़ताह \nआ पबढ़ एकर िीक -बेजाएपर  अपि  सुझाि  देताह।  विदेहक  हरेक \nअंक विदेह  िेबसाइटपर  भेटत  आ एकर अलािे  गूगल बुक्स Google \nBooks आ आक ण इभ.क  म archive.org पर सेहो भेटत।  ताँइ \nस्वाभाविक  रूपसाँ वििेषांक  सेहो तीिू  प्लेटफामणपर भेटत।  मुदा  तीिू  \nप्लेटफामणपर अंक सभक ेाँ अलग ढंगसाँ सजाएल गेल िै  जकरा हम \nपाठक लग राखख  रहल िी।  पाठक निच्चा  बला  पैराग्राफपर ध्याि \nदेताह  तऽ हुिका  कम्मे समयमे िीक  ररजल्ट भेटतनि।  \nविदेहक  अपि  साइट आ आक ण इभ.क  म archive.org पर विदेहक  \nहरेक अंक क्रमबद्ध तरीकासाँ भेटत।  आक ण इभ.क  म archive.org पर \nविदेहक  हरेक अंक पढ़बाक  लेल पाठक Gajendra Thakur सचण \nकरथथ  आ \nhttps://archive.org/details/@videha_editorial_staff पर \nजाथथ  जादहठाम क्रमबद्ध तरीकासाँ सभ  भेटतनि।  संगे ईहो शलिंक \nसहायक हेतनि  \nhttps://archive.org/details/videha_pdf_202305 मुदा  गूगल \nबुक्स Google Books  पर विदेहक  अंक सभक ेाँ सचण करबाक  \nदहसाबसाँ राखल  गेल अनि।  मािे  जे पाठक गूगल बुक्स Google  40 || विदेह ४२४ \nBooks पर जाँ कोिो  िब्दक ेाँ िा  लेखकक ेाँ िा  वकताबक  िामक ेाँ िा  \nआि  कोिो  की िडणसाँ तकताह आ जाँ ओ िब्द , लेखक , वकताब  िा  \nओ सचण िडण विदेहमे  प्रकाशित  भेल  िै  तऽ पाठक लग विदेहक  ओ \nसभ  अंक देखाबऽ  लगतै जादहमे पाठक द्वारा िब्द , लेखक , वकताब  \nिा  ओ सचण िडण देल  गेल िै।  एकर मािे  ई भेल  जे विदेहमे  प्रकाशित  \nहरेक िब्द , लेखक , वकताब  िा  ओ सचण िडण पाठकक मुट्ठीमे आबब  \nगेल आ अन्य माध्यमक अपेक्षा बेसी  ददि  धरर पाठक क े र पहुाँचमे \nरहत। आ संगदह जाँ ओ िब्द , लेखक , वकताब  िा  ओ सचण िडण \nविदेहसाँ इतर आि  कोिो  पोथीमे  िै  ताँ ओहो पाठकक सामिे  आबब  \nजेतनि  मािे  पाठक लेल दुन्ना  फायदा। \nपाठक गूगल बुक्स Google Books पर विदेहक  Videha eLearning  \nपर जा कऽ विदेहक  अंक पबढ़ सक ै िथथ  ओत्तदह संपादक  गजेन्द्र \nठाक ु र Gajendra Thakur पर क्लिक कऽ बहुत  रास पोथी  पबढ़ \nसक ै िथथ।  तदहिा  पाठक जा कऽ गजेन्द्र ठाक ु र Gajendra Thakur \nसचण करथथ  हुिका  विदेहक  अंक सदहत ओ सभ  पोथी  भेवट  जेतनि  \nजे विदेहपर  देल  गेल िै।  एकर मािे  ई भेल  जे मात्र विदेहक  अंक े \nिै  आिो -आिो  पोथी  सभ  भविष्यमे  बााँचल रदह जेतै। संगदह \nवििेषांक  सभहक  वप्रिंट रूप  वकिबाक  लेल ओकर पोथी  रूपक  शलिंक \nपोथी .क  म Pothi.com पर देल  गेल िै।  पाठक पोथी .क  म Pothi.com \nपर जा कऽ गजेन्द्र ठाक ु र Gajendra Thakur सचण करथथ  हुिका  \nविदेहक  वििेषांक  सदहत बहुत  रास पोथी  भेवट  जेतनि  वकिबाक  \nलेल। पाठक देििागरीमे  गजेन्द्र ठाक ु र आ रोमि  क े र Gajendra \nThakur दूिू  सचण करथथ  से हमर आग्रह रहत। कारर्  देििागरी  आ \nरोमि  दूिूमे  संपादक  अपि  एकाउंट बिेिे  िथथ  आ अपि  सुविधासाँ \nदूिू  एकाउंटसाँ विदेहक  अंक आ पोथी  अपलोड क े िे  िथथ।  एदहठाम  विदेह ४२४ || 41 \nहम पदहिे  विदेहक  शलिंक देब  आ ठीक ताही संगे एदह वििेषांकक  \nपोथी .क  म Pothi.com क े र वप्रिंट आॉि  दडमांड बला  शलिंक देिे  िी  \nजादह ठाम पाठक एकरा आॉिलाइि  कीनि  सक ै िथथ।  विदेहक  द्वारा \nजीिैत  लेखक  ओ संस्थाक वििेषांक  शखंलामे  प्रकाशित  भेल  संगदह \nआि  वििेषांक  सभहक  शलस्ट एिा  अनि  (एदहठाम जे अंकक शलस्ट \nदेल  गेल अनि  तादह अंकपर क्लिक करबै  ताँ ओ अंक खुशज  जाएत)।  \n1) हाइक ू वििेषांक  12 म अंक, 15 जूि  2008  \n2) गजल वििेषांक  21 म अंक, 1 ििम्बर  2008  \n3) विहनि  कथा  वििेषांक  67 म अंक, 1 अक्टू ब र 2010  \n4) बाल  सादहत्य वििेषांक  70 म अंक, 15 ििम्बर  2010  \n5) िाटक  वििेषांक  72 म अंक 15 ददसम्बर  2010  \n6) समीक्षा वििेषांक   \n7) िारी  वििेषांक  77म अंक 01 माचण 2011  \n8) अिुिाद  वििेषांक  (गद्य-पद्य भारती ) 97म अंक  \n9) बाल  गजल वििेषांक  विदेहक  अंक 111 म अंक, 1 अगस्त 2012  \n10) भनि  गजल वििेषांक  126 म अंक, 15 माचण 2013  \n11) गजल आलोचिा -समालोचिा -समीक्षा वििेषांक  142 म, अंक \n15 ििम्बर  2013  \n12) कािीकांत  नमश्र  मधुप वििेषांक  169 म अंक 1 जििरी  2015  \n13) अरविन्द  ठाक ु र वििेषांक  01 ििम्बर  2015 अंक 189, विदेहक  \nअरविन्द  ठाक ु र वििेषांक  क े र पोथी  रूप  \"स्वतंत्रचेता- अरविन्द  \nठाक ु र: व्यनित्व -क ृ थतत्व\" क े र िामसाँ प्रकाशित  भेल।  \n14) जगदीि  चन्द्र ठाक ु र अनिल  वििेषांक  01 ददसम्बर  2015 अंक \n191, पोथी .क  म pothi.com \n15) विदेह  सम्माि  वििेषाक - 200म, भाग -1, 15 अप्रैल 2016   42 || विदेह ४२४ \n16) विदेह  सम्माि  वििेषाक - 205म, भाग -2, 1 जुलाई 2016  \n17) मैथथली  सी.डी./ अल्बम गीत संगीत वििेषांक - 217 म अंक \n01 जििरी  2017  \n18) मैथथली  िेब  पत्रकाररता वििेषांक -313म अंक 1 जििरी  2021  \n19) मैथथली  बीहनि  कथा  वििेषांक -2, 317 म अंक 1 माचण 2021  \n20) रामलोचि  ठाक ु र वििेषांक  01 अप्रैल 2021 अंक 319, \nपोथी .क  म pothi.com \n21) राजिन्दि  लाल दास  वििेषांक  01 ििम्बर  2021 अंक 333, \nपोथी .क  म pothi.com \n22) रिीन्द्र  िाथ  ठाक ु र वििेषांक  15 जूि  2022 अंक 348, \nपोथी .क  म pothi.com \n23) क े दारिाथ  चौधरी वििेषांक  15 अगस्त 2022 अंक 352, \nपोथी .क  म pothi.com \n24) प्रेमलता नमश्र  'प्रेम' वििेषांक  01 ििम्बर  2022 अंक 357, \nपोथी .क  म pothi.com \n25) िरददन्दु  चौधरी वििेषांक  15 ििम्बर  2022 अंक 358, \nपोथी .क  म pothi.com \n26) “कला-विमिण  वििेषांक  (सन्दभण - संजू दास , क ृ ष्ण क ु मार \nकश्यप, िशिबाला , एस.सी.सुमि  आ श्वेता  झा चौधरी)” 15 अप्रैल \n2023 अंक 368, पोथी .क  म pothi.com \n27) अिोक  वििेषांक  1 मइ 2023 अंक 369, पोथी .क  म \npothi.com \n28) रामभरोस  कापदड़ 'भ्रमर ' वििेषांक  15 मइ 2023 अंक 370, \nपोथी .क  म pothi.com \n29) नमथथला  स्टू डेंट यूनियि  (MSU) वििेषांक  1 जूि  2023 अंक  विदेह ४२४ || 43 \n371, पोथी .क  म pothi.com \n30) लक्ष्मर् झा सागर वििेषांक  (15 ििम्बर  2023 अंक 382), \nपोथी .क  म pothi.com  \n31) िरेन्द्र  झा वििेषांक  (1 जूि  2024 अंक 395), पोथी .क  म \npothi.com \n32) भाषाविद्  रामाितार  यादि  वििेषांक  1 जूि  2024 अंक 395, \nपोथी .क  म pothi.com \n33) अिराणष्ट्रीय  मैथथली  पररषद्  वििेषांक  15 अगस्त 2024 अंक \n400, पोथी .क  म pothi.com \n34) दहतिाथ  झा वििेषांक  1 ििम्बर  2024 अंक 405, पोथी .क  म \npothi.com \n35) नमथथला  विकास  पररषद्  वििेषांक  15 ददसंबर  2024 अंक \n408, पोथी .क  म pothi.com \n36) िारायर्जी  चौधरी वििेषांक  1 जूि  2025 अंक 419, पोथी .क  म \npothi.com \nएदह शलस्टमे 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 15 एिं  16 विदेहक  स्वतुः संख्याक \nदहसाब  बला  वििेषांक  अनि।  ओतदह 2 आ 19 क्रम संख्याक \nवििेषांक  मुन्नाजीक संयोजिमे  प्रकाशित  भेल  अनि।  िेष  सभ  बााँचल \nवििेषांकक  संयोजि  आिीष  अिशचिार  द्वारा भेल  अनि।  2015 मे \nविदेहक  संपादक  लग आिीष  अिशचिार  द्वारा जीवित  लेखकपर  \nवििेषांक  निकालबाक  प्रस्ताि राखल  गेल आ संपादकक  सहमथतक \nबाद  ई एखि  धरर एकटा िमहर  रस्ता बिा  चुकल अनि।  पुिुः \n2022 मे आिीषे  अिशचिार  द्वारा विदेह  लग संस्थाक ऊपर \nवििेषांक  प्रकाशित  करबाक  प्रस्ताि राखल  गेल आ संपादकक  \nसहमथतसाँ एखि  धरर 3 संस्थापर  अंक निकशल  चुकल अनि।   44 || विदेह ४२४ \nििाचार  अतबे  िदह  अनि , एक बेर  फ े र 2023 मे आिीष  अिशचिार  \nद्वारा विदेह  लग दू  टा विचार  राखल  गेल 1) लेखक -प्रकािकसाँ \nइतर आि  जे लोक पोथी -पबत्रका क े र बबक्री कऽ अपि  जीिय -\nयापिक  संग मैथथली  पोथीक  प्रचारमे सहायक िथथ  थतिको  ऊपर \nवििेषांक  प्रकाशित , एिं  2) मैथथलीक  कोिो  पबत्रकाक उपर विदेह  \nवििेषांक  प्रकाशित  हो। एहू दूिू  क ै टेगरी लेल संपादकक  सहमथत \nअनि  आ निकट  भविष्यमे  विदेहक  माध्यमे पाठक लग िीक  \nवििेषांक  पहुाँचत। ददसंबर  2024 मे एक बेर  फ े र आिीष  अिशचिार  \n-विदेहक  ििाचार  सामिे  आएल जादह अंतगणत विदेहक  संपादकक  \nसहमथतक बाद  \"विदेह  शलटरेचर  फ े स्टीभल” क े र घोषर्ा  भेल । एदह \nफ े स्टीभलक विस्तृत  वििरर्  अही लेखमे  निच्चा  भेटत।   \nआिीष  अिशचिारक  ििाचार  अतबे  िदह  अनि ,एदह क्रममे \"स्व-\nनििंदा  वििेषांक \" सेहो अनि  जादह लेल पदहल िाम  अिीषे  \nअिशचिारक  राखल  गेल अनि।  ई पूरा मैथथली  सादहत्य लेल एकटा \nिि  प्रयोग हएत। संभितुः पूरा विश्वक  सादहत्य लेल ई िि  प्रयोग \nहएत। ई शसरीज लेखकक  इच्छापर प्रकाशित  हएत मािे  जे लेखक  \nचाहै िथथ  जे हुिका  अपि  दुगुणर्क  बारेमे  हुिक  समाज, हुिक  \nपाठक की विचार  राखै  िनि  से ओ लीखख  सक ै त िथथ।  एदह \nशसरीजमे कोिो  प्रकारक प्रिंसात्मक आलेख  िदह  रहत। जाँ कदाशचत्  \nआबबयो गेल तऽ ओदह आलेखक ेाँ हटा देल  जाएत। एदह शसरीजक \nमूल उद्येश्य ई अनि  जे लेखक  अपि  दुगुणर्क ेाँ चीन्हि  सकथथ  आ \nओकरा हटा सकथथ।  एकर विस्तृत  वििरर्  फ े सबुक पोस्टक फोटो \nनिच्चा  देल  गेल अनि।  \nआिीष  अिशचिार  द्वारा संपाददत  पोथी  'प्रीथत कारर्  सेतु बािल ' \nजे वक नमथथला  ओ मैथथलीक  संिधणिमे  गजेन्द्र ठाक ु र एिं  प्रीथत  विदेह ४२४ || 45 \nठाक ु रक योगदािक  आलोचिात्मक  ग्रंथ अनि  तादहमे संकशलत \nशिििंकर  श्रीनििास  जीक एक िोध  आलेख  मैथथली  पबत्रकामे \nव्यनिपरक  वििेषांकक  इथतहास अनि  आ ओदह इथतहासमे विदेह  \nवििेषांक  कोि  ठाम अनि  तकर मूल्याक ं ि भेटत  संगदह ओही \nआलेखमे  श्रीनििास  जीक मोताबबक  जीवितेमे  अपि  मूल्याक ं ि पबढ़ \nलेब  कोिो  लेखक  लेल कोिो  सम्मािसाँ बेसी  महत्वपूर्ण  अनि।  \nमैथथलीक  बहुत  रास पाठक विदेहक  जीवित  लेखक  वििेषांकक ेाँ \nमूल्यिाि  मािै  िथथ  ('प्रीथत कारर्  सेतु बािल ’ मे कीथतििाथ  झा, \nकल्पिा  झा, प्रर्ि  क ु मार झा, धिाकर  ठाक ु र आददक  आलेख ), \nओतदह वकि ु पाठक विदेह  वििेषांकक ेाँ सादहत्य अकादमी  पुरस्कारसाँ \nबेसी  महत्वपूर्ण  मािै  िथथ  ('प्रीथत कारर्  सेतु बािल ’ मे लक्ष्मर् \nझा 'सागर'जीक आलेख ) यद्द्प विदेह  सादहत्य अकादमी  पुरस्कारक \nआलोचिा  करैत अनि  मुदा  अकादमी  द्वारा पुरस्कार िोदड़  जे \nप्रकािि  एिं  आि  काज िै  तकर प्रसंिा  सहो करैत अनि।  तथावप  \nजाँ वकि ु ओ पाठक विदेह  वििेषांकक ेाँ कोिो  सम्माि -पुरस्कार िा  वक \nसादहत्य अकादमी  पुरस्कारसाँ बेसी  महत्वपूर्ण  मािै  िथथ  ताँ ई विदेह  \nलेल निण्श्चते  प्रेरर्ादायी  बात  िै।  \n3 \nविदेहक  जीवित  वििेषांक  शंखलामे  वकिकर  चयि  हो तादह लेल \nमोटा-मोटी निच्चाक  वकि ु बबिंदुक  पालि  कएल जाइत अनि - \n1) लगभग  पााँच-िह  मास पदहिेसाँ विदेह  अपि  पाठकक ेाँ सुझाि  \nदेबा  लेल लेल सूचिा  दैत  अनि।  \n2) आएल सुझािमेसाँ विदेह  मात्र जीवित  लेखकक ेाँ चयि  करैत \nअनि।  संस्था सेहो िताणमिमे  जीिंत  हेबाक  चाही। \n3) सभ  जीवित  मैथथलकमी , संगीतकमी, सादहत्यकार-सम्पादक आ  46 || विदेह ४२४ \nरंगमंचकमी-रंगमंच-निदेिकक  बीचमे  हुिकर  लेखि / काज एिं  \nआचरर्क  साम्यता देखल  जाइत अनि।  जादह लेखकक  लेखि / \nकाज ओ आचरर्मे  बेसी  साम्यता (कम फााँक) भेटैए  तेहि  िह  \nटा िाम  चयनित  होइत अनि।  \n4) िह  िाम  एलापर ई तुलिा  कएल जाइत िै  जे ई िहो  \nमैथथलकमी , संगीतकमी, सादहत्यकार-सम्पादक आ रंगमंचकमी-\nरंगमंच-निदेिक  अथिा  संस्थाक ेाँ रचिा  शलखबाक  िा  समाशजक \nकाज क े लाक एिजमे  समाजसाँ की भेटलनि।  \n5) शजिका  सभसाँ कम भेटल  बुझाइत  अनि  तादह तीि  मैथथलकमी , \nसंगीतकमी, सादहत्यकार-सम्पादक आ रंगमंचकमी-रंगमंच-\nनिदेिक ,-संस्थाक ेाँ अनगला चरर्  लेल राखख  लैत िी।  \n6) एदह तीि  चयनित  जीबबत  मैथथलकमी , संगीतकमी, \nसादहत्यकार-सम्पादक आ रंगमंचकमी-रंगमंच-निदेिकक  िा  \nसंस्थाक रचिा , काज, हुिक  उद्येश्य आददक  बीचमे  परस्पर तुलिा  \nकएल जाइत अनि  आ, \n7) अंथतम रूपसाँ विदेह  द्वारा िाम  चुनि  सालक अंतमे घोषर्ा  कएल \nजाइत अनि  आ नियत  समयपर ई वििेषांक  निकालबाक  प्रयास \nकरैत िी।  एकर मतलब  ई भेल  जे पाठकक ेाँ सुझाि  देबाक  सूचिा  \nहरेक बखणक  अप्रैल-मइ धररमे चशल जाइत िनि।  \nप्रश्न उदठ सक ै ए जे वक उपरक नियम एहि िै जादहमे अंथतम रूपसाँ \nसभ सुयोग्य जीवित लेखक क े र चयि समयपर भ़ऽ जेतनि ? तऽ \nएकर उत्तर िै - िै। विदेहक  अपि  सीमा िै  आ विदेहक  पाठक लग \nसेहो अपि  सीमा िनि। मुदा अही सीमाक संगे हमरा सभक ेाँ  अपि \nयथासाध्य श्रेष्ठ देबाक िै आ मैथथली लेल एकटा एहि रस्ता बिा \nदेबाक िै जादहसाँ आबए बला 500-600 बखणक सादहत्य विदेहक  विदेह ४२४ || 47 \nलीकसाँ प्रेरर्ा पाबए। अही विचारक संग विदेह ओहि जीवित  \nलेखकपर अपि धेआि सेहो क ें दद्रत कऽ रहल अनि जे वक सुयोग्य \nिथथ मुदा शजिकापर विदेहक वििेषांक कोिो कारर्िि िदह \nप्रकाशित भऽ सकल। एकर िाम भेल विदेहक \"नित ििल शसरीज\"। \nएदह िि विचारक मुख्य बबिंदु एिा अनि - \n1) विदेहक  संपादक  गजेन्द्र ठाक ु र एकटा कोिो  जीवित  लेखक  िा  \nकलाकारपर  एकाग्र आलोचिा  करता मिे  ओदह लेखक  क े र \nउपलब्ध सभ  सादहत्यपर। एदह पोथीक  भाषा  मैथथली  अथिा  अंग्रेजी \nकोिो  एक भाषामे  रहत। एदह पोथीक  पदहल रूप  ई-बुक  क े र रूपमे  \nआएत आ प्रयास रहत जे एकर वप्रिंट सेहो आबए  जे वक पररस्थस्थथतपर \nनिभणर  करतै।  \n2) लेखक  िा  कलाकार क े र चुिाि  संपादक  अपि  रुशच  िा  विदेह  \nटीमक रुशच  क े र दहसाबें  करता। \n3) एदहमे ओहिे  लेखक  िा  कलाकार क े र चयि  संभि  हएत \nशजिकर  उपलब्ध हरेक पोथीक  PDF रूपमे  विदेहक  माध्यमसाँ \nसािणजनिक  भेल  िनि।  कलाकार लेल यूट्यूब एिं  आि  साइट सेहो \nमान्य हेतै। \n4) एदह पररयोजिाक  लेल चयनित  लेखक  िा  कलाकारपर  काज \nसंपादक  क े र समय क े र अिुसारे  हेतै। ताँइ एकर समय सीमा कहब  \nसंभि  िदह।   \nनित  ििल  शसरीजमे एखि  धरर प्रकाशित  पोथीक  सूची एिा  अनि  \n(पदहिेक  वििेषांक  सभमे  ई क्रम िदह  िल , एदहठाम संिोनधत  आ \nपूर्ण  सूची अनि )- \n1. Rajdeo Mandal- Maithili Writer (2022) \n2. JAGDISH PRASAD MANDAL- Maithili Writer (2023)   48 || विदेह ४२४ \n3) नित  ििल  सुभाष  चन्द्र यादि  (2023)(ई वप्रिंट आॉि  दडमांड \nरूपमे  सेहो अनि ) \nhttps://store.pothi.com/book/गजेन्द्र-ठाक ु र-नित -ििल -\nसुभाष -चन्द्र-यादि / \n4) नित  ििल  सुिील  (2023, संिोनधत  2024) \nएकर अथतररि विदेहक ितणमाि अंक सभमे धारािादहक रूपें \" नित \nििल ददिेि नमश्र \" सेहो प्रकाशित भऽ रहल अनि जकर  पोथी रूप \nजण्िये आएत।   \nएदहठाम ईहो स्पष्ट कऽ दी  जे विदेह  वििेषांक  िा  नित  ििल  शसरीज \nक े र चयि  लेखकक  िुरूसाँ लऽ चयि  हेबाक  समय धररक आकलि  \nअनि।  मानि  शलअ विदेह  वििेषांक  िा  नित  ििल  शसरीजमे चयनित  \nभेलाक  बाद , वििेषांक  िा  पोथी  प्रकाशित  भऽ  गेलक बाद  जाँ \nचयनित  लेखकमे  िैथतक  स्तरपर कोिो  विचलि  अबैत  िनि  ताँ आि  \nलोकक संगे विदेहो  हुिकर  विरोध  करत। फ े रो स्पष्ट कऽ दी  जे \nहमरा लोकनि  मात्र िैथतक  स्तर क े र बात  क े लहुाँ अनि , विचारधारा  \nिा  आि  कोिो  स्तरक िदह।  विदेह  लेल उत्तर-दञक्षर्, पूरब -पण्श्चम , \nआकाि -पाताल सभ  विचारधारा  अपिे  िै  बिते  वक ओ नमथथला , \nमैथथली  आ मैथथलक  दहतमे हो। \nआब  बात  करी विदेह  शलटरेचर  फ े स्टीभल क े र। विदेह  अपि  आि  \nकायणक्रम संगे \"विदेह  शलटरेचर  फ े स्टीभल\" क े र िुरुआत  कऽ रहल \nअनि।  एकर पररभाषा  हम ई रखिे  िी  जे एक बखणमे  एक लेखक  \nद्वारा एक विधामे  जे रचिा  विदेहमे  प्रकाशित  हएत तकरा हम सभ  \nपोथीक  रूपमे  दऽ  ओदह संबंनधत  लेखक  लग ओकर शलिंक पठा \nदेबनि।  जाँ लेखकक  सहमथत रहतनि  तऽ एक ै पोथीमे  विभभन्न  विधाक ेाँ \nसेहो समेटल जा सक ै ए। एदहमे भाग  लेबाक  निम्नशलखखत  प्रवक्रया  विदेह ४२४ || 49 \nरहत- \n \n1) विदेहक  बखणमे  क ु ल 24 अंक प्रकाशित  होइत िै  सामान्यतुः हरेक \nमासक 1 आ 15 तारीखक ेाँ । ई फ े स्टीभल हरेक बखण  1 जििरीसाँ  लऽ \nकऽ 15 ददसम्बर  बला  अंकमे प्रकाशित  रचिापर  लागू हएत। रचिा  \nटाइप कएल रहबाक  चाही। रचिा  पठेबाक  लेल मेल अनि - \neditorial.staff.videha@gmail.com विदेह  ऑिलाइि  पबत्रका िै  \n(मैथथलीक  पदहल) ताँइ लेखकीय  प्रथत मात्र PDF रूपमे  देल  जाइत \nिै।  \n \n2) विदेह  लेल रचिा  दू  भागमे  अनि , गद्य एिं  पद्य। गद्य एिं  पद्य \nक े र सभ  विधा  लेल ई मान्य अनि  (मुदा  िंदमुि  कविता  लेल \nसंपादक  अपि  वििेकक  प्रयोग करताह जे ई रचिा  पोथी  लेल \nउपयुि  हेतै िा  वक िदह , एहि  िदह  जे िंदमुिमे  िीक  रचिा  िदह  \nभऽ  सक ै ए मुदा  मैथथलीमे  िंदमुिक ेाँ  गलत मतलब  निकाशल  कविता  \nविधाक ेाँ सत्यािाि  कऽ देल  गेलै) विदेहक  क ु ल 24 अंकमे जाँ कोिो  \nरचिाकारक  गद्य (जेिा  आलेख , आलोचिा , समीक्षा, कथा , कथेतर  \nगद्य, यात्रा,संिरर्  आदद ) क े र 15-20 टा रचिा  हेबाक  चाही। \nबीहनि  कथा  एिं  लघुकथा  कमसाँ कम 200 हेबाक  चाही। उपन्यास, \nिाटक  आदद  जाँ 24 अंकमे पूरा भऽ  गेल अथिा  जादह अंकमे पूरा \nभऽ  जेतै तकर बाद  ओदहपर काज िुरू  कऽ देल  जेतै। िंदोबद्ध  पद्य \nिा  गजल 100 टा हेबाक  चाही। िोट -िोट  िंदोबद्ध  रचिा  जेिा  \nदोहा , सिैया  आदद  लेल कमसाँ कम 500 रचिा  हेबाक  चाही। \nिंदोबद्ध  पद्य एिं  गजलक निच्चा  ओकर विधाि  एिं  िाम  सेहो देिाइ  \nअनििायण  रहत। िंदोबद्ध  पद्य िा  गजल पूर्णतुः मािक  हेबाक  चाही,  50 || विदेह ४२४ \nितणिी  सही हेबाक  चाही, अन्यथा 100 संख्या भेलाक  बादो  विदेह  \nओदहपर विचार  िै  करत। लेख  लेल सेहो एहिे  बात  मानि  कऽ चलू। \nगोल-मटोल भाषा  बला  समीक्षा-आलोचिा  मान्य िदह  हएत। \nतदहिा  जादह संिरर्मे  आिसाँ बेसी  अपिापर  लीखल  गेल हो सेहो \nमान्य िदह  हएत। \n \n3) जेिा  उपन्यास िा  िाटक  धारािादहक  रूपमे  प्रकाशित  होइए \nतेिादहते  कोिो  एक विषयपर  आलेख , आलोचिा  सेहो धारािादहक  \nरूपमे  मान्य हएत। लेखक  अपिा  दहसाबें  विषय  क े र चयि  कऽ \nसक ै त िथथ।  मुदा  एदह बखण  हम मात्र उदाहरर्  लेल एकटा विषय  \nएक रचिाकार  लेल प्रस्तावित कऽ रहल िी  जादहसाँ आरो स्पष्ट \nहएत। जेिा  वक एदह बेर  लेल हम विषय  बिेलहुाँ \"मैथथली  सादहत्यमे \nउपेन्द्र िाथ  झा 'व्यास' एिं  हुिक  पररिारक  योगदाि \" आ एदह लेल \nहम Kalpana Jha कल्पिा  झाजीक ेाँ िानमत  कऽ रहल नियनि।  \nआब  कल्पिा  जी सुविधािुसार  एदह विषयपर  जेिा -जेिा  खंड शलखैत  \nचशल जेतीह आ विदेहमे  प्रकाशित  होइत रहत आ अंतमे पोथीक  \nरूपमे  आबब  जाएत।  \n \n4) जििरी  2026 आ तकर बाद  हरेक सालक जििरीमे  ओहि  \nलेखक  सभक ेाँ सूचिा  देल  जेतनि  जे एदह क्राइटेररयाक ेाँ पूरा क े लाह, \nआ हुिकासाँ ओदह रचिा  सभहक  संिोनधत  रूप  मााँगल जेतनि।  जे \nलेखक  जादह समयमे संिोनधत  रूप  देताह  तकरा ओदह समयक \nदहसाबें  आ हुिकर  शलखखत  सहमथतक संग ओदह रचिा  सभक ेाँ \nसमेवट ओकरा पोथी  रूप  देल  जाएत, ओकरा ISBN सेहो देल  जाएत \nआ ओकर शलिंक संबंनधत  लेखकक ेाँ दऽ  देल  जेतनि।  शलिंक देलाक   विदेह ४२४ || 51 \nबाद  लेखक -पाठक अपि  मूल्य लगा ओकरा कीनि  सक ै िथथ।  \nविदेह  क्रय-विक्रय क े र काज िदह  करैत अनि  ताँइ एदहसाँ संबंनधत  \nकोिो  समस्या लेल विदेह  उत्तरदायी िदह  हएत। हाँ, स्ववििेकक  \nउपयोग करैत विदेह  टीम लेखकक  समस्याक समाधाि  करबाक  \nलेल प्रयास कऽ सक ै िथथ।  \n \n5) एदह योजिाक  अंतगणत आएल पोथीमे  विदेहक  िाम , लोगो, \nओकर उद्येश्य, आि  सूचिा  सदहत ईहो शलखल  रहत जे ई पोथी  \n\"विदेह  शलटरेचर  फ े स्टीभल बखण ....\" योजिा  द्वारा चुिल  गेल अनि।  \n \n6) रचिा  विदेह  लेल अप्रकाशित  हो मािे  ओकर प्रकािि  आि  \nकतहुाँ िै  भेल  हो। जाँ पोथी  रूपमे  एलाक बाद  पता चलल जे ओदह \nक े र रचिा  आि  ठाम िपल  िै  तऽ ओकर शलिंक िष्ट  कऽ देल  जेतै। \n \n7) रचिाक  गुर्ित्ता  एिं  ओकर मौशलकता लेल लेखक  अपिे  \nउत्तरदायी हेता। मौशलकता संबंधी  कोिो  वििाद  भेलापर  ओदह \nपोथीक  शलिंक िष्ट  कऽ देल  जाएत आ ओदह लेखकक  रचिाक ेाँ पुिुः \nविदेहमे  िै  िापल  जाएत। \n \n8) विदेह  ददससाँ कोिो  प्रकारक वित्तीय सहायता लेखकक ेाँ िै  \nभेटतनि  कारर् , विदेह  वकिकोसाँ लैतो िै  िै।  विदेह  मात्र रचिाक ेाँ \nसमेवट, ओकर दडजाइि आ ISBN लेल प्रयास करत। \n \n9) एदहमे साझी संकलि  आदद  मान्य िै  हएत। \n  52 || विदेह ४२४ \n10) विदेहमे  प्रकाशित  रचिा  लेल जे नियम  पदहिेसाँ अनि  से \nयथाित  रहत आ एदह फ े स्टीभेलक रचिापर  सेहो लागू हएत। \nपाठक-लेखक  चाहथथ  तऽ विदेहपर  जा कऽ पूरा ब्यौरा देखख  सक ै \nिथथ।  \nिोट - विदेह  शलटरेचर  फ े स्टीभल क े र घोषर्ाक  मात्र वकि ु ए ददि  \nबाद  1 जििरी  2025 साँ \"मैथथली  सादहत्यमे उपेन्द्र िाथ  झा 'व्यास' \nएिं  हुिक  पररिारक  योगदाि \" क े र आलेख  िुरू  भऽ  गेल। पाठक \nएदह लेल विदेहक  1 जििरी  2025, अंक 409 पबढ़ सक ै िथथ।  \nबादमे  \"मैथथली  सादहत्यमे तारािाथ  झा एिं  हुिक  पररिारक  \nयोगदाि \" क े र घोषर्ा  सेहो भेल  जकरा शलखबा  लेल दहतिाथ  \nझाजीसाँ अिुरोध  कएल गेल। \n4 \nऊपर भ ेल जे काज हम सभ  कऽ सकलहुाँ तकर  वि ि र र्  मुद ा वकि ु  \nएहिो घोषर्ा िै जे वक हम सभ िै कऽ सकलहुाँ जेिा 2016 मे \nहम सभ परमेश्वर कापदड़ , कमला चौधरी आ िीरेन्द्र मस्जल्लक \nवििेषांक क े र घोषर्ा कइयो कऽ िदह प्रकाशित कऽ सकलहुाँ। पाठक \nएदह घोषर्ाक ेाँ  एदह शलिंकपर देखख सक ै  िथथ - सूचिा  बादमे विदेहक \n\"िीरेन्द्र मस्जल्लक वििेषांक\" (जे वक प्रकाशित िै भऽ सकल) लेल \nिीरेन्द्र मस्जल्लक जीक साक्षात्कार जे िबोिारायर् नमश्रजी से \nविदेहक 337म  अंकमे प्रकाशित भेल पाठक एकरा एदह शलिंकपर \nपबढ़ सक ै  िथथ - 1 जििरी 2022 अंक 337  \n2017 मे विदेह  \"िेपालक  ितणमाि  मैथथली  सादहत्य\" विषयक  \nवििेषांक  निकालबाक  िेयार  क े िे  िल  जे एखि  धरर पूरा िदह  भऽ  \nसकल अनि।    \nतेिादहते विदेहक \"सादहण्त्यक भ्रष्टाचार वििेषांक\" हमरा लोकनि  विदेह ४२४ || 53 \nएखि धरर िै प्रकाशित कऽ सकलहुाँ अनि। एकर घोषर्ा हम 2019 \nमे क े िे रही। एदह घोषर्ाक फ े सबुक शलिंक देखू । \nहमरा लोकनि  पं. गोविन्द  झाजीपर कोिो  काज िदह  कऽ सकलहुाँ \nसे दुख  आजीिि  रहत। एहि  िदह  िै  जे हमरा लोकनि  प्रयास िदह  \nक े लहुाँ मुदा  कोिो  ठामसाँ उत्साह िदह  भेटल।  10 अक्टू ब र 2020 \nफ े सबुकपर हम सभसाँ आग्रहो क े िे  रदहयनि  मुदा ...। एदह घोषर्ाक  \nफ े सबुक शलिंक देखू । \nपररशिष्ट -1 \n \n \n \n \n \n 54 || विदेह ४२४ \nपररशिष्ट -2 \n \nपररशिष्ट -3 \nविदेह अपि कोिो अंकमे \"सादहण्त्यक भ्रष्टाचार वििेषांक\" निकालत \n(शलिंक कमेंटमे) तादह लेल अपिे सभसाँ निम्नशलखखत विषयपर \nआलेख आदद चाही।   \n1.सादहत्य, कला एिं सरकारी अकादमीुः - \n(क) पुरस्कारक राजिीथत  \n(ख) सरकारी अकादेमीमे पैसबाक गैर -लोकतांबत्रक विधाि  \n(ग) सत्तागुट आ अकादमी क े र काजक तौर -तरीका \nघ) सरकारी सत्ताक िद्म विरोधमे उपजल तात्काशलक समािांतर \nसत्ताक कायणपद्धथत (1985साँ एखि धरर)  \n विदेह ४२४ || 55 \nङ) अकादेमी पुरस्कारमे पाइ फ ै क्टरुः नमथक िा यथाथण  \n2.व्यनिगत सादहत्य संस्थाि आ पुरस्कारक राजिीथत  \n3.प्रकािि जगतमे पसरल  भ्रष्टाचार आ लेखक  \n4. मैथथलीक िद्म लेखक संगठि आ ओकर पदानधकारी सभहाँक \nआचरर्  \n5.मैथथली विभागमे पसरल सादहण्त्यक भ्रष्टाचारक विविध रूपुः - \n(क) पाठ्यक्रम \n(ख) अध्ययि -अध्यापि \n(ग) नियुनि  \n6. सादहण्त्यक पत्रकाररता, ररव्यू, मंच, माला, माइक आ लोकापणर्क \nखेल -तमािा  \n7.लेखक सभहाँक जन्म -मरर् िताब्दी क े र चुिाि , क ै लेंडरिाद आ \nतकर ा पाि ू क र ाजि ीथत \n8.दशलत एिं लेखखका सभहाँक संगे भेद -भाि आ ओकर िोषर्क \nविविध तरीका  \nउपरक विषयक अथतररि जाँ वकयो सादहण्त्यक भ्रष्टाचारक कोिो \nिि विषयपर शलखए चाहथथ ताँ ओकरो स्वागत रहत।  \n \n \n \n \n \n \n \n  56 || विदेह ४२४ \nपररशिष्ट -4 \n \n विदेह ४२४ || 57 \n \n 58 || विदेह ४२४ \n \nिोट - विदेह  वििेषांक  जादह खंडमे अहााँ सभ  ई सूचिा  पबढ़ रहल \nिी  तकर िाम  िै  \"प्रस्तुत वििेषांकक  संदभणमे \" मुदा  हरेक वििेषांकक  \nएदह खंडमे वकि ु िे  वकि ु भभन्नता  भेटत  जकर कारर्  अनि  जे \nभूतकालमे  जे-जे हम सभ  काज क े िे  िी  तकरा सभक ेाँ फ े सबुक िा  \nआि  शलिंकक ेाँ ताकब  समयसाध्य काज िै  ताँइ हमर आग्रह रहतनि  \nपाठक िगणसाँ जे ििीितम  आ संिोनधत  सूचिा  लेल ओ जादह \nसमयमे तकता तादह समयक अंथतम विदेह  वििेषांकक  ई खंड देखथथ  \n(ई वििेषांक  कोिो  क ै टेगरीक भऽ  सक ै ए)। हुिकर  समस्याक \nसमाधाि  भऽ  जेतनि।  संगदह एदह वििेषांकमे  जाँ वकि ु ि ू टत से से \nहम सभ  भविष्यमे  आबऽ  बला  वििेषांकमे  संिोनधत  कऽ परसबै।  \nइएह क्रम िै  आ लगैए जे लगभग  एक-दू  बखणमे  हम एदह पन्नाक \nअंथतम स्वरूप  पाबब  लेब।  \n विदेह ४२४ || 59 \n२.शिििंकर श्रीनििासजी क े र संञक्षप्त पररचय  \nएहहठाम  िस्तुत अछि  लशवशंकर श्रीछनवासजी क े र संक्षक्षप्त पररचय।  \n \nलचत्र- 1 \nनाम  : लशवशंकर श्रीछनवास \nमूल  नाम  : लशवशंकर झा  \nजन्म थतथि  : 02 जुलाई  1953 (िमाणपत्रक हहसाबें ) \nमाता  : स्व. जया  देवी \nप्रपता : स्व. बदरीनाि  झा  \nबाबा  : स्व. प्रवद्यानाि झा  \nदाइ  : स्व. रामप्यारी देवी \nस्थान : लोहना  (मधुबनी) \nलशक्षा : एम.ए , पी.एच.डी  \nवृलत्त: व्याख्याता, मैथिली  \nलशवशंकर श्रीछनवास क े र पररवारक  अन्य सदस्य : \nपत्नी : िसुन्धरा  देिी  (लेखकीय  नाम - मीना  मधु) \nसंतान  : पुत्र- आशीष क ु मार झा  एवं आशुतोष क ु मार झा , पुत्री- \nसोनी झा  एवं श्वेता छमश्र \n 60 || विदेह ४२४ \nनोट- लशवशंकर श्रीछनवासजीक वास्तप्रवक जन्मतथि 13 लसतंबर \n1953 िछन  मुदा  िमाण  पत्रपर 02 जुलाई  1953 संगहह  \nश्रीछनवासजी मानैत  िथि  जे ओ अपन दाइ  स्व. रामप्यारी देवीसँ \nकिा  रचब लसखलछन।  \nिकालशत  पोिी - \n(1) त्रत्रकोण (सहयोगी  किा –संग्रह) -1986ई. \n(2)अदहन  (किा –संग्रह) -1991ई. \n(3) गामक  लोक  (किा –संग्रह) –2005 ई. \n(4) गुण-किा  (किा –संग्रह) - 2014 ई. \n(5) माप्रट (किा  संग्रह) -2021 ई. \n(6) बदलैत  स्वर (समालोचना ) –2011 ई. \n(7) मैथिली  उपन्यासक आलोचना  -2021 ई. \n(8) प्रवश्लेषण (मैथिली  आलोचना  ओ संस्मरण) - 2022 ई. \nचयनित कथा -शिििंकर श्रीनििास (दहिक प्रथतनिनध कथाक \nसंकलि उज्जिल झाक संपादिमे प्रकाशित भेल)  \nसंपाहदत  पोिी  - \n(1) पररचय शतक (मधुपजीक एक सय कप्रवताक संकलन )-\n1988 ई. \n(2) किा  प्रकरण (कांचीनाि  झा  ‘प्रकरण’क किा  संग्रह) -\n1988ई. \n(3) कतेक हदन बाद  (कांचीनाि  झा  ‘प्रकरण’क कप्रवता-संग्रह) \n-1989ई. \n(4) मैथिली  किा  संचयन ( नेशनल  बुक ट्रस्ट द्वारा िकालशत  \n38 टा  किाक  संकलन ) -2007 ई. \nसम्मान ओ पुरस्कार–लशवशंकर श्रीछनवासक ेँ छनम्नललष्टखत संस्था  विदेह ४२४ || 61 \nद्वारा सम्माछनत कएल  गेल  अछि  – \n(1) प्रकरण साहहत्य शोध संस्थान, धमापुर, दरभंगा  द्वारा ‘प्रकरण \nसाहहत्य सम्मान’-2013 ई. \n(2) साहहत्य संसद समस्तीपुर द्वारा ‘गौरीकान्त चौधरीकान्त \nलशखर सम्मान’-2015 ई. \n(3) आचाया  यंत्रनाि छमश्र साहहत्य लशखर सम्मान -2017 ई. \n(4) झारखण्ड साहहत्य मंच, राँची  द्वारा ‘गुण-किा ’ पोिी  पर \n‘पूणेंदु प्रवदेह साहहत्य सम्मान’- 2019 ई.  \n(5) सांस्क ृ थतक पररषद्, मधुबनी द्वारा ‘मैथिली  साहहत्य संस्क ृ थत \nसछमथत सम्मान’- 2019 ई. \n(6) चेतना  सछमथत, पटना  द्वारा ‘गुण-किा ’ पोिी  पर ‘डा . \nगणपथत छमश्र साहहत्य सम्मान’-2019 ई. \n(7) साहहत्यत्यकी, सररसब-पाही , मधुबनी द्वारा ‘साहहत्यत्यकी \nसम्मान’– 2020 ई. \n(8) शक ुं तला-भुवनेश्वरी मैथिली -संस्क ृ त संवधान न्यास, हैदराबाद  \nद्वारा मैथिली  भाषा -साहहत्यक प्रवकास हेतु  ‘शक ुं तला-भुवनेश्वरी \nसम्मान’ -2021ई. \n(9) नव छमथिला  नव मैथिली  संस्था द्वारा अर्घ्ा सम्मान -\n10.10.2022 \n(10) मैथिल  समाज  रहहका  द्वारा प्रकरण सम्मान –03.3.2023 \n(11) प्रवश्वम्भर फाउंडेशन , राँची  द्वारा ‘प्रवश्वम्भर मैथिली  साहहत्य \nसम्मान’ –08.4.2023 \n(12) चेतना  सछमथत, पटना  द्वारा यात्री चेतना  सम्मान -2023 \n  62 || विदेह ४२४ \nलशवशंकर श्रीछनवास एवं हुनक  पररवारक  फोटो सभ - \n विदेह ४२४ || 63 \n \nफोटो-1 शिििंकरजी अपि युिािस्थामे , फोटो-2 शिििंकरजी   64 || विदेह ४२४ \nअपि पत्नीक संग।  \n \n विदेह ४२४ || 65 \n \nफोटो-3 लेखखका मीिा मधु , फोटो-4 शिििंकरजी अपि बच्चाक  66 || विदेह ४२४ \nसंग। \n विदेह ४२४ || 67 \n \nफोटो-5 शिििंकरजीक संताि , फोटो-6 लेखखका मीिा मधु  \n 68 || विदेह ४२४ \n \nफोटो-7 एिं 8 पाररिाररक िवि सभ  \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२४ || 69 \n३.कल्पिा झा -शसिुरहार -एखिहुाँ प्रासंनगक \n \nकल्पिा  झा \nशसिुरहार - एखिहुाँ  प्रासंनगक  \nहम अपि  जीिि  मे मात्र दुइए  बेर  शसिुरहार  होइत देखिे  िी।  होइत \nकी, मािे  कएल अनि  शसिुरहार  दू  बेर।  मतलब  कताण रूप  मे पररशचत \nभेलहुाँ पदहले-पदहल \"शसिुरहार \" िब्द  साँ, शसिुरहारक  प्रवक्रया साँ। \nसि्  २००० मे पदहल बेर  आ दोसर  बेर  सि्  २००६ मे। सासु आ \nगामक लोक जेिा -जेिा  बता  देलनि , तेिा -तेिा  करैत गेलहुाँ, अपि  \nदुिू  बौआक  मूड़ि  आ यज्ञोपिीत संस्कार मे। हजारीबाग  आ पटिा  \nिैहर -सासुर रहिे  गाम-समाजक काज मे उपस्थस्थथतक अिसर  ततेक \nभेटल  िदह  कदहयो। आ हमर अप्पि  गाम िा  िािीगाम  मे \nशसिुरहारक  परम्परा िैक  िदह।  नमथथला  मे गाम-गामक बबध -\nव्यिहार  मािे  एदह तरहक लौवकक परम्परा मे भभन्नता  होएब  कोिो  \nिब  बात  िदह।  कोिो -कोिो  गाम मे मूड़ि -उपिैि  साँ एक राथत \n 70 || विदेह ४२४ \nपदहले भगता  खेलाइत  िैक।  कोिो  गाम मे ओदहिा  भगितीक  \nआराधिा  क' बरुआ  आ बरुआ  माएक िब  िस्त्र राखल  जाइत िैक  \nभगितीक  सीर लग। तदहिा  मूड़ि -उपिैिक  अिसर  पर कोिो  गाम \nमे खीर -पूड़ी-मधुरक पातरर पड़ल, ताँ कोिो  गाम मे बशलप्रदािक  \nररिाज।  हमर सासुर मबढ़या मे ओहिे  शसिुरहार  होइत िैक  जेहि  \nशसिुरहारक  शचत्रर् शिििंकर  श्रीनििास  जी अपि  कथा  \"शसिुरहार \" \nमे कएिे  िथथ।  भरर  गामक सभ  अदहबाती  क ेाँ हकारर क' बजाओल  \nजाएत आ सभ  एक लाइि  साँ ठाढ़ रहतीह। भगिती  घर साँ ओसारा \nपार करैत आाँगि धरर चशल जाइत िलए  अदहबातीक  ओ पााँती। \nसभ  अदहबाती  क ेाँ तेल-शसिंदुर -धााँसा कएल जाए आ तकर बाद  सभ  \nक ेाँ िब  रुमाल  पर खीर -पूड़ी, गुड़-चाउर, सुपारीक टू क आ शसक्का \nदैत  अपि  आाँचरक खूट  पर लोटा ल' क' सभक  पैर कनि -कनि  \nजल दैत  आिीिाणद  लेबाक  प्रवक्रया भेल  शसिुरहार।  \n \nसे ई कथा  \"शसिुरहार \" पबढ़ अपि  दुिू  बौआक  मूड़ि  उपिैिक  ओ \nदृश्य आाँखखक सोझााँ िाशच  गेल। जे निस्संदेह  सुखद  अिुभूथत  \nदेलक।  वििृत  सि  भ ' गेल िलए  जीििक  आपा-धापी मे।  \nकथा  \"शसिुरहार \"क बुिािट  एकदम  कसल िनि।  कथा  बूिब  भात -\nदाशलक  कौर िदह  िैक।  बहुत  पापड़ बेलए  पड़ैत िैक , तखि  एकटा \nिीक  कथाक  सृजि  संभि  होइत िैक।  कथािकक  चयि , भाषा , \nशिल्प , सभ  वकि ु मे एकटा संतुलि  हुअए आ कथाक  माध्यम साँ \nसमाजक लेल जे संदेि  देल  जा रहल अनि , से स्पष्ट हुअए, तखि  \nबिैत  िैक  एकटा उत्तम कथा।  एदह कथा  \"शसिुरहार \"क पाठ करैत \nहमर ध्याि क े न्द्रन्द्रत रहल लेखकक  लेखि -िैली  पर। एकटा सामान्य \nसि  कथािकक  आधार पर अद्भु त कथाक  सृजि  कएलनि  अनि  श्री   विदेह ४२४ || 71 \nशिििंकर  श्रीनििास  जी। हमरा जिैत  कोिो  कथा  क ेाँ विलक्षर्  \nबिबैत  िैक  शलखबाक  िैलीए।  कखिोकाल  देखबा  मे आबैत  िैक  \nजे कथािक  बहुत  जबरदस्त  रदहतहुाँ कथा  ओतेक जािदार /िािदार  \nिदह  बनि  पाबैत  िैक।  कारर्  बस  एक्कदह टा रहैत िैक , कथाक  \nभटकल  सि , निदड़आएल  सि  शिल्प।  एदह तरहक चूक मजबूत  \nकथािक  क ेाँ सेहो कमजोर कथा  मे पररर्त  क' दैत  िैक।   \n \nउि  कथा  \"शसिुरहार \"क संग उन्टा बात  देखा  रहल अनि  हमरा। \nसामान्य सि  कथािक  क ेाँ िीक  ढंग साँ प्रस्तुत कएलनि  अनि  \nलेखक।  प्रिंसिीय  अनि ! एदह कथाक  माध्यम साँ कथाकार  पाठकक \nध्याि एदह बात  ददस  आक ृ ष्ट करबाक  प्रयास कएलनि  अनि  जे \nस्त्रीए स्त्रीक ित्रु  ताँ िदह  कदह सक ै त िी  मुदा  एकटा स्त्री क ेाँ \nमािशसक /िारीररक  प्रताड़िा  देबा  मे स्त्रीए आगााँ रहैत िथथ।  पुरुष  \nप्रायुः बचािे  करबा  लेल तत्पर देखा  पड़ैत िथथ।  एदह बात  मे संिय  \nक े र एक रत्ती गुंजाइि  िदह  अनि।  बहुत  रास एहि  घटिा  हमरो \nआाँखखक देखल  अनि।  वकि ु काि  साँ सुिल  सेहो अनि।  वििेष  रूप  \nसाँ एकटा स्त्री क ेाँ सासुर मे सासु आ ििददए  नमशल उलाउ-चुलाउ \nकरैत िथथ  जेिरली।  ससुर-भैंसुर -देओर  विरले  कोिो  घरक एहि  \nकरैत हेताह।  \nओिा  एदह कथा  मे ताँ सासु द्वारा पुतहुक िदह , माए द्वारा अपि  \nबेटीक  उपेक्षा करैत देखाओल  गेल अनि।  आ एकर विश्वसिीयता  \nपर कोिो  प्रश्न शचि  िदह  लगाओल जा सक ै त अनि।  अपि  नमथथला  \nमे होइत िैक  एहिो।  समाजक डर, संभावित  अमंगलक डर, एकर \nमूल कारर्  देखाइत  अनि।  \nअपि  नमथथला  मे घरक पुरुख  लेल पाबनि -थतहार, व्रत-उपास  72 || विदेह ४२४ \nकरबाक  परम्परा रहल िैक।  पुरुखक  स्वस्थ रहबाक  कामिा , दीघाणयु \nहोएबाक  कामिा  करब  स्त्रीक धमण रहल िैक।  अदौकाल  साँ स्त्रीगर् \nबेटा  आ पथतक लेल अपि  देह  क ेाँ साधैत रहलीह अनि।  आ तैाँ कोिो  \nस्त्री अपि  घरक पुरुख  क ेाँ अमंगलक िायो  साँ दूर  राखबाक  लेल \nबेहाल  रहैत िथथ  सददखि।  इएह कारर्  अनि  जे अपिक ु िक  डरेाँ \nमाए शसिुरहारक  प्रवक्रया साँ कल्यार्ी क ेाँ दूरे  राखब  उशचत बुझलनि।  \nकोिो  तरहक अमंगलक डर साँ डेराएल माए बेटीक  हृदय आहत \nकरबा  मे एक रत्ती संकोच िदह  करैत िथथ।  जखि  रामभद्र  बाबू  \nटोक ै त िथथि  ताँ पत्नीक उतारा िनि , \"ओ हमर बेटी  िी।  कमण फु टलै \nजोदड़ देशलयै। धमण-अधमणक कोिो  विचार  िदह  कएशलयै।\" पथत पर \nखखशसआइत  बाजैत  िथथ , \"ई ऐहबक  पूजा नियै , भगितीक  पूजा। \nओकरा दुआरे  हम अपि  बेटा  के अमंगल िदह  होमए देबैक। \"  \nमाएक मुहेाँ एहि  बात  सुनि  कल्यार्ी तत्क्षर् ओदह ठाम साँ विदा  \nभ ' जेबाक  िेआर  करए लागैत िथथ , मोिे -मोि।  मुदा  फ े र सोचए \nलागैत िथथ , \"माए हमरा अमंगल बुखझ  रहलीह अनि ? वपता कहााँ \nअमंगल बुझैत  िथथ !\"  \nमाएक एहि  सोचक पािााँक मूल कारर्  अनि  पुत्र-प्रेम! बेटा  साँ \nिंि  चलैत िै , बेटा  क ु ल के दीपक  होइत िै , बुढ़ापा  मे माए-बापक  \nसहारा बेटे  होइत िै , एदह सभ  तरहक धारर्ा  अपि  मैथथल  समाज \nमे व्याप्त रहल अनि।  मैथथले  टा िदह  संपूर्ण  भारतिषण  मे कमोबेि  \nएहिे  स्थस्थथत िैक।  ओिा  आब  समय बहुत  बदशल  गेलैए: बदशल  \nरहलैए। सभ  साँ बड़का  बदलाि  ई एलैए जे आब  बेटाक  आस मे \nपााँच टा, िओ  टा बेटीक  लाइि  लगाएब  िदह  देखाइत  अनि  कत्तहु।  \nएम्हरे दू  - चारर ददि  पदहिे  िररष्ठ  रचिाकार  विभा  रािीक  फ े सबुक \nपोस्ट अभरल , जादह मे ओ एदह धारर्ा  क ेाँ (समाज मे स्त्री द्वारा  विदेह ४२४ || 73 \nस्त्रीक प्रताड़िा  कएल जेबाक ) \"वपतृसत्तात्मकता का खेल \" कहलनि  \nअनि।  हुिकर  कहब  िनि  जे पुरुषे  लोकनि , एदह तरहक बात  (स्त्रीए \nस्त्रीक ित्रु  होइि ) स्त्रीगर्क ददमाग  मे भरर  देिे  िथथ।  एदह तरहक \nधारर्ा  बिा  देलनि  अनि  पुरुष -िगण , अपि  उल्लू सीधा करबाक  \nलेल। आगााँ ओ दलील  दैत  कदह रहलीह, जे िचणस्वक  लड़ाइ जदहिा  \nदू  गोट मदहलाक बीच  रहैत िैक  तदहिा  दू  टा पुरुषोक  बीच  रहैत \nिैक।  सभ  कायणक्षेत्र मे एहि  देखबा  लेल भेटैत  िैक।  मुदा  पुरुषक  \nलेल आइ धरर िदह  कहल गेलए जे, \"पुरुषे  पुरुषक  दुश्मि  होइत \nिैक। \" 'एदह बात  क ेाँ बुझू ', से कहैत स्त्रीगर् क ेाँ ललकारैत सि  पोस्ट \nबुझाएल  हमरा।  \nविभा  रािीक  िब्द  मे,\"आज भी  यह जुमला 'औरत ही औरत की \nदुश्मि  है' फ ें क ददया जाता है। हम औरतों को इससे बचिे , इसक े \nिैरेवटि  को समझिे  और अपिे  विचार  को दुरुस्त  करिे  की ज़रूरत  \nहै, अन्यथा हमारी बादिाली  पीबढ़यााँ भी  यही सुििे  के शलए \nअभभिप्त  होती रहेंगी वक 'औरत ही औरत की दुश्मि  है'।\"  \nदहिका  सि  बहुत  मदहला रचिाकार  िथथ  जे स्त्री साँ जुड़ल सभ  \nसमस्याक जदड़ अपि  मैथथल  समाजक \"वपतृसत्तात्मक\" होएबा  क ेाँ \nमािैत  िथथ।  हमर कहब  अनि , जैाँ समाज वपतृसत्तात्मक अनि  तैं \nस्त्रीक माि -सम्माि  बााँचल अनि।  स्त्रीक सत्ता मे ताँ भगिािे  \nमाशलक बुझू  ! खैर , आब  एदह बात  क ेाँ विराम  देब  ठीक। बेसी  \nखोंइचा  िोड़ेबाक  बेगरता  िदह  अनि  एदहठाम। \nएदह कथाक  प्रासंनगकताक गप्प करी ताँ ई कथा  \"शसिुरहार \" एखिहुाँ  \nओतबे  प्रासंनगक अनि , जतेक ई शलखल  जेबा  काल रहल होएत। \nभले  ही आब  एहि  कोिो  अनिष्ट  भेलाक  बाद  पुिविििाह  करबा  देब  \nसामान्य बात  भ ' गेल अनि , मतलब  एक्सेप्टेबल भ ' गेल अनि   74 || विदेह ४२४ \nसमाज मे। अपि  मैथथल  समाज मे सेहो। मुदा  ओदह स्त्रीक संग \nस्त्रीगर् द्वारा उपेञक्षत व्यिहार  करब  जारी अनि।  से ओकर िैहर  \nपररिार  होइक िा  समाजक लोक, ओ माि -सम्माि  िदह  भेटैत  िैक  \nओकरा जे एकटा सामान्य ऐहब  क ेाँ लोक दैत  िैक।   \nकथा  मे िकारात्मक  पक्ष, मािे  त्रुवट ताक ै त रदह गेलहुाँ वकि ु अभरल  \nिदह  तेहि।  कथािक , चररत्र-शचत्रर्, शिल्प -िैली  सभ  परफ े क्ट ! \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२४ || 75 \n४.डा. धिाकर ठाक ु र - 'असमंजसी मध्यममागी 'कथाशिल्पी \nशिििंकर श्रीनििास ' '(सेिुरहार ' कथा क े र संदभणमे)  \n \nडॉ. धिाकर  ठाक ु र \n'असमंजसी मध्यममागी'कथाशिल्पी शिविंकर श्रीनिवास \n(सेिुरहार'कथा क े र संदर्भमे) \nशिििंकर श्रीनििाससाँ हमर एकमात्र सादहण्त्यक भेंट िीक िदह \nरहल। ििटोलमे २० ददसम्बर २०१५क आयोशजत अिरराखष्ट्रय \nमैथथली पररषदक दोसर 'कथा क ु म्भ ' मे ओ आएल िलाह। मैथथलीक \nिामी कथाकार वकिु कथा गोष्ठीक सामान्य नियम जे अप्रकाशित \nकथा पढ़ल जाए क े र जगह ओ अपि पोथीसाँ एक प्रकाशित कथा \nपबढ़ देलाह वकिु अध्यक्ष डा. कमलकांत झा आपशत्त िदह क े लखखि \nतऽ अिुिासिक कारर् हमहूाँ चुप रहलहुाँ (जेिा एखि वकिकहुाँ \nदहन्दीक पोथीक  लोकापणर् १२२म सगर राथत दीप जरयमे जलिारमे \nसेहो भेल)।  \nवकिु श्रीनििासजीक कथा सुनितदह हम दहन्दीक ित्तीसगढ़मे \n२०१५ क एक दहन्दी समाचारपत्रमे िपल कथाक संग भािसाम्यता \nओ कथासाम्यताक आरोप लगा देशलएन्हि। दूिू कथामे क ु मारर \nभोजि लेल कोिहुाँ दम्भी व्यनिक ेाँ  वकिकहुाँ आगााँ याचिा करऽ \nपड़ल िलन्हि शजिक घर क ु मारर बेटी िल शजिका  ओ दम्भी हमेिा \n 76 || विदेह ४२४ \nदूसैत रहैत िल। हम अपि मुाँहफटीमे राजकमलक प्रशसद्ध 'ललका \nपाग' मैथथली कथा पर सेहो िरदचन्द्रक एक कथासाँ भािचोरीक \nआरोप लगाओल जादहमे एक वििादहता अपि पथतक ेाँ  दोसर बबआह \nलेल जाइत काल िंखध्वनि करक लेल बाध्य करैत अनि।  \nशिििंकर श्रीनििासक एक कथाक पीडीएफ 2005 मे प्रकाशित \n'शसिुरहार ' क कथा विधिा वििाह बन्ति पुिविििाहक बादक \nमािशसकताक ऊपर एक प्रगथतिील कथा 2025 ईस्वीमे ओतेक \nप्रासंनगक िदह लागैए कारर् विधिा वििाह िदह तलाकक बाद \nपुिविििाहक कथा अनधक समाजमे आब भए रहल अनि।  \nउि कथामे कल्यार्ी िामक एक बेटी वििाहक चारर मासक बाद \nरेल दुघणटिा चलते विधिा भए गेलीह। हैदराबादक महािगरीमे अपि \nवपताक िौकरीस्थल पर अपि सहपादठिी द्वारा अपि भाइक प्रथत \nहुिक झुकाि करबा उत्तर प्रदेिक एक आधुनिक कथथत जाथत -\nपाथत िदह मािएबला ब्राह्मर् पररिारमे वििाह भए गेलैन्हि।  \nएकर पााँच िषणक बाद कल्यार्ीक ेाँ  एक भाइ भेलन्हि जकर \nउपियिक समय सधिा लोकनिक सेिुरहार प्रथा पर ई कथा अनि \nजादहमे विधिाक वििाहक बाद ऐहब िदह मानि या ओकरा अमंगली \nमािकक संिय कल्यार्ीक मोिमें अि तक रदह जाइत िन्हि।  \nकल्यार्ीक ेाँ  वििाहक पााँच िषण भाइक जन्म जाकर बूझू 8 िषणक \nबाद ओकर उपियि यािी 13 िषणमे कल्यार्ीक ेाँ  कोिहुाँ सिािक \nचचाण िदह कथामे एक कमी देखाइत अनि। कल्यार्ीक माए गाममे \nविधिाक पुिविििाहसाँ यज्ञमे विघ्नसाँ डरैत िथथ वक िं तु पथतक ेाँ  अिमे \nबेटीक घर जा गाम लेल िोतए कहै त िथथि। जमाए सेहो संग \nगेलाह से हुि का ि ीक ि दह लगलन्हि  जे गाममे वकि ु  गड़ब ड़ ि दह \nभ जाएत। जखि वक वपता जमाएक गाम संग गेलासाँ प्रसन्न िथथ।  विदेह ४२४ || 77 \nएदह अिरालमे गामक बदलबाक चचाण िदह भेिाइ कथाक कमी \nअनि। ओतए बारर देबाक कोि कथा सहयोग भेटैत िन्हि।  \nशसिुरहार प्रवक्रयामे माए बेटी कल्यार्ीक ेाँ  िदह कहैत िै जे बेटाक ेाँ  \nअमंगल िदह हो। कल्यार्ीक ेाँ  मोि होइत िै िापस चशल जाए वकिु \nअबोध भाइक ेाँ  मुाँह देखख असमंजसमे ओकर मिोदिाक िीक िर्णि \nकथाकार श्रीनििास करैत िथथ। हुिक प्रगथतिील लेखकत्व \nकल्यार्ीक ेाँ  उत्प्रेररत कए स़धिा पंनिमे ठाढ़ करैत अनि। ओ एक \nभौजीक ेाँ  खीर-पूआ दैत िथथ तऽ एक वपथतयौत बदहि कल्यार्ीक \nमाएक हाथसाँ तेल-सेिूरलए कल्यार्ीक शसउाँथथमे लगा दैत िथथ। \nकल्यार्ी प्रसन्न, ओकर पथत प्रसन्न (िेपथ्यमे वपता सेहो प्रसन्न भेल \nहोथथ) वकिु माएक ेाँ  'असमंजसी कथाकार ' शिििंकर श्रीनििास \nअिा क ्  मुद्रामे राखख दैत िथथ।  \nहम कहैत िी कथाकर शिििंकर श्रीनििास उच्च जाथतबोधक \nमािशसकतामे फ ाँ सल एक आधुनिक पढ़ल -शलखल , आधुनिक \nसोचक कथाकर िथथ वकिु ित प्रथतित आधुनिकताक िदह। ओ \nविधिा वििाह सेहो करबैत िथथ तऽ दोसर भाषी वकिु \nस्वजातीयदहमे। कथािक हमेिा असमंजसमे ओ द्वंद एिं \nआधुनि कीकर र् क दद शि  वकि ु ए।  \nई पूर्ण िैज्ञानिक सापेक्षक पक्षधर िदह िदहए पुरातिपंथी िरि् \nअसमंजसी स्थस्थथतमे जादहमे िैह िदह अनधकांि उच्च सामाशजक \nिगणक लोक एखि धरर अनि। एखिहुाँ पुरुषक ेाँ  प्रगथतिील ओ \nमदहलाक ेाँ  दवकयािूसी देखेबाक आदथत जेिा एदह कथामे माता \nदवकयािूसी वपता प्रगथतिील जखि वक अनगला पीढ़ी मे लड़की \nकल्यार्ीक भाउशज ओ वपथतयौत बदहिक प्रगथतिीलताक बबिा \nप्रिंसा क े िे वििरर् अनि।   78 || विदेह ४२४ \nई दवकयािूसी जाएमे एक -दू पीढ़ी आओर लगतै िा फ े र 'यू टिण ' \nहैत जे पररर्ामफल देखल जा रहल अनि एहि वििाहक पररर्थत \nब हुत तलाक या वि ि ाह टू टि मे। की परर ि ार  संस्था समाप्त हैत? क े  \nजािए वकिु ई कथा 20 साल पदहले शलखल संभितुः आब \nप्रासंनगक िदह जखि 2005 मे शलखल गेल तखि एक तरहसाँ \nप्रगथतिील प्रगथतगामी कथा लेखकक रूपमे शिििंकर श्रीनििासक ाँ  \nमािल जएबाक चाही िल िा मािल गेल होएत। एखि 2025 मे \nनिण्श्चतरूपसाँ समाजमे िैज्ञानिक दृखष्टकोर् आओर बबढ़ रहल अनि।  \nवकिु 2005 मे ई प्रगथतिील कहाओल गेल होएत यद्यवप तखिदह \nनमथथला समाज तलाकसाँ आक्राि भए चुकल िल ओ 60+ िषणक \nऔसत आयु यािी 1947 -57क हैजा -मलेररयाजन्य अल्पजीिी \nऔसत आयु 21 िषण िल जखि विधिा बहुत होइत िलथथ आओर \nओ कलंवकिीसाँ आगााँ नमथथलामे सेहो उदठ गेल होएतीह। तथावप \nकथा िैली िीक शिििंकर श्रीनििासक ेाँ  िनि। हमरा हुिक 'य' क े र \nमैथथलीमे अनधकांि मैथथली लेखकजकााँ दहन्दीजकााँ हरसठ्ठदह प्रयोग \nिदह लागल जखि 'ए' उपयुि ओ उशचत।  \n \nएदह कथा लेल हम आरो लीखख सक ै त िी मुदा एखि अतबे।  \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२४ || 79 \n५.डॉ. क ै लाि क ु मार नमश्र -शसिुरहार -'शिििंकर श्रीनििास 'क कथा  \n \nडॉ. क ै लाि  क ु मार नमश्र   \nशसिुरहार –शिििंकर श्रीनििास ’क कथा  \nशिििंकर श्रीनििास 'क एक कथा \"शसिुरहार\" जे दहिक कथा \nसंकलिक पोथी \"गामक लोक\" मे िनि , आइ भोरे -भोर पढ़लहुाँ। \nकथा अिेक दृखष्टकोर् साँ िीक लागल। पोथी त ' ई सोशच पढ़िाइ \nप्रार म्भ  कएि े र ही जे सब  कथ ा पबढ़ अगर  वकि ु  ब ात ि ीक-अधलाह \nलागत त ' ओदह पर अपि विचार राखब , मुदा पदहल कथा ततेक \nप्रभावित कएलक जे भेल वक पदहिे एदह कथाक वििेचिा करी।  \nउच्च जाथत, मुख्य रूप साँ ब्राह्मर्, ताहू मे मैथथल ब्राह्मर् मे िैधव्य \nएक श्राप थथक। ई लोकक िारीक प्रथत अपराध आ क ुं ठाक भाि \nप्रदशिित करैत अनि। ई पुरुख़क ढकोसला क ेाँ  उजागर करैत अनि। \nअसमय मृत्यु चाहे पुरुख़क हो अथिा स्त्रीगर्क , एक िज्रपात अनि। \nलेवकि ई िज्रपात सेहो प्रजातान्तिक अनि। असामनयक मृत्यु \nककरो, कखिो कतौ भ सक ै त अनि - की पुरुख आ की स्त्री। \n 80 || विदेह ४२४ \nअगर एकर सूत्र अतेक सािणभौनमक अनि त फ े रो स्त्री आ पुरुख़क \nमृत्यु मे वििेष समाजक वििेष जाथत अिरगल अंतर आ सीमारेखा \n(लक्ष्मर्-रेखा ) कथीलेल खखचैत अनि ? दूिूक लेल अलग -अलग \nमापदड कथी लेल गढ़ैत अनि ? पत्नी मरला पर पुरुख कखिो \nवििाह क ' सक ै त अनि , वकि ु  ख ा सकै त अनि , ओकरा कोिो \nअिुष्ठाि , सामाशजक िुभ कायण आदद साँ िदह बारल जाइत िैक ; \nसब रंगक िस्त्र पदहरक आज़ादी , सब भोजिक आज़ादी िैक , िैह \nसमाज पथतक मृत्युक बाद स्त्रीगर् अथाणत ओकर विधिा लेल अतेक \nकठोर -निदणय वकयैक भ जाइत अनि ?  \nख़ैर, ई त भेल व्यिस्था आ ओदह व्यिस्थाक लेख आ संरचिा मे \nजे शिक्षा आ समाजक बढ़ैत पररदृश्य मे पररितणि भ रहल अनि। \nविधबा वििाह आ वििाहक बाद समाजक अस्वीक ृ थत -आ स्वीक ृ थतक \nद्वन्द कोिा चलैत अनि , पुरुख विधिाक वपताक रूप मे अपिा क ेाँ  \nक े िा देखैत अनि , परम्परा आ बेटीक जीिि एदह दूिूक बीचक \nउभयिृत्तता मे कोिा एक माय फ ाँ सल रहैत अनि , आददक बहुत \nसजीि िर्णि एदह कथाक कथाकार शिििंकर श्रीनििास कएिे \nिथथ।  \nकथा क े  अगर संक्षेप मे कही त रामभद्र झाक बेटी कल्यार्ी \nवििाहक चारर मासक भीतर विधिा भ जाइत िथथि। कल्यार्ीक \nमाता-वपता कल्यार्ी क ेाँ  लेिे हैदराबाद चशल जाइत िथथ। कल्यार्ी \nओतय फे र ो साँ पढै लगैत अनि । वकि ु  दद ि क ब ाद  कल्यार् ीक एक \nसहेली अपि भाई साँ जे की उत्तर प्रदेिक ब्राह्म र् िैक आ बहुत \nपदहिे हैदराबाद मे बशस गेल िैक , ओकरा सबलेल जाथत -पाथत \nकोिो खास िस्तु िदह िैक , कल्यार्ीक वििाहक प्रस्ताि रखैत िैक। \nलड़का क ेाँ  कल्यार्ीक सम्बन्ध मे सब जािकारी िैक तकर िादो  विदेह ४२४ || 81 \nओ वििाह लेल तैयार िैक। कल्यार्ीक माता -वपता थोड़ेक उधेर -\nबुिक बाद वििाह लेल हााँ क दैत िथथि। कल्यार्ी अपि पथत संग \nसुखमय जीिि जीबैत अनि। रामभद्र झाक गाम मे लोक िािा \nतर हक ब ात ब ि ब ैत ि ैक। वकि ु  लोक यद्यवप एहि ो ि ैक जे वि धि ा \nवििाहक स्वीक ृ थत दैत िैक। कथा मे मोड़ तखि अबैत  िैक जखि \nरामभद्र झा अपि पुत्रक उपियि मे हैदराबाद साँ गाम जयबाक \nयोजिा बिबैत िथथ। दूिू पथत -पत्नी मे पदहिे ई वििाद होइत िनि \nजे कल्यार्ी क े  ल’ जाई अथिा िदह। जखि निर्णय भ ’ जाइत िनि \nजे कल्यार्ी क ेाँ  ल जेताह त बात कल्यार्ीक िर पर अबैत िैक। \nअन्तिम निर्णय लैत िथथ जे कल्या र्ी दूिू प्रार्ी गाम जेतीह  \nगाम गेलाक बाद लोक कल्यार्ीक सम्बन्ध मे बहुत तरहक बात \nकरैत अनि। गैर ब्राह्मर् जाथतक स्त्रीगर् जकरा मे विधिा वििाहक \nप्रचलि िैक तकरा सबक ेाँ  कनि आश्चयण लानग रहल िैक। खैर! \nजख ि  ई नि र् णय होइत ि ैक जे वकि ु  सोहानगि  सब  भ गि ती केाँ \nशसिुरहार देतैक त ’ परम्परा मातृत्व पर भारी पदड़ जाइत िैक आ \nअनिष्टक आिंका साँ कल्यार्ीक माय कल्यार्ीक िाम सोहानगि \nमदहलाक सूची मे िदह रखैत िथथ। एदह विषय पर हुिक अपि पथत \nसंग बहस होइत िनि जकरा टाटक दोगे कल्यार्ी सुनि लैत िैक। \nकल्यार्ीक ेाँ  िानि आ अपमािक अिुभूथत होइत िैक। ओ \nवक िं कतणव्यविमूढ भ जाइत अनि। जखि शस िुरहारक बेर अबैत िैक \nत ओ दहम्मत करैत जाइत अनि सेिुर स्त्रीगर् सबहक सीथ मे लेप \nदैत िैक।  \nकथाक तािा -बािा बहुत सुन्दर आ मिोिैज्ञानिक ढंग साँ रचल \nगेल िैक। कथा मे समाजक बदलैत रुख पर सेहो ध्याि देल गेल \nिैक। ई कथा लीक साँ अलग अहुलेल कहल जा सक ै त अनि जे  82 || विदेह ४२४ \nअदह मे अन्धविश्वास आ िारी िोषर् क ेाँ  समाज खुशल क सहयोग \nिदह क रहल िैक। समाज क ेाँ  मौि भ गेिाई , क े िल कािा -फु स्सी \nक े िाई , कल्यार्ी क ेाँ  माता-वपता क ेाँ  समाज साँ बदहष्क ृ त िदह क े िाई \nवकि ु  एहेि  डेग ि ैक जे ई शसम्पटम द ेख ब ैत ि ैक जे समाज परर ि तणि  \nलेल तैयार िैक। कथा मे कखिो कल्यार्ीक माता त कखिो \nवपताक ेाँ  परम्परा आ यथाथणक बीच उभयिृतताक अिस्था देखेिाई \nलेखक क ेाँ  समाज साँ कतेक गहीर संबंध िनि तादह  बातक प्रमार् \nिैक। कल्यार्ीक मायक मिोदिा जादह रुपे िभर्ित िैक से ई कहबा \nलेल पयाणप्त िैक जे कथाकार जखि कथाक निमाणर् करैत िथथ त \nओ तटस्थ भेल करैत िथथ , िारी मिोदिा क ेाँ  तह मे घुसबाक \nदहम्मत रखैत िथथ। हम एदह कथा क ेाँ  एक पाठक साँ अनधक एक \nमािि आ समाजिास्त्रक विद्याथीक रूप मे पढ़लौ। कथा अथणपूर्ण \nलागल। \nएक प्रसंग आरो िरर् आबब गेल। अदह बेर ददल्लीक अंतराणष्ट्रीय \nमैथथली शलटरेचर फ े न्तस्टिल मे शिििंकर श्रीनििास क े र रचिा पर \nएक सत्र िल। सत्रक दू सादहत्यकार हुिका पर बजैत रहैथ। आश्चयण \nतखि लागल जखि दूिू  ई बजला जे ओ सब अदह सादहत्यकार \nक ेाँ  िीक साँ िदह पढ़िे िथथ। हम एक दिणक आ आयोजक मडलक \nसदस्य होब क ेाँ  िाते अपि आपशत्त दजण करौिे रही। बाद मे \nशिििंकर श्रीनििास जी स्वयं सबहक िंकाक समाधाि क े लाह।  \nई कथा पबढ़ लागल , अगर एहेि सादहत्यकार क ेाँ  हम सब िदह पढ़ैत \nिी त फ े र कथी लेल मैथथली -मैथथली करैत िी ???? एखि अतबे। \nफ े र जखि दहिक पोथी “गामक लोक” क े र सब कथा पबढ़ लेब त \nवकि ु  शलख ब ाक प्रयत्न कर ब । \n  विदेह ४२४ || 83 \n६.चंदिा दत्त -श्री शिििंकर श्रीनििास  \n \nचंदिा दत्त  \nश्री लशवशंकर श्रीछनवास  \nश्री लशवशंकर श्रीछनवास मैथिली  साहहत्यमे ग्रामीण पररवेशकक \nकिा -कहानी  क े र अहद्वतीय लशल्पी िथि।  हहनकर  किा  पाठकक ेँ \nमानलसक  रूपें  ओहह  स्थान पर लऽ  जा  कऽ राष्टख दैत अछि।  मैथिली  \nसाहहत्यमे हहनकर  किा  एकटा  नव इजोत हदस लऽ  जायत  अछि।  \nहमरा  हहनकर  किा  हहनक े सँ सुनबाक  सौभाग्य मधुबनीमे भेटल।  \nकिा  िल  \"गामक  लोक \" ओहह  किामे  ततेक प्रवस्तार सँ ओ आजुक \nपररवेशमे जे अफसर पुत्रक महा  अफसरानी  पुतोहक  मनोवृलत्त आ \nताहहमे  माय  कतेक महीन  भावें  अपन नीक मनोवृलत्त क े र वणान \nकयने िथि  जे पाठकक े ई बुझबामे  अबैत अछि  जे हम  अपने टोल  \nपडोसक ष्टखस्सा पत्ऱि-सुछन रहल  िी।  एकदम वास्तप्रवक लय -ताल।  \nएकहक  आखर सत्य, जे माय  कतेक कि  काप्रट अपन करेजक \nटुकडा  के प़िौनी करा  अफसर बनौलछन  से वैह  बुझय िथि  आ \nहुनकर  सभटा  तपस्या क े र मोल  बुझछनहार  प्रकयो नहह , तखन ओ \nचुप्पेचाप ओहह  बस्तीमे जाय  िथिि  जतय हुनकर  मागादशान  क े र \n 84 || विदेह ४२४ \nआवश्यकता अखनो िन्हि  आ ओ सभ  हहनकर  सम्मान करैत \nिथिि।  ई बात  क्लब संस्क ृ थत वाली  पुतोहक े अनगाल  बुझाइत  \nिैि।  ई हुनक  समाजसेवा  पर धयले  चाट  चुप्पेचाप दऽ जाय  \nिथिि।  साँचे  समालजक  पररस्थस्थथत क े र ऐना  देखेनाय   \nजे साहहत्यकार को दाछयत्व िन्हि  से हहनक  सभ  रचनामे  झलक ै \nिन्हि।  हम  त हहनक े सभक  रचना  सँ सीष्टख रहल  िी   आ भप्रवष्यमे \nहहनक े सभक  आशीवााद  सँ सीखैत-ललखैत  रहब।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२४ || 85 \n७.डॉ. आभा झा -चयनित -कथ ाक माद ें वकि ु  गप \n \nडॉ. आभा  झा  \nचयछनत -किाक  मादें  प्रकि ु गप  \nआदरणीय लशवशंकर श्री छनवासजी  गद्य, पद्य दूहू  प्रवधामे रचना  \nकरैत िथि , स्तरीय आलोचनात्मक छनबंधाहद  ललखने  िथि , मुदा  \nसवााछधक  ख्याथत अलजित कएने िथि  वरेण्य किाकारक  रूपमे।  \nहहनकर  साहहत्यमे रमणीक बंप्रकम भ्रू-भंछगमाक  वणान कम्मे अछि , \nकल्पनाक मधुर मनोहर  उडानो  बेशी नहह , ओ मजगूतीसॅं ठा़ि अछि  \nयिािाक  कटु कठोर आधार  पर। लेखक  मात्र मनोरंजन लेल  \nसाहहत्य सृजन नहह  करैत िथि , एकटा  लजम्मेदार नागररक  जकाँ  \nसमाजक ेँ उलचत अनुलचतक बोध करयबा  लेल , उलचत पि  पर \nचलबा  लेल  पािेय  दैत िथि।  मुदा  उपदेश सुनबाक  धैया ककरा  \nिैक ? के सुनतछन हहनक  गप? मुदा  ओ उपदेशो कत' दैत िथिन , \nओ त' ष्टखस्सा सुनबैत िथिन।  ष्टखस्सामे मनोरंजन त' होइते  िैक , \n 86 || विदेह ४२४ \nहहनकहु  किामे  आनन्दतत्त्व िैक  अवश्य, मुदा  अन्तस् मे समेटने \nिैक  एकटा  प्रवचार, एकटा  स्पि दृष्टिकोण, समाजमे  प्रवद्यमान \nप्रवभभन्न समस्या आ संगमे किाकारक  संवेदनाक  मलहम।  किा  सभ  \nएकटा  प्रवलशि उद्देश्यक संग ब़िैत अछि  आ अंत तक अबैत- अबैत \nछनन्नसॅं जगा  दैत अछि।  सहृदय  आ साकांक्ष पाठक  ष्टखस्सा पत्ऱि \nलचहुँप्रक उठैत अछि , भक्क द' आँष्टख फोलल  दैत अछि।  हॅं , सियोजन  \nरचल  किा  सभमे  स्वाभाप्रवक बहावक  गथत कतौ कतौ सायास  \nकम-बेशी कएल  जाइत  िैक , किाकार  सेहो  कएने िथि , मुदा  एहहसॅं  \nकिाक  रोचकतामे  कत्तहु कोनो िकारक  न्यूनताक अनुभव  नहह  \nहोइत  अछि।   \nहहनक  किा  सभ  मात्र फ ैं टेसी नहह , सत्यक आधारभूछम  पर \nकाल्पछनकताक  छगलेबासॅं  ठा़ि कएल  किा -भवन  थिक  जाहहमे  \nिवेश  आदशा समाजक  रचनाक  प्रियाशीलताक  अपेक्षा रखैि।  एहह  \nतरहेँ  किाकार  साहहत्य सृजन लेल  पारंपररक  ियोजनक ेँ \n\"व्यवहारप्रवदे आ कान्तासस्थम्मततयोपदेशयुजे\" स्वीकारर ओकरा  मूता \nरुप  दैत िथि।  साहहत्यत्यक क ृ थतक उद्देश्यो यैह  होयबाक  चाही , से \nकल्याण-पिक  छनदेश हहनक  किा  सभमे  अित्यक्ष रूपसॅं  प्रवद्यमान \nअछि।  बहुत  हद  तक पंचतंत्रक परम्पराक पालन  करैत लोक -\nसमाजक  मूनल  आँष्टख फोलबाक  ियोजन  मनमे राष्टख गाम -घरक \nपररवेशसॅं तादात्म्य स्थाप्रपत करैत समसामछयक  किावस्तु पर रचल  \nष्टखस्सा सभ  कौखन गामघरक  स्थस्थथत हदलश ध्यान आक ृ ि करैत \nअछि  त' कौखन अमरलत्ती जकाँ  पसरैत बाजारवाद  आ ओहह  \nचकचोिीसॅं  उलचत-अनुलचत-प्रववेकदृष्टिक लोप  सावधान  करैत \nअछि।  उपेक्षक्षत वृद्धावस्था, नगर हदलश पलायन , स्त्री-लशक्षा, \nसमानता  आहद अनेक समसामछयक  प्रवषय किाकारक  दाछयत्व-  विदेह ४२४ || 87 \nबोध आ गंभीरताक ेँ  स्पित: रूपाछयत  करैत अछि।   \nहहनका  द्वारा ललखल  पाँच  टा  किासंग्रह  िकालशत  आ पाठकक  \nलसनेहसॅं  अभभलसिंलचत  भेल  अछि।  एखन ओहह  ष्टखस्सा सभमेसॅं  \nचयछनत किा  मात्र पर प्रवचार करब एतय अभीि  अछि , जकर \nसंपादन  श्री उज्ज्वल क ु मार झा  कएने िथि  आ जे लसछद्धरस्तु \nिकाशन  सॅं िप्रप क' आयल  अछि।  पोिीक  प्रवस्तृत भूछमकाक  \nिारंभमे  िो .देवशंकर नवीनजी हुनका  'छनसभेर  छनन्नमे सूतल  \nसमाजक  पहरू  किाकार ' कहने  िथिन।  समाजमे  पोर-पोरमे व्याप्त \nभौथतकता  ओ बाह्याडंबर आ तकर पररणामस्वरूप ढहैत  ढनमनाइत  \nनैथतकता  लचन्तन आ पररमाजानक  खगता  देखबैत अछि , आिर  भए  \nकतेक दौडब कनेक ि म्हू, प्रवचार करू , बेमारीक  उपचार  करू।  ब़िैत \nधाछमिक  सामालजक  असहहष्णुता, उपेक्षक्षत वृद्धावस्था, सामालजक  \nसमरसताक  प्रवखंडन, खेती-बारी , क ु टीर- उद्योग आहदक उपेक्षा, \nस्त्री-जीवनक प्रवसंगथत आहद अनेक प्रवचारणीय प्रवषय सोझाँ  आछन \nकिाकार  पाठकक  संवेदना  जगबैत िथि  आ एहह  तरहेँ  लेखकीय  \nदाछयत्वक छनवाहण  करैत िथि।   \nकिाकारक  सभसॅं  पैघ लचिंता  िछन  गामसॅं  पलायन  आ फलस्वरूप \nक ृ प्रष-भूछमक  उपेक्षा, गाि -पातक  उपेक्षा, गाममे  अदौसॅं चलल  अबैत \nहस्त-कौशलक  अवमानना।  एहह  लचिंताक ेँ अभभव्यछि  दैत िथि  ओ \nलचन्ता, छमत्र, अद्भुत, लचडै नहह  मनुक्ख थिक  आहद किामे।  प्रकि ु \nउद्धरण द्रिव्य अछि - \nलचन्ता किा  सहजहहॅं  एकटा  लजम्मेदार नागररकक  स्वाभाप्रवक \nलचन्ताक ेँ सोझ सपाट  भाषामे  व्यि करैत अछि।  'माता  भूछम : पुत्रोSहं  \nपृथिव्या:' एहह  भावक ेँ  किाक  िसंगवश  ओ कहै  िथिन ,  \n'धरती माता  थिकीह।  हररयरी  हुनक  िसन्नता छियछन।  प्रवभभन्न धार   88 || विदेह ४२४ \nहुनक  वादन  आ हुनक  उवारा  थिकछन  मातृत्व जाहह  पात्रब कऽ जीव \nएहह  धरा  पर जीबैए, मुदा  सैह  आइ हुनक  पुत्र सभ  हुनका  नाश  \nकरैमे लागल  अछि।  एनामे  धरतीक त्रबगहड जेतीह।  संसार  नि  भऽ  \nजायत।  '  \n\"सम्हरतौ तँ सम्हरर जाइ  जो, जंगल  कप्रट रहलौ  तकरा  रोक, जंगल  \nलगा।  गंगा  दूप्रषत भऽ  कराहह  रहलीहे।  उद्योग-धन्धाक धुंआ हररयरी  \nनि  कऽ रहलौए।  बचा  धरतीक े । गामसँ  लोग  उपप्रट रहलैए  तकरा  \nरोक। '  \nफक ा किा  लशक्षक्षत समुदायक  शारीररक  श्रमक ेँ न्यून बुझबाक  िवृलत्त \nपर िहार  करैत अछि।  जखन बेटा  हुनकर  डोरी बाँटबक ेँ नाक  \nकटायब  कहैत  िछन  त' ओ प्रवक्षुब्ध भए  कहैत  िथि -  \n\"देखह , हम  डोरी नहह  बॅंटै िी , हम  अपन जीवन जीबै िी , ताहह  ठाम  \nजे तोहर  माि  नहह  जाइत  िह  तॅं बूझह  जे तोरामे  आ हमरामे  यैह  \nफक ा िह।  हमर  अपन लूरर  आइयो प्रवकास-माछन  अछि।  \" \nएहने  सन भाव  गुणकिामे  देखाओल  गेल  अछि  जतए इंजीछनयर \nपुत्र आ तिाकथित  समाजसेप्रवका पुतौहुक ेँ सासुक  छनधान बस्तीमे \nजाक ' लशक्षाक ज्योथत देखायब , पेंप्रटिंग लसखायब  प्रकिंवा गरीब-\nगुरबाक  मदथत करब िथतष्ठाक अवमूल्यन लगैत  िछन।  किाकार  \nमात्र समस्या सोझाँ  नहह  रखैत िथि , समाधान  सेहो  देखबैत िथि - \nसंग्रहक पहहल  किा  बुत्ता दोसरासॅं  उमेदक बैशाखीक ेँ नकारैत  अछि , \nअपन ताकथत  पर भरोस  करबाक  िेरणा  दैत अछि  आ कोनो काजक ेँ \nिोट  बुझबाक  हीनग्रन्थिसॅं मुछि  हदया  आत्मप्रवश्वास, आत्मसम्मान \nआ कमाठताक  त्रत्रवेणीसॅं आप्लाप्रवत करैत अछि।   \nडेग लैत  एकटा  ल़िनगी प्रवपरीततमो पररस्थस्थथतमे एकजुटताक  संग \nसंघषा, मनुष्यताक रक्षा आ अन्याययक सोझाँ  ठेहुन  नहह  रोपबाक   विदेह ४२४ || 89 \nसंदेश कतेक सहज  रूपमे  दैत अछि - \n\"मोहन ! मनुक्खक ेँ अपन स्वभाव नहीं  िोडबाक  चाही।  प्रकयै त' एहह  \nत्रबना एकर मौललकता  नि  भ ' जेतै आ मौललकतासॅं  अलग  होएब  \nकहठन िै।  तैं संघषा करबाक  स्वभावक ेँ त्रबसरी नहह।  अपन मनुक्खक ेँ \nलजयौने रही , एकरा  बेची नै। \"  \nसमाधान  त' ओ देखबैत िथि  लजनगी, प्रपतामही, बदलैत  रूप , जकर \nटांङ  तकर आम आहद किामे  सेहो।  अपन जीवन, अपन रुलच -\nिवृलत्त महत्वपूणा होइत  अछि , जकर आदर स्वयं करबाक  चाही।   \nजीवनमूल्यक ह्रास हदलश इंछगत करैत किाकारक  पीडा  हुनक  पात्र \nसभमे  जीवन्त भेल  अछि।  प्रकि ु उदाहरण  सोझाँ  अनैत िी -  \nबताहह  किा  महानगरक  चकाचौंधमे  भोथतआयल  युवा  दम्पतीक \nस्वािाान्ध व्यवहार आ प्रपता जकाँ  पालन -पोषण कयछनहार  जेठ \nभाइक  पीडाक  सजीव वणान करैत अछि , मुदा  एत' किाकार  िोट  \nभाइक  अमानुष  व्यवहारक तह  तक पहुंचैत  िथि , ऊपरसॅं क ृ तघ्न \nजकाँ  बुझाइत  हृदयक  दुखाइत  रग धरर जा  कहबैत  िथिन - \"नहह , \nशहर  आब हमरा  गाम  नहह  रहय  देत। हम  त्रबयाह कयलहुँ  आ परास्त \nभ ' गेलहुँ।  \" \nघटना  घटैत सामान्यो लोक  देखैत िैक , परञ्च लेखक  ओकर कारण  \nसेहो  अकानैत  िैक , प्रववशता सेहो  बूझैत िैक  आ एकटा  इशारा  द' \nआगू बत्ऱि जाइत  िैक।  अपन परार  धनक मृगतृष्णामे हेराइत  संबंध- \nबंधक पीडादायक  किा  अछि , मुदा  सत्य ई जे आब िायः  अछधकांश  \nपररवार  स्वािाक दंश भोगबा  लेल  अभभशप्त अछि।   \nप्रववाह-मात्र स्त्री-जीवनक ित्येक प्रियाकलापक  आधार  नहह , ई \nसंदेश दैत किाकार  ित्येक बालक - बाललकाक  स्वतंत्र व्यछित्व \nछनमााणक  िेरणा  दैत िथि  अपना  लेल  किामे।  एहह  मादें  ओ ित्येक  90 || विदेह ४२४ \nमाता  प्रपताक ेँ छधयापुताक  पालन  पोषणमे सावधान  रहबाक  \nआवश्यकता बुझबैत िथिन।   \nबांट  बखरा  किामे  प्रपताक मृत्युक उपरांत  मायक  मनोदशाक  \nउपेक्षा, त्रबनु पुिने  भभन्न- भभनाउज  आ मायक  स्थस्थथत पेंडुल म जकाँ  \nकरब कतेक पैघ मानलसक  अत्याचार अछि , एकरा  रेखांप्रकत करैत \nबू़िीक साहस  देखा  एक हदलश स्वािी संतानक ेँ ऐना  देखबैत िथिन  \nआ दोसर हदलश स्त्रीक मुंह  पर पडल  जाबी  हटबैत  िथि।  ई संवाद  \nकतेक माछमिक  अछि  से देखल  जा  सक ै ि- \nमायक  नोरायल  आँष्टख देष्टख चारू  चौंप्रक गेलाह।  जेठ जन पुिलथिन  \n- \n\"की भेलौ  माय ? क े ओ प्रकि ु कहलक ै ए?”  \nबु़िही कहलथिन –‘“हमरा  क े ओ प्रकि ु ने कहलक  'ए, मुदा  हमरा  \nबहुत  प्रकि ु भऽ  गेलऽए।  हमर  पैर टूप्रट गेलऽए।  हमरा  होइए  जेना  \nहम  अपन ठठरीमे ओइ घरसँ ओइ घर गुडप्रक रहल  होइ।  हम  िेत  \nभऽ  गेल  िी  िेत  \"कहैत -कहैत  बु़िी दृ़ि भऽ  उठलीह -\"हम  \nदसोहदलसया  जीवन नहह  जीब। पिबररया  घर हमर  भेल।  हमर  अन्न-\nपाछन  फु टका  दै जाह।  हमर  खेती-पिार  बाँप्रट दै जाह।  हम  अपन \nजीवन अपने चलायब।  .... \" \nसंतानक  स्नेह एक हदलश, मुदा  आत्मगौरवक रक्षा सेहो  जरूरी।  एहह  \nतरहक  साहसक  लशक्षा जॅं ित्येक माता  प्रपता ल ' सकथि , त' कोनो \nसंतान  माइक  लजनगी अिैत  भभन्न-भभनाउजक  किा  सोलचओ \nसकत?  \nबदलैत  रूप  सेहो  पुत्रक क ृ तघ्नताक किा  सुनबैत अछि , मुदा  ओत्तहह \nछनराशा  त्याछग अपन पररश्रमक ब'ल  पर आत्मसम्मान पूणा \nलजनगीक बाट  तकबाक , ओहह  बाट  पर चलबाक  रोशनी सेहो  दैत  विदेह ४२४ || 91 \nिैक।   \nगुणकिा  त' बाजारवादक  नग्न रूप  देखा  रहल  अछि  पाररवाररक  \nसंबंधक आ नैथतकताक  क्षरणक मादें।  बेटा -पुतहुक ेँ मायक  नीको \nकाज  अधलाह  लगैत  िछन  आ पोता  त' स्नेहक स्थान पर लाभक  \nित्याशामे  प्रपतामहीक ेँ रोकबाक  सुझाव  दैत िछन।  स्वाभाप्रवक िैक  \nजेहने  संस्कार देल  जेतै, ओहने  व्यछित्व बनतै!जेहने  बीआ तेहने  त' \nवृक्ष! \nप्रकि ु एहने  सन साहुकारी  किा  समाजमे  जहड बैसौने वभणकवृथत \nपर चोट दैत अछि।  ित्येक व्यछिक मनमे लशक्षा-ग्रहणक उद्देश्य \nमात्र पाइ  कमायब  आ बाहरी  ताम  झाम  पसारब  रहह  गेल  अछि , जे \nलचिंतनीय अछि।   \nस्त्रीक सामालजक  स्थस्थथत, हुनक  परवररशमे  कमतर हयबाक  भाव  \nभरब  किाकारक ेँ  अभीि  नहह  रहलछन , ने ओ प्रववाहक ेँ जीवनक \nिमुखतम  लक्ष्य मानै  िथि  आ ने पुत्रीक पररवारक  भार  उठायब  \nखराप।  हॅं  स्त्रीक स्वयं क े र ग्रन्थि सेहो  ओ देष्टख ओहह  हदलश देखबा  \nलेल  पाठकक ेँ िेररत  करैत िथि।  प्रकि ु छनदशान देखल  जा  सक ै त \nिैक - \nबेटीक पररवारक  कणाधार  बनब, लीकसॅं  हप्रटक' जीप्रवकाक साधन  \nचुनब आ रसातलमे  जाइत  पररवारक  भप्रवष्य सम्हारब धरती ऊपर \nउहठ गेलीए  किाक  िेष्य संदेश अछि।   \nलसनुरहार  किा  स्त्री-स्वभावक अन्तद्वान्द्व, अनिेहडक्टेबल  लचन्तन आ \nव्यवहार, सामालजक  छनयम- कानूनक  अव्यि भय  आ सभसॅं  बत्ऱि \nकए ओहहसभमे  जकडल  मानस - तन्तुक सजीव लचत्रण करैत अछि  \nआ ओहह  जालसॅं  बहरैबा  पर आश्वस्थस्तक अनुभूथत  करबैत अछि।   \nप्रपजराक सुग्गा किामे  सेहो  समाजक  संग स्त्री- म'नक  92 || विदेह ४२४ \nछनस्सहायता आ परावलन्थिताक  आख्यान अछि।  जे स्त्री बेटाक  \nप्रवह्वलता देष्टख ओकरा  सांत्वना दैत मजगूतीसॅं कहैत  अछि  - \n\"अधीर नहह  होअ '। बाप  ने चल  गेलिुन , हम  त छियहे।  तोरा ' किीक  \nलचन्ता?\" \nओएह  स्त्री नैहर  जयबाक  गप पर कहैत  अछि - \n\"पुिबै  नै?बेटा  थिक  तें की? माउग -मेहरर  भ ' क' जुथत चलायब ?\" \nसंभवतः  किाकार  किाक  माध्यमसॅं युग- युगसॅं चलल  रहल  \nपराधीनताक  पाशक  म'न पर पडल  गहीर  िभावक  हदलश ध्यान \nआक ृ ि कए जागरूक  करए चाहैत  िथि।   \nरूमाल  किा  ऊपरसॅं हल्लुक - फल्लुक  लगैत  अछि , मुदा  सुखी \nगाहास्थ्यक मूल  मंत्र दै मे सफल  अछि।  पथत-पत्नीक मात्र संग रहब  \nनहह , अप्रपतु एकात्मता, दु:ख- सुखक अनुभूथत , रुलच - िवृलत्तक \nआदर- मान  वैवाहहक  संस्थाक आधारलशला  होइि।  से जॅं नहह , \nजीवन बालूक  ढेरी पर बािल  घ'र जकाँ  व्यिे! \nमाप्रट किामे  किाकारक  पात्रप्रवशेषक मनोवैज्ञाछनक प्रवश्लेषण \nिभाप्रवत करैि।  मोहक  ताग  कोना  प्रवरि ओ उद्भ्रान्त मनुक्खोक ेँ \nजीयब लसखा  दैत िैक , सकारात्मक बना  दैत िैक , तकर जीवन्त \nउदाहरण  थिक  ई किा।   \nजकर टाङ  तकर आम किाक  कथ्यवस्तु िभावी  अछि , उपस्थापन \nसेहो  सहज  आ रमणगर , सतत छनष्काम कमाशीलताक  संदेश सेहो  \nग्राह्य, मुदा  शीषाक बहुत  िासंछगक  नहह  बुझना  गेल।   \nछमत्र, बदलैत  रूप , अद्भुत, ल़िनगी, पसाही  आहद सभ  किा  रोचक \nअछि।  ई संग्रह प़िलाक  बाद  कहल  जा  सक ै ि जे लशवशंकर श्री \nछनवासजी  माँजल  किाकार  िथि।  गामघरक  पररवेशसॅं उठाओल  \nकिा -वस्तु सहजहहॅं  पाठकक ेँ एकाकार  कए लैत  िैक।   विदेह ४२४ || 93 \nिस्तुतीकरणक लललत -मनोहर  ढंग पाठकक ेँ बान्हिक' रखबामे  पूणातः \nसक्षम अछि।  संगहहिं  किामे  उठाओल  गेल  समस्या जागरूक  \nमनुक्खक ेँ प्रकि ु समाधान  तकबा  लेल  िेररत  करैत िैक , गामघ 'रक \nस्थस्थथत सुधारबाक  आह्वान करैत िैक , धाछमिक  वैमनस्यक जहरसॅं  \nबचबाक  नेहोरा  करैत िैक , माता -प्रपताक सम्मान करबाक  सीख \nदैत िैक , स्त्रीक लशक्षा, स्वतंत्रता आ स्वावलंबनक ध्यान रखबाक  \nओकालथत  करैत िैक  आ पलायन  िाहड  गामेमे  रोजगार  सृलजत \nकरबाक  आवश्यकता पर जोर दैत िैक।  एकटा  संग्रह, मात्र पच्चीस \nगोट किा  आ एतेक रास  उपलब्धब्ध! गागरमे  सागर  कहबी  चररतािा  \nभए  रहल  अछि  एतय।  \nहॅं , 'मनुक्ख नदी थिक ' किामे  पौत्रक पत्नी लेल  नथतन पुतौहु  शब्दक \nियोग  पाठकवगाक ेँ भाप्रषक भ्रमक स्थस्थथतमे आछन सक ै त िैक।  'डेग \nलैत  एकटा  ल़िनगी' किामे  मनुष्यताक स्थान पर 'मनुक्ख' शब्दक \nियोग  सेहो  कनेक अखरैत िैक (अपन मनुक्खक ेँ लजऔने रही )। \nतिाप्रप संभवतः  िचलनमे  हयबाक  कारण  ियुि  भेल  हयतै।   \nलेखकक  किा -सागरसॅं  पच्चीस गोट महत्त्वपूणा किाक  चयन कए \nओकरा  एक ठाम  पाठक  लेल  उपस्थस्थत करबाक  महनीय  काज  \nकरबा  लेल  श्री उज्ज्वल क ु मार झा  बधाइक  पात्र िथि।  महनीय  \nलेखकक ेँ सिणाम  अभभनन्दन आ युवा  संपादक  उज्ज्वलजीक ेँ \nछनरन्तर सकारात्मक सृजनशीलताक  शुभकामना।   \n \nइथतशम्।  \n \n  94 || विदेह ४२४ \n८.ििीि क ु मार झा 'िरद '-नमथथलाक मावट -पानिक कथाकार \nशिििंकर श्रीनििास  \n \nिव ीि कु मार झा ‘िरद ’ (9955089655/ (W) 6200015746) \nनमथथलाक  मावट-पानिक  कथाकार  : शिििंकर  श्रीनििास  \nमैथथली  कथा  सादहत्यक इथतहासमे एक्क ै सम िताब्दीक  दोसर  \nदिकक  महत्वपूर्ण  कथाकार  िथथ  शिििंकर  श्रीनििास।  गामक \nअस्थस्तत्व, विकास  आ प्रथतष्ठाक लेल संघषणरत, क ृ षक संस्क ृ थतमे \nरमल, बदलैत  सामाशजक पररस्थस्थथत ओ जिचेतिामे  मुनिक  \nिटपटाहवटक ेाँ स्वर देनिहार  शिििंकर  श्रीनििासजी  अपि  कथामे   \nनमथथलाक  मावट-पानि , आमलोक, विकाससाँ दूर  अिभुआर  होइत \nगाम तथा  मािि  ह्रदयक रागात्मक \nसम्बन्धक ेाँ मिोविश्लेषर्ात्मकरूपसाँ  जगशजयार करैत, पाठकक ेाँ \nसहजदहाँ  आकवषित ओ प्रभावित  करैत िथथ।  \nदहिक  प्रारम्भम्भक शिक्षा मध्य विद्यालय, लोहिामे  भेलनि।  लक्ष्मीश्वर \n विदेह ४२४ || 95 \nएक े डमी, सररसब -पाहीसाँ 1970 ई. मे मैवट्रक परीक्षा उत्तीर्ण भेलाह।   \nलक्ष्मीश्वरशसिंह महाविद्यालय, सररसब -पाहीसाँ 1972 मे आई.ए. तथा  \n1976 ई. मे मैथथली  विषयसाँ बी .ए. प्रथतष्ठा उत्तीर्ण कएल। \nल.िा .नमथथला  विश्वविद्यालय , दरभंगासाँ 1979ई. मे मैथथलीसाँ  एम.ए. \nतथा  बी .पी.मंडल विश्वविद्यालय , मधेपुरासाँ 1991ई. मे दहन्दी  विषयसाँ \nएम.ए. क े र परीक्षा उत्तीर्ण कएल। 1993 ई.मे ल.िा .नमथथला  \nविश्वविद्यालय , दरभंगासाँ पी.एच.डीक उपानध प्राप्त कएल। दहिक  \nिोधक  विषय  िल  –‘मैथथली  कथामे  नमथथलाक  सामाशजक जीििक  \nशचत्रर्।’िोध  निदेिक  िलाह  डा. भीमिाथ  झा। \nकमणमय जीिि  -श्रीनििासजी  1972 ई.मे आई.ए. क े र परीक्षाक \nपश्चात् चारर माह तक रोजगारक  खोजमे  गुिाहाटीमे  िलाह।  1976-\n77 ई.मे सकरी पम्भिक  स्क ू लमे सहायक शिक्षकक  पद  पर कायण \nसेहो क े लनि  । 01 फरिरी  1980 ई. क ेाँ दहिक  नियुनि  उमेि  संस्क ृ त \nमहाविद्यालय, तरौिीमे  मैथथलीक  व्याख्याताक पद  पर भेल।  1999 \nई.मे कल्यार्ी  नमथथला  संस्क ृ त महाविद्यालय, दीप , मधुबिीमे  \nमैथथलीक  व्याख्याता नियुि  भेलाह  आ ओतदहसाँ 31 जुलाई 2018 \nई. क ेाँ उपाचायण सह प्रभारी  प्रधािाचायण पदसाँ सेिानििृत्त  भेलाह।  \nमैथथली  सादहत्यमे रचिा  -सररसब -पाही पररसर  सदासाँ सादहत्य आ \nसांस्क ृ थतक रूपेाँ समृद्ध रहल अनि।  वकरर्जी  द्वारा िुरू  कएल गेल \n‘विद्यापथत गोष्ठी’ क प्रसादात मैथथली  भाषा -सादहत्यक प्रचार-\nप्रसारक संग-संग एकर विकासक  बाट  प्रिस्त भेल  िल।  एदह \nगोष्ठीक वक्रया-कलाप पररसरक  िि -िि  सादहत्यकार क ेाँ ददिा  \nनिदेशित  कए उत्सादहत करैत रहल। श्रीनििासजी  अपि  एदह \nपररिेिीय  िातािरर्साँ  प्रभावित  भए  मैथथली  भाषामे  लेखि  ददस  \nप्रेररत भेलाह।        96 || विदेह ४२४ \n1972 ई. मे सोमदेि  क े र संपादकत्वमे  प्रकाशित  पोथी  ‘अभि  \nसंकलि ’ मे दहिक  पदहल कविता  ‘कााँट कवट रहल अनि ’ प्रकाशित  \nभेल।कलकत्तासाँ बाबू  साहेब  चौधरी क े र संपादकत्व  प्रकाशित  \n‘मैथथली  दिणि ’पबत्रकामे दहिक  पदहल कथा  ‘इजोत’1973 ई. मे \nप्रकाशित  भेल  िल।  श्रीनििासजी  कथाक  अथतररि  कविता , गीत \nआ समालोचिा  सेहो शलखैत  िथथ , जे समय-समय पर विभभन्न  पत्र-\nपबत्रकामे प्रकाशित  होइत रहल अनि।  वकरर्  सादहत्य पर सेहो दहिक  \nकायण उल्लेखिीय  अनि।  मैथथली  सादहत्यमे श्रीनििासजीक  पााँच \nगोट कथा -संग्रह, तीि  गोट समालोचिाक  पोथी  एिं  चारर गोट \nसंपाददत  पोथी  प्रकाशित  पोथी  अनि।  \nमौशलक प्रकाशित  पोथीक  संञक्षप्त पररचय - \n(1) बत्रकोर् (सहयोगी कथा –संग्रह)– उिणिी  प्रकािि , पटिासाँ \n1986 ई. मे प्रकाशित  ई पोथी  साझी कथा -संग्रह थथक।  एदहमे \nएकदह गाम लोहिाक   तीि  कथाकार  अिोक ,शिििंकर  श्रीनििासक  \nओ िैलेन्द्र  आिंद  द्वारा शलखल  क ु ल पन्द्रह गोट  कथा  प्रकाशित  \nअनि।    \nएदह पोथीमे  श्रीनििासजीक  पााँच गोट कथा  प्रकाशित  अनि  – \nदञक्षर्ा, अपि  बुत्ता, धार आ मिुक्ख , पररस्थस्थथत आ एकटा डेग \nलैत शजिगी।  संग्रहक एदह कथा  सभमे  नमथथला  क े र जि -जीििमे  \nहोइत सामाशजक, आथथिक  ओ राजिीथतक  पररित्तणिक  शचत्रर् कएल \nगेल अनि।   \n(2) अदहि  (कथा –संग्रह)-भाषा   प्रकािि , श्रीराम  भिि , \nपटिासाँ1991ई. मे प्रकाशित  एदह पोथीमे  क ु ल पन्द्रह गोट  कथा  \nसंकशलत अनि।  कथाक  िीषणक  अनि - पररित्तणि , बतादह , आदंक , \nइजोत, सीतापुरक सुिैिा , अिामबला , िाङट , अपि  परार , अपिा   विदेह ४२४ || 97 \nलेल, बसातमे  उदड़आइत लोक, जागल गामक लोक, दृखष्ट भेद , \nबााँट – बखरा , पनि डु ब्ब ी, आ धरती।  \nश्रीनििासजीक  कथा  ओ शिल्प  पर विचार  प्रकट करैत प्रशसद्द \nसादहत्यकार जीिकािजी  एकर भूनमका  मे शलखिे  िथथ  –“दहिक  \nकथा  सभमे  कहबाक  जे ढंग अनि , से उत्सुकता जगबैत  अनि।  एदह \nदृखष्टए ाँ ओ बंगलाक  कथाकार  सभ  जकााँ पाठक पर अपि  पकड़ \nबिओिे  रखबामे  शसद्धहस्त िथथ ...। कमला आ बागमती  किेरक  \nमैथथली  ई खूब  सुन्नर  शलखैत  िथथ।  सामान्य लोकक दैिन्हन्दि  \nभाषाक  वकि ु अद्भु त िब्द  सभ  ई जीििसाँ  सोझे उठा कए देलनि  \nअनि।  एहू तरहें ओ भाषा  आ सादहत्यक ेाँ संपन्न कए रहलाह अनि। ” \nश्रीनििासजी  एदह पोथीक  कथा  सभमे  क ृ षकसाँ मजूर बिबाक  व्यथा, \nपाखड  चररत्र एिं  अिसरिाददताक  उदघाटि , स्त्रीगर्क दुरिस्था  \nएिं  िोषर् , पाररिाररक  मतभभन्नता , घरक बूढ़ -बुढािुसक  मािशसक  \nपीड़ा, लोकक बीच  आपसमे अविश्वास  आददक  सटीक शचत्रर् कएल \nअनि।  \n(3) गामक लोक (कथा –संग्रह)– सुिील –िृथत , लोहिा , \nसररसब -पाही, मधुबिी  द्वारा 2005 ई.मे  प्रकाशित  एदह पोथीमे  क ु ल \nसत्रह गोट कथा  संकशलत अनि।कथाक  िीषणक  अनि -शसिुरहार , \nहररजीक क ृ पासाँ, चक्का, जमुनिया  धार, वपिंजराक सुग्गा, पटोर, एक \nसत, महतोक बहुररया, अपि  घर, गाि -पात, इिाइि , हेल्पर, लड़ाई, \nददिा , फक ण, शचिंता, शचडै िदह  मिुक्ख  थथक।    \nश्रीनििासजीक  कथाक  प्रसंग एदह पोथीक  भूनमकामे  प्रशसद्द कथाकार  \nअिोक  शलखैत  िथथ  –“ शिििंकर  अपि  कथा  सभक  माध्यमे \nसुन्दर  जीििक  एक प्रारूप प्रस्तुत क े लनि  अनि।  एदह क्रममे जे \nवकि ु क ु रूप अनि , व्यनित्वक  विकासमे  बाधक  अनि , जीिि  लेल  98 || विदेह ४२४ \nअिांनित  अनि , तकर निषेधो  क े लनि  अनि।  एहि  कतेको प्रारूप \nआर भए  सक ै त अनि।  एदह सभ  मादे  श्रीनििासक  अपि  एक ख़ास \nदृखष्ट िनि , से दृखष्ट एकदम  स्पष्ट िनि।   ओ जिैत  िथथ  जे जीििमे  \nसंघषण िैह  लोक क’ सक ै त अनि  जे सुन्दर  ओ व्यापक रूपें  जीिि  \nजीब ’ चाहैत अनि। ”             \nश्रीनििासजी  गाममे रहनिहार  आम लोकक कथाकार  िथथ।  अपि  \nमावट-पानिसाँ दहिका  अटू ट स्नेह िनि।  ‘गामक लोक’ संग्रहक कथा  \nसभमे  िोषर्  मुि  समाजक कल्पिा  करैत, ओकर माििीय  पक्षक ेाँ \nउद्घावटत करबामे  कथाकार  पूर्ण  सफल भेलाह  अनि।   \n(4) गुर् -कथा  (कथा –संग्रह)- ििारम्भ  प्रकािि , पटिासाँ 2014 \nई. मे प्रकाशित  एदह पोथीमे  क ु ल तेरह गोट कथा  संकशलत अनि।  \nकथाक  िीषणक  अनि - साहुकारी, सहरजमीि , सतभैया, गुर् -कथा , \nरुमाल , दबाई , उग्रह, रसक अथण , अिुराग , आयास, वपतामही, धार \nिदह  मजरलै, मिुक्ख  िदी  थथक।  \nएदह पोथीमे  संकशलत कथा  सभमे  श्रीनििासजी  स्वाथण  पर आञश्रत  \nसंबंध , बाजारिाद , िगण  संघषण,पारंपररक   पाररिाररक  रूवढिाददता  पर \nप्रहार, दाम्पत्य संबंधक  मिोविश्लेषर्ात्मक  शचत्रर्, एकल पररिारमे  \nिृद्ध  जिक  उपेक्षा, रोजगारक  खोजमे  अपि  मावट-पानि  िोड़बाक  \nविििता , दाही -जड़तीक प्रभािसाँ कराहैत सामान्य जि  आदद  विषय -\nिस्तुक ेाँ सहज भाषामे  प्रस्तुत क े लनि  अनि।  \n(5) मावट (कथा  संग्रह)-ििारम्भ  प्रकािि ,मधुबिीसाँ एदह पोथीक  \nप्रकािि  2021 ई.मे भेल  अनि।  शिििंकर  श्रीनििासक  ई पााँचम \nकथा  –संग्रह थथक।  एदह पोथीमे  सोलह गोट कथा  संकशलत अनि।  \nकथाक  िीषणक  अनि  – मावट, बदलैत  रूप , बेगरता , पसाही, िुभ  \nइच्छा, अखड  दीप , जाकर टांग तकर आम, शजिगी , अद्भु त, अंतर,  विदेह ४२४ || 99 \nजड़ी, नमत्र, पुतोहु –बेटी , निजदेि , वपरीत, संिेदिा।  \nएदह संग्रहक कथा  सभमे  कथाकार  िोवषत  –पीदड़त-िंशचत  समाजक \nसंघषणपूर्ण  जीििक  शचत्रर् करैत माििताक  बाट  पर डेग बढाओल  \nअनि।  कथाकार  स्वयं आमलोक िथथ  आ सददखि  अपि  मावट-\nपािीसाँ जुड़ल रहलाह अनि।  आमलोकक बुत्ता पर दहिका  अटू ट \nविश्वास  िनि।  अपि  अस्थस्तत्व, विकास  आ प्रथतष्ठाक लेल संघषणरत \nचररत्रक सृजि  कए, कथाक  माध्यमसाँ पाठकक समक्ष प्रस्तुत \nकरबामे  श्रीनििासजी  पूर्ण  सफल भेलाह  अनि।  \nश्रीनििासजीक  कथाक  प्रसंग प्रशसद्द कथाकार  अिोक  अपि  आलेख  \n–‘कथाकार  शिििंकर  श्रीनििास ’ मे शलखिे  िथथ  –“ कथाकारक  \nकाज होइत िै  जे ओ िास्तविक  संसारसाँ पृथक  अपि  मिोरथक  \nअिुक ू ल  एक फराक कथा -संसार रचय। जि -जीििसाँ  उठा कए \nएहि  शचत्र सभ  उपस्थस्थत करए जे एक फू ट संसार रचबाक  \nविन्याससाँ सुसक्लज्जत हो। ओकर आाँखखमे बसल  हो। से मिोरथक  \nसंसारक ेाँ श्रीनििासक  कथा  – संसारमे देखल  जा सक ै त अनि। ”   \n(6) बदलैत  स्वर  (समालोचिा )-ििारम्भ  प्रकािि , पटिासाँ  \n2011ई. मे प्रकाशित  एदह पोथीमे  मैथथली  कथाक  आलोचिात्मक  \nअध्ययि प्रस्तुत कएल गेल अनि।एदहमेश्रीनििासजी  स्वतंत्रतापूिण , \nस्वातंत्रोत्तर एिं  समकालीि  कथा  सादहत्यक वििद  िर्णिक  संग-\nसंग मैथथली  कथाक  समकालीि  स्वरक ेाँ प्रभािी  रूपसाँ व्यि  करैत \nनिम्नशलखखत  कथाकारक  समुशचत समालोचिा  प्रस्तुत क े लनि  \nअनि –भुििेश्वर  शसिंह ‘भुिि ’, कांचीिाथ  झा ‘वकरर् ’,हररमोहि  झा, \nमिमोहि  झा,धीरेश्वर  झा ‘धीरेन्द्र ’, रामदेि  झा,मायािंद  नमश्र , \nराजकमल चौधरी, प्रभास क ु मार चौधरी अओर जीिकाि।  मैथथली  \nसादहत्यक अध्येता ओ िोधाथीक  लेल ई पोथी  बहुत  उपयोगी अनि।   100 || विदेह ४२४ \n(7) मैथथली  उपन्यासक आलोचिा – िेखर  प्रकािि ,पटिासाँ एदह \nपोथीक  प्रकािि  2021 ई.मे भेल  अनि।  शिििंकर  श्रीनििास  द्वारा  \nएदह पोथीमे  डा.कांचीिाथ  झा ‘वकरर् ’क अभभमानििी , प्रो० \nहररमोहि  झाक ‘कन्यादाि ’, डा.िैलेन्द्र  मोहि  झाक ‘प्रथतमा’ ओ \n‘मधुश्रािर्ी ’, यात्रीजीक ‘बलचिमा ’ ओ ‘िितुररया ’, लशलतक \n‘पृथ्वीपुत्र’, डा.धीरेश्वर  झा ‘धीरेन्द्र ’क ‘भोरुकिा ’, ‘ कादो  आ \nकोयला’,‘ठु मुवक बहु  कमला’, श्रीमती  शलली रेक ‘मरीशचका’ तथा  \nददलीप  क ु मार झाक ‘दू  धाप आगााँ’ उपन्यासक विस्तृत  आलोचिाक  \nसंग-संग उपन्यासक  संरचिा  ओ शिल्प  पर आलेख  तथा  \nउपन्यासक आलोचिा  सम्बन्धी  दू  गोट पोथी  मोहिभारद्वाजक  \n‘बलचिमा  : पृष्भूनम   आ प्रस्थाि ’ तथा  अिोकक  ‘कथा  उपन्यास \n: उपन्यासक कथा ’ पर आलोचिात्मक  दृखष्टए ाँ वििद  रूपसाँ वििेचि  \nओ विश्लेषर्  कएल गेल अनि।  \n(8) विश्लेषर्  (आलोचिात्मक  निबंध  संग्रह)– शसनद्धरस्तु \nप्रकािि , िई  ददल्लीसाँ एदह पोथीक  प्रकािि  2022 ई. मे कएल \nगेल अनि।  मैथथली  सादहत्यक आलोचिासाँ सम्बंनधत \nश्रीनििासजीक  ई तेसर पोथी  थथक।   \nएदह पोथीमे  शिििंकर  श्रीनििास  द्वारा शलखखत  सादहण्त्यक विविध  \nविधा  आ सादहत्यकार पर सत्रह गोट आलोचिात्मक  आलेख  \nआओर तीि  गोट आत्मीय संिरर्  संकशलत अनि।  ई आलेख  सभ  \n1989 ई.साँ  2020 ई. क मध्य शलखल  गेल अनि  आर विभभन्न  \nपबत्रका ओ पोथीक  भूनमकाक  रूपमे  पूिण  प्रकाशित  अनि।   \nसंपाददत  पोथीक  वििरर् -शिििंकर  श्रीनििास  द्वारा संपाददत  पोथीक  \nवििरर्  एदह प्रकारेाँ अनि  – \n(1) पररचय ितक – शचिगी  प्रकािि , लहेररयासराय, दरभंगासाँ  विदेह ४२४ || 101 \n‘पररचय ितक ’ क े र प्रकािि  1988 ई. मे भेल  अनि।  शिििंकर  \nश्रीनििास  द्वारा संपाददत  एदह पोथीमे  कविचूड़ामभर्  कािीकांत  नमश्र  \n‘मधुप’ जीक एक सय पद्य संकशलत अनि।  ज्ञातव्य जे राजदरभंगाक  \nमैिेजर  पं. हररश्चन्द्रक नमश्रक  प्रेरर्ासाँ,1941 ई मे  दरभंगामे , एक \nमोदीक  दोकाि  पर,एकदह राथतमे वटमवटमाइत दडबबयाक इजोतमे, \nमधुपजी द्वारा एकर रचिा  कएल गेल िल।  मधुपजीक ‘प्रेरर्ा  पुंज’ \nकविता  संग्रहमे एदह प्रसंगसाँ सम्बंनधत कविता  देखल  जा सक ै त \nअनि।   \n‘पररचय ितक ’ क े र भूनमकामे  पोथीक  प्रसंग श्रीनििासजी  शलखिे  \nिथथ  – “कविक  पररचय काव्य होइत अनि  आ काव्य ओदह काल, \nयुग, समाज ओ पररस्थस्थथतक होइत िै।  आ एदह भािक ेाँ राखख  कवि  \nअपि  अथाणत्  व्यनिक  रूपमे  पररचय िदह  शलखख  काव्यक जे \nव्यापकताकस्वरूप ओकर जनित  विभभन्न  स्थस्थथत जे युगक समाज, \nतकर पररचय शलखलनि  अनि।  सैह अनि  ई पररचय ितक  “ एदह \nपोथीमे  मधुपजी द्वारा तत्कालीि  नमथथलाक  सामाशजक समस्या यथा \n–बाल -वििाह , दहेज  प्रथा, स्त्री शिक्षाक उपेक्षा, राजदरबारक  \nचाटु कारर ता, ि ू आि ू त, जाथत प्रथा, तथा  विद्यापथत, िंकराचायणक ेाँ \nपराशजत कएनिहारर  भारती  आददक  चचाण एक-एक मुिकमे  कएल \nगेल अनि।  \n(2) कथा  वकरर् –भाषा  प्रकािि , पटिासाँ एदह पोथीक  प्रकािि  \n1988 ई.मे भेल  अनि।  एकर दद्वतीय पररिनधित   संस्करर् ,वकरर्  \nमैथथली  िोध  संस्थाि , धमणपुर, दरभंगासाँ 2019 ई. मे प्रकाशित  भेल  \nअनि।      \nश्रीनििासजी  द्वारा संपाददत  एकर पदहल संस्करर्क  पोथीमे  \nकांचीिाथ  झा ‘वकरर् ’ द्वारा शलखखत  पंद्रह गोट कथा  संकशलत  102 || विदेह ४२४ \nअनि।  एदहमे ग्यारह गोट कथा  1937 ई.साँ 1965 ई. क मध्य \nवकरर्जी  द्वारा शलखल  गेल अनि।  चारर गोट कथा  –चिरा , जाथत-\nपााँशजक जादू , अभभिि  उत्तर तथा  रूपा  1988 ई. क शलखल  अनि।  \nई चारू  कथा  श्रीनििासजी  हुिकासाँ मौखखक  सुनि - सुनि  शलवपबद्ध \nकएिे  िलाह।   \n2019 ई. मे प्रकाशित  एकर दोसर  संस्करर्मे  वकरर्जीक  \nअप्रकाशित  िओ  कथा  – पतराक िुभ  ददि , प्रभात, अिुभि , \nखािदािी  संस्कार, किै  िम :, एक सत्य कथा  तथा  एक अिुददत  \nकथा  – शचत्रकार क ु ल 21 मौशलक ओ एक अिुददत  कथा  प्रकाशित  \nअनि।  दोसर  संस्करर्क  सम्पादकमे शिििंकर  श्रीनििासक  संग-\nसंग डा. सतीरमर्  झा सेहो िथथ।   \n‘कथा  वकरर् ’ वकरर्जीक  एक मात्र कथा  – संग्रह थथक।  एदह \nपोथीमे  संगृहीत कथा  सभमे  वकरर्जी  सामाशजक क ु संस्कार, सामंती \nिगण  द्वारा दशलत -पीदड़तक िोषर् , समाजमे अिैथतकता ,अत्याचारक \nगठजोड़, स्त्री-पुरुषक  स्नेह आ  निश्छल  प्रेम, गरीबीक  आाँचमे जरैत \nसामान्य जिक  प्रथत सहािुभूथत , जातीय भेद -भाि , समतामूलक \nसमाजक प्रथतष्ठापि, सामान्य िगणक  ह्रदयमे उठैत क्रांथतक दहलोरक \nशचत्रर् करैत प्रगथतिीलताक  बाट  देखाओल  अनि।  दहिक  कथा  \nसादहत्यमे सामाशजक चेतिा  आ विद्रोहक  स्वर प्रमुख  अनि।  \n(3) कतेक ददि  बाद –वकरर्  मैथथली  िोध  संस्थाि , धमणपुर, \nदरभंगासाँ एदह पोथीक  प्रकािि  1989 ई. मे भेल  अनि।शिििंकर  \nश्रीनििास  द्वारा संपाददत  एदह पोथीमे  कााँचीिाथ झा ‘वकरर् ’ द्वारा \nरशचत 38 गोट कविता   आ 7 गोट गीत संकशलत अनि।   \nएदह संग्रहक कविता  सभमे  नमथथलाक  समसामनयक समस्या, \nउपेञक्षत, उत्पीदडत लोकक आतणिादक  प्रथत संिेदिाक  शचत्रर् करैत  विदेह ४२४ || 103 \nकवि  द्वारा आधुनिक  मािि  मूल्यसाँ प्रेररत परम्पराक, संिेदिा  – \nचक्षुसाँ अिलोकि  कएल गेल अनि।  ‘‘सभक ेाँ भेटे  िस्त्र भरर  देह , \nसभक ेाँ भरै  अन्नसाँ  गाल” –भाििासाँ  अिुप्राभर्त  वकरर्जी  अपि  \nमिोभाििा  कविताक  माध्यमे प्रकट क े लनि  अनि।     \n(4) मैथथली  कथा  संचयि – िेििल  बुक  ट्रस्ट, िई  ददल्लीसाँ एदह \nपोथीक  प्रकािि  2007 ई.मे भेल  अनि।  श्रीनििासजी  द्वारा संपाददत  \nएदह पोथीमे  विभभन्न  कथाकारक  38 गोट कथा  संकशलत अनि।   \n(5) चयनित  कथा -शसनद्धरस्तु प्रकािि , िई  ददल्लीसाँ 2022 ई. \nमेश्री  उज्जिल  क ु मार झाक संपादकत्वमे  शिििंकर  श्रीनििास  द्वारा \nशलखखत  25 गोट कथाक  संकलि  ‘चयनित  कथा ’क िामसाँ \nप्रकाशित  भेल  अनि।    \nअस्तु, एदह प्रकारेाँ श्रीनििासजीक  समग्र कथा  पर विचार  करैत \nकहल जा सक ै त अनि  जे दहिक  कथा  सभमे  युगक धाप पूर्ण  रूपसाँ \nसुिल  जा सक ै ि।  गाम-घरक विपन्न  जि  क े र दीिताक  संग \nपरम्पराक बाि  िेकक  बििक ेाँ  कावट विकासक  बाट  धरैत लोक \nआ  समाजक यथाथण  शचत्र प्रस्तुत करबामे  श्रीनििासजीपूर्ण  सफल \nभेलाह  अनि।श्रीनििासजीक  कथा  आर  शिल्प  पर विचार  करैत \nप्रशसद्द कथाकार  विभूथत  आिंद  शलखैत  िथथ  – “ मावटपानिक  \nकथाकार  िथथ  शिििंकर , गाममे रहैत िथथ , अथाणत्  मावट पर रहैत \nविश्वक  शचिंतिक ेाँ अपि  कथा  सभक  आधार बिबैत  िथथ।  अलगसाँ \nई जे ओ कथा  –कहि  िैलीमे  आधुनिक  शिल्पक  अद्भु त सामंजस्य \nबैसबैत  िथथ। ”मैथथली  कथा  सादहत्यक क्षेत्रमे दहिक  अिदाि  एक \nमहत्वपूर्ण  उपस्थस्थथतक बोध  करबैत  अनि।  ित्तणमाि  समयमे \nशिििंकर  श्रीनििास  अपि  गाम लोहिामे  घरदह पर रदह मााँ \nमैथथलीक  सेिा  हेतु सादहत्य-सागरमे रचिा  -पुष्प अवपित करबामे   104 || विदेह ४२४ \nलीि  िथथ।  \nसंपादकीय  वटप्पणी- एहह  आलेख क े र बहुि रास सूचिा पहरचय  \nबला खंडमे सार्ार समाहहि कऽ लेल गेल अनछ आ दोहरावसँ  \nबचबाक लेल एहह  लेखसँ हटा  देल  गेल अनछ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२४ || 105 \n९.िैद्यिाथ झा -अद्भु त कथ ाशि ल्पी शि ि ि ंकर  श्र ीनि ि ास \n \nवैद्यनाि झा  (संपक ा-9582221968) \nअद्भुत किालशल्पी  लशवशंकर श्रीछनवास \nहमरा  साहहत्यक आन-आन प्रवधामेसँ किा  बड नीक लगैय।  ताहूमे  \nमैथिली  किा।  मैथिली  किाक  ’टेक्स्चरे’ भभन्न होइत  िैक।  \nएक बेर हम  एकटा  किा  प़िैत िलहुँ -’प्रपतामही’। लेखक  िलाह  \nलशवशंकर श्रीछनवास। प्रपतामही आ पोतीक समानान्तर क े न्द्रीय \nचररत्र मुदा  पोतीक चररत्र बेसी भररगर  िलै।  किानक  यैह  जे \nप्रपतामहीक बेटा -पुतहु  महानगरीय  तनाओक  िभावे  बेटीक ेँ माता -\nप्रपतामे िायः  परस्पर प्रववाद होइक।  दुनू ओकर दुष्प्रभावसँ बचबऽ \nलेल  बेटीक ेँ होस्टलमे देबाक  योजना  बनेलक।  पोतीक ेँ दादीसँ  बेसी \nआपकता  िलै , दुनूमे परस्पर संवाद  रहै।  होस्टल जयबा  लेल  तैयार  \nनहह  िल।  ओ दादीसँ  मदथत माँगलक।  दादी  अपन वीटो पावर  लगा  \nओकर होस्टल जयबाक  कायािम  रद्द करबा  देलष्टखन। कथ्य, शैली , \n 106 || विदेह ४२४ \nसंवाद  एतेक रोचक िलै  जे किा  बहुत  नीक लागल।  बेर-बेर \nलेखकक  िथत  आकषाण बढैत गेल।  हम  हहनक  ललखल  दू किा -\nसंग्रह ’गामक  लोक ’ आ ’गुणकिा ’ प़िलहुँ।  हम  सम्मोहहत भऽ  \nगेलहुँ।  किा  लेखक  अपन किामे  एकटा  समाज , ओकर संस्क ृ थतक ेँ \nअपन शैली , लशल्प आ भाप्रषक-संरचनासँ  ओकरा  पठनीय आ \nपुनपाठनीय बना  दैत िैक।  हम  लशवशंकरजीक पाठक -वगाक प्रवस्तार \nहेतु  हहन्दीमे अनुववाद  शुरू  कएल।  \nहमरा  द्वारा हहन्दीमे अनूहदत किा  ’अनुराग ’ ( जनपिः  आरा ) \n’रूमाल ’ (राजस्थान  सा 0 अका . पत्रत्रका ’मधुमती’ आ ’मनुक्ख \nलचडै नहह  अछि ’ (पररकिाः  हदल्ली ) मे िकालशत  भेल।  ’पररकिा ’क \nसम्पादक शंकर जी हमरा  कहलथि  जे 'हम  लेखकसँ  बात  करऽ \nचाहैत  िी ’ आ ओ फोनसँ गप कयलष्टखन। ओ लशवशंकरजीसँ \nिभाप्रवत िलाह।  तकरा  बाद  हम  हहनक  15 गोट किाक  चयन कऽ \nहहन्दीमे ’जमछनया  धार ’ शीषाकसँ अनुवाद  कऽ किा  संग्रह िकालशत  \nकयल।  एहह  किा  संग्रहक भूछमका  हहन्दीक सम्प्रथत शीषा \nसाहहत्यकार डा . रामदरश  छमश्र जी ललखलछन।  \nडा . रामदरश  छमश्र आइ 101म बखाक िथि , सयसँ बेसी पोिी  लीष्टख \nचुकल  िथि , सरस्वती सम्मान, व्यास सम्मान, साहहत्य अकादमी  \nपुरस्कार, भारत -भारती  आहद पुरस्कारसँ सम्माछनत िथि  आ स्वयं \nलमसम  186 किा  ललष्टख चुकल  िथि।  एहन  शीषा पुरूष  किा  सभ  \nपत्ऱि कहलष्टखन-’मैथिलीमे  भी  अच्छी कहाछनयाँ  ललखी  जा  रही  हैं ’। \nहुनक  पत्नी ’प्रपतामही’, ’रूमाल ’, ’अनुराग ’ प़िलष्टखन। ओ ई किा  \nसभ  दू बेर प़िलष्टखन। \nउपरोि  िसंगसँ  ई जनबाक  उत्कण्ठा होइत  िैक  जे आष्टखर \nलशवशंकरजीक किा  सभ  एतेक ’अपीललिंग ’ प्रकएक होइत िछन ?  विदेह ४२४ || 107 \nकोन एहन  तत्व िै  जे पाठकक ेँ घीचैत िछन।  हहनक  नव किासंग्रह  \n’माप्रट’ सेहो  प़िलहुँ।  हमरा  हहनक किा  सभ  प़िलासँ  कोनो प्रवशेष \nवैचाररक  िथतबद्धता नहह  बुझायल।  हहनक  किा  सभ  मानवतावादी  \nिछन।  संवेदना , करूणा , मौललक  जीवनमूल्यसँ लसि  िछन।  ओ सभ  \nकिा  मनुक्खक किा  िछन  आ मनुक्ख लेल  ललखल  गेल  िैक।  \nमनुक्ख-मनुक्खक बीचक किा  िैक।  समाजक  किा  िैक , लोकक  \nकिा  िैक।  लोकक  मानलसकताक  किा  अछि , गामक  किा  अछि , \nटोल , डीहक  किा  अछि।  मान -सम्मान, गरीबीक किा  अछि , \nसम्पन्नताक किा  अछि।  स्त्रीक किा  अछि -पुरूषक  किा  अछि।  \nहहनक  किा  सभमे  गामक  प्रवषमता, दुदाशा , जाथतभेद , पलाय न, \nिवासमे  मैथिलक  संस्क ृ थत, सोच, परम्परा जोगेने रहबाक  वणान सेहो  \nरहैत  िछन , समय संगे दौडैत मैथिल  सेहो  रहैत  िछन।  \nहहनक  किा -रचनाक  एतेक आयाम  प्रकएक? कोना ? मधुबनीक \nएकटा  गाम  लोहनामे  रहैत  िथि।  गामक  एक-एकटा  टोंपोग्राफी \nहहनका  लग  िछन  जे किा  सभमे  आयल  िछन।  व्यछित्वमे सहजता  \nआ संवेदना  िछन  तैं भाषामे  सेहो  वएह  तत्व पररलक्षक्षत होइत  िछन।  \nलशवशंकर श्रीछनवासजीक भाषामे  शब्द-चयन क ु शलतासँ कएल  \nगेल  िछन।  शब्द, वाक्य प्रकिंवा पदबंधमे नीक ियोग  कएल  गेल  िछन  \nतँ फकडा /कहबी  का  अन्य गामक  िचललत  बोल  सभक  समावेश  \nिछन।  किा  प्रवधामे ओ प्रवदेशी किाकार  सामरसेट  मौबसँ िभाप्रवत \nिथि।  लशवशंकरजीक किा  सभक  एकटा  प्रवशेषता आओरो िछन।  \nओ किामे  कोनो सामालजक  समस्या उठबैत िथि  तँ ओकर \nसमाधानो  दैत िथि।  स्त्री-पात्र-प्रवशेषरूपे छनम्न-मध्यम वगाक, कहठन \nजीवन-संघषा आ ओहहसँ  छनस्तार सेहो  हहनक  कएकटा  किामे  भेटैत  \nअछि।  सुछगया , सलमा , रछनआ एहने  पात्र िछन।   108 || विदेह ४२४ \n’शुभ  इच्छा’ किामे  ओ क ृ प्रषकमाक िधानता  पर जोर दैत िथि।  \nजंगलक  कटनाइ  वा -खेती-बाडीक  काजसँ  प्रवरत .... मनुष्यता \nप्रवनाशसँ जोडैत िथि।  पात्रक माध्यमे कहैत  िथि - ’’हौ , हमरा  \nसभक  बाप -प्रपत्ती फहथिन  जे बाध  माने  खेती-पिारी  छनरन्तर पबैय \nतँ मनुक्खक भाग  पर हँसैए।  देखह , मनुक्ख जंगल  काप्रटकऽ घर \nबनौलक , गाम  बसौलक , फ े र शहर  नगर- गेल।  ओहह  छन मनुक्खक ेँ \nश्राप भेटलै।  जहहआ  बाध  माने  खेत-पिार  एकदम्मे िोहड  देत तहहआ  \nई मनुक्ख जाथत  समाप्त भऽ  जायत। ’’ \nश्रीछनवासजी समाजक  िथत  अपन लेखकीय  दाछयत्वक िथतए  सजग \nिथि।  समाजक  परम्परा आ त्रबध-बेवहार  मे कोनो अव्यावहाररक , \nअताप्रक ि वा  अमानवीय  तत्व भेटैत  िछन  तँ स्पि प्रवरोध करैत िथि।  \nहुनक  दृष्टि नब िछन , तक ा परक िछन।  ओ समाजक ेँ चेतबैत िथि।  \nगाममे  एकटा  पारम्पररक दृष्टिकोण िैक  जे क ु मारर भोजनमे  \nब्राहम्णक बेटी आमंत्रत्रत कयल  जायत।  लशवशंकरजीक एहह  \nमाछमलामे  दृष्टि अलग  िछन।  ’प्रपरीत’ किामे  क ु मारर खोअयबाक  \nिसंगमे  गुलाब  दाइक  भाउज  पुिलष्टखन तँ हुनक  सासु  ब्राहम्ण \nक ु माररक ेँ कमीक गप उठौलष्टखन। कछनया  कहलकछन  ’’रामखेतारी  \nबालीक ेँ  देखै छियछन।  तीनटा  ना थतन िछन।  हहनक े नाथतन  सभक ेँ \nनीत देबछन।’ रामखेतारी  बाली  ओतहह  रहै , वएह  टोप्रक देलकछन -\n’’की कहललयै , हमर  नाथतन  सभक ेँ क ु मारर खोआयब? हम  क ु मारर \nिी , से नहह  बूझल  अछि ? हमरा  अउरीक बच्चा कतौ क ु मारर खाइ ? \nक ु मारर खाइ  के हमहूँ  सभ  ब्राहम्णों बेटीक ेँ तक ै छियै। ’ \nनै नै, कोनो क ु मारर, सभ  एक े रंग होइ  िै  .....’ कछनया  ओकरा  \nबुझाबऽ  लगथिन। ’’ \nई भेल  िांथतकारी  - सोच - परम्पराभंजक , जडताभंजक  सोच।  विदेह ४२४ || 109 \nजन्मिधान नहह  कमािधान  समाजक  सपना।  हुनक  किा   सभक  \nभाप्रषक-संरचनाक  मादे  ई कहल  जा  सक ै य जे ओ ललखैत  तॅ िथि  \nगद्य मुदा  भाषाक  स्वरूप उत्तम िछन।  गद्योमे ओ काव्यात्मक त्रबि \nआ ितीक  सेहो  कएक ठाम  कयने िथि।  एहह  तरहक  ियोग  पाठकक  \nरूलच  आओर ब़िबैत िैक।  हुनक  सम्पूणा किा  सभामे  ’ठेहकऽ  \nलागल ,’ ’नेहाल  भऽ  जाइथि ’ भदबररया  चन्ना भऽ  मोन मेघ तर \nनुका  रहलीह ’, सौंसे जीवन हररयर -हररयर  भऽ  गेलछन ’, कमलक  \nिीथतक  ई लाल  फू ल  अहहना  सदा  फु ल ा यल  रहौ  सन सन वाक्यसँ \nकिाक  भाप्रषक सौन्दया आओरो करैत िैक।  \nगत 1973 सँ किा -लेखन  िारम्भ  कयने लशवशंकर जी छनरंतर  किा  \nलेखन  कऽ रहल  िथि।  मैथिली -किा  भंडार  भरर  रहल  िथि।  समाज  \nसेहो  हुनक  योगदानक ेँ सम्माछनक कऽ रहल  िछन।  प्रकि ु  समय पूवा \nरांचीक  िथतक्षष्ठत प्रवश्वम्भर फाउन्डेशन इुनका  पुरस्क ृ त कयलकछन।  \nडा 0 लशवशंकर श्रीछनवासजीक ेँ शुभकामना।  \n \n \n \n \n  110 || विदेह ४२४ \n१०.अिोक - शिििंकर श्रीनििास आ मैथथली कथालोचि  \n \nअिोक  (संपक ण-8986269001) \n \nअिोक  जीक लेख  हुिकर  हाथक  शलखल  देल  जा रहल अनि।  \nमैथथलीमे  वकि ु ए लेखक  क े र लीखब  सुलेखक  नगितीमे  आबै  िै  \nजादहमे अिोकजी  सेहो िथथ।  भविष्यक  पाठक दहिक  सुलेखक ेाँ देखख  \nसकथथ  ताँइ ई बबिा  टाइप क े र दऽ  रहल िी  (संपादक )। \n विदेह ४२४ || 111 \n \n 112 || विदेह ४२४ \n \n विदेह ४२४ || 113 \n \n 114 || विदेह ४२४ \n \n विदेह ४२४ || 115 \n \n 116 || विदेह ४२४ \n \n विदेह ४२४ || 117 \n \n 118 || विदेह ४२४ \n \n \n \n \n \n \n \n विदेह ४२४ || 119 \n११.अशजत क ु मार झा - शिििंकर श्रीनििास जीक गामक लोक  \n \nअशजत क ु मार झा (संपक ण-9472834926) \nशिििंकर  श्रीनििास  जीक: गामक लोक \nविदेहक  अदह श्रृंखला  हेतु शिि  िंकर  श्रीनििास  जी क े र िाम  देखख  \nहमरा लेल प्रसन्न भेिाइ  स्वाभाविक  िल  वकएक त' विभभन्न  पत्र \nपबत्रका मे दहिका  पढ़बाक  सौभाग्य भेटैत  रहल अनि।  जादह सूक्ष्म \nदृखष्ट साँ ई कोिो  कथा  के मूतणरूप  दैत  िथथ  से मात्र हमरे आक ृ ष्ट \nकरैत होएत से संभि  िदह।  विभभन्न  पबत्रका सब  मे निदड़आयल  कथा  \nसब  क ेाँ एकठाम राखब  पाठक िगण  लेल सहूशलयत भेल।  समस्त \nपबत्रका एकठाम उपलब्ध होअए सेहो आमजि  हेतु से त' संभि  \nिदह।  खैर  दहिकर  तेसर कथा  संग्रह 'गामक लोक' सि्  2005 मे \nसुिील  िृथत , लोहिा  द्वारा प्रकाशित  भेल  िल  तकरा पढ़बाक  \nसौभाग्य भेटल  आ निस्संदेह  सुखद  अिुभूथत  भेल।  गाम ओ िगर  \nमे रहनिहार  गामक लोक क ेाँ समवपित अदह मे क ु ल सत्रहटा कथा  \nसमादहत अनि।  अदह कथा  संग्रह क ेाँ पढ़ैत काल सतत् इएह आभास  \nहोइत रहल जे हम अपिा  िजरर  के सामिे  ओदह दृश्य सब  क ेाँ देखख  \n 120 || विदेह ४२४ \nरहल िी।  कथा  पबढ़ रहल िी  से कनिको  िदह  लागल। एक्कहुटा \nकथा  बिािटी  िदह  बुझायल। यथाथणक  अतेक सजीि  शचत्रर् अतेक \nसहजता साँ क े िाइ  कोिो  सहज काज िदह।   \nअदह कथा  संग्रह क े र पदहल कथा  अनि  'शसिुरहार ' जे पबढ़ मोि  \nद्रवित  भ ' उठैत अनि।  अपिा  समाज मे अदौ  काल साँ विधिाक  जे \nकरुर्  स्थस्थथत िल  तादह साँ त' सबगोटे  अिगत  िी।  समय बदललै  \nआ कहय लेल सोच सेहो बदललै  मुदा  एखिहु  बहुत  वकि ु  बदलबाक  \nप्रयोजि अनि।  ब्राह्मर्क बेटी  कल्यार्ी क ेाँ विधिा  िाला  जीिि  \nजीबैत  देखिाइ  ओकर माय बाप  लेल कम कष्टकर िदह  िल  आ \nतैाँ गाम साँ दूर  हैदराबाद  चशल जाइत िथथ  आ बेटीक  पुिविििाह  \nहोइत िनि।  कल्यार्ी क ेाँ जीिि  मे पुिुः खुिी  अबैत  अनि।  अपि  \nबेटाक  उपियि  मे रामभद्र  झा हैदराबाद  साँ सपररिार  गाम अबैत  \nिथथ।  बेटी  जमाय क ेाँ सेहो संग मे आिैत  िथथ  मुदा  गाम अयलाक \nउपरांत अचािक  कल्यार्ीक मााँ कमजोर पदड़ जाइत िथथ।  हुिका  \nमोि  मे समाजक भय एिं  बेटाक  प्रथत कोिो  अपिक ु ि  क े र भाि  \nउपजय लगैत िनि  आ अपि  बेटी  कल्यार्ी हुिका  अलच्छी बुझाय \nलगैत िनि।  अदह कथा  मे कल्यार्ी, ओकर मााँ एिं  वपता राम भद्र  \nक े र मिोदिाक  विलक्षर्  शचत्रर् भेल  अनि।  कल्यार्ी क ेाँ बुझाइत  \nिैक  जे स्त्रीगर्े स्त्रीगर्क शिकार  करैत अनि  मुदा  अंत मे जे \nघटिा  घटैत अनि  तादह साँ बुझाइत  अनि  जे समाज बदशल  रहल \nअनि।  दोसर  कथा  अनि  'हररजीक क ृ पा साँ' जादह मे टु टैत पाररिाररक  \nतािा  बािा  क े र ितणमाि  स्वरुपक  शचत्रर् अनि।  शजिका  अपि  पौरुष  \nिदह  िनि , हर त' पकदड़ लेलाह अनि  मुदा  पैर मावट पर िदह  रोवप \nपाबब  रहल िथथ  आ सभ  वकि ु ढ़िमिा  गेलाक उपरांतो बभिौती  \nसाँ बाज  िदह  आयल पार लगैत िनि  ओकरा पर हररजीक क ृ पा  विदेह ४२४ || 121 \nकोिा  हेतनि ? भाई - भाई  मे मतभेदक  पराकाष्ठा अदह उलहि  साँ \nस्पष्ट झलक ै त अनि - एकटा भाई  ददल्ली जाय लगलथथि  त' कलक \nडंटा िोड़ा  क' राखख  देलथथि  आ दोसर  भाई  जे िथथि  से िथथिे।  \nतेसर कथा  अनि  'चक्का' आ स्वतंत्रता प्राण्प्तक उपरांत जमींदारक  \nडेओढ़ी मे क ै द शिक्षा व्यिस्था  क ेाँ प्रत्येक िगणक  आम आदमी  तक \nपहुाँचेिाइ कोिो  आसाि  काज िदह  िल  आ एहि  काज क ेाँ \nसफलतापूिणक  संपन्न करय िाला  व्यनि  सेहो असाधारर्े  रहल हेताह। \nआजादी  क ेाँ संग्राम मे भाग  लेनिहार  वकि ु लोग त' राजिीथत  मे \nआबब  अपि  समृनद्ध लेल मागण प्रिस्त करय लगलाह आ वकि ु लोग \nप्रगथत क े र चक्का क ेाँ सोझ राखय  हेतु अपि  जीिि  खपा  देलाह  आ \nओहि  व्यनि  क ेाँ एत्तह बताहक  उपानध देल  गेलि।  समय क े र पदहया \nसदैि  गथतिील  रहलैक अनि  आ पुि : एकटा समय एलै जादह मे \nसरकारक  प्रमुखता  मे िनि  उदारीकरर्।  एहि  मे सरकारी  समस्त \nउपक्रम क ेाँ निजीकरर्  करबाक  प्रयास चशल रहल िैक।  शिक्षा  \nआखखर  अदह साँ कोिा  बााँचल रदह सक ै त अनि।  ओिा  एखिहु  वकि ु  \nलोग िथथ  जे प्रगथतक चक्का सोझ राखय  लेल बताह  बिल  िथथ।  \nचाररम कथा  अनि  'जमुनियााँ धार' आ अदह मे स्त्रीक पीड़ा एिं  \nओकर मिो  दिाक  सजीि  शचत्रर् अनि।  लेखक  क ेाँ पत्नी कहैत \nिथथि - \"अहााँ मौगी िै  िे  िी  त' अहााँ ओकर दुुःख की बुझबै। \" \nअपि  पााँचम कथा  'वपजराक सुग्गा' मे सेहो िारी  जीििक  पीड़ा क े र \nअद्भु त शचत्रर् क े िे  िथथ।  िारी  जिमदह  साँ पराधीि  रहैत अनि  आ \nसदैि  ओकर एकटा गाशजियि  रहैत िैक  चाहे ओ वपता होइथ , पथत \nहोइथ  अथिा  पुत्र। बेटी  अपिा  मिे  कत्तहु िदह  आबब  जा सक ै त \nअनि।  बेटीक े सासुर वक िैहर  क े ओ बबदागररये  क' ल' जाइ िै।  \nवपजराक सुग्गा जाँका िारी  सेहो वपजरे मे क ै द रहैत अनि।  पटोर,  122 || विदेह ४२४ \nएक सत् आ महतोक बहुररया अदह तीिू  कथा  क ेाँ सेहो िारी  विमिणक  \nकथा  कहल जा सक ै त अनि।  बड्ड अद्भु त कथा  अनि  सब , बेजाय \nएक्कहुटा िदह  आ सब  िारीक  सामाशजक संिेदिा  साँ जुड़ल अनि।  \n'अपि  घर' एक अलग तरहक कथा  अनि।  मास्टर साहेब  िािा  \nजंजाल मे पदड़ अपि  पत्नी क ेाँ कदहयो अपिा  संगे िदह  राखख  सकलाह \nआ जखि  ररटायर भ ' क' गाम अयलाह तखि  हुिक  पत्नी अपि  \nबेटी  जमाय क े र संग रहय लगलाह। मास्टर साहेब  अक े ले अपि  \nघर मे औिाइत  रहैत िथथ।  बेटा  क ेाँ पास जखि  जाइत िथथ  मास्टर \nसाहेब  तखि  हुिका  अपि  समनध क ेाँ बात  साँ अपि  घरक पररनध \nबुझिा  जाइत िनि।  अनगला कथा  'गाि  पात' मे बुढ़हीक  बेटा  हुिका  \nअपिा  संग ल' जाय लेल सपररिार  आयल िथथ  मुदा  अपि  पथतक \nहाथ  साँ लगाओल बगािक  एक-एकटा गाि  पात मे हुिका  अपि  \nसंताि  िजरर  अबैत  िि  आ बूढ़ा  क ेाँ िदह  रहिे  ओदह गाि  पात क ेाँ \nप्रथत ममत्व बबढ़  जाइत िनि।  बेटाक  संग जयबाक इच्छा िदह  होइत \nिनि  आ मोि  पड़ैत िनि  एकटा फकरा- \"बापक  राज राज, सााँयक \nराज महाराज आ बेटाक  राज मुाँहतक्की।\" 'इिाइि ' कथा  कशलयुगी \nसोच पर आधाररत अनि।  सब  मतलब  क ेाँ यार आ दहन्दी  शसिेमाक  \nएकटा प्रशसद्ध गीत िल - मतलब  निकल  गया तो पहचािते  िहीं।  \nहलााँवक अदह कथा  मे लेखक  जादह उद्देश्य साँ रााँची जाइत िथथ  सेहो \nगलत अनि।  अगर ओ सही अनि  त' फ े र दहिकर  अनगला कथा  \n'हेल्पर' शलखबाक  कोि  प्रयोजि। हेल्पर िाला  कल्चर त' आब  \nसमस्त परीक्षा मे देखल  जाइत अनि।  संगदठत नगरोह चलाओल \nजा रहल अनि  अदह काज लेल। एकरा रोकय लेल उपयुि  कदम  \nिदह  उठाओल जा सकल अनि  एखिधरर।  तखि  पदहिे  मैवट्रक आ \nइन्टरक  परीक्षा सब  मे हेल्पर के जे मेला लगैत िल  से निस्संदेह   विदेह ४२४ || 123 \nिमणिाक  गप्प िल  मुदा  आब  तेहि  स्थस्थथत िदह  अनि।  मेधािी  िात्र  \nजे अपि  काबशलयत पर िीाँक िम्बर  साँ उत्तीर्ण होइत िलथथ  हुिको  \nलोग ओही िजरर  साँ देखैत  िलि।  बदिामी  के बात  त' पुि ु िदह।  \nमाता वपता स्वयं हेल्पर बनि  अथिा  आि  ककरो हेल्पर क ेाँ रूप  मे \nपठा अपि  बच्चा क ेाँ क ु संस्कारी एिं  रीढ़ विहीि  बिाबय  लेल \nउताहुल रहैत िलथथ।  हाँ एहि  मे मास्टर साहेब  बत्रलोकबाबू  जखि  \nअपि  पत्नी क ेाँ दिाब  साँ व्यथथत िलाह  ठीक तखिे  हुिकर  पुत्र आबब  \nक' अपि  माय साँ कहलकनि - माय, हम भुसकौल  िै  िी  जे हमरा \nसंगे क े ओ हेल्पर जायत। \nहाँ जरुरत  पड़ला पर लड़बाक  चाही लड़ाइ मुदा  कखिो  क' रर्िोड़  \nबिय  साँ लाभ  होइत िैक।  क ृ ष्ण जी क ेाँ सेहो रर्िोड़  कहल जाइत \nिनि।  पररस्थस्थथत के देखैत  लोग क ेाँ निर्णय  लेबाक  चाही। सबहक  \nभविष्य  दाि  पर लगा क' लड़िाइ  बुनद्धमािी  िदह  कहल जा सक ै त \nअनि।  लड़ाइ अन्तिम  उपाय िैक  मुदा  ओदह साँ कहााँ ककरो \nसमस्याक समाधाि  भेलैया। राधे पासिाि  सेहो लड़ाइ ठानि  सक ै त \nिल  मुदा  बच्चा सबहक  भविष्य  लेल लड़ाइ क ेाँ टाशल जीिि  मे \nआगू बबढ़  गेलाह। शिक्षाप्रद कथा  अनि  'लड़ाइ'। एक सत्य क ेाँ \nिुकाबय  लेल एक सौ झूठ बाजय पड़ैत िैक  आ सत्य साँ पड़ा क' \nलोग कतह जयताह। सत्य क े र सामिा  त' करहे पड़त। शिक्षा  जगत \nमे व्याप्त भ्रष्टाचार आ ट्रांसफर पोन्तस्टिंग मे पैसा क े र खेल  कोिो  \nि 'ब  गप्प िदह।  सरयू राय दहम्मत देखौलनि  आ इम्भच्छत ट्रांसफर \nलेल घूस िदह  देलाह  मुदा  ि 'ब  स्थाि  पर जाथतगत समीकरर्  क ेाँ \nदेखैत  झूठ बाशज  गेलाह आ फ े र लगातार झूठक सहारा लेबय \nपड़लनि।  खैर  आब  उपयुि  समय आबब  गेल िि  अपि  झूठ पर साँ \nपदाण  उठाबय क ेाँ । मोिक  भीतर  चलैत अिद्वणन्द  साँ पार पाबय लेल  124 || विदेह ४२४ \nकोि  ददिा  मे चलताह तकरे सजीि  शचत्रर् अनि  कथा  'ददिा '। 'फक ण' \nकथा  मे एकटा कलाकारक मिुः स्थस्थथत क ेाँ शचत्रर् भेल  अनि।  \nसाधिा  क ेाँ बल  पर कोिो  भी  कलाकार अपि  क्षेत्र मे एकटा विशिष्ट  \nस्थाि  बिबैत  अनि  मुदा  जखि  ओकर अपि  पररिारक  लोग ओदह \nकाज क ेाँ हीि  भाििा  साँ देखैत  िैक  तखि  ओदह कलाकार क ेाँ दुुःख \nहोइत िैक  आ फ े र ओदह कला क ेाँ विलुप्त  होबय साँ आखखर  कोिा  \nबचायल जा सक ै त अनि ? \nअदह कथा  संग्रह क े र अनगला कथा  अनि  'शचिा ' मुदा  ओदह संबंध  \nमे बाद  मे। पदहिे  अंथतम कथा  'शचड़ै िदह  मिुक्ख  थथक '। हाँ बहुत  \nसाल पदहिे  एकटा िाटक  देखिे  रही 'बुदड़बक  बेटा  टक े काबबल '। \nओतेक त' मोि  िदह  अनि  तखि  एकटा बात  त' सत्य अनि  जे \nअपि  गाम समाज मे आइ ओकरे काबबल  बुझल  जाइत िैक  जकरा \nपास टका िैक।  आ जकरा पास टका िदह  टकसाल िैक  तकरा \nआगू लोग पमररया जाँका हााँजी-हााँजी करैत रहैया। मुदा  एखिो  \nवकि ु लोग िथथ  जे अदह सब  साँ उन्मुि  िथथ  आ अपि  जीिि  \nअपिा  ढ़ंग साँ जीबैत  िथथ  जेिा  वक अदह कथा  मे िामदेि  िथथ।  \nहुिकर  भीतर  क े र मिुक्ख  एखिो  जीवित  िनि।  िीाँक कथा  अनि।  \nआब  पुिुः िापस  चलैत िी  दहिकर  कथा  'शचिा ' मे। मेहीं कामथत \nशचन्तित  िथथ  आ निस्संदेह  इ अपिा  सबहक  लेल शचिाक  विषय  \nअनि।  अपि  खेती  मजूरी िोदड़  गाम घर साँ दूर  कोिो  आि  राज्य \nमे पलायि  एक गंभीर  समस्या अनि।  पलायि  थमबाक  िाम  िदह  \nल' रहल अनि।  पयाणिरर्  क ेाँ ल' क' मात्र मेहीं कामथत क ेाँ शचिा  \nकयला साँ हेतैक? अदह क ेाँ लेल त' सबक ेाँ आगू आबय पड़तैक। \nपािी  सेहो पीबय िाला  इ कोिो  िोट  निि  शचिाक  विषय  िदह  \nअनि।  अदह कथा  साँ सबहक  आाँखख खोलबाक  प्रयास भेल  अनि।   विदेह ४२४ || 125 \nसपिे  मे सही मेहीं कामथत अपि  गाम खोशज  रहल िथथ  जे वक \nहुिका  भेवट  िदह  रहल िनि  आ ओ डेरा जाइत िथथ।  खैर  जागैत \nिथथ  त' िांथत  भेटैत  िनि।  उम्मीद िनि  जे हुिकर  बेटा  आ अन्य \nिियुिक  सब  सेहो एक ददि  घर अिश्य  घुरत आ अपिो  सबहक  \nओदहठाम खुिहाली  हेतैक। शिििंकर  श्रीनििास  जी क े र ई कथा  \nसंग्रह अिुपम  अनि।  निरिर  शलखैत  िथथ  आ पढ़बाक  सौभाग्य \nभेटैत  अनि।  दहिकर  कथा  सब  मे सूक्ष्म साँ सूक्ष्म तथ्य क ेाँ \nमिोिैज्ञानिक  विश्लेषर्  दहिका  विशिष्ट  बिबैत  िनि।  हमरा अपि  \nएकटा घटिा  मोि  पदड़ गेल दहिकर  कथा  'शचिा ' पबढ़ क'। अपि  \nिौकरी  क े र क्रम मे आठ साल हम मुजफ्फरपुर साँ समस्तीपुर ट्रेि  \nसाँ डेली पसेंजरी कयलहुाँ। बहुत  तरहक लोग नित्य भेटैत  रहलाह \nआ िदह  जानि  कतेको विषय  पर विमिण  होइत रहल। एक ददि  \nअदहिा  गाम घरक चचण िुरु  भ ' गेल। सब  अपि  अपि  मंतव्य व्यि  \nक' रहल िलाह।  हमर बगल  मे एक बुजुगण  बैसल  िलथथ  जे वक \nपूसा एग्रीकल्चर मे क ृ वष िैज्ञानिक  पद  साँ सेिा  नििृत्त  िलाह  बाशज  \nउठलाह - 'अहा गामक बात  वकि ु आओर िैक।  गाम मे जे मजा \nिैक  से अन्य कत्तहु कहााँ?' हाँ बात  त' ठीक े कहलनि  मुदा  हमरा मुाँह \nसाँ अिायास  निकशल  गेल - सर बुरा  िदह  मािी  त' एकटा प्रश्न \nपुि ु? गाम मे वक आब  गाम बााँचल अनि ? गामक गाम िीराि  \nिजर  अबैत  अनि।  एकर िहरीकरर्  बड्ड तेजी साँ भ ' रहल अनि  से \nमात्र इन्फ्रास्ट्रक्चरे मे िदह , हमर सबहक  सोच मे सेहो। वकि ु देर  \nमौि  रदह ओ कहलनि - हाँ से सत्ते। शिििंकर  श्रीनििास  जी अदहिा  \nधुरझार  शलखैत  रहथथ  इएह िुभकामिा  अनि।  \n \n  126 || विदेह ४२४ \n१२.देििंकर ििीि -उठ जाग मोसादफर भोर भयो (निसभेर िीिमे \nसूतल समाज'क पहरू कथाकार)  \n  \n \nदेििंकर  ििीि  (संपक ण-9868110994) \n \nउठ जाग मोसादफर भोर  भयो (निसभेर  िीिमे  सूतल समाज’क \nपहरू  कथाकार ) \n \nशिििंकर  श्रीनििासक  समस्त कथाक  अिगाहि  जाँ नमथथलाक  \nअद्धांिो  िागररक  क े िे  रहतथथ , त’ आइ धरर नमथथलासाँ श्रम  आ \nप्रथतभाक पलायि  बन्द  भ ’ गेल रदहतए। समस्त मैथथल  समाज \nस्वाथणपरतासाँ बहरा  कए सामुदानयक दहतमे लीि  भ ’ गेल रदहतथथ।  \n‘क ृ वष-कमण’ आ पिुपालि -िृशत्त सि  सामुदानयक उद्यमक ें मैथथल -\nजि , सम्मानित  दृखष्टए ाँ देखए  लागल रदहतथथ।  भविष्यक  प्रथत \nनिरािा  आ िकारात्मकता  मैथथल  िौजिाि ’क शचििसाँ  मेटा गेल \nरदहतए। उन्नत आत्म-बल ’क स्वामी िौजिािसाँ  भरल  नमथथला  \n विदेह ४२४ || 127 \nसररपहुाँ िस्य-श्यामला बनि  लहलहाइत रदहतए। मातृभाषा  मैथथली  \nतथा  नमथथलाक  संस्क ृ थतक िाम  पर मैथथल  लोकनि  जतए-ततए \nउटपटांग आचरर्  िइाँ कररतथथ। ...मुदा  से िइाँ भेल , िइाँ होइ’ए। \nमैथथल  लोकनिक ें  मातृभाषाक  प्रथत तेहिो  कोिो  अिुराग  िइाँ िनि , \nजै लेल ओ मैथथल  भाषाक  सादहत्य पढ़थथ।  हुिकर  अध्यिसायक \nसूचीमे मातृभाषाक  सादहत्य िइाँ अनि।  मातृभाषाक  माध्यमे मैथथल  \nलोकनि  आइयो धरर अपि  पदहचाि  सुनिण्श्चत  िइाँ क’ सकलाह \nअनि।  \n \nविददत  अनि  जे बबहारक [1] अड़तीस गोट शजलामेसाँ उत्तरी भागक  \nउिैस [2] गोट शजलाक आबादी [3] मैथथलीभाषीक  क्षेत्र थथक।  \nवकि ु भूगोलिास्त्री  पण्श्चमी  चम्पारर्  (बेथतया)कें सेहो मैथथलीभाषी  \nक्षेत्र मािै  िथथ।  तदिुसार  बेथतयाक[4] जिसंख्या  जोड़ला पर \nमैथथलीभाषीक  संख्या-बल [5] पााँच करोड़साँ बेसी  होइत अनि।  \nदुनिया  भररक  223 देिमेसाँ 104 देिक  संख्या-बल  अइसाँ कम \nअनि।          \n \nभारतक  ित्तीस  गोट राज्य आ क े न्द्र िाशसत  राज्यमेसाँ मात्र दसे  \nटा राज्यक जिसंख्या  मैथथलीभाषीक  संख्या-बलसाँ बेसी  अनि।  \nएि .सी.आर. ददल्लीक संख्याक तीि  गुर्ासाँ बेसी।  तथावप  मैथथलीक  \nपचासो टा स्तरीय पोथीक  अिगाहि  मैथथल -जि  अिुरागसाँ िइाँ \nकरै िथथ।  ई बात  हुिकर  भाषा -बोध ’क परांग्मुखताक  द्योतक थथक।  \nवकिकहु  ई उलहि  मान्य िइाँ हएत जे मैथथलीक  पोथीमे  हुिका  ओ \nसुख  िइाँ भेटै  िनि , जे आि  भाषामे  भेटै  िनि।  कारर्  मैथथलीक  \nजमापूजी ि ’ गोट चशचित प्रकािक  द्वारा प्रथतिषण  प्रकाशित  लगभग   128 || विदेह ४२४ \nदू -अढ़ाइ सए पोथीमेसाँ पचासक लगाइत पोथी  एहेि  अिश्य  होइत \nअनि , जकरा पढ़लासाँ निक े िााँ पाठकक शचत्त-विरेचि  भ ’ सक ै त \nअनि।  \n \nआिहु  भाषा -सादहत्यक सम्माि  अिश्य  हएबाक  चाही; मुदा  से \nमातृभाषाक  गररमा-बोधक  संगदह। भाषा , क े िल सम्प्रेषर्क साधिे  \nटा िइाँ होइत अनि।  ओ, मिुष्यक राष्ट्रीयताक पदहचाि  आ मिुष्यक \nसोच-विचार ’क आधार सेहो होइत अनि।  मिुष्य जे वकि ु सोचैत \nअनि , कोिो  िे  कोिो  भाषामे  सोचैत अनि।  अइ सोच-विचार ’क \nकाज ओ जै भाषामे  करैत अनि , सएह ओकर प्रथम भाषा  होइत \nअनि।  \n \nविददत  अनि  जे भारतक  समग्र राष्ट्रीयता कोिो  एसगरुआ  राष्ट्रीयता \nिइाँ थथक ; ई प्रािीय  स्तरक भभन्न -भभन्न  भावषक -सांस्क ृ थतक \nराष्ट्रीयताक समन्वयिसाँ समृद्ध भेल  अनि।  भौगोशलक  भभन्नता  आ \nविस्तारक  कारर्ें  एतए ई भभन्नता  अिश्यम्भाविए  िल ; मुदा  \nअिेकताक  अिैत  एकताक विलक्षर्  राष्ट्रीय पहचाि  अइ देिक  \nवििेषता  थथक।  अइ देिमे  1652 मातृभाषाक  प्रचलि  अनि , मुदा  \nभारतीय  संविधाि  द्वारा एखि  धरर मात्र बाइसे  टा भाषाक ें \nराजभाषाक  मान्यता देल  गेल अनि।  मैथथली  ओही बाइस  भाषामेसाँ \nएक थथक।  मैथथलीक ें राजभाषाक  मान्यता ताँ भेटलै  सि्  2003दहमे, \nमुदा  आइयो धरर मैथथल -जि  अपि  मातृभाषाक  महत्त्व बूखझ  िइाँ \nसकलाह अनि।  हुिका  लोकनि  लेल भाषा  एखिहुाँ  उपयोगी साधि  \nथथक।  वकि ु उद्योगी लोकनि  लेल ताँ आत्म-स्थापि , राजिीथतक  \nदहतसाधि  आ धिाजणिक  उपस्कर थथक।  नमथथलांचलक  बजार - विदेह ४२४ || 129 \nव्यिस्थाक  भाषा  ताँ मैथथली  िदहए ाँ अनि , साधि -सम्पन्न अनधकांि  \nमैथथल  पररिारक  पाररिाररक  भाषा  सेहो आब  मैथथली  िइाँ रदह गेल \nअनि।  \n \nजॉजण अब्राहम भग्रयसणि (सि्  1851-1941)[6] बबहारक  तीि  टा \nभाषाई  राष्ट्रीयता--मैथथली , मगही आ भोजपुरी  मािलनि।  जादहमे \nओ भोजपुरीभाषीक ें  उद्यमी, मुदा  मैथथलीभाषीक ें  डरपोक एिं  गृह-\nव्यसिी  मािलनि।  भोजपुरीभाषी  सररपहुाँ स्वभािसाँ उद्यमी होइ िथथ।  \nधिाजणि  लेल ओ परदेि  की, विदेि  (मॉरीिस  आदद ) धरर जाइत \nरहलाह अनि ; मुदा  मैथथल -जि  अपि  नििास  िोदड़  कदहओ मोरंग, \nिाराहक्षेत्र, ढाका, कलकत्ता, कामरूप -कामख्यासाँ आगू भररसक े  \nटसकलाह। अइ समस्त परदेिी  िातािरर्मे  मैथथल  लोकनिक ें  \nकदहओ भाषा  सम्बन्धी  असुविधा  िदहए ाँ जकााँ भेलनि।  अइ ठाम’क \nभाषा -विधािमे  हुिका  लोकनिक ें  कोिो  िे  कोिो  रूपें  मैथथलीक  \nध्वनिबोध  होइत रहलनि।  मातृभाषाक  निकटतर  भाषाभाषी  क्षेत्रमे \nरदहकए दहिका  लोकनिक ें  कदहओ मातृभाषा  सम्बन्धी  असुविधा  िइाँ \nभेलनि।  पररर्ामस्वरूप  मातृभाषाक  महत्त्व लेल शचन्तित  िइाँ \nहएबदहिका  लोकनिक  सहजे आचरर्  िल।  \n \nशिििंकर  श्रीनििास  एहिे  उदासीि  लोक’क मातृभाषाक  विशिष्ट  \nकथाकार  िथथ।  दहिकर  गिती  मैथथली  सादहत्यक ओहेि  गिल -\nगूथल  कथाकारमे  होइ िनि , जे सदैि  निष्कलुष  िागररकक ें  \nआधुनिकताक  बबहादड़मे  उनधअएबाक  जोखखमसाँ सािधाि  करैत \nरहलाह अनि।  सातत्यमूलक गुर्कारी  परम्परासाँ विमुख  हएबाक  \nअनिष्टकारी  पररर्ामक  चेतौिी  दैत  रहलाह अनि।  सामुदानयक  130 || विदेह ४२४ \nचेतिाक ें  उन्नत करैत, जि -जिमे  मिुष्यताक गुर्सूत्र तकबा  लेल \nप्रिृत्त रहलाह अनि।  सादहत्य-सृजिक ें  ओ कदहयो आत्म-स्थापि  \nअथिा  आत्म-प्रचारक माध्यम िइाँ बिौलनि।  मैथथलीक  सुबुद्ध \nपाठकक ें एहेि  खखसक्कड़  कथाकारक  सहयात्री हएबाक  गुमाि  \nिनि। ... \n \nकथा  त’ बहुत  गोटए शलखै ’ए, मुदा  खखसक्कड़  स’ब  िइाँ होइ’ए। \nशिििंकर  श्रीनििास  खखसक्कड़  िथथ।  दिणि -िास्त्रो प्रसंग ओ \nखखस्सा  जकााँ सुिा  देताह  अथिा  शलख  देताह। ...हुिकर  कथा -कौिल  \nसदैि  िाशचक  आचरर्साँ निदेशित  रहैत िनि।  तें प्रायुः घटिाविहीि  \nप्रसंगहु पर शलखल  हुिकर  कथा  मिोरम  आ उद्बोधक होइत िनि।  \nउदाहरर्क  खगता  हो, त’ हुिकर  अिेक  कथामे  साँ ‘अपि  बुत्ता’, \n‘वपजराक सुग्गा’, ‘शचिा ’ सि -सि  वकि ु कथा  पर िजरर  देल  जा \nसक ै त अनि।  भारतीय  समाजमे खखस्सा  ओहुिा  िाशचक  परम्पराक \nिस्तु  िुरुअदहसाँ रहल अनि।  नमथथलांचलमे  ताँ वििेष  रूपें ! \n \n• • • \n \nशिििंकर  श्रीनििास , बीसम  िताब्दीक  आठम दिकमे  ठाढ़ भेल  \nमैथथली  कथाकारक  झमटगर पीढ़ीक विशिष्ट  रचिाकार  िथथ।  अइ \nपीढ़ी सोझााँ दानयत्वक विकराल  ढेरी लागल िल।  समकालीि  \nसामुदानयक जीििक  क्र ू र यथाथण  आ राष्ट्रीय-अिराणष्ट्रीय  पराभिसाँ \nपरांग्मुख  मैथथली  सादहत्यक जबदाह  रचािक ें  वकरर् -यात्री आ \nलशलत-राजकमल-मायािन्द ’क पीढ़ी जतबा  गथतिील  बिौलनि ; \nगुंजि -प्रभास-जीिकािक  पीढ़ी तकर त्वराक ें आओर पुष्ट क े लनि।   विदेह ४२४ || 131 \nआठम दिक ’क कथाकारक  सोझााँ एक ददि  अइ पूिणिती  \nध्वजिाहक ’क ऊ ाँ च क ृ थतकमणक ें आओर ऊ ाँ च करबाक  कतणव्यबोध \nिलनि ; त’ दोसर  ददि  समकाल’क चुिौतीसाँ जिसामान्यक ें  चेतौिी  \nदेबाक  दानयत्वबोध ; तेसर ददि  परिती  पीढ़ी लेल बाट  फरीि  \nकरबाक  आ दानयत्व ठाढ़ करबाक  ऋर्बोध।  अइ लेल देि -दुनियाक  \nसादहण्त्यक-सांस्क ृ थतक हिा -पानि , आथथिक -राजिीथतक -सामाशजक \nहलचल आ समकालीिताक  बोध  अनििायण  िल ; तें अइ पीढ़ीक \nअनधकांि  कथाकार  अपि  क्षेत्रीय अस्थिता  आ भावषक  अिुराग ’क \nसंग-संग देि -दुनियााँक गथत-अधोगथतक प्रथत खूबे  सजग रहै \nिलाह।  \n \nई पीढ़ी अध्यिसाय आ शचिि -मिि  द्वारा विभाजिक  त्रासदी \n(सि्  1947), भारत -चीि  राजिनयक  सम्बन्ध (सि्  1950), \nपारस्पररक सम्प्रभुसत्ता आ प्रादेशिक  अखडताक  सम्मािाथण  चीि -\nभारत  सम्बन्ध (सि्  1954), भारत  पर धोखेबाज  चीिक  आक्रमर् \n(सि्  1962), जिाहरलाल  िेहरूक  मोहभंग  आ मृत्यु (सि्  1964), \nभारत -पावकस्ताि  सीमा-संघषण (सि्  1965), लाल बहादुर  िास्त्रीक \nरहस्यमय निधि  (सि्  1966), भारत -पावकस्तािक  तािकन्द  \nसमझौता (सि्  1966), थोड़बे  ददि  बाद  पुिुः भारत -पावकस्ताि  युद्ध \n(सि्  1971), अकालमे दािा -दािाक ें  तरसैत लोक (सि्  1957, \n1966), िक्सलबाड़ी  आन्दोलि  (सि्  1967)क ममण-भेद  जानि  \nचुकल िल।  आपातकाल (सि्  1974), चुिाि -पिणमे  निरंक ु ि  \nकााँग्रेसी सत्ताक पराभि  (सि्  1977), मध्यािनध चुिाि  (सि्  \n1980); राजिीथतक  अपराधीकरर्  आ अपराधक राजिीथतकरर् , \nइन्हन्दरा गााँधीक हत्या (सि्  1984); बेदहसाब  बाबढ़क  प्रकोपसाँ  132 || विदेह ४२४ \nमजदूर -वकसाि ’क दुदणिा ; अफसरी क्र ू रता आ अकमणण्यता; \nशलबरेिि  टाइगसण ऑफ तनमल ईलमक आत्मघाती हमलािर  द्वारा \nचुिाि  अभभयािमे  श्रीपेरम्बदूर  (तनमलि ाडु)मे राजीि  गााँधीक हत्या \n(सि्  1991); ओही बखण  घिघोर  आथथिक  संकटसाँ जूझैत भारत  \nदेिक ें  उदारीकरर् -निजीकरर् -िैश्वीकरर्  (एल.पी.जी)क िीथत  द्वारा \nउबारबाक  प्रयासमे प्रमुख  सुधारिादी  अथणिास्त्री  आ वित्त-मिाी  \nमिमोहि  शसिंहक सुबुद्ध उद्यम; बाबरी -मस्जिदक  ध्वंस (सि्  1992), \nदीघणकाल  धरर सामाशजक-राजिीथतक  वििाद  आ राजिीथतक  रैलीक \nदहिंसक आचरर् ; भारत -पावकस्ताि  शिमला  समझौता (सि्  \n1972)क अिैत  कारनगल युद्ध (सि्  1999); सुविधापरक  \nराजिीथतक  अभभवक्रया ददि  सादहण्त्यक सामिक  लोलुपता, \nिोटभैया  चमचा लोकनिक  चालबाजी ...अइ समस्त स्थस्थथतक ें ई \nपीढ़ी ग’रसाँ देखैत -भोगैत  आबब  रहल िल।  पूिणिती  पीढ़ीक त्वराक ें \nदेखैत  ई पीढ़ी स्वयं अपि  दानयत्व अइ सगरो ददिामे  बढ़ा  िेिे  \nिल।  कारर् , पयाणप्त सजगताक अिैत , पूिणिती  पीढ़ीसाँ वकि ु-वकि ु \nबबन्दु  ि ू वट गेल िल।  पूिणिती  पीढ़ी अपि  भावषक  गौरि  आ \nसादहण्त्यक विरासतक ें  अप्पि  पूिणितीक  जड़तासाँ मुि  करेबामे  ततेक \nिे  संघषण क े लनि , जे वकि ु बबन्दुक  ि ू वट जाएब  सहजे िल।  \n \nआठम दिक ’क िुरुआतदहसाँ विश्वविद्यालयीय शिक्षाक अध्यापकीय \nमािस  अपि  अज्ञाि -दुगणक ें बन्द  क’ चुकल िल ; नमथथलाक  युिा  \nअध्येता कोिो  तरहें मातृभाषा  आ मैथथली -सादहत्यमे अपि  भविष्य  \nिइाँ तावक पाबब  रहल िल।  से तकबाक  दृखष्ट अध्यापक लोकनि  \nि ’ब  तूरमे िइाँ भरर  पबै  िलखखि।  क ृ वष-कमणक निस्सहाय स्थस्थथत \nआ रोजगारविहीि  अराजक िैञक्षक िातािरर्साँ  ग्रामीर्  श्रनमक  आ  विदेह ४२४ || 133 \nशिञक्षत िौजिािमे  निरथणकताबोध  भरर  गेल िल।  फलस्वरूप  \nिहरोन्मुख  पलायि  बेदहसाब  बबढ़  गेल। एकरा संगदह अिेक  \nअिुषंगी  विक ृ थत समाजमे पसरए लागल। श्रम -मूल्य, सम्बन्ध-\nमूल्य, िीथत -मूल्यक पराभि  एिा  होअए लागल जे आथथिकताक  \nअलािा  स’ब  वकि ु निमूणल्य भ ’ गेल। संिेदिाहीि  समाजक ि ’ब  \nसंस्क ृ थत भकरार  भ ’ गेल। मूल्यविहीि  बजारक  िातािरर्साँ  समाज-\nव्यिहार  चल’ लागल। एहेि  दारुर्  स्थस्थथतक शचत्र अपि  रचिामे  \nनिरूवपत  करैत, समाजक ें चेति  आ परिती  पीढ़ीक ें ददिा -संक े त \nदेबाक  दानयत्व सेहो अइ पीढ़ीक काि  पर बैसल  रहल। शिििंकर  \nश्रीनििास  अही पीढ़ीक सम्मानित , व्यिस्थस्थत, िैञष्ठक , प्रथतबद्ध आ \nशजम्मेदार रचिाकार  िथथ।  \n \nमैथथली  कथा -सृजिमे  हुिकर  सबल  पदापणर्  अही पीढ़ीमे भेल।  आइ \nमैथथली  कथाकारक  अइ झमटगर पीढ़ीमे हुिकर  िाम  आदरसाँ लेल \nजाइत अनि , त’ तकर कारर्  हुिकर  एकनिष्ठ  प्रथतबद्ध सृजि -\nदृखष्टए थथक , जे अपि  लेखि  आ आचरर् --दुन्नूमे  विज्ञाि -\nप्रौद्योनगकी आ आधुनिकताक  सम्माि  क े लनि , मुदा  आधुनिकताक  \nप्रथत अमंगलकारी सम्मोहिक  कदहयो सराहिा  िइाँ क े लनि।  \nमंगलमय मिुष्यता लेल उपादेय परम्पराक प्रिंसा  क े लनि , मुदा  \nरूबढ़ग्रस्त परम्पराक थतरस्कार अपि  कतणव्य बुझलनि।  \n \nहुिकर  लेखिारम्भ  त’ भेलनि  सि्  1966क लगाथत, मुदा  हुिकर  \nपदहल प्रकाशित  कथा  थथक  ‘इजोत’, जे सि्  1973मे ‘मैथथली  दिणि ’ \nपबत्रकामे प्रकाशित  भेल।  एखि  धरर हुिकर  शलखल  कथाक  संख्या \nलगभग  एक सय अनि , जादहमे कतोक कथा  अद्यािनध असंकशलत  134 || विदेह ४२४ \nआ अप्रकाशितो  अनि।  \n \n‘बत्रकोर्’ िीषणकसाँ प्रकाशित  (सि्  1986) एकटा सहयोगी \nसंकलिमे  हुिकर  पााँच गोट कथा  प्रकाशित  भेल।  अइ संकलिक  \nत्रयी कथाकार  िथथ --अिोक , शिििंकर  श्रीनििास  आ आ िैलेन्द्र  \nआिन्द।  उिणिी  प्रकािि , पटिासाँ प्रकाशित  अइ तीिू  कथाकारक  \nपााँच-पााँच गोट कथाक  संकलि  ‘बत्रकोर्’कें पाठक समुदायक \nपयाणप्त सम्माि  भेटलैक।  अइ संकलिक  बाद  ‘अदहि ’ िीषणकसाँ \nभाखा  प्रकािि , पटिासाँ हुिकर  पन्द्रह गोट मैथथली  कथाक  संकलि  \nप्रकाशित  (सि्  1991) भेल।  सुिील  िृथत  प्रकािि , लोहिासाँ \nहुिकर  सतरह गोट कथाक  संकलि  ‘गामक लोक’ िीषणकसाँ \nप्रकाशित  (सि्  2005) भेल।  हुिकर  तेरह गोट कथाक  संकलि  \nििारम्भ  प्रकािि , पटिासाँ ‘गुर् -कथा ’ िीषणकसाँ प्रकाशित  (सि्  \n2014) भेल।  ििारम्भ  प्रकािि , पटिा /मधुबिीसाँ हुिकर  सोलह \nगोट कथाक  संकलि  ‘मावट’ िीषणकसाँ प्रकाशित  (सि्  2021) भेल।  \nएकर अलािा  हुिकर  आलोचिात्मक  निबन्धक  संग्रह ‘बदलैत  स्वर’ \n(सि्  2008), आलोचिात्मक  पोथी  ‘मैथथली  उपन्यासक \nआलोचिा ’ ( सि  2021), आ आलोचिात्मक  निबन्धक  संग्रह \n‘विश्लेषर् ’ (सि्  2022) सेहो प्रकाशित  भेल।  \n \n• • • \n \nसि्  1973मे जखि  शिििंकर  श्रीनििास  अपि  कथा -लेखि  िुरुह  \nक े लनि , ओदह समय धरर भारतीय  स्वाधीिताक  रजत जयिी  \nमिाओल  जा चुकल िल।  िब्बीस  िषीय  स्वाधीि  भारतक  पररिेिमे   विदेह ४२४ || 135 \nजीिि -यापि  करैत जिसमुदायक ें  एहेि  वकि ु ओ टा िइाँ देखा  रहल \nिलनि , जै लेल ओ अपि  स्वाधीिता  पर गिण  कररतथथ।  लोकतिाी  \nसरकारसाँ िाशसत  देि  आ सामिी  समाज-व्यिस्थाक  चााँगुरमे \nकिमिाइत  जिसामान्यक ें  जेहि  स्वाधीिता  देखाइ  िलै , तेहेि  \nकोिो  अथण  ओदह काल धररक कोिहु  कोिमे  िइाँ भेटै  िलै।  \nिासकीय  शिक ं जा , धानमिक पाखड , सामाशजक दबाि , आथथिक  \nजजणरता, शचवकत्सकीय अराजकता, िैञक्षक पराभि , राजिीथतक  \nउत्पीड़ि , साम्प्रदानयक द्वेष, जातीय भेद -भाि , पदक्रमेर्क  िचणस्व , \nभूखक  ताडि  आ क्र ू र िोषर्क  आबामे  समस्त िागररक  पटपटा \nरहल िल।  पूिणिती  रचिाकार  लोकनि  भारतीय  पररदृश्य  आ मैथथल  \nसमाजक शचिाक ें  अपिा  ढंगें रेखांवकत  क’ चुकल िलाह।  भारतीय  \nराजिीथतक  पररदृश्यमे  वकि ु महत्त्वपूर्ण घटिािली  जादह तरहक \nस्थस्थथत समाजमे उत्पन्न क े िे  िल , तकर क्र ू र शचत्र पूिणिती  कथा  \nसादहत्यमे आबब  चुकल िल।  कााँचीिाथ झा वकरर्साँ पूिणक  \nकथाधारासाँ प्रेरर्ा  लेबाक  कोिहु  टा खगता  अइ पीढ़ीक ऊजणब्धस्वत \nकथाकार  लोकनिक ें  िइाँ भेलनि।  हाँ, वकरर् -राजकमल-गुंजि -\nप्रभासक सृजि -सरोकार  निश्चये  अइ पीढ़ी लेल उपादेय भेलनि।  \nअिुकरर्  लेल िइाँ, प्रेरर्ा  लेल; स्थािीय  प्रसंगक विडम्बिा , \nसामुदानयक जीििक  जवटलता राष्ट्रीय समस्याक प्रथत ओइ पीढ़ीक \nशचिाक ें  आगू बढ़ेबा  लेल। अइ पीढ़ीक कथाकार  लोकनि  अपि  \nअभभगृहीत  दानयत्वक ें निरिर  विस्तार  दैत  रहलाह। अइसाँ मैथथली  \nकथा -धाराक भािी  ददिा  सेहो प्रिस्त भेल।  \n \nििम  दिकमे  सवक्रय भेल  वकि ु आओर कथाकारक  योगदािसाँ \nआठम दिकमे  निनमित  शिििंकर  श्रीनििासक  ई पीढ़ी आ मैथथली   136 || विदेह ४२४ \nकथा -धारा पुष्ट भेल।  मुदा  शिििंकर  श्रीनििासक  कथा -कौिल  ताँ \nफु ट्टे अपि  सुपुष्ट सृजि -दृखष्टक पररचय दैत  रहल। लगभग  साढ़े \nपााँच दिकक  एकनिष्ठ  कथा -साधिाक  बाद , आइ आलोचक \nलोकनिक ें  हुिकर  कथा -प्रविनध  पर गम्भीरतासाँ विचार  करबाक  \nप्रयोजि भेलनि  अनि , त’ तकर मूल कारर्  हुिकर  कथा -दृखष्टए \nथथक।  \n \nक ु वटल-बुनद्ध समालोचक आ मिोरंजि -प्रेमी पाठकक ें हुिकर  \nकथामे  एहेि  वकि ु ओ टा िइाँ भेटतनि , जादहसाँ ओ अपि  मिोरंजक  \nभाि  आ भािुकताक ें  सोहरौताह अथिा  मिोविकारक  िमि  करताह। \nतकर कारर्  ई िइाँ, जे कथाकार  शिििंकर  श्रीनििासक ें  अपि  \nसामान्य पाठक’क शचिा  िइाँ रहै िनि ; खूबे  रहै िनि।  मुदा  हुिकर  \nकथा -लेखि ’क उद्देश्य आत्म-विलास  अथिा  तात्काशलकता िइाँ होइ \nिनि।  िाश्वत  मूल्य मात्रक कथा  शलखब  ओ अपि  कतणव्य मािै  \nिथथ।  गाममे रहै िथथ , ग्राम्य िातािरर्मे  िागररक -जीििक  स’ख -\nमिोरथ , सुख -सुविधा , दुख -दुविधाक ें  ग’रसाँ देखैत  रहलाह अनि।  \nजीिि -संघषणक दुख -दुविधासाँ उबरबा  लेल वििेकी  िागररक ’क \nिैथतक  उद्यम आ स’ख -मिोरथक  पूथति लेल िागररक  जघन्यताक \nएक साँ एक उपक्रमक प्रत्यक्षदिी रहल िथथ।  ग्राम्य िातािरर्मे  \nअस्थस्तत्व-रक्षा आ अस्थिता -निमाणर्क  जैविक  वक्रया एतेक जवटल \nहोइ िै , जे िाथतिक  रचैमे बड़का -बड़का  भाष्यकार आ दािणनिक  \nददग्भ्भ्राि  भ ’ जेताह। मोहिदास  करमचन्द  गााँधी कोिो  समयमे \nजादह गाममे देिक  आत्माक नििासक  गप करै िलाह ; गाम आब  \nसे िइाँ रदह गेल अनि।  िहरुआ  िातािरर् ’क समस्त क ु वटलता \nकिेक  बेशसए  घित्वक  संग आब  गाममे वक्रयािील रहैत अनि।  जे  विदेह ४२४ || 137 \nवकओ ग्राम्य समाज’क गहि  ज्ञाि  रखै  िथथ , से ई बात  निक े िााँ \nजिैत  हेताह। मुदा  शिििंकर  श्रीनििासक ें  तकरा बूझैमे  कदहओ \nकोिो  भ्रम िइाँ भेलनि।  कारर्  ओ अइ समग्र वक्रयाक अिुिीलि  \nआ अभभग्रहर् , कोिो  पूिण  आचायणक प्रथतपाददत शसद्धािसाँ िइाँ \nक े लनि।  वक्रयाक पूर्णतामे  सहायक समस्त कारक’क शलप्सा आ \nविििताक ें  सूक्ष्मतासाँ विश्लेवषत  क े लनि।  \n \nभाषा -विश्लेषक  िीक  जकााँ तय करताह जे मैथथली  भाषाक  \nवक्रयापद’क बहुस्तरीयताक मूल कारर्  िस्तुतुः मैथथल -जि ’क \nजीिि -व्यिहारक  बहुस्तरीयता थथक ; जतए मिुष्य सोचै-ए वकि ु, \nबजै ’ए वकि ु, करै’ए वकि ु । वकि ु अपिादक  क्षर् िोदड़ , बेसी  काल \nमैथथल ’क निर्णय  स्वाथणदहमे  ओझराएल रहै िनि।  माइ, मातृभूनम  \nआ मातृभाषाक ें विद्वत्समाज  समाि  महत्त्व दैत  रहलाह अनि ; मुदा  \nमैथथल  पररिेिमे  त’ आब  माइओक प्रथत प्रदशिित  अिुराग  कोिो  \nिाटकीय  आचरर्क  दहस्सा भ ’ गेल अनि ! स्वभाितुः मातृभूनम  आ \nमातृभाषाक  प्रथत कोिो  सघि  अिुराग  मैथथल  पररिेिमे  िइाँ अनि।  \nरदहतए, त’ पााँच करोड़हुसाँ बेसीक  संख्या-बल ’क भूखडमे  भावषक  \nचेतिाक  अलोवपत हएब  िइाँ देखबबतए।  अपि  सांस्क ृ थतक मूल्यक \nविपयणय’क प्रथत न्यूिांिो  मैथथलक ें कोिो  शचिा  िइाँ िनि।  अराजक \nअत्याधुनिकताक अन्धािुकरर्मे  हुिका  भिे  अपि  पति  िइाँ \nदेखाउि , संस्क ृ थतक मूल्य-रक्षामे हुिका  रूबढ़  अिेरे  देखा  जाइ िनि।  \n \nजें वक शिििंकर  श्रीनििासक  कथा -लेखि  समाज-पररस्करर्  आ \nिागररक -चेतिा  निमाणर्क  अथतररि  दानयत्वसाँ संचाशलत होइ िनि ; \nहुिकर  कथाक  रचाि  अइ बहुस्तरीय नमजाजसाँ विरत  िइाँ भ ’ पबै   138 || विदेह ४२४ \nिनि।  ओ िे  ताँ दिणि -िास्त्री िथथ , िे  मिोविज्ञािी ; मुदा  िोध -\nप्रविनधक  व्यिहार  कहै’ए जे जीिि -संचालिक  जवटलता \nसोझरएबाक  उद्योगमे अपि  मेधाक बलें  स’ब  वकओ, दिणि  आ \nमिोविज्ञाि  पढ़िदह  बबिा  थोड़े -थोड़े  दािणनिक  आ मिोविज्ञािी  भ ’ \nजाइ’ए। नमथथला  त’ ओहुिा  दिणि  आ मिोविज्ञािक  क े न्द्र प्रारम्भम्भक \nकालदहसाँ रहल अनि।  प्रमार्स्वरूप --‘शसिुरहार ’, ‘शचिा ’, ‘गाि -\nपात’, ‘ वपजराक सुग्गा’...आदद  वकि ु कथामे  चररत-निरूपर् ’क \nहुिकर  कौिल  देखल  जा सक ै त अनि।  ‘शसिुरहार ’ कथामे  एसगरे \nकल्यार्ीक माइक दुविधा  अथिा  ‘शचिा ’ कथामे  मेंहीक दुविधा  \nअथिा  ‘गाि -पात’ कथामे  बुरहीक  दुविधा  देखख  स्पष्ट होइत अनि  \nजे जीििक  यथाथण  आ शसद्धािक  यथाथणमे  कतेक भेद  होइत अनि।  \nतें विहंगम  दृखष्टए ाँ शिििंकर  श्रीनििासक  कथा  पढ़ब  कथाक  ममणसाँ \nअपररशचत रदह जाएब  हएत। दहिकर  कथा  पढ़बा  लेल, कथाक  मूल-\nतत्त्व ग्रहर्  करबा  लेल सजग पाठकीय दृखष्ट अनििायण  अनि ; देि -\nदुनियााँ आ मिुष्यता-सामाशजकताक प्रथत सूक्ष्म सािधािी  \nअपररहायण अनि।  ओिा  आजुक समस्त सिि  कथा -पाठ लेल \nसुबोध  आ सचेत पाठकीय मािशसकता  राखब  त’ अनििायण  अनिए।  \n \nविश्व -सादहत्यक कोिहुाँ भाषाक  कथा  जकााँ मैथथली  कथा -लेखिमे  \nसेहो कथािस्तुक  फलक बहुत  पदहिदह  टू ट गेल िल।  मैथथली  कथा  \nप्राचीि  पररपाटीक घसल-घसाएल प्रवक्रयासाँ बहराकए , राजा-\nरािीक  कथा  आ घटिा -प्रधाि , चररत्र-प्रधाि  कथाक  मोह त्यानगकए \nिैली -प्रधाि  कथामे  राजकमलेक पीढ़ीमे प्रविष्ट भ ’ गेल िल।  \nआजुक मैथथली  कथा  देि -दुनियाक  सादहण्त्यक रचिाक  समािािर  \nअपि  रचिा -प्रवक्रयासाँ पररचय देब  िुरुह  क े लक अनि।  आठम- विदेह ४२४ || 139 \nििम  दिकमे  तैयार भेल  मैथथली  कथाकारक  शचिामे  अपि  िंका  \nआ अपि  समकालीि  समाजक शचिाक  अलािा  भविष्य  लेल \nएकटा मागण प्रिस्त करबाक  शचिा  सेहो आएल। पूिणिती  रचिाकार  \nद्वारा उठाओल महत्त्वपूर्ण शचिाक ें  रेखांवकत  करबाक  दबाि  सेहो \nअइ पीढ़ीक कथाकार  पर िलनि।  स्पष्टतुः अइ पीढ़ीक कथाकार  \nअपि  समाजक िागररक -जीििक  विडम्बिाक ें  रेखांवकत  करैत \nआगिुक  समय लेल शलखल  जाइिला  कथाक  एकटा शंखला  \nतैयार करबाक  प्रविनध  निमाणर्  क’ रहल िलाह।  शिििंकर  \nश्रीनििास  एहिे  कथाकारमे  अग्रर्ी  िथथ , जे िे  क े िल अपि  \nसमकालीि  समाजक जीिि -दिाक ें  विलक्षर्  दृखष्टए ाँ आरेखखत  \nक े लनि , बन्ति  समकालीि  समाजक जीिि -संघषणक ममणक ें \nबुझबाक  चेष्टा क े लनि ; परिती  पीढ़ी लेल एकटा कदठि  मािदड  \nठाढ़ क े लनि।  \n \nहुिकर  विशिष्ट  कथा  ‘अपि  बुत्ता’ बेरोजगारीक  संकटसाँ जूझैत \nएकटा सभ्य, सुशिञक्षत, स्वािलम्बी , स्वाभभमािी  िायकक  कथा  \nथथक , जैमे कोिहुाँ टा कथािक  िइाँ अनि।  बेरोजगार  िायकक  क ु ण्ठा, \nसिास  आ शजजीविषा  एतए देखाइत  अनि  अिश्य ; मुदा  िायक  \nकतहु टू टैत िइाँ देखाइ  िथथ।  लाख  प्रथतक ू ल पररस्थस्थथतक अिैतहु  \nहुिकर  कोिहुाँ कथाक  िायक  कोिहुाँ पररस्थस्थथतमे टू टल-हारल िइाँ \nदेखाइ  िथथ।  िस्तुतुः अपि  िायकक  जीिि -संघषणक विज्ञापिसाँ \nकथाकार  अपि  समाजक ें संघषणिील  मिुष्यक विजय  देखेबाक  \nआग्रही िथथ।  से, अहू कथाक  िायकक ें सदैि  अप्पि  बुत्ता पर, \nअप्पि  कायणिैली  पर अटू ट आस्था िनि।  \n  140 || विदेह ४२४ \nई कथा  िस्तुतुः मािशसक  उद्वेगक कथा  थथक।  प्रथम पुरुषमे  शलखल  \nगेल अइ कथाक  िाचक  बेरोजगार  रहैतो, अपि  नमत्र सुरेिक  \nअसंगत सफलताक ें देखखतहु , अपिाक ें  विफल  िइाँ मािै  िथथ।  अइ \nकथामे  आपातकालक चचाण अनि।  आपातकालक बाद  भारतमे  जादह \nतरहें अपराधक राजिीथतकरर्  आ राजिीथतक  अपराधीकरर्  उदग्र \nरूपें  विकशसत  भेल  िल , तकरदह गम्भीर  रेखांकि  एतए देखाइत  \nअनि।  अही क्रममे कथािाचक ’क नमत्र सुरेि , जे अध्यिसायक \nसमय निताि  भुसकौल  िल , राजिीथतक  संरक्षर् पाबब  मुाँहपुरुख \nभ ’ गेल। कथािाचक ’क पत्नी तकरदह सहयोगसाँ पथतक ें िोकरी  प्राप्त \nकरबाक  सलाह दै  िथथि।  मुदा  िाचकक ें  अपि  योग्यता पर भरोस  \nिनि , ओ पत्नीक लाख  प्रेरर्ाक  अिैत , राजिीथतक  मदथतसाँ िोकरी  \nलेबाक  इच्छा िइाँ क े लनि।  हुिकर  ददढ़  मान्यता िनि  जे िैथतकताक  \nलोप िइाँ भ ’ सक ै त अनि।  चारू  भर  समाजमे िैथतकताक  लोपक \nस्थस्थथत देखाइ  िल , मुदा  कथािाचकक  आस्था िलनि  जे िैथतकताक  \nलोप िइाँ भ ’ सक ै त अनि।  िैथतकता  घवट सक ै त अनि , ओकर क्षरर् \nभ ’ सक ै त अनि , मुदा  िैथतकताक  बबिा  मिुक्ख  वकन्नहुाँ िइाँ रदह \nसक ै त अनि।  ओ मािै  िथथ  जे एखि  मिुक्ख  सूतल-सि  अनि।  \nएक ददि  अिश्य  जागत। मिुक्खक ें  मिुक्ख  जगौतै। मिुक्ख  अपि  \nमिुक्ख  लेल जागत।...ददग्भ्भ्राि , स्वाथणमे  आिर  आ पररस्थस्थथतिि  \nपराशजत िायकक ें मिुष्यताक क्षमता पर एहेि  आस्था इजोतक \nदिणि  करबैत  अनि।  \n \nई कथा  संसाधिविहीि  गाममे शिञक्षत  बेरोजगार  िौजिाि  लेल \nगामक उदासीि  दृखष्ट पर व्यंग्यात्मक प्रहार करैत अनि।  गाममे \nचाह-पािक  दोकािक  बढ़ैत  संख्याक ें ओ गामक लोकक रोजी- विदेह ४२४","size_mb":5.04,"has_text":true},"Videha 425.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 425.pdf","name":"Videha 425.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२५  \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents  and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:425   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \n[विदेह ४२५ म अंक ०१ सितम्बर २०२५ (िर्ष १८ माि २१३ अंक ४२५)] \nगद्य \n२.१.मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक योगदान -१३ \n(पृष्ठ २-१४) \n२.२.हितनाि झा- मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -५ (पृष्ठ १५-२४) \n२.३.क ु माि मनोज कश्यप- लघुकिा- सााँझक भोि (पृष्ठ २५-२६) \n२.४.संदीप तोमि- ४ टा बीिनन किा  (पृष्ठ २७-२८) \n२.५.डा. आभा झा- कवनयत्रीक आाँजुिसॅं खसैत ववचािक बबन्दु (पृष्ठ २९-३४) \n२.६.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- हिजड़ा (पृष्ठ ३५-३७) \n  \n \n२.७.संतोष क ु माि िाय 'बटोिी'- 'लव  य ू टू'[धािावाहिक डायिी] (पृष्ठ ३८-\n४०) \n२.८.प्रणव क ु माि झा- भाित मे विवटकल क े यि काययबल: एनबीईएमएस क े  \nभूनमका आ भववष्य (पृष्ठ ४१-४९) \nपद्य  \n३.१.िाम शंकि झा\"मैथिल\"- हृदय ववधन अनि/ बबयैन : (स्मृथत शेष)  (पृष्ठ \n५१-६०) \n३.२.जगदानन्द झा  मनु - बीसटा िाइक ू (पृष्ठ ६१-६५) \n३.३.प्रणव क ु माि झा- जगत आकाि िथि मोिन (पृष्ठ ६६-६७) \n३.४.संतोष क ु माि िाय 'बटोिी'- मीठगि कननया  (पृष्ठ ६८-६९) \n३.५.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- जेना पाकल धान  (पृष्ठ ७०-७१) \n \n विदेह ४२५ || 1 \nगद्य \n२.१.मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -१३ \n२.२.हितनाि झा - मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -५ \n२.३.क ु माि मनोज कश्यप - लघुकिा - सााँझक भोि \n२.४.संदीप तोमि - ४ टा बीिनन किा  \n२.५.डा. आभा झा - कवनयत्रीक आाँजुिसॅं खसैत ववचािक बबन्दु  \n२.६.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- हिजड़ा  \n२.७.संतोष क ु माि िाय 'बटोिी '- 'ल व  य ू टू'[धािावाहिक डायिी]  \n२.८.प्रणव क ु माि झा - भाित मे विवटकल क े यि काययबल: \nएनबीईएमएस क े  भूनमका आ भववष्य  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || ववदेि  ४२५ \n२.१.मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -१३ \n \nकल्पना झा \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान -13' \n \nव्यास' जीक असंभाववत ववदेश -यात्रा \n \n \n\"पुरुषस्य भाग्यम् दैवो न जानाथत....\" 'व्यास ' जी यात्रा -वृत्तान्त \nललखैत \"ववदेश -यात्रा\" पोिीक शुरुआत संस्क ृ तक एिी श्लोकांश साँ \n विदेह ४२५ || 3 \nकएलनन अनि। से ठीक े  ! एकटा दरिद्र ब्राह्मणक बच्चा , जकिा \nबाल्यावस्था मे दुनू सााँझ सुलसद्ध अन्न भेटब पययन्त ननश्चित नहि \nिलैक आ ने पढ़बा -ललखबाक कोनो सुननश्चित योजना। सि -\nसमाजक सियोग साँ जेना -तेना ववद्याजयन कएननिाि बालक , कहियो \nववदेश -यात्रा पि जा सकत , से वकएक आ कोना सोलचतथि क े ओ ; \nग ाँआ-घरुआ आ वक बालकक माएओ -बाप। कोन आधाि पि एहि \nतििक आस लगबैत क े ओ। मुदा ओहि बालक पि सिस्वतीक तेिेन \nअसीम कृ पा ि ल नन  जे ब हु त वकि ु  असंभ ावव त ि ोइत गेल नन  जीव न  \nमे। ताहि हदन नमथिलाक गोटैक े  ववद्यािी फर्स्य हडवीजन साँ पास \nकिैत िलए , से कएलनन। तदुपिान्त इंजीननयरििंग कॉलेज मे पढ़ब , \nसभहदन नीक अंक साँ उत्तीणय िोइत ििब , संगहि िडय इयि मे पढ़ैत \nकाल , ओहि अल्प बएस मे बबनु कोनो नेआि -भास कएनहि \nमातृभाषा मैथिलीक भंडाि क ेाँ  अपन एकटा अनमोल िचना \n\"सन्यासी\" (काव्य) साँ समृद्ध किब आ फाइनल इयि मे पबढ़ते \nकाल , ट्रेननिंगे क े  द िान एक गोट अंग्रेज ऑहफसि 'विप सािेब 'क \nएहि तििेाँ प्रभाववत भ ' जाएब , मेधावी िात्र उपेन्द्र नािक क ु शाग्र \nबुनद्ध साँ; जे बबनु कोनो आवेदन पत्रक सीधे सिकािी ववभाग मे \nननयुक्त क ' लेब , ई सभ  वकि ु  असंभ ावव ते ताँ भ ेल नन  'व्यास ' जीक \nजीवन मे !  \n \nअपन भाग्यिेख कखनोकाल अपनहु अचम्भित किैत िोएतनन \n'व्यास ' जी क ेाँ । से स्पष्ट िोइत अनि हुनकि अपनहि किल बात साँ , \nजे ओ \"ववदेश -भ्रमण\" पोिीक पहिले पन्ना पि ललखने िथि। हुनकहि \nशब्द मे देखल जाए -- \"य ात्राक वव षय  मे सभ  वकि ु  ठीक भ ' गेल \nिल। ववदा िोएबा साँ चारि हदन पहिने माए क ेाँ  किललऐक -- जहिआ  4 || ववदेि  ४२५ \nिमि जन्म भेल , क े  किैत... ककिा मोन मे कनेको सिावना भेल \nिोएतैक जे िम अमेरिका जाएब। 40-42 वषय पहिने गामक लोक \nजे ट्रेनो पि कम्मे काल चढ़ल िलाि , लजनका भूगोल ववषयक नामे \nटा सुनबा मे आएल िलनन ; अमेरिका देश वक मिादेश कहि कए \nपृथ्वी पि कोनो भू -भाग िैक सेिो ओहि पाि -- से मानए लेल \nक े ओ तैआि नहि। एखनो , पृथ्वीक दोसि भाग मे - जे िमिा \nलोकननक पएिक नीचााँ अनि - लोक िहि सक ै ि , बहुतो गोटा क ेाँ  \nबोधगम्य नहि िोइत िनन। खेदक ववषय अवश्य , दू-अढ़ाए िजाि \nवषय पहिने एहि देशक लोक सुदूि समुद्र मे जाए व्यापाि ओ धमय -\nप्रचाि कएलनन - आ जखन समस्त संसाि एतेक तीव्र गथत साँ \nआगााँ बढ़ल, तख न  ि मसभ  एतेक पि ु आएल  ि ि ी ! पि तन्त्रता ल ोक \nक ेाँ  एहिना बहुतो अंश मे पंगु बना दैत िैक।\"  \n \n'व्यास 'जीक जीवन -यात्राक अवलोकन किैत -ललखैत , िमिा ताँ \nजाननए क ', िमि अनुमान अनि जे आब ताँ िमि ललखल पढ़ननिाि \nक ेाँ  सेिो पढ़ैत काल ननश्चिते बेि-बेि मोन मे अओतनन \"भावी प्रबल \nिोइि\" आ \"जकि जेिेन प्रािब्ध\"....। ई हुनकि प्रािब्धे िलनन जे \nबाल्यावस्था मे दरिद्रताक मारि साँ त्रस्त बालक उपेन्द्र आगााँ जा क ' \n'व्यास ' जी बनन अमि भ ' गेलाि। जीवन मे भिपूि नाम , यश , सुख -\nसमृनद्ध, सभ  वकि ु  प्राप्त कएल न  ओ। \n \n'व्यास ' जीक ववदेश -यात्राक चचाय किबाक नेआि कएलहुाँ ताँ \nस्वाभाववक े  मामा सभ साँ एहि संदभय मे गप्प क ' सामग्री कलेक्ट \nकिबाक प्रयास कएल िम। ताँ से गप्पक िम मे पता लागल जे \n'व्यास ' जी \"ववदेश -भ्रमण\" नामक एहि पोिी मे अपन सम्पूणय ववदेश - विदेह ४२५ || 5 \nयात्राक संस्मिण नहि समेवट सकल िथि। हुनकि इच्छा िलनन \nएकि दोसि भाग ललखबाक। मुदा से इच्छा अपूणे िहि गेलनन।  \n \nअसल मे ववदेश -यात्रा साँ घुिैत काल यूिोपक बहुत देश आ शििक \nभ्रमण किबाक सेिो अवसि भेटल िलनन हुनका। आ यूिोप वट्रप \nबहुतो लोकक सपना ििैत िैक। यूिोपक  \nग्रामीण इलाका हुअए , आ वक ऐथतिालसक स्थल सभ , प्राक ृ थतक \nदृश्यक संग सांस्क ृ थतक-आकषयण सेिो कािण ििैत िैक , लोकक \n'यूिोप -वट्रप' पि जएबाक पािााँ। ओहिठाम जाए िेल यात्राक आनन्द \nलैत मनोिम प्राक ृ थतक दृश्यक आनन्द उठाएब आबक नधया -पूताक \nसपना ििैत िैक। जे स्थान सभ 'व्यास ' जी बबनु कोनो सपने क ेाँ  \nघूनम अएलाि। आिययजक बात जे 'व्यास ' जीक िओ संतान मे साँ \nककिो एखन धरि ववदेश -यात्राक अवसि नहि भेवट सकल िनन \nजीवन मे। िाँऽ... नाथत -नाथतन , पोता-पोती सभ क ेाँ  अवसि भेटलनन \nअनि।  \n \n21 लसतम्बि 1958 साँ 21 अप्रैल 1959 पूिे सात मासक िलनन \n'व्यास ' जीक ई ववदेश -यात्रा। हुनका ई अवसि लोक स्वास्थ्य \nअभभयंत्रण ववभागक काययपालक अभभयन्ता रुप मे कायय किैत काल \nभेटल िलनन। िओ मास लेल ववशेष प्रलशक्षणक िेतु अमेरिका \nपठाओल गेल िलनन ववभागक स जन्य साँ। हिनका संग बािि गोटे \nआिो िलथिन , माने तेिि गोटाक दल िलनन। जाहि मे साँ बािि \nगोटे क ेाँ  सोझे अमेरिका जेबाक िलनन आ एक गोटे क ेाँ  लंडन िोइत \nदू-तीन हदनक बाद अमेरिका पहुाँचबाक िलनन। नओ गोट डॉक्टि \nआ चारि गोट इंजीननयिक ई दल िलनन , जाहि मे एकटा इंजीननयि  6 || ववदेि  ४२५ \n'व्यास ' जी िलाि।  \n \nएहि यात्रा क ेाँ  लेखक स्वयं 'असंभाववत ' किने िथि अपन पोिी \n\"ववदेश -यात्रा\" मे। कािण हुनकि नाम ललर्स् मे नहि पठाओल गेल \nिलनन। मुदा एकिा 'भावी 'ए किल जाएत जे हदल्ली स्थस्थत एकटा \nववलशष्ट पदानधकािी \"ि पवकन्स\" सािेबक किला पि ववभागक मुख्य \nअभभयन्ता क ेाँ 'व्यास ' जीक नाम पठाबए पड़लनन। \"ि पवकन्स\" \nसाि ेब  प्रथतभ ाव ान  य ुव ा इंजीनन य ि  उपेन्द्र न ाि क वकि ु  काय य गय ा \nक्षेत्र मे देखने िलाि , गप्प-शप्प सेिो कएने िलाि ओहि िोनिाि \nइंजीननयि साँ। ननश्चिते प्रभाववत भेल िोएताि 'व्यास ' जी साँ। आ तैाँ \nहिनकि नाम प्रस्ताववत कएने िोएताि।  \n \n'व्यास ' जीक व्यनक्तत्वे तेिेन िलनन , जे एक बेि भेंटघााँट -गप्प-शप्प \nक' लइतनन हुनका साँ , ताँ फ े ि आजीवन हुनका मोन ििबे टा \nकरि तनन  हु न कि  ओ अद्भु त आभ ाय ुक्त मुख मंडल , हुनकि \nआत्मीयतापूणय / ववद्वतापूणय गप्प किबाक क शल। हुनकि व्यनक्तत्व \nमे वकि ु  ताँ एि ेन  ि ल नन , सम्मोिन शनक्त सन , जे लोक प्रभाववत \nि ोएब ा साँ ब लच न हि  सकै त ि ल । वकि ु  तेि ेन  सन  ब ात ! कु शाग्र \nबुनद्ध बहुतो लोक ििैत िथि , ववद्वानोक कमी नहि एहि संसाि मे , \nअपन नमथिले मे असंख्य ववद्वान भिल िथि मुदा अपन बात -\nव्यवविाि साँ सामने बला क ेाँ  पहिले भेंट मे अप्पन बना लेबाक गुण \nकिी वक कला , से वविले ककिो भीति िोइत िैक आ से गुण , से \nकला भिपूि मात्रा मे ववद्यमान िलनन 'व्यास ' जीक भीति। आ तैाँ \nप्रायः \"ि पवकन्स\" सािेबक नजरि मे , मोन मे िलथिन इंजीननयि \nउपेन्द्र नाि। आ एहि तििेाँ 'व्यास ' जीक नाम ओहि टीम मे जोड़ल  विदेह ४२५ || 7 \nगेलनन जे ववशेष प्रलशक्षण िेतु ववदेश -यात्रा पि जाए बला िलए।  \n \nई गप्प अनि 1958क। ताहि हदन ववदेश जाएब बहुत बड़का बात \nिोइत िलैक। आ सेिो ववभागक खचाय पि , ववशेष प्रलशक्षण लेल , \nवकि ु  चय नन त ल ोक मे न ाम आएब , वास्तव मे बहुत ववशेष बात \nिलनन। 'व्यास ' जीक लेल ताँ जाननए क ', संगहि परिवािक , गामक \nआ समाजक लोक लेल सेिो ई ग िवक बात िलनन। ओहि समय \nमे ववदेश -यात्रा , एक ताँ कम्मे लोक किैत िलाि आ जेिो कएलनन \nसे ततेक ललखल नहि गेल िलए ववदेश -य ात्रा पि  तेि ेन  वकि ु । \nसाहित्यक गप्प क ' ििल िी िम। मैथिली साहित्य मे , पोिी रूप मे \nयात्रा वृत्तान्त ताहि हदन बहुत कम प्रकालशत िोइत िलए , जखन \n'व्यास ' जी ववदेश -यात्रा साँ घुिलाि 21 लसतम्बि 1959 मे। से ववदेशे \nमे सोचने िलाि 'व्यास ' जी, जे देश जाएब ताँ पााँच-िओ मास मे \n\"ववदेश -भ्रमण\" नाम साँ पुस्तक ललखब। मुदा देश आबब ओझिा \nगेलाि अपन पारिवारिक लजम्मेदािी आ कमय -क्षेत्रक लजम्मेदािी सभ \nमे आ िओ मास मे मात्र दू टा लेख ललखल भेलनन। जे \"वैदेिी\"क े  \nदू अंक मे प्रकालशत भेल िलनन।  \n \n'व्यास ' जी ववदेश यात्रा पि गेल िलाि सन् 1958 मे आ \"ववदेश -\nभ्रमण\" पोिी प्रकालशत भेलनन सन् 1978 मे। माने बीस साल लानग \nगेलनन ओहि इच्छाक वियान्वयन मे , जे ववदेश -प्रवासे काल सोचने \nिलाि ओ। ततेक तििक लजम्मेदािी िलनन , जे साहित्य लेल समय \nननकालब कहठन ििैत िलनन। तिावप मााँ मैथिलीक चिण मे \nयिासाध्य समय -समय पि ननस्सन , सुन्दि -सुन्दि पुष्प चढ़बैत \nििलाि 'व्यास ' जी, से वव शेष ब ात। इच्छा ताँ ब हु त वकि ु  ि ल नन  मााँ  8 || ववदेि  ४२५ \nमैथिलीक लेल किबाक , बहुत काज अपूणय िहि गेलनन से \nअफसोचक बात !  \n \nिाँऽ ताँ किैत जे ििी....ताहि हदन यात्रा -वृत्तान्त पोिी रूप मे कम \nप्रकालशत िोइत िलए। कहियो कोनो पबत्रका मे धािावाहिक रूप मे \nवकि ु  अंक मे प्रकालशत भ ' जाइत िलए , सएि टा। उपेन्द्र नाि झा \n'व्यास ' जीक लल ख ल  वकि ु  य ात्रा-वृत्तान्त सेिो \"ववदेश -भ्रमण\" \nशीषयक साँ \"वैदेिी\" पबत्रका मे प्रकालशत भेल िलनन। स्व. िमानाि \nब ाब ूक वव शेष अन ुि ोध ि ल नन  जे प्रव ासक वव षय  मे वकि ु  लल ख थि  \n'व्यास ' जी। ताँ से ि मान ाि  ब ाब ूक ब ातक मान  ि ाख ैत वकि ु  य ात्रा-\nवृत्तान्त ललखख 'व्यास ' जी, क ृ ष्णकान्त जी क ेाँ  पठा देल किथिन। जे \nबेिा -ब ेि ी \"व ैदेि ी\"क वकि ु  अंक मे प्रकालशत ि ोइत ि ि ल नन । \n \nसात मासक एहि प्रवासक वृत्तान्त , पबत्रकाक वकि ु  अंक मे समटल  \nनहि जा सक ै त िल , से अनुमान िलनन 'व्यास ' जी क ेाँ । जा धरि \n'व्यास ' जीक पोिी \"ववदेश -भ्रमण\" ननमायणाधीन िलनन ता धरि \nमैथिली साहित्य मे दू टा ववदेश -यात्रा आधारित पोिी अपन \nउपस्थस्थथत दजय कि लक। पहिल डॉ. सुभद्र झाक \"प्रवास जीवन\" आ \nदोसि जगदीश चन्द्र झाक \"सात समुद्र पाि\" नामक पोिी। तेसि \nयात्रा वृत्तान्त पोिी प्रायः व्यास ' जीक \"ववदेश -भ्रमण\" अनि। मुदा \nजेना वक पहिनहु किल अनि , जे सातो मासक सम्पूणय वृत्तान्त \nसमेवट नहि सकल िलाि एहि पोिी मे लेखक। दोसि वकस्त मे ओ \nयूिोपक ववभभन्न दशयनीय स्थल/नगि/देश , फ्ांस, जमयनी , बललिन , िोम , \nग्रीस, जेनेवा , इलजप्ट, क ै िो आ अफ्ीका मे घूमल/देखल मित्वपूणय \nस्थान सभक चचाय करितथि , से नेआि िलनन।   विदेह ४२५ || 9 \n \n\"ववदेश -भ्रमण\" पोिी पढ़ैत एकटा ववशेषता ई देखाएल जे एहि पोिी \nमे लेखक जाहि -जाहि ठाम गेलाि , चािे ओ यात्राक िम मे एकटा \nपड़ाव रूप मे कोनो स्थान पि िोड़बे काल लेल वकएक ने रुकलाि \n(कोनो एयिपोटय पि) , ओहि सभ स्थानक भ गोललक ववविणक संग \nओतुक्का इथतिासक चचाय सेिो कएलनन अनि। कोन बात , कोन \nबस्तु लेल ओ स्थान ववलशष्ट किबैि , वकएक मित्वपूणय अनि ओ \nस्थान , से सभ बातक चचाय दूखलहुाँ। उदाििण स्वरुप सीरियाक \nिाजधानी डमास्कस (दनमश्क)क भ गोललक -ऐथतिालसक ववविण \nसेिो देखल पोिी मे , जतए दस घंटाक उड़ानक बाद वायुयान मात्र \n45 नमनट लेल रुकल िलनन।  \n \nतहिना यात्राक िम मे देखल/घूमल दशयनीय स्थल सभक ववस्तृत \nववविण भेटल पोिी \"ववदेश -भ्रमण\"मे। ओहि दशयनीय स्थलक ननमायण \nप्रविया , ननमायण मे कतेक समय लागल , ककिा द्वािा कोन इस्वी \nमे बनाओल गेल , कतेक लागत लागल , माने ओकि सम्पूणय \nइथतिासक खाका खींचल अनि। एहि बात साँ स्पष्ट िोइत अनि जे \nकतेक मेिनथत कएने िथि पोिी ललखबा मे लेखक। माने कतेक \nसमय आ हदमाग खपाओल गेल अनि से स्पष्ट दृखष्टगोचि िोएत। \nताहिहदन ने इंटिनेट िलए ने गूगल , तखन सभटा जनतब कलेक्ट \nकिब आ ओकिा साहिश्चत्यक रूप दैत पाठकक सोझााँ पिसब सिज \nनहि िल िेतनन 'व्यास ''जी लेल।  \n \nजाहि तििेाँ ववदेश -भ्रमण पोिी मे अमेरिकाक दशयनीय स्थल मे साँ \nसभ साँ बेसी प्रलसद्ध आ मित्वपूणय \"र्स्ैच्यू ऑफ ललबटी\"क ववविण  10 || ववदेि  ४२५ \nदैत, ओकि मैन्युफ ै क्चरििंग हडटेल्स देलनन अनि , से िमिा ताँ चवकत \nकएलक। लोिक फ् े म पि तामक चदिा क ेाँ  मढ़ल गेल िैक , से सभ \nवकि ु  एतेक ग ि  साँ नन ि ेखख  क' देखब/बूझब आ फ े ि तकिा ललखखत \nरूप मे सिेलज क ' िाखब , प्रशंसनीय अनि।  \n \nववदेश -भ्रमणक िम मे 'व्यास ' जी, जे वकि ु -कत्तहु नब बात , नब \nबस्तु देखलनन/सुनलनन , ताहि सभ बात साँ अपन पाठक क ेाँ  अवगत \nकिएबाक हुनकि आन्तरिक इच्छा देखा पड़ल कइअक बेि। अहाँ \nसभ देखू कनन --\"आइ बूझल समस्त अमेरिका मे 'डाउन टाउन 'क \nअिय - कोनो शििक मुख्य बाजाि क्षेत्र वकए ? मैनिैटन द्वीप उत्ति \nसाँ दक्षक्षण हदलश ढालु - तीनन भाग मे बाँटल , ' अप टाउन ', \n'नमडटाउन ', ' डाउन टाउन '..। दक्षक्षणी भाग 'डाउन टाउन ' मे \nसवायनधक वाभणज्य , व्यापाि , िय -वविय क े न्द्र ; चचय, लसनेमा , थिएटि \nअवस्थस्थत। सभ प्रकािे व्यस्त , चिल -पिल भिल...। अनधक संभव \nन्यूयॉक य क 'डाउन टाउन 'क आधाि पि आब ओ शब्द योग -रूबढ़ भए \nसमस्त अमेरिका मे प्रचललत भए गेल अनि।\"  \n \n'व्यास ' जीक एकटा बड़का ववशेषता िलनन जे हुनका अनकि \nअधलाि पक्ष देखबाक अभ्यास कम िलनन। माने ववदेश गेलाि , ताँ \nओहिठामक लोक साँ, समाज साँ की सीखल जा सक ै त अनि ; की \nग्राह्य अनि , ताहि पि फोकस ििैत िलनन। ना वक खखधांस किबा \nपि। हुनका संगे गेल लोक सभ चचाय किथिन , एना देखललयै ; ओना \nदेखललयै...ि ाँड़ी -ि ाँड़ा एना किै िै...। एिेन क्षुद्र बात पि ध्यान देब \n'व्यास ' जीक स्वभाव नहि ििलनन , वा कहि सक ै त िी हुनकि शान \nक े  खखलाफ िलनन ई।   विदेह ४२५ || 11 \n \nहुनकि ध्यान गेलनन जे अमेरिकन सभ कोना यूिोपक ववभभन्न देश \n(जे पूवय मे आ ओह समय अपना मे लहड़तो िलाि) साँ आबब एतए \nएकताक सूत्र मे बन्हि गेलाि , कोना फ् े न्च, बब्रवटश, जमयन , डच, \nइतालवी , आहद; सभ क े ओ अमेरिकन भए अंग्रेज साम्राज्यक ववरुद्ध \nलड़लाि। स्वतन्त्र भेलाि आ स्वतंत्रताक बादो सम्बध्दता िमहि दृढ़ \nभेल गेलनन , बढ़ैत गेलनन।  \n \nएहि तििक दृखष्टकोण िखननिाि लोक जखन लेखनी धिैत िथि ताँ \nओ जे ललखताि से लजम्मेदािीपूवयक ललखताि। बहुत कम्मे बएस मे \n'व्यास ' जीक भीति एहि तििक परिपक्वता आबब गेल िलनन। ई \nबात बूझब अत्यन्त आवश्यक अनि जे लेखन -कायय िाँसी-खेल नहि \nिैक। लेखनी नैथतक आ सामालजक दानयत्व दैत िैक ललखननिाि  \nक ेाँ । ओहि दानयत्वक ननवयिन लेल लेखक क ेाँ  बहुत श्रम किए पड़ैत \nिैक। श्रमसाध्य कायय िैक लेखन। से 'व्यास ' जी एहि दानयत्वक \nननवयिन ननष्ठापूवयक कएलनन। आजीवन। जखन वक आब बेसी लोक \nस खे ललखब शुरु क ' दैत अनि। लेखक बनबाक ल ल जे ने \nकिाबए।  \n \nएकटा अजगुत बात भेलनन एहि ववदेश -यात्रा मे , मिािाज कामेश्वि \nलसिंि सेिो ओिी ववमान मे सवाि िलथिन , जाहि साँ 'व्यास ' जी जा \nििल िलाि। कामेश्वि लसिंि 'व्यास ' जी साँ वकि ु  सीनन य ि  ि ल ाि । \nचूाँवक ओ बहुत बेि लम्बा दूिी बला िवाइ यात्रा पहिनहु कएने िलाि , \nताँ 'व्यास ' जी क ेाँ  क ं फटेबल फील किएबाक प्रयास कएलथिन। िवाइ \nय ात्रा संब ंधी वकि ु  जन तब  सभ  सेि ो देल थि न । अद्भु त संय ोग ि ल नन   12 || ववदेि  ४२५ \nई....! जाहि िाजघिानाक िाजमाता 'व्यास ' जी पि दयाभाव िाखैत \nहुनका पढ़बालेल िात्रवृलत्तक व्यवस्था किब ने िलथिन , ओिी \nिाजघिानाक िाजक ु मािक संग बिाबिी मे बैलस क ' ववदेश -यात्रा क ' \nििल िलाि 'व्यास ' जी। एिने मे किल जाइत िै....समय समय क े  \nबात िै....  \n \nआ एिेन समय मे अज्ञानतावश ककिो मोन मे अिंकािो आबब \nसक ै त िलैक , ई सोलच जे आइ िमहाँ अिााँक 'क्लास 'क लोक भ ' \nगेल िी। कािण 'व्यास ' जी सन ज्ञानी पुरुष सभ िोड़बे िोइत अनि। \n'व्यास ' जीक ज्ञान-वववेकक ताँ बाते अलग िलए। ओ आजीवन \nक ृ तज्ञ ििलाि ििेक ओिेन लोकक प्रथत , जे हुनका कहियो कोनो \nतििक सियोग कएलथिन जीवन मे। आथििक े  सियोग टा सियोग \nनहि िोइत िैक ने ! ककिो मानलसक सम्बल देब , ककिो संग \nशािीरिक रुपेाँ ठाढ़ ििब , संग ििब , ककिो उत्सािवधयन किब , बहुत \nबड़का सियोग िोइत िैक। धीिेन्द्रनाि लािाक पीठ ठोकब आ किब \n- \"औि पढ़ो ! औि पढ़ो !!\" आजीवन स्मिण ििलनन 'व्यास ' जी \nक ेाँ । तहिना खियख मे स्व. बलभद्र बाबू आ दयाबाबू साँ भेटल अपाि \nस्नेि , सियोग , सम्बल आ आत्मीयता , कहियो नहि बबसिलाि 'व्यास ' \nजी। जखन ओ ववद्यािी िलाि तखन खियख जाइत -आबैत ििैत \nिलाि। खियख साँ हुनकि परिवािक दूिस्थ सम्बन्ध ििनन। तहिना \nफ े ि साहिश्चत्यक यात्रा आिि कएलनन ताँ अनेक लोक गुरु -तुल्य \nभेटलथिन।कमयस्थल पि अनेकों सियोगी भेटलथिन। एहि ववदेश -\nयात्राक द िान सेिो कतेको लोकक सियोग/संग भेटलनन , जकि \nसभक नाम/चचाय \"ववदेश -यात्रा\" पोिी मे भेटल। मनुक्खक \nअथतरिक्त देवता -वपति , मातृभूनम , मातृभाषा मैथिली , सभ  वकि ु  ल ेल   विदेह ४२५ || 13 \nहुनका हृदय मे क ृ तज्ञता भाव िलनन।  \n \nसंपादकीय सूचना -एहि लसिीजक पुिान िम एहि ललिंकपि जा कऽ \nपबढ़ सक ै त िी- \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -1 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -6 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -7 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -8 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -10 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक  14 || ववदेि  ४२५ \nयोगदान -11 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -12 \n  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२५ || 15 \n२.२.हितनाि  झा- मैथिली  साहित्यमे  तािानाि  झा एवं  हुनक  \nपरिवािक  योगदान -५ \n \nहितनाि झा \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक पहिवािक योगदान -\n५ \n \nपं.तािानाि झाक सम्पादकीय दृष्टि \n \n'नवतुरिये आब  आगााँ ' मिाकवव वैद्यनाि नमश्र 'यात्री 'जीक कववता \nकोन इस्वीक िनन , िमिा नहि बूझल अनि , वकन्तु यात्रीजीक जे ई \nपााँती िनन ,तकि शतप्रथतशत अमल कोइलख गाममे युवक \nसंघ(1932)क स्थापनासाँ भेल िल से कहि सक ै त िी।(युवक संघक \nस्थापनासाँ पााँच वषय पूवयहि 1928मे कोइलखमे पुस्तकालय खुजल \nिल जे चन्द्रानंद फ्ी नमड्ल इंग्लिश स्क ू लक भवनमे चलैत िल।)।  \nकोइलखमे प्रख्यात ववद्वान लोकननक िहितो , भ ' सक ै ि, हुनका \nलोकननक मागयदशयनमे नवतुरिये आगााँ आयल आ 'प्रभात' मालसक \nपबत्रका चलायब आिि कयलक।  \nप्रभातक पहिल अंक जनविी 1933मे बििायल आ अंथतम उपलब्ध \nअंक अनि हदसम्बि1934 ई.। प्रत्येक महिनामे एक जनविी क ' \nननकलल जाइत िल , ई बुझना जाइत अनि , कािण जनविी 1934मे \nववनाशकािी भूकम्प अयलाक बादो फिबिी 1934क अंक ससमय \nननकलल ,ई पाठकीय प्रथतवियासाँ ज्ञात िोइत अनि। च बीस अंकक \n 16 || ववदेि  ४२५ \nजानकािी ताँ अनि , वकन्तु एकि बाद िपलैक वक बन्द भ 'गेलैक , \nएहि तििक जानकािी नहि अनि। हदसम्बि 1934क अंकमे बन्द \nिोयबाक सूचना सेिो नहि िैक , तेाँ ननश्चित इिो नहि कहि सक ै त \nिी जे बन्दे भ ' गेल िेतैक। संपादक सेिो गाम िोहड़ बनािस गेलाि \nसेिो बहुत बाद 1947मे किीब। बीचक सेिो िि अंक दीवाि चट क ' \nगेलैक ,तेाँ अठािि अंकक उपलब्धताक आधािपि एहि पबत्रकाक \nकोनो तििक धािणा बनायल जा सक ै त अनि।  \nएहि पबत्रकामे नवतुरिये िचनाकािक िचना िपैत िल , इिो एहि \nपबत्रकाक ववशेषता किल जा सक ै ि , जे आइसाँ एक्कानबे वषय पूवय \nकोइलख गामसाँ प्रभात पबत्रकाक माध्यमसाँ समाजमे नवतुरियाक ेाँ  \nआगााँ अयबाक आिान कयने िल , जे उपलब्ध अंकक अनुसाि , \nप्रकालशत,आलेख ,ननबन्ध , किा ,कववता आ अन्य प्रकालशत \nसमाचािसाँ ज्ञात िोइत अनि। तेाँ पूवयमे जे किल ' नवतुरिये आब  \nआगााँ'क शतप्रथतशत कोइलखक तत्कालीन युवकक उत्साि आ \nकाययसाँ नमथिलाक गाम मध्य कोइलखक मित्त्व सवयववहदत अनि। \nप्रभातक अग्रलेख आ अन्य साहिश्चत्यक/साहित्येति िचना/समाचाि \nएकि साक्षी अनि।  \nप्रलसद्ध आलोचक मोिन भािद्वाज 'प्रभात'क एहि सोचक ववषयमे \nललखने िथि - \" प्रभात तत्कालीन नमथिलाक सामालजक -\nसाहिश्चत्यक दस्तावेज थिक।उल्लेखनीय अनि जे 1933 -34ई.मैथिली \nपबत्रकाक इथतिासमे संिमण काल िल। 1927 ई.मे 'नमथिला मोद ' \nबन्द भ s गेल िल। क ु शेश्वि क ु मि तिा भोलालाल दासक \nसम्पादकत्वमे 1929 ई.साँ 'नमथिला ' प्रकालशत िोमय लागल , मुदा \nओिो शीघ्रे बन्द भ s गेल। एकमात्र पबत्रका ' नमथिला नमहिि ' \nप्रकालशत भs ििल िल , वकन्तु ओहिमे युवातूिक िचनाकािक ेाँ  स्थान  विदेह ४२५ || 17 \nभेटब कहठन िलैक। एिने समयमे प्रभातक पदापयण भेल जे अपन \nबात लोकधरि पहुाँचयबाक युवा मैथिलक व्यग्रताक शमने नहि \nकयलक , समाज आ साहित्यक ेाँ  ववकासक बाट सेिो देख लक। \"  \nजखन ववस्तािसाँ प्रभातक िचना आ युवा िचनाकािक ववषयमे \nसम्पादकक दृखष्टक अवलोकन किब , तखन आि स्पष्टतासाँ \nदृखष्टगोचि िोयत। एहिठाम िम युवक संघक प्रसंग जे प्रभातमे \nप्रकालशत अनि , ओहि ननबन्धमेसाँ दू टा ननबन्ध प्रस्तुत क ' ििल िी \n,जाहिमे एक प्रभातक सम्पादक तािानाि झाक अनि आ दोसि \nजयदेव नमश्रक जे ओहि समय कलकत्ता ववश्वववद्यालयक िात्र \nिलाि जे बादमे पटना ववश्वववद्यालयक मैथिलीक प्रोफ े सि आ लशक्षा \nननदेशक बबिाि सिकाि भेलाि । मैथिलीक प्रलसद्ध ववद्वान प्रो. नमश्र \nचेतना सनमथत ,पटनाक सलचव ओ अध्यक्ष पदपि सेिो आसीन भेल \nिलाि।  \n \nयुवक संघ  \n***** \nश्री तािानाि झा  \n \nकोइलख नमथिलामे एक प्राचीन गाम िीक। एहि गाममे अनेक \nधुिन्धि ववद्वान लोकनन भय गेलाि अनि ।ओ लोकनन जनताक \nउपकािािय अनेक संस्था स्थावपत कयलन्हि । पिन्तु शोकक साि \nललखक पड़ै अनि जे पूवयक झण्डा सम्प्रथत एको टा कायम नहििं \nअनि । प्रिम कािण िमशः लोग स्वािी िोम लगला ि । स्वािी \nमनुष्य पिोपकाि किााँ साँ क ' सक ै त अनि । बबना पिपोकािी भेने \nकोनो संस्था चलब असंभव ।   18 || ववदेि  ४२५ \nहद्वतीय कािण - पिस्पि वैमनस्य िीक ।वैमनस्य भेने उपकािक \nबदला अनुपकािे किब सभक ध्येय ििैत िैक । तेिना स्थस्थथतमे \nकोनो संस्था कोना चलल सक ै  अनि ।  \nतृतीय कािण - आलस्य िीक । की आलसी वुते कोनो कायय भय \nसक ै  िैक ? कदावप नहििं ।  \nअतः सभ संस्था िमहि मेवटया -मेट भय गेल । सभसाँ पिात \nमैथिल लशशु कल्याण कारिणी सनमथत नामक संस्था स्वगयवासी \nलक्ष्मीनाि झाक यत्नसाँ भेल िल। जकिो आइ नाम ननशान तक \nनहििं अनि । यैि सभ कोइलखक ह्रासताक एक मात्र कािण अनि \n। \nजे कोइलख समस्त भाित वषयमे ववख्यात िल तिा समस्त \nनमथिलाक आदशय िल , तकि गणना आइ कतहु नहििं िोइ अनि । \nई पिम् खेदक ववषय िीक । जखन एहि ववषय सभक चचाय कतहु \nिोमय लगैत िैक तखन िमिा लोकननक लसि झुकवैक टा पड़ै अनि \n। कािण जे जे गाम ओहि जवानामे थतलमात्रो गण्य नहििं िल ताहि \nताहि गाममे नया नया संस्था स्थावपत भय देशक लशिोमभण भय \nििल अनि ।  \nई बहुत उत्तम बात िीक । एहि िेतु ककिो दुख निीं किक चािी \n।प्रत्युत जिााँ तक भ ' सक ै  ओकि सिायता किक चािी । तिा \nओकिे आदशय मानन कायय किक चािी । अपना -अपना घिक \n,समाजक ,गामक एवं देशक उन्नथत तिा अवनथत युवकवृन्दक ऊपि \nननभयि अनि । यावत तक युवक लोकनन अपना -अपना पैिपि ठाढ़ \nनहििं िोयताि ,तावत तक उन्नथत किााँ ! यैि सभ बात ववचारि \n,कोइलख ननवासी श्री उमानाि झाक असीम उत्साि तिा उद्योगसाँ \nस्वगाम मध्य े गत अक्टू ब ि  मि ीन ाक १४ नमथतक य ुव क संघ न ामक  विदेह ४२५ || 19 \nसंस्थाक ननमायण भेल । जाहिमे सभ जाथतक युवकक स्थान ििलहुाँ \nसन्ता क े वल चालीस -एकतालीस युवक नाम ललखलन्हि । जे \nलोकनन सभ तििें संस्था क े  सिायता किबाक वचन देलथिन ।  \nबहुत खेदक ववषय िीक जे एक त एतेक पैघ गाममे अत्यल्प \nसदस्यक संख्या ,दोसि नामो ललखा ,प्रथतज्ञावद्ध भैयो क' कायय \nकिबाक िेतु उद्यत नहििं िोइ िथि ।कायय किब ताँ दूि ििै , युवक \nसंघक बैठकोमे उपस्थस्थत िोयब आपलत्तये बुझै िथि ।  \nएहि सभ ववषयमे कथतपय मिोदय वृन्दक ेाँ  अनेक प्रकािक शंका \nउपस्थस्थत भय जयबाक कािण स्पष्ट रूपे ललखख देब उलचत बुझै िी। \nिम लगाताि ५ बैठकमे उपस्थस्थत भेलहुाँ अनि ।दस -बािि सदस्य \nसाँ ऊपि कहियो नहििं उपस्थस्थत देखल अनि ।जे सदस्य क े  प्रिम \nबैठक में देखल ,प्रायः थतनक े  2 अथतिरिक्तो बैठकमे देखैत अयलहुाँ \nअनि औि यैि सदस्य गण सम्प्रथत युवक संघक कायय कय ििलाि \nअनि ।  \nयुवक संघक की कतयव्य िन्हि ,ई प्रायः बहुत व्यनक्त नहििं जनैत िेताि \n।अतः सूलचत कय देव उलचत बुझैत िी ।  \nप्रिम - ' लोक सेवा ' \nहद्वतीय - ' युवक संगठन ' \nलोक सेवाक अंतगयत ननम्नललखखत ववषय अनि ।  \nक - आपलत्त कालमे लोकक सिायता  \nख -औखद द्वािा दीनक सिायता  \nग - पुस्तकालयक प्रबंध  \nघ- अपढ़ क ेाँ  सुपढ़ बनायब \nऔि युवक संगठनक सिायतािय समय समय पि  \n(क) संगीत  20 || ववदेि  ४२५ \n(ख) खेल  \n(ग) ननबन्ध प्रथतद्वंहद्वता \n(घ) वक्त ृ ताक आयोजन कयल जायत।  \n \nई प्रायः सभक े  ववहदते िोयत जे किीब ४ वषयसाँ कोइलखदेवी नामक \nपुस्तकालय कोइलखमे अनि । जे एखन श्रीयुत िेडमार्स्िक \nअनुकम्पा साँ स्थानीय चन्द्रानंद फ्ी नमहडल स्क ू लमे िाखल अनि \n।स्क ू लक काययवािी िोयबाक कािण पुस्तकालयक कायय संचालनमे \nपूणय वाधा िोइत िैक । एिन स्थस्थथतमे  एक सुन्दि घि पुस्तकालयक \nननमायण किैक नननमत्त कवटबद्ध भ गेल अनि ।  \nआइयो काल्हिमे पृथ्वीपि एिन एिन धानमिक तिा पिोपकािी मनुष्य \nिथि जे असकिो एिन एिन काययक िेतु मकान बना सक ै त िथि \n। पिञ्च संघ ओक ि मत नहििं कयलक ।कािण जे जे कायय समूिक \nयोगसाँ िोइ िैक से लचिस्थायी ििैत िैक ,अतः गाम 2 साँ द्रव्य \nसंग्रि कय कायय िमशः भय ििल अनि।एहि काययमे शािीरिक \nपरिश्रमक पूणय आवश्यकता िैक ।औि समूिक योगसाँ ई कायय \nसुलभ रूपे भ सक ै  िै ।  \nजेना संघमे ४0 -४१ सदस्यक सम्प्रथत नाम ललखल िन्हि ।यहद \nप्रत्येक सदस्य एहि िेतु अपन अपन चारियो हदनक समय लगावथि \nत आसानीसाँ ई कायय सम्पन्न भ सक ै  अनि ।अन्यिा पााँच -सात \nव्यनक्त अपन अपन समय मासों हदन लाग ताि तिावप कायय सम्पन्न \nिोयब सवयिा असंभव।एहिमे एको हदन तक का यय कि वालाक संख्या \nदस-बािि साँ बेसी नहििं अनि। ई लोकनन किीब ४0 गाम पययटन \nकय चुकलाि अनि । औि विावरि क ििलाि अ नि । तकिे \nफलस्वरूप ईंटा ई सभ पािल जा ििल अनि ।   विदेह ४२५ || 21 \nआब ई कायय बन्द िोम वला नहििं अनि ।पिञ्च वललिािी थिक ै ि \nओहि पचीस - तीस सदस्य क े  जे लोकनन एहि हदश क ं डेरियो नजरि \nसाँ नहििं तकलन्हि अनि ।एहि ववषय पि बेशी ललखब व्यिय बुझै िी \n।आशा किै िी जे भववष्यसाँ अपने सदस्य वृन्द एहि हदश अवश्य \nध्यान देबैक । तैखन समस्त गामक तिा  देशक उन्नथत भय सक ै त \nअनि ।अन्यिा नहििं ।  \nएहि ववषयपि श्रीयुत मन्त्री जी मिोदय ववस्तृत रूपे अपने लोकनन \nक ेाँ  सूलचत कय सक ै  िथि ।यहद अपने लोकननक ेाँ  बेशी बुझबाक \nप्रयोजन िो त मंत्रीजीक ेाँ  प्राियना करियैि । सदस्यक िैलसयत साँ \nिमिा जेतवा ज्ञान िल अपने लोकननक ेाँ  सूलचत क यलहुाँ अनि ।  \n********* \n- तािानाि झा  \nसम्पादक \nप्रभात \n(सन्दभय : प्रभात : वषय -01अंक-04,अप्रैल 1933)  \n \nयुवक संघसाँ अपील  \nजयदेव नमश्र  \n(लेखक ओहि समय कलकत्ता ववश्वववद्यालयक िात्र ििथि।)  \n \nगत जुलाइ मासक \" नमथिलाक उन्नथत कोना ियत \" ई शीषयकक \nल ेख  देखख  ि मि हु  इच्छा भ ेल  जे एहि  वव षय  पि  अपन  वकि ु  वव चाि  \nपाठकक सम्मुख उपस्थस्थत किी पिन्तु कोनो लेख ललखबाक पूवय \nपाठकक रुलच बूखझ लेब पिमावश्यक ताहमे एिना अवस्थामे जखन \nि मि ाल ोकनन क संस्थाक एि न  अव स्था अनि  जे वकि ु ओ  22 || ववदेि  ४२५ \nवविोधीलोकक ठाढ़ भय गेलासाँ धीयापुताक धूिामावटक खेल जकााँ \nएकिहु उसरि जयबामे ववलम्ब नहिाँ िोयतैक । यद्यवप नवयुवक द्वािा \nस्थावपत संस्थाक एिन िीनावस्था युवक पक्षमे बड़े लज्जाक ववषय \nिीक तिावप िमिालोकननक वतयमान सामालजक स्थस्थथतमे एकि \nप्रथतकाि सवयिा असंभव । युवक -मंडली क एक साधािण सदस्य \nििलहुाँ सन्ता अनधक काल गामसाँ बािि ििबाक कािणे संघ -\nसम्बन्धी काययमे िेिफ े ि किबाक सलाि देव अनुलचत िीक पिन्तु ई \nकिब अनुलचत नहिाँ जे युवक --संघक ेाँ  युवकोलचत कार्य्य किबामे \nयुवकीययुक्त सािस एवं त्याग देखयबाक चािी ।  \nई किब अनावश्यक जे िमिालोकननक समा जक सम्प्रथत बड़े \nदयनीय दशा भय गेल अनि । ई समाज एखन साहित्य वविीन , \nसंगठनवविीन अिायत ताहि द्वािा प्राणवविीन भय पिम् अधोगथतमे \nपड़ल अनि ।जे समाज एक समयमे सम्पूणय भाितवषयक ग िब िल \n,ओकि एिन िीनावस्था संसािक आठम आिययजनक वस्तु िीक \n। नमथिलाक साम्प्रथतक िीनावस्थाक सुधािक िेतु सभसाँ आवश्यक \nि ीक जे एकि ा भ ाषाक उन्नथत ि ो तकि ा वव न ा वकि ु  ि य ब  असंभ व । \nिमिालोकननक पक्षमे ई क े िन लज्जाक ववषय िीक जे िमिालोकनन \nमैथिलक टीकाक े  उठाय हिन्दीवालाक टीका धािण क य अपनाक ेाँ  \nग िवाश्चन्वत मानैत िी।बंगाल प्रभृत प्रान्तमे जतय बी0ए0 औि \nएम0ए0 क्लासमे अन्य भाषाक ेाँ  िोहड़ मातृभाषाक माध्यमे सभ \nववषयक पठन -पाठन ववद्यािीसभक सुववधािय प्रािि कयल गेल \nअनि ओतहि िमिालोकननक देशमे उच्च कक्षाक किा कोन \nिोटको -िोटको कक्षामे मातृभाषाक ेाँ  िोहड़ हिन्दी भाषाक द्वािा लशक्षा \nदेल जाइत अनि ।एहि ववषयमे एतबे किब पर्य्ायप्त जे मैथिलेति \nकोनो जाथत मातृभाषाक एहि अपमानक ेाँ  कदावप सह्य नहिाँ किैत ।  विदेह ४२५ || 23 \nजाहि भाषाक क ु सुम -सुिभभसाँ भाित बषयक अत्युन्नत बंगला साहित्य \nसुवालसत भेल ताहि भाषाक ओकिा जन्मस्थानोमे एतेक अनादि ई \nमैथिलक िेतु बड़े लज्जाक ववषय िीक। मैथिलक िेतु ओ बड़े ग िवक \nहदन िोयत जखन मैथिल सन्तान - ज्योथतिीश्वि , ववद्यापथत , गोववन्द \nदास प्रभृथत मिानुभाव लोकननक िचनाक आदि किब सीखत । \nजाहि समयमे हिन्दी तिा बंगलाक भाषाक स्पन्दनों नहिाँ भेल िलैक \nताहि समयमे मैथिलीमे एिन -2 ग्रन्थित्नक ननमायण भेल जकिा लय \nसंसािक कोनो साहित्य अपनाक ेाँ  धनीक बुखझ सक ै ि । एकि \nउदाििणस्वरूप वणयित्नाकि सदृश ग्र न्थ वतयमान अनि । लेखक ेाँ  बेशी \nनहिाँ बढ़ाय क े वल एक बात कहि एकिा समाप्त किब ।  \nिमिा कॉलेजक एक प्रोफ े सिक मैथिली - प्रेमक ववषयमे सुनन इच्छा \nभ ेल  जे हु न का क्ल ासमे जाय  वकि ु  सुन ी । ि मि ा वव षय मे ई ब ूखझ \nजे ई मैथिल थिकाि ओ नमथिलाक प्राचीन इथतिासक व्याख्या किैत \nववद्यािी लोकननक ेाँ  किलिीि जे नमथिलाक उपकािक िेतु बंगाल \nओकिा कतय सभ हदन ऋणी िित । ई बूखझ िमिालोकननक ेाँ  बड़े \nदुःख िोइि जे बंगला भाषाक आदशयस्वरूप नमथिलाभाषाक एिन \nअधोगथत भय गेल िैक जे मैथिलो लोकनन आब हिन्दीयेक ेाँ  अपना \nलेलन्हि अनि । ववद्यापथतक भाषाक एिन अधोगथत बड़े दुभाय ग्यक \nववषय िीक ।\"  \nओ ववद्यािी लोकननक ेाँ  एक मीवटिंग कय नमथिलाक ववषयमे \nिमिासभक ेाँ  वातायलाप कियक िेतु किथिि। ववद्यािीसभमे ककिा \nगजय िैक जे ओतेक कष्ट उठाबय पिन्तु जे बुझननिाि बंगाली अनि \nओ नमथिला तिा ओकि भाषाक ेाँ  बड़े आदिक दृखष्टसाँ देखैत अनि । \nनमथिलाक प्राचीन ग ि व गाि ा सुनन  जहि न ा ि ाती फू लल  उठैि  ,तहिना \nएकि भाषाक वतयमान अवस्थाक चचाय सुनलासाँ इच्छा िोइि जे  24 || ववदेि  ४२५ \nकतहु मूाँि नुकाली - फ े ि ओकिा बािि नहिाँ किी । मैथिलीक प्रथत \nपक्षपात अपनेलोकननमेसाँ कतोक व्यनक्तक ेाँ  नािाज कय देलक अनि \n। से िमि दुभायग्य िीक । मैथिली भाषा कोनो खास व्यनक्तक सम्पलत्त \nनहिाँ -ओ ताँ सम्पूणय नमथिलाक प्राणस्वरूप िीक तैं यहद ओ चले \nजायत ताँ फ े रि बचते की । अपना घि बैसल जतेक मनम जी पोलाब \nखाइत ििी पिन्तु साहित्यवविीन जाथतक जे अपमान अन्यत्र िोइत \nिैक से वकयो अपमाननते व्यनक्त बुखझ सक ै त अनि । िम प्रश्न किैत \nिी जे युवक -संघक िेतु मातृभाषाक उद्गाि किबासाँ बबढ़ कय की \nआन कोनो पुण्य कायय भेवट सक ै त अनि ? \nइत्यलम ।।  \n---लेखक : - जयदेव नमश्र  \n(सन्दभय : प्रभात ,वषय -01, अंक- 10 अक्टू ब ि  1933) \nसंपादकीय सूचना -एहि लसिीजक पुिान िम एहि ललिंकपि जा कऽ \nपबढ़ सक ै त िी- \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -1 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -4 \n  \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n  विदेह ४२५ || 25 \n२.३.क ु माि मनोज  कश्यप - लघुकिा - सााँझक भोि  \n \nक ु माि मन ोज क श्यप \nलघुकिा - सााँझक भोि \n घि मे आब अन्नक एकोटा दाना नहििं बााँचल िलै। पैंचो -उधाि की \nआब क े किो क े यो दैत िै ? एकिा देबो कितै त s कोन आश पि ? \nकतबो दाँत-खखष्टी क े लक ै, पैिो -दाढ़ी पकड़लक ै  तैयो बननया एको \nकनमा उधाि दै लै तैयाि नहििं भेलै। बेटा त s पूि -अिािी वक फोनो -\nफान बन्न क s देने िै। तैयो आशक मािल पनिले महिना त s सूहद \nपि पाई ल s कs बेटा -पुतोह ल sग गेल िलै। ओह ठाम स s ननिाशे \nिाि लगलै ...... ओकिो सभक अपने दुःखनामा! शिीि मे बुत्ता \nआब िै ने जे कोनो मेिनतो -मजूिी क s सकत। जखन जवान -\nजुिान क े  काज नै भेटै िै तखन एकिा सभक े  क े  पुितै ? तखन \nआब कोन उपाय ? प्राण तs एतेक जल्दी ननकललयो नहििं जाईत िै!  \n  \nओ उठल आ अलगनी पि स s क ु ताय उतारि ओकिा सुलटा क s \nपहििय लागल। 'मिय! किााँ बबदा भ s गेलै एक्क े  बेि ?' कननयााँ \nअकचकाईत पुिलक ै  । 'देखै नियै कोनो जोगाि। खाली पानन स s \nपेटक भुख कते हदन मानतै ?' भििल स्वि मे बजैत ओ घि स s \nबििा गेल।  \n 26 || ववदेि  ४२५ \n  \nक े यो समाद देलक ै  - बुधना क े  च क पि सड़क पाि किैत एकटा \nकाि बला ठोकि मारि देलक ै । लोक उठा -पुठा कs िॉस्पस्पटल ल s \nगेलैयै। कननयााँ िाकिोस किैत , िाती वपटैत , खसैत -पड़ैत कहुना \nिॉस्पस्पटल पहुाँचलै । भोि मे जा क s ओकिा िोश एलै। आाँखखक \nसामने कननयााँ क े  देख क s स्फु ट स्वि  मे मुाँि  सs बििेलै -'ओ गाड़ी \nब ल ा वकि ु  देब ो के ल क  वक ओहि न ा पड़ा गेल ै???' \n-क ु माि मनोज कश्यप , सम्प्रथत: भाित सिकाि क े  उप -\nसलचव , संपक क : सी-11, टावि -4, टाइप-5, वकदवई नगि पूवय \n(हदल्ली िाट क े  सामने) , नई हदल्ली -110023 , # 9810811850 , \nईमेल: writetokmanoj@gmail.com \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२५ || 27 \n२.४.संदीप तोमि - ४ टा बीिनन  किा  \n \nसंदीप तोमि \n४ टा बीिनन किा  \n[स लघुकिा सम्मान -2025 सं सम्माननत संदीप तोमि जीक \nबीिनन किा]  \n \n1- कद्रदान \n------------- \n\" देखखय ! इ पबत्रका िमिा िपलक अनि।\" - पबत्रका देखबैत प्रेनमका \nबाजल  \n\" इएि त ' अनसोिांत िै।सब संपादक अिांक ें  िावप ििलाि ।\"  \nकाश! ओ अिांक िचनाक ें  िवपतथि। - प्रेमी मुल्हस्कयाइत कहि \nगेलाि।  \n \n \n \n 28 || ववदेि  ४२५ \n2- खबिदाि \n----------- \nदबंग , ओकिा घि सं थघलसया अनलक।ओकि सांस भािी जकां \nचलल ििल िलै।दोसि दबंग ओकि कालि पकहड़ किलक - दबंगक \nमोिल्ला मे िहि तों मजिबक गीत गबै िें।तोिा मृत्युक डि नै ि  ? \nओ दुब्बि गातक लोक दुन्ना शनक्त सं बालज उठल -\" अिां िमिा \nजान सं मारि हदयय।मुदा खबिदाि जे िमि मजिबक खखलाफ एको \nशब्द बजलौं।\"  \n \n3- सपना  \n\"\"\"\"\"\"\"\"\" \nओ सूतल िल ,ओकिा िम नै जगेलौं - दीवाना अनि कोनो प्रेयसीक \nयादमे सपना देखख ििल िएत।  \nओ जिन जागल तं किलक - जं िमिा सूतल सं जगा दैतौं त ' आइ \nओ िमि हदल तोहड़क ैं  नै जाइत।  \n \n4- जवाबी मैल  \n\"\"\"\"\"\"\"\"\"\"\"\"\"\"\"'\" \nआइ एकटा स्त्रीक मेल आयल।ताहिमै ओ अपन अधयनग्न ,नग्न फोटो \nपठ ने िल।  \nिम जवाबी मेल ललखलौं - िमि माए िमिा जन्म दैत मरि गैल।जं \nजीबैत ििैत त ' िमिा अिी ह्तन सं दूध पीयबैत।  \n \n[सब िचनाक मैथिली भाषांतिण - मुन्ना जी] \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  विदेह ४२५ || 29 \n२.५.डा. आभा  झा- कवनयत्रीक  आाँजुिसॅं खसैत  ववचािक  बबन्दु  \n \nडा. आभा झा \nकवनयत्रीक आाँजुिसॅं खसैत ववचािक थबन्दु \nपून म झा सुधा वव गत वकि ु  व षयसॅं कवव ता लल खख  ि ि ल  ि थि ।हु न क \nपहिल पोिी चारि वषय पूवय प्रकालशत भेल िलनन।हदल्लल्लए धरि \nनहि , अवपतु दिभंगा - मधुबनीमे सेिो यत्र - तत्र मंच-मचान पि \nहुनक उपस्थस्थथत देखल जाइत अनि।कोनहु महिलाक लेखन स्वयंमे \nएकटा पैघ काज िोइत िैक ,कािण ओकिा लेल घिक आ \nसामालजक दानयत्व ननमािब प्रिम कत्तयव्य िोइत िैक।ओहि \nदानयत्वक संग ओ अपन ववश्रामक समय कतरि पढ़बा  ,गुनबा आ \nललखबाक समय ननकालैत अनि। महिला लेखनक संग एकटा आि \nपैघ चुन ती िहिते िैक जे ओकि लेखनक ननिपेक्ष नहि अवपतु \nसापेक्ष समीक्षा िोइत िैक -स्त्रीलेखनक ववषय -वस्तु, ट्रीटमेंट आ \nप्रस्तुथत सभ ठाम प्रत्यक्षतः त� नहि ,मुदा पिोक्षत: जजमेंटल दृखष्ट \nििैत िैक।िमि किबाक तात्पयय ई नहि जे ई जजमेंटल दृखष्ट पुरुषे \nटाक ििैत िनन ,स्थस्त्रयोक भ � सक ै ि, कािण िमि सभक \nअपबब्रिंनगगमे (पालन -पोषण, लशक्षा-दीक्षा वा संस्कािमे ) सभतरि \nबड़ मेंिी ढंगसॅं तुलनात्मकता गूिल ििैत अनि।  \nअस्तु,एहि सभ ववपिीत स्थस्थथतक बादो आजुक समयमे बहुत िास \n 30 || ववदेि  ४२५ \nमहिला मजगूतीसॅं कलम पकड़लनन अनि ,ई िषयक ववषय अनि। मात्र \nकलमे नहि पकड़लनन अनि , स्त्री जीवनक वास्तववकताक संग देश -\nववदेशमे घवट ििल घटनािम पि ग िसॅं नजरि दैत ओहि सभक े ॅ ॅं \nलेखनक वण्यय -ववषय सेिो बन लनन अनि।ओ एहिमे कतेक \nपरिपक्वताक संग ललखख ििल िथि ,कतेक नहि ,ई फिाक ववषय अनि \nआ एहि पि ववचाि किबा लेल बहुत िास ववद्वान् समीक्षक िथि । \nिॅं, एतबा धरि िम अवश्य किय चािब वक लेखनक गंभीिता वा \nअगंभीिता लैंनगक परिनधमे बिायल नहि अनि। जहिना बहुत िास \nलेखक नीक जकाॅ ॅं लेखकीय दानयत्वक ननवयिण कए ििल \nिथि ,तहिना लेखखकागण सेिो।आ जहिना बहुत िास लेखकक लेखन \nकाॅ ॅंच िनन ,ओ िमशः लसखबाक हदशामे बबढ़ ििल िथि तहिना \nलेखखकाक सेिो। िॅं ,एहि िममे ई किब सेिो आवश्यक जे जे क े ओ \nलेखक  (स्त्री-पुरुष दुह ) मित्वाकांक्षा आ तात्काललक प्रलसनद्धक \nबबिाहड़मे उनधयाक � अपन क्षमता नहि बबसिलथि ,हुनक लेखनक \nस्ति धीिे -धीिे मॅंजा ििल िनन आ जननका लेल अपन सामर्थ्यक \nआकलनो धरि दुरूि िनन ओ अपन बनाओल िोट सनक घेिामे \nगोल गोल घुमैत समय आ कागदक दुरुपयोग कए ििल िथि।  \nहदल्ली काययक्षेत्र अनि आ एम्हि पाॅ ॅंच -ि  बखयसॅं मैथिली \nसाहिश्चत्यक काययिममे अयबा - जयबाक सुयोग भेटैत ििल \nअनि।ताहि िममे पूनम जीसॅं   भेंट - घाॅ ॅंट  िोइत ििल अनि आ \nहु न क गीत सुन ब ाक अव सि  सेि ो भ ेटैत ि ि ल  अनि ।सत्य  पूि ू  \nत� िम हुनका पािम्परिक गीत लेखखकाक रूपमे जनैत - बुझैत \nििललयनन आ हुनक प्रस्तुथतक िाग - भास सेिो एहि \nअवधािणाक े ॅ ॅं पुष्ट किैत ििल   अनि। मुदा ओएि पूनम झा \nजखन अपन तेसि पोिी  �आंजुिमे अमृत � धरि अबै िथि  विदेह ४२५ || 31 \nत� बहुत िास एिन ववषय उठबैत िथि जे एकटा जागरूक \nकववक े ॅ ॅं उठयबाक े  चािी। िॅं अवश्य ववषयोपस्थापनक संग ओकि \nसमतुल्य अभभव्यनक्तक ऊपि काज किब सेिो जरूिी िोइत िैक \nजाहिसॅं पाठकक तादात्म्य िोइत चलै आ ओ अनायासे बालज उठय -\nवाि ! \nत� आउ एकटा सामान्य पाठक जकाॅ ॅं िमहॅ ॅं एहि पोिी पि \nनजरि दैत िी आ तत्पिात् जे जतबा बुझबामे अबै अनि , संक्षेपमे \nसोझाॅ ॅं िखैत िी - \nपाठकक े ॅ ॅं आनन्हन्दत किबाक संग एकटा कववक काज ओकिा \nप्रेरित किब सेिो िोइत िैक।त � एहि िममे हुनक  �अमृत \nसंतान � नामक कववता देखल जा सक ै ि  - \nसागिक तटपि बैसल भित पुत्र कह वकयैक कनैत िी  \nवकयैक नहि स्मिण अबैत अनि गीताक क ृ ष्ण  \nकमय-योग मिामंत्र वकयैक बबसरि जाइत िी अिााँ  \nिे सगि पुत्र भाितमे अिााँ आनन सक ै त िी सुिसरि धाि  \nकऽ सक ै त िी नव सृखष्ट तैयाि � \nएहि कववतामे आत्मववश्वास बढ़ैबाक आ प्रेरित किबाक सामर्थ्य िै।  \nवतयमान िाजनीथतक कदाचािक बीच आशावादक संदेश दैत ई \nकववता मोन मोिैत   िै - \nमुदा फ े ि बनाओत ओ मधुक संग्रिालय  \nआ ई अनवित   चलैत   अयलैए आ चलैत िित  \nयुग युग धरि मनुक्ख अपन घि भित  \nमधुमािी फ े ि बनाओत सुंदि संग्रिालय  \nपरिस्थस्थथतक ववषमतासॅं िारि नहि मानबाक चािी , अपन कत्तयव्य \nकिबाक चािी ,समाज लेल आवश्यक मधु संग्रिमे व्यस्त ििबाक  32 || ववदेि  ४२५ \nचािी , ननिाशाक अिािक े ॅ ॅं अपन पुरुषाियसॅं दूि किबा लेल \nकवटबद्ध िोयबाक चािी।  \nयैि आशावाद हिनक  �जागल िमि गाम � कववतामे   सेिो \nदेखाइत अनि  - \nजे बगुला लग ने अनि घात घोिबाक लेल जिि  \nतकिा भगाएब अपन शिि िम बनाएब चानन सन शिि पोखरिमे \nफु ल ाएत कमल  वव श्वासक \nशीतल बित बसात थिड़कत बसंतक पैि  \nवकयैक ताँ जानग गेल अनि िमि गाम।  \nपूनम जी हदल्लीमे ििैत िथि आ कानूनक कवचमे ववकासक ववक ृ त \nरूपक आम जनता पि पड़ैत दुष्प्रभावक साक्षी बनैत ििैत िथि।ओ \nअननधक ृ त कालोनीमे ििननिािक पीड़ा आ वववशता देखैत ििल \nिथि।ओएि व्यिा हिनक एहि कववतांशमे देखल जा सक ै ि  - \nनव ननमायणक दुन्दुभी बजाक � \n जखन लाल िंगक झंडी लगा देल जाइत िैक आम बाटपि ताँ \nचौंवक जाइत िैक लोक नि -वपशाचक आगमनक  \n लागय लगैत िैक आशंका  \n जकि संक े त िैक दानवाकाि बुलडोजि  \n जे क्षणहिमे ध्वस्त कि दैत िैक गिीब -दुखखयाक घि  \nअपन िोलिसाँ कऽ दैत िैक समतल  \nएहि संग्रिक भूनमका ललखैत बहुचलचित परिपक्व कवव मैथिल प्रशान्त \nएहि संग्रिमे भावनाक चिणोदकक ननमयल धाि देखैत आ मैथिलीक \nननस्तुकी शब्दक प्रयोग देखैत पुलवकत िोइत िथि।वास्तवमे भाषाक \nम ललकताक क्षिण आ बाििी शब्दक अनावश्यक घुसपैठ एकटा \nलचन्ताजनक स्थस्थथत िैक। गामघिक   मावट- पाननसॅं जुड़ल लोक  विदेह ४२५ || 33 \nभाषाई म ललकताक िक्षा आ तकि बहुल व्याविारिक प्रयोग सॅं एहि \nलचिंताक समाधान किबा लेल प्रयत्नशील िथि ,ई िषयक गप।मुदा \nप्रवासक असरि त � पहड़ए जाइत िैक आ तेॅ ॅं \nलचमटा, मनुिाि ,तंग गली ,बेम त ,ि शन आहद सन शब्द अह संग्रिमे \nअिाॅ ॅंक े ॅ ॅं भेटत। \nएहि संग्रिमे बहुत िास कववतामे नशाखोिी , पयायविण \nप्रदूषण, दानयत्ववविीन संतान ,न ड़ी रूपमे उपेक्षक्षत बचपन , टैलेंट \nिंटक उन्मादमे निनाइत बचपन ,परिस्थस्थथतवश देि -व्यापाि किैत \nबाललका आहद अनेक सामनयक ववषय उठाओल गेल अनि जे \nकवनयत्रीक जागृत सामालजक चेतनाक प्रमाण अनि। अभभव्यनक्तमे \nकनेक आओि मेिनथत क े ने संग्रि स्तिीय बनन सक ै त िलै।दू चारि \nटा उदाििण सोझाॅ ॅं िखैत िी - \n�मेल नमलाप � शीषयक कववतामे वविोधाभासी वाक्य - \n�बस एतबे करू ,दयाक पात्र बनू ,हदवाक स्वप्न बनू � ? \nतहिना  �अजेय योद्धा � शीषयक कववतामे तीन बिखक शिीदक \nबेटाक मुंिसॅं ननकलल ई शब्द अव्याविारिक लगैत िै - \nिम ििाए सक ै त िी  \nचािे जे कािण िोअए वीि सैननकक संग  \nिम प्रण लैत िी एहि आंखखक नोिक  \nतहिना भेंटघांट कववतामे  �अनािालयमे पड़ल माय � शब्दक \nचयन पि मेिनथत किबाक खगता िैक। िमिा जनैत एतय वृद्धाश्रम \nशब्दक प्रयोग समुलचत िोयत।एतय दस बिखक बाद भेंट लेल \nआयल बेटा लेल ममत्व आ दूि ठाबढ़ पुतहु लेल निभक्षी शेिनीक \nउपमा कनेक असिज किैत िैक। तहिना एक ठाम \nिमिा  �पिख � शब्दक अिय नहि लागल  -  34 || ववदेि  ४२५ \n�दाम्पत्य-सूत्रमे बिलापि जखन पिख  \nलानग जाइत िैक दानवरूपी � \nअस्तु, एकटा पाठकक दृखष्ट कत  कत  अटकै  ि ै ई तकि  वकि ु  \nउदाििण िल ।एहि संग्रिमे एकाओन टा कववता अनि ,जाहिमे \nस्त्रीक अस्थस्मताक गपक संग सामालजक स िादयक गप अनि ,प्रेमक \nमधुि सिगमक संग वैचारिक वविोधक कोलािल अनि ,गाम- घिक \nनोर्स्ाल्लिया अनि त � भ थतक ववकासक   जहड़मे ववद्यमान \nप्रक ृ थतक आहि सेिो। िम एहि संग्रिमे समाववष्ट ववषय सभक प्रशंसा \nकिैत िी आ कवनयत्रीक कलमक मजगूतीक कामना सेिो \n।व्यनक्तगत रूपसॅं जॅं पूिी त � कवनयत्रीक लेखनक ववलशष्ट क्षेत्र \nप्रेम आ तहद्वषयक गीत लेखन िमिा बेशी पलसन्न अनि।  \nएहि संग्रि लेल बहुत बहुत बधाई।  \nआभा झा  \n10.5.2025 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२५ || 35 \n२.६.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- हिजड़ा  \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \nहिजड़ा \n \nगाड़ी हुलकल जाििल िलै आ ननतीश अपन उपिका बिय पि \nहिचकोला खाइत आाँखख मुनने सूतल िलाि ।तखने कोनो टीसन \nपि झटकाक सं गाड़ी रुकलै वक हुनक आाँखख अकस्मात खुलज \nगेलैन ।एमिि ओमिि आाँखख घुमाक े  देखलनन ते ककिो आबाजािी \nनै बुझेलैन ।मात्र दूटा वकन्नि िपिी बजबतै भीति प्रवेश क े लक ै  से \nदेखख ओ आिो गबदी मारि ननचेष्ट जकााँ आाँखख मूनन लेलैन।  \nओ दुनू वकन्नि बोगी क े  दुन्नू कात साँ अपन लचिपरिलचत अंदाज मे \nवसूली किय लागल ।सीटल साटल एकटा युवकक गाल क े  ऐाँठैत \nओ बाजलल -बड्ड सुन्नि लगै िेाँ िे लचकना ! मोन ते िोइये जे तोिि \n 36 || ववदेि  ४२५ \nदुनू टमाटि सन गाल पि अपन ठोिक िाप िोहड़ हदय  !दिी जेबी \nमे िाि आ ला दस बीसगो रुपैया !ओ अपन िाि बढ़बैत बाजलल \n।युवक सेिो ििबिा क े  ओकि िाि मे एकटा पचासक नोट िमा \nदेलैन ।ढेि आशीवायद दैत ओ दोसि तेसि आ चारिम लग ऐिना \nअश्लील अंदाज मे बढ़ैत गेलल आ सब ओकि िाि मे मुल्हस्क यैत \nदस बीसक नोट िम्हबैत गेलै ।  \nओ वकन्नि  न ोट सब  के  बब ल  जक अंदि  ठु सैत मोि क अंदाज मे कन े \nआि आगााँ बढ़लल ताँ उपिका बिय पि गबदी मािने सूतल ननतीश \nपि ओकि नजैि गेलै ।ओ सिैटक े  पहाँचलल ओकिा लग।  \nपहिने हिला डोला क े  देखलक ते कोनो असैि नै ।अंततः ओ अपना \nपि उतैि गेल ।चारू  भाग नजैि खखि लक आ अपन बम्मा िाि \nओकि मानमिक जगि पि त दैिना िािे जोि से गाल ऐाँठैत बाजलल -\nवकि देबो किबबहिन वक गबदीये मािने ििबेाँ िे लचकना ?ओकि \nअभद्रता पि भिक ै त ननतीश खुब जोि साँ बजलाि - \n-भगै िेाँ ऐठााँ से वक नै !!! \n-नै ���की क लेबेाँ तोाँ िमि ?पैिने िमि मामूली द दे!  \n-नै देब  !किै निय  चल जो नै ते ���कमा क े  नै खैल िोइ िैन \n! \n-ि ाँ ते ठीक ि ै चल  तोि ीं ि ाखख  ल े ि मि ा !झाड़ू  पोि ा से ल  के  ख ान ा \nपीना तक सब काम क देब  ,आ िे घिबाली से मोन उचाट भ \nजेत  ते बबस्तिो क े  गिमा देब  !  \n-बस्स���मूि नै लगा िमिा से ! िे ले िम एत्तै ऐगला टीसन \nपि उतैि जाइ िी !क े  मूि लगाबे तोिा सब से ? \n-कत्त?पैिने िम्मि द दे ���एक िािे गट्टा पकरि आ दोसि िािे \nओकि डााँि क े  अपना मे सटबैत बाजललओ।ओकिा अपना से फिाक  विदेह ४२५ || 37 \nकिैत ननतीश बजलाि - \n-िे ले दस रुपैया ����बेसमीक िद िोइ िै !आखखि हिजिे नियें \nवक ने !  \nकी किललिी ���हिजड़ा ����िे सुन ! जैि इस्सि तोिा आरू \nक े  बन ने ि  सैि िमिो आरू क े  बन ने िै ! फक य  एतबे जे प्रक ृ थतक \nदेल सब वस्तु से तों आरू संपन िेाँ आ िम आरू धूवा काया एक \nिं िोइतो ववपन! नि ने मादा ! हि ��ज���ड़ा������समाज \nमे उपिास आ अपमाननत भय गिलमय जीवन व्यतीत किैक लेल \nवाध्य! तों ठीक े  किलेाँ मुदा सुननले -िमहाँ कागत कलम आ लसलेट \nवपल्लन्सल ल क े  गेल िहियै नाम ललखबैले इसक ू ल ।मािटि नै \nललखलक ै  िमि नाम आ किलक ै \"तों हिजड़ा नियें !ऐ माने आफद \n!!चल भाग यिााँ से !!!माइयो बाप नै िाखख सकलै अपन घि मे \n।एक हदन ननक ै ल देलक ै  ओिो सब अपना घि से आ धक े ल देलक ै  \nऐ ननलयज पि पि जीवन व्यतीत किैक लेल ।जाँ सत पूिेाँ ताँ सबसे \nपैघ हिजड़ा तोाँ आ तोिि समाज ि !!बुझलीिी �����एतबा \nकिैत ओकि आाँखख भैि एलै आ क ं ठ अवरूध सेिो भ गेलै तेाँ ऐ से \nआगााँ नै बालज सकल ।गाड़ी मे बैसल सबिक हदस नोिैल आाँखखये \nएक बेि देखलक आ फफवक फफवक कानय लागलल ।सब पसीन्जि \nअपन अपन मूड़ी खसा लेलक जेना वैि सब ऐ समाजक अपिाधी \nहुए ।तखने गाड़ीक गथत मन्द भय गेलैक।सैत कोनो टीस नआबब \nगेलै ।झटकाक सं गाड़ी रुकलै आ ओ भािी मोन साँ उतैि गेलल | \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप,मधुवनी (वविाि), फोन -9871779851 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n  38 || ववदेि  ४२५ \n२.७.संतोष क ु माि िाय  'बटोिी '- 'लव  यू  टू'[धािावाहिक  डायिी ] \n \nसंतोष क ु माि िाय 'बटोिी' \n'लव  यू टू'[धािावाहिक डायिी] \n \nफिविी , 2018 \n \nसमदशी देिी पम्भिक स्क ू ल  \n \nमधेपुि साँ झंझािपुि आबब गेल िी। नवका इस्क ू ल नियैय। ववद्यािी \nक ेाँ  दाखखला भऽ ििल िै। एस एन नमश्राजी डायिेक्टि भेलाि। दु \nसऐ ववद्यािी भऽ गेल िन्हि तबो पियास मे नमश्राजी लागल िथि। \nजूिी मैम , आभा मैम , अचयना मैम आओि िम लशक्षक भेलहुाँ अनि। \nिमिा टीचि -इन -चाजय बन ल गेल अनि। ई आवासीय ववद्यालय \nनियैय। तैं दुआिे अई ववद्यालय मे 'फू ल  डे' आओि 'िाफ डे ' िोर्स्ल \nचलल ििल िै। पढ़ाई -ललखाई नीक चलल ििल िै तैं दुआिे ववद्यािी \nक े ि दाखखला बबढ़ ििल िै। दाखखला शुल्क पैंसठ सऐ टाका िाखल \nगेल िै। मधेपुि मे टीचि -इन -चाजय ििल िलहुाँ। तैं झंझािपुि मे \nसेिो टीचि -इन -चाजय बन ल गेलहुाँ। इस्क ू ल नीक साँ चलऽ लागल। \nदू सै ववद्यािी प हि ल  ब ि ख  मे भ ऽ गेल ै। ब ीस टा वव द्य ाि ी फू ल डे \n विदेह ४२५ || 39 \nिॉर्स्ल मे ििऽ लागल। आमदनी बबढ़ गेलै। िाफ डे मे सेिो ववद्यािी \nििैत िल। िॉर्स्ल मे खाना क े ि बेवस्था नीक िलै। झंझािपुि िाट \nसाँ तिकािी आबैत िल। गुफ़िान , चंद्रवकशोि आओि बहुत िाश \nववद्यािी पढ़वा मे नीक िल। ववजय क ु माि जी गाडय िलाथि। काज \nकिबा मे नीक िलाथि , पिञ्च जाथत -पााँथत क े ि कट्टि समियक \nिलाथि। िमि मातित ििैतो सोलकि मानन कऽ िमि वविोध किऽ \nलगलाि। अंत मे हुनका इस्क ू ल साँ िटाबऽ पड़ल। पहिल बेि जाथत -\nपााँथत लऽकऽ वकनको साँ मुठभेि भेल िल। ब्राह्मणवादी सोच साँ \nिगड़ा भेल। िम हुनका किललयैि जे कमय प्रधान िोएत िै। बाद मे \nननकाल लाक बादो हिनकि गुमान कम नहि भेलैि।  \n \nझंझािपुि में 2018 साँ 2021 धरि ििलहुाँ । एकटा अपन िवव बनल। \nजखन स्क ू ल मोिना वाला िोड मे चलल गेलै , ताँ ओतऽ ब्राह्मण लॉबी \nकेाँ ब ीलच फाँलस गेल हु ाँ। गप्प इ जेब  वकि ु  उफैं ट वव द्य ाि ी सभ  कक्षा \nमे पबढ़ साँ बेसी क ू द-फााँद किैत िल। ववषय हिन्दी आओि संस्क ृ त \nपढ़बै लेल भेटल िल। सस्क ृ त आओि हिन्दी मे क े किो रूलच नहि \nिेलन्हि। संस्क ृ त अननवायय नहि िेलै । हिन्दी मे ओ सभ बुझैत िल \nजे पास ताँ भर्य्े जायब। ताहि लऽकऽ ओ सभ क्लास मे िल्ला - \nहुच्च किैत िल। यानी हडर्स्बय किैत िल। नवम आओि दशम \nक्लास मे ढीठ ि िा -ि िी सभ पढ़वाक लेल िाजी नहि िोयत िल। \nवकि ु  टीचि  वव द्य ाि ी केाँ माफय त हडर्स्ब य कि ाब ैत ि ल  जे कहु न ा ि म \nस्क ू ल िोहड़कऽ भानग जाउ। ई समस्या  िम डािेक्टि सि लग \nिखललयैि , पिञ्च हुनको रिस्पाउंस पॉलजटीव नहि देखख कऽ िम \nस्क ू ल िोड़वाक ववचाि क े लहुाँ । तनख्वाि तीन मिीना साँ नहि देने \nि ल । एक ब ेि  ताँ न हि  तीन  ब ेि  मे टाका देल ैि । वकि ु  हि साब  मे  40 || ववदेि  ४२५ \nसेिो गड़बड़ी क े लैि। वपिलका टाका नहि देलैि। संतोख कऽ लेलहुाँ \nिम। प्राइवेट ववद्यालय क े ि इएिा वकितानी िोयत िै। ववद्यािी \nवकयाक क्लास मे हडर्स्बय किैत िल उ मालूम भेल। बोडय पिीक्षा \nमे ििेक ववद्यािी साँ फॉमय भिवाक समय पााँच िजाि टाका पिीक्षा \nमे सेंटि पि चोि नु कबा दिवाजा साँ कापी ललखवाक आओि बेसी \nनंबि लेवाक लेल जायत िलैक। ई गप्प ववद्यािी क ेाँ  बुझल िलै , तैं \nओ ववद्यािी पढ़वा मे क्लास मे रूलच नहि लैत िल। िम ताँ अवाक ्  \nिलहुाँ ई गप्प बुखझकऽ । भाित मे कोन कोन इएि खेल िोयत िै। \nसभ  वकि ु  मे ख ड्य ंत्र. ि ोय त ि ै। \n \nिमिा स्क ू ल िोड़लाक बाद आओि तीन -चारिटा मार्स्ि सािब सेिो \nववद्यालय त्यानग देलथिहिन । ववद्यालय चिमिा गेलै । डायिेक्टि साँ \nओ वप्रिंलसपल भ गेलाि । स्क ू ल वकनको िािे बेच लेलाि । स्क ू ल \nहुनका िाि साँ बेिाि भऽ गेलै । जेिेन किनी तेिेन भिनी भेलैि । \nिम जखन स्क ू ल क ेाँ  चलाबै त िलहुाँ , ताँ हुनका मोट टाका अबैत \nिलैि । आब हुनका स्क ू ल साँ िाि धोअऽ पड़लैि ।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२५ || 41 \n२.८.प्रणव क ु माि झा- भाित  मे विवटकल  क े यि  काययबल : \nएनबीईएमएस  के भूनमका  आ भववष्य  \n \nप्रणव  क ु माि झा \nभाित मे क्रिवटकल क े यि कायकबल: एनबीईएमएस क े  भूनमका \nआ भववष्य \nभाित में िालहफलिाल  क े  वषय में गिन लचवकत्सा इकाई \n(आईसीयू) सुववधा आ विवटकल क े यि बेड क े  संख्या में \nउल्लेखनीय वृनद्ध भेल अनि। ई प्रविया ननिंति चलल ििल अनि। \nउच्च गुणवत्ता वला गिन लचवकत्सा , क ु शल इंटेल्लन्सववर्स् , नसय , आ \nसिायक कमयचािी पि ननभयि किैत अनि। आब आईसीयू बेड क े  \nभ थतक ववस्तािक संग विवटकल क े यि काययबल क े  तेजी से ववकास \nसेिो मित्वपूणय बनन गेल अनि। भाित मे िोगी क े  बोझ क े  \nदेखैत , नेशनल बोडय ऑफ एग्जानमनेशन्स इन मेहडकल साइन्सेस \n(एनबीईएमएस) लचवकत्सा क े  क्षेत्र में ववशेषज्ञ प्रलशक्षण, जेना वक \nल्हस्कल एिान्समेंट फ े लोलशप (एफएनबी) , क े  लेल सतत प्रयास \nकऽ ििल अनि। दुभायग्य संऽ आजुक सामय मे ववश्व क े  सबसे बेसी \nप्रदूवषत शििक ललर्स् मे भाितक शिि सब टॉप पोजीशन पि लाइन \nसे ठाढ़ भेल अनि , एत्त तक की उत्ति भाित क े  गाम सब सेिो \nवायु आ जल प्रदूषण क े  ववषाक्तता से बांचल नहि ििल अनि। िद \nसंऽ बेसी बढ़ल वायु आ जल प्रदूषण क े  कािण श्वसन संबंधी िोग \n 42 || ववदेि  ४२५ \nभाित में प्रमुख स्वास्थ्य खतिा मे से एकटा बानन गेल अनि । ताहि \nलेल श्वसन लचवकत्सा आ संबंनधत ववशेषज्ञता (जेना , तपेहदक आ \nिाती िोग) विवटकल क े यि प्रलशक्षण क े  लेल एकटा बृिद पूल \nबनबैत अनि। समूचा देश में दजयनों मेहडकल कॉलेज श्वसन \nलचवकत्सा में एमडी अिवा हडप्लोमा काययिम प्रदान किैत अनि , जे \nप्रत्येक साल सैकड़ों िाती िोग ववशेषज्ञ पैदा किैत अनि (उदाििण \nलेल , 2024  में �ट्यूबिक ु लोलसस ए ं ड चेर्स् हडजीज � \nमें 710 पोर्स्-ग्रेजुएट सीट सूचीबद्ध िल)। \nअस्थमा, सीओपीडी, टीबी आ अन्य श्वसन िोग क े  उच्च प्रसाि ई \nबात क े  प्रथतबबल्हम्बत किैत अनि। श्वसन आ िाती लचवकत्सा क े  \nबहुत िास स्नातकोत्ति ववशेषज्ञ , संगहि एनेस्थेलसयोलॉजी आ \nआंतरिक लचवकत्सा क े  स्नातकोत्ति, प्रायः आईसीयू में काज किैत \nिथि अिवा विवटकल क े यि क े  क्षेत्र में आगू ववलशष्ट प्रलशक्षण लैत \nिथि। मुदा िाल धरि , ई पूल क े  औपचारिक रूप से प्रलशक्षक्षत \nइंटेल्लन्सववर्स् में परिवथतित किबाक लेल कोनो समवपित विवटकल \nक े यि सुपि -स्पेशललटी पाइपलाइन नहि िल। एनबीईएमएस ई \nरिक्तता क े  भिबाक लेल कदम उठ ने अनि।  1.46 अिब जनसंख्या \nलेल सुलभ , गुणवत्तापूणय विवटकल क े यि सुननश्चित किबाक लेल \nआ की की जरूित अनि एकिा लेल , ववशेष रूप से बृिद कॉिपोिेट \nअस्पताल आ ववशेषता क ें द्र , क े  डीएनबी विवटकल क े यि क े  \nप्रलशक्षण स्थल क े  रूप में लचन्हित कय मान्यता प्रदान क ै ल जा \nििल अनि।  \nएनबीईएमएस भाित में विवटकल क े यि प्रलशक्षण क े  क्षेत्र में एकटा \nमित्वपूणय भूनमका ननभा ििल अनि। मेहडकल काउल्लन्सल ऑफ \nइंहडया (जे आब एनएमसी क े  रूप में जानल जाइत अनि)  2010- विदेह ४२५ || 43 \n2012 में विवटकल क े यि मेहडलसन (सीसीएम) क े  एकटा अलग \nसुपि -स्पेशललटी क े  रूप में मान्यता देने िल , मुदा सिकािी \nमेहडकल कॉलेज में डीएम विवटकल क े यि सीट क े  संख्या सीनमत \nििल। एनबीईएमएस डीआिएनबी (डोक्टोिेट ऑफ नेशनल बोडय) \nकाययिम क े  माध्यम से विवटकल क े यि प्रलशक्षण क े  व्यापक स्ति \nपि ववस्ताि कऽ ििल अनि। वतयमान में , लगभग  90% विवटकल \nक े यि ववशेषज्ञ प्रलशक्षण सीट एनबीईएमएस क े  अंतगयत \nअनि , जखनवक पािंपरिक ववश्वववद्यालय डीएम काययिम क े  तित \nक े वल एकटा िोट हिस्सा तैयाि भऽ ििल अनि। ई स्पष्ट रूप से \nदेखबा मे आबैत अनि वक एनबीईएमएस भाित में लगभग \nबहुतायत विवटकल क े यि प्रलशक्षण क े  नेतृत्व कऽ ििल अनि।  \nववशेष रूप से , एनबीईएमएस क े  बहुत िास प्रलशक्षण काययिम ननजी \nअस्पताल आ समवपित विवटकल क े यि क ें द्र में आधारित अनि। \nअन्य ववशेषज्ञता जे प्रायः सिकािी मेहडकल कॉलेज में पढ़ायल \nजाइत अनि क े  उलट  विवटकल क े यि प्रलशक्षण में ननजी क्षेत्र में \nतेजी से ववस्ताि भेल अनि। एनबीईएमएस ननजी क्षेत्र क े  सक्षम \nआईसीयू क े  3-वषीय डीएनबी विवटकल क े यि िेलजडेंसी चलाबै \nलेल मान्यता दऽ ििल अनि। डीआिएनबी विवटकल क े यि मेहडलसन \nक े  लेल पात्रता में जनिल मेहडलसन , पेहडयावट्रक्स, श्वसन \nलचवकत्सा, एनेस्थेलसया , आ इमिजेंसी मेहडलसन में एमडी/डीएनबी \nशानमल अनि। वतयमान में , 211  अस्पताल में  551 डीआिएनबी \nसीसीएम सीट एनबीईएमएस द्वािा मान्यता प्राप्त अनि। अगला \nकदम इंटिवेंशनल पल्मोनोलॉजी में एफएनबी आ डीआिएनबी \nपल्मोनिी मेहडलसन क े  पाठ्यिम शुरू किब अनि। ननजी विवटकल \nक े यि क ें द्र क े  सिभानगता सऽ ट्रेनी क े  उच्च -तीव्रता बला  44 || ववदेि  ४२५ \nआईसीयू , आधुननक उपकिण , आ िोगी क े  उच्च क े स लोड क े  \nअनुभव प्राप्त भऽ ििल अनि। क ु ल नमला कऽ किल जा सकय \nअनि जे भाित में अखन 10 मे से 9 नव प्रलशक्षक्षत \nइंटेल्लन्सववर्स्   एनबीईएमएस काययिम क े  उत्पाद अनि। ई भाित \nक े  ववशेषज्ञ प्रलशक्षण क े  आवश्यकता क े  समाधान में एनबीईएमएस \nक े  मित्वपूणय योगदान क े  प्रमाण अनि।  \nकोववड -19 मिामािी भाित क े  लेल एकटा कहठन पिीक्षा क े  समय \nिल , जे विवटकल क े यि संसाधन आ ववशेषज्ञ जनशनक्त क े  तीव्र \nकमी क े  पोल खोलल सभक े  सामने आनलक। ई संकट आपदा मे \nअवसि क े  रूप मे सिकाि , एनबीईएमएस , पेशेवि सोसाइटी , आ \nननजी स्वास्थ्य सेवा प्रदाता क े  बीच सियोग क े  उत्प्रेिक बनल िल। \nएनबीईएमएस आ ननजी अस्पताल एकटा रिकॉडय समय में ववशेषज्ञ \nक े  प्रलशक्षण आ तैनाती क े  ववस्तािक लेल संयुक्त रूप से काज \nकएलक। उदाििण क े  लेल , बहुत िास ननजी अस्पताल कोववड \nननदान लेल समवपित विवटकल क े यि क ें द्र क े  रूप में शानमल कएल \nगेल िल। ऐ अस्पताल में से बहुत िास पहिनेिे से एनबीईएमएस \nप्रलशक्षण काययिम क े  आयोजन किैत िल , जाहि सऽ वरिष्ठ \nिेलजडेंट आ िाल में योग्य डीएनबी इंटेल्लन्सववर्स् मिामािी क े  पीक \nक े  द िान अभग्रम पंनक्त क े  काययबल बनन काज क े ने िल।  \nमि ामाि ी के  द ि ान  वकि ू  न व ाचाि पूणय र्स्ॉपगैप प्रलशक्षणक उपाय  \nसेिो शुरू कएल गेल िल। औपचारिक रूप से प्रलशक्षक्षत \nइंटेल्लन्सववर्स् क े  सीनमत उपलब्धता क े  देखैत , वकि ू  ि ाज्य  गैि -\nआईसीयू डॉक्टि क े  अपल्हस्कललिंग शुरू कएने िल। उदाििण क े  \nलेल , क े िल में  300 से बेसी गैि -आईसीयू डॉक्टि आ  180 नसय क े  \nसंकट क े  द िान आईसीयू में कमयचािी क े  रूप में मदद किबाक  विदेह ४२५ || 45 \nलेल संक्षक्षप्त विवटकल क े यि प्रलशक्षण देल गेल िल। \nतहिना , स्वास्थ्य मंत्रालय आ एम्स ऑनलाइन ि ै श कोसय शुरू \nकएलक , जे कोन ो इच्छु क डॉक्टि  के  ल ेल  आईसीय ू प्रब ंधन  पि  \nक ें हद्रत िल। ई प्रयास , यद्यवप पूणय ववशेषज्ञ प्रलशक्षण क े  ववकल्प नहि \nिल , तिावप क्षेत्र में इंटेल्लन्सववर्स् क े  अभाव में विवटकल क े यि क े  \nववस्ताि क े  लेल मित्वपूणय िल। ई लचीला , स्तिीय प्रलशक्षण मॉडल \nभववष्य क े  आवश्यकता क े  लेल संस्थागत कएल जा सक ै त अनि।  \nननजी क्षेत्र क े  सिभानगता अन्य तिीका से अपरििायय साबबत भेल। \nभाित में अनधकांश स्वास्थ्य सेवा ( 65%-75% से अनधक) ननजी \nअस्पताल प्रदान किैत अनि , आ कोववड क े  पहिल लिि क े  समय \nअनधकांश म जूदा आईसीयू बुननयादी ढांचा ओकिे लग िल। पहिल \nलिि में , वकि ु  ि ाज्य  नन जी अस्पताल  के  एकीकि ण में संघषय \nकएलक , मुदा वकि ु  अन्य  ि ाज्य  ऐ मे सफल  भ ेल । उदाि ि ण के  \nलेल , ओहडशा िाज्य ननजी अस्पताल क े  साि साझेदािी \nमें 17 कोववड -समवपित अस्पताल स्थावपत कएलक , जे सावयजननक -\nननजी भागीदािी (पीपीपी) मॉडल पि आधारित िल। सिकाि ई \nअस्पताल क े  भुगतान कएलक तावक आईसीयू बेड कोनो बेगिता \nबाला िोगी क े  लेल उपलब्ध िोय , चािे फीस जे िोय। ई पीपीपी \nमॉडल विवटकल क े यि क्षमता क े  तेजी से वृनद्ध कएलक। कोववड -\n19 से मुख्य सबक ई अनि वक सभटा उपलब्ध संसाधन क े  \nओखप्टमम उपयोग िोय ववशेष रूप से सावयजननक -ननजी सियोग \nक े  माध्यम संऽ। ई विवटकल क े यि सेवा क े  ववस्ताि क े  गथत क े  \nबहुत तेज कऽ सक ै त अनि।  \nगुणवत्ता आ पहुाँच सुननश्चित किब में चुनौती \nननजी आ सावयजननक संस्थान क े  माध्यम से तेजी से ववस्ताि पि  46 || ववदेि  ४२५ \nगुणवत्ता आ ननगिानी क े  एकरूपता बन ने िखनाइ एकटा चुन ती \nअनि। जेना -जेना भाित एनबीईएमएस आ अन्य मागय से बेसी \nइंटेल्लन्सववर्स् पैदा कित , तहिना सुननश्चित किब जरूिी अनि वक ई \nववशेषज्ञ सभ उच्च मानक क े  पूणय किैत िथि। गुणवत्ता आ सुलभ \nविवटकल क े यि पि ननिंति ध्यान देबाक आवश्यकता अनि।  \nमान्यता आ ननगिानी: एनबीईएमएस -मान्यता प्राप्त अस्पताल क े  \nववववध समूि में प्रलशक्षण गुणवत्ता क े  मानकीकिण लेल मजबूत \nननगिानी तंत्र क े  आवश्यकता अनि। एनबीईएमएस लऽग एकटा \nपाठ्यिम आ मान्यता मानदंड अनि , मुदा प्रत्येक प्रलशक्षण क ें द्र क े  \nपयायप्त क े स एक्सपोजि , संकाय , आ सुववधा प्रदान किब सुननश्चित \nकिबाक लेल ननिंति ननगिानी आवश्यक अनि। समान रूप से , देश \nभरि क े  आईसीयू (सावयजननक आ ननजी अस्पताल दूनू में) सामान्य \nगुणवत्ता मानक आ ऑहडट क े  अधीन िोएबाक चािी।  \nप्रशशक्षण मानक:  दूिस्थ ननजी अस्पताल में विवटकल क े यि \nववशेषज्ञ प्रीनमयि संस्थान में प्रलशक्षक्षत ववशेषज्ञ जकााँ सक्षम िोबाक \nचािी। एनबीईएमएस द्वािा ववकलसत मानकीक ृ त पाठ्यिम आ \nपिीक्षा प्रविया मददगाि अनि , मुदा एकरूप नैदाननक एक्सपोजि \nक े  सेिो आवश्यकता अनि। उच्च -क शल क ें द्र में \nिोटेशन , लसमुलेशन -आधारित प्रलशक्षण, संकाय ववकास काययिम \nआहद प्रलशक्षण क े  एकरूप आ गुणवत्तापूणय बनेबा मे मदद कऽ \nसक ै त अनि। ववश्वववद्यालय (एमडी/डीएम) काययिम आ \nएनबीईएमएस काययिम क े  बीच संिेखण सुननश्चित किबाक चािी \nवक सभ स्नातकोत्ति ववशेषज्ञ समान योग्यता मानक क े  पूणय किैि। \nननिंति लचवकत्सा लशक्षा आ पुनप्रयमााणन सेिो क शल क े  अद्यतन \nिखबा में मदद कऽ सक ै त अनि।   विदेह ४२५ || 47 \nननवेश:  ववशेषज्ञक संख्या आ आईसीयू क्षमता बढ़ाबै लेल \nअनधकानधक ननवेश क े  आवश्यकता अनि। नेशनल िेल्थ नमशन क े  \nलक्ष्य सुलभ , गुणवत्तापूणय स्वास्थ्य सेवा क े  पहुाँच सुधािब अनि , आ \nऐ में स्पष्ट रूप से विवटकल क े यि शानमल िोबाक चािी। एकिा \nप्रोत्सािन भेटबा क े  चाहि जे बेसी मेहडकल कॉलेज डीएम विवटकल \nक े यि काययिम शुरू किै आ िाज्य अस्पताल प्रलशक्षक्षत इंटेल्लन्सववर्स् \nक े  ननयुक्त किै। नलसिंग आ संबद्ध स्वास्थ्य प्रलशक्षण में ननवेश सेिो \nसमान  रूप से मित्वपूणय अनि , वकयावक आईसीयू देखभाल एकटा \nटीम प्रयास से िी संभव अनि।  \nसेवा क े  ववतिण:  अखन तक , अनधकांश उन्नत विवटकल क े यि \nसुववधा (आ प्रलशक्षक्षत ववशेषज्ञ) शििी क ें द्र में क ें हद्रत अनि। शििी-\nग्रामीण अंति क े  कम किब एकटा प्रमुख चुन ती अनि। एकिा लेल \nिचनात्मक समाधान , जेना वक ववशेषज्ञ क े  उच्च-क शल क ें द्र में \nिोटेशन , टेली -आईसीयू नेटवक य , आ मूल विवटकल क े यि प्रलशक्षण \nप्राप्त लचवकत्सक द्वािा संचाललत �र्स्ेप-डाउन � उच्च-ननभयिता \nइकाई क े  ववकास, क े  आवश्यकता अनि।  \nसंयुक्त मान्यता कायकिम:  एनबीईएमएस द्वािा  2023 में शुरू \nकएल गेल संयुक्त मान्यता काययिम क े  लग लजला स्ति पि \nप्रलशक्षक्षत आ प्रलशक्षण क े  तित ववशेषज्ञ क े  उपलब्ध किाबै क े  बहुत \nसंभावना अनि। ई चुन ती क े  समाधान लेल समश्चन्वत नीथत \nकाियवाई क े  आवश्यकता अनि। प्रलशक्षण काययिम क े  तेजी से वृनद्ध \nक े  साि ननयम क े  ताल मेल िाखब जरूिी अनि।  \nभाित क े  विवटकल क े यि प्रलशक्षण काययिम , मुख्य रूप से \nएनबीईएमएस द्वािा संचाललत , ववशेषज्ञ लचवकत्सा काययबल क े  \nननमायण में उल्लेखनीय प्रगथत कएल अनि।  1.46 अिब जनसंख्या  48 || ववदेि  ४२५ \nक े  बढ़ैत आईसीयू सेवा क े  मांग क े  साि , ई प्रयास ननयनमत रूप \nसे उन्नत आ भाित क े  आवश्यकता क े  अनुरूप बनायल जा ििल \nअनि।  \n1.   ननजी क्षेत्र क े  साि साझेदािी: ननजी क्षेत्र क े  गथतशीलता आ \nक्षमता, जखन सावयजननक स्वास्थ्य प्रािनमकता आ मानक द्वािा \nननदेलशत िोय , तऽ विवटकल क े यि बुननयादी ढांचा आ मानव \nसंसाधन में अंति क े  कम किबा में मदद कऽ सक ै त अनि।  \n2.  टेली-आईसीयू ववस्ताि: मेट्रो अस्पताल में टेली -आईसीयू \nिब िोट शिि क े  आईसीयू क े  सियोग कऽ सक ै त अनि।  \n3.  नशसिंग प्रशशक्षण: नलसिंग आ संबद्ध स्वास्थ्य प्रलशक्षण में ननवेश \nबढ़ाबै क े  आवश्यकता अनि। योग्य ववद्यािी सभ क े  सेिो करियि \nववकल्प क े  रूप मे ऐ क्षेत्र क े  अवसि क े  रूप मे देखबा क े  दिकाि \nि ैक। (वव शेष जान काि ी ल ेल  पढु  ि मि  ई \nलेख  https://pranawjha.blogspot.com/2024/08/blog-\npost_14.html)  \n4.  शजला स्ति पि सुववधा: लजला अस्पताल में आईसीयू इकाई \nस्थावपत किब आ िेफिल ललिंक े ज सुधािब जरूिी अनि।  \n5.  ननिंति ननगिानी: मान्यता , संकाय योग्यता , आ परिणाम क े  \nआवनधक समीक्षा (जैसे, िोगी मृत्यु दि , आईसीयू में जवटलता दि) \nगुणवत्ता बनाए िखब में मदद कऽ सक ै त अनि।  \nएनबीईएमएस क े  नेतृत्व में भाित क े  विवटकल क े यि प्रलशक्षण \nकाययिम एकटा मजबूत नींव प्रदान कऽ ििल अनि। गुणवत्ता आ \nमात्रा क े  संतुलन बना क े  िाखब आ सुलभ , उच्च-गुणवत्ता \nविवटकल क े यि सुननश्चित किबा लेल िणनीथतक समियन क े  \nआवश्यकता अनि। ई सुननश्चित कित वक भाित क े  1.46 अिब  विदेह ४२५ || 49 \nजनता लेल ववशेष रूप से ग्रामीण क्षेत्र में , विवटकल क े यि सेवा \nतक पहुाँच प्राप्त किब स्वस्थ भाित क े  ननमायण में एकटा मित्वपूणय \nकदम िोयत।  \nसंदभक: \n1.   NBEJMS, प्रो० मीनू बाजपेयी , वाइस -\nप्रेलसडेंट, एनबीईएमएस  \n2.  National Board of Examinations in Medical Sciences \n(NBEMS). �DrNB Critical Care Medicine Seats \n2024.� उपलब्ध: [ NBEMS Official Website]. \n3.  Indian Society of Critical Care Medicine (ISCCM). \n�Guidelines for ICU Standards and Training. � उपलब्ध: \n[ISCCM Official Website]. \n4.  Ministry of Health and Family Welfare, Government \nof India. �COVID-19 Response and Training \nInitiatives.� उपलब्ध: [ MoHFW Official Website]. \n5.  World Health Organization. �India�s Health \nWorkforce: Challenges and Opportunities.� उपलब्ध: [ WHO \nOfficial Website]. \n6.  �Public-Private Partnerships in Healthcare: Lessons \nfrom COVID-19.� The Lancet, 2021. \n7.  National Health Mission. �Framework for Affordable \nHealthcare.� उपलब्ध: [ NHM Official Website]. \n-प्रणव क ु माि झा, िाष्ट्रीय पिीक्षा बोडय , नई हदल्ली  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।   50 || ववदेि  ४२५ \nपद्य   \n३.१.िाम  शंकि  झा\"मैथिल \"- हृदय  ववधन  अनि / बबयैन  : ( स्मृथत \nशेष) \n३.२.जगदानन्द  झा  मनु  - बीसटा  िाइक ू  \n३.३.प्रणव क ु माि झा- जगत आकाि  िथि  मोिन  \n३.४.संतोष क ु माि िाय  'बटोिी '- मीठगि  कननया  \n३.५.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- जेना  पाकल  धान  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२५ || 51 \n३.१.िाम  शंकि  झा\"मैथिल \"- हृदय  ववधन  अनि / बबयैन  : ( स्मृथत \nशेष) \n \nिाम शंकि झा\"मैथिल\"  \nहृदय ववधन अनि / थबयैन : (स्मृथत शेष) \n१ \nहृदय ववधन अ नि \n \nहृदय ववधन अनि..!  \n \nिअम ववशेष िलहाँ  \n \nआब शेषसो ििब  \n \nशेषसो ििब वक नहििं  \n \nहृदय ववधन अनि  \n \nखण्ड खण्ड कए  \n \nमारि मूंगरि मारि  \n \n 52 || ववदेि  ४२५ \nमारि डेंगेया मारि  \n \nगति गति निटकाअ  \n \nअपने सब समांग  \n \nकोना कह कोना बाजू  \n \nजखन अपने पूत कपूत  \n \nहृदय ववधन.....!  \n \nिअम माअ नि  \n \nसब  वकि ु  सहि  ल ेब  \n \nमुदा किेजा फटैया  \n \nवकय  बज्जज्जका लेल  \n \nवकय  सूिजपुरिया  \n \nवकय  अंगीका लेल  \n \nसब िअमिे संतान   विदेह ४२५ || 53 \n \nहृदय ववधन....!!  \n \nडांि मे मजगुत नहििं  \n \nहिमालय साँ गंगा धरि  \n \nलाखों वषयक चमक ै त  \n \nसबिक जन्म वट साँ \n \nमिला क ें  बादो िमिे  \n \nमाअ सन नमठ सोिनगि  \n \nिअम सबिक मैथिली  \n \nिअम सबजाना मैथिली  \n \nह्रदय ववधन अनि....  \n \nकतेक भोकारि खखजी  \n \nिअमि नेना -भुटका  \n  54 || ववदेि  ४२५ \nिोटका मंखझला बड़का  \n \nक ें  आाँखखक सोझा मे \n \nदिा ििल भलसया ििल  \n \nिे िअमि सोन सन  \n \nमैथिल पूत आब कतेक  \n \nहृदय ववधन अनि...!  \n \nशेषसो ििब वक नहििं  \n \nह्रदय ववधन अनि..!!  \n  \n२ \n \nथबयैन : (स्मृथत शेष) \n \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nकथि देख ििल नि...!  \n  विदेह ४२५ || 55 \nवकयाक ऐना देख ििल नि  \n \nअिा क ें  नहििं देख ििल नि  \n \nमुदा अिाक थतििी नजि  \n \nिअम देख ििल नि  \n \nअिाक क े शक जुट्टी मे \n \nलटकल ककबा..  \n \nओि! धिफड़ इिो ककबा  \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nकथि देख...!  \n \nएखनो नजि गिेने नि  \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nअिाक कनपटी मे सटल  \n \nतिेगन सन ल क ै त वटक ु ली   56 || ववदेि  ४२५ \n \nिे भगवती आब वक करियै  \n \nआय िमहाँ बथतहि भेलहाँ  \n \nएख न हु ाँ ि मि े हदस टकु ि  टुकु ि  \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nकथि देख....!  \n \nअिाक आाँखखक काजि  \n \nअिाक अधि -ओष्ठ लागल  \n \nिे दैव!आय वक साँ की भअ गेलै  \n \nअि ा फुं सी ब ालज ि ि ल  नि  \n \nआ वक िअमिा साँ परििास  \n \nि अम फुं सी ब ाजब  मुदा \n \nगबाि बनल अनि  \n  विदेह ४२५ || 57 \nअिाक सम्मुखखन्....  \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nकथि देख....!  \n \nअिाक ह्रदय साँ सटल  \n \nघिननपा नुिीक नििंट  \n \nिे भगवती...  \n \nगोस ननक लसिाआगु आ  \n \nघि ननपैत अिाक पदचापक  \n \nिअमिा आभास बुझना गेल  \n \nजेना मोिनी प्रणय ननवेदनक  \n \nस्वीकाि किबाक वज्रधि  \n \nसङ्ग मुिलीधि क ें  नेने  \n \nिमहाँ बेसुध भए भेलहाँ नटवि   58 || ववदेि  ४२५ \n \nएहि मे िअमि कोण दोख  \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nकथि देख...!  \n \nअिाक कानक बाली  \n \nआब कानक बालीक ें  \n \nवक भेल..  \n \nबाली ऐना झूली ििल  \n \nजेना जेठक दुपिरिया  \n \nअिाक नेहु नेहु बबयैन  \n \nबाउ बाउ वकनकि बाली  \n \nवकनकि बबयैन  \n \nआाँखख  फु लज गेल  \n  विदेह ४२५ || 59 \nचेिा क उहठ बैसलहुाँ  \n \nलसिमा िाखल बबयैन  \n \nमुदा आब स्मृथतक बबयैन  \n \nजें िहि िहि शीतलिरिक  \n \nआत्मबोध.. \n \nसोंझा लसिा आगुक मोि  \n \nकखनो ननिािी लसिा आगु  \n \nकखनो ननिािी बबयैन  \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nकथि देख...!  \n \nई बबयैन तअ वि गाि लेल  \n \nवि गाि िउाँकब बबयैन  \n \nबस आब स्मृथत शेष   60 || ववदेि  ४२५ \n \nहुनकि बबयैन  \n \nआब वक देख ििल नि  \n \nकथि देख ििल नि  \n \nबस आब तअ  \n \nस्मृथत शेष..स्मृथत शेष...!! \n \n-िाम शंकि झा\"मैथिल\" , मोबाइल -7970778787 \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२५ || 61 \n३.२.जगदानन्द  झा  मनु  - बीसटा  िाइक ू  \n \nजगदानन्द झा �मनु � \nबीसटा िाइक ू  \n१ \nअिाि मेघ  \nआश नेने आयल  \nधान िोयत  \n  \n२ \nखेतक आरि  \nलसक ु ड़ल जाइए \nभूख नै बुझै  \n  \n३ \nकऽल चलने  \nइन ाि  डुबब  गेल  \nमवटक तऽि  \n  \n४ \nफाटल पैिे  \nआरिपि चलली  \n 62 || ववदेि  ४२५ \nढ़ाकी नेने क े \n  \n५ \nआमक गोपी \nििलक िमि  \nिनमे मोन  \n  \n६ \nयाहद अबैए  \nकिीनक पटोनी  \nधान खेतमे  \n  \n७ \nकोदारि पारि  \nबाबू क े लनन खेती  \nिमिे लेल  \n  \n८ \nखूिपी ढ़ाकी \nल क काकी चलली  \nिाज काजमे  \n  \n९ \nखैनी चुना क  \nठोिमे नुकोलनन   विदेह ४२५ || 63 \nडाक्टि काका  \n  \n१० \nदुिाक घूि  \nआ हदल्लीक संसद  \nबिस एक्क े  \n  \n११ \nसााँप घुमै िै \nगामक घिे -घि  \nलोक कतय  \n  \n१२ \nपढ़ुव ा काका \nआरि निलैत िथि  \nकालू खेतक  \n  \n१३ \nिि बिब  \nप्रदेश ििबसाँ \nबेसी बबढ़यााँ \n  \n१४ \nिोटकी काकी  \nअसगि घिमे   64 || ववदेि  ४२५ \nबेटा प्रदेश \n  \n१५ \nगामक लोक  \nअपनत्व बुझै िै  \nलसटीक पाइ \n  \n१६ \nगाम िमि  \nकिेजमे बसल  \nई क े  बुझतै \n  \n१७ \nएखनो धरि  \nआम जामुन क े िा  \nगाममे मुफ्त \n  \n१८ \nबााँसक बीट \nउपटल जाई िै  \nगाम गाममे \n  \n१८ \nबाटमे कादो  \nकी कादोमे बाट िै   विदेह ४२५ || 65 \nकते गामक \n  \n२० \nगाम घुमलौं \nगोजगिा िाथतमे  \nमखान लेल  \n-जगदानन्द झा �मनु �, मो० न० ९२१२ ४६ १००६  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  66 || ववदेि  ४२५ \n३.३.प्रणव क ु माि झा- जगत आकाि  िथि  मोिन  \n \nप्रणव  क ु माि झा \nजगत आकाि िथि मोिन \n \nकखनो यशोदा मैया क े ि नयनक तािा िथि मोिन , \nवृन्दावन िानधका क े ि हृदय झंकाि िथि मोिन।  \nदेलखखन गीता क े ि ज्ञान ,प्रलय गाण्डीवधािी क े , \nभवसागि पाि लगेननिाि , तािणिाि िथि मोिन।।  \nनाचैत नागक फन पि , यमुनाक िखवाि िथि मोिन , \nमधुबन ग्वाल -बाल सभक सखा सिकाि िथि मोिन।  \nगोवधयन क े  उठ लनन जे , क े लैन धािण क ं गुरिया पि  \nप्रेमक सुिलिरि में बंसीवट िाधेश्याम िथि मोिन।।  \nसुदामा क े ि चाउिक बदले गेलाि सब िारि जे मोिन , \nदुयोधनक मेवा त्यानग खेलाि ववदुिक साग जे मोिन ।  \nप्रेमक अिय लसख लनन , प्रेम क े ि मान देलनन जग में , \nतुलसीक ेाँ, सत्यभामाक धनसाँ बवढ सम्मान देलनन मोिन।।  \nकालक गथत क े  स्वयं जे अपन आधाि िाखैत िैि , \nअधमयक नाश किबाक िेतु सुदशयनचि धिय िैि।  \nरुक्मिणीक वप्रय मनोिि , िाधाक प्राण -प्रेम िथि , \n विदेह ४२५ || 67 \nयुग -युग में अवतािी , लचि ननिाकाि िथि मोिन।।  \nकखनो किेला िणिोड़ , कखनो जगतक पालनिाि , \nसदैव अधमयक ववरुद्ध , धमयक तेजस्वी बनल ललकाि।  \nजतए प्रेम, ततए मोिन , जतए भनक्त, ओहिठाम ओ , \nकण-कण में समाएल , जगत आकाि िथि मोिन।।  \n� प्रणव क ु माि झा, िाष्ट्रीय पिीक्षा बोडय , नई हदल्ली  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  68 || ववदेि  ४२५ \n३.४.संतोष क ु माि िाय  'बटोिी '- मीठगि  कननया  \n \nसंतोष क ु माि िाय 'बटोिी' \nमीठगि कननया  \n \nकाका किलन्हि ब्याि क s ले  \nिम किललयन्हि नहि य  , नहि कक्का  \nपच्चीस भेलहुाँ िब्बीस िोयब  \nखाए हदअ औखन घी , दाििी आओि मट्ठा  \nओ किलैि - आब की ििबें कााँचे क ु माि  \nचोि भेल  आब तोिि बेविाि।  \n \nक े लैं ई वकितानी , की थघसल ि  कपाि मे  \nफ े सबुक, इंर्स्ाग्राम पि अनिाि मे  \nमोबाईल मे ई की चैट किैत िें  \nभगजोगनी जकााँ लाइट किैत िें।  \n \nआब तूाँ भेलें उड़नखटोला  \nपापा क े ि नििी एक े टा लाडला  \nजिन तूाँ ककिो संग उहड़ जेबिी ? \n विदेह ४२५ || 69 \nमाय क ेाँ  िोहड़ तूाँ ब ि जेबिी ? \n \nलचिंता नहि कि , किब  मीठगि कननया  \nसोचअ नहि पड़त , नीक िेत  धननया  \nसुन्नि िेतीि , लंबगि -प िगि िेतीि  \nनयन खंजन , नाकक ठिगि िेतीि ।  \n \n \nकोयली सन बोली िेतैि  \nमाि मे क ु मक ु म िोली िेतैि  \nजुनन कि लचिंता ब्याि क s ले  \nसात जनम क े ि कसम लऽ ले  \nकमैनी -खटैनी िेबे कितै  \nई समय बेि बेि नहि एतै।  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  70 || ववदेि  ४२५ \n३.५.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- जेना  पाकल  धान  \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \nजेना पाकल धान  \nलसिंि बाजल  \nिािी भागल  \nपुवाय लिकल  \nमेघ पड़ायल ।  \nगगन धवल  \nधिा िाँसल  \nवषाय जनल  \nशिद प्रवल ।  \nमधुिी लोििल  \nतीिा मीिा िाँसल  \nचमेली चमकल  \n विदेह ४२५ || 71 \nबेली आंखख मािल ।  \nअधि  टुि  टुि  \nगुलाब उि उि  \nअढ़ूल  फु ि  फु ि  \nधिूि धुि धुि !  \nलसङििाि िाँसल  \nस्वि ििा गुंजल  \nझि झि झििल  \nशिद धिा पुजल ।  \nअपिालजता लजतल  \nदुबवक कोने िसल  \nगुमसुम गेना भल ।  \nक ै ल िेतै इिो प्रवल  \nहदन िै इनल नगनल  \nगुलाउदी तेाँ मखिल  \nिेबै िमहाँ प्रेम मतल ।  \nप्रकथत प्रसन्न अगिा ििल  \nपहिरि बहुिंगक परिधान  \nमाइक स्वागत मे चिाचि  \nनत भेल जेना पाकल धान ।।  \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप,मधुवनी (वविाि) , फोन -\n9871779851  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ। \n \n   \n  \n ","size_mb":1.35,"has_text":true},"Videha 426.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 426.pdf","name":"Videha 426.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२६  \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदामयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा  मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै  अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो  रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents  and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:426   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \nविदेह ४२६ म अंक १५ सितम्बर २०२५ (िर्ष १८ माि २१३ अंक ४२६) \nऐ अंकमे अछि:- \nगद्य \n२.१.मैथिली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्याि' एिं हुनक पहरिारक \nयोगदान-१४ (पृष्ठ २-६) \n२.२.हहतनाि झा- मैथिली िाहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पहरिारक \nयोगदान-६ (पृष्ठ ७-१६) \n२.३.डा धनाकर ठाक ु र- ई की क े लहुुँ (किा) (पृष्ठ १७-२२) \n२.४.डा. आभा झा- चाणक्य (पृष्ठ २३-२८) \n२.५.परमानन्द लाल कणष- जीिनक आनन्द (पृष्ठ २९-३५) \n  \n \n२.६.लाल देि कामत- विश्व शांथत : पोिी चचाष (पृष्ठ ३६-४०) \nपद्य \n३.१.आशीर् अनचचन्हार- दू टा गजल (पृष्ठ ४२-४४) \n३.२.जगदानन्द झा  मनु - बीिटा हाइक ू (पृष्ठ ४५-६) \n \n विदेह ४२६ || 1 \nगद्य \n \n२.१.मैथिली  साहित्यमे  उपेन्द्र नाि  झा 'व्यास' एवं  हुनक  परिवािक  \nयोगदान -१४ \n \n२.२.हितनाि  झा- मैथिली  साहित्यमे  तािानाि  झा एवं  हुनक  \nपरिवािक  योगदान -६ \n \n२.३.डा धनाकि  ठाक ु ि- ई की क े लहुुँ (किा ) \n \n२.४.डा. आभा  झा- चाणक्य  \n \n२.५.पिमानन्द  लाल  कणण - जीवनक  आनन्द  \n \n२.६.लाल  देव  कामत- ववश्व शांथत : पोिी  चचाण \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || ववदेि  ४२६ \n२.१.मैथिली  साहित्यमे  उपेन्द्र नाि  झा 'व्यास' एवं  हुनक  परिवािक  \nयोगदान -१४ \n \nकल्पना झा \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान-१४ \nअद्भुत ख ण्ड-काव्य : सन्यासी \n \nइंजीननयरििंग कॉलेज मे पढैत काल , जखन 'व्यास' जी िडण इयि क े  \nववद्यािी छलाि , ओहि अल्प बएसक ललखल छनन \"सन्यासी\" खण्ड \nकाव्य। िम तुँ चवकत िहि गेलहुुँ पढढ क '। एतेक गम्भीि ववषय -वस्तु \nपि  ल ीख ब फु ि ेल नन  कोन ा, से सोलच चवकत िहि गेलहुुँ। जतबे नीक \nकथ्य, ततबे न ीक लशल्प । अद्भु त! \nमामा सत्येन्द्र क ु माि झा (मोिन जी) सुँ एहि संदभण मे गप्प भेल \nछलए एक हदन , तुँ ओिो एिने सन अपन अनुभव सुनौलनन। मामा \nकिलनन ,\"िमहुँ बहुत हदन धरि नहि पढने छललयनन बाबूक ललखल \n\"सन्यासी\" पोिी।\" घिक लोक , सभ -वकछु  पढ बे कि ताि  से ि ोइतो \nनहिए छै जेनिली। घिक 'लेखक ', ' लेखक ' सुँ बेसी \nवपता/माता/भाइ/बहिन बनन क ' िहि जाइत अनछ। माने संबंधक त 'ि \nमे दबल पड़ल ििैत छथि घिक 'लेखक '। बहुत बाद मे जखन पुत्र \nमयंक सतिि -अठािि बिखक भ ' गेल छलथिन , आ कोन ो छु ट्टीक \nअवसि पि घि आएल छलथिन कॉलेज सुँ ; तखन हुनका \n विदेह ४२६ || 3 \nदेखौलथिन , हुनकि वपतामिक ललखल पोिी। पढढ क ' सुनौलथिन। \nबेटा क ेुँ  पढढ क' सुनबैत , बुझबैत, अपनहु बुझलनन , पढलनन। आ \nसे पढैत -बुझैत, क े िेन आनन्द अएलनन से तकि वणणन िमिा संग \nसाझा कएने छलाि मामा। हुनकि वाणी मे आह्लादक संग वपता पि \nगौिवक भाव स्पष्ट परिलक्षित भेल िमिा।  \nआ मयंक जीक प्रथतविया जे छलनन से अििशः किबाक मोन भ ' \nििल अनछ िमिा। हुनकि किब छलनन , \"अिे , मैथिली ललटिेचि मे \nसेिो एहि 'लेवल 'क masterpiece book exist किैत छै ? िमिा तुँ \nिोइत छलए , मात्र इंग्लिशे ललटिेचि मे नीक -नीक पोिीक भिमाि \nछै। देखखयौ त....! बुझलो नहि छलए आइ धरि। ओि ! पहिले पढने \nिहितहुुँ, तुँ बाबा सुँ कतेक गप्प क' सक ै त छलहुुँ, एहि पोिी सुँ \nसंबंनधत। \nजेना वक आइ -काल्हि चलन अनछ , इंग्लिश मीहडयम सुँ पढल बच्चा \nसभ इंग्लिशे ललटिेचि पढब पलसन किैत छथि। से सएि मयंक जी \nइंग्लि श लल टि ेचि  तुँ पढ ैत ि ि ैत छल ाि  वकछु -वकछु, मुदा मैथिलीक \nपोिी हदस ध्यान नहि गेल छलनन। 'व्यास' जी सन मिान मैथिलीक \nसाहित्यकािक , अपनहि घि मे \"माुँ मैथिली\" उपेक्षित भेल जा ििल \nछलीि धीिे धीिे। इंग्लिश मीहडयम पाठ्यिमक कािणेुँ ई स्थिथत \nघि -घि बनन गेल , से आइ सुँ नहि ; चालीस -पचास वषण पहिनहि \nसुँ। \n'व्यास' जीक स्क ू ली जीवन मे अंग्रेजी ववषय पाठ्यिम मे सस्थिललत \nभेलनन तखन , जखन ओ छठी किा मे गेलाि। मुदा जखनहि सुँ \nकोसण मे सस्थिललत भेलनन अंग्रेजी ववषय , साल - दू सालक भीतिे , \nभगवान जानथि कतेक आ कोना एतेक रुचए लगलनन ई ववषय , \nजे खूब पढए लगलाि अंग्रेजी साहित्य। ववशेष रूप सुँ अंग्रेजी कवव  4 || ववदेि  ४२६ \nKeats, Shelley, John Milton सन कवव सभक लेखनी प्रभाववत \nकिैत छलनन 'व्यास' जी क ेुँ । \n\"Paradise Lost\" सुँ inspired भ ' ललखने छलाि 'व्यास' जी अपन \nपहिल खण्ड -काव्य \"सन्यासी\"। Blank verse मे। 54 पृष्ठक ई \nखण्ड -काव्य एकटा दमदाि किानक पि आधारित अनछ। दुखान्त \nकिानक िोएबाक बावजूदो िोचकताक अभाव नहि।  \nयुवाविा मे \"संन्यासी\" सन खण्ड -काव्य आ \"क ु माि\" सन उपन्यास \nलीखब , ल ोकक बीच वकन्स ाइत कन फु सकीक काि ण  सेि ो बन ल  \nछल िेतनन , जे सांसारिक मोि -माया सुँ वविनि -भावक तित तुँ ने \nललखल गेल छलए उि पोिी सभ 'व्यास' जी द्वािा। किीं ठीक े  तुँ \nने सन्यासी बनबाक नेआि मे छथि ओ। मुदा एिेन कोनो बात \nछलनन नहि। सांसारिक जीवन/ गृिि जीवनक प्रथत आकषणण \nछलनन 'व्यास' जीक मोन मे। असल मे छात्राविा मे िमानाि \nबाबूक अनुज शचीनािजी बड्ड प्रभाववत कएने ििथिन 'व्यास' जी \nक ेुँ । 'व्यास' जीक आदशण जकाुँ ििथिन ओ। जखन क ै भभन्डस िाउस \n(िोस्टल) मे ििैत ििथि 'व्यास' जी, तखन शचीनाि जी हुनकि \nबगलाबला रूम मे ििैत छलथिन। िनुक ववचाि , आचिण आ प्रथतभा \n'व्यास' जी क ेुँ  बड़ आकवषित किनन। शचीनाि जी गप्पक िम मे \nबाजल किथि जे वववाि नहि किब ! समाजक िेतु समवपित भ ' \nजाएब । क ु मािे ििब ! तुँ से शचीनाि जीक व्यनित्वक झलक \n'व्यास' जीक उपन्यास वक खण्ड - काव्यक पात्र सभ मे देखाइत \nअनछ। कतहु -ने -कतहु 'व्यास' जीक हदमाग मे ववद्यमान छलथिन \nशचीनाि जी।  \nसंन्यासी खण्डकाव्य ललखब आिम्भ कएलनन 'व्यास' जी सन् 1941 \nमे। पूिा िोइत चारि बखण लानग गेलनन। मौललक किानकक ई िचना  विदेह ४२६ || 5 \nसन् 1947 मे धािावाहिक रूप मे नमथिला नमहिि मे छपल छलनन। \nपछाथत इलािाबादक क ृ ष्णकान्त -जयकान्त नमश्र आहदक \nआग्रि/इच्छा पि पोिी रूप मे प्रकालशत भेलनन।  \n \nसंपादकीय सूचना -एहि लसिीजक पुिान िम एहि ललिंकपि जा कऽ \nपढढ सक ै त छी - \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -1 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -6 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -7 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -8 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक  6 || ववदेि  ४२६ \nयोगदान -10 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -11 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -12 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -13 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२६ || 7 \n२.२.हितनाि  झा- मैथिली  साहित्यमे  तािानाि  झा एवं  हुनक  \nपरिवािक  योगदान -६ \n \nहितनाि झा \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक पहिवािक योगदान -\n६ \n  \nस्वतंत्रता आंदोलनमे प्रभातक साहित्यत्यक अवदान  \n\"प्रभात\" मालसक पढत्रकामे अनेक किा -ननबन्ध ढिवटश साम्राज्यक \nवव रु द्ध लल ख ल  गेल  आ स्वतंत्रता आन्द ोल न मे तत्काल ीन  वकछु  युव क \nलोकनन भाग सेिो लेलनन जाहिमे प. दामोदि नमश्र (स्वदेशी \nआंदोलन , खादी वस्त्रक प्रचाि आ खादी भण्डाि कोइलखमे  1932मे \nखोलब , एहि प्रसंगक समाचाि प्रभातमे प्रमुखता सुँ अयलैक।) प. \nश्रीकान्त ठाक ु ि ववद्यालंकाि , प. िरिनाि नमश्र आहद। खादी भण्डाि \nखुजलाक बाद प्रभातमे जे छपल ििैक ओ समाचाि एतय अववकल \nप्रस्तुत कयल जा ििल अनछ - \n 8 || ववदेि  ४२६ \n�मोतीपुिमे मधुबनी खादी भण्डािक शाखा श्री दामोदि नमश्रक \nसंििणमे खुजलै। एहि दुकानमे मधुबनीक दिसुँ खद्धि वविी भय \nििल अनछ। अतएव खद्धि एवं देशी कपड़ा खिीदय वलाक ेुँ  एहि \nदुकानसुँ अत्यन्त लाभ भेलन्हि अनछ। आशा कयल जाइछ जे \nजाहिसुँ ई दुकान लचििायी िहि सकय , तेकि यत्न किबामे कोइलख \nतिा कोइलखक समीपि गामक खद्धिप्रेमी वृन्द थतल मात्रो पैि \nपाछु  न हि  कि ताि ।� (सन्दभण: कोइलख: हितनाि झा , पृष्ठ-111) \nदेशप्रेमक भ ाव न ासुँ ओतप्रोत अन ेक नन बन्ध  आ वकछु  कि ो प्रभ ातमे \nप्रकालशत भेल छलैक जे ढिवटश सिकािक ववरुद्ध कतेक स्पष्टता \nआओि ननभीकतासुँ जनमानसक ेुँ  ववद्रोि किबाक प्रेिणा दैत ििल \nजाहिमे एक ननबन्ध िमानाि झाक लेख �दरिद्रता औि ओकि \nकािण � आ दोसि किा भवनाि नमश्रक �अद्भु त \nदेशानुिाग � युवकक सािस आ लेखनीक क ु शलताक स्पष्ट दशणन \nिोइत अनछ।  \nिमानाि झाक लेखमे तत्कालीन समयक शासकक ि ू िता आ \nपिपातक एक -एक डेटाक संग ललखल गेल अनछ।  िमानाि झा \nयुवक संघक सभापथत प्रलसद्ध इंजीननयि उमानाि झाक अनुज एवं \nढबिाि सिकािसुँ सलचव पदसुँ सेवाननवृत्त भेलाि। ओहि समयक \nिचनाकािमे हिनक बेस ख्याथत छलनन। नमथिला मोद मे हिनक \nअनेक िचना प्रकालशत छनन। िमानाि बाबू ढबिाि सिकािक \nट्ांसपोटण ववभागक सलचव पदसुँ सेवाननवृत्त  भेलाि।  \nदरिद्रता औऱ ओकि कािण  \nिमानाि झा (कोइलख)  \nप्राक ृ थतक ननयम सभ ठाम एक े  िंग कायण किैत अनछ। जाहि \nसम्पलत्तक कािणक जे फल यूिोपमे िोइत छैक , ओकि ओिने फल  विदेह ४२६ || 9 \nभाितोमे िैब अननवायण अनछ। िानांति भेदसुँ सामालजक अविा -\nव्यविाक कािणे कोनो क ु फल वा सुफलमे ताितम्य \nभ ' सक ै छ, वकन्तु कोनो नैसनगिक कािणक फलमे अन्ति नहि \nभ ' सक ै छ। \nजाबत भाितवषणमे जमीन्दािी प्रिा नहि छल औि िाजस्व द्रव्यक \nरूपमे नहि , वकन्तु पैदावािक रूपमे लेल जाइत छल , तावत गृिि \nक ेुँ  ओहि ववपलत्तक सामना नहि कि ' पड़ैत छलनन ,जे आइ \nकि � पड़ैत छनन। प्राचीन कालमे खेत -खरििान आहदक पैदावािक \nदशांश अिवा कोनो स्थिथतमे चतुिाांश वा षष्ठांश िाजा क ेुँ  िाज्यमे \nसुप्रबन्ध िखबाक िेतु देल जाइत छलैि। एिेन कहियो नहि िोइत \nछल जे खेतमे पैदावाि चािे दस मोन िो अिवा सय मन , वकन्तु \nगृिि अपन �कि � चानी वा सोनाक एक ननत्यित परिमाणमे \nअवश्य देथि। ई तुँ एक प्रकािक जूआ िीक। क्यो नहि कहि सक ै छ \nजे कोन खेतमे क े िेन पैदावाि िैत औि कोन साल क े िेन वषाण वा \nिौदी िैत। इिो क्यो नहि कहि सक ै छ जे कोनो खास खेतमे फलाुँ \nउपज बिाबरि िोइते िित। बाजािक दि सभ हदन एक े  िंग नहि \nििैछ ।जखन पैदावाि सभ साल समान िैब असम्भव अनछ , तखन \nिाजस्व -कि प्रथत वषण एक समान लेब औि बीच -बीचमे बढढबतो \nजैब--एक एिन अनुलचत औि घृभणत कायणवािी िीक ,जकि जतेक \nननन्दा क ै ल जायत -िोड़े िीक।  \nसम्राट अकबिक शासन कालसुँ सोना आ रुपैयाक रूपमे एक \nननत्यित कि लेबाक प्रिा चलल। तहिये सुँ गृििक सन्तापक \nववषवृि आिोवपत भेल। वकन्तु एतबा कहि देब आवश्यक जे अकबि \nवा हुनक उत्तिानधकािी देशी छलाि औि हुनक हित औि \nअहित , हुनक जीवन औि मिण देशक हिताहित पि अवलल्हित  10 || ववदेि  ४२६ \nछलैि। तैं हुनका लोकनन प्रजा पि �कि 'क वसूलीमे ओहि तििक \nअत्याचाि नहि किैत छलाि जे आइ ववदेशी शासन कालमे देख 'मे \nअबैये। \nदोसि बात जे लेखक क े ि ध्यानमे अनैये ओ िीक -सामालजक औि \nव्यनि गत अपव्यय। वकछु  ल ोक एि ेन  छथि  जे सामथ्यणसुँ बाि ि  ख चण \nकिबाक िेतु ऋण लैत छथि। कतेक लोक महदिापान , व्यभभचाि \nऔि शौकीनीमे अपन सम्पूणण आमदनी खचण क ' दैत छथि। कतेक \nलोक सामालजक िीथत ओ प्रिासुँ एतेक बाध्य भ ' जाइत छथि जे \nहुनका खचण किय पड़ैत छैि। औि यहद नहि किैत छथि त ' समाजमे \nहुनक ननन्दा िोमय लगैत छैि। यहद क्यो लोक अपन वपता वा \nमाइक श्राद्ध, बेटाक उपनयन - वववािाहद अन्य संस्काि खूब धूम -\nधामसुँ नहि किैत छथि ,यिेष्ट िाह्मण भोजन नहि किबैत छथि ,तुँ \nसमाज हुनका पि िुँसै ये औि हुनका एक प्रकािक कलंकक टीका \nव्यिण लानग जाइत छनन। एिी प्रकािक अन्यान्य सिस्रो फजूल खची \nअनछ,जाहिसुँ लोक दरिद्रताक दारुण दुख भोगैत छथि।  \nगिीबीक तेसि कािण अनावश्यक टैक्स िीक। कोनो देशमे सिकािी \nकमणचािीक ेुँ  एतेक वेतन नहि भेटैत छनन जतबा भाितमे। इंिैण्डक \nसभसुँ पैघ कमणचािी प्रधानमंत्रीक ेुँ  छौ िजाि मालसक भेटैत \nछनन , वकन्तु एतुका वाइसिायक ेुँ  एक ै स िजाि रुपैया औि छोटा \nलाटक ेुँ  दस िजाि रुपैया मालसक भेटैत छनन। वकन्तु ध्यान देबाक \nबात िीक -- जतय भाितक प्रथत मनुष्यक दैननक आय सात पैसा \nअनछ ततय इंिैण्ड क े ि प्रथत मनुष्यक दैननक आय प्रायः अढाइ \nरुपैया अनछ ,तखन ई उनटा न्याय किाुँ तक युनिसंगत िीक से \nववचाि करू।  \nफौजमे साहठ किोड़ रुपैयाक खचण छैक। एहिमे लगभग तीस किोड़  विदेह ४२६ || 11 \nरुपैया पचास िजाि गोिा मे खचण िोइये औि अवलशष्ट तीस किोड़ \nदू लाखक लगभग हिन्दुस्तानी फौज पि खचण िोइये। ई सभ रुपैया \nटैक्स द्वािा अबैत छैक , जाहिमे अनधकांश गृििक ेुँ  देबय पड़ैत छैि।  \nएहि सभक अथतरिि िमिा लोकननक दरिद्रताक कािण वैज्ञाननक \nआववष्कािक प्रचाि िीक। िम देखै छी जे प्राचीन कालक सड़कक \nवकनािमे जतेक सिाय ,आबादी औि दोकान छल , ओ सभ आइ \nउजड़ल पड़ल अनछ। जाहिसुँ लाखो दोकानदाि , अगभणत \nमजदूि , कािीगि , गाड़ी-घोड़ा वला....आहद परिपाललत िोइत छल ओ \nसम्पूणण साधन िेलगाड़ीक प्रसादात माुँवटमे नमलल गेल।  \nढबजलीक पंखा कतेक मजदूिक ेुँ  बेकाि कयलक  ? ढबजलीक िोशनी \nकतेक तेलीक सत्यानाश कयलक  ? मील सभ कतेक जोलािाक \nघि ध्वंश कयलक  ?-- कतेक ववधवाक मुुँिक िोटी नछनलक एकि \nकोनो हिसाब िैब असम्भव अनछ। ई त ' वकछु ए बात देख ाओल  गेल -\n- यहद ववस्तािसुँ सभ बातक ववविण देल जाय त ' िमिा लोकननक \nदुखक गािा बहुत बढढ जायत।  \nमनुष्यजाथतमे ववज्ञानक वृनद्ध िैब ,कला -कौशलक ववकास िैब -- एहि \nसभक ेुँ  क्यो समझदाि आदमी खिाब नहि कहि सक ै त अनछ। वकन्तु \nई तखने सम्भव िीक जखन ओ ववकास मनुष्य जाथत मात्रक लेल \nहि तकाि ी ि ो। जाहि  वव ज्ञान क फल  वकछु  व्यनि केुँ ल ाभ  पहु ुँचयबाक \nिेतुए ुँ  व्यविाि िो औि शेष जनता ओहि लाभसुँ वंलचत ििय , बल्हि \nअपन पूवोक सुखक ेुँ  नाश क ' बैसय तुँ ओ अज्ञानपूणण ज्ञान कहियो \nसंसािक िेतु हितकािी नहि भ ' सक ै छ। \nएिी लेल मनुष्यभि ववद्वान लोकनन तेिेन मागण किैत छथि जकि \nअनुसिण कयला उत्ति संसाि मनुष्य मात्रक लेल शाल्हन्तमय \nजीवनक पववत्र िल भ ' जाय औि मनुष्यजाथतमे क ु क ु ि जकाुँ एक  12 || ववदेि  ४२६ \nटु कड़ी ि ोटी ल य ल ड़ब बन्द  भ ' जाय। ओ उपाय यैि िीक जे - \nदेशक छोट -छोट सुववधाजनक स्वतन्त्र खण्ड िो , प्रत्येक खण्ड अपन \nपैदावािक ेुँ  सस्थिललत सम्पलत्तक रूपमे एकत्र किय औि प्रत्येक नि -\nनािी क ेुँ  ओकि उपभोग एवं ििामे समान अनधकाि िो।  \n********* \n{सन्दभण: प्रभात , वषण -2, अंक-1, जनविी -1934),संख्या -01) \n  \nदोसि एक किा जकि लेखक भवनाि नमश्र तहिया मात्र  14- \n15 वषणक छलाि ,जहिया हिनक ननम्नललखखत देशप्रेमसुँ ओतप्रोत \nकिा �अद्भु द्देशान ुि ाग� कोइलखसुँ प्रकालशत मालसक \nपढत्रका� प्रभात �क नविि  1934क अंकमे िनकहि ललखल \nअििक संग प्रकालशत भेल ििनन। स्वाधीनता आन्दोलनमे मैथिली \nपढत्रका�प्रभात �क अवदानक मात्र ई एक दृष्टान्त प्रस्तुत अनछ।  \nकोइलखक भवनाि नमश्र ,जे लचवकत्सकक रूपमे अपाि यश अलजित \nकयलनन। ई ववद्वान परिवािक छलाि ,स्वयं ववद्वान छलाि , सहृदय \nछलाि , साहित्यत्यक रुलच छलनन , संगीतप्रेमी ििथि , िाजनीथत -िलसक \nििथि , स्त्रीलशिाक प्रबल समिणक ििथि। ई मिान ववद्वान \nप0 बबुआजी नमश्र (कलकत्ता ववश्वववद्यालयक प्रोफ े सि)क सुपुत्र \nििथि। क े न्द्रीय मंत्री एवं ढबिाि ववधानसभाक अध्यि प 0 िरिनाि \nनमश्र,मिान लशिाववद प्रो 0 जयदेव नमश्र , ववख्यात अभभयन्ता \nअननरुद्ध नमश्रक अनुज ििथि।  \n1978मे दिभंगा मेहडकल कॉलेज  & िॉस्पस्पटल,लिेरियासिायसुँ \nमेहडलसन ववभागाध्यि पदसुँ सेवाननवृत्तक उपिान्त साहित्यमे िनम \nगेल छलाि। प्रो 0 िरिमोिन झा , प0 चन्द्रनाि \nनमश्र�अमि ', ववद्याकि कवव , प्रो. शंकि क ु माि झाक संग  विदेह ४२६ || 13 \nआकाशवाणीसुँ िास्यवाताण प्रसारित िोइत छलनन। 】 \nअद्भु द्देशान ुि ाग \nलेखक -- श्री भवनाि नमश्र  \n�आबहु ुँ माफी माुँनग ल े। वकछु  व ेशी न हि , एतवा कहि दे वक आइ \nतािीखसुँ िम एहि झंझटमे नहि पड़ब �। \n�कोन झंझट  \n�यैि झंझट , जाहिमे कार्य्ण कयलाक कािण तों पकड़ल छें ओ \nआगू की ियतौक तकि ठेकान नहि। यैि खद्दि पहििव कोनदन गीत \n.....अिे .....  \n'वन्दे मातिम � गाएब तोिा सत्यानाश कितौक। गामपि \nिहितें , क े िेन आनन्दसुँ अपन परिवाि ओ दश इष्ट नमत्रक संग तोिि \nहदन कवटतौक  ? \nपिन्तु एहि कार्य्ण क ै  कयला सुँ कोन -कोन देशक अन्नपानन ओ \nककिा -ककिा िािेुँ मारि खयबें तकि कोन ठेकान  ? \n�वेश एक वेरि जे कयलें से कयलें , आव फ े रि क � एिना क ु किण \nमे नहि पड़ी। � \n  \n� ककिा  ? खद्दि पहििव ओ � वन्दे मातिम � गीत गैव क ै  अपने \nक ु किण किैत नछऐक  ? तिा अपन िि चुसननिािक अपना भाइ \nपि घोि अत्याचाि किबामे अपन सिायता क ै  \nसुकिण  ? नछ:, नछ:, अपने जन्मधािण कय अपन \nमातृभूनम � भाितमाता � क कोन उपकाि कयललऐि जे अपनेक \nशािीिक भाि ओ एखनहुुँ अपना छाती पि विन किैत छथि  ? \nसुनले िोएत -- \n� लजसको न ननज गौिव तिा ननज देश का अभभमान िै , वि नि  14 || ववदेि  ४२६ \nनिीं नि ....\"  \n� चुप वदमाश ! बेिाया !! यिाुँ आकि पात्यण्डत्य छाुँटने लगा िै। � \n(बेंत ल 'क' खूब जोि स मारिकय) आवहु माुँफी मंगवे वक \nनहि  ? शैतान , पाजी, उल्लू किाुँक े । आवहुुँ वजैत छें वक नहि  ? \n मिाशयजी ! आव की भेलैक जे िम माुँफी माुँनग ललय  ? अपने \nक ेुँ  बूखझ पड़ल जे बूट सुँ मारिकय िमिा सुँ अपना इच्छानुसाि किा \nलेव  ? \nई अपनेक भ्रम छल। देशक प्रथत जकिा वास्तववक प्रेम छैक तकिा \nमृत्युक डि त ' िोइतहि नै छैक , बेंतक चोट क े  ओ कतेक पिवाहि \nकित  ? \n� कोइ िै  ? वपस्तौल ले आ। (िाि मे ल ' क') आव  ? की \nकिवें ? आखखिी वात , बाज-- एक ...दू...की  ? \n\" कनेक िनम जाउ  , ई कमीजो धरि अपनेक गोली क ै  अयबा में \nकनेक बाधा वकयैक देत  ? (कमीज खोलल कय) िोउ , लगाउ।। � \nवेश  , एक ...दू...िन...\" भाित    मा...ता ...की...जय।  \nआकाशवाणी             \n   �         �         �          �         � \nकमलाकान्त - िौ दीना ! कतौ स िोदनक आवाज अबैत अनछ।  \nदीना -- (सूननकय) सैि , एतेक िाथतक ' ककिा कोन ववपलत्त \nपड़लैक ? \nकमला - चल त � देखखयैक , स्वयंसेवकक की कत्तणव्य थिक ै क से \nत' जनले छहु। एखन कोन  ? ठनका खसैत िितैक तैयो जाय \nपड़तहु। \nदीना - िम वक से नहि किैत छी  ? \n(दुनू गोटाक प्रिान)   विदेह ४२६ || 15 \n(एक उजड़ल घि लग आववकय एक वृद्धाक प्रथत)  \nकमला - काकी ! अिाुँ कनैत वकयैक छी  ? अिाुँक वालक वक \nचोिी -डक ै ती कय क ु ल मे कलङ्क लगवलक अनछ  ? स्वदेशक िेतु \nप्राण देलक। मातृभूनमक िेतु प्राण देवा सुँ मानव जीवनक वेशी मूल्य \nकी छैक ?     \nआशीवाणद हदय जे िमिहु दुह गोटा क ै  (दीना हदलश इशािा किैत) \nएतवे वकयैक , गाम भरिक नवयुवक लोकनन क ेुँ  स्वदेशक िेतु जीवन \nदान किक सुअवसि प्राप्त िोइन्हि �। \nवृद्धा---( चुम्वन किैत) बेटा ! िम अपना वालकक स्वदेशक िेतु \nमृत्यु भ ' जयबाक कािण नहि कनैत छी। छाती एहि लै फटैत अनछ \nजे िमि एक े  टा बेटा स्वदेशक िेतु जीवन दान किक सुअवसि \nप्राप्त कयलक। धन्य सािस ! धन्य त्याग !!धन्य देश भनि !!!  \n(वतणनी अववकल िखबाक प्रयास क ै ल अनछ।)  \n(सन्दभण: प्रभात: वषण  2, अंक-11, नविि -1934) \nप्रलसद्ध आलोचक मोिन भािद्वाज प्रभातक ववषयमे ललखने छथि - \n\" मैथिली पत्र -पढत्रकाक इथतिासमे प्रभातक अवदान मित्वपूणण \nअनछ। तत्कालीन समाजक स्थिथत आ सोच -ववचािक दस्तावेज तुँ \nअनछए,साहित्यत्यक अलबम सेिो थिक। एकि मित्व आओि बढढ \nजाइत अनछ जखन एकि िस्तललखखत स्वरूपपि ध्यान दैत छी। � \n(सन्दभण: एकल पाठ -मोिन भािद्वाज)  \n \n \nसंपादकीय सूचना -एहि लसिीजक पुिान िम एहि ललिंकपि जा कऽ \nपढढ सक ै त छी - \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -1  16 || ववदेि  ४२६ \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झाक एवं हुनक परिवािक योगदान -5 \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२६ || 17 \n२.३.डा धनाकि  ठाक ु ि- ई की क े लहुुँ (किा ) \n \nडा धनाकि ठ ाकु ि \n  \nई की क े लहुुँ (किा) \n \n\"बाबूजी, अिाुँ ई की क े लहुुँ, िमिा ववधवा बना क े लहुुँ अपन जम्एक ेुँ  \nमारि\" , बजलीि उवणशी।  \n\" िमि जमाए कहियाक ेुँ , िम की विण क े लहुुँ ओकि जे िमि जमाए \nतौि ओकिा किलैुँ। \" बदलाव िाधेश्याम ष  \n\"िमि त पथत छलाि , ओ\"। \n \n\" िम ने त कन्यादान क े लहुुँ तो िि , ने वववाि भेलहुवा ओ तो िि \nवषण भेलहु\"!  \n\"िम श्यामा मन्हन्दिमे श्यामामाइक ेुँ  सािी मानन सेनूि ओकि लेने \nछी। िम सीतािामक आब ववधवा छी। \"  \n\"छोट मुुँि पैघ बात। \"  \n\" त की िमिो मारि देब , मारि हदए , िम ओकिहि लग जाए ं । \"  \n\"तोिा नहि मारुथत। \"  \n\"वक एक अिाुँ दोसिक बेटीक े  मािलहुुँ अपन बेटीक ेुँ  वक एक नहि \n 18 || ववदेि  ४२६ \nमािब। अिाुँ एक खून किी की दू खून किी भेटत त एकहि फांसी। \n\" \n\" िमिा वपतेबाक जरूित नहि। \"  \n\"अिाुँ ओकिा वक एक मािललऐ। िमिहुुँ मारू। \"  \n\"तोिा मािलासुँ समस्या समाप्त नहि िैत , तेुँ नहि मारुती। \"  \n\"नहि िम अिाुँक बेटी छी तेुँ नहि मािब वकन्तु अिाुँक ेुँ  ई अनधकाि \nकोना भेटल जे अिाुँ ककिहुुँ बेटीक ेुँ  एहि लेल मारि देब जे ओ \nअिाह्मण भए िाह्मणक बेटीसुँ वववाि क े लक। \"  \n\" फ े ि वैि बात , िम ई वववाि भेल मानते नहि छी नहिए कानून \nमानते। \"  \n\"वक एक?\" \n\"एहि लेल जे ओहिमे ने हिन्दू धमण ववधानक पालन बेला नहिए \nववशेष वववाि ननयम क े । वववाि िोइत छैवेदी पि सैकड़ों ववधानसुँ \nजाहिमे सप्तपदीसुँ ओ पूिा िोइत छैक जकि पहिले कन्यादान िोइत \nछैक। िम स्वयं ओलीले छी , िमिा बूझल अनछ जे वववाि की िोइत \nछैक। हिन्दू लेल त ई संस्काि छैक इनमे एक कानूनी समझौता। \n\" \n\"अि ाुँ ओकील  छी त की छू वट जाएं,अिाुँक ेुँ  फाुँसी भ क िित। िम \nगवािी देब अिाुँक ववरूद्ध । \"  \n\"गवािीक जरूितहि नहि छौ। िम त दा ििल छी अपनहि िाना \nसिेन्डि किए जे िम हदनदिाड़े डीएमसीएचक चिधि आहडटोरियम \nलग मुख्य द्वािक सामने अपन लाइसेन्सी वपस्तौलसुँ प्राचायाणक ेुँ  \nबजा सीतािामक ित्या क े लहुुँ तावक फ े ि क े ओ छात्र एना दोसिक \nबेटीकेुँ न हि  फु सल ाकुँए उड़ाि ए। ि म डि ैत नहि छी। िमिा मालूम \nअनछ िमिा की सजा भेटत , ि म सब वकछु  जान बूखझकुँए  विदेह ४२६ || 19 \nिोशोिवासमे ई क े ने छी। \"  \n\"नहि अिाुँ पागलपनमे ई क े ने छी। \"  \n\"अच्छा त तूुँ दोसि वषणमेलिी िैंड अपनाने डाक्टिनी बूझ लगलैुँि। \nसे तूुँ बन। िम नव ओकील किना अपन मौसी जमीन बेची तेिा \nकोटा पटा पढौलहुुँ। तोिक माए िमिा छोहड़ देलक , तलाक लेलक \nजे िम बेकाि छी , नहि कमाएि। ओ छलीि तोििे सन डाक्टिनी \nिम मैथिलीक प्रोफ े सि। मधुबनीमे मोकदमा लड़ैत जे तलाक नहि \nिे ओिी बीचमा औकात पास क े लहुुँ। आइ तूुँ सुननत्यित ले सब \nबात जे कहिओ नहि किने छववयों तो िि माए सेिो बदजात छलहु -\nओकि माए यानी िमि सासु भोजपुिी कोनहुुँ जावकि छलीि क ेुँ  \nहुनकि वववाि लेल क े ओ िाह्मण तैयाि नहि िोइत छल भरि \nसभागाछीमे। िम छलहुुँ संघवादी जतए हिन्दूक बात िोइत छैक \nजाथतपाथतक ेुँ  नहि क ेुँ  िम आगाुँ बढढ हुनत कान्त वपताजी \nकोल कातामे लशि क चल लचत्र प्रलसद्ध स्वतंत्रता सेन ान ी खख द्दूबाबूक \nबेटाक ेुँ  लग गेलहुँ आओि किललएन्हि अरूण जेपी आं दोलनमे मीसा \nसजायाफ्ता ििल छी , िम किब ढबआि अिाुँक बेटीसुँ - हुनक \nआुँखखमे नोि छलकलैन्हि आओि िम ओहि िाथत ढबसारि गाम जा \nढबआि क े लहुुँ। ओहि सन्तोषरूपी माए िाममभण छलहु एिी \nडीएमसीएचक सेक े न्ड ईयि छात्र। िम ववत्तिहित कालेजमे प्रोफ े सि \nजत वेतन भेवटए नहि छलैक। ससुि मिोदयक ेुँ  लकवा भेलन्हि ओ \nजात ििलाि आओि वकछु ए हदन मे ि मि  सासु सेि ो। ि म हु न क \nएकमात्र सन्तान अपन पत्नीक ेुँ  घिक अपन माएक गिना -गुहड़या \nबेलच एमबीबीएस पुिा किाओल दाहि बीच तो िि जन्म भेलौ ओहि \nडीएमसीएमे डा सिोज वमाणक िाि। ओ किने छलीि जे 'इसको भी \nडाक्टि बनाइएगा '।। तो िि माए ओकि संगी। की बेला एक -दू साल  20 || ववदेि  ४२६ \nओ िेल क े  गेली। पहिलेएना सभ िि साल पास किाुँ किैत छलैक , \nक ेुँ सिोज पासभए िाउससजणन भए गेलैक यावत् क े ओ एनाटॉमीक \nआयिन गेट पास नहि किए आगाुँ नहि। खैि भला िो नव आएल \nएचओडी िाह्मण झासिक ेुँ । िम जा हुनका किललएन्हि पहिलुका \nिाममभण पि कोनो दया नहि क े लक फ े ल पि फ े ल किैत ििल खैि \nओ पास भेलाि आओि इन्टनणलशपमे गेली। िमहुुँ प्रोफ े सिी  छोड़्  \nदेलहुुँ कािण वेतन सालमे कहिओ एक मासक भेटैत छल आओि \nदिभंगा कचििीमे ओकालथतक हडग्री पि ज्वाइन क लेने छलहुुँ \nकािण ओहि बीचमे अपन फाइनल इअि किैत तो िि माएक \nनाजायज सिन्ध एक सीननयि िेलजडेंट डा मितोले भ गेल छलैक \nजकि शंका िमिा लानग गेल छल। ओ िमिा लग आबथि तेुँ िम \nदिभंगा गेल छलहुुँ वक ओिी बीच ओ मधुबनीमे िमिा , िमि माए -\nबाप, िमि छोट बहिन पि चाटणि क े स दिेज प्रताड़ना आहदक संग \nसंग तलाकक क े लीि आओि पालल क े लीि आओि ओहि डा मितो \nसंग अिब भानग क े लीि नौकिी लेल। तोुँ छोट बच्चा , कोटण सेिो \nिमिहि पिवरिश लेल द देने छल कािण तोिि माए नहि मंगलकौक।  \nिम त तोिा यैि ने बतौललयौ वक तोिि माए मरि गेलौ - नहि ओ \nएखनहुुँ जीववत छौ , ई बात अलग जे डा मितो अिब ल ' जा क ' \nओकि पासपोटण संग ओकिा एक शेखक िािे ओकि अस्पतालमे \nकाज किए किीं बेलच देवकी आओि ओतहुुँ ओकिा ओिी शेपसा \nसुनीता छी एक बहुत गोि बेटी छैक जे मेहडकल कॉलेजमे पढाई \nकिैत छैक।  \nअपने डा मितो भाित भानग आएल कािण ओ झूठ बालज ढबििानु \nक े ने छल। ओकिहुुँ पहिलेसुँ एक पत्नी आओि एक बेटा छलैक।से \nओ घूनमहफरि अपन जीवन बीतबैत अनछ।   विदेह ४२६ || 21 \nिम सोचलहुुँ आब जे िो पढल -पढाएल पत्नी त ' चलल क े लीि आब \nतूुँ ननशानी छैक , जे सिोज डाक्टिनी से तेिा िम डाक्टि बनाबी। \nिम दोसि ढबआि नहि क े लहुुँ आओि तोिि परिचयाणमे लागल \nििलहुुँ। ओतेक ओकालतो किाुँ चलैत छल िमि। तेुँ घोघिडीिाक \nजमीन बेलच तोिा कोटा पढए पठौलहुुँ कािण जखन तूुँ पहिल बेि \nपीटने कम्पीट नहि क े लैुँि िमिा लानग गेल जे प्राइवेट मेहडकल \nकॉलेज मधुबनी की सििसा , वकशनगंज , कवटिािमे 15 लाख िि \nसाल देनाइ िनि बुत्तामे नहि अनछ। से भगवती संग देलन्हि आओि \nतूुँ किना सिकािी सीट पि डीएमसीएचमे प्रवेश लेलैुँि। िमिा लगैत \nछल जे िनि सब तपस्या सािणक भेल।वकन्तु सुनैत छलहुुँ हिन्दू \nमुसलमान क 'लव लजिाद '। से आब अिेडकिक नाम ल लोक \nहिन्दूक वपछड़ा वगण िाह्मणक बेटी पि डोिा डालैत अनछ जे अिेडकि \nसेिो िाह्मणीसुँ ढबआि क े लन्हि अपनासुँ नीच हिन्दू जाथत में नहि। \nई समाजक ेुँ  स्लखखत कितैक , आपसी हििंसा -ववद्वेषक ेुँ  बढौतैक, जे \nिम बेि -बेि ओहि छौुँड़ाक ेुँ  बूझौललयौ आओि तोिहुुँ वकन्तु तूुँ दूनू \nिमि बातक ेुँ  मेजि नहि देलैुँि तेुँ िम ई ित्या गोडसे जकाुँ जाक ' \nक े लहुुँ अनछ। िनिा एकि कोनहुुँ पिाताप नहि अनछ। गीतामे \nभगवान किलखखि अनछ , ' स्वधमे ननघनम् श्रेयः ', अपन -अपन \nजाथतधमणक काज किैत ओ मोि पाढब सक ै त अनछ तखन \nअन्तिजातीय वववािक जरूित की ? वकन्तु ओ नहि मानक तखन \nिमिा लग की ववकल्प छल ?\" \n\"बाबूजी, अिाुँ िमिा मारितहुुँ ओकिा वक एक ? \" \n\"तावक ओ फ े ि दोसि लड़कीक ेुँ  नहि बिकाबए। उत्ति प्रदेशमे देखैत \nछिी क े  नाम इनकाउन्टि िोइत छैक ,तेुँ िम सिेआम ित्या क े लहुुँ \nअनछ जे छात्र -छात्रा एहि लव फिमेनाइ वपताक पाइपि बन्द किे।   22 || ववदेि  ४२६ \nिम िाना जाइत छी। फाुँसीक फन्दा चूम। तेुँ खुश िि '। पढढक \nडाक्टि बन। तोिि फीस लेल िम बीस लाख टाका हफक्स्ड \nहडपोलजटक नॉनमनेशन आओि ववल काल्हि बना चूकल छी।\"  \n\"बाबूजी! \" \n(9.8.2025:1222, कानपुिमे ललखखत आओि 29.8.2025 ट्रेन \n18310मे इटावा -प्रयागिाजमे टंकी, 123म सगि िाथत दीप जिय, \nिांची30.3.2025मे पठठत)  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२६ || 23 \n२.४.डा. आभा  झा- चाणक्य  \n \nडा. आभा झा \nचाणक्य \nसंस्क ृ तमे एकटा सूनि छै - �वियलसनद्ध: सत्त्वे भवथत मितां \nनोपकिणै: � अिाणत् कोनो काजक सफलता लेल संसाधनसॅं बेशी \nआत्मबल आ सङ्कल्पक दृढताक आवश्यकता िोइत छैक।एहि \nसूनिक े ॅ ॅं चरितािण देखबा लेल सकलसाधनसंपन्न िावण आ \nवनवासी िामक बीचक युद्ध देखल जा सक ै छ , िस्थस्तनापुिक \nिाजोलचत शनि आ सुववधासॅं संयुि कौिव सेना आ वन -वन \nभटक ै त पाण्डवक मध्य भेल युद्धक े ॅ ॅं सेिो िेखांवकत कएल जा \nसक ै छ।एहि तििक अन्य बहुत िास उदाििण इथतिासक पन्ना \nउनटौला पि देखल जा सक ै छ ,जाहिमे मगधमे भेल अभूतपूवण सत्ता -\nपरिवतणनक उल्लेख किब अप्रासंनगक नहि िोयत। जखन िाजा \nलोकननक छोट - छोट स्वािणक परिणामस्वरूप खण्ड प खण्ड भेल \nभाित ववदेशी आिमणकािीक जालमे फॅंसल चलल जा ििल छल \nतखन एकटा नन:स्व िाह्मण संकल्प लेलनन अखण्ड भाित बनयबाक \nआ ओहि लेल अपन िाजनीथत , अिणशास्त्र, युद्धकला आ वेदाहदक \nअध्ययनक सभटा कौशल झोंवक देलनन एकटा मेधावी वकशोि पि \nआ तैयाि कएलनन मौयण साम्राज्यक संिापक चंद्रगुप्त मौयणक े ॅ ॅं। \nओ नन:स्व िाह्मण छलाि मिान िाजनीथतज्ञ , अिणशास्त्री,दाशणननक \nआ क ू टनीथतज्ञ चाणक्य , जननक नाम क े  नहि जनैत \n 24 || ववदेि  ४२६ \nअनछ? शनिमन्तो जॅं अनाचािी भए जाइ त � ओकिा उखाड़बाक \nसंकल्पक े ॅ ॅं साकाि किए बला दूिदशी कौवटल्यक िाष्ट्रक प्रथत \nननष्ठाक ववषयमे संभ्रम ओ आदि क े  नहि िखैत अनछ ? हुनका \nहिसाबसॅं कोनो ननयम वा आदशण शाश्वत नहि िोइत छैक -आवश्यक \nिोइत छैक  �िाज्य -हित सवोपरि � मंत्र।ओ िाज्यक े ॅ ॅं मजगूत \nकिबा लेल गुप्तचिी (जासूसी) , क ू टनीथत आ युद्धकलाक ववशेष \nननयम बनौलनन आ किव्यविा , व्यापाि , क ृ वष आ सेनासंगठनक \nआधुननक लसद्धांतक न्यों िखलनन ।प्रशासन , अिणव्यविा , कि \nनीथत , ववदेश नीथत आ युद्धनीथत पि ववस्तृत ग्रंि  �अिणशास्त्र� आ \nिाजनीथत आ आचिणक लसद्धांत पि  �चाणक्य नीथत � आइयो \nपूवणवत् अिणवत्ता िखने अनछ।  \nओिन दूिदशी चाणक्यक जीवन पि संस्क ृ तमे एकटा प्रलसद्ध नाटक \nअनछ ववशाखदत्त िलचत मुद्रािािस , जाहि मे चाणक्यक िाजनीथतक \nक ु शलता, क ू टनीथत आ नन्दवंशक पतनक बाद चन्द्रगुप्त मौयणक \nिाज्याभभषेक धरिक घटनाक वणणन भेल अनछ।एहि ग्रन्थमे \nचाणक्यक िाजनीथतक बुनद्धमत्ता , अटू ट धैयण, िणनीथतक \nसोच, िाष्ट्रहितक प्रथत ननष्ठा आ क ू टनीथतक पिाकाष्ठाक वणणन भेल \nअनछ। मिामात्य िािसक े ॅ ॅं अपना पिमे किबा लेल ओ बाटक \nशुलचताक ध्यान नहि िखैत छथि आ अंग्रेजीक ई सूनि चरितािण \nकिैत छथि -�Everything is fair in love and war�. \nमैथिलीमे दीनानाि पाठक बन्धु प्रणीत  �चाणक्य � एकटा \nमित्त्वपूणण ग्रंि अनछ ,जकि ववषयोपिापन आ प्रवाि अनायासे \nपाठकक े ॅ ॅं अपना हदलश खखिंचैत छैक। ओकि पहिल सगणक एकटा \nछोट सन उद्धिण सोझां िखबासॅं अपनाक े ॅ ॅं िोवक नहि पाढब ििल \nछी-  विदेह ४२६ || 25 \n'कान खोलल संसाि सुनय ई िमि वाक्य अथतशक्य  \n िाजनीथत क े ि पृष्ठभूनमपि उतरि गेल चाणक्य ' \nिववसम दीप्त , अनलसम दािक पवव सम कहठन कठोि  \n कोनो गूढतम भाव -मग्न लचन्तासुँ आत्म-ववभोि  \nअंग अंगसुँ चूबय टपटप सुदृढ आत्म-ववश्वास \n पाटललपुत्रक जनपि पि क े  घूनम ििल गत त्रास  ? \nकोनो मिापुरुषक ई गुणगौिव थिकनन जे हुनका ववषयमे कतबो \nकिल गेल िो ,कि बा ल ेल  बहु त वकछु  शेष ि हि  जाइत छैक।से हु न क \nव्यनित्वक संयम , आत्मववश्वास, ज्ञान आ नेतृत्विमताहद गुणसॅं \nअभभभूत श्री िाजवकशोि नमश्र सेिो चाणक्य नामसॅं छ: सगणक \nएकटा खण्डकाव्यक प्रणयन कएलनन अनछ।कववक शैक्षिक पृष्ठभूनम \nववज्ञान ििलाक बादो हिनक मातृभाषा -प्रेम ओ प्रथतबद्धताक प्रमाण \nअनछ मैथिलीमे ललखल ई एक ै सम पोिी।एक ै स टा पोिीमे बीसटा \nपद्यात्मक अनछ आ एकटा ननबंध संग्रि। अिाणत् पद्यिचनामे अनधक \nरुलच ििलाक बादो गद्यलेखन हदलश सेिो प्रवृलत्त छनन। मात्र मैथि ललए \nनहि , हिन्दीमे सेिो एगािि टा कववताक पोिी ललखख श्री िाजवकशोि \nनमश्र जी अपन  अद्भु त ल ेख न -गथतक परिचय देने छथि।  \nआब वकछु  गप एहि  ख ण्ड काव्यक मादेॅ ॅं- जेना वक पूवणमे किल \nजा चुकल अनछ जे ई छ: सगणक काव्य अनछ ,जाहिमे पांच सगणमे \nचाणक्यक जीवनक लोकववहदत प्रसंग सभ रुलचि काव्यात्मक \nभ ाषामे प्रस्तुत कएल  गेल  अनछ।छठम सगणमे वकछु  चाण क्यन ीथतक \nश्लोकक मैथिली अनुवाद देल गेल अनछ आ एहि तििेॅ ॅं ई एकटा \nअभभनव प्रयोग बनल अनछ। प्रायः कववगण पूवणललखखत ववषय \nसभक े ॅ ॅं किात्मक वा काव्यात्म क भाषामे अपना ढंगसॅं ललखैत \nििलाि अनछ , मुदा मूललेखकक श्लोकाहदक अनुवाद अलगसॅं  26 || ववदेि  ४२६ \nदेबाक प्रवृलत्त नहि देखल गेल अनछ। मुदा ऐथतिालसक काव्यलेखनक \nपिंपिामे कल्पनाक बहुत पुट देबाक अवसिो नहि ििैत छैक ,से सीमा \nिाजवकशोि नमश्रजीक े ॅ ॅं सेिो पएि छनने िोयतनन , तेॅ ॅं मात्र \nएकठाम ओ घन न न्द के ॅ ॅं जीवव त काि ागाि मे देबाक प्रसंग वकछु  \nिवटक � ललखख सकलाि।ओत्तहु ओ अपनाक े ॅ ॅं वववादिहित बनैबा \nलेल किैत छथि - \nवकछु  वव द्वान क इि ो कि ब छनन  \nघननन्द युद्धमे मािल गेल  \nवकछु के  मत छनन ,बन्दी नहि ओ  \nमगध साम्राज्यसॅं बािल गेल।(पृष्ठ 93,सगण 4) \nएहि खण्डकाव्यक आिंभमे देल पात्र परिचय आ सवणत्र प्रयुि सिल \nभाषा एकिा काव्यमय मंचनक योग्य बनबैत छैक।एहि तििेॅ ॅं ई \nव्याविारिक रूपसॅं अनधक उपयोगी बनल अनछ।आिंभभक दू टा पद्य \nआ पांचम सगणक अंतक वकछु  पद्य सोझां ि ाखख  ि ि ल  छी जे कवव क \nचाणक्यक प्रथत अनुिाग आ गौिवबोधक े ॅ ॅं स्पष्ट किैत अनछ - \nओ युग द्रष्टा ओ युग स्रष्टा \nभाित भूखंडक स्वाभभमान  \n सिस्राब्दोमे कहियो कहियो  \n लए छथि जन्म एिन श्रीमान्।  \n ववश्व इथतिासक वविाट क्षिथतज पि  \nचाणक्य चमक ै त अमत्यण नित्र  \n ओ लशिक नीथत ओ अिणशास्त्रक  \nछथि भ � गेल मानक प्रमाण पत्र।(पृष्ठ  13,सगण 1) \nकवव ओहि इथतिास -पुरुषक \nबुनद्ध,नीथत , दूिदृखष्ट, युद्धकौशल, देशभनि आ भोगक प्रथत  विदेह ४२६ || 27 \nअनासनिक दृष्टान्त सिज आ िोचक भाषामे भावी पीढीक े ॅ ॅं \nदेमय चािैत छथि आ तेॅ ॅं काव्यक समापनोक बेिमे हुनक \nगुणगान किैत किैत छथि - \nवतणमान , आओि भववष्यमे  \n जीढबते िित ओ अतीत  \n जदवप नहि ई स्वगण -लोक  \n कालोक े ॅ ॅं अनछ लेने ओ जीत।  \nनीथत हुनक , अिणनीथत हुनक  \nओ कालजयी , ओ अजि -अमि  \nओ अनछ अमत्यण, नहि मिणशील  \nओ जीथत चुकल अनछ काल -समि ।  \nबीतल बेसीए , दू सिस्राब्दी मुदा , \nजीढबते अनछ चाणक्य -नीथत  \nसद्नीथत, अिणनीथत , िाजनीथत  \nओहिमे सनातनक जीवन -िीथत ।  \nएखनो ओहिना प्रासंनगक  \n एखनो ओ  'बूखझ' जीवन्त  \nबीतल बीचमे जुग कतेक  \n मुदा जीढबते छथि श्रीमंत ।  \n(सगण5, पृष्ठ 112) \nअंतमे एतबहि जे कववताक ववषय -वस्तु नव नहि अनछ , मुदा एकि \nप्रस्तुथत किैत काल कववक मानस क ें द्रमे छनन सामान्य \nपाठकवगण ,लजनका ध्यानमे िाखख बहुत सिल भाषामे संपूणण किानक \nउपस्थित कएलनन अनछ।ई कोनो भाषा लेल बहुत पैघ काज िोइत \nछैक।जतेक ववस्तृत पाठकवगण ,ततबे भावषक ववस्ताि। ववद्वत्ता - 28 || ववदेि  ४२६ \nप्रदशणनक अपन व्यामोि िोइत छैक , मुदा ओहिसॅं लाभात्यित िोइत \nछैक बहुत छोट ववद्वत्समुदाय! िॅं ,एकटा गपक ध्यान िाखब जरूिी \nछलै , �चाणक्य � शीषणकसॅं एकहि भाषामे दू टा काव्य पिवती \nपाठकक े ॅ ॅं भ्रनमत सेिो कितै आ ई लेखकीय ननयम आ मयाणदाक \nअंतगणत सेि ो न हि ।न ाममे वकछु  परि व तणन  कएन े एहि  दोषसॅं बांचल  \nजा सक ै त छलै । अस्तु!  \nकववक एहि नूतन क ृ थत लेल बहुत बहुत बधाई आ अनधकानधक \nपाठक धरि पोिीक पहुंचबाक शुभकामना।  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२६ || 29 \n२.५.पिमानन्द  लाल  कणण - जीवनक  आनन्द  \n \nपिमानन्द लाल कणण                \nजीवनक आनन्द \nसुशीला  साुँझ  मे घि एलीि तिन अपन बैग ववछौना पि पटवक \nभनसा घि मे चलल गेलीि । भनसा घि मे काम किैत गुस्सा मे \nअनाप सनाप भुनभुनाईत छलीि जे घिक बहु छी  तऽ सव \nकामक  लजिेवािी िमिहि अनछ की ? िमिा एहि ठाम एलाक बाद \nसासु माुँ  तऽ एना बैलस जाईत छथि , बुझना जायत अनछ \nजे  पहि ल े हु न का आगु पाछु  कतेको न ौकि  चाकि  ल ागल  छल  । \nपता नहि कोन जन्मक दुश्मनी िमिा सुँ ननकालल ििल छथि। िमिा \nकाम मे ि ोड़ेक ि ाि  व टा देतथि  तऽ वकछु  काम ि ल ुक भ ऽ जायत। \nलागैत छैन जे िाि बटैला पि हुनक िाि पाइि थघस जेतनन ।िमहु \nतऽ आदमी छी । भरि हदन ऑहफस मे काम किलाक वाद िवक \nजाइत छी । एहि ठाम आवु तऽ भानस   भात मे जुवट   जाउ । सासु \nमाुँ क े  तऽ वकताब पढला   आ सीरि यल  देख व ा सुँ फु सणत  नहि \nिोयत छैन । ई किैत भनसा   घि मे बितन साफ किऽ लागलीि \n।सुशीलाक गुस्साक कािण हुनक सासु माुँ नीक सुँ बुझैत छलखखन \n। मुदा मजबुिी छल जे भोि सुँ साुँझ धरि काम किैत किैत िवक \nजाइत छल ीि  । साुँझ मे वकछु  देि  अपन ा ल ेल  नन कालल  आध्याल्हत्मक \nपुस्तक पढैत छलीि आ कखनो कखनो आध्याल्हत्मक सीरियल टी \nवी मे देखैत छली ि ।दिअसल मे सुशीला आजुक जमानाक पढल \nललखल लड़की छलीि । हुनकि सपना छलैन जे पढढ ललख िम \nनौकिी किी । स्नातक पास क े लाक वाद ओ नौकिीक प्रयास किऽ \n 30 || ववदेि  ४२६ \nलागलीि ।एहि दौिान हुनक शादी िमेश सुँ भऽ गेल । \nशादीक  समय सुशीला सुँ स्पष्ट कऽ देने छलीि जे शादीक वाद \nजौं िमिा नौकिी लागत तऽ िम नौकिी किव । जौं अिाुँ सिमत \nछी तखनहि ई रिश्ता िम कऽ सक ै त छी । िमेश क ें  कोनो आपलत्त \nनहि छलनन आ नहि िमेशक माय बाबुजी क े  छलनन। शादीक \nउपिांत सुशीला नौकिीक प्रयास किऽ लगलीि । एक बिखक बाद \nप्रथतयोनगता पिीिा पास कऽ नीक नौकिी ज्वाइन क े लीि । नौकिी \nनमलला   सुँ ओ बड्ड खुश छलीि । सुशीलाक सासु माुँ   किलखखन \nजे िमिा नौकिी सुँ कोनो एतिाज नहि अनछ , मुदा अिाुँ क े  घिक \nकाम काज मे िाि बटावऽ पड़त । एहि उमि मे घिक   सव काम \nिम नहि कऽ पायव । ई   सुनन परिवािक सव सदस्य आियण चवकत \nभऽ गेल । सुशीला सेिो आियण मे पहड़ गेलीि । िमेश किलखखन \n- माुँ अिाुँ तऽ जानैत छी जे सुशीलक नौकिी कतेक कहठन सुँ \nनमलल अनछ , अिाुँ सुँ ई  उिीद नहि छल । एहि बात पि हुनकि \nमाय किलखखन - बेटा िम ई नहि किैत छी जे घिक सव काम \nबहु  कि ैथि  । ि म के व ल  ई कि ैत छी जे ि मि हु  वकछु  सीमा अनछ । \nउनमि बढढ ििल अनछ । िमि शिीि हदनानुहदन कमजोि िोयत । \nिमिा सुँ जे बनन पड़त ओ तऽ िम किवे किव । एहि परिस्थिथत मे \nसुशीला घिक साफ सफाई क े  लेल काम किवाक लेल एकटा \nऔित क े  िाखख लेलथि । मुदा सुशीलाक घि पि नहि ििला पि \nघिक बाकी सव काम हुनक े  किऽ पड़ैत छलनन , मुदा सुशीलाक घि \nएल ाक बाद ओ वकछु  न हि  कि ैत छल खख न  । तकि  बाद सुशील ा के  \nकिऽ पड़ैत छलनन । सासु माुँक ई व्यविाि हुनका नीक नहि लागैत \nछलनन ।  \n   विदेह ४२६ || 31 \nघि क भ ान स भ ात कि ल ाक बाद जख न  सुशील ा कें  फु सणत ि ोयत \nछलनन तिन अपना माय सुँ फोन पि बात किैत छलीि । क े वल \nसासु माुँक  बुिाई कऽ अपन भिास ननकालथत छलीि । एहिना \nसमय व्यतीत ि ोयत छल  । वकछु  हदन क  बाद सुशीलाक   छोट \nभायक   शादी भेल । सुशीलाक   भाभी नीक पढाई -ललखाई कऽ \nनौकिी किैत छलीि । सुशीलाक माय शादीक   समय मे किने \nछलखखन जे िम अपना पुतोहु क े  बेटी जकाुँ   िाखव । घि मे पुतोहु \nआवव गेलाक मतलब ई नहि अनछ जे िम िाि पि िाि   िाखख बैलस \nजाय आ घिक सव काम पुतोहु पि छोहड़   दी । आखखि ओिो तऽ \nइंसान छथि । बेचािी घिक काम कितीि की नौकिी कितीि ? \nअपन मायक बात सुनन सुशीला बड्ड प्रभाववत भेलीि आ अपना \nमायक सोच पि गवण किऽ लगलीि । ओ सोचैत छलीि जे काश   ! \nिमिो भाग्य एहिना िोयत । िमि सासु माुँ िमि पिेशानी क े  \nबुझतथि   । िमि माय क े िन   खुलल   हदमाग क े  छथि आ दोसि \nहदस िमि सासु माुँ क े िन क ुं हठत ववचाि क े  छथिन ।  \n  \nवववािक अगले हदन सुँ सुशीलाक भाभी नौकिी पि जा लगलीि । \nसुशीलाक माय सेिो अपना पुतोहु पि सव सुख सुववधाक   ख्याल \nिाखऽ लगलीि । पुतोहुक ऑहफस जाय सुँ पहिले हुनका लेल खाना \nबना दैत छलखखन आ वटहफन   सेिो बना कऽ दैत छलखखन । \nहुनका घिक कोनो काम नहि किऽ दैत छलखखन । साुँझ मे ऑहफस \nसुँ आवव ओ आिाम किैत छलीि आ हुनक सासु माुँ िाथतक भानस \nभात मे लागल ििैत छलीि । सासु माुँक एतेक प्याि देखख सुशीलाक \nभाभी गद -गद  छलीि । हुनक े  इच्छानुसाि खाना बनैत छल । जे \nखाईख   इच्छा हुनका िोयत छलैन वएि भोजन मे बनैत छल ।  32 || ववदेि  ४२६ \nसुशीलाक भाभीक सव फिमाइश   हुनक सासु माुँ पुिा किैत \nछल खख न  । वकछु  ख ुशी सुँ बीतल  मुदा सुशील ाक  मायक तढबयत \nखिाब भेलाक कािण ओ आब पहिले जकाुँ काम नहि कऽ पावथिन \n। दोसि हदश सुशीलाक भाभी क े  काम किवाक आदत नहि छलनन \nतें ओ वकछु  न हि  कि ैत छल खख न  । मन   खिाव ििलाक वादहु हुनक \nमाुँ भरि हदन घिक काम मे लागल ििैत छलीि ।  \n  \nएक हदन सुशीला अपना माय क े  फोन पि बात किऽ चािलखखन \nतऽ हुनक फोन ओ नहि उठा सकलखखन।सुशीलाक   लचिंता भेलनन \nजे माय फोन वकएक नहि उठोलखखन। तकि बाद कतेको हदन फोन \nपि बात किऽ चािलखखन तऽ हुनक माय फोन उठा कऽ किलनन \n- बेटी ! अखन काम मे व्यस्त छी । सव काम अखन पड़ल अनछ \nिोड़ेक देि बाद िम अिाुँ सुँ बात किव । ई   कहि   फोन कावट \nदेलखखन । एक हदन सुशीलाक   माय सव काम सुँ ननवृत भऽ \nववछाऊन पि आिाम किैत छलीि तखन सुशीलाक   फोन आयल \n। फोन उठावैत किलनन - िेलो सुशीला ! ओम्हि सुँ आवाज आयल \n- िेलो माय गोि लगे छी । हुनकि माय किलनन - ननक े  िहु । \nअिाुँ क ु शल मंगल सुँ छी ने ? कतेको हदनक वाद हुनका माय सुँ \nबात किवाक मौका नमलल छल । सुशीला फोन पि अपन दुखिा \nगावैत किलनन - की कहु माय ! िोड़ेक देि पहिले   ऑहफस सुँ \nएलहुुँ अनछ । बड्ड िवक   गेल छी , कनेक देि आिाम किलाक वाद \nघिक काम शुरू किव । अिाुँ तऽ भाभी क ें  पुिा आिाम किऽ दैत \nछी , मुदा िमि भाग्य एिन किाुँ अनछ । िम घि पि एलहुुँ अनछ \nतिन िमि सासु माुँ ई   कहि आुँगन सुँ बािि चलल गेलीि जे िम \nकाकाजीक आुँगन मे सबसुँ  भेंट कऽ आवव ििल छी । देखखयो ने  विदेह ४२६ || 33 \nहुनका समय छलनन , िाथतक भनसा बना कऽ िाखख देथिन से नहि \nतऽ अखन घुमऽ चलल गेलखखन। अच्छा माय आव ई   वताऊ अिाुँ \nठीक छी ने ? आव तऽ अिाुँ िमिा भुला गेलहुुँ अनछ। \nभाभीक   एलाक बाद तऽ अिाुँ िमि फोनो   नहि उठावैत छी   जौं \nफोन उठावैत छी तिन किैत छी जे बौआ बाद मे बात किव अखन \nबड्ड काम अनछ । ई   सुनैत हुनक माय कानऽ लगलीि । \nकानैक   आवाज सुनैत सुशीला किलखखन - माय ! अिाुँ  वकएक \nकानन   ििल छी ? भाभी सुँ कोनो बात भेल अनछ की ? बैचैनी सुँ \nसुशीला पूछलखखन। एहि बात पि हुनक माय किलनन - बौआ \nअिाुँक भाभी क े  सव हदन िम बेटी जकाुँ िखलहुुँ   । हुनका कोनो \nतििक   तकलीफ नहि िोनन ताहि लेल िम भरि हदन काम किैत \nििैत छी । मुदा अिाुँक   भाभीक   एकि कोनो कदि नहि छैन । ओ \nभनसा घि हदश झाुँकवो नहि किैत छथिन । िमिा तऽ लागैत अनछ \nजे िम घिक नौकिानी बनन गेलहुुँ अनछ । सव कामक लेल ओ \nिमिा पि हुक्म दैत छथिन ।अपने िाि सुँ एक िास पाननयो नहि \nलैत छथिन । जखन पानन पीवाक   इच्छा िोयत छैन तिन ओ िमिा \nकिैत छथिन िम हुनका पानन   दैत नछयेन । आओि तऽ आओि \nभोि मे जौं वटहफन देवऽ मे कनेक देि भऽ जाय तऽ एना \nबाजैत  छथि जे मानु िम हुनक नौकिानी छी । आव िमि कोनो \nअक्ल काम नहि कऽ ििल अनछ जे िम की करु ? अपन मायक \nसव बात सुनन सुशीला स्तब्ध िहि गेलीि । फ े ि ओ किऽ लगलीि \nबेटी ई   सब गलती िमि अनछ । अिाुँक बाबुजी कतेक बेि िमिा \nसुँ किलखखन जे कननया पि िोड़ेक लजिेदािी दीओ जाहि सुँ ओ \nबुझथिन जे घि कोना सम्भालऽ जायत छै ? मुदा िम सोचैत छलहुुँ \nजे भरि हदन ऑहफस मे काम किैत किैत िवक   जायत िेथिन एहि  34 || ववदेि  ४२६ \nठामक काम कोना किथिन ? बेटी ! आव िमिा एिसास िोयत \nअनछ जे अपनेक सासु माुँ कतेक समझदाि छथिन जे घिक सव \nलजि ेव ाि ी अपन े न हि  सम्भ ालल  वकछु  अि ाुँ पि  छोड़ल थि  ।घि क सव  \nकाम सव गोटे   नमल क े  किवाक चािी ।हुनक ई   फ ै सला बड्ड नीक \nछैन । अिाुँक   िोड़ेक खिाव लागैत िोय मुदा  ई वात सत्य अनछ \nजे अपना लेल िोड़ेक समय जरुि ननकालक चािी जौं अिाुँक सासु \nमाुँ जकाुँ समझदािी सुँ काम करितहुुँ तिन आई ई हदन नहि देखतहुुँ \n।िमहुुँ हुनक े  जकाुँ आत्मसिान सुँ िहितहुुँ।ई बात सुनन सुशीलाक \nआुँखख सुँ ढव-ढव   नोि नगिऽ लागल।  \n  \nिोड़े देिक बाद सुशीला घि सुँ बािि एलीि तऽ देखैत छथिन जे \nहुनक ससुि जी क ु सी पि बैसल छथि ।तखनहि हुनक सासु माुँ सेिो \nकाकाजीक आुँगन सुँ घुनम कऽ एलखखन । एहि पि िमि ससुि जी \nहुनका सुँ पूछलखखन जे कतऽ गेल छलहुुँ ? ओ किलखखन जे \nकाकाजीक  आुँगन गेल छलहुुँ । कतेक हदन भऽ गेल छल काकी \nसुँ भेंट किवाक गेल छलहुुँ । ओहि आंगनक िाल समाचाि ठीक \nअनछ ने ? िाुँ, सव  वकछु  ठीक अनछ ।सुशीलाक   माय किलखखन \nजे ओहि  आुँगन  मे पुव ाि ी टोल क वकछु  ल ोकनन  बात कि ैत छल खख न  \nजे ओहि टोल मे एकटा संिा खुलल अनछ जाहि मे सव बुजुगण \nएक संग बैलस गप्प सप्प किैत छथिन । लजनका जे इच्छा िोयत \nअनछ से किैत छथि । जेना योगा क्लास चलैत अनछ , डांस क्लास \nचलैत अनछ । जे बच्चा डांस लसखऽ चािैत छथि हुनका लेल अलग \nक्लास चलैत अनछ ।कननया तऽ भभनसिे ऑहफस चलल जायत \nछथिन तकि बाद घिक काम सव खत्म क े लाक वाद िमहु सव जे \nएहि ठाम मक्खी मािैत ििैत छी ताहि सुँ नीक िोयत । कतेक देि  विदेह ४२६ || 35 \nटी वी देखी आ अखवाि पढी ।पता करु कोन ठाम संिा चलैत \nअनछ आ   कतेक पाई लागैत अनछ । एहि पि ओ किलखखन जे \nबुजुगणक लेल कोनो पाई नहि लागैत अनछ । बच्चा सविक लेल \nहफस अनछ । सव बुजुगण घंटा दुई घंटा बैसैत छथि तिन अपना \nअपना घि जायत छथि । एहि ठाम दाई सव काम कऽ दैत छथिन \n। छीट -फु ट जे काम व ांचल  ि ि त ओ ि म कऽ ल ेव  , तकि बाद \nचलु ओहि ठाम िोड़ेक देि समय ववतायव तऽ मन लागत आ समय \nसेिो कवट जायत । पहिले किाुँ मौका नमलैत छल । परिवाि मे \nलागल ििैत छलहुुँ । आव तऽ वौआ माि उठा लेलथि   अनछ । \nआवहु तऽ अपन समय नीक सुँ ववतावी ।  \n  \nई  वातचीत िोयत छल तखनहि सुशीला घि सुँ बािि आवव \nकिलनन - िाुँ  बाबुजी ! घि पि बैसल - बैसल बोि भऽ जायत \nिोयव । िोड़ेक देि ननकालल घुनम आयव तऽ मन बिलल जायत । \nआव सुशीलाक एिसास भेलनन जे हुनक सासु माुँ नीक किैत \nछलखखन । सव हदन तऽ काम किवे क े लथि आवहु तऽ आिाम \nकिथि ।  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n  36 || ववदेि  ४२६ \n२.६.लाल  देव  कामत- ववश्व शांथत : पोिी  चचाण \n \nलाल देव कामत  \nववश्व शांथत : पोिी चचाण  \n  \nवयोवृद्ध ओवकल सेिाएब उर्फ ण  श्री जगदीश प्रसाद मंडल जी आब \nमैथिली लेखन िेत्रमे कोनू नव परिचय क े ि ववषय नहििं ििलैि। \nहिनक नव सृजन क े ि एक किा पोिी थिक - ववश्व शांथत ,जाहिक \nलोकापणण किय सििसा \" सगि िाथत दीप जिय \" किा गोष्ठीमे \nहद० २८ - १२- २०२४ ई० क ेुँ  िम गेल छलहुुँ। श्री मण्डल जीक ७९म् \nकिा संग्रि ' ववश्व शांथत ' मैथिली पोिी पल्लवव प्रकाशन - ननमणली \nसुँ बििाएल छल। से १०५ पृष्ठक सद्यप्रकालशत मातृभाषा 'क पोिीक े  \nदाम २५१ टाका छैक । एहि पोिीमे दसगोट नैका किा संग्रहित \nकयल गेल अनछ। अनुिम तीन पि पाठ्य - सूलचमे क े न्द्रीय खखस्सा \n' ववश्व शांथत ' क ेुँ  िान देल गेल छै। एखनधरि श्री जगदीश बाबूक \n९० टा मैथिली भाषा मेुँ किा संग्रि ननकलल चुकल छन्हि , जाहिमे \nप्रमुख रूप सुँ चलचित पोिी यिा - गामक जीनगी , िांथतयोग , \nसुभभमानी लजनगी , ढत्रकालदशी, हदवालीक दीप , अपन गाम , क ृ वष \nयोग, ििै जोकि परिवाि , कत्ताणक िंग - कमणक सुँग, गामक सुिथत \nबदैल गेल , अंथतम पिीिा , फलिाि , गुलेती दास , अप्पन साथत , \n विदेह ४२६ || 37 \nएकलव्यपन ,आहद। हिनक मैथिलीमे १२ नाटक -एकांकी ,१२ पद्य \nसंग्रि - कववता अनेकों वाल साहित्य पि आधारित पोिी आ नािी \nक े न्द्रीत ववमशणक पोिीक अथतरिि कतेको उपन्यास सेिो प्रकालशत \nभेल छन्हि। देशक पंगूपन पि आयल एकमेव उपन्यास क ेुँ  साहित्य \nअकादमी पुिस्काि सेिो भेटल ििनन। ओहि पोिीक तीन भाषा ; \nहििंदी , अंग्रेजी आ डोगिीमे अनुवाद सेिो भेलैक िेन।  \nदू पाटन क े  बीचमे ' पिील किामे सामालजक समस्या पि सम्यक \nरूपेुँ ववचाि कयल गेल य। एकहदन भोिका समय गोपीक ृ ष्ण 'क \nगाम हुनक िाईस्क ू ली जीवनक संगी धीिेन्द्र जीक खैिवोनी सुँ \nआगमन िोय छैन। अपना ओ गामपि नहििं ििलाक कािणेुँ \nदक्षिणवारि बाट धरि खोजी किैत ओ दूनू बापुत िोड़ेक दुि बढले \nछलैक तुँ सामने िवा खाकय अबैत गोपीक ृ ष्ण देखाईत छन्हि। दूनू \nगोटेयमे वाताणलाप िोई छैक आ घुनम घिमुिा न िोईछ। बाटमे दैंतक \nखुनल पोखैि बावत चचाण िोइ छन्हि। धीिेन्द्र जीक े  किन िोईछ -\" \nदाुँईत वक दानव क े तौ अन्तय अनछ , ओिो तुँ िमिे अिाुँ जेकाुँ ने \nगाम- गाममे बसलो अनछ आ ििबो किैए।\" ता दलान पि पुईंग \nजाई गेला। नछपलीमे छोट बलचया क ु न्तीक आनल चाि आ लोटा \nगीलास सुँ पानन दूनू गोटय ढारिक ेुँ  पीबैत छैक। ई किा ग्रामीण \nअुँचलक आन पात्र जेना -: दुननयाुँ लाल , गोपी ,श्याम, मानेसि , \nिसीक लाल ,प्रदीप आ छात्र- छात्रागण सुँ जीवन्त भऽ उठैत छै। \nगाममे आब रिक्शा - टमटम घोड़ा गाड़ीक जगि ओटो टेम्पू चलला \nसुँ पथिकक े  समय बचैत छैक। एन एच सुँ जुटल गामक सड़क आ \nडायवसणन लगक पुला पक्का बनन गेला सुँ बगलक खेत उबजा सुँ \nनहििं धंगाईत - मिाईत छैक। बसढबहट्टक ग्रामीण सभा सुँ मा नवीय \nववषमता पि एक सामालजक संदेश गिीबी -अमीिी 'क प्रसारित िोई  38 || ववदेि  ४२६ \nअनछ। पाठ -२ एक्क े  साधे सब सधे किामे िामगुलाम क े ि गप्प - \nसप मनमोिन काका सुँ िोईछ ,एकटा काजमे एक व्यनि पािंगत \nिोय से फरिछायल गेल छैक। ऐ किामे स्त्री पात्र सुनधया आ \nक ु मुहदनी छथि। ववश्व शांथत किामे जाहि ववषय पि ५ नमनट समयमे \nअदौरिया क ेुँ  भाषण लशिामंत्री आ सब अध्यापक ओ छात्र लोकननक \nबीच देबाक छैक , ताहि  मादे वकछु  वव शेष जन तब ल ेल  गुरु  कका \nओहिठाम धरि जाई य। ओतय पिसू खनक संगोष्ठी लेल नवाुँ \nवगणक सुखदेव बेटाक ेुँ  काका संतुष्टी जोकि ववषय बुझा दैत छथि। \nई ववषय तुँ िाष्ट्रीय आ अन्तििाष्ट्रीय स्ति पि उठैत ििैत छै ,आईधरि \nसरियाक ेुँ  फरिया नहििं पेलक िेन। तैयो ई बुझबा योग्य छैक जे ववश्व \nछी िह्म आ शांथत भेल माया। ऐ दू शव्द क ेुँ  सस्पन्ध ववच्छेद किब तुँ \nएकटा ववश्व आ दोसि शाल्हन्त भेल। ऐ किामे अपिालजता आ \nसि ोलजन ी दूई स्त्री न ाम आ सि ोधन  कि य ल ेल  वकछु  पुरू ष न ाम \nयिा -: \nिववन्द्र बाबू ,खुशीलाल बाबू , क े दाि बाबू , ढबमल बाबू , रूद्र चन्द्र \nबाबू , लसिंिेश्वि बाबू ,शुभकान्त बाबू क े ि उल्लेखखत कयल गेल \nछैक। चानक यात्रा ववज्ञान किाक े  श्रेणीमे अबैत य। ववष्णुदेव चान \nपि जेबाक तीन व्यनिक सूलचमे सं एक नाम अनछ। ओ चारि साल \nपि  गाम अबैछ आ रि टायि  मास्टि  पढ ुआ काका सुँ पि ात भ न े भ ेंट \nकिैत छै। दमयल्हन्त , सोनेलाल ,मनचन पात्र जीवंतता बनौने ििैछ \nसम्पूणण किामे। छहठ पाबैन चललए ििल छै आ सूयण तिा चन्द्रमा \nववषय पि खूब चचाण चलैत छै। ओना ई लोक आिा क े ि पावनन \nििैत मूलतः वकसानक धान तैयािीक े  पछाथत िव्वि खेती - बाड़ी \nआिम्भ किैक पावनन जानल आ मानल गेल िेन। सूयण क े  एक हदन \nपूजा सुँ एहिक मित्ता पि प्रकाश नहििं पड़त ,जखनवक सूरुजे सुँ  विदेह ४२६ || 39 \nमाुँवट आ पानन नननमित भेल य। बीिान किामे चम्पापुि क े ि श्याम \nबाबू आ कमलपुिक े  गोपाल क े ि भेल छैक ,लजनक बाबूजी मनमोिन \nढबिाम पढल छैन। श्याम बेटी ढबयाि लेल खाईन -पीन किय जाई \nले दूहदन पहिले अपन ववजातीय सािी सुँ आग्रि किैत य।जिनवक \nओ अपने २० घिक देयाहद आ स्वयं समंगि छैक। अपना बापों पि \nववश्वास नहििं िखैत , भाखै छै ओ झगि लगाउन छै। झगरू सोभावक \nघनश्याम बाबू ,पूहपलाल ,देव कान्त आ लसिंिेश्वि नामी छै तेुँ अजाथत \nसुँ एक व्यनि नीजी व्यनि क ें  टेढब सिोकािीमे जाएब नीक लिण \n- सगुन बुझैत य। बदलैत ढबचाि घटैत आशा किामे एक पात्र \nक ृ ष्णानन िाजक े  कमथतया बनन ३००० ढबगिा कटििबोनी अिैज \nलेने छै। हृदयनािक े  दादा भोजपुि सुँ आढब पहिने िाजक े  लस पािी \nछलैक। पटवािी मुक ु न्द सेिो ओम्हिे सुँ नमथिलामे आढब खूब धाख \nजमेने ििैछ। ओकि पोता मनोज पेसि योगेसि क े  ववयािमे ३० \nलाख टाका दिेज लैछ जे वक हदल्लीमे अन्तििाष्ट्रीय कम्पनी म \nकाज किै ,मुदा ििैत छै शिाबी। बेटा - पूतौि शीला ट्क तिमे \nचप्पा पहड़ जाई छै । दूनू परिवाि में ई क ु टमैती शोक बढा देलक ै । \nक े किा - ले क े लौं किामे नायक रुपलाल ,संगी काका जे तीन मास \nसुँ ददण सुँ काछि कटै छैक हुनक पत्नी सेिो रूग्ण छथिन ,तकि \nईलाज ले दूनू बेटामे वकयो रूलच नहििं िखैत छै। सुगीया काकी \nफोनो किने िििीन। अमारूपी बाली काकी सुँ िाि चलला पि \nरुपलाल तिकािी पहुुँचाबय ओतय जाई छै तुँ गप्प सिक्का िममे \nजनतब िोय छै जे हुनकि दूनू बेटा बािि ििैत छै। से बड़का बेटाक ेुँ  \nचारिचवकया गाड़ी बंगला ििैत अ पन श्वसुि क े ि क ैं सिक इलाज \nसोलिैनी खचण सुँ बिई म किाबैत वपताक े  उपेिा किैत किामे \nएकटा तथ्य गुम िहि गेल छै। पिोि रूपें जानन सक ै त छी पाठक  40 || ववदेि  ४२६ \nजे बेटा पि पूतौिक कड़ा शासन ििल िेतैक। सेवा किामे सेिो \nगमैया पात्रक नाम देखाइछ।जेना - भूषण , सुमिीतलाल \n,जनकलाल , बिस्पथतया, मिनी। साढे चारि सालक मिनी अपन \nबापक े  कहियो नहििं देखने ििैक । तकि माय िाथतमे बेटीक े  सुतले \nछोहड़ िातािाथत गाम सं भानग गेल छै। पिाते भने महिला मण्डलीमे \nपेि ाकात कान ाफू सी ि ोय। ओहि  बेटीकेुँ भ ूषण  काका पाल न - पोषण \nअपना ओहिठाम आनन किैत एक आदशण उपस्थित किैत छैक। \nहुनक  ऐ घोषणाक े  स्वागत हुअ जे बाललग भेलासन्ता सुयोग वि सुँ \nढबयाहि देथिन। बत्तीस दांत -: किामे गोपीनाि , सुबुध , सुनमत्रा, \nजीयालाल , जीबछ , पूहुपलाल ििैत छै। जगदीश प्रसाद मंडल जीक \nप्रायः: सब किामे चािक चचण अिबैधक े  ििबेटा कित।  \n \n- लाल देव कामत , नौआबाखि -िटनी  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२६ || 41 \nपद्य \n  \n \n३.१.आशीष अनलचिाि - दू टा गजल  \n \n३.२.जगदानन्द  झा  मनु  - बीसटा िाइक ू  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  42 || ववदेि  ४२६ \n३.१.आशीष अनलचिाि - दू टा गजल  \n \nआशीष अनचचन्हाि \nदू टा गजल  \n \n1 \n \nपहिने नमठाइ फ े ि नमिचाइ भेलै  \nचीिल जानल लोक ििजाइ भेलै  \n \nपहिले दीनमे सजा सुना देलक ै  \nतािीखसुँ नीक जे सुनवाइ भेलै  \n \nजेिन मूुँि देखै तेिने िलच दै  \nआब ओिो शब्दक िलुआइ भेलै  \n \nअपने घि आुँगन अपने दुआरिपि  \n विदेह ४२६ || 43 \nबहुत मस्ती बहुते पहुनाइ भेलै  \n \nचलल जाइत ििलै अनलचिाि बनन कऽ  \nकहियौ एिन कोन अगुताइ भेलै  \n \nसभ पाुँथतमे 22-22-22-22-22 मात्राक्रम अछि। दू अलग-\nअल ग ल घुकेुँ दीघण मानबाक िूट ल ेल  गेल  अछि । ई बििे मीि \nअछि। ठदन क े ि उच्चािण रूप दीन लेल गेल अछि। वतणनी रूपमे \nठदन सिी िै।  \n \n2 \n \nभूनमपि अघोवषत आपदा छै  \nआदमीसुँ बेसी देवता छै \n \nमोि लेल साधल मोिमाया  \nसाधनासुँ बेसी वासना छै  \n \nमोन मरि कऽ एलै देि खातरि  \nजीढब जाइ अतबे कामना छै  \n \nित्न सागिक मंिनसुँ भेटल  \nई उठा पटक संभावना छै  \n \nमोनमे बसल छै मोन हुनकि   44 || ववदेि  ४२६ \nसंग लेल ई प्रस्तावना छै  \n \nसभ पाुँथतमे 212-122-2122 मात्राक्रम अछि। \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२६ || 45 \n३.२.जगदानन्द  झा  मनु  - बीसटा िाइक ू  \n \nजगदानन्द झा �मनु� \nबीसटा िाइकू  \n१ \nमाछक मुड़ा \nबासमतीक भात  \nजस भ गेल  \n  \n२ \nअनकि घी  \nककिो देखने की  \nबाटी भरि पी  \n  \n३ \nजीयान भेलै  \nभोजक िसगुल्ला  \nखेत ढबका क  \n  \n४ \nगामक पानन  \nशिि क े ि दुध  \n 46 || ववदेि  ४२६ \nएक्क े  सनक \n  \n५ \nगामक सेठ \nपंजाबमे हदिाड़ी \nभिल ट्ेन  \n  \n६ \nढबन जीववका  \nसगिो गाम खाली  \nशासक फ े ल  \n  \n७ \nमुगाण लजतल  \nििा आलू खझमनी  \nभंसाघिक े  \n  \n८ \nभादोमे कादो  \nगाम गाम भेटत  \nखेतमे नहि  \n  \n९ \nिथिया एने  \nवकसानक ेुँ  सुतने  विदेह ४२६ || 47 \nबखाड़ी खाली  \n  \n१० \nमरुवा िोटी  \nनून मिचाइमे  \nधान िोपाई  \n  \n११ \nवपसल तास  \nचासक ििबािा  \nबेड़ नै देखै  \n  \n१२ \nगामक िाट  \nलाई मुड़िी खझल्ली  \nयाहद अबैए  \n  \n१३ \nमालक घंटी  \nटनटन बजैत  \nलुप्त भ गेल  \n  \n१४ \nआजुक नेना  \nिऽि पालो बऽिद   48 || ववदेि  ४२६ \nनहि लचितै  \n  \n१५ \nआगू जीलौं तुँ \nढबन कादो धानक  \nखेती देखबै  \n  \n१६ \nअहुँ गाममे \nआइि छटनाइ  \nक े  कला छै की  \n  \n१७ \nगामक लोक  \nबेसािसुँ तंग भऽ  \nशिि गेल  \n  \n१८ \nशििी िबा  \nगाम चलल आएल  \nबेसाि लेने  \n  \n१९ \nभोजक सुनन  \nजमाइन फक ै  छै   विदेह ४२६ || 49 \nलोक भोिेसुँ  \n  \n२० \nपोखरि घाट  \nकतए ढबला गेलै  \nआब गामसुँ \n  \n-जगदानन्द झा �मनु �, मो० न० ९२१२ ४६ १००६  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n   \n  \n ","size_mb":1.14,"has_text":true},"Videha 427.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 427.pdf","name":"Videha 427.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२७  \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदामयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा  मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल को नो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:427   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्। \nअनुक्रम \nविदेह ४२७ म अंक ०१ अक्टूबर २०२५ (िर्ष १८ मास २१४ अंक ४२७) \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.विदेह ४२५-४२७ म अंक पर मन्तव्य [पृष्ठ १-२] \nगद्य \n२.१.मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक परिवािक योगदान-१५ \n[पृष्ठ ४-९] \n२.२.हितनाि झा- मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-७ [पृष्ठ १०-२५] \n२.३.जगदानन्द झा  मनु - डॉ. क ै लाश क ु माि ममश्र जीक उपन्यास मनसिबीक \nसमीक्षा [पृष्ठ २६-२९] \n  \n \n२.४.डा. आभा झा-भावुकताक आख्यान-पेपिवेट सन जजनगी  [पृष्ठ ३०-३७] \n२.५.पिमानन्द लाल कर्ण-सन्ताप [पृष्ठ ३८-४६] \n२.६.लाल देव कामत -लोकतांत्रिक किा- भेंह़िया धसान [पृष्ठ ४७-५२] \n२.७.आशीष अनजिन्हाि-ििना लेल आि मेिनथत आि समय िािी  [पृष्ठ ५३-\n६०] \n२.८.भुवनेश्वि िौिजसया 'भुनेश'- पानीक सदुपयोग / पानीक िंग [पृष्ठ ६१-६३] \n२.९.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- थतला सँकिैंत [पृष्ठ ६४-६७] \n२.१०.प्रदीप क ु माि मंडल \"पब़िा\"- मैथिली मानक सऽ मैथिली क े  िुनौती  [पृष्ठ \n६८-७१] \n२.११.संतोष क ु माि िाय 'बटोिी '- किा - वध  [पृष्ठ ७२-७७] \nपद्य \n३.१.जगदानन्द झा  मनु - बीसटा िाइक ू [पृष्ठ ७९-८३] \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- जीवन िक्का [पृष्ठ ८४-८५]   \n \n३.३.िाम शंकि झा\"मैथिल\" - अरिपन/ टटपीि-टटपीि  [पृष्ठ ८६-९१] \n \n विदेह ४२७ || 1 \n \n१.१.विदेह ४२५ -४२७ म अंक पर मन्तव्य  \nविदेह ४२७ म अंक पर मन्तव्य:  \nप्रणि  कु म ार झा \n \nअंक मे दू टा साहहत्यकमी उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' आ तारानाथ \nझा एिं हुनक पहरिारक धारािाहहक लेख क े  संगहह दू टा  पुस्तक \n(ड ॉ. कै लाश कु म ार मम श्र ज ीक उपन्यास म नसरबी आ म नीषा \nझा मृडाणीक पहहल कविता -संग्रह   ‘पेपरि ेटक फू ल सन \nजजनगी’) पर पाठकीय समीक्षा प्रकाजशत भेल अमि। संगे \nआशीष अनचिन्हार  क े  लेख ‘रिना लेल आर मेहनतत आर \nसमय िाही’ सेहो आलोिनात्मक विधा मे पाठकीय समीक्षा \nअमि मुदा  संगे पाठक आ लेखक क े  रूप मे ई स्महरत कराबय \nअमि जे नीक रिना आ समीक्षा लेल मेहनत आ समय दुनु क े  \nदरकार रहय िैक आ दुनु भूममका मे लोक क े  मेहनती हेबाक \nिाहहए। प्रमोद झा 'गोकु ल' क े  कविता जीिन िक्का \nगुदगुदेलक।  \n \n-प्रणि  कु म ार झा, अनुभाग अमधकारी, राष्ट्रीय परीक्षा बोडड, नई \nददल्ली। दूरभाष (कायाडलय): 011-45493034 \n \n \n \n  2 || विदेह  ४२७ \nविदेह ४२ ५ म अंक पर मन्तव्य:  \n \nआशीष अनचिन्हार  \n \nवि द ेह क अंक ४२५ म े प्रकाजशत  कु म ार म नोज  काश्यपक लघुकथा \n\"सााँझक भोर\" माममिक अमि। पाठक ई सोिबा लेल बाध्य भऽ \nजाइत अमि जे ओकर एक्सीटेंड भेल िलै िा दक मुआिजाक \nभरोसपर ओ अपने कारक मनच्चा आतब गेल ? मैतथलीमे एहन -\nएहन रिनाक आिश्यकता िै।  \n \nअह ी अंकम े प्रणि  कु म ार झा भारत म े दि वटकल के यरसाँ संबंमधत  \nनीक जानकारी देने ितथ। विदेह जाँ एहह प्रकारक आलेख \nप्रकाजशत करैत िजल जाएत ताँ मनश्चिते पाठक लेल ई एकटा \n'अथाह ज्ञान स्रोत' बमन जाएत।  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२७ || 3 \n \nगद्य \n \n२.१.मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-१५ \n२.२.हहतनाि झा - मैथिली साहहत्यमे तािानाि झा एिं हुनक \nपरििािक योगदान -७ \n२.३.जगदानन्द झा  मनु - डॉ. क ै लाश क ु माि ममश्र जीक उपन्यास \nमनसिबीक समीक्षा  \n२.४.डा. आभा झा -भािुकताक आख्यान -पेपििेट सन जजनगी  \n२.५.पिमानन्द लाल कर्ण -सन्ताप \n२.६.लाल देि कामत -लोकतांत्रिक किा - भेंह़िया धसान \n२.७.आशीष अनजिन्हाि -ििना लेल आि मेहनथत आि समय िाही  \n२.८.भुिनेश्वि िौिजसया 'भुनेश'- पानीक सदुपयोग / पानीक िंग  \n२.९.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- थतला सँकिैंत \n२.१०.प्रदीप क ु माि मंडल \"पब़िा\" - मैथिली मानक सऽ मैथिली क े  \nिुनौती  \n२.११.संतोष क ु माि िाय 'बटोही '- किा - िध  \n \n \n \n \n \n \n  4 || विदेह  ४२७ \n२.१.मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-१५ \n \nकल्पना झा \nमैतथली साहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एिं हुनक पहरिारक \nयोगदान -१५ \nदू पत्र : 'व्यास' जीक िचिित लघु उपन्यास  \n \nसन् 1968 मे प्रकाजशत आ सन् 1969 क साहहत्य अकादेमी पुिस्काि \nसँ पुिस्क ृ त 'व्यास' जीक लघु उपन्यास \"दू पि\" बेस िजिित िहलमन। \nिजिित िहबाक कइअक टा  कािर् िहल। जाहह मे मनस्संदेह मुख्य \nकािर् िहल एहह पोिी क े  साहहत्य अकादमी पुिस्काि भेटब।  \n विदेह ४२७ || 5 \n \n\"दू पि\" की अमि , सेहो ििाणक विषय िहल। मतलब उपन्यास अमि , \nवक लघु उपन्यास अमि। नब प्रयोग अमि , सेहो मानबा लेल सभ \nतैयाि नहह। \"मैथिली साहहत्य मे ई एक नब प्रयोग थिक\" , से लेखक \nस्वयं तँ कहलमन अमि , अपन जलखल \"दू शब्द\" मे। मुदा हरिमोहन \nझाक \"पाँि पि\" शीषणक किा पहहनहह जलखल जा िुकल िलए , \nतैँ वकि ु  लोकक कह ब ि लमन ज े \"दू पि \" ह रि म ोह न झाक कि ा \n\"पाँि पि\"क तजण पि जलखल गेल अमि। पुस्तकक आकाि , मतलब \nपृष्ठ संख्या सेहो ििाणक कािर् बनल। माने ई उपन्यास कहएबाक \nपािता िाखैत अमि वक नहह , सेहो दुविधा िलमन साहहत्यकाि \nलोकमन क ेँ । माि  88 पन्नाक पोिी \"दू पि\" जलखलाक बाद िमानाि \nबाबू क ेँ  देखए देने िलथिन 'व्यास' जी। िमानाि बाबू कहलथिन - \nकनेक िोट अमि। ताहह पि 'व्यास' जी हुनका कहलथिन जे हेममिंग्वे \nद्वािा जलखखत Old Man and the sea एहहसँ पैघ नहह िैक।  \n \nअंततः लघु उपन्यास रूप मे स्वीकािल गेल \"दू पि\" क ेँ ।  \n \nओना सत्य कही तँ, मैथिली साहहत्य मे ई एक नि प्रयोग तँ ठीक े  \nिलए। एहह मे िर्र्ित विषय , किा -िस्तु आधुमनक समाज मे \nसहजहह देखबा मे आत्रब जाइत अमि। ताहह हदन एहेन घटना कम \nहोइत िलैक , जखन ई पोिी जलखल गेल िलए। \"एहह लघु \nउपन्यासक स्थान, काल, पाि , सभ कल्पित अमि ।\" इहो बात ििाणक \nविषय िहल। बाहिक लोक मे िहल वक नहह , से तँ नहह कहह ; मुदा \nघिक लोक मे एहह बात पि अिश्य ििाण होइत िहल यदा कदा। \nअसल मे \"दू पि\"क  मुख्य पाि श्रीमती इन्दु देिी 'व्यास' जीक दूिक  6 || विदेह  ४२७ \nसंबंधे मे िलथिन। सिहोजज। जमनकि पथत विदेश जाए , ओत्तहह क े  \nभ' क' िहह गेलाह। अपना देश मे एकटा अबोध बालकक संग िहैत \nइन्दु देिीक संग जखन ई घटना भेलमन , तखन ओ माि मैविक \nपास िलीह। परित्यक्ता भेलाक उपिान्त आगाँ आइ. ए. , बी. ए. , \nबी. एड. आ एम. ए. धरि पढाइ कएलीह ओ। हुनकि पढाइ -जलखाइ \nमे 'व्यास' जीक भिपूि सहयोग िहलमन। मतलब 'व्यास' जीक \nसहयोग सँ पत्रढ-जलखख आत्ममनभणि भ ' गेलीह आ पटिी पि सँ उतरि \nिुकल जीिनक गा़िी पुनः पटिी पि आत्रब गेलमन। आगाँ जा क ' \nहुनका \"ममथिला पुिी\" सम्मान सँ सेहो सम्मामनत कएल गेलमन। \nमतलब , धन-वित्त, मान -सम्मान , सभ वकि ु  पयाणप्त भेटलमन। पैघ \nभ' क' बेटा सेहो पत्रढ-जलखख नीक पोस्ट पि कायणित भेलथिन। बहुत \nहदन धरि 'व्यास' जीक घिक सदस्य जकाँ संग िहलथिन दुनू माए -\nबेटा। लगभग पन्द्रह बखण। एहह ठाम हम 'व्यास' जीक धमणपत्नी \nअमिािती देिीक प्रशंसा किए िाहब। पत्नीक सहमथत आ सहयोगक \nत्रबना ई संभि नहह िलमन 'व्यास' जी लेल जे पथत द्वािा परित्यक्त \nएकटा स्त्रीक जीिन सही िस्ता पि आमन सवकतथिन।  \n \nआब गप्प ओहह प्रसंगक, जाहह कािर्ेँ सभ सँ बेसी ििाण मे िहलमन \n'व्यास' जीक पोिी \"दू पि\"। जखन पोिीक ियन भेल साहहत्य \nअकादमी पुिस्काि लेल , तखन ई पोिी  िजिित विषय बनल िहल \nसाहहत्यत्यक गजलयािा मे। जेना वक सभ साल पुिस्कािक घोषर्ाक \nबाद घोंघाउजक पिम्पिा सन देखख िहल िी , कइअक साल सँ \nफ े सबुक पि हम सभ। ठीक तहहना , ओहह समय मे त्रबनु फ े सबुक े क \nघोंघाउज भेल िलए , एह न सुनैत ि ी। वकि ु  गोटे ब़ि गंज न कि ैत \nगेलथिन 'व्यास' जीक। सुधांशु शेखि िौधिीक प्रथतविया िलमन जे  विदेह ४२७ || 7 \n'व्यास'जी तँ इंजीमनयि िथि , कोनो गिीब साहहत्यकाि क ेँ  पुिस्काि \nभेवटतैक तँ आथििक लाभ होइतैक। ' \n \nवकि ु  गोटे कह लथि न ज े 'व्यास' जी गुटबाजी सँ पुिस्काि प्राप्त \nकएलमन अमि। िमानाि बाबूक गुट मे िथि तेंँँ पुिस्काि भेटलमन। \nजखन वक ओहह समयक मनयमक अनुसािे तीन सालक कालखण्ड \nमे प्रकाजशत सिणश्रेष्ठ पोिी पि पुिस्काि भेटैत िलैक। यहद \nकाशीकान्त ममश्र 'मधुप ' आ सुिेन्द्र झा 'सुमन 'क पुस्तक िहहतमन \nआ तखन 'व्यास' जीक पोिी क ेँ  भेवटतमन तँ गलत कहल जा सक ै त \nिलए। मुदा से तँ िहमन नहह। तखनहुंँँ ईर्ष्ाण , द्वेषक अधीन वकि ु  \nलोक बहु त हदन धरि  वि ि ोध कि ैत ि ह लथि न।वकि ु  साहह त्यकाि  \nएकटा पत्रिका तीन अंक धरि 'व्यास' जीक खखलाफ िावप हुनकि \nपता पि घि पठा दैत िलथिन।  \n \nमुदा एहह सभ बातक कोनो प्रभाि नहह प़िलमन 'व्यास' जी पि। \nसुबल गांगुली सन मनष्णात पिकाि दू हदन 'व्यास' जीक आिास \nपि अएलाह आ तखन विस्तृत रिपोटण हुनका पि आ हुनकि पोिी \nपि \"द इलस्ट्िेटेड िीकली\" मे प्रकाजशत भेल िलए।  \n \n'व्यास' जी सभ हदन सँ तपस्या मे लागल िलाह , लागल िहलाह। \nमाँ मैथिलीक तपस्या । यश -अपयश, मनन्दा-प्रशंसा सँ उपि ओ \nबस साहहत्य -साधना मे मनमग्न िहलाह....आजीिन।  \n  \n \nसंपादकीय सूिना -एहह जसिीजक पुिान िम एहह जलिंकपि जा कऽ  8 || विदेह  ४२७ \nपत्रढ सक ै त िी - \n  \nमैथिली साहहत्यमे  उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-1 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-2 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-3 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-4 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-5 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-6 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-7 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-8 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-9 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-10 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-11 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक  विदेह ४२७ || 9 \nयोगदान-12 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-13 \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक परििािक \nयोगदान-14 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  10 || विदेह  ४२७ \n२.२.हहतनाि झा - मैथिली साहहत्यमे तािानाि झा एिं हुनक \nपरििािक योगदान -७ \n \nहहतनाथ झा  \nमैतथली साहहत्यमे तारानाथ झा एिं हुनक पहरिारक योगदान -\n७ \n  \nत ारानाथ झाक दकि ु  म ह त्व पूणड आलेख  एि ं संपाद कीय \n \n'प्रभात'मे सामाजजक , िाजनीथतक ,आथििक आहद साहहत्येति गद्य \nििना तँ िहहते िल , साहहत्यत्यक ििना सेहो प्रिुि मािामे िहैत िल , \nसंगहह विर्भन्न प्रकािक समािाि ( सम्पूर्ण ममथिलाक) जाहहमे खेल \nसमािािक सेहो प्रमुखता िहैत िल। एहह पत्रिकामे बहुत एहन \nविषय -िस्तु िल , जे पूिणमे मैथिलीक पत्रिकाक इथतहास िल , \nओहहसँ बहुत आगाँक िस्तुसभ पत्रिकामे समािेश अमि , जे \nसम्पादकक दूिदृखि स्पि झलवक सामने आत्रब जायत। प्रजसद्ध \nआलोिक मोहन भािद्वाज एहह प्रसंग कहैत िथि ---- \n\"समािाि खण्डक बानगीसँ पता िलैत अमि जे सम्पादकक दृखि \nकतेक व्यापक िलमन। स मािाि संकजलत किैत काल हुनका \nसम्मुख ममथिलाक विर्भन्न क्षेि आ ममथिलाक गथतविमधक विर्भन्न \nक्षेि तँ िहहते िलमन , ममथिलाक सभ जाथत आ िगणक लोक सेहो \n विदेह ४२७ || 11 \nिहैत िलमन। हुनका लेल व्यमक्त नहह , व्यमक्त आ समाजक जीिन -\nल्पस्थथतक ेँ  प्रभावित कियिला महत्वपूर्ण होइत िल। एकटा उदाहिर् \nदेखल जाय। अमगलग्गी ककिो लेखे ब़ि पैघ घटना थिक। हम सभ \nजनैत िी जे पूर्र्ियाक श्रीनगि ड्यौढीमे 17 जुलाइ 1933 क ेँ  श्रीनगि \nड्यौढीक जरिक ेँ  िाउि भ s जयबाक पूर्ण विििर्क संग \nमहािाजामधिाज , दिभंगाक श्रीनगि ड्यौढीमे 17 जुलाइ 1933 क ेँ  \nकिीब िारि घण्टा िहबाक सूिना दैत िथि तँ दोसि हदस ई \nसमािाि सेहो प्रकाजशत किैत िथि जे 27 मइ 1934क ेँ  कोइलखक \nबटौआ धानुकक घिमे किीब िारि बजे हदनमे आमग लामग गेलैक \nजे जनसमुदायक तत्पितासँ वि किाल रूप धािर् किबासँ पूिणहह \nशान्त कs देल गेल। एहहना कोइलखक महादेि ठाक ु िक घिमे 15 \nअप्रैल 1934क ेँ  मनशाभाग िात्रिमे कोनो दुि द्वािा आमग लगायब \nआ हुनक सभ घि तिा सैक़िो मन अनाजक जरि जायब \nउल्लेखनीय अमि तँ ओही गामक धोत्रब सभक घिक स्वाहा भ s \nजयबो महत्वपूर्ण अमि। एहह तिहेँ कहह सक ै त िी जे प्रभात मैथिलीमे \nसमािाि -वििािक पत्रिकाक नेओं िखलक। साहहत्यत्यक पत्रिकाक \nओहह युगमे सामाजजक -िाजनीथतक घटनाक प्रथत अथतरिक्त \nअर्भमुखता एक टा एहन पृष्ठष्ठभूममक मनमाणर् कयलक जकि \nफलाफल भेल ' दैमनक स्वदेश '(1955 ई.)मे। इएह दृखिकोर् थिक \nजाहह कािर्े 'प्रभात'मे कविता -किाक अपेक्षा मनबन्धक संख्या बेसी \nअमि। ''(सन्दभण: एकल पाठ -मोहन भािद्वाज)  \nताि ानाि  झाक वकि ु  मनबन्ध एतय प्रस्तुत अमि , जे प्रभातक स्वि -\nभंमगमाक परििायक होयत आ मोहन भािद्वाजक उपयुणक्त कथ्यक \nपुि कित।  \n1  12 || विदेह  ४२७ \nममथिलाक प्रािीन परिल्पस्थथत  \nप्रािीन कालमे ई ममथिला देश विद्या , बुमद्ध, वििेक , विभि , विया , \nकौशल, कल्यार्सँ परिपूर्ण िल , ताहहपिसँ धाममिक तिा सामाजजक \nव्यिस्था तेहेन सुदृढ िलैक जाहहसँ ई ममथिला देश सब देशसँ \nअत्यन्त उत्क ृ ि देश कहबैत िल। सामाजजक व्यिस्था एहेन िलैक \nयहद कोनो तिहक उत्क ृ ि कार्य्ण क े ओ किै िलाह तँ ओकि उल्लेख \nपञ्जीकािक प्रबन्ध -मालहुमे समाजसँ बहुत शीघ्र किा देल जाइत  \nिलैन्हन्ह, जाहहसँ एको गोटेक उत्क ृ ि कार्य्णसँ समस्त क ु लहुक \nमयाणदा िलैन्हन्ह। तहहना यहद क े ओ अपक ृ ि कार्य्ण किै िलाह तँ \nताहहसँ हुनक समस्त िं श क े  कलंवकत होमय प़िैत िलैन्हन्ह।  \nजहहना सम्मान किबाक हेतु समाज सबखन उदाितापूिणक प्रस्तुत \nिहैत िलथिन्ह , तहहना दंडो किबाक हेतु कठोिे। यहद एको व्यमक्तसँ \nधमण -विरुद्ध कार्य्ण क े ना जाइत िलैन्हन्ह , तकि प्रख्यात विद्युत जकाँ \nबहुत शीघ्रे समस्त देश मध्य भय जाइत िलैन्हन्ह , ताहहसँ लाभ ई \nहोइत िलैक जे कोनो तिहक अनुजित कार्य्ण क े ओ नहह किै \nिल ,पिस्त्री,पिद्रव्य, पिांशहिर्क किा कोन , अत्यािश्यक पिलौ \nसन्ता अन्य व्यमक्तसँ यािना-पुिस्सि विशेष धनाहदक संग्रहो किब \nअपन पािलौवकक विया -कलापक हेतु विघ्न स्वरूपे बुझै िलाह।  \nएतद्देशिासी विद्वा न लोकमन तेहन सन्तोषशाली िलाह जे अहोिात्रिमे \nएको संध्या शाक तिा क ं द -मूलसँ परििािक पोषर् अपन पिम \nकतणव्य बूखझ , िाजाक प्रथतग्रहसँ पिांगमुख िहैत िलाह। ताहहसँ \nआत्मशमक्त तिा विद्या हदनानुहदन िमद्धिष्णुता क े  प्राप्त किै िलैन्हन्ह।  \nममथिलामे पूिण ब्राह्मर् -मण्डलीमे विद्योन्नथत िल , तकि तँ उल्लेखो \nकिब हम व्यिण बुझै िी। जनश्रुथत तँ ई अमि जे अन्य देशी क े ओ \nविद्वान मंडन ममश्रसँ शास्त्रािण किबाक उद्देश्यसँ ममथिला आत्रब जाहह  विदेह ४२७ || 13 \nग्राममे मंडन ममश्र िहै िलाह , ताहह ग्राममे प्रिेश क ै लन्हन्ह। \" मंडन \nममश्रक घि कोन थिक ै न्हन्ह ? \" ई अन्वेषर् कयलापि मंडन ममश्रक \nएक दासी उत्ति देलक ै न्हन्ह जे --- \n'स्वतः प्रमार्म् पितः प्रमार्म् शूकांगना यि वििायणन्तन्त।  \nजशर्ष्ोपजशर्ष्इ रूपगीयमान मिेहद तं मण्डन ममश्रधामः।।  \nई किा प्रायः कोनो मैथिलसँ अविहदत नहह होयत। एहेन -एहेन \nआदशणक िौपाह़ि ममथिलामे अनेकानेक िल।  \nपूिणमे िाजाक ध्यान विद्योन्नथत हदश पूर्ण रूपेँ िहै िलन्हन्ह। हमिा देशक \nवि द्वान ज े वकि ु  अपन म ातृभाषा अि ि ा देि भाषा म ध्य अपन कोनो \nग्रन्थ जलखै िलाह त िाजा हुनका यिोजित पुिस्काि हदया हुनक \nउत्साहक ेँ  बढबैत िलथिन्ह। (स्रोत : प्रभात , िषण -01, अंक- 06, \nजून -1933) \n2 \nमैथिलक अिनथत  \nममथिला , मैथिल जाथत विद्याहीक कािर्सँ सदा विख्यात अमि। एहह \nदेशमे ज्ञानक ििाण त एतेक िल जे ब्राह्मर्क कोन किा , क्षत्रियो \nलोकमन जनकाहद प्रभृत क े  िर्णन पुिार्मे आदशण ज्ञानीक नामसँ \nक ै ल गेल अमि। योगी याज्ञिल्क्य आहद अनेक ऋवषमुमनक \nजन्मभूमम इएह ममथिला देश िीक। प्रािीन कालक बात क े  जाय \nहदअ, एहह कजलयुगहुमे मैथिल ब्राह्मर्मे मंडन ममश्र , िािस्पथत ममश्र \nऔि शंकि ममश्र आहद अनेक धमाणत्मा विद्वान औि मदन उपाध्याय \nसदृश जसद्ध लोकमन एहह संसािक विशेष उपकाि कय अपन नाम \nजििस्मिर्ीय कय गेलाह अमि। अन्य देशी विद्वानक ेँ  पिास्त \nकयमनहाि हमिा लोकमनक समयमे खुद्दी झा तिा लुट्टी झा भय \nगेलाह अमि। एहह तिहक अनेक विद्वान यिा मधुसूदन झा प्रभृथत  14 || विदेह  ४२७ \nसम्प्रथत ितणमान िथि। जमनक यश एहह देशमे क े  कहय , विलायतहुमे \nपसिल अमि। एकि एकमाि कािर् संस्क ृ त विद्या िीक।  \nमूखो मैथिल आन जाथतक पत्यण्डतसँ विशेष संस्काििान होइ िथि , \nतेकि कािर् हमिा बूखझ प़िै अमि जे ममथिला देशक स्त्रीयोक दूधमे \nसंस्क ृ त विद्याक बीज िैक। ई सभ गुर् िहलोपि आब मैथिल \nसमाजक उन्नथतक िंग नहह देखख प़िै अमि। हदनानुहदन अिनथतये \nबूखझ प़िै अमि। एहना समयमे हमिा लोकमन क े  ई पिम आिश्यक \nकायण िीक जे सभ गोटे अपन -अपन मत लेख द्वािा  'प्रभात' तिा \nअन्य पिाहदमे प्रकाजशत किी जे कोन रूपे मैथिल समाजक उन्नथत \nभ' सक ै  अमि। तदनन्ति  सभ गोटे इकट्ठा भै कायण रूपमे परिर्त \nकिबाक यत्न किी। हम जहाँ तक तक ण  किै िी जे सिणप्रिम विद्याहीक \nउन्नथत तिा अिनथतसँ देशक उन्नथत ओ अिनथत होइ िैक। \nउदाहिर्ािण --- इंग्लैण्ड , जापान औि अमेरिका क े  देखू --- विद्या \nउन्नथतक कािर् संसािमे सभ देशक जशिोमर्र् कहल जाइ अमि। \nअतः एहहमे कोनो सन्देह नहह जे मैथिल समाजक उन्नथत क े िल \nविद्याहीक द्वािा भेल िल औि ओकिे कमी भै गेलासँ अिनथत होमय \nलागल अमि। जाहह मैथिल समाजमे क े िल संस्क ृ तहीक ििाण होइ \nिल ताहह  समाज क े  एकत्रित भेलापि सम्प्रथत हँसी -ठट्ठा होमय लगै \nअमि। तेहना ल्पस्थथतमे उन्नथत कहाँ  सँ भय सक ै  अमि। हमिा \nलोकमनक ेँ  अविद्या तेना क' दिा लेलक ै  जे अपन हहत औि अहहत \nवकि ु  नहह  बूखझ प़िै अमि । \nविद्या अनेक प्रकािक अमि , ताहहमे सम्प्रथत दू मुख्य भेद अमि। \nप्रिम - संस्क ृ त विद्या औि दोसि - िाज विद्या अिाणत अँग्रेजी। एहह \nदुनू विद्या क े  पढबामे बहुत असुविधा भय गेल अमि। पूिणमे पाँि -\nपाँि, सात-सात गामक बीिमे समस्त ममथिलामे पाठशाला िल।  विदेह ४२७ || 15 \nजाहह पाठशालामे मनःशुल्क िाि विद्याध्ययन किै िला तिा भोजन \nिस्त्राहद िाजा महािाजा इत्याहदक द्वािा भेटै िलैक। एहहसँ लोक \nउत्साहपूिणक पढै िल। आब एकि प्रािधान नहह अमि। एहहसँ एहह \nविद्याक नि हेबाक िम बूखझ प़िै अमि। जखन हमिा लोकमन नीक \nजकाँ जनै िी जे त्रबना संस्क ृ त विद्यासँ एको हदन हमिा लोकमनक \nकार्य्ण िलमनहाि नहह अमि अिाणत उपनयन ,वििाह , श्राद्ध, पूजा -\nपाठ इत्याहदमे संस्क ृ त विद्या त्रबना कार्य्ण नहह िजल सक ै  अमि , \nतेहना ल्पस्थथतमे संस्क ृ त विद्याक प्रिािमे सभ क े ओ वकयैक ने ध्यान \nदै जाइत िी। आबहु संस्क ृ त विद्याक िक्षा करू नहह तँ पितेनहुँ \nवकि ु  लाभ नहह  ह ोयत। \nदोसि अँग्रेजी विद्या पढब आि कहठन अमि। कािर् ---मैथिल \nसमाजक आथििक ल्पस्थथत एहन खिाब भय गेल अमि जे भरि पेट \nअन्नो होयब दुगण भय गेलैक अमि। तखन अंग्रेजी विद्याक पठन -\nपाठनक हेतु अमधक खिण कोना िजल सक ै  अमि। अंग्रेजी विद्यामे \nअमधक द्रव्यक प्रयोजन प़िै िैक , ई प्रायः सभ गोटे जमनतहह होयब। \nहमिा लोकमन क े  एक एहन िास्ता मनकालक िाही जाहहमे त्रबना \nखिे अििा अि खिे अंग्रेजी विद्याक अध्ययन क ' सकय। यहद \nएकि कोनो उपाय हो तँ प्रभातमे तिा अन्य पि -पत्रिकामे लेख \nद्वािा प्रकाश किै जाउ। जजनकि तक ण  सभसँ उत्तम होयतैन्ह तेकि \nप्रिािमे सभ क े  तन -मनसँ लामग जयबाक िाही। (सन्दभण: प्रभात , \nिषण -01 अंक - 05 मइ 1933)  \n3 \nसदस्यक िुनाि  \nभोटक आन्दोलन \nहडस्ट्स्ट्िक्ट बोडणक मेम्बिक िुनािक हेतु गत एक महीनासँ आन्दोलन  16 || विदेह  ४२७ \nभय िहल िल। िाना -िाना सँ प्रजाक प्रथतमनमध बनबाक हेतु क ै  \nव्यमक्त ठाढ भेल िलाह। िाज्यक तिफ सँ प्रत्येक िानामे प्रथतमनमध \nठाढ किािल गेल िलाह। हुनका लोकमनक ेँ  िाज्य सभ तिहसँ \nसहायता कय िहल िलैन्हन्ह। फलस्वरूप प्रायः दिभंगा जजलाक \nअमधकांश िानामे िाज्येक तिफक व्यमक्त भो ट द्वािा प्रथतमनमधक \nिुनाि भेल। मधुबनी िानासँ िारि व्यमक्त ठाढ भेल िलाह। जाहहमे \nिाज्यक तिफक दुनू व्यमक्त , बाबू जशि शंकि झा तिा लक्ष्मीनाि \nममश्र प्रथतमनमध िूनल गेलाह। बाबू ितुिानन दास औि बाबू अनूप \nलाल ठाक ु ि भोट कम होयबाक कािर् हारि गेलाह। उपयुणक्त दुनू \nव्यमक्त क े  जजतबाक दू कािर् , प्रिम --- िाज्यक सहायता। हद्वतीय - \nमैथिल क े  मैथिलक प्रथत सहानुभूथत। अन्य सभ जाथत क े  अपनामे \nएकता बनल िहल िैक। ताहह कािर्सँ ओहह जाथतक कमो िोटि \nिहलोसँ अन्य जाथतक कमो िोट आत्रब गेलासँ अपना जाथतक \nप्रथतमनमध भय जाइ िलैक। प्रथतमनमधयो अपना जाथतक उन्नथतक \nहेतु सभ तिहसँ उपा य किै ििीन। पिन्तु मैथिल ब्राह्मर्मे नहह। \nजहाँ अपन कार्य्ण भय गेल तखन अपना जाथतक उपकािक त किे \nकोन, जहाँ तक भ ' सक ै  िैन अनुपकािे किबामे सिणदा तैयाि िहै \nिथि। एहह बेि मैथिल अपन जाथत भाइक ििन तिा भािी उपकािक \nआशा पि अपन -अपन िोट दय प्रथतमन मधक पद पि आरूढ कय \nदेलक ै न्ह अमि। यहद ओ लोकमन अपन -अपन ििनक पालन \nकिताह त विश्वास िाखिु जे भविर्ष्सँ मैथिल िोटि मैथिल िोह़ि \nअन्य जाथतक ेँ  कदावप िोट नहह दय सक ै  अमि।  \n22 मइ िोटक िुनािक हदन िल। मधुबनी िोटिसँ ठसाठस भिल \nिल। 09 बजे हदनसँ िानामे भोट देबाक कार्य्ण प्रािम्भ भेल तिा \n05 बजे सायंकाल तक कायणिाही होइत िहल। सैक़िो व्यमक्त िारू  विदेह ४२७ || 17 \nगोटाक तिफ सँ अपन -अपन बाकसक िंगक पताका नेने गदण किैत \nदृखिगोिि होइ िलैक। अन्य सिािीक किे कोन , हाँजक-हाँज \nमोटि गाम -गाममे वपवपआइत हफिै िल। जकिा इच्छा होइ िलैक , \nित्रढ लै िल। कोनो िोक -टोक नहह िलैक। प्रथतमनमधक ओहहठाम \nभोजनक प्रबन्धक त किे कोन। एक -एक व्यमक्त ओहह ठाम हजाि -\nहजाि आदमी भोजन कयलक। पूिी , िू़िा , भात, तीनुक प्रबंध िलैक \n। व्यमक्तक हहसाबसँ भोजन देल जाइ िलैक। जे जाइ िल से भोजन \nकय लै िल। श्राद्धो , उपनयनमे जमींदािोक ओत एतेक ब्राह्मर् \nभोजन होयब असम्भिे भ जाइ िैक। धन्य ई िोट , जे एतेक ब्राह्मर् \nभोजन। यहद िोटक कायणिाही  बनले िहल त एखन की भेलै , हैत \nत हदन -हदन। (सन्दभण : प्रभात, िषण -1,अंक-6, जून1933ई.)  \n4 \nमनुर्ष् गर्नाक रिपोटण  \nसन 1931 ई.मे जे मनुर्ष् -गर्ना भेल िल तेकि रिपोटण आब \nप्रकाजशत भय गेल। सिकािी रिपोटणक अनुसाि पता लगै अमि जे \nसम्पूर्ण संसािक जनसंख्या 1850000000(एक अिब पिासी \nकिो़ि) भेलैक अमि। ताहहमे पंिमांश अिाणत 352837778(पैंतीस \nकिो़ि अट्ठाइस लाख सैंतीस हजाि सात सय अठहत्तरि)  भाित \nिषणक जनसंख्या (िमाण सहहत) िैक। भाितिषणक जनसंख्यामे खास \nअंग्रेजी िाज्यक जनसंख्या 271526933(सताइस किो़ि पंद्रह लाख \nिब्बीस हजाि न सय तैंतीस) (ता हहमे िमाणक जनसंख्या \n14667146( एक किो़ि मियालीस लाख सढसहठ हजाि एक सय \nमियालीस) औि देशी िाज्यक जनसंख्या 81310845( आठ किो़ि \nतेिह लाख दस हजाि आठ सय पैंताजलस) िैक।  \nसन 1921 ई.मे जे मनुर्ष् गर्ना भेल िलैक ताहह हहसाबसँ ज्ञात  18 || विदेह  ४२७ \nहोइ अमि जे गत दस िषणमे भाितक जनसंख्या तीन किो़ि िालीस \nलाख अिाणत सैक़िे साढे दस बढलैक अमि। एहहसँ साफ -साफ \nज्ञात होइ अमि जे फ्ांस या इटलीमे जतेक क ु ल आबादी िैक , \nओतेक भाित िषणमे क े िल दस िषणमे बढलैक अमि।1921 ई.मे जे \nमनुर्ष् गर्ना भेल िल ताहहमे संसाि भरिमे िीनक आबादी सभ \nदेशसँ बेसी भेल िलैक पिञ्च 1931 ई.क मनुर्ष् -गर्नासँ पता लगै \nअमि जे भाितिषणक जनसंख्या सभ देशसँ अमधक भेलैक अमि। \nसन 1921ई.मे एहह देशक पढल -जलखल मनुर्ष्क संख्या  \n22623651 िल , पिञ्च1931ई.मे 28131315 भ गेलै अिाणत जहाँ \nसैक़िे सात िल , ओत' 8 भ ' गेलै। \nसम्प्रथत 38985427 मनुर्ष् शहिमे िहै अमि। भाित िषणमे 39 शहि \nएहेन अमि जत सिणदा एक लाख औि एक लाखसँ अमधक मनुर्ष् \nिहै अमि। गत दस िषणमे कलकत्ताक आिादी सैक़िे 12 , मद्रासमे \nसैक़िे 23, किाँिीमे सैक़िे 23 , हदल्लीमे सैक़िे40, बंगलोि मे \nसैक़िे 45, नागपुिमे सैक़िे 48 , लाहो़िमे सैक़िे 53 , अमृतसिमे \nसैक़िे 65 औि सलेममे सैक़िे 96 बढलैक अमि। हहन्दूमे प्राप्त -\nियस्क युितीक संख्या54473438 अमि औि युिाक संख्या \n51450266 अमि। उपयुणक्त युितीक संख्यामे 8413773 विधिाक \nसंख्या अमि। पहहला मनुर्ष् गर्नाक अनुसाि एहह देशमे विर्भन्न \nधमाणिलम्बीक संख्या मनम्नजलखख त अमि। हहन्दू --\n239195140(ताहहमे 122616300 पुरुष औि 116578843 स्त्रीक \nसंख्या अमि।) मुसलमान ---77677545(जाहहमे 40867320 पुरुष \nऔि 36810225 स्त्रीक संख्या अमि।) ईसाई ---- \n6296763(एहहमे 3227090 पुरुष औि 4069673 स्त्रीक संख्या \nअमि।) िाइिल (कबीले) - 8280347 अन्या न्य धमाणिलम्बी -  विदेह ४२७ || 19 \n19079762(एहहमे 9790635 पुरुष औि 9289147 स्त्रीक संख्या \nिैक।) (सन्दभण: प्रभात , िषण -01,अंक- 11 निम्बि -1933) \n5 \nिामायर्मे आशंका  \nिामायर् प्रायः प्रत्येक भाषामे अमि। प्रत्येक भाषाक ििमयता अलग -\nअलग व्यमक्त िथि। सभसँ प्रािीन ' िाल्मीवक िामायर् ' कहल जाइ \nअमि जे महवषि िाल्मीवक संस्क ृ तमे श्री िामिन्द्रजीक लीलाक िर्णन \nकयने िथि। यद्यवप तुलसीदास औि िन्दा झा िाल्मीवक िामायर् \nक े  आधाि मामन ििना कयने िथि तिावप कोनो -कोनो स्थलमे \nिाल्मीवक -िामायर्सँ अंति भय गेल िैक , ई ततेक असंगत नहह , \nजेना एक े  व्यमक्त एक े  ग्रन्थमे स्थल -स्थल पि अन्ति कय देलासँ \nअसंगत अिगत होइि। यिा महवषि िाल्मीवक िारि स्थल मे श्री \nिामिन्द्र जीक िन -गमन -कालक अिस्था िारि प्रकािक देलैन्हन्ह \nअमि जे गंगाक जहूिी खाँक लेखक ििन प्राप्त कय नीिाँ विििर् \nकिै िी।  \nप्रिम स्थल - जखन िािर् यथतक िेषमे सीताक मनकट गेलाह तखन \nसीता अपन पूर्ण परििय दैत कहलथिन ----\" मम भताण महातेजा \nियसापञ्चविशकः।\" (10 ,िा.िा. अिण्य -कांड स.47) एहहसँ साफ -\nसाफ ज्ञात होइ अमि जे िन जाइक समय श्री िामिन्द्र जीक \nअिस्था 25 िषणक िलैन्ह।  \nहद्वतीय स्थल-जखन विश्वाममि दशििसँ िाम -लक्ष्मर्क ेँ  मंगिाक हेतु \nगेल िहथि तखन दशिि कहलथिन ---- \" उनषोडशिषों मे िामो \nिाजीि लोिनः। \"(2 िा.िा.बा.का. सँ.29।  \nअिाणत िामक अिस्था क े िल 15 िषणक िैन्ह। सीताजी िािर्सँ \nकहलथिन्ह --- \" उजशत्वा द्वादश समा इक्ष्वाक ु र् मनिेशने।\" (4 ,  20 || विदेह  ४२७ \nिा.िा.अिण्य का.स. 47)। अिाणत वििाहक बाद 12 िषण तक दशििक \nघि िहह तखन हमिा लोकमन िन अयलहुँ। एहह प्रकािसँ श्री िामिन्द्र \nजीक अिस्था िन -गमनक काल 45+12\"=27 िषणक होइ अमि।  \nतृतीय स्थल - िन जयबाक काल श्री िामजी अपन माय कौशल्यासँ \nभेट किबाक हेतु गेलाह तखन कौशल्या कहलथिन -- \"सप्तदश ि \nिषाणर्र् जातस्य ति िाघि।\" (45 ,िा.िा. अयोध्या कांड.सँ.20)। एहह \nप्रकाि श्री िामिन्द्रजी क े  िन -गमन कालक अिस्था 17 िषणक ज्ञात \nहोइ अमि।  \nितुिण स्थल --- जखन िािर् मािीिक मनकट सहायताक हेतु \nगेलाह , तखन मािीि श्री िामिन्द्रजीक िर्णन किैत कहलथिन जे \n- ' द्वादशिषेयमक.......िाघिः। ' ( 6 िा.िा.अिण्य का.सँ. 38) । \nअिाणत जखन विश्वाममि मुमन दशििसँ िाम क े  माँगक हेतु गेल \nिहथि तखन श्री िामजीक अिस्था क े िल 11 िषण िलैन्ह। एहहमे बािह \nबािह जो़िलासँ िन -यािाक समय श्रीिामिन्द्रक अिस्था 23 िषणक \nहोइ अमि। एहना ल्पस्थथतमे हमिा सन्देह होइ अमि जे कोन अिस्था \nठीक थिक औि वकयैक महवषि िाल्मीवक एहह विषयपि पूर्ण वििेिना \nकय नहह दशणउलैन्हन्ह ? अतः ई विषय अपने विद्वद्जनक मनकट \nउपल्पस्थत कयलहुँ अमि जे आगामी प्रभातक लेखम युमक्त -युक्त ििन \nदय हमिा मनक सन्देह हटयबाक क ृ पा किब।  \nतािानाि झा (कोइलख)  \n \nसम्पादकीय वटप्पर्ी  \n'प्रभात'क प्रकाजशत 24 अंकमे माि 18 अंक उपलब्ध अमि आ जे \nपहहल अंक उपलब्ध अमि ओ थिक अप्रैल -1933 ई.क।  \n1  विदेह ४२७ || 21 \nकथतपय लेखक दातािृन्द अपन -अपन लेख प्रभातक कागज कागज \nिहलहु पि नकल कय लेबाक हेतु हमिा प्रेवषत कय दैत िथि। तेकि \nएकमाि कािर् आलस्य ज्ञात होइ अमि।लेख क े  ििने किबामे \nअमधक बुमद्धक तिा परिश्रमक प्रयोजन िैक।औि एहहमे बेशी समय \nलगै िैक। जखन ििना भय जाइ िैक , तखन साधािर्ो व्यमक्त \nकागज पि साफ कय सक ै  अमि। एहहमे कोनो विशेष विद्वत्ता \nनहह।पिञ्च हमि वििाि अमि जे जहाँ तक भ ' सकय प्रभात मे  \nस्वहस्तजलखखत लेखक संख्या अमधक िहक िाही।कािर् -एहह \nप्रकािसँ प्रभात प्रकाजशत भेलापि विशेष आदि होयबाक सम्भािना। \nहम एहह मनममत्त ओहह व्यमक्त क ेँ  नहह आ ग्रह कय सक ै  मियैन्हन्ह , \nजजनका प्रभातक कागजपि जलखखत लेख पठेबामे अमधक असुविधा \nतिा खिण होइन्हन्ह।  \nप्रभातक कायाणलयमे एक सुन्दि लेख जलखमनहाि व्यमक्तक पिम् \nआिश्यक िैक। लेखक क ेँ  20 तािीख सँ 30 तािीख तक प्रत्येक \nमास मे समय -समय पि लेख जलखक प़ितैन्ह। अमधकांश लेख \nअपनहुँ घिपि जलखबाक अमधकाि देल जयतैन्ह।एकि संग समय -\nसमय पि इहो सूजित कय देब उजित बुझै िी जे संघक आथिि क \nल्पस्थथत अत्यन्त शोिनीय िैक , अतः लेखक महोदय क े  सम्प्रथत \nवकि ु ओ ि ेतन देबासँ संघ सि णि ा असम ि ण अमि । एहह म े पि ोपकाि  \nअिश्य िैक । पिोपकाि किबामे त्यागक प्रयोजन प़िै िैक। त्याग \nत्रबना साहस क े  नहह भय सक ै  िैक।तेँ हेतु हमि विज्ञत्यप्त जे एहह \nमनममत्त साहस करू , अिश्य धमण तिा यश होयत।स्वहस्तजलखखत \nआिेदन पि 20 एवप्रलक अभ्यन्ति अयबाक िाही। (िषण -01, अंक-\n4, अप्रैल-1933 ई.)  \n2  22 || विदेह  ४२७ \nप्रभातमे प्रत्येक भाषाक स्थान देल गेल अमि , अतः तीन िारि भाषा \nप्रत्येक अंकमे िहै अमि।अनेक लेखकिृन्द एकहह पिपि अनेक \nभाषामे अनेक विषय जलखख प्रेवषत कय दैत िथि। प्रिम तँ प्रायः सभ \nलेखकिृन्द जमनतहह होयब जे प्रत्येक भाषा तिा अक्षिक हेतु \nप्रभातमे िममक िखबाक व्यिस्था िैक।हद्वतीय -ई भय सक ै  अमि जे \nओहहमे एक  विषय प्रकाश किबाक योग्य िहह सक ै  अमि औि \nअथतरिक्त नहह। एहहना ल्पस्थथतमे लेखक महोदयिृन्द सँ विज्ञत्यप्त जे \nप्रभातक एक पिपि अनेक भाषामे अनेक विषयपि जलखख खखि़िी \nबना नहह प्रेवषत किथि , अिाणत अलग -अलग जलखबाक कि किथि।  \nजजनका  प्रभातक कायाणलयमे जिट्ठी जलखबाक होइन्ह , अपन \nकागजमे जिट्ठी जलखख पठाबथि।पूिणित प्रभातक कागजमे जिट्ठी \nअयलासँ कागज नि भय जयबाक सम्भािना।कािर् - अनेक जिट्ठी \nप्रभातमे प्रकाशनािण आयल अमि , जेकिा प्रकाश कयला सँ पिस्पि \nवििोध एिं संस्था क ेँ  हामनये भय सक ै  िैक , तिा अनेक पि प्रकाश \nकिब अनािश्यक े  बूखझ प़िै अमि एहहना ल्पस्थथतमे प्रभातमे नहह \nप्रकाश कयल जा सक ै  अमि। यहद कोनो पिमे प्रकाश किबाक \nयोग्य िहत त कायाणलयहहमे प्रभातक कागजमे नकल कय प्रकाश \nकय देल जायत।  \nयुिक संघक सदस्यक िावषिक िन्दा सँ प्रभातक खिण िलािल जाइ \nअमि।य द्यवप संघ एक प्रथत प्रभातक खिण उत्साहपूिणक दय िहल \nअमि औि आशा कयल जाइ अमि जे बिाबरि ि0दैत िहथि।पिञ्च \nसंघ सम्प्रथत अनेक पिोपकािािण कायण कय िहल अमि जाहहमे द्रव्यक \nपूर्ण प्रयोजन होइत िहै िैक। एहहना ल्पस्थथतमे प्रभातक ख़िणक हेतु \nद्रव्यक कोनो अन्य प्रबन्ध भय गे ला सँ संघक ें  बहुत उपकाि \nहोयतैक। अन्य प्रबन्ध उत्साही व्यमक्तक योग त्रबना कदावप नहह भय  विदेह ४२७ || 23 \nसक ै  िैक। अतः उत्साही व्यमक्तसँ प्रािी िी जे प्रभातक अर्ग्रम अंक \nसँ ख़िणक भाि अपना ऊपि लय पूर्ण यशक भागी होउ। (िषण -01, \nअंक-05,मइ 1933ई.)  \n3 \nअपने पाठकिृन्दसँ ई अविहदत नहह जे मासमे प्रभात एक प्रथत \nप्रकाजशत कयल जाइि। औि मासाभ्यन्ति गामक तिा अन्य गामक \nपढमनहािक संख्या 500सै सँ कम नहह होइ अमि।आनन्दक विषय \nिीक जे हदनानुहदन पढमनहािक संख्या बढले जाइ अमि। जाहहसँ \nसभ पत्रढ सक ै  ताहह हदश सभक ध्यान िहक िाही। पि न्तु खेदक \nसाि जलखक प़िै अमि जे एहना ल्पस्थथतमे कथतपय पाठक \nमहोदयिृन्द प्रभातक मनयम क े  पैि सँ क ु िलबा मे एकोित्ती संकोि \nनहह  किै िथि अिाणत 6 घंटाक बदला दू -िारियो हदन िाखख लेब \nअनुजित नहह बुझै िथि। आब हम एहह विषयपि बेशी जलखब व्यिण \nबुझै िी औि आशा किै िी जे भविर्ष् सँ पाठक महोदय क ेँ  जहाँ \nतक शीघ्र भ सक ै न्हन्ह पत्रढ क प्रेवषत कय देथि। \nक ै क व्यमक्त प्रभात अपना ओहहठाम पढबाक हेतु ल गेलाह \nअमि ,अपने पत्रढ आनो व्यमक्त क े  पढैक हेतु द देलखीन्ह अमि। एहह \nप्रकाि सँ कइएक व्यमक्त पत्रढ लै िथि। ई उत्तम विषय त अिश्य \nिीक ,यहद अपन -अपन कतणव्य पि आरूढ िहथि। लेवकन से नहह \nहोइ अमि , ओहहमे क े ओ व्यमक्त प्रभात ल जा क िाखख लै िथि , यहद \nमासो हदन बीथत जयतैन्ह त कनेको जिन्ता  नहह।एहना ल्पस्थथतमे \nप्रभातक पता लगैबो दुगण भ जाइ अमि।पता लगैबो मे बहुत समय \nलामग जाइ अमि। एहह प्रकािसँ लाभ सँ बेशी हामनये दृखिगोिि \nहोइि।अतः प्रभात ल गेमनहाि व्यमक्त सँ हमि प्रािणना जे अन्य व्यमक्त \nक े  प्रभात नहह दय सम्पादक क े  प्रभात प्रेवषत कय देथि। यहद  अन्य  24 || विदेह  ४२७ \nव्यमक्त क े  प्रभात देमक होइन्ह त सम्पादकक अनुमथत सँ देथि। \n(िषण -01, अंक 06 , जून 1933 ई.।  \n4 \nगत फिबिी मासक प्रभातमे प्रकाजशत भय िुकल अमि जे लेखक \nप्रभातक कागज क दुनू ति फ यहद नहह  फू टै त जलखख  सकै  ि थि , \nपि न्तु कथतपय लेख क कागज  फु वटयो गेला पि  दुनू पृष्ठम े जलखख  \nदै ि थि । कागज  फु वट गेला सँ देख बाम े भद्दा ति ा बाँि ि ा म े कि ति  \nहोइि। अतः प्रत्येक लेखक महोदयसँ मनिेदन जे भविर्ष् सँ कागजक \nएक े  पृष्ठ जिन्हन्हत िेखाक भीति जलखथि।  \nलेखक क े  लेख जलखबाक समय शुद्धाशुद्ध पि विशेष ध्यान िाखक \nिाहहयैन्ह। जाहह लेखक क े  शुद्धाशुद्धक विशेष ज्ञान नहह  िैन्हन्ह \nथतनका अन्य व्यमक्त सँ शुद्ध किा लेब उजित थिक ै न्ह । एहहमे कोनो \nलाघिता नहह िैक। जजनका अन्य व्यमक्त सँ शुद्ध किायब \nवििािान्ति होइन्हन्ह से सम्पादक क े  पठा देथि ओ शुद्ध कय ,किा \nप्रेवषत कय देताह।  \nलेख प्रकाश होयबा मे मनयमबद्ध उत्तम ििनाक अथतरिक्त सुन्दि \nअक्षि तिा शुद्धाशुद्ध पि ध्यान िाखल जाइ िैक। एहहमे एको \nविषयक िुवट भेला सँ प्रकाजशत होयब असम्भि भ जाइि। अतः \nलेखकिृन्दक ेँ  सूजित किबै िी जे यहद स्वहस्तजलखखत अक्षि सुन्दि \nनहह होन्हन्ह त एहहना ल्पस्थथतमे अन्यो  लेखक सँ जलखा सक ै  िथि। \n(िषण -01, अंक-08, अगस्त -1933 ई.)  \n5 \nआठ मासक टोटल हहसाबसँ अिगत होइि जे प्रभातमे लेख \nजलखबाक हेतु प्रभातक कागज जे लेखकिृन्द क े  देल गेलैन्हन्ह अमि , \nताहह सँ किीब तेहाइ कागज नहह िापस आयल अमि। जहाँ तक  विदेह ४२७ || 25 \nपता लगै अमि जे कथतपय लेखकिृन्द कागज लय नि किबामे \nथतलमािो संकोि नहह किै िथि , थतनका सँ हमि अनुिोधक संग -\nसंग प्रािणना जे भविर्ष् सँ प्रभातक कागज क े  अन्य विभागमे खिण \nनहह किथि।  \nकथतपय लेखकिृन्द मनयममत समयसँ पूिणहह लेख जलखख लै \nिथि ,पिञ्च आलस्यिश मनयममत समय सँ पूिण प्रेवषत किबा सँ \nअसमिण भय जाइत िथि , जाहह कािर् हुनक लेख प्रकाजशत \nहोयबामे क ै -क ै  मास विलम्ब भय जाइ िैन्हन्ह। अतः हुनका सँ हमि \nप्रािणना जे लेख जलखब समाप्त होइतहहिं आलस्य िोह़ि सम्पादक क े  \nलेख प्रेवषत कय देथि , जाहहसँ समयपि प्रकाजशत भय जाइ। (िषण -\n01,अंक-09, जसतम्बि ) \nसंपादकीय सूिना -एहह जसिीजक पुिान िम एहह जलिंकपि जा कऽ \nपत्रढ सक ै त िी - \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -1 \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -2 \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -3 \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -4 \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -5 \nमैथिली साहहत्यमे तािानाि झाक एिं हुनक परििािक योगदान -6 \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n  26 || विदेह  ४२७ \n२.३.जगदानन्द झा  मनु - डॉ. क ै लाश क ु माि ममश्र जीक उपन्यास \nमनसिबीक समीक्षा  \n \nजगदानन्द झा �मनु � \nड ॉ. कै लाश कु म ार मम श्र ज ीक उपन्यास म नसरबीक सम ीक्षा \n \nअंतिजातीय  प्रेमपि आधारित , डॉ. क ै लाश क ु माि ममश्र जलखखत \nउपन्यास �मनसिबी � मैथिली साहहत्य खास कय मैथिली \nउपन्यास लेल एक गोट अनुपम धिोहि क े ि रूपमे , मैथिली साहहत्य \nअनुिागी लोकनीक लेल सात्रबत होएत। ममथिला समाजक ताना -\nबाना, परििेश , क ु िीथत, सामाजजक विसमता , नािीक ल्पस्थथत आ \nअस्तीत्व, धमनक िगणक द्वािा गिीब सभपि क े एल गेल अमानिीय \n विदेह ४२७ || 27 \nशोषर् , धन आ दैहहक शमक्तक दुरुपयोग , बहु आ बेमेल ब्याह , \nिासना , प्रेम, मनश्छल ईश्विीय प्रेम , कमोबेश मानिीय संिेदनाक \nसभ पक्ष क े ि अपनामे समेटने �मनसिबी � मैथिली साहहत्यक \nएकटा उच्चय कोवटक उपन्यास अमि।   \nमनोिंजन सहहत लेखक सम्पूर्ण पोिीमे िोिकता आ कौतुहलता \nबनबैमे पूर्ण रुपसँ सफल भेल िथि। पाठक एकबेि पोिीक ेँ  पढि \nशुरू क े लाक बाद त्रबना पुिा पढने नहह िहह सक ै त िथि।  उपन्यासक \nभाषा जनमानस क े  क ं ठमे बसल सोझ , सिल आ जििात्मक अमि। \nपढैकालमे जसनेमाक पिदा जकाँ मानस पटलपि एक -एकटा दृश्य \nिलैमान लगैत अमि। आँगन -दलान, खेद -खह़िहान , धूल-मावट , \nभूख -वपआस, प्रेम -वििह सभ आँखखक आगाँ साक्षात देखाइ लगैत \nअमि। संिाद स्वाभाविक आ लयात्मक अमि। �मनसिबी � \nउपन्यासमे  समकालीन ममथिलाक ग्रामीर् जीिनक  सजीि जिि \nजेना संिेदना , यिािण आ लोक -संस्क ृ थतक क े ि यिािण दशणन होइत \nअमि।  \nमनसिबी , िाघि आ बुलकी क े ि मनश्छल प्रेमक अनुपम प्रेम किा \nअमि। िाधि संस्कािी , पढल जलखल , बुझनूक, सभक ेँ  संग लय क \nिलै बला एकटा गामक गिीब ब्राह्मर् घिक बेटा अमि। ओतय \nबुलकी बहुत गिीब गामक अमात घिक बेटी अमि। ब्याह भेला \nपिाइतो बुलकी अपन सासुि आ घिबालाक ेँ  िोह़ि नैहिमे अपन बुढ \nगिीब माय -पापक संगे िहह िहल अमि।   गाम घिक सभ काज \nजेना माल -जालक ेँ  सेिा, घास किब , बौइनी किब सभ काज किैत \nअमि। अनुपम सुनरि देह आ मोनक मालवकन बुलकी। ओ अपना \nसुन्निता आ आकषणर् क े ि कािर् गामक कतेको लोकक नजरिमे \nबसैक संगे धमनक आ दिंग िाजकांतक बलात्काि क े ि स जा सेहो  28 || विदेह  ४२७ \nपबैत अमि। िाघि आ बुलकीक प्रेम जेना , सुग्गा-मैनाक प्रेम। जेना \nहहि आ िांझाक प्रेम। जेना िसंत आ प्रक ृ थत क े ि प्रेम। जेना सुि आ \nबाँसुिीक प्रेम। मनश्छल, अलौवकक, प्रेमक पूर्णता , मधुि -ममलन भेला \nबादो ग्राम्य जीिन आ समाजक बुनल ताना बाना क े ि बुझैत एक \nिहहतो समाजक नजरिमे एक नहह भय सकला।   उपन्यासकाि \nअपन उपन्यासमें दुनूक यौिन , रुप , िरिि , प्रेम, वििहक ेँ  एहेन सुन्नि \nशब्दक मालामे गूँिने िथि जेकि प्रशंसा क े नाइ सूयणक ेँ  हदया देखबय \nजकाँ होएत।  \nउपन्यास िाघि आ बुलकी संगे संगे बहुत िास आिो कतेको पाि \nिरिि आ किाक ेँ  अपनामे समटने अमि। एक तिफ़ िाघि आ \nबुलकी, दू टा अलग अलग जाथतक ेँ  होबाक कािर्े समाजजक रूपसँ \nएक नहह भ सकल ओतय दोसि हदस नैना आ नन्द एक दोसिापि \nसिणि समपणर् कय देला बादो सामजक सामने एक नहह भ पेला \nवकएक तँ दुनू एक्क े  गोिसँ िहथि। नेना नन्दक प्रेमक ेँ  अपन किेजामें \nसमटने नहह िाहहतो एकटा हद्वतीििसँ ब्याहल ज ाइ ि थि  आ वकि ु ए \nसमयमे नन्दक वियोकक ेँ  नहह सहह पिलोक बासी भ जाइत िथि।  \nलखरु ख़लीफ़ा एक टा नामी पहलिान अपन ताक़त क े  जोिसँ \nसमाजमे अन्यायक े  बले बहुते धन कमाइए। मुदा अंत काल गूँह \nमगजैत धिपरििाि समाज सभसँ दूि निक क े ि यातना भोगैत अमि।  \nउपन्यासक एक-एकटा पाि मानु जीिन्त हुए। शब्द आ दृश्यक \nअनुपम प्रस्तुथत क ै लाशजी कयने िथि। हुनक एहह उपन्यासक \nलेखनीमें एकटा आकषणर् अमि जे पाठकक ेँ  पूिा उपन्यास पढें लेल \nउत्साहहत किैत अमि।  \nह ाँ वकि ु  ि तणनी सम्ब ंमधत दोष अमि , जेकिा प्रकाशन हाउस आँगाक \nएहडशनमे ठीक कय लेता इ उम्मीद अमि।   विदेह ४२७ || 29 \nडॉ. क ै लाश क ु माि ममश्र  जीक ेँ  हुनक एहह अनुपम क ृ थतक ेँ  लेल बहुत \nबहुत बधाइ संगे  माय भगितीसँ प्रािणना वक अपने एनाहहते मैथिली \nसाहहत्यक ेँ  समृमद्ध किैमे सदथत लागल िही।  \n-जगदानन्द झा �मनु �, मो० न० ९२१२ ४६ १००६  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  30 || विदेह  ४२७ \n२.४.डा. आभा झा -भािुकताक आख्यान -पेपरिेट सन जजनगी  \n \nडा. आभा झा  \nभािुकताक आख्यान -पेपरिेट सन जजनगी  \nसंिेदना मानिक सहज गुण तथक आ कविता लेल   भािनाक \nसामान्यीकरण एकटा आिश्यक तत्त्व। समाजमे नीक - बेजाय \nसभ तरहक पहरस्थितत देखना जाइत िैक ,भल-कु भल घटना \nघवटते रहैत िैक। सामान्य लोक घटनासॅं प्रभावित त � होइत \n विदेह ४२७ || 31 \nअमि , मुदा भाग्यक सुफल िा दोष कहह कात भए जाइत अमि। \nमुदा कवि - हृदय लोक ओकर तह धहर जाइत अमि , सुखद \nस्थिततक े ॅ ॅं सुन्दर शब्दक माला पहहरा ,कल्पनाक मधुर -मोहक \nिाशनीमे बोहर ,कमनीय रूप दैत अमि ,कौखन अमभधो मे  बात \nकहह पाठकक मोनक े ॅ ॅं सन्तृप्त करैत अमि आ कौखन लक्षणा \nआ व्यंजनाक मदततसॅं   िमत्काहरक प्रभाि िोडैत अमि। \nसाहहत्यक (कविता ,कथा,नाटक) एकटा विशेषता इहो अमि जे \nपाठक पढैत काल तबसहर जाय जे ओ कोनो   आन \nव्यचिक  (लेखकक  ) रिना पढढ रहल अमि। जॅं ओकरा \nजलखखत भािसॅं तादात्म्य िाढपत भए जाय त � ई जीिन्त \nलेखनक मनशानी मानल जाइत िैक।  \nआइ हमर हाथमे अमि नि किमयत्री मनीषा झा मृडाणीक पहहल \nकविता -संग्रह  �पेपरि ेटक फू ल सन जज नगी�। पोथीक \nनामकरण कविक अमधकार होइत िैक ,ठीक ओहहना जेना एकटा \nमायक अपन संतानक नामकरणक।तेॅ ॅं ओहह पर कोनो गप \nनहह । हॅं, तत्सम्बद्ध ििाड जरूर होयत , मुदा बादमे।एखन देखैत \nिी कविक ओ दृष्टि जे विषय -िैविध्यसॅं पहहलहह पोथीमे \nि म त्कृ त  करैत  ि तथ।ओ ज लसंकट, गाि -िृच्छ (बडक \nडाहर ),फु लबारी,हहरयरी ,पुष्पगुच्छक मनोदशा आदद पर जलखैत \nितथ जे आजुक समयक जरूरतत अमि। मनीषा जी ममतथला -\nि णडनक ि म म े म नोनुकू ल ग्राम ीण गुण नहह  पातब व्यतथत  ह ोइत  \nितथ ।एहह िममे ओ  दू टा कवितामे बाबा यात्रीक े ॅ ॅं मोन \nपाडैत ितथ जे निीन प्रयोग सन मुददत करैत अमि।ओ िन्ध्याक \nदुदडशाक िणडन करैत ितथ  (ज े दकि ु  सम य पूि डक स्थि तत क ि णडन \nसन बुझाइत अमि )त � आइ िी एफ पर सेहो कलम िलबैत  32 || विदेह  ४२७ \nितथ ,ओ स्त्रीक खराब स्थिततक िणडन जरूर करैत ितथ ,मुदा \nढपताक े ॅ ॅं ईश्वर आ मायक े ॅ ॅं आशक दडतबया कहैत ितथ ( ई \nफराक गप जे ओही मायक े ॅ ॅं अपना पर विश्वास करबा लेल \nकश्चविंस करैत ितथ  )।अपन कवितामे ओ प्रेमक विविध रूपक \nिणडन   करैत ितथ  -कतहु एकमनष्ठ समपडणक गाथा अमि \nत � कतहु  सामाजजक ओ पारम्पहरक ओझराहवटमे फॅंसल \nअसफल प्रेमक। \nजे दक ई युिा किमयत्रीक पहहल कविता - संग्रह तथकमन, एक्कहह \nबेर बहुत पहरपक्वताक अपेक्षा करब आ आलोिनाक तीक्ष्ण \nतरुआहर ल � प्रहार करब उचित नहह।एहह युगमे दकताब \nिपायब एकटा सरल प्रदिया तथक । कविता कथा आदद \nजलखमनहारक कविक रूपमे अपन नाम देखबा - सुनबाक \nजललसा सेहो स्वाभाविक े  ! पहरणामत : �पेपरि ेटक फू ल सन \nजजनगी � पाठकक सोझाॅ ॅं अमि। पाठक कविता सभक \nआनन्द उठाबतथ आ अपन पाठकीय प्रततदिया देतथ त � सहजहहॅं \nलेखकक मनोबल बढबाक संग गन्तव्यक फरीि ददशा सेहो \nभेटतै।  \nआब अबै िी पोथीक शीषडक पर !�पेपरि ेटक फू ल सन \nजजनगी � अथाडत्   बाहरसॅं देखाइत सुंदर दृश्य मात्र ,जाहहमे ने \nजान -प्राण हो आ ने िास्तविक सौंदयड आ ने सुगन्धि।एहह नामसॅं \nसंग्रहमे कोनो कविता त � नहह अमि मुदा ई िाक्ांश  �िुटकी \nभहर सेनुर� कवितामे िमणित   अमि जाहहमे वििाहक बाद स्त्रीक \nअस्थस्तत्व विहीन स्थिततक िणडन अमि।  \nपेपरिेटक मभतरका  \nबनल ि ी सभरंगा फू ल ह म   विदेह ४२७ || 33 \nहमरो बाबूजीएक खेत सन राखए पडल भरना  \nअपन अस्थस्तत्वक ! \nयद्यढप आब वििाहहता स्त्रीक स्थितत पहहने जकाॅ ॅं अस्थस्तत्व \nविहीन नहह देखना जाइत अमि , तखन आतथिक परािलम्बनक \nकारण कत्तहु - कत्तहु  ई स्थितत देखबामे अबैत हो ,सेहो असंभि \nत � नहहए । मुदा आजुक समाजमे सामान्यत : जॅं कोनो पुरुष \nिा हुनक पहरिार एहह तरहक दुस्साहस करैत ितथ त � स्त्रीक \nविरोधी स्वर रहरहाॅ ॅं सुनबामे अतबते अमि । कन्याक \nमाता - ढपता सेहो पहहलुक माता -ढपता जकाॅ ॅं कन्यादानक \nसंग िैतरणी  पार करबाक भ्रम  नहह  पालैत  अमि ।त थाढप दकि ु ओ \nप्रततशत जॅं एहह तरहक स्थितत देखबामे अबैत िै त � ओ \nचिन्ताक कारण अबस्से िै आ ओ स्थितत देखख कवि हृदयक \nवििजलत होयब सेहो स्वाभाविक े ।  \nएहह संग्रहक कइएक टा कवितामे एहनाहे सन स्थिततक िणडन \nद ेखख  कनेक असह ज  ह ोइत  ि ी। स्त्री आ पुरुषक प्रकृ तत  मभन्न \nहोइत िैक आ प्रेमामभव्यचिक तरीका सेहो फराक ! मुदा प्रेम -\nसंबंध बनबै बला आ िैिाहहक जीिन ईमानदारीसॅं स्वीकार करै \nबला पुरुष सेहो आन्तहरक प्रेम करैत अमि ,पत्नीक मान- सम्मान \nकरैत अमि आ ओहह बलेॅ ॅं सामंजस्यसॅं जीिन जजबैत \nअमि।दैहहक आकषडण सेहो उभयपक्षीय होइत िैक। मुदा आजुक \nयुगक युिा कविक एहह तरहक दृष्टि देखख विस्मस्मत होइत िी  - \nअह ााँक ऑंखख म े ह म  त कै त  रह लहु ाँ नेह  आ \nअहााँक िाह िल हमर देह  \n प्रेमिश क ' देलहुाँ हम सिडस्व समढपित  \nबाउग करय िाहैत िलहुाँ अहुाँक हहयमे   34 || विदेह  ४२७ \nअपने सन अनम न बाकु ट भहर प्रेम क बीया \n मुदा हम दकयेक तबसहर गेजलयै  \n उस्सर खेतमे नहह जनमैत अमि एकहुटा दूमभ  \n(प्रेम-2) \nतहहना  �उमेद � शीषडक कवितामे पत्नी अपना ददस पततक \nभहरपोख दृष्टि लेल प्रतीष्टक्षते रहैत ितथ - \nदकि ु  बेसी त ' नहह करैत िलहुाँ हम उमेद अहााँसाँ \nबस एतबे ने दक कनेक मान आ थोड -बहुत अमधकार  \n ल' पतबतहुाँ कोनो मनणडय अपनो लेल \nबोध मनुक्खक आइ धहर नहह भेल  � \nअहहना  �अपराध� शीषडक कवितामे सेहो स्त्रीक उपेष्टक्षत \nस्थिततक करुण िणडन भेटैत अमि  - \nओहह मकान रूपी घरक भीतर  \nअस्थस्तत्वक लेल जससक ै त तोडैत दम  \nनहह जाइत अमि देबालक पार ममजसयो भहर आिाज  \nहोइत अमि एकटा एहनो गप जे नहहए िपैत अमि  \n कहहयो कोनो टा अखबारमे � \n�प्रशंसा� शीषडक कविता मे सेहो ओएह शोषण , घरेलू हह िं सा आ \nपरमुखापेष्टक्षता विस्तारसॅं िमणित भेल अमि  \nदकि ु  एह ने सन भाि  ि ै �दूमभ � शीषडक कविताक ,बस अंतर \nएतबहह अमि एतय जे दृष्टि आशािादी अमि  - \nमुदा की ओहहसॅं ओ मामन लैत अमि हाहर  \n नहह दकन्नहुाँ नहह \nओ पुमन उदठक � होइत अमि ठाढ  \n नहह मेट � दैत अमि अपन अस्थस्तत्व   विदेह ४२७ || 35 \nजोगौने रहैत अमि कतहु त � अपन जसर \nधयने जजद आ विश्वास ...। \n�मुखाजि � शीषडक कवितामे माता -ढपताक संतानक \nउपेक्षाजन्य पीडाक भािुक किमयत्री कारुमणक िणडन कएने \nितथ।  \nहॅं,�पापनाजशनी गंगा � शीषडक कविता किमयत्रीक अतत \nभािुकताक अव्यािहाहरक सन गप अमि। कोनो गामक कोनो \nसम्मत व्यचि एहह तरहक गप नहह बजैत िल आ ने बजैत \nअमि  - \nक' रहल अमि ओहरयान गामक लोक  \nकहलखखन अमि क ' आउ गंगा स्नान \n बड पैघ लागल अमि दाग  \n पदड गेल अमि बलात्कारी नाम  \n�अपूणड अहरपन � शीषडक \nकवितामे  �तप्रय� लेल �तप्रये� शब्दक प्रयोग तीन बेर भेल \nअमि ,जे सुधारक अपेक्षा रखैि।हम बहुत लेखकक रिनामे ई \nप्रयोग देखैत ठहक ै त रहलहुॅ ॅं अमि। िस्तुतः पुरुष लेल \nसम्बोधनमे तप्रय ! आ स्त्री लेल तप्रये! शब्दक प्रयोग होयबाक \nिाही  (मूल शब्द तप्रय , स्त्रीजलिंगमे तप्रया,तप्रयाक सम्बोधनमे \nतप्रये! )। \nएकटा �अपवित्र � शीषडक कविता जे माजसक धमडक विषयमे \nजलखल अमि ,ओहो आजुक समयमे बहुत प्रासंतगक नहह \nअमि।आइ सभ बाजलका िा स्त्री ओहह समय सभ काज करैत \nितथ , विद्यालय जाइत ितथ ,ख ेल कू द म े भाग लैत  \nितथ , कायाडलय जाइत ितथ ,मजूर िगड स्त्री खेत खहरहानमे काज  36 || विदेह  ४२७ \nकरैत ितथ। हॅं पूजादद काज अिश्य एखनहुॅ ॅं अमधकांश घरमे \nिजजित अमि ,तकर कारण रिस्रािक कारण वििजलत सन भेल \nमनोदशा सेहो भए सक ै ि। अस्तु।  \nअंतमे हमर कथ्य एतबहह जे मनीषाजीक े ॅ ॅं कविता जलखबाक \nएप्रोि पर कने मेहनतत करबाक खगता िमन।हम अतीतक \nउल्लेख ओहहसॅं सीख लेबा लेल करैत िी ,अतीतजीिी होयबा \nलेल नहह।जे किमयत्री मंददरमे दूधक अपव्यय आ भूखल जशशुक \nलालसा भरल दृष्टि जलखख सक ै त ितथ ,जे जाततगत विभेदक \nतादक ि क विरोध कए सक ै त ितथ खून िढैबाक उपमा द � क� \n,ओ अपन लेखनशचिक उपयोग अमधकतर अन्हार पक्षक \nिणडनमे करतथ त � कनेक मनराशा होइत िैक। स्त्रीक हाथमे \nकलम हो आ ओ अपन अनंत सामथ्यडक िणडन नहह \nकरैत ,समाजक े ॅ ॅं आदशड रूप देबाक संकल्प नहह दोहरबैत \nरोदना मात्र पसारय ई अभीि नहह।आइ यो जखन हम ई लेख \nजलखख रहल िी त � सीबीएसईक बारहिीं कक्षाक परीक्षाफलक \nिणडनिममे सुमन रहल िी जे  �लडदकयों ने मारी बाजी �।आ \nई मात्र उच्च िगडक गप नहह ,श्रममक िगडक धी बेटी सेहो जशष्टक्षत \nभए रहल अमि। हमर कथ्यक तात्पयड ई नहह जे एहह ददशामे \nकाज करबाक बेगरता नहह िैक ,ओ िैक मुदा दोसर रूपमे। \nबहुत रास दोसर तरहक समस्या आजुक समयमे िै ,जे कवि \nदृष्टिक अपेक्षा रखैत िैक। हमरा  व्यचिगत रूपसॅं युिा \nलेखक - लेखखकाक   रिनामे आशािादी दृष्टि आ निोन्मेष \nनीक लगैत अमि आ ई कामना हम हहनको लेल अिश्य \nकरबमन। \nमनीषाजीक े ॅ ॅं एहह पोथी लेल बहुत बहुत बधाई आ हुनक  विदेह ४२७ || 37 \nलेखनक िमशः पहरपक्वताक कामना।  \nआभा झा \n13.5.2025 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  38 || विदेह  ४२७ \n२.५.परमानन्द लाल कणड -सन्ताप \n \nपरमानन्द लाल कणड                \nसन्ताप \n \nअपन बेटा आ पुतोहुक सिददनक लडाई झगडा साँ परेशान \nमोहन बाबू िृद्धा आश्रम जयिाक लेल सोिलैतथ । झोरा मे \nअपन दकि ु  कपड ा राख लैतथ आ उद ास म न साँ अपन अद्धाांगनीक \nफोटो उठा कऽ मनेमन सोिऽ लगलाह - कतेक जतन साँ \nएकलौता बच्चा क ें  पाजल पोजस क ें  पैघ क े लहुाँ आ आई हमर ददन \nएहन भऽ गेल । ई सोिैत आाँखख साँ ढि -ढि नोर तगरऽ लागल \n। मुदा फ े र सोिलैतथ जे अखन हमरा कमजोर नहह होिाक िाही \n। आाँखख साँ नोर पोिैत फोटो अपना झोरा मे राखल तथ आ \nअपन दोस्त शंकर क ें  फोन क े लखखन , जे िृद्धा आश्रम मे रहैत \nिलाह । हुनका फोन पर कहलखखन जे हमहु िृद्धा आश्रम मे \n विदेह ४२७ || 39 \nरहऽ िाहैत िी । ई सुनैत हुनकर दोस्त शंकर स्तब्ध रहह गेलाह \n। ओ कहलमन अहााँक बेटा -पुतोहु दूनु कतेक नीक साँ राखैत \nिल । तहन अहााँ एहन दकएक करैत िी । सि क े ओ अहााँक \nबेटा क े  दूर िी करतमन मोहन बाबू कहलखखन जे सि ददनक \nकीि -कीि साँ परेशान भऽ गेलहुाँ अमि। तैं आि हम िृद्धा आश्र म \nमे रहऽ िाहैत िी । थोडेक देर मे अहााँ लग आवि रहल िी । ई \nकहह ओ अपन झोरा लऽ क े  घर साँ बाहर मनकलाह । तखन \nदेखैत ितथन जे हुनकर बेटा पुतोहु घर मे बैजस िाय पी रहल \nिलाह । मुदा दूनु मे साँ क े ओ नहह पूिलखखन जे अहााँ झोरा लऽ \nकतऽ जा रहल िी । थोडेक देर में मोहन बाबू िृद्धा  आश्रम \nपहु ाँचि  गेलाह  । दकि ु  दद न म े ि ृद्धा आश्रम  म े सि  साँ मम ल ज ुजल \nक े  रहऽ लगलाह । ओहह ठाम मभनसरे योगा क्लास होयत िल \n, ताहह मे ओ सेहो जायत िलाह । सबसाँ गप्प सप्प करैत नीक \nसाँ समय कटैत िल । धीरे -धीरे मोहन बाबू िृद्धा आश्रम मे \nघुजल ममल गेलाह । जखन ओ अक े ले अपना तबिौना पर बैसैत \nिलाह ि लेटैत िलाह तऽ अनायास हुनकर ध्यान अपना पत्नी \nपर िजल जाईन । तैं ओ जखन ओ तबिौना पर आिैत िलाह \nतखन प त्नीक फोटो मनकाजल सोझा मे राखख मने मन सोिैत \nिलाह जे अहााँ तऽ संसार साँ अलविदा भऽ गेलहुाँ , बेटा सेहो \nसाथ नहह देलक जेकरा लेल पूरा जीिन पसीना बहेलहुाँ । आई \nहम अक े ले भऽ गेलहुाँ । एहह सन्ताप मे अपन जीिन यापन \nकरैत िलाह ।  \nएक दद न म ोह न बाबू आश्रम क प्रांगण म े दकि ु  लोकमनकक संग \nघुमम रहल िलाह तखन देखलखखन जे एकटा कार गेटक बाहर \nरूकल । आश्रमक लोकमनकक नजहर ओम्हर गेल तऽ देखैत  40 || विदेह  ४२७ \nितथ जे एकटा महहला कार साँ उतरलीह , हुनका संग एकटा \nनियुिक आ नियुिती सेहो िल । नियुितीक हुनका हाथ मे \nएकटा झोरा देलखखन आ गोर लातग फ े र कार मे बैजस गेलीह । \nई देखख आश्रमक लोकमन आपस मे बात करऽ लगलाह जे फ े र \nकोनो मायक ममता तार -तार भेल अमि ।एक मायक सपना \nिकना िूर भऽ गेल अमि । कतेक जतन साँ अपन धीया पुता  \nक े  लोक पालैत अमि । पढा जलखा कऽ ई योग्य बनािैत ितथ \nजे बच्चा अपना पाइर पर ठाढ भऽ बुढापाक सहारा बनत , मुदा \nजमाना तेहन भऽ गेल अमि जे वििाहक बाद माय -बाप भारी \nभऽ जायत िै । महहला मोहन बाबू क ें  देखख अपन मुाँह ढदक \nलेलखखन । मोहन बा बूक एहसास भेलमन जे हम हहनका जानैत \nिी , मुदा नीक साँ नहह बुखझ सकलाह। जे ई क े  ितथन । जखन \nमहहलाक नजहर मोहन बाबू पर जायत िल , ओ मुाँह ढदक लैत \nिलीह ।  \nएक ददनक बात अमि मोहन बाबू बगीिा में घूमम रहल िलाह \nत ख न ओ म हह ला बगीि ा म े पूज ाक लेल फू ल त ोड ि ाक लेल \nआयल िलीह । महहलाक नजहर मोहन बाबू पर नहह गेलमन \nमुदा मोहन बाबू हुनकर िेहरा देखैत हतोसामन भऽ गेलाह । \nमानु हुनक पाइरक जमीन खखसदक गेल आ हुनका मन मे \nकतेको सिाल उठऽ ला गल । तखनहह हुनक संगी शंकर ओहह \nठाम आवि कहऽ लागलखखन नाश्ताक समय भऽ गेल अमि , \nअहााँ एहह ठाम घुमम रहल िी । िलु सि लोक मन नाशताक \nटेबुल पर िलाह मुदा अहााँ क े  नहह देखलहुाँ तैं हम बाहर \nमनकललहुाँ जे आई अहााँ कोन ठाम िजल गेल िी । कोनो तरहक \nपरेशानी अमि की ? मोहन बाबू कहलखखन जे नहह कोनो बात  विदेह ४२७ || 41 \nनहह अमि । घुमिाक इच्छा भेल ताहह साँ एहह ठाम िजल एलहुाँ \nअमि । दूनु आदमी नाश्ता करिाक लेल बैसलाह , मुदा मोहन \nबाबूक ध्यान महहला पर िल । ओ पुिऽ िाहैत िलखखन जे \nएहन कोन बात भेल जे अपनेक ई दशा भऽ गेल । हुनकर \nपहरिार भरल पुरल िल । सददखन कहैत िलखखन जे हम \nअपना बेटा -पुतोहु साँ बड्ड खुश िी , तहन आई की भेलमन जे ई \nनौबत आवि गेलमन ।  \nएक ददन मोहन बाबू भोजन करैत िलाह तखन रमेश बाबू साँ \nकहलमन , � दुई ददन पहहले जे महहला आयल िलीह हुनका \nखाना खाईत नहह देख रहल िी । � एहह पर ओ कहलमन जे \nमाता जी बड्ड दु:खी ितथ तैं आई खाना खाय साँ मना कऽ देलमन \nअमि  । ओ बेर -बेर अपना घरक याद कऽ कनैत रहैत ितथ । \nहुनकर ध्यान भटक ै िाक लेल प्रबंधक महोदय हुनका कोनो \nकोनो काम मे लगा दैत ितथन तादक हुनकर ध्यान घर ददश \nनहह जामन । ई सुमन मोहन बाबू परेशान भऽ गेलाह । ओ जानऽ \nिाहैत िलाह जे आखखर हहनका साथ की भेल जे आई एहह दशा \nमे पहुाँि गेलीह । एक ददन मोहन बाबू बगीिा मे अक े ले घुमम \nरहल िलाह तऽ ओहह महहला क ें  देखलखखन । मोहन बाबूक \nदेखैत ओ सकपका गेलीह । मोहन बाबू कहलखखन जे हम अहााँ \nक े  चिन्ह गेलहुाँ अमि , मुदा पूििाक अमि जे अहााँक ई दशा \nकोना भऽ गेल ? अहााँ तऽ बड्ड नीक साँ रहैत िलहुाँ। ई सुमन \nहुनका आाँखख साँ ढि -ढि नोर तगरऽ लागल । ओ कहऽ \nलागलखखन जे समधी जी हम अपन दु:ख की कहु ? हमर घर \nकाल कोठरी बमन गेल िल । घरक सि काम करैत िलहुाँ जे \nबेटा पुतोहु अमि बैसल की करि ? भनसा घर जाइत िलहुाँ ,  42 || विदेह  ४२७ \nजे सम्भि हमरा साँ होयत िल करैत िलहुाँ । एक ददनक बात \nअमि  ह म रा साँ एकटा कप फू वट गेल । ओहह  ददन हमर पुतोहु \nहमरा कोनो दशा बाकी नहह राखलक । सााँझ मे बौआ घर \nआयल तऽ कमनया हुनका कान भहर देलखखन । दोसर ददन \nहमर बेटा -पुतोहु दूनु हमरा साँ कहलमन जे अहााँ भनसा घर नहह \nजाऊ । अहााँक देखा नहह दैत अमि कोनो साँ कोनो सामान तगरा \nदैत िी आ सामान बबाडद भऽ जायत अमि ।ताहह दद न साँ हम \nएक घर मे रहऽ लागलहुाँ । कमनया जखन खाना दैत ितथ तखन \nखाइत िलहुाँ । नहह तऽ ओहहना रहैत िलहुाँ । िाय ममलल \nममलल नहहयो ममलल । खैर कोनाहुाँ ददन कावट रहल िलहुाँ । \nएक ददन बौआ काम पर गेलाह कमनया सेहो घर साँ बाहर \nमनकजल गेलीह । सााँझ मे घुमम दफर क े  एलीह तहन हम पूिलहुाँ  \nजे कमनया आई खाना बनल िल की ? ताहह पर हमरा कहलमन \n,� आई हमरा पाटी िल ताहह मे गेल िलहुाँ , रातत मे भानस \nभात होयत तहन खायि । � हम ई सुनी िुप भऽ गेलहुाँ । तकर \nबाद एहन पहरस्थिततक  पुनरािृत्तत्त दोसरे तेसरे ददन हुअ लागल \n। एक ददन तऽ एहन भऽ गेल कमनया मभनसरे जे बाहर गेलीह \nदेर रातत धहर नहह एलीह । बौआ आदफस साँ आवि हुनकर \nइंतजार कऽ रहल िलाह । हुनका सि बात कहलहुाँ मुदा ओ \nकोनो ध्यान नहह देलखखन । कमनया जखन घर एलीह तहन \nहम कहलहुाँ जे कमनया ई बात ठीक नहह अमि । अहााँक एहह \nबात पर ध्यान देिाक िाही । एतिे कहैत मानु ओ घर अपना \nमाथ पर उठा लेलतथ आ हमरा बड्ड बात कहलतथ । हमहुाँ कानैत \nघर मे क े  जा सूतत रहलहुाँ । दोसर ददन दूनु बेटा - पुतोहु \nकहलखखन जे अहााँ िृद्धा आश्रम िजल जाऊ । िलु हम िोदड  विदेह ४२७ || 43 \nआबैत िी । ताहह ददन साँ हम एहह ठाम रहह रहल िी । आजुक \nसमय मे बुढ माय -बाप पुरान नुआ सन भऽ जायत अमि । \nदुमनया बदजल गेल अमि । आब कतेक कदठन साँ पाजल -पोजस \nि पढा -जलखा कऽ बनेलहुाँ जे बुढापाक लाठी होयत । मुदा आि \nसन्ताप अमि । भगिान क े  जे मजी होयत सएह होयत । ई कहह \nहु नकर आाँखख ढि ढिा गेल । मोहन बाबू ई सुमन िदकत भऽ \nगेलाह । फ े र अपना तबिौना पर आवि लेट गेलाह ।  \nएक ददनक बात अमि मोहन बाबू आश्रमक बेंि पर बैसल \nिलाह तखन शुशील बाबू हुनका लग आवि बैसलतथ । ओ आई \nबड्ड खुश िलतथ । मोहन बाबू कहलखखन ,�की यौ! आई अहााँ \nबड्ड खुश नजहर आिैत िी , की बात िै ?� शुशील बाबू \nकहलखखन � आई हमर बेटा आ पोता ममलिाक लेल आवि \nरहल अमि । सि साल पोताक जन्मददन पर ओ आिैत ितथ । \nएक बरख भऽ गेल पोताक मुाँह देखला आई हम पोता साँ ममलि , \nताहह साँ हम खुश िी । ई सुमन मोहन बाबू कहलमन , � बेटा \nअहााँक ई हाल कऽ देने ितथ जे अहााँ एहह आश्रम मे जीिन \nयापन कऽ रहल िी ,आ आई भेंट करऽ आवि रहल ितथ तऽ \nबड्ड खुश िी । � एहह पर शुशील बाबू कहलखखन जे कम साँ \nकम एक बरख पर पोताक मुाँह तऽ देखा दैत अमि । इएह पैघ \nबात अमि । एहह साँ बेसीक नहह तऽ आिश्यकता अमि आ नहह \nइच्छा। फ े र दुनु आदमी अपन बातिीत करऽ लगलाह । दूनु \nबैसल िलतथ तखन आश्रमक प्रबंधक महोदय मोहन बाबू साँ \nकहलमन , � अहााँक बेटा,पुतोहु आ पोता अपनेक ममलािक लेल \nआयल ितथ ,िलु हुनका साँ भेंट कऽ जलओन । ओना तऽ मन \nनहह होयत िलमन जे अपना बेटा पुतोहु साँ ममजल मुदा पोताक  44 || विदेह  ४२७ \nनाम सुमन ओ ऑदफस मे एलाह । मोहन बाबू क े  देखैत पोता \nदादू -दादू कहैत हुनका लग दोडैत आवि गेल । मोहन बाबू \nपोताक कोरा मे लऽ लेलखखन । तखन मोहन बाबूक आाँखख ढि \nढ ि ा गेलमन। बेटा पुत ोहु  सेह ो हु नका गोर लागलखख न । कु सी \nपर बैसलाक बाद हुनकर बेटा कहलखखन ,� बाबुजी काल्हि \nबौआक जन्म ददन अमि । हम सि बौआक जन्म ददन बढढया \nसाँ मनािऽ िाहैत िी ।दीदी सेहो काल्हि मभनसरे आवि रहल \nअमि  । गाम क दकि ु  लोकमन सेह ो रह तथन । ि लु सि साँ भेंट \nमुलाकात भऽ जायत । � मोहन बाबू कहलखखन , �नहह बाऊ ! \nहमरा िोदड ददअ । अहााँ सब जन्म ददन नीक साँ मनाऊ । हम \nएहह ठाम आ राम साँ िी । � ई सुमन बेटा पुतोहु दुनु असमंजस \nमे पदड गेलाह जे जौं बाबुजी नहह जेतथन तऽ हमर सिहक गाम \nघर मे की इज्जत रहत ? दूनु आदमी आाँखख मे नोर भहर कहलमन \nबाबुजी अहााँ नहह जायि तऽ गाम घरक लोक की कहत ? काल्हि \nभहरक बात अमि , परसु सि आदमी िजल जेताह तहन अहााँ क े  \nहम गाडी साँ पहुाँिा देि । ओहह ठाम अहााँ क े  कोनो ददक्कत नहह \nहुअ देि । एकटा घर अहााँक लेल साफ कऽ देलहुाँ अमि ओहह मे \nबुढ बुढानुस बैजस गप्प करि । दुई ददनक तऽ बात अमि । \nपोताक जन्म ददनक बात सोचि मोहन बाबू तैयार भऽ गेलतथ \n। मुदा एक टा शतड राखलमन जे परसु अहााँ दूनु व्यचि  हमरा एहह \nठाम अिश्य पहुाँिा देि । ई सुमन बेटा पुतोहुक मन बड्ड हढषित \nभऽ गेल । ओ कहलमन � हााँ बाबुजी परसु हम दुनु आदमी \nजरूर एहह ठाम पहुाँिा देि । � आश्रम साँ मंजुरी ममललाक बाद \nमोहन बाबू क े  लऽ क े  घर िजल एलाह । घर पहुाँचि मोहन बाबू \nदेखैत ितथन जे घर नीक साँ सजाओल अमि । मोहन बाबू घर  विदेह ४२७ || 45 \nम े बैसलाह  त ऽ पुत ोहु  ि ाय पामन द ेलखख न । द ोसर दद न कु टु म्ब  \nसि आवि गेल । हुनका सि साँ गप्प सप्प करैत मोहन बाबूक \nपता नहह िललमन जे समय कोना बीत गेलमन । दोसर ददन \nअपना बेटा साँ कहखखन, �बौआ हमरा िृद्धाआश्रम पहुाँिा ददअ \n।� मोहन बाबूक झोरा लऽ बेटा पुतोहु दूनु गाडी साँ आश्रम \nएलखखन । आश्रमक गेट पर गाडी रूकल आ बेटा पुतोहु दूनु \nगाडी साँ उतहर झोरा मोहन बाबू क े  देलखखन ।जखन ओ दूनु \nफे र गाड ी पर बैसऽ लगलाह  त ह न म ोह न बाबू पाि ु  घूहर \nकहलखखन , � बाऊ ! अहााँ सि क े  एक आदमी साँ भेंट करिैत \nिी । कमन हुनका साँ भेंट कऽ जलअ । � बेटा पुतोहु दूनु आ श्रमक \nगेट पर एलखखन तऽ अनायास पुतोहुक नजहर हुनका माय पर \nिजल गेलमन । हुनकर माय आश्रमक आंगन मे घुमम रहल िलीह \n। आश्रमक अंदर आवि दूनु हुनका गोर लागलखखन आ आियड \nसाँ पूिलखखन माय अहााँ एहह ठाम की कऽ रहल िी ? िलु हम \nअहााँ क े  घर पहुाँिा दैत िी । ओ कहलमन ,�नहह बेटी ! आि \nहमर आजशयाना एहह ठाम अमि। हम कतहु नहह जायि। �हम \nकाल्हि भाभी साँ बात करैत िलहुाँ , ओ कहलखखन जे अम्मा जी \nगाम क दकि ु  लोकमन के  संग त ीथाडटन पर गेल ि तथ ।� एक \nबेर आओर बात करैत कहलहुाँ जे कमन माय साँ बात करा ददअ \nत ाहह  पर कह ने ि लीह  ज े म ाय अख न फू ल काकी साँ बात  \nकरिाक लेल हु नका आाँगन गेल ितथन, एतथन तऽ बात करा \nदेि । मुदा अहााँ साँ बात नहह भऽ सकल । आि एहह ठाम साँ \nिलु हमरा घर पर रहि । एहह पर हुनकर माय कहलखखन ,�नहह \nबेटी ! अहााँ अपना ससुर क ें  तऽ एहह ठाम िोडने िी आ अहााँ \nहमरा लऽ जायि । अहााँ आ बौआ मे की अंतर अमि । � अहााँ  46 || विदेह  ४२७ \nदूनु आदमी बुढ क े  पुरान नुआ जकााँ कात कऽ देने िी । एहह \nपर ओ कहलखखन नहह माय अहुाँ िलु आ बाबुजी क े  सेहो लऽ \nजायत िी । ई बात सुमन मोहन बाबू तपाक साँ कहलमन ,�नहह \nकमनया आि हम नहह जायि । एहह ठाम हम बड्ड आराम साँ \nरहैत िी । भहर ददन सिसाँ गप्प -सप्प करैत रहैत िी ।हमर \nददन एहह ठाम आराम साँ बीत जायत अमि । � हुनकर माय \nसहो कहलखखन ,�अहााँ सि एहन बेटी आ बेटाक लेल हम सि \nअपन पूरा जीिन लगा देलहुाँ । अपन जीिनक सि खुशी अहााँ \nसि क े  देलहुाँ , मुदा आई बुढ भऽ गेलहुाँ तऽ अहााँ सिहक लेल \nतुच्छ भऽ गेल िी । आि हमरा सिक े  एहह सन्ताप साँ जजअ \nददअ । � ई कहह ओ आश्रमक अन्दर िजल गेलीह । हुनकर बेटी \nदामाद सेहो कार में बैजस िजल गेलाह ।  \nिृद्धाआश्रम मे रहमनहार सि लोकमन क े  साथ कोनो ने कोनो \nप्रकारक दु:ख पहरिार ददश साँ अिश्य रहैत अमि ।  \n \n-नाम - परमानन्द लाल कणड , गाम - घोघसर, पोस्ट - तबरौल, \nजजला - दरभंगा,तबहार, सेिा मनिृत्त प्रबंधक ,सेण्ट्रल बैंक ऑफ \nइंदडया ।  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n  विदेह ४२७ || 47 \n२.६.लाल देि कामत -लोकतांवत्रक कथा - भेंदडया धसान  \n \nलाल देि कामत  \nलोकतांवत्रक कथा - भेंदडया धसान  \n \n \nममतथला 'क लोकम े साँ दकि ु  गोटेय पढढ  - जलखख सरकारी \nआदफसर बनलाह। ताहहमे साँ थोडेक गोटय देशक े  राजधानी \nददल्लीमे सवििस करैत रहय। से सब आब ममतथलाक गाम साँ \nफराक जीिन जीयैत पुरना दडल्ली साँ नैका दडल्ली आ \nएनसीआर धहर अपन - अपन फ्लैट कीन - बेसाहह गृहबासु \nभेल। आब हुनका सभक धीया -पुता शहरी िातािरणमे रहैत \nअमधक आधुमनक जीिन शैली अपनेने य। सौरभ नामक े  एक \nनि जुबक ग्रेज्यूएशनक ' िाद आगूक पढाय लेल अपन दडल्ली \nशहरक े  जमाहहर लाल नेहरू विश्वविद्यालयमे नामांदकत भेल। \nओतय ओकरा अनेको हह िं दी भाषी जुिक -जुिती पी एिडी \nशोधाथी भैटलैक। दकि ु  गोटेय केाँ अंग्रेज ी भाषाम े गप्प करैत  \nदेखलक। एक सीमनयर िात्रा प्रेमलता इशारा साँ लग बजाबैत \nसौरभ साँ व्यंग- विनोद करय लगलीह। हहन्दी - इंग्लिश बजैत \nओ मैतथली टोनक सेहो उच्चारण जेआाँ क े यलीह ,तखन सौरभ \n 48 || विदेह  ४२७ \nक ेाँ  मनठाहे हुबा खूब बढलैक । आओर ओ पुमि बैसलै - अहााँ \nकोन जजलाक मूलिासी िी ? ताँ प्रेम लता कहलीह - हमर \nबाबूजी दहरभंगा क े र तथकाह आ मायक मैक ै  सीतामढी अमि। \nसौरभ साँ पुिाहर क े लीह ताँ ओहो अपन पुरखाक डीह सहरसा , \nअपन मातृक - मधुबनी लग मंगरौनी गाम बतेलक। दूनूक बीि \nसंष्टक्षप्त पहरिय क े र मध्य एकटा आरो ओहह यूमनिजसिटी 'क \nजसमनयर स्टू ड ेंट्स लीड र आगू आतब प्रेम  लत ा साँ प्रश्न कयल - \nदक हमरा प्रेममे कोनू खोंट ? त ाँ सकु ि ाइत  प्रेम लत ा बज लीह  \nनहह िं ! नैका मुगाड एतय देखलहुाँ तहन कनेकिे नाम ठेकान पुमि \nएकरा साँ अपन समय काटैत रही। अहााँक ेाँ  अयबामे तबलम्ब भऽ \nरहल िल , से हमरा पहाड सन समय खुबे काटैत बुझाए । ता \nिाहलौं हम अपना कांग्रेसी खेमामे एकरा तघिंिी । जजिंस पैन्ट \nपर पैघ उज्जर धप - धप कु त ाड पहह रने ओ ि ात्र नेत ा सौरभ साँ \nकहलक  \nऐ क े म्पसमे दररोज भेंटघांट करैत रहब , आ हमरा सीपीएम \nपाटी क ' ि ात्र फे ड रेशन साँ सद स्यत ा लऽ ज ुटू । ह म ह ाँ \nममतथलांिलेक े  पूमणिया साँ एतय पढाय -जलखाय करय आयल \nिी। ऐ विश्वविद्यालयमे िात्र -िात्राक अदहा संख्यााँ िामपंथी \nवििारधारा साँ जोटल िैक। तोरा कोनू तरहक समस्या अयला \nपर समाधान हम तुरंत कय देबौक। सौरभ बाजल - अपनेक \nकी नांऊ भेलै क भायजी! ताँ ओ क हलक ै  बासु दा , अथाडत पूणड \nनाउं बासुकी दास। ओ कनेकिे आगू बढल ताँ ओहह क ै म्पसक े  \nपक्का ब्रींि पर िाहरगोट िात्र आ समक्षे दोसर लोखंडी ब्रींि \nपर तीनटा िात्राक ेाँ  बैस सीगटेठ धूक ै त बाहर धुईाँयााँ हरिंग \nबनाखय फ े कबाक प्रततस्पद्धाड करैत देखलक। सौरभ क ेाँ  प्रदुषण  विदेह ४२७ || 49 \nसाँ मोन अपजसयााँत भेल देखख एकटा नेतानुमा िात्र संक े त कऽ \nबजा लेलक आ मन िं िा दुईब पर बैठबाक आदेश क े लक। ता \nदोसर ब्रींिपर साँ उदठकऽ एक िात्रा जे ओतय लगले आतब \nबैठले िलीह ,से प्रेमलता अपना झोरा साँ एक िोट पामनक \nजशशी बाहर कऽ ,ओहहमे साँ िुरूक भहर जल सौरभक े  आाँखख \nपर मि टलीह । टीम  लीड र कांग्रेस साँ सम्व ध्द  ि ात्र संघक दकि ु  \nजसद्धांत बताबैत एहह वििारधारा साँ जुडबाक आग्रह क े लक ै क। \nदोसर ददन भने जेएनयू मैदानमे सौरभक ेाँ  बहुत रास आन िात्र \n- िात्रा साँ सेहो सहज भेंटघांट होईि आ एक - दोसरा साँ पहरिय \nहो ई िै। ताहह िाताडिममे ई थाह िलैत िैक जे पिास प्रततशतमे \nअदहा एहन स्वतंत्र वििारक िात्र - िात्रा ितथ ,जे दूनू दल साँ \nपृथक रहैत अपन अध्ययन क ेाँ  गहह िं रपन साँ समै क े र सदुपयोग \nकरैत आतब रहल अमि। सौरभ स्वंय स्नातक महाविद्यालय क े र \nअखखल भारतीय विद्याथी पहरषद 'क पूिड सचिि रहल िल।आब \nओ जनसंघी वििारधाराक लेल मोन मजगूत कय िुकल रहय। \nसे बीजेपी ईकाई एहह यूमनिजसिटीमे नहह िं  देखख पातब एक यूमनट \nकायम करबाक मोनमे मनश्तुकी कयल। ओ पढबो - जलखबो \nकाल मोनेमन भाजपा कोना आगू बढय ताहह लेल चिन्तनशील \nरह य। दकि ु  द ष्टक्षणभर राज्य 'क िात्र साँ पहरिय बढला पर \nसौरभक ेाँ  समथडन भेटब बढय लागलैक।  ओ ताहह गुटक \nसंयोजक बमन िात्र - िात्रा सभसाँ भारतीय जनता पाटी लेल \nरािभािना ओ विदेश नीतत तथा सकल घरेलू उत्पाद विषय पर \nविमशड करैत एक सम्मेलन आयोजजत कऽ प्रेस विज्ञप्तप्त जारी \nकयल। सप्ताहहक अखबार - पेपर, पवत्रका ; रेदडयो टीिी० पर \nसौरभ एक निोददत जननेता क े र िवि बना लेलमन। िात्र संघक  50 || विदेह  ४२७ \nि ुनाि म े कांग्रेस गुटक दकि ु  असंत ुि  सद स्यगण अपना टीम  \nलीडर अहमद हुसैन क ेाँ  तरे - तरे असहयोग क े लक। भाजपा \nओई मनिाडिनमे अपन प्रत्याशी ठाढ करबाक हहम्मत नहह िं  जुटा \nसकल। तेाँ िामपंथी उम्मीदिार बासु......दा....... क े र जय - जय \nभ' गेलैन। अहमद हुसैन साहबक े  बहहण शादफया खातुन बपहर \nभेलाही - जसपौल साँ सेहो दडल्ली आतब पैघ भाय साँ कहलक \nहमर एडममशन जेएनयूमे करा ददअ। गाम साँ अम्मी - अबू \nकानून पढय एतय अहााँ लग हमरा पठेलमन हेन। सादफया \nखातुन आब सेहो मनयममत रूपेाँ यूमनिजसिटी आतब राजनीततक \nगततविमधमे रूचि रखैत अपना भायजी साँ डेरा पर कहलीह - हम \nभाज पा० नीतत  साँ ज ुवट गेल ि ी। अह ाँ भायज ी काॅ ग्रेस ि ोड ू  आ \nबीज ेपी वि ाँग साँ सटू । आब ऐ पाटीम े हह न्नूक अपेक्षा अल्पसंख्य क \nक े र महौत खुबे बढतैक। से भाजपा क े र राष्ट्रीय अध्यक्षक े  \nओहहठाम पहुंि ओ विमधित सदस्यता ग्रहण क े लमन। आओर \nक े रल आ पमिम बंगालक प्रदेश प्रभारी  मनयुि भऽ मनरंतर \nयात्रा करैत पाटीक ' कायडिम क ेाँ  बढबयमे समढपित भऽ गेलाह। \nएम्हर आतबक े  सौरभ आ सोदफया खातुन प्रेम वियाह कय \nलेलक,आ प्रेम लता सेहो अहमद हुसैन साँ कोटड मैहरज करैत \nसंविधान आ मनयम कायदाक े  मनहहताथड विमधक जागरूकता \nआम जनता 'क बीि करय लगलीह । भारतक े  सब जजलामे \nहरसठे भाजपाक झट - झट कायडशाला आयोजजत हुअय लागल \n। सिणड समाज आ िैश्य िगड अपन - अपन जातीय महासभा \n'क संघठन कय बीजेपीक े  पूणड समथडनमे रहय लागल। भय - \nभुख आ भ्रिािार क ेाँ  मुद्दा बनाबैत भारतीय जनता युिा \nमोिाडक ' पदधारी लोकमन रामजन्म भूमम आ बोफोसड - हबाला  विदेह ४२७ || 51 \nसन ज्वलंत मसलाक ेाँ  समक्ष राखख जन - जन साँ लगाउ - जुराउ \nराखैत पंिायत स्तर साँ बूथ स्तर धहर कममटी गदठत कयल। \nमहहला मोिाड क े र काज प्रेमलता आ सुदफया खातुन देशक े  सब \nप्रखंडक मंडल आ शचि क ें द्र धहर रसे - रसे संदेश पहुाँिेबामे आ \nकमेटी गठन करेबामे सफल भेलीह। ऐ तरहेाँ आरो  समय आगू \nबढैत गेल। भारतमे कांग्रेसक े  सरकार खजस पडलैक आ \nमध्यािमध िुनािक घोषणा 'क ड ु गड ु गी सेह ो बाजज  गेल। सब \nराजनीततक दल अपना -अपना िहेता ओ सहानुभूतत रखमनहार \nनागहरकक बीि िुनािी मेनोफ े स्टो 'क संग मतदाता जागरण \nकरय उतहर गेलैक। आब भाजपा एक मजगूत गठबिन \nबनाकय दे शव्यापी आन्दोलन आ मनिाडिन अमभयानक प्रिार \n- प्रसार करय ले अगूआएल। संयोग साँ मतदातागणक े  बीि \nपक्ष-विपक्षक कामकाजक े  तुलनात्मक ििाड िाह पानक दोकान \nपर आ िौक - िौराहा लग बेरोजगारीक धधक साँ त्रस्त जुबक \nआ आन आम जनताक बीि होय। ई बहस एक अमभरूचि आ \nस्वत : स्फू त ड आन्दोलन रूपेाँ बढैत गेल। गाम -गाम आ नगर - \nशहर धहर नुक्कड सभामे इन्कलाब - जजन्दलिाद क े र नारा \nबुलंद करय आइसा० , , एस एफ आई , एबीिीपी आ राजद - \nजदयू क े र कायडकताड सब देखाए पडैक। एम्हर एक दकसानक े  \nबेटा राजनीततक दुरदजशिता क ेाँ  ठेहैत नि दफरका - सुराजलोक \nनामक फोरम ठाढ क े यलमन। ओ सोिलमन पुरूख सदस्यक े  \nबनसब्त जमनजात िगड एक साँ बेशी िोटरक ेाँ  अपना घर \nपजलिारमे उत्प्रेहरत कऽ लैत अमि । से ओ नेताजी नारी कला \nजत्थाक ेाँ  भारतक े  सब यूमनिजसिटी आ काॅ लेज पहरसरमे समाज \nपहरितडन लेल प्रयाण गीत ओ नुक्कड नाटक - प्रहसनक े  प्रदशडन  52 || विदेह  ४२७ \nकरय पठौलमन। मुदा मध्यािमध िुनाि पहरणाममे भाजपा \nगठबंधन क ेाँ  बहुमत भेटल आ प्रेमलता प्रधानमंत्री,सोदफया देिी \nवित्त मंत्री , आ सौरभ जी राष्ट्रपतत ओ अहमद हुसैन साहेब उप -\nराष्ट्रपतत पदक ेाँ  सुशोमभत क े लमन। बााँदक जेएनयू क े र अवेषक \n- शोधाथी आ पोस्ट ग्रेजुएट विद्याथीगण दडल्लीक िातािरण \nअनुसारे एक दोसरक ेाँ  िोदड बायफ्र ें ड - गलडफ्र ें ड बनल रहल। \nदकि ु  ज ोड ी लि -म ैहरज  कयल आ दकि ु  -दकि जोदडक  बीि \nपााँि शाल अबैत - अबैत  ि ैि ाहह क संबंध वि च्छेद  भेलै। पढ ाकू  \nलोक जहन क ै हरयर क ेाँ  अपने साँ स्वंय प्रेमालापमे रहह कमजोर \nकरैत रहत ताँ ओकर भगबाने  मालीक! एनै अमधक ढपिरल \nजातत प्रकोष्ठक े  लोक सभ भेदडया धसान जहााँतत भाजपामे \nआकषडण पातब जर - ममझहर होइत रहल य , ताहहमे साँ \nगोटपंगराक ेाँ  मोहभंग सेहो भेलैक हेन। तकर मूल कारण रहैक \nजजलाध्यक्ष क ेाँ  अपना जाततक लोकक ेाँ  अपना बराबहरमे खुरशी \nपर बैसल देखबाक सोहान्त नहह िं  धरय! ओ धदकयाबैत अपेष्टक्षत \nपद - दामयत्व साँ नींिा मुहेाँ करैत उपेष्टक्षत राखैक। िाए जलअ \nआब की होय ? \n- लाल देि कामत , नौआबाखर -हटनी  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४२७ || 53 \n२.७.आशीष अनचिन्हार -रिना लेल आर मेहनतत आर समय \nिाही  \n \nआशीष अनचिन्हार  (संपक ड-8134849022) \nरिना लेल आर मेहनतत आर समय िाही  \n30 अगस्त 2025 क ेाँ  रााँिीमे मुख्यधाराक लेखक सभ द्वारा \nआयोजजत सगर रातत दीप जरए कायडिममे जेबाक अिसर \nभेटल (ितडमानमे सगर रातत दू ठाम होइत अमि  मुदा \nमुख्यधाराक बैमान आलोिक सभ द्वारा एकर उल्लेख नहह \nह ोइत  अमि )। ओह ी ठाम  कवि  ि ासस्पतत  ठाकु र 'सुजीत ' जीसाँ \nभेंट भेल आ ओ अपन दू पोथी देलाह  'सुतय बौआ सुखक \nमनमनयााँ�, एिं  �विज्ञान-काव्य�। हमरा ई पोथी सभ लेबामे \nसंकोि भऽ रहल िल आ तकर कारण ई जे मैतथलीमे फ्रीमे \nपोथी बाँटबाक परंपरा िै आ तकरा बदलामे कवि -लेखकक ेाँ  \nमीठ -मीठ ओ प्रसंशात्मक समीक्षा सभ पढबाक लेल भेवट \nजाइत िमन। जखन दक हम पोथी बाँटबा िा दक बााँटमनहारसाँ दूर \nरहैत िी , कदाचित् जाँ कोनो फ्रीमे लेबऽ पदड गेल तऽ ओहह पर \nनहह जलखैत िी आ जाँ कोनो दुयोगिश लीखऽ पदड गेल तऽ \n 54 || विदेह  ४२७ \nमीठ -मीठ नहहए टा जलखैत िी। अही कारणे पहहल हम अपने \nएहन काज सभसाँ दूर रहैत िी आ दोसर एहन लेखक सभ सेहो \nहमरासाँ दूरे रहैत ितथ। एतेक कारणक अिैतो िािस्पततजी \nहमरा पोथी देलाह आ हम लऽ लेलहुाँ तकर एक कारण अमि।  \nहमर गाम आ िािस्पततजीक काममे कमनए ाँ  दूरी अमि माने हम \nदूनू एक ै  पहरसरक भेलहुाँ। आ एक ै  पहरसरक रहलाक बादो जाँ \nहम हुनक गुण िा दक अिगुण पाठक लग नहह राखी तखन एक \nपहरसरक हेबाक लाभे की ? भऽ सक ै ए जे िािस्पततजी आन \nकोनो कारण सोचि हमरा पोथी देने हेतान मुदा हम पोथी लेलहुाँ \nसे िएह कारणसाँ जे एखन हम जलखने िी। हम अपन संकोि \nिािस्पततजीक सामने रखने रही आ ओ सुमनयो कऽ ओ हमरा \nपोथी देलाह ताँ हमरा बुझाएल जेना ओ अिधाहरए कऽ देलाह \nअमि। ताँ जखन हम दुनू गोटा अिधाहर ए कऽ कायड -व्यापार \nक े लहुाँ तखन पाठक लग एहह दू पोथीक विषयमे हमर की धारणा \nअमि से पहुाँचि ए जेबाक िाही।  \nपहहने हम पोथी  'सुतय बौआ सुखक मनमनयााँ ' क े र बात करब। \nएहह पोथीमे दू गोट भूममका अमि पहहल अजजत आजाद क े र आ \nदोसर कवि क े र अपने। बहुत रास प्रसंगमे हम लगभग  10-\n15 बखडसाँ कहह रहल िी जे अजजत आजाद क े र जलखल भूममका \nजाहह पोथीमे हो से पोथी नीको हेतै तऽ ओ संददग्ध बमन \nजेतै , ओकर गुणित्तापर संदेह कएल जेतै। आ तकर कारणो िै \nअजजत आजादक अध्ययने एतेक कम आ लिराह िमन जे ओ \nअपन भ्रम, अपन कमजोरीक ेाँ  पूरा साहहत्य, पूरा लेखनपर दऽ \nदैत ितथ। ओ अपन कमजोरीक ेाँ  महान मामन दोसरक ेाँ  ओहहसाँ \nनीिा रहबाक लेल बाध्य करैत ितथ। अजजत आजाद अध्ययन  विदेह ४२७ || 55 \nनहह करैत ितथ ताँइ हुनकर कोनो लीखलमे तारतम्यता नहह \nरहैत िमन। एकर बानगी  'सुतय बौआ सुखक मनमनयााँ ' क े र \nभूममकामे सेहो भेटत। एहह पोथीक भूममकामे अजजत आजाद \nजलखैत ितथ \"आइ जे बाल -साहहत्य जलखल जा रहल \nअमि , ओहहमेसाँ अमधसंख्य एहेन अमि जकरा अहााँ अन्य बाल -\nसाहहल्हत्यक सोझााँ रखबामे संकोि करब। भाषा आ शैलीक बात \nनहहयो करी त ' विषयक ियनमे  निीनता नहह भेटत। लागत \nएना जे एकहह िौहद्दीमे सभ एक -दोसरासाँ उपरौंझ क' रहल \nहोइथ। मूस , तबलादड , लुक्खी आ कौआ -मैनासाँ आगूक बात \nएखन अत्यल्प आतब रहल अमि।..........\"  \nऊपरक अंशक मनोभाि जाँ बूझल जाए तऽ कहह सक ै त िी जे \nि ाि स्पतत  ठाकु र 'सुजीत ' जीक बाल -साहहत्य आगू िमन आ \nशेष सभ बाल -साहहत्य कमजोर। ई हम नहह कहह रहल \nिी , अजजत आजाद जीक भूममकामे कहल बातक अथड मनकाजल \nरहल िी। बात एहह ठाम धहर ठीक िै मुदा पाठकसाँ हम आग्रह \nकरबमन जे ओ अजजत आजादक जलखल हरेक भूममका पढतथ। \nई हमर गारंटी अमि जे भूममकाक ऊपरक अंश क े र अमधकांश \nपााँतत अजजत आजाद क े र जलखल आनो भूममकामे भेटत। बामा -\nदहहना , ऊपर-नीिा कतहुाँ भऽ सक ै ए। बाल -साहहत्यक बदला \nकविता , कथा, आनो कोनो विधा लीखल भऽ सक ै ए , कवि -\nलेखक क े र नाम बदजल सक ै ए मुदा अमधकांश पााँतत िएह रहैत \nिमन आ ओकर अथड िएह रहैत िमन। एखन ओ िािस्पततजीक \nपोथीमे जलखलमन ताँइ ओकर अथड मनकलै िै जे िािस्पततजीक \nबाल साहह त्य आगूक ि मन आ बााँकी के र पाि ू । फे र ओ भाम त ी \nनामक लेखखका क े र पोथीमे इएह अंश भामती लेखखकाक ेाँ   56 || विदेह  ४२७ \nसंबोमधत करैत जलखता एिं ओकर अथड बदजल जेतै जे भामतीक \nबाल साहह त्य आगू ि मन आ बााँकी के र (ि ाि स्पतत  ठाकु र सम ेत ) \nपाि ू । आ म ंि -सापेक्ष भूममका अजजत जी धडाधड सभ पोथीमे \nलीखख हरेक लेखकक ेाँ  आपसमे ओझरा कऽ अपन कायड -व्यापार \n(तबजनेस) कऽ रहलाह अमि एिं करैत रहताह। मुदा एहहसाँ  \nसाहहत्यक ेाँ  कोनो फायदा नहह िै नोकसाने -नोकसान िै। ढेर \nपोथी भेल जा रहल मुदा काजक कम। ई बात ठीक जे हुनका \nतबजनेस करबाक िमन , तऽ करथु मुदा भूममकाक नामपर \nसाहहल्हत्यक औझरौट नहह पसारतथ से आग्रह। \nआब हम अइ पोथीक रिना सभपर ििाड करी। बाल रिनाक \nहहसाबें बात करी तऽ एहह पोथीक रिना सभ नमहर अमि , बहुत \nनमहर अमि। बाल -बच्चा लेल बेसीसाँ बेसी 10-12 पााँततक पद्य \nरिना नीक हेतै से हमर अपन अनुभि अमि। बाल -बच्चा लेल \nरिना करब आ पोथी पन्ना भरब दूनूमे बहुत अंतर होइत िै। \nमात्र पन्ना भरबाक लेल बाल-साहहत्य नै जलखबाक िाही। कम \nपााँतत रहलासाँ लय सधैत िै आ बेसी पााँतत रहलासाँ लय तबखहर \nजाइत िै ई बात अनुभिसाँ बाल -पद्य क े र िा िन करऽ बला \nसभ जानैत ितथ। एहह कसौटीपर एहह पोथीक अमधकांश रिना \nकमजोर अमि माने कवितामे कम पााँतत भेने बाल -पाठक-\nश्रोताक ेाँ सुविधा हेतमन।  \nहम एही पोथीमे देल एक रिना  'जागू हे बौआ 'क ेाँ  अपना हहसाबें \nसंयोजजत कऽ रहल िी , एकरा िािस्पततजी समेत सभ पाठक \nदेखतथ। पहहने मूल कविता देब आ तकर बाद हम जे संशोमधत \nकरब से देब।  पहहने मूल - \n  विदेह ४२७ || 57 \nउठू -उठू  बौआ भोर भ' गेलै \nदुमनयााँमे देखू इजोर भ ' गेलै \nउठू -उठू  बौआ भोर भ' गेलै \n \nम ुगाड के  कु कड ू  आ कोइली के  कू कब \nकौआ के  कु ि रब आ कु कु र के  भूकब \nसगरो एहह दुमनयााँमे इजोर भ ' गेलै \nउठू -उठू  बौआ भोर भ' गेलै \n \nसूरज आकाशोमे ऊपर िढै ितथ  \nिंदा परदेशक आब बाटे धरै ितथ  \nनुक े लै तरेगण मानू  िोर भ ' गेलै \nउठू -उठू  बौआ भोर भ' गेलै \n \nज ागल ि ै फू लो आ भाँि रा ि ै ज ागल \nअपन-अपन काजोमे सभ दकयो लागल  \nसूतल नर आाँखखमे नोर द ' गेलै \nउठू -उठू  बौआ भोर भ' गेलै \n \nआब हमरा द्वारा संयोजजत इएह कविता देखू - \n \nउठू -उठू  बौआ भोर भ' गेलै \n \nकौआ कु ि रल कु क्कु र भूकल \nकोइली कु ह कै  म ुगाड ई बाज ल  58 || विदेह  ४२७ \nदुमनयााँ इजोरे इजोर भ ' गेलै \n \nिंदा मामा भागल ितथ  \nसूरज बाबा जागल ितथ  \nसूतल बच्चा ढोर भ ' गेलै \n \nफू लो ज ागल भम रो ज ागल \nअपन काजमे ओ सभ लागल  \nमहहस -बकरी क े  संगोर भ' गेलै \n \nह म  एहह  पााँतत  सभकेाँ त ात्काल संयोजज त  के लहु ाँ त ाँइ दकि ु  गलत ी \nहमरोसाँ भेल हएत मुदा देखबै जे मूल कविताक पााँतत सभ हम \nिोट कऽ देने मियै , पााँतत क संख्य ा घटा द ेने मि यै आ दकि ु  \nशब्दक मैतथली स्वरूप दऽ देजलयै। आब मूल कविताक िािन \nएिं ओकर प्रभाि संगहह हमरा द्वारा संयोजजत रिनाक िािनमे \nअंतर िै। बाल -साहहत्यमे पााँतत जतेक िोट हेतै , पााँतत कम \nरहने, संयुिाक्षर बला कम शब्द रहने ओकर िािन प्रभािी \nहोइत िै आ बाल साहहत्य क े र पहहल डेग िािन िै। हमरा \nएखनो नहह बुझबामे आएल जे भमरा शब्द मैतथलीमे रहहतो \nिािस्पततजी भाँिरा शब्दक प्रयोग दकएक क े लाह ? ई \nआसािधानी कहल जेतै। एहह पोथीक रिना सभ लेल हमर \nवििार अमि। सभक ाँ  ठीक करबाक बेगरता अमि। एहह सभक ेाँ  \nठीक करबाक लेल मेहनतत ओ समय िाही। एखन पुरस्कारक \nउजाहह उठल िै , बहुत संभि जे िािस्पततजीक पोथीक ेाँ  भेवट \nजाइन मुदा साहहत्य क े र जे मूल उद्येश्य िै पाठक लग प्रभाि  विदेह ४२७ || 59 \nिोडब से नहह भऽ सक ै ए एहन -एहन रिनासाँ। \nआब आतब जाइ हुनकर दोसर पोथी  'विज्ञान-काव्य'पर। \nएहह पोथीमे  फ े र दू टा भूममका अमि पहहल डा. विद्यानाथ झा \nजीक आ दोसर कवि िािास्पततजीक अपने। डा. विद्यानाथ झा \nविज्ञानक प्रोफ े सर िलतथ आ मैतथलीमे विज्ञानपरक हुनक \nकतेको आलेख प्रकाजशत िमन। डा. विद्यानाथ झा जीक भूममका \nस्वाभाविक रूपें विषय -क े प्तन्द्रत अमि आ मैतथलीक पोथीमे एहने \nभूममका क े र जरूरतत िै। पाठकक ेाँ  एहहठाम ईहो सूिना देब \nउचित बुझाइए जे डा. विद्यानाथ झा , हम आ िािास्पततजी तीनू \nएक ै  पहरसरक भेलहुाँ। \nपहहल पोथी लेल जतेक गुण -अिगुण हम जलखलहुाँ से सभ एहह \nदोसरो पोथीपर लागू होइत अमि। एहह पोथीमे बलधक े ल तुल \nममलाबऽ लेल एहनो शब्दक प्रयोग कएल गेल अमि जकरा \nउचित नहह कहल जा सक ै ए। उदाहरण लेल एहह पोथीक पहहले \nरिना लऽ ली - \"हम पेड िी\" , एहह कविताकमे पेड शब्दक \nप्रयोग अनसोहााँत एिं उचित नहह अमि। एहह लेल गाि शब्दक \nप्रयोग कएल िेबाक िाही। मुदा गाि शब्दक तुकान्त तकबा \nलेल मेहनतत आ समय दूनू िाही से िािस्पततजी लग नै िमन \nई हमरा बुझाइए।   \nएहह पोथीक विषय िस्तु नीक िै मुदा ददक्कत िै जे जे -जे शब्द \nजसलेबस बला पोथी जे हह िं दी भाषामे िै से सभ जस क े  तस \nमैतथलीमे आमन देल गेल िै आ जखन दक ओहह शब्द सभहक \nमैतथलीकरण बहुत पहहनेसाँ प्रिजलत िै। एकटा फ े र उदाहरण \nजलअ- पृष्ठ 27 पर कविता अमि \"फसल उत्पादन\" जखन दक \nई हेबाक िाही \"फजसल उत्पादन\"। एहन -एहन बात हम बहुते  60 || विदेह  ४२७ \nलीखख सक ै त िी मुदा से मात्र पन्ना रंगब हएत। पाठक अतबेसाँ \nबूखझ जेताह।   \nएह न शेष अत बे उम्म ेद  अमि  ज े ि ाि स्पतत  ठाकु र 'सुजीत ' जी \nभविष्यमे एहह बात सभपर धेआन देताह आ हुनक रिना \nमैतथलीक शीषड धहर पहुाँित।  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२७ || 61 \n२.८.भुिनेश्वर िौरजसया 'भुनेश'- पानीक सदुपयोग / पानीक \nरंग \n \nभुिनेश्वि िौिजसया 'भुनेश' \nपानीक सदुपयोग / पानीक िंग  \n१ \n \nपानीक सदुपयोग  \n \nप़िोसीक ित क े ि दीिाि सेह जु़िल पानीक  पाइप स    पानी टपक ै त \nिल।  \n 62 || विदेह  ४२७ \nओहह  ठाम  ह म्म ि  दादी फु लक गम ला सॅं घास मनकालैत ि लमन। \nपानी टपक ै त देखख जल्दी से एकटा पानी क े ि खिाप मग उठैलमन \nआ टपकै त पानी ओहह  से भि ैत फू लक पौधा पटबै लगलमन। \nहम कहजलयमन ये दादी मां इ वक किैय िी ये ? \nइ पानी तऽ बड्ड गंदा अइच्छ। \nदादी बजलमन पे़ि पौधाक लेल सभ पानी जिकन्ने अमि पे़ि पौधा \nमनुर्ष् नैन िल जकिा साफ पानी िाहह।  \nदादी जी बजलमन जों इ पुिलौं तऽ गंदा पानी क े ि अई से बत्रढया \nउपयोग हुमे सेह बताऊ।  \nहम ओहह ठाम से थघसैक लेलौंह वकयेक हमिा संग कोनो जबाब \nनमन अइच्छ। \n \n२ \nपानीक िंग  \n \nएक बेि क े ि बात अइच्छ। श्री बाबा हमि खेत जोतैत िह जलन। \nऐ हे माठा ठाम हे हे आ बैलक पीठ पि ि़िी बजबैत िहजलन।  \nगमीक हदन अइच्छ। \nखेत क े ि बगले मे िोट सन नदी जकिा हम मोइन बजैत िजल। \nपानी तत गंदा जे वक कहौं क ु त्ता त्रबलाय जि़िैं िुनमुन्नी क े  अलािा \nक े यो नै पीबैत हैत।  \nश्री बाबा खेत जोतनाय िोइ़िक ओहह नदी मे ठेहुन भरि पानी मे \nघुसलाह आ पानी क े ि ऊपि जमल काई क े  पिा़िैत कोबा मे पानी \nभरि कऽ गट गट पीअ लगलैन।  \nहम्म इ देखख स्तब्ध भ गेजल। पानी वपलाक बाद बाबा फ े रू ं  स खेत  विदेह ४२७ || 63 \nजोतै लगलमन। हम पुिजलयेन बाबा एतेक गंदा पानी कोना पीब \nगेजल यौ ? \nबाबा बजलाह बौआ प्यास क े  सामने पानीक िंग नै देखल जाइ िै।  \n \n-मकान नंबि: - 288/22,गली नंबि 6एि गांधी नगि गुरूग्राम \nहरियार्ा -122001 \nदूिभाष -8278107196 \nई-मेल पता - bhunesh1976@gmail.com \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  64 || विदेह  ४२७ \n२.९.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- थतला सँकिैंत \n \nप्रमोद झा 'गोकु ल' \nततला साँकरैंत \n \nभोिे भोि थतलाठबाली बहुरिया बेटाक हािमे गुिममष्ठश्रत तील िाउि \nदैत दुलाि किैत बजलीह - \n विदेह ४२७ || 65 \nि ौ बौि ा! ि ू़िा जि ल्ला़िु  आ म ुि ह ी कोमनयाँम े साजज के  जि नि ाि  पि  \nिाखल िै ,से कने कक्का क े  द' अबहून! नहा सोनाक े  दलान पि घूि \nतपैत बैसल ििीन।आ , हे मौनीमे िाखल थतलबामे से ल ' जलहें ! \nथतल िाउि हुनका हम कोनाक े  देबैन ? जा देखखयौ एकटा गप \nकहबते त्रबसरिये गेजलयौ!  \n- सेहो कहहये दे ने!  \n- अपने हदस खाइले सेहो कहह देबहून! आ हे लूटन अबिीनते \nहुनका बैसाक े  िखखहें !  \n-आि कोनो बात िहह गेलहौते सेहो कहहये दे ने!  \n-इहो िौं़िा खखयाल किै िै! झपसे द ' अबहून नै ते एखने हम \n��������। \nिू़िा मुिही आहद भिल कोमनयांँँ ल 'क े  मकसूदन दलान पि \nपहुँिल। ओकिा देखखतहहिं घूि तपैत कक्का हुलैसक े  बजलाह - \nहमिेले अनलेँहेँ की ? \n-हँ कक्का ! माय कहलकए जे तामे जलखै किैले ।  \n-मतलब आगोंक वििाि िै!त खनते पैजबहहिं पयि।  \n-आइ सँकिैँत मियै ने , तेँ खाइयोले कहलकए!  \n-एकिे कहै िै संस्कि आ क ु ल खानदान ����अच्छे कहते की \nसब बनबै िौ माय तोहि ? \n-खखि़िी !  \n-ओह ����खखिैरिये िौ!!! ई खखच्चैिते महहना हदनसे खखिारिक े  \nिाखख देलक। लगैए जेना कहुँ एहनने भै जाय जे मधया पुता कहय \nकका 'खखच्चैि' आ लाठी लय हम ओकिा सबक े  खखहािैले दौ़ि पिी \n। \n- लगैए जेना अहाँ ऐसे ऊत्रब गेल होइ!   66 || विदेह  ४२७ \n- की कहहयौ! जहहयासे तोहि त्रबसौलबाली काकी त्रबगैिक े  नैहि \nिल गेलीहे तहहयासे विसुनमा दुनू साँझ यैह खुिा खुिा मोनक े  \nभाँरि देलकए। कहैये जे हमिा आि वकि बनबैयेनैअबैयै।खायबते \nखाउ नै ते िू़िा फाँवक पामन घटोजसक े  सूथत िहू !तोहीं कह , एकिो \nकोनो जबाब िै ? तैपिसे ओहो खििाहा आइ अपन माय लग \nममहि टरि गेलए । धैन भाग जे तोहि मायक े  सुिता एलैन। नैते \nऐ भिल पाबैनमे ठन ठन गोपाल।  \n- अहाँक े  खखि़िी नै नीक लगैये कका!  \n- िौ! नीक वकएने लागत। खखि़िी सनक खखि़िीने नीक लगै \nिै ,आवक सीधे दाजल िाउि मे हिैद नोन द 'क े  हौंह़ि हदयौ, भ' गेलै \nखखि़िी ! कहबीयो  िै ' खखि़िीक िारि याि ,दही पाप़ि घी अिाि ' \n। \n- भटबि आ खमहरुिाक िक्का सेहो माय िामन िहल अमि आ \nतैपि सै कक्का ! फूं वट बला कु म्ह ि ौि ी देल ि सदाि  डालना सेह ो बमन \nिहल िै ।  \n- एह! तखैनते इन्द्रस्य काँइ काँइ आ िरुर्स्य टाँइ टाँइ भै जेतै।दही \nआ थघयु सेहोते अपने महहिंजसक हेतह ? \n- तहूमे कहैक काज!  \n- सुमनयेंक े  मूहंमे पामन भरि आयल ।  \n- जैले मूहँमे पामन भरि गेल से खेबै कोन पेटमे महेस्सि बाबू!  \n- ई ते लुटना सनक आबाज लगैये!  \n- हंँँ यौ! ख़िा भेल भेल हम सबटा बात सुमन िहल िी। अहाँक े  \nपाउज  कि ैसे फु सणत हु ए तख नने ह म ि ा हदस ताकब! \n- तहूँ हमिे नजैि लगबैले अिबद्धल िेँ ! ले आब खो तोहीं!!  \n- बिले आब की अहह! दात्रब हदयौ अपने!! हमिा मैलकाइन बोलौने  विदेह ४२७ || 67 \nिै , देबे कितै सबटा। बौिा! कने हमिो अजी मैलकाइन लग पहुँिा \nहदयौगेते! \n-हौए दोलखी लग सबटा ल 'क े  ठात्रढ ििून जाक े  लय आबह तोहूँ \n! \n-अिे ! मलवकनी ठात्रढ ििीन से ते हम बुझबो नै क े जलयै ।हिब़िाक े  \nलूटन थतलाठबालीक आगाँ जाक े  सक ु िैत ठाढ भैक े  बाजल -ई \nएत्ती खखनासे ठैढ िलखीन से हम बुझबो नै क े जलयै।  \n-- की कििीन ले! ई भैया सङे गप्प ल़िबैमे मस्त िलाह !  \nलेिु , ई मियैन हहनकि! एत्तै बैजसक े  पनवपयाइ कय जलहैि आ ई \nिैन मधया पुताक लेल! दय औिीन ,ओहो सब खालेतै! खाइ बेिमे \nएत्तै आत्रबक े  खाजलहैि!आ मझौिाबालीक े  सेहो कहिीन अबैले! \nमधया पुताक लेल लय जेतै सब वकि। सबहक लेल खेनाइ बना \nिहल मियैन। पाबैन थतहाि सबहक सङे होइ िै ने!  \nमलवकनीक बात सुमन लुटनाट आँखख िल िला गेलै ओ सोिय \nलागल जे क े हेन दयामैन्त ििीन थतलाठबाली बहुरिया! साच्छात \nअनपुिना माइ! एकिे लोक लिमी कहै िै ने!  \n \n \n-दीप,मधुिनी (विहाि) , फोन -9871779851 \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n  68 || विदेह  ४२७ \n२.१०.प्रदीप क ु माि मंडल \"पब़िा\" - मैथिली मानक सऽ मैथिली क े  \nिुनौती  \n \nप्रदीप कु म ार म ंड ल \"पबड ा\" \nमैतथली मानक सऽ मैतथली क े  िुनौती  \n \n \nमैथिली भाषा क े  पहहले पहहल मैथिली १८०१ ई० श्रीमान कॉलब्रुक \nसाहेब कहथिन । ओहह सऽ पहहले मैथिली भाषाक की नाओं िल \nसे तऽ नहह  मालूम , मुदा हमिा अनुमाने शाइत इ थतिहुथतया भाषा \n विदेह ४२७ || 69 \nिल । वकयेक तऽ मैथिली में िौदहमी शताब्दी सऽ पहहजलयो क े  \nििना ममलैत अमि । जेना - जसद्ध सिहपाक ििना , एगाहिम \nशताब्दीक बाबा विद्यापथतक (विधापथत) ििना । मैथिली में संस्क ृ त \nमनष्ठ ििना तऽ बािहमी शताब्दी सऽ िर्णित्नाकि सऽ ममलैत अमि \n। \n \nकहबाक अर्भप्राय इ जे जखन ििना ममलैत अमि , तऽ भाषाक \nवकि ु  नाओं तऽ ह ोइत । \n \nनाओं जे होइ , ििना क े  हहसाबे मैथिली प्राक ृ त भाषा अमि । इ \nवकनको धी नहह िी । विर्भन्न विद्वानक आलेखक हहसाबे पहहल \nनाओं श्रद्धेय कॉलब्रुक साहेब देलक अमि । सन १९०१ ई० में प्रजसद्ध \nभाषा िैज्ञामनक श्रद्धेय जॉजण र्ग्रयसणन साहेब  सिे कऽ नेपालक सात \nजजला आ भाित क े  ितणमान नेपाल सीमा सऽ देिघि -जामतािा \nअिाणत संिाल क े  सीमा धरि क े  सब बोली मैथिली घोवषत कइने \nिलाह । मुदा मैथिल सभा जे दरिभंगा महािाज क े  अध्यक्षता में \nसन १८१० ई० में गहठत भेल , से मैथिली क े  एकगोट जाथतक बोली \nक े  मानक घोवषत कऽ देलक िल । अहह बोली में मैथिली भाषा में \nममथिला ममहहि नाओंक पत्रिका सेहो िपऽ लागल । जाहह लेखनी \nक े  अखनों मैथिली विद्वान लोकमन मानक मानै िथि । आ जसद्ध \nपुरुषक ििना आ एगािहम शताब्दीक बाबा विद्यापथत (विधापथत) \nआ िौदहम  शताब्दीक बाबा विद्यापथतक ििना क े  मानक क े  ठेट्ठी  \nकहह टारि देलक , िो आजु/आइ काल (विनाशक एक रुप) बमन \nगेल । अिाणत अंमगका बमन गेल , आ मैथिली सऽ अलग भऽ हहिंदी \nक े  बोली में असिावपत भऽ गेल । इ खेल त्रबहाि सिकाि २०१५ ई०  70 || विदेह  ४२७ \nमें अंमगका अकादमी बना कऽ खेलौलाह । परिर्ाम अंमगका भाषा \nमें एम ए क े  पढौनी शुरु भऽ गेल अमि । आब हमि त्रबहाि सिकाि \nआ ितणमान भाषा िैज्ञामनक जे मैथिली सऽ अलग अंमगका क े  ठाढ \nकिौलन्हन्ह, तमनका सऽ प्रश्न:- \nहमिा बोली अिाणत नेपालक सीमा सऽ गंगा कात धरिक बोली क े  \nवियापद में िै , िैक्का/मिक्का , मिक्की , होलै , होलो खुब बाजल \nजाइत अमि । हम दरिभंगा क े  िी हमिा ओहहठाम बोलै क े  शैली \nअमि - \nहौ कतऽ जाइ िोहो ? \nहैर्य्ा आबै मियौ/मिहो ।  \nकाका खैलहो , तूं गेलहो , हिै एम्हि अइलही । हौ सोनाि हमि काम \nहोल्लै/भेल्लै ? माजलक पिसुये होल्लै ।  \nदोस अहां  रुक्क ू, हम दस ममनट में आबै मिक्की ।  \nघ़िी ओतऽ िख्खल िैक्का ।  \n \nआब प्रश्न इ उठैत अमि जे , की हम अंमगका बाजै िी ? नहह हम \nमैथिली बाजै िी । तखन भाषा िैज्ञामनक कोन आधाि पि हमिा \nसोलकनक बोली जे नेपालक सीमा सऽ देिघि धरि बाजल जाइ \nअमि , तेकिा अंमगका कहह हमिा मायक बोली क े  अपमान कइलक \nअमि ।  \n \nआब प्रश्न उठैत अमि , जे भाषा िैज्ञामनक कागतक लेखनीये देख \nभाषा क े  मनमाणर् क े  काज किैत िथि ? तखन िो भाषा िैज्ञामनक \nनहह भाषाक षड्यंिकािी िथि ।  \n  विदेह ४२७ || 71 \nिुनौती: - जाहह प्रकािे मैथिली क े  तो़िहह क े  काज िजल िहल अमि \n। ओहह सऽ मैथिली भाषी विद्वान क े  मानक में सुधाि क े  जरुिी \nअमि । मैथिली क े  लेखनी में संस्क ृ तक शब्द क े  कम सऽ कम \nप्रयोग कऽ, मैथिली मावटक खांटी शब्दक अमधक सऽ अमधक प्रयोग \nकिबाक िुनौती अमि । मैथिली ििना में सब बोली क े  शब्द आ \nवियापद क े  समाहहत कऽ मैथिली क े  बिैबाक िुनौती अमि ।  \n \n-मो. ९७७१२४५६७६  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  72 || विदेह  ४२७ \n२.११.संतोष क ु माि िाय 'बटोही '- किा - िध  \n \nसंत ोष कु म ार राय 'बटोही ' \nकथा - िध  \n \nभोिहािी मे जीिि काका क े ि िोट लह़िका गुजरि गेलाह । हुनका \nवकि ु  नहह  ह ोयत ि लन्हन्ह । वकि ु  हदन सँ बेम ाि  ि लाह  । बेम ाि  \nप़िलाह आओि गुजैि गेलाह । जखन  हम मॉमनिंग िाक किैत िलहुँ , \nतँ हुनका देखैत िलहुँ । मुइला सँ पाँि -िह हदन पहहने पुिनहुँ \nिजलयैन्ह जे भैर्य्ा ठीक िी ने ? तँ िो जिाब देने िहैत जे ठीक \nिी । जइ हदन गुजैि गेलाह तँ पता लागल जे िो किीब बीस हदन \nसँ बेमाि िलाह । बुखाि लागैत िलैन्ह । 'सुगि ' बत्रढ गेल िलैन्ह \nसे क े किो पता नहह िलैह । सभ वकयो कहैत िलथिन्ह जे अंधिा \nक े  डागडि हुनका कहने िलैन्ह जे बुखाि हदमाग मे ित्रढ गेल िन्हन्ह \n। हुनका दरिभंगा मे देखा हदयौन्ह । हुनकि कमनया अतेक लुरिगि \nनहह भेलैन्ह। किजो लऽकऽ बेमाि घि िाला क ेँ  डागडि लग दरिभंगा \nदेखेिाक जै  क ेँ  िल । लो क सभ कहह िहल िै ई घििाली नहह \nडायन मियैय । घििाला क े  खा गेलै ।  \n \nहिखु भैर्य्ा क े  दुटा लह़िका आओि एकटा ल़िवक िलैन्ह । बेटीक \n विदेह ४२७ || 73 \nशादी भऽ गेल िन्हन्ह । आओि जेठ बेटाक शादी ऐ बेि क े लैन्ह अमि \n। इलाज लेल बेटा सभ सँ टाका मंगने िलथिन्ह । पिञ्च िो सभ \nनहह  भेज लकै न्ह । वकि ु  ज म ीनो ि लैन्ह सेह ो बेजि कऽ इलाज  \nकिेबाक िाही िलैन्ह नहह , तँ किजा लक इलाज किेिाक िलैन्ह \n। हुनका मने मथत मारि देने िलैन्ह ताहह दुआिे अपनो जीवित \nि ह ि ाक लेल वकि ु  कोजशश नहह  के लाथि  । \n \nसैंतालीस-अ़ितालीस क े  उमेि भेल हेतैन्ह । इ क ु नहु बेसी उमेि \nनहह कहल जा सक ै ए । गाह़िक ड्रायिि सेहो िलाह । ठीक भेला \nपि गा़िी िला कऽ अपनो किजा सधा सक ै त िलाह। किजा वकयो \nनहह देलक ै न्ह गाम मे , तँ िंदा भेट जैत िै ।  िंदा कक े  बेमािी क ेँ  \nइलाज किेिाक िलैन्ह । हुनकि मुइनै गाम मे पजि नहह िहल अमि \nजखनवक आइ -कान्ति गाम मे िंदा लऽकऽ कतेक  आदमी इलाज \nकिौलाथि ।  \n \nजै हदन हिखू भैर्य्ा क ेँ  मुइलाक खबि भेटल िल , ओहह हदन विहंसिे \nमॉमनिंग िाक पि दुगाणस्थान मे िलहुँ । िीिेंदि अपन फटफवटया पि \nआयल । ओई गा़िी पि सँ मनोज एकटा जनीजाथत क ेँ  भरि पाँज \nपक़िने कौशल केँ ह ाक दैत उति लाह  । आि ाज़ सुमनक वकि ु  आओि  \nलोक जमा भ गेलाह । सभ वकयो हाऊ ँ -ह ाऊँ कि ऽ लगलाह  । वकि ु  \nममनट बाद आिाज़ सुमन कऽ कौशल आओि हुनकि अंगनाक तीन -\nिारिटा लोग सेहो बाहि मनकललाह । हमहुं सहैट कऽ किीब गेलहुँ \n। कौशल नब्ज िेक किऽ लगलाह । िो आला लगा कऽ \nदेखलथिहीन । साँस नहह िजल िहल िलैक । ई मनत्यित भ गेल \nजे िो आब नहह  िहलीह । तबो आटो मंगौल गेलै आओि ओई पि  74 || विदेह  ४२७ \nलैद कऽ म नोज  आओि  वकि ु  अ़िोसी-प़िोसी बौका माय क ेँ  अंधिा \nल जेबाक लेल तैयाि भेलै । जशिा िौक हदस सँ शोभन सेहो \nसाइवकल पि आत्रब िह िलाह । दुगाणस्थान आत्रब कऽ हुनका पता \nलामग गेलैन्ह जे हमिे कमनया मियैय । ओ साइवकल समुदाय भिन \nहदस फ े कलाह आओि ओई आटो पि पीिा सँ ित्रढ गेलाह  । उ \nआटो िलै लेल तैयाि भऽ िुकल िेलैक । शोभन कहैत िहैत \nि लाथि  ज े ह म  कह ैत ि ेजलयै वकि ु  ई दुनू कके  ि ो़ितै । \n \nहमिा बुझना मे देि नहह भेल जे महहनिाि िाली काकी आब अई \nदुमनया मे नहह िहलीह । हम गाम हदस विदा भेलहुँ । िस्ता मे पता \nलागल जे हुनकि पूतोहु हुनका मारि देलक ै न्ह  । कान्तिए हुनकि \nपुतोहु झग़िा क ेँ  दिम्यान कहने िलैय जे सौथतन तोहि अहदनता \nजलखल िौ । तोहि जान लक हम िो़िबौ । आइ ई जान लक \nिो़िलक ै  । एक घंटा बाद पता िलल जे डागडि हुनका मृत घोवषत \nक े लाह । आओि हुनकि मृत शिीि क ेँ  गाम पि लौल गेलै । पूिा \nगाम मे अइ मामला लक क े  ह़िक ं प मजि गेलै । फोन पि माय - \nदाय सभ अपन -अपन नैहिा बता देलवकहीन । गामक लोकमन सभ \nक ेँ  काने-काने पता लामग गेलैन्ह । महहनिाि िाली काकी क ेँ  अंथतम \nदिशन लेल सभ वकयो आत्रब िहलाह अमि ।  \n \nपूिा गाम क ेँ  लोक अििज मे अमि जे ई घटना कोना भ गेलै । \nपुतोहु सासु क ेँ  गला दबा क मारि दे लक ै  ? पूिा गामक लोक शोभन \nकाका क ेँ  आंगन मे भिऽ लगलाथि । अपन गाम लोकक संग \nजशिा , गोनौली, निटोली , सहुरिया , घोंघिह़िया, पस्टन क ें  लोक \nसभ महहनिाि िाली काकी क े  देखिाक लेल आब लगलै ।  विदेह ४२७ || 75 \nकोलकाता, हदल्ली, मुंबई , गुरुग्राम , पानीपत, लखनऊ , दिभंगा \nिगैिह सँ गाम पि फोन आब लगलै जे ई कोना भ गेलै । वकयो \nअंगना मे नहह िेलै ? झग़िा िो़िा दैतै तँ ई घटना नहह घटतैक । \nसभ वकयो अपन अपन दुख व्यक्त कि लगलाह । आँइ यौ ई घोि \nकजलयुग आत्रब गेलैक । सासु क ेँ  पुतोहु मारि देतै ? ओ आंगन मे \nअखनो धरि िेबे किै । फ े ि पता लागल जे शोभन क ेँ  सममध ऐल \nिहैत । कमनया सासु क ेँ  मारि कऽ प़िा गेलीह ।  \n \nकािी ठाक ु ि क ेँ  दोकान पि एकटा िानन क े मनहाि पुरूख जनानी \nसभ केँ बीि  पुतोह  केँ ब़ि खख िंधौस कऽ ि ह ल ि लाह  । वकि ु  देि  \nहम हुनकि गप्प सुनलहुँ । हुनकि ढेि िास उपदेश सुनलाक बाद \nहम कलहहयैन्ह , \" ई गप्प तँ ब़ि नीक अमि जे सासु क ेँ  पुतोह \nकोना मारि देलक ै  ? पिञ्च दुनु हाि सँ ताली बजैत िै । सासु क ेँ  \nजखन पता लामग गेलैक जे हमि पुतोहु ब़ि नवटन अमि , तँ अपने \nदम धिक िाही । सीना जोिी नहह किक िाही । दोसि , गप्प जे \nआब पहहलुका समय नहह िहलै जे सासु पुतोहु पि शासन कितीह \n। समय बदैल िहल िै ।\"  \n \nओ िानन िाला बजलाथि , \" हँ, बउिा अहाँ तँ ठीक े  कहैत मियैय \n। आब ओ समय नहह िहलै । समय बदजल िहल िै । आब सासु \nपि पतोह शासन कऽ िहल िै । बुढा़िी मे दुगाण नहह बनक िाही । \nक ुं जी आओि ताला पतोह क ेँ  हाि मे दक े  िामनाम जपिाक िाही \n।\" \n \nहमहु अंगना हदस िजल गेलहुँ । ई घटना हमिा मोन मे खलबली  76 || विदेह  ४२७ \nमिा देलक । भरि िाथत नीन नहह भेल । मधयापुता क ेँ  पििरिश \nलऽकऽ जिनथतत भेलहुँ जे कम -कम ओहन पििरिश संतान क ेँ  नहह \nहदयैय जे ओ क े किो मुआ देतैक । िाथत मे दोसि हदन भने हमि \nमँझली बहहन फोन क े लक जे अपना गाम मे क े किा मारि देलक ै  । \nहमिा माि पि बल पह़ि गेल । हम सफाई दैत बहह न क ेँ  अई घटना \nके  बाि े म े सभ वकि ु  कहह  देजलयै । बहह न संतुि  भेलीह  ज े ह म  पूि ा \nघटना हुनका कहह देजलयैन्ह । हमि कमनया अपन माय क ेँ  रुजि \nललक े  कहलथिन्ह जे माय मंगिौना मे पतोह सासु क ेँ  मारि देलक ै  \nिगैिह िगैिह ।  \n \nआई देखजलयै आंगन मे वकयो न्यौता देिाक लेल आयल िथि । \nओ प्रदीप काका क ेँ  न्यौता दक े  िजल गेलाह । ग्यािह दुना बाइस \nजन क ेँ  नत दक े  हुनकि श्राद्ध किनै नीक िहतै , पिञ्च ओ िान ति \nदेखजलयै पूिा भिल िै भोज खेमनहाि सभ । हिेजी क ेँ  दुिा पि ब़िका \nकिाह िढल िै । भोज खेमनहाि सभ मोंि वपजौने िथि । सभ \nपाँथत मे पत्ता पह़ि िहल िै । भात -दाजल, तिकािी , पाप़ि, अदौिी , \nबिी , िटनी , दही -िीनी सभ पत्ता पि प़िलै । बौका मायक भोज \nिै -िै भ गेलै । नेतहािी सभ शोभन काकाजी क ेँ  खूब जश \nदेलखखहीन । नेतहािी सभ अपन अपन घि हदस जैत जैत बाजज \nिहल िलाह जे भेजलयै से भेजलयै शोभन श्राद्ध कमण आओि भोज \nकििा मे कोनहु कमी नहह क े लाथि । बौका माय क े  जरूि सदगथत \nभेटतै । भगिान अपना जसिे दोख नहह लैत िथिन्ह। महहनिाि िाली \nक े  अतबे औिदा िेलै , तैं ओतबे हदन जीलीह । पतोह क ेँ  हािे मुइनै \nजलखल िलै , तैं ओ ओकिा हािे मुआ गेलीह । भगिान क ेँ  लीला \nवकयो नहह बुखझ सक ै त िथि।   विदेह ४२७ || 77 \n \nहिखू भैर्य्ा क ेँ  कोनहु असाध्य िोग नहह िलैन्ह । सुगि िलैन्ह , \nअतेक नहह बढल िलैन्ह। वकडनी सेहो औखन दुरूस्त िलैन्ह । \nबुखाि सँ टाइफाइड भऽ गेल िलैन्ह । बेटा सभ पिदेश मे कमा \nिहल िलैि , पिञ्च अतबे उमेि मे िजल गेलाह । बौका माय बेबहाि \nसँ नीक िलीह , पिञ्च ओई हदन हुनका मुइनै जलखल िलैन्ह । \nअंगना मे वकयो धििहहया नहह िेलैह , तैं ओ अइ लोक क ेँ  िोह़ि \nकऽ ओ िजल गेलीह ।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  78 || विदेह  ४२७ \nपद्य \n \n३.१.जगदानन्द झा  मनु - बीसटा हाइक ू  \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- जीिन िक्का  \n३.३.िाम शंकि झा\"मैथिल\" - अरिपन/ वटपीि -वटपीि  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२७ || 79 \n३.१.जगदानन्द झा  मनु - बीसटा हाइक ू  \n \nजगदानन्द झा �मनु � \nबीसटा ह ाइकू  \n१ \nमाि मखान  \nखेत पटौनी िलै  \nपोखरि बूते  \n  \n२ \nगामक गाम  \nपामनम े डू बल ि ै \nउबाित क े  \n  \n३ \nगामक याहद  \nसहदखन मोनमे  \nिलैत अमि  \n  \n४ \nगीत गाबैत  \nघि घि झींगुि  \n 80 || विदेह  ४२७ \nकते विकास  \n  \n५ \nदौनीक मेह  \nनहह गोला ब़िद \nगाममे आब  \n  \n६ \nबाबीक गेने  \nनहह भोिे पिाती  \nवकयो गबैए \n  \n७ \nितिल िै  \nममथिलाक पामनमे  \nमाि मखान  \n  \n८ \nओरियानीक  \nझहिैत पमनसँ \nडोलल मोन  \n  \n९ \nसाउन संगे \nआत्रब िहल अमि   विदेह ४२७ || 81 \nसुन्नि याहद \n  \n१० \nमेघ गजणल  \nत्रबलोका िमकल  \nसाउन एलै \n  \n११ \nबा़िी झा़िीमे \nबेंगक टि  टि  \nअपने धुने \n  \n१२ \nमोन जु़िेलै  \nहरियि क ं िन  \nपामन देखख क  \n  \n१३ \nफू ल झुम ै ि ै \nबसंतक खुशीमे  \nमोि निै िै  \n  \n१४ \nिषाणक संगे  \nति ति पािि   82 || विदेह  ४२७ \nिाँदी पिाि  \n  \n१५ \nसुि तानसँ \nटि टि बजै िै  \nबािीमे बेंग  \n  \n१६ \nत्रबि भादि  \nजलमग्न धिती  \nिहुहदस िै  \n  \n१७ \nसेिसो जकाँ  \nिािीमे सजल िै  \nमेघक तािा  \n  \n१८ \nकते पािन  \nहिीयि आँिि  \nिसुन्धिाक ेँ \n  \n१९ \nिमन क ै श ई  \nसोन बालूक कर्   विदेह ४२७ || 83 \nमातृभूममक ेँ  \n  \n२० \nप्रेमक बूँद \nटप टप टपक ै  \nमधुमासमे  \n  \n-जगदानन्द झा �मनु �, मो० न० ९२१२ ४६ १००६  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  84 || विदेह  ४२७ \n३.२.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- जीिन िक्का  \n \nप्रमोद झा 'गोकु ल' \nजीिन िक्का  \n \nजीिन िक्का  \n विदेह ४२७ || 85 \nखा िहल धक्का  \nतुक्का पि क े ओ \nमािय िक्का  \nजे जत्ते पैघ नटक्का  \nठेका ज्ञानक ओकिे पक्का  \nज्ञानी गुम्म हक्का बक्का  \nभटवक िहल  भय मुहतक्का  \nजत्ते जेकिा पैििी टक्का  \nओकि े कु सी ज्ञान ि ुटु क्का \nश्रम  ज यतेक फु कू  फु क्का \nमानू िलतै जसक्क े क जसक्का  \nईये बीए जे िी पढक्का  \nमारू िाती अपने मुक्का  \nविमध विधानक ब़िका उक्का  \nधू धू धधकय लाल भुभुक्का  \nपि  प्रसस्त बढू  बनू ल़िक्का \nजे िाहब से पायब सिक्का  \nज ागू उठू  करू  धम क्का \nगथत मेआनू जीिन िक्का  \n \n \n-दीप,मधुिनी (विहाि) , फोन -9871779851 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n  86 || विदेह  ४२७ \n३.३.िाम शंकि झा\"मैथिल\" - अरिपन/ वटपीि -वटपीि  \n \nराम शंकर झा\"मैतथल\"  \nअहरपन/ वटपीर-वटपीर \n \n१ \nवटपीर-वटपीर \n \nभरि िाथत मेघ ििषल  \nवटपीि -वटपीि..!  \nसङ्ग हिा -िसात बहल  \nअलहि झांअट  \nभरि िाथत मेघ....!  \nिहह -िहह ठनका ठनक ै  \nबेंग बाजय टटणि  \nभरि िाथत मेघ...!  \nखप़िा क ें  दोग दअ  \nबुन्नी-झींसी पिाअ  \nदेह जसहिाबैय झनझन  \nभरि िाथत मेघ...!  \nपहि पअि पहि त्रबती गेल  \nभुरूकबाक अता -पता नहहिं  \n विदेह ४२७ || 87 \nबंगु माअ हाक पअि हाक  \nआई ओिाएन नहहिं िो़िब  \nभरि िाथत मेघ....!  \nिौकी तअि मे घुसल शेरूआ  \nअनमठ कटने ओंघाल  \nशेरूआ क ें  नेना -भुटका सब  \nझबिा , करिया , अठिहा  \nघुिक िाउि पअि प़िअल  \nहअमिे सङ्ग सब  \nएहह प्रक ृ थतक आनंद पीबा \nबेसुध प़िअल \nभरि िाथत मेघ....!  \nदाबा लागल क े िा क ें  गाि  \nजाहह मे हरियि हरियि पाअत  \nताहह पअि पिैयत िोटगि  \nबमक ै त -िमक ै त मेघक बुन्नी  \nइन्द्रेि उतैि आएल िैथि  \nअपन सब वप्रयसी सङ्ग  \nभरि िाथत मेघ....!  \nबान्हल गाय -बािी सङ्ग  \nमहहिंस आ पअरु  \nपाअज पअि पाअज दैत  \nगोबि पअि पूँि पटक ै त  \nढोल सन टाप दैत  \nभरि िाथत मेघ....!   88 || विदेह  ४२७ \nभिोहो िाली गदह  \nपअि गदह  \nसबटा जािैन ममजसया गेल  \nगोिहा -गोईठा सेहो तीतल  \nआब िूिा मे झोंकब वक  \nभरि िाथत मेघ....!  \nिहह -िहह बसातक झांअट  \nहृदय क ें  जुिाबैय  \nसङ्ग ओसंघानी पअि सुखैत  \nनुआं -धोती क ें  जसमजसमाबैत  \nभरि िाथत मेघ....!  \nबुधनी माअ भरि पिीया  \nडोका नेने सगिों टोल  \nअनघोंल मिौने  \nओलती मे सह -सह िाली  \nभुटक ु नीयां बेंग हंजेिक  \nहंजेिक क ु हद फामन मिाबैय  \nभरि िाथत मेघ...!  \nआधा िौकी र्भझल  \nआधा ओिान र्भझल  \nधोती क ें  ढअटा सँ झंपनै मुँह \nधीगो बाबु भुस -भुस पादैत \nभरि िाथत मेघ ििषल  \nवटपीि वटपीि...!!  \n   विदेह ४२७ || 89 \n२ \nअहरपन \n \nहे अरिपन हे अरिपन  \nजसिा आगू सँ तुलसी िौ़िा  \nगौसोउमनक घि दुआईि सँ  \nहे अरिपन हे..!  \nलबकी मइंट सँ मनपल  \nिकमक बीि आँगन  \nबा आ कमनयाँ माअ  \nसोंसे हाि सानल  \nअिबा िाउि हिैद वपठाि  \nसङ्ग लागअल लाल सेनूि  \nहे अरिपन हे...!  \nकतेक जतन सँ षटकोर्  \nअरिपन षड्दशणन मे सांख्य  \nअरिपन षड्दशणन मे योग  \nअरिपन षड्दशणन मे न्याय  \nअरिपन षड्दशणन मे िैशेवषक  \nअरिपन षड्दशणन मे मीमांसा  \nअरिपन षड्दशणन मे िेदांत  \nहे अरिपन हे...!  \nहअि फा़ि पालो बखािी  \nकोठी सिाण ढकना किौि  \nलोहहया बासन झांझ सांि   90 || विदेह  ४२७ \nिालईन सूप कोमनया  \nखिाम िता खुिपी हाँसू  \nिेरिया हििाह भांट गिैया  \nहे अरिपन हे...!  \nभूिकबे सुथत उहठ आँखख  \nममिैईत दौउ़िी बीि आँगन  \nभाअ बहहन तावक अपन खिाम  \nजीिन कला मनहािी नब नब  \nमनगि हुलेसगि सीख भेटाअ  \nहे अरिपन हे...!  \nजीिनक उन्नथतक बाट  \nजीिनक सहयोगीक गच्छ  \nत्रबन वकनको नहहिं सहज  \nसब क े  लेल अन्न िाखल  \nमाजलन बिही क ु म्हाईन  \nनबटोल गंमगया धनुक ै न \nसबहक सङ्ग सब वकयौ  \nतखन जीिन बनल धन  \nहे अरिपन हे....!  \nसबक ें  माअन सबक ें  मोजि  \nसोहनगि साम्यिादक दशणन  \nकतेक ममठागि सिस समाज  \nसब मैथिल सब ममथिलानी  \nबढ अजगुत बढ जीिन दशणन  \nहे अरिपन हे...!   विदेह ४२७ || 91 \nजागु जागु हे गोविन्द घुरि आउ  \nघुरि आउ घुरि आउ हे लक्ष्मीनंदन  \nधन्य धान करू हदअ अभायदान  \nजसिा आगू सँ तुलसी िौ़िा  \nहे अरिपन हे अरिपन..!!  \n \n-फो.-7970778787/ ई -पत्र संक े त jharam1977@gmail.com \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  \n   \n  \n ","size_mb":1.67,"has_text":true},"Videha 428.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 428.pdf","name":"Videha 428.pdf","text":" \n \n \n  \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२८ \n(विदेह भिनाथ झा विशेषाांक) \nISSN: 2229-547X \nISBN: 978-93-344-5087-3 \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nविदेह भिनाथ झा : ISBN: 978-93-344-5087-3 \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथत क त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:428   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \n[विद ेह ४२८ म अांक १५ अक्टूबर  २०२५ (िष ष १८ मास २१४ अांक \n४२८) (विदेह भिनाथ झा विशेषाांक)] \nऐ अांकमे अछि:- \n०.०.विदेह ४२८ म अांक पर मन्तव्य (विदेह भिनाथ झा \nविशेषाांक) (पृष्ठ १-१५) \n१.०.गजेन्द्र ठाकु र - नूतन अांक सम्पादकीय (भिनाथ झा \nविशेषाांक)१.१.भिनाथ झा विशेषाांकक सांदभषमे (पृष्ठ १९-४७) \n१.१.भिनाथ झा विशेषाांकक सांदभषमे (पृष्ठ ४८-८८) \n१.२.भिनाथ झा क े र सांक्षिप्त पररचय (पृष्ठ ८९-१२०) \n१.३.कल्पना झा- सािात्कार (पृष्ठ १२१-१३५) \n  \n \n१.४.डा.श्री कृ ष्ण 'जुगनू'-अगस्त्य सांरहता- तीस बर्षक प्रतीिा \n(पृष्ठ १३६-१३८) \n१.५.Vijay Deo Jha-Pandit with MacBook and manuscripts \n(पृष्ठ १३९-१४८) \n१.६.डा.विनयानन्द झा-प ां.भिनाथ  झाक प ाण्डुलिपप सँ सांप ादद त \nपोथीक अद्यतन सूचना (पृष्ठ १४९-१६३) \n१.७.पांदडत भिनाथ झा छमथथिाक जीवित मानि धरोहर- डॉ. \nकै िाश कु मार  छमश्र (पृष्ठ १६४-१७३) \n१.८.भैरि िाि दास-पां.भिनाथ झाक शोध दृक्षि (पृष्ठ १७४-\n१८२) \n१.९.मुन्नाजी-बीहछन कथाक शास्त्रीय पिक छनधाषरक- श्री \nभिनाथ झा (पृष्ठ १८३-१८७) \n१.१०.रमेश -'घुरर आउ कमिा' (पृष्ठ १८८-१९३) \n१.११.डॉ.आभा झा-कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे (पृष्ठ १९४-२०१)   \n \n१.१२.दीपा छमश्र-उसरन डीह - पाठकीय प्रथतदिया (पृष्ठ २०२-\n२०७) \n१.१३.सुछनि कु मार   भानू -गहबरक बाटपर सांघारामक पार्ांड \nआ समाजक यथाथष  (पृष्ठ २०८-२१२) \n१.१४.पण्डण्डत भिनाथ झा-रहतनाथ झा  (पृष्ठ २१३-२२०) \n१.१५.डॉ.धनाकर  ठाकु र -सांग्रहणीय व्यक्तित्व पां.भिनाथ झा \n(पृष्ठ २२१-२२२) \n१.१६.मुर ार ी कु मार  झा-सरिताक आिरण मे छनरहत विद्याक \nविराट रूप  (पृष्ठ २२३-२२६) \n१.१७.कौशि कु मार - भिनाथ झा सँ सािात्कार (पृष्ठ २२७-\n२३९) \n१.१८.डा. शैिेन्द्र छमश्र- नेपथ्य मे रहछनहार छमथथिाक एकटा \nअदम्य सेिक ओ प्रहरी: पांदडत भिनाथ झा (पृष्ठ २४०-२४४) \n१.१९.आशीष अनक्तचन्हार-भारतीय ज्ञान परांपरामे भिनाथ \nझाजीक महत्व (पृष्ठ २४५-२४९)   \n \n \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 1 \n०.०.विदेह ४२ ८ म अंक पर मन्तव्य  \n(विदेह भिनाथ झा विशेषांक ) \nप्रणि  क ु मार झा  \nविदेहक  एकटा गम्भीर आ प्रशांसनीय प्रयास रहल  अछि  जे  ओ मैथथली  \nभाषा -साहहत्य आ शोध सभक  \"हिजजटल  घर \" बनेबाक  हदशा मे अग्रसर \nअछि।  वििला  वकि ु  िषष  सँ विशेषाांकक माध्यम सँ िरांिरा  आ नि -विचारक  \nबीच  सांिाद स्थावित करबाक प्रयास असाधारण रूिेँ  होइत  रहल  अछि।  \nिाठकक  रूि  मे िांहित  भािनाथ  झा विशेषाांकक माध्यम सँ छमथथलाक \nितषमान  के एकटा आर  विद्वानक जीिन  आ कायष/उिलब्धि  आहद के विषय  \nमे िररचय  प्राप्त करबाक अिसर  भेंटल।  भिनाथ  झा विशेषाांक के मैथथली  \nअकादछमक िरांिराक  एकटा हिजजटल  दस्तािेज क े र रूि  मे देखल जा \nसकय अछि , जतऽ  िां. भिनाथ  झा क ेँ एकटा विद्वान, शोधकमी, सम्पादक, \nसांस्क ृ तज्ञ आ लोक-समथषक  व्यछि  रूिेँ  सम्मान देबाक सांगहह हुनक  \nजीिनक  अकादछमक योगदानक मूल्ाांकन करैत  अछि।  \nई विशेषाांक मात्र क ृ थतत्व विश्लेषण  नहह , बल्कि ज्ञानिरांिरा, जलविविज्ञान  \nआ ि ाण्डुजलवि  अध्ययनक विमशष  क ेँ क ें न्द्रस्थ करबाक गांभीर प्रयास कहल  \nजा सकय अछि।  एहह  अांकमे विद्वान लेखकक योगदान, सांिादन-प्रविया \nआ स्थानीय ज्ञान-धरोहरक  प्रथत समिषण  देखना जाय अछि।  यहद अांकक ेँ \nस्रोत-प्रकाशनक बबबजलयोग्राफी, दृश्य-सामग्री (ि ाण्डुजलवि  आ जशलालेख \nझलक, िायाप्रथत, भेंट -मुलाक़ात के तस्वीर) के सांयोजन सँ आओर  \nसमृद्ध बनायल जाए तऽ एहह  तरहक  विशेषाांकक प्रभाि आर  बेसी  िैघ  \nभऽ  सकय अछि।   2 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nप्रारांभभक लेख सभ  भिनाथ  झा क े र जीिन , जशक्षण, साधना आ \nअकादछमक दृष्टि  िर  ठोस प्रकाश दैत अछि।  भाषा  सरल, तथावि  भाि  \nगांभीर। विदेह  सांिादक मांिलक प्रयास रहल  अछि  अछि  जे  विषयक  प्रिेश \nएक तक ष सांगत िममे  होय। एहहमे  सांिादकीय सांतुलन देखायल। \nकल्पना झाक साक्षात्कार भािात्मक दृष्टि  सँ अत्यांत मूल्िान  लागल। \nसांिादक शैली सहज  अछि , आ साक्षात्कार मे िुिल  गेल प्रश्न आ ओकर  \nसहज  उत्तर रोचक  आ ज्ञानिधषक रहल।  एहह  साक्षात्कारमे िांहित  भिनाथ  \nझा अिन  जीिन -यात्रा, प्रारम्भम्भक सजषनात्मक लेखन, ि ाण्डुजलवि -विज्ञान \nआ जशलालेख-िठनक  व्यिहाररक अनुभि , आ आधुछनक समयमे \nमैथथली /छमथथला लेल आिश्यक नीथतगत-ढाँचा िर  स्पि, सहज  आ \nमाछमिक विचार  देलछन। ओ अिन  व्यछिगत  सांस्मरण (विद्याकोष, \nविद्यािथत-गोष्ठी, साहहत्यत्यक आरम्भ), ि ाण्डुजलवि क सांिादनक िद्धथत, \nजशलालेखक रक्षाबद्ध तकनीक (इांक-स्टम्पेज आ फोटोग्राफी), आ \nसांस्थागत समस्या सभ  (सांग्रहक क्षय, सांस्थानक मृतप्राय अिस्था आहद) \nिर  विस्तृत प्रकाश देलछन। साक्षात्कार क ु ल छमला कए शोध-उन्मुख, \nप्रोत्साहक आ मागषदशषक स्वर में अछि।  \nविजय  देि  झा के Pandit with MacBook and Manuscripts अांग्रेजी \nलेख विशेषाांकक अांतरराष्ट्रीय िठनीयता क ेँ विस्तार दैत अछि।  िारांिररक  \nित्यण्डतक सांग आधुछनक तकनीकी सांगमक प्रतीक रूिेँ  भिनाथ  झा क ेँ \nप्रस्तुत करबाक दृष्टि  प्रेरक अछि।  एहह  से िहहनेहो  नारायण चौधरी  \nविशेषाांक मे रणधीर  झाक अांग्रेजी लेख विदेह  द्वारा िािल  जा चुकल \nअछि।  हमरा लेखे कोनो विशेषाांक मे ऐ तरहक  आलेख global \nreadership लेल सेहो  सेतुक छनमाषण करैत  अछि।   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 3 \nिॉ . क ै लाश क ु मार छमश्रक आलेख छमथथलाक जीवित  मानि  धरोहर  \nविशेषाांकक क े न्द्रीय आकषषण  कहल  जा सकय अछि।  िॉ . छमश्र द्वारा \nजलखल ई सांस्मरण-आलोचना छमश्रश्रत छनबांध भिनाथ  झा क ेँ \"ि ाण्डुजलवि  \nविज्ञानक जीवित  धरोहर \" रूिेँ  प्रथतश्रष्ठत करैत  अछि।  भाषा  प्रिाही, \nप्रमाभणक आ भािनात्मक रूि  सँ ऊजषब्धस्वत अछि।  दासजी भिनाथ  झा \nक े र शोध दृष्टि  क ेँ अकादछमक िररप्रेक्ष्य मे रखैत  िथथ , जबवक  मुन्नाजी \nहुनका \"बीहछन  कथा\"क शास्त्रीय आधार मे देखैत िथथ।  ई दुनू लेख \nभािनाथ  झा जी  क े र बहुआयामी ज्ञानक प्रमाण प्रस्तुत करैत  अछि।  यद्यवि, \nआलेखन शैली मे आलोचनात्मक एकरूिता  क े र कछन अभाि  देखायल। \nमुरारी क ु मार झा स्वयम युिा शोधकताष िईथ।  ऐ तरहक  विशेषाांक मे \nशोधकताष विद्वान के सांग अिन  सांस्मरण जलखब  हुनका सन नि  शोधकताष \nके नि  ऊजाष आ प्रेरणादायी भेल  हेतय। \nविशेषाांक मे आन आन लेखक सबहक  लेख द्वारा िांहित  भािनाथ  झाक \nकविता, कथा आ आलोचनात्मक समीक्षा सभक  समािेश भेल  अछि।  \nविशेष  रूिेँ  \"गहबरक  बाटिर  सांघारामक िाखांि\" में समाज-सांस्क ृ थत िर  \nझा जीक  दृष्टिकोणक  प्रथतच्छाया झलक ै त अछि।  हहतनाथ  झा द्वारा प्रस्तुत \nलेख आत्मीय सांस्मरण अछि , जबवक  धनाकर ठाक ु रक छनबांध सांग्रहणीय \nव्यछित्व शीषषक  अनुरूि  सांतुलन राखैत अछि।  आशीष  अनजचन्हारक \nअांथतम लेख \"भारतीय ज्ञान िरांिरामे  भिनाथ  झा जीक  महत्त्व\" सम्पूणष \nविशेषाांकक बौछद्धक छनष्कषष  रूिेँ  ठाढ़ भेल  अछि।  \n-राष्ट्रीय िरीक्षा बोिष , नई हदल्ली \n  4 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nआशुतोष ममश्र \n \nआदरणीय Bhairab Lal Das कऽ आलेख िढलउ , नीक लागल सांगहह \nहुनकर सलाह जेँ आब सेनािथत क े र असगर युद्ध नहह कऽ नेतृत्व करथथ \nएहह िर आदरणीय भिनाथजी सँ ध्यान देबाक आग्रह।  \n-दरभंगा  \n \nडॉ. क ै लाश क ु मार ममश्र \n \nिांहित भिनाथ झा िुरातत्व , इथतहास, सांस्क ृ त, धमषशास्त्र, साहहत्य, मैथथली \nजलवि , ि ाांि ुलीवि  आहद वि द्या अथ ि ा वि धा के र  प्रामाभणक वि द्वान ि थथ । \nप्रस्तर िर जलखल अथिा उक े रल जलविक ेँ  िढ़बाक लूरर हहनका िछन। \nविदेह द्वारा प्रकाजशत िांहित भिनाथ झा विशेषाांक हहनक ज्ञान क े र एक \nउदाहरण प्रस्तुत करैत अछि। एहह विशेषाांक क े  िूरा िढ़ल। हमरा जनैत ई \nएक अथत महत्व िूणष काज भेल अछि। यद्यवि ईहो अनुभि भेल जे भिनाथ \nझा ि र  वकि ु  आर ो वि द्वान हु नकर  अलग-अलग काज िर चचाष कररतथथ \nतऽ विशेषाांक क े र महत्त्व आर बबढ़ सक ै त िलैक। आब जे भेल से कम \nमुदा सारगभभित अछि।  \n \nविशेषाांक िर गजेन्द्र ठाक ु र क े र सांिादकीय क े र अथतररि 17 लोक जलखने \nिथथ। जाहह मे एक हमहँ िी। सतरह मे एक अांग्रेजी मे श्री विजयदेि झा \nजलखने िथथ आ िॉ. श्री क ृ ष्ण जुगनू हहिंदी मे जलखने िथथ जकर बहुत \nसाथषक मैथथली अनुिाद श्री आशीष अनजचन्हार जी क े ने िथथ। अनुिाद \nक े र जतेक प्रशांसा करी से कम। कखनो ई नहह लागल जे अनुिाद िबढ़ \nरहल िी। िांहित भ िनाथ झाक सांश्रक्षप्त िररचय एक सारस्वत काज थथक।  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 5 \nआशीष अनजचन्हार बहुत कम शब्द मे हहनक िररचय , काज, काजक \nमहत्ता आहद िर प्रकाश दैत िथथ। िांहित भिनाथ झा िर अलग सँ एक \nआलेख सेहो अनजचिंहार जी जलखने िथथ।  \n \nभ ैर ि  लाल दास हह नक ि ाण्डुजलवि  वि ज्ञान ि र  योगदान, छमथथलाक्षर आ \nआन बात सभ िर चचष करैत हहनका अिन विद्या क े र प्रसार करबा लेल \nनि जनरेशनक शोधाथी क े  प्रजशश्रक्षत करबा लेल सुझाि दैत िथथ। सुझाि \nनीक िछन। िांहित भिनाथ झा ई काज कऽ सक ै त िथथ , करक अिश्य \nचाही। प्रश्न ई उठैत अछि जे एहह कायष लेल आथथिक मदथत कत ' सँ \nभेटत ? छमथथला अथिा बबहार अथिा भारत क े र उद्योगिथत कॉिोरेट \nसोशल रेस्पोंजसबब जलटी के र  फण्ड सँ वकि ु  द' सक ै त िथथ की ? फण्ड लेल \nकी कएल जा सक ै त अछि ? की एक विद्वान क े र समूह बनाबी जे एहह \nिर काज करथथ ? एहनो भ ' सक ै त अछि जे हमरा लोकछन एक प्लेटफामष \nबना िाउि फ ां हििंग क े र बात करी ? वकि ु  भ ' सक ै त अछि। से भेल तऽ \nविशेषाांक अिन उदेश्य मे सफल रहत।  \n \nिांहित भिनाथ झा क े र रचना आ हुनक ज्ञान िरांिरा िर श्रीमती कल्पना \nझा एक विस्तृत साक्षात्कार प्रस्तुत क े ने िथथ। ई जरुरी काज भेल अछि. \nसाक्षात्कार क े र प्रश्न अथिा जजज्ञासा सेहो साथषक बुझना गेल अछि। \nयद्यवि ई सम्पूणष नहह कहल जा सक ै त अछि। साक्षात्कार मे विद्वान \nसामान्यतया ओही प्रश्न अथिा जजज्ञासा क े र उत्तर देत िथथ (अथिा \nसमाधान करैत िथथ) जे जजज्ञासा हुनका समक्ष राखल जैत िछन। \nसाक्षात्कार अनेक बेर साक्षातकताष क े र बुछद्ध, ओहह विषय िर हुनक िकड़ , \nव्यछिगत सोच , कोनो िाद अथिा विषय क े र प्रथत हुनक िूिाषग्रह आहदक \nकारणे समस्त व्यछित्व क े र िररचय देबा मे समथष नहह भ ' सक ै त अछि. \nतखन एकर की समाधान आ की विकल्प? हमरा जनैत एकर विकल्प ई \nभ ' सक ै त अछि जे विद्वान क े  अिन कायष आ उिलब्धि िर एक विस्तृत  6 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nआलेख जलखबा लेल प्रेररत करक चाही। सांगहह जाहह सांस्थान आहद लेल \nकाज क े ने िथथ , तकर  अछधकारर क वि द्वान लोकछन सँ वकि ु  ब ात जलखा \nलेबाक चाही। हम अनेक ग्रांथ सभक काज , तकर जलवि क े  िढ़ब , ओकर \nअनुिाद, वटप्पणी आहद क े र बात देखल अछि िांहित भिनाथ झा द्वारा. \nनीक लागल. अगर सभ ग्रांथ क े  बारे में सांश्रक्षप्त जानकारी दस सँ िांद्रह \nिाक्य मे देल रहहतैक तऽ सजग िाठक लेल ई रामिाण क े र काज कऽ \nसक ै त िल।  \n \nमुन्ना जी बीहछन कथा क े र आरांभभक समय मे िांहित भिनाथ झा क े र \nयोगदान क े र चचष करैत एक बेर िुनः हुनका सँ अहह मे सविय होबाक \nआह्वान करैत िथथ।  \n \nि ाण्डुजलवि  िर काज करब , कोनो ग्रांथ मे अगर कमी िैक , ओकर सभ \nबात आ टेक्स्ट मूल रूि सँ ज्ञात नहह िैक , ओकरा कोना सहायक ग्रांथ \nअथिा आन आन ग्रांथ (प्रमाभणक ग्रांथ) जाहह मे ओहह ग्रांथ सां देल उद्धरण \nसभ तावक ओकरा कोना प्रमाभणत बना सक ै त िी तकर लूरर आ कला \nिांहित भिनाथ झा मे िछन। ई बात स्पि होइत अछि श्री विजयदेि झा \nक े र आलेख (जे आलेख कम आ हुनक िांहित भिनाथ झा सांग काज \nकर क व्यछिगत अनुभि िर जलखल गेल कथ्य िछन) सँ होइत अछि।  \n \nिॉ. धनाकर ठाक ु र अिन आलेख सँ छनराश करैत िथथ। ठाक ु र जी छमथथला \nमैथथली लेल बहुत काज क े ने िथथ। बहुत तरहक शास्त्र लोक , इथतहास, \nधमष शास्त्र आहद क े र ज्ञान िछन। हमरा लगैत अछि , ठाक ु र जी छनत्यित \nरूि सँ िांहित भिनाथ झा क े र अिदान सँ िररजचत िथथ , मुदा कोनो बात \nहुनक कथन सँ स्पि नहह भेल अछि। हुनका िढ़ैत काल ई अनुभि भेल \nजेना ट्रेन क े र कोनो जनरल बोगी मे खचाखच भरल भीड़ मे हड़बड़ी मे \nवकि ु  जलख देने ह ोथथ !  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 7 \n \nएक बात कहब तऽ बबसरर गेल रही जे गजेन्द्र ठाक ु र अिन सांिादकीय \nमे िांहित भिनाथ झा क े र काज क े र महत्ता क े  स्थावित करैत िाठक क े  \nहहनका िर उिलि सभ सामग्री क े  िढबा लेल उत्क ां ठा उत्पन्न करैत \nिथथ।  \n \nहहतनाथ झा जी अिन गाम कोइलख क े  बारे मे जलखबा क े  िम मे \nहहनक ज्ञान सँ लाभात्यित भेल िथथ , ब ाद मे वकि ु  ि ुर ातात्वत्वक चीज , \nमूथति आहद क े  समय आहद क े  प्रमाभणक होबा मे हहनक ज्ञान क े र साथषक \nिणषन करैत िथथ। ई एक प्रमाण देब भेल जे भिनाथ जी ज्ञाता िथथ। \nज्ञाता सांग सहज िथथ. उत्सुक लोक क े  सही हदशा प्रदान करबैत िथथ. \nहहनक व्यछित्व िर एक प्र कार सँ इ रबर क े र मोहर मारब भेल. ई प्रयास \nनीक िैक।  \n \nिॉ. श्री क ृ ष्ण जुगनू क े र अनुभि जे \"अगस्त्य सांहहता ' क े र प्रमाण लेल \nतीस बरख सँ भटवक रहल िलाह तकर मूल ग्रांथ , ओकर मूल टेक्स्ट आ \nटेक्स्ट क े र स्पिीकरण कोना िांहित भिनाथ झा करैत िथथ ताहह िर \nअनमोल िछन। ई हहनका अथाषत िांहित भिनाथ झाक योगदानक ेँ  छमथथला \nक े  कहैत अछि बबहार सँ बाहर राजस्थान मे कीथतिमान बनबैत िछन।  \n \nिॉ. विनयानांद झा क े र काज महत्विूणष िछन कारण ओ िांहित भिनाथ \nझा के र  ि ाण्डुजलवि  सँ सम्पाहदत ि ोथ ी के र  एक तर ह  सँ वकि ु  के र  \nannotated वििरण आ अनेक क े र एक सँ तीन िाक्य  मे जानकारी \nप्रस्तुत करैत ि थथ । ई काज  स्तुत्य ि छन मुदा ई ि ु ि ु आन काज  भ ेल. एकर  \nविस्तार जरुरी िैक. िन्द्रह सँ बीस िन्ना मे भेला सँ ई काज बहुत नीक \nरहहतैक। मुदा अतबो काज त िैह क े लछन ताहह लेल साधुिाद हहनका।  \n  8 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nलेखक रमेश सँ ज्ञात होइत अछि जे भिनाथ जी एक दीघष कथा \"घुरर \nआउ कमला\" जलखने िलाह। रमेश जी एक िररिक्व आलोचक क े र नाते \nिोथी क े र भाषा , हहनक वििरण , दीघष कथा आ उिन्याजसका क े र द्वन्द \nआहदक चचष करैत कहैत िथथ जे भिनाथ जी कथा आ साहहत्य कम \nजलखैत िथथ मैथथली मे तँइ हहनक ई विधा ओतेक ठोसगर नहह भ ' रहल \nिछन। मुदा एक बात तऽ अिश्य स्पि होइत अछि जे सभ ठाम हहनक \nि ाण्डुजलवि  के र  साांच खोज ब ाक प्रि ृजत्त ज ीि ांत र ह ैत ि छन। र मेश ज ी कथ ा \nगोष्ठी अभभयान क े र \"सगरर राथत दीि जरय\" मे िांहित भिनाथ झाक \nप्रारांभभक सवियता क े र िणषन सेहो करैत िथथ।  \n \nिॉ . आभा झा क े र आलेख िांहित भिनाथ झा क े र एक सांस्क ृ त िोथी \n\"भ्रूणिञ्चाजशका\" िर िछन। जेना वक नामकरण सँ स्पि िैक , एहह िोथी \nमे कन्या भ्रूणहत्या िर िचास गोट श्लोक क े र मादे समाजजक \nमानजसकतािर प्रहार कएल गेल िैक. ई िछन िांहित भिनाथ झा क े र \nव्यछित्व क े र अनुिम िवि अथिा विशेषता। आ अहह िर आलोचना अथिा \nव्याख्या करक हेतु िॉ. आभा झा सिाषछधक उजचत िात्र िथथ। एक तऽ \nिोथी सांस्क ृ त भाषा मे जलखल िैक आ दोसर जे एकर विषय िैक , दुनू \nएहह क े र व्याख्या हेतु अभा जी क े  उिस्थस्थथत साथषक बनबैत अछि। एहह \nिर अतबे कहब जरुरी जे एकरा अिश्य िढ़क चाही।  \n \nिांहित भिनाथ झा क े र मैथथली कथा \"उसरन िीह\" िर दीिा छमश्र क े र \nििव्य (समालोचना कहब उजचत नहह) िुनः इथतहास हदस ल ' जाइत \nिैक. कथा क े र मूल ई िैक आथथिक प्रलोभन दए साांस्क ृ थतक \nउिछनिेशिादक स्थािनाक कथा। तकर जे विरोध करै िै तकरा भकसी \nझोंका कए हत्या करबाक प्रिृजत्त देखल गेलैए। इहो आलेख िठनीय िैक। \n \nसुछनल क ु मार भानू एक िेग आगा बढैत िांहित भिनाथ झा क े र  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 9 \nअप्रकाजशत मैथथली उिन्यास \"गहबरक बाटिर\" जे बौद्धकालीन \nसांघारामक िृष्ठभूछम िर जलखल गेल अछि तकर बात करैत िथथ । ई \nअिना आिमे एक ऑय ओिनर िैक. ई कथा क े िल भूतकालक इथतहास \nनहह , अवितु समाजक भीतर चलैत धाछमिक िाखांि आ नैथतक ितनक \nकथा सेहो कहैत अछि। मुदा मूल मे इथतहास िैक आ िांहित भिनाथ झा \nके र  ि ाण्डुजलवि  प्रेम देखार  भ ऽ र ह ल ि छन। \n \nमुरारी क ु मार झा अिन अनुभि सँ ई प्रमाभणत करैत िथथ जे िांहित \nभिनाथ झा ज्ञानक घमांि सँ बहुत दूर रहैत िथथ। हहनक सहजता आ \nछनश्छल प्रक ृ थत हहनका भीड़ सँ अलग रखैत िछन।  \n \nएहह तरहें िांहित भिनाथ झा िर विदेह क े र ई वि शेषाांक जन -जन लेल \nप्रेरणादायक अछि. सभ िाठक क े  एकरा िढ़क चाही आ आनो िाठक \nसभ क े  िढ़बाक हेतु प्रेररत करक चाही. जे नहह जनैत िथथ थतनका ई \nजानक चाही जे िांहित भिनाथ झा मैथथली , छमथथलाक्षर, मैथथली सांस्क ृ थत, \nसांस्क ृ त, छमथथला, छमथथला क े र इथतहास, ि ाण्डुजलवि  के र  एक प्रमाभणक \nविद्वान िथथ।  \n-ददल्ली \n \nअजित क ु मार झा  \n \nविदेह विशेषाांक लेल जखन िां० भिनाथ झा जी क े र नाम 16 अगस्त \n2025 क ेँ  ज्ञात भेल त' वकि ु  समझ मे नहह  आयल। झूठ नहह  ब ाज ब , \nहमरा हहनका विषय मे कोनो जानकारी नहह िल। फ े र विदेह विशेषाांक \nक े र विशेषता ध्यान मे आयल। एकर उद्देश्य मात्र कोनो जीवित व्यछि \nक े र मूल्ाांकने करब टा नहह अछि , मुदा हमरा सन अज्ञानी व्यछि क ेँ   10 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nछमथथलाक विभूथत सबहक विषय मे जानकारी भेटैक सेहो अछि। अहह सँ \nिूिष नारायण चौधरी जी बेर सेहो अहहना भेल िल। ओना हमरा सन \nबहुत गोटे हेताह जे वक हहनकर नाम सँ िूिष िररजचत नहह हेताह। तकर \nकोनो एकटा कारण त' नहह भ ' सक ै त अछि। अनेक कारण मे सँ एकटा \nभेल विषय िस्तु क े र सांबांध मे ज्ञानक अभाि। दोसर प्रमुख कारण अछि \nजे हम सब ग्लैमर क े  दुछनया मे जीबब रहल िी आ ओहन व्यछि सँ \nअनभभज्ञ रहैत िी जे नेिथ्य मे रहह क ' अनिरत जजम्मेिारीक छनिषहन \nकरैत रहैत िथथ। अिन समाज मे िाक्टर इांजीछनयर सबहक भरमार अछि \nमुदा ताहह मे अछधकाांश हिग्री धारी, जजन का कोनो विषय िर शोध करबाक \nकोनो बेगरता नहह बुझाइत िन्हन्ह। अथिा एना कहल जा सक ै त अछि जे \nधनोिाजषन सँ िलखथत होइन तखन न ' एहह तरहक काज सँ जुड़ताह। \nसाधारणतया एत्तह जीिनक एकमात्र उद्देश्य अछि टका कमेनाइ। \nओनाहुतो अिना सबहक समाज मे एकटा कहबी िैक जे बुहड़बक बेटा \nटक े  काबबल। एकटा बात और िैक जे साहहत्य क े र क्षेत्र मे अछधकाांश \nशोधकताष कट, कािी,िेस्ट मे बाझल िथथ। मौजलकता लुप्तप्राय भेल जा \nर ह ल अछि । वकि ु  तकनीकी समस्या के र  कार ण ि ूि ष छनधाषरर त थतथथ  अथ ाषत् \n15 अक्टू ब र  2025 केँ  वि देह क ि ां० भ ि नाथ  झा वि शेष ाांक साइट ि र  \nअिलोि नहह भ ' सकल। अन्ततः 19 अक्टू ब र  2025 केँ  ई वि शेष ाांक मैथथ ली \nभ ाष ी ज नता लेल उि लि  भ ेल आ सच ि ुि ु  त' अतेक जल्दबाजी मे \nएखनधरर हम कोनो विशेषाांक िूरा नहह िढ़ने िलहुँ। एकर मुख्य कारण \nअछि िां० भिनाथ झा जी क े र विषय मे जनबाक उत्सुकता। विदेहक टीम \nक ेँ  अहह महत्विूणष कायष हेतु साधु िाद ।  \n \nएक िाठक क ेँ  रूि मे हमरा िां० भिनाथ झा जी िर क े त्वन्द्रत विशेषाांक \nि ढ़ब ाक सौभ ाग्य भ ेटल अछि  आ अहह  ि र  वकि ु  जलखब ाक दुस्साह स क' \nरहल िी। शुरु करब सांश्रक्षप्त िररचय सँ जे वक कोनो तरहें सांश्रक्षप्त नहह \nभ ' सक ै त अछि , जौँ क े ओ एहन विद्वानक िररचय जलखय बैसताह त ' से  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 11 \nसांश्रक्षप्त भेनाइ सांभि नहह। जाहह िररमाण मे हहनका द्वारा क ै ल गेल काज \nअछि चाहे ओ शुरुआती दौर मे साहहत्यकार क ेँ  रूि मे होइन अथिा \nि ाण्डुजलवि  एि ां जशलालेख वि ज्ञान केँ  क्षेत्र मे ह ोइन। चाह े ओ ि ाण्डुजलवि क \nजलप्यांतरण क े र काज होइन अथिा 'बुद्धचररतम्' महाकाव्यक खत्यण्डत अांश \nक ेँ  िूरा क े नाइ सन दुरुह काज वकएक नहह होइन। चाहे ओ धाछमिक ग्रांथक \nअनुिाद होइन अथिा माँ जानकी क ेँ  वििाह स्थलक जानकारी वकएक \nनहह होइन। एक सँ बबढ़ एक विलक्षण काज सब हहनका द्वारा भेल अछि। \nओहह क ेँ  बाद आबी कल्पना जी द्वारा लेल गेल हहनक साक्षात्कार िर। \nसटीक प्रश्न सब िर जेहन प्रभािी ढांग सँ हहनक जिाब अछि से अिूिष \nअछि। आठम िगष मे िढ़ैत काल कविता जलखनाइ शुरू कयलछन आ \nजखन 'सगर राथत दीि जरय ' कायषिम सँ जुड़लछन तखन कथा \nजलखलछन। एक दू टा नहह मुदा लगभग 20टा कथा गोष्ठी मे छनरन्तर \nन'ब न 'ब कथा िाठ कयलछन। जशलालेख िढ़ब बड्ड दुरूह कायष होइत अछि \nमुदा विभभन्न भाषा एिां जलवि क े र ज्ञानक सांग हहनक दृढ़ इच्छाशछि अहह \nकाज क ेँ  आसान क' देलकछन। आदरणीय िा० शजश नाथ झा जी क े र \nछनदेशन मे ई छनरन्तर प्रेररत होइत रहलाह। कल्पना जी जखन प्रश्न \nकयलछन ज े मैथथ लीक प्रोफे सर  सभ  ि ाांि ुजलवि  ि ा जशलालेख वि ज्ञान मे \nवकएक नहह आगू अबैत िथथ ताहह क ेँ  जिाब मे जे कहलछन से एखन \nकाफी चचाष मे अछि। अिन साक्षात्कार मे ई कहलछन जे यथाथष सँ बेसी \nहहनका आदशष अिना तरफ आक ृ ि करैत िन्हन्ह तथावि अहह प्रश्नक उत्तर \nमे विशुद्ध यथाथष क े र प्रमाण भेटैत अछि। अहह साक्षात्कार क े र माध्यम सँ \nि ाण्डुजलवि  एि ां जशलालेख वि ज्ञान के र  क्षेत्र मे आब य ि ाला युि ा सब  केँ  \nनीँक सांदेश देलछन अछि। जरुरत सेहो अछि जे आब नबतुररया सब आगू \nआबथथ। कल्पना जी द्वारा लेल साक्षात्कार सारगभभित अछि एिां बहुत रास \nजानकारी भेटल। ओहह क ेँ  उिराांत िा० श्री क ृ ष्ण 'जुगनू ' क े र हहिंदी आलेख \nजे वक आशीष जी मैथथली मे अनुिाहदत कयलछन अछि िबढ़ हहनक विद्वता \nसँ अभभभूत भेलहुँ। विजयदेि झा जी क े र आलेख सँ सेहो िुि जानकारी  12 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nभेटैत अछि। िांजी शास्त्रक ज्ञाता एिां इथतहासकार िा० विनयानन्द झा \nि ाण्डुजलवि  सँ सांि ाहदत हह नक ि ोथ ी सब ह क अद्यतन सूचना ब ड्ड नीँक ढ़ांग \nसँ प्रस्तुत कयलछन अछि। \n \nभैरि लाल दास जी क े र आलेख मे भविष्यक जचन्ता क े र झलक भेटैत \nअछि। नबतुररया सब क ेँ  मागषदशषन करैत यहद िां० भिनाथ झा जी एकटा \nदल बना क' काज करथथ त ' दूटा लाभ सुछनत्यित भ' सक ै त अछि। िहहल , \nकाज अछधक मात्रा मे होएत एिां दोसर महत्विूणष बात जे अहह क्षेत्र मे \nभविष्य क ेँ  ल ' क' जचन्ता करबाक प्रयोजन नहह रहत। सेनािथत क ेँ  िास \nसेना त' रहबाक े  चाही। छनस्सांदेह हहनका िर महािीर जी क े र असीम क ृ िा \nिन्हन्ह मुदा तैयो एकटा कहबी िैक जे एसकरर बृहस्पथतयो झूठ। आगू \nआबी िां० भिनाथ झा जी द्वारा बीहछन कथाक शास्त्रीय िक्षक छनधाषरण \nिर। अहह विषय िर मुन्नाजी क े र आलेख ज्ञानिधषक अछि। लघु कथा एिां \nबीहछन कथा क ेँ  वि षय मे फररिा क ' जलखलछन अछि। सांगहह अहह आलेख \nमे जे जलिंक सब देल गेल अछि सेहो अहह विषय क ेँ  ल ' क' जे भ्रमक \nस्थस्थथत बनल अछि तकरा तोड़बा मे सफल भेल अछि। 'घुरर आउ कमला' \nिर जलखैत काल रमेश जी अिन बात बेबाकी सँ रखलछन अछि। ओनाहहते \nदीिा जी सेहो 'उसरन िीह ' िर जलखैत काल बहुत स्पि ढ़ांग सँ अिन \nविचार प्रस्तुत कयलछन अछि। धाछमिक िाखांि एिां नैथतकताक ितन विषय \nिर हहनक िहहल मैथथली उिन्यास 'गहबरक बाट िर ' सुनील क ु मार 'भानु' \nक े र आलेख सेहो नीँक लागल। शोधाथी मुरारी क ु मार झा क े र सांस्मरण \nबड्ड रोचक लागल। सांगहह अहह बातक िुष्टि करैत अछि जे िां० भिनाथ \nझा जी कतेक सहज एिां सरल व्यछि िथथ। भ्रूण हत्या िर हहनक 50टा \nश्लोकक वििेचना श्रीमती आभा झा बड्ड नीँक जँका क े लछन अछि। \nहहतनाथ झा जी क े र िोथी कोइलख मे हहनक योगदान िन्हन्ह एिां अिन \nजन्म हदिस िर साल भररक काजक स्व वििेचना िाला बात िास्ति मे \nअनुकरणीय लागल।  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 13 \n \nआशीष जी त ' अिन जचर िररजचत अन्दाज मे बेबाक नजर अयलछन। \nिास्ति मे िां० भिनाथ झा जी सन छमथथलाक विभूथत अिन कविता , कथा \nओ उिन्यास क ेँ  ल' क' प्रजसछद्ध नहह िौलछन आ ओहह विषय िर बहुत \nचचाष सेहो नहह भेल अछि । अहह सांदभष मे महानायक अछमताभ बच्चन \nक े र एकटा साक्षात्कार मोन िहड़ रहल अछि जकर चचाष करब उजचत \nबुझा रहल अछि। एकबेर अछमताभ बच्चन अिन विता हररिांश राय बच्चन \nसँ जजज्ञासा क े ने रहथथ जे हुनका अहह बातक को ना भान हेतछन जे ज्ञानक \nक्षेत्र मे ओ आब सब तरहें िररिूणष भ ' गेल िथथ ? हररिांश राय बच्चन जी \nबहुत सरल एिां सहज भाि सँ उत्तर देल ष्टखन जे दुछनयाक कोनो भाषाक \nएकटा अखबार उठाउ एिां ओकरा िूरा िबढ़ जाउ। शुरु सँ अन्त धरर जौँ \nसब विषय समझ मे आबब जाय त ' बूझब जे ज्ञानक क्षेत्र मे अहाँ आब \nिररिूणष िी। हम त ' बस एतबहह कहब जे िा० धनाकर ठाक ु र जी ठीक े  \nकहलछन जे िां० भिनाथ झा जी एकटा सांग्रहणीय व्यछि िथथ आ सांगहह \nिा० क ै लाश छमश्र जी क ेँ  अनुसार जीवित मानि धरोहर िाला गप्प सेहो \nउियुि लागल। हहनका सम्माछनत करबाक उद्देश्य सँ जे ई विशेषाांक \nप्रकाजशत भेल अछि ताहह लेल विदेहक सांिूणष टीम क ेँ  साधुिाद। \n-मुज्जफरपुर / ििुआर  \n \n \nिगदीश चन्द्र ठाक ु र 'अमनल' \n \nसाहहत्यकार, सांिादक, धमषशास्त्र आ कमषकाण्डक विद्वान, िुरातत्वविद \nसांगहह  ि ाण्डुजलवि  शास्त्रक़ ज्ञाता और  गांभ ीर  शोधकताष ि ां. श्री भ ि नाथ  \nझाजीक सम्बन्धमे एहह विशेषाांकक प्रस्तुथतसँ 'विदेह ' द्वारा एकटा और \nउल्लेखनीय एिां प्रशांसनीय काज भेल अछि।  14 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nश्री मुरारी क ु मार झाक अनुसार ित्यण्डत श्री झाजी सरलताक आिरणमे \nविद्याक विराट रूि िथथ।  \nिा. धनाकर ठाक ु र जी हहनका सांग्रहणीय व्यछित्व मानैत िथथ।  \nरमेशजी द्वारा हहनक दूटा कथा 'ऐांठ' आ 'घुरर आउ कमला ' क सुन्दर \nसमीक्षा कयल गेल अछि।  \nविदुषी दीिा छमश्र द्वारा हहनक कथा 'उसरन िीह ' िर विलक्षण िाठकीय \nप्रथतविया प्रस्तुत कयल गेल अछि। \nअिन आलेखमे आशीष अनजचन्हार कहने िथथ जे -हहनका द्वारा समाजक \nलेल नि दृष्टिकोणक सांग बहुत अछनिायष आ उियोगी काज सभ कयल \nगेल अछि जाहहसँ मैथथली आ छमथथला दुनू क ें  फायदा भेल िै खास क ' \nछमथथलाक ें  बेसी। \nमुन्नाजीक अनुसार बीहछन कथा गद्य साहहत्यक जाहह शास्त्रीय िक्षिर ठाढ \nअछि तकर िूणष श्रेय जाइत िछन श्री भिनाथ झा 'भिन 'जी क ें ।  \nश्री भैरि लाल दास जी द्वारा हहनक बहुमुखी प्रथतभाक विश्लेषण करैत \nसुजचत कयल गेल अछि जे क ां प्यूटरसँ सम्बांछधत सभ विधाक जानकार \nआ अभ्यासी सेहो िथथ आ 'ब्राह्मी' नामक िेब िेज सेहो स्वयां विकजसत \nक े ने िथथ जाहह ठाम हहनका द्वारा कयल गेल सभ काज सेहो उिलि \nअछि।  \nक े न्द्र सरकारक मैथथली -भोजिुरी अकादछमक िरामशषदाता रहह चुकल \nिा. क ै लाश क ु मार छमश्र हहनका गुरु मानैत िथथ आ हहनक महत्विूणष \nयोगदानक चचाष करैत। कहैत ि थथ  ज े एखन बब ह ार मे ि ाण्डुजलवि  वि ज्ञान \nअथिा शास्त्र क े र सिषश्रेष्ठ ज्ञाता आ आछधकाररक विद्वान िथथ सांगहह \nछमथथलाक ज्ञान िरम्पराक जीवित मानिीय धरोहर िथथ। छमश्र जीसँ ईहो \nजानकारी प्राप्त भेल अछि जे िां. झा 'धमाषयण िबत्रका' सँ जुड़ल धमषशास्त्र, \nिेद , ज्योथतष, इथतहास, साहहत्य, आयुिेद , जैन , बुछद्धज्म आहद क े र विद्वान \nसभक एकटा व्हाट्सप्प समूह बनेने िथथ।  \nिा. विनयानन्द झाजी द्वारा हहनक विद्वताक उल्लेख करैत हहनका द्वारा  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 15 \nि ाण्डुजलवि सँ सम्पाहदत ि ोथ ीक अद्यतन सूचना देल गेल अछि । \nआदरणीया कल्पना झा द्वारा प्रस्तुत साक्षात्कारमे व्यि विचारक अनुसार \nिां. भिनाथ झाजी साहहत्यक ें  समाजक दिषण नहह , समाजक हदशा \nछनदेशकक रूिमे देखैत िथथ आ अही दृष्टिकोणसँ  \nछमथथला, छमथथलाक सांस्क ृ थत, साहहत्यक उदारताक अनुशीलन करैत \nबामिांथ, ईसाई छमशनरी, आयष समाज द्वारा िसारल गेल भ्राल्कन्तक ें  दूर \nकरय चाहैत िथथ। आशा अछि एहह हदशामे भेल प्रगथत 'विदेह 'क िाठकक ें  \nअिश्य उिलि करौताह। ई देखब रोचक होयत जे सांस्क ृ थत आ साहहत्यक \nउदारताक अनुशीलनक मोहमे सत्य कतेक स्वीक ृ त अथिा उिे श्रक्षत रहैत \nअछि।  \n- पटना  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n  16 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n[भिनाथ झा विशेषांक ] \n१.०.गि ेन्द्र ठाकु र - नूतन अंक सम्पादकीय  \n१.१.भिनाथ झा विशेषांकक संदभभमे  \n१.२.भिनाथ झा क े र संक्षिप्त पररचय  \n१.३.कल्पना झा- सािात्कार  \n१.४.डा.श्री कृ ष्ण 'िुगनू '-अगस्त्य संरहता- तीस बर्भक प्रतीिा  \n१.५.Vijay Deo Jha-Pandit with MacBook and manuscripts \n१.६.डा.विनयानन्द झा -प ं.भ ि नाथ  झाक प ाण्डुजलपप सँ संप ादद त \nपोथीक अद्यतन सूचना  \n१.७.पंदडत भिनाथ झा ममथथलाक िीवित मानि धरोहर - डॉ. \nकै लाश कु म ार  मम श्र \n१.८.भैरि लाल दास -पं.भिनाथ झाक शोध दृक्षि   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 17 \n१.९.मुन्नािी -बीहमन कथाक शास्त्रीय पिक मनधाभरक - श्री \nभिनाथ झा  \n१.१०.रमेश -'घुरर आउ कमला ' \n१.११.डॉ.आभा झा -कान्तासम्मिततयोपदेशयुिे  \n१.१२.दीपा ममश्र -उसरन डीह- पाठकीय प्रथतदिया  \n१.१३.सुमनल कु म ार   भ ानू -गहबरक बाटपर संघारामक पार्ंड \nआ समािक यथाथभ  \n१.१४.पण्डण्डत भिनाथ झा -रहतनाथ झा  \n१.१५.डॉ.धनाकर  ठाकु र -संग्रहणीय व्यक्तित्व पं.भिनाथ झा  \n१.१६.म ुर ार ी कु म ार  झा-सरलताक आिरण मे मनरहत विद्याक \nविराट रूप  \n१.१७.कौशल कु म ार - भिनाथ झा सँ सािात्कार  \n१.१८.डा. शैलेन्द्र ममश्र- नेपथ्य मे रहमनहार ममथथलाक एकटा  18 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nअदम्य सेिक ओ प्रहरी: पंदडत भिनाथ झा  \n१.१९.आशीष अनक्तचन्हार-भारतीय ज्ञान परंपरामे भिनाथ \nझािीक महत्व  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 19 \n१.०.गि ेन्द्र ठाकु र - नूतन अंक सम्पादकीय (भिनाथ झा \nविशेषांक)  \nभिनाथ झा - असञ्जाथत मन (बुद्धचररतम् - सम्पादक भिनाथ \nझा, २०१३) \nअश्वघोष प्राचीन भारतक अदितीय कवि , दाशभमनक आ \nतकभ शास्त्री छलाह। हुनका संस्कृ त बौद्ध सारहत्यक प्रथ म  \nमहाकवि मानल िाइत अमछ। हुनक प्रमुर् रचनामे \n*बुद्धचररतम्* , *सौन्दरानन्दम्* आ *शारीपुत्रप्रकरणम्* शाममल \nअमछ। एरह सभमे *बुद्धचररतम्* बौद्ध धमभक रामायण कहल \nिाइत अमछ , िे भगिान बुद्धक िीिन , उपदेश आ तत्त्वज्ञानक \nकाव्यात्मक रू प  प्रस्तुत करैत अमछ। ई कृ थत संस्कृ त सारहत्यक \nएहन अनुपम रचना अमछ िे काजलदासक *रघुिंश* आ \n*कु म ार संभ ि * सँ तुलनीय अमछ। \nइत्सिंग, प्रजसद्ध चीनी यात्री, जलर्ने छथथ िे *बुद्धचररतम्* \nसम्पूणभ भारत , चीन , थतब्बत आ दक्षिण पूिभ एजशयामे गायल आ \nपदठत होइत छल। धमभरिा िारा पाँचम शताब्दीमे ई चीनी \nभाषामे अनूददत भेल आ सातम शताब्दीमे थतब्बती भाषामे सेहो \nअनुिाद भेल। युआन चिांग (ह्वेनसांग) अश्वघोष क ेँ   बोमधसत्त्व  \nकरह सिान दैत छथथ आ हुनका चतुथभ बौद्ध संगीथतक प्र मुर् \nवििान् रूपमे िणभन करैत छथथ।   20 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nपरंतु , दुभाभग्यिश , *बुद्धच रर तम ्* म हाकाव्यक म ूल संस्कृ त प ाठ \nक े िल चौदहम सगभ धरर सुरक्षित ररह सकल। पन्द्रह सँ अट्ठाइस \nसगभ पूणभरूपेण नि भए गेल। थतब्बती आ चीनी अनुिादक \nसहायतासँ बादमे अंग्रेिी अनुिाद ई. एच. िॉन्सटन ( E. H. \nJohnston) िारा कएल गेल , िे अत्यंत प्रामामणक मानल िाइत \nअमछ। \nस्वतंत्र भ ार तक सम यम े आच ायभ दकशोर  कु णालक प्रेर णासँ \nमम थथ लाक प्रजसद्ध संस्कृ ताच ायभ प ंदडत भ ि नाथ  झा एरह नि  \nभ ागक संस्कृ तम े प ुनःमनम ाभण कएलमन। भ ि नाथ  झा अत्यंत \nवििान् कवि छथथ , संस्कृ त व्याकर ण, छन्द, अलंकार आ \nभािशैलीक गहन ज्ञाता छथथ। हुनक पुनमनिमाभण मूल अश्वघोषक \nशैलीक समान अमछ   िेरह मे समान छन्द योिना , काव्यव्यक \nसौंदयभ, आ दाशभमनक गाम्भीयभ विद्यमान अमछ।  \nमहन्त रामचन्द्रदास शास्त्री आ सूयभनारायण चौधरी िारा पूिभमे \nरहिंद ी संस्कृ त अनुि ाद  भ ेल छल, म ुद ा आच ायभ दकशोर  कु णालक \nम त अनुसार  भ ि नाथ  झा कृ त प ुनमनिम ाभण अमधक काव्यव्यक आ \nप्रामामणक अमछ। हुनक छन्द चयन आ भािामभव्यक्ति एहन अमछ \nिे मूल ग्रंथक सौंदयभक पुनरुत्थान करैत अमछ। ई क े िल भापषक \nपुनमनिमाभण नरह , अपप तु सांस्कृ थतक प ुनि ीि न सेहो अमछ। \nभिनाथ झा िारा पुनःस्थापपत भागमे अश्वघोषक रूपक , उपमा , \nआ करु ण र सक उत्कृ ि  प्रयोग प ुनः प्रकट भ ेल अमछ।  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 21 \nिृद्धािस्था , मृत्यु, दुर् आ मोिक क्तचत्रण अत्यंत ममभस्पशी अमछ। \nउदाहरणस्वरूप , आच ायभ दकशोर  कु णाल जलर् ने छथथ  ि े ई \nपुनमनिमाभण क े िल सारहव्यत्यक उपलम्मि नरह , अपपतु भारतीय \nसंस्कृ त साधनाक गौर ि  प्रतीक अमछ। \nभिनाथ झा अपन पुनमनिमाभणमे क े िल िॉन्सटनक अंग्रेिी \nसंस्करणपर मनभभर नरह रहलाह , बण्डि चीनी आ थतब्बती \nअनुिादक गहर अध्ययन करर अनेक ठाम सुधार सेहो प्रस्तुत \nक े लमन। एरह कारणे हुनक कायभ अमधक विश्वसनीय आ \nिैज्ञामनक मानल िाइत अमछ।  \nआच ायभ दकशोर  कु णाल एरह ग्रंथ क प्रकाशनक अि सर प र  कहने \nछथथ  ि े * प ंदडत भ ि नाथ  झा कृ त प ुनमनिम ाभण स्वतंत्र भ ार तक \nसंस्कृ त सारहत्यक सि ोत्तम  योगद ान छी। * एरह कायभ सँ बौद्ध \nसारहत्यक एहन अमूल्य रत्न पुनः पूणभ रूपमे उपलि भेल अमछ \nिे सहस्राब्दीसँ अपूणभ रूपमे विद्य मान छल।  \nअंततः, * बुद्धचररतम्* क े िल धाममिक महाकाव्य नरह , बण्डि \nमानिीय चेतना , करुणा आ बोधक विश्वसारहव्यत्यक संदेश अमछ। \nपं. भिनाथ झा िारा कएल गेल ई पुनःस्थापना अश्वघोषक \nगौर ि  आ भ ार तक सांस्कृ थतक धर ोहर  केँ  प ुनः ि ीवि त कएलक \nअमछ। \n**मनष्कषभ रूपेँ** , पं. भिनाथ झा िारा *बुद्धचररतम्*क  22 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nप ुनमनिम ाभण भ ार तीय संस्कृ त प रंप र ाक प ुनि ाभगर ण अमछ। ई \nक े िल अश्वघोषक रचना नरह , बण्डि  भ ार तीय बौद्ध संस्कृ थत, \nकाव्यकला आ मानिता क भािनाक े  पुनस्थाभपपत करैत अमछ। \nआच ायभ दकशोर  कु णालक शब्दम े,  िेना इत्सिंगक समयमे \nबुद्धचररतम् श्रद्धा आ प्रेम सँ गायल िाइत छल , ओरहना आब \nफ े र सँ भारत आ समस्त बौद्ध देशसभमे ई पुनः गुँजित हएत।  \nसञ्जाथत मन (गीत प्रबन्ध) -[कु रु ि ेत्रम ् अन्तम भनक- गिेन्द्र \nठाकु र  र् ण्ड-६, २००९] \n[अश्वघोषक २८ सगभक संस्कृ त बुद्धच रर तम ् वि लुप्त भ ऽ गेल \nम ुद ा एकर  थतब्बती अनुि ाद सँ प ुनः संस्कृ त रू प ान्तर  भ ेल, \nरूपान्तरकारक नाम अज्ञात। ओ अनुिाद अश्वघोषक मूल \nसंस्कृ त बुद्धच रर तम ् नाम सँ ओइ अज्ञात अश्वघोष भ ि  (आ \nबुद्धक भ ि ) अनुि ाद क ि ार ा ि ार ी कएल गेल। ओइ अद्भ ु त् \nअनुि ाद कक संस्कृ त बुद्धच रर तम ् के र  अथत-संक्षिप्त मैथथली \nअनुिाद - अनुिादक - गि ेन्द्र ठाकु र ] \n[सगभ १- सगभ २८]  \nअसञ्जाथत म न [कु रु ि ेत्रम ् अन्तम भनक-गि ेन्द्र ठाकु र  र् ण्ड-६, \n२००९]  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 23 \nअसञ्जाथत मन  \n \nसगभ १ \n \nई िुरातन देश नाम भरत , \nराज करथथ जतऽ इक्ष्वाक ु  िांशज।  \nऐ िांशक शाक्य क ु लक राजा शुद्धोधन, \nित्नी माया िजल,  \nकविलिस्तुमे राज करथथ तखन।  \nअश्वघोषक िणषन ई सकल , \nदैत अछि सम्बल असञ्जाथत मनक।  \n \nमाया देखलन्हन्ह स्वप्न आबब रहल, \nएकटा श्वेत हाथी आबब मायाक शरीरमे, \nिैजस िल रहल हाथी मुदा , \nमायाक ेँ  भऽ रहल िलन्हन्ह ने कोनो कि , \nिरन् लगलन्हन्ह जे ऐल अछि मध्य क्यो गभष।  \n \nगभषक बात मुदा िल सत्ते , \nभेल मोन िनगमनक , \nलुल्कम्बनी जाय रहब, कहल शुद्धोधनक ेँ । \n \nहदन बीतल ओत्तै लुम्बनीमे हदन एक , \nबबना प्रसि-िीड़ाक जन्म देलन्हन्ह िुत्रक, \nआकाशसँ शीतल आ गमष िाछनक दू टा धार , \nकएल अभभषेक बालकक लाल -नील िुष्प कमल , \nबरजस आकाश।  \n \nयक्षक राजा आ हदव्य लोकछनक भेल समागम,  24 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nिशु िोड़ल हहिंसा िक्षी बाजल मधुरिाणी।  \n \nधारक अहांकारक शब्द बनल कलकल, \nिोहड़ ’मार’ आनन्हन्दत िल विश्व सकल, \n’मार’ रुि आगमसँ , बुद्धत्व प्रात्यप्त ई करत। \nमाया-शुद्धोधनक विह्वलताक प्रसन्नताक, \nब्राह्मण सभसँ सुछन अिूिष लक्षण बच्चाक , \nभय दूर भेल माता -विताक तखन जा कऽ , \nमनुष्यश्रेष्ठ िुत्र आश्वस्त दुनू गोटे िाबब कऽ। \n \nमहवषि अजसतक ेँ  भेल भान शाक्य मुछन लेल जन्म , \nचली कविलिस्तु सुछन भविष्यिाणी बुद्धत्व करत प्राप्त, \nिायु मागे एला राज्य िन कविलिस्तुक , \nबैसायल जसिंहासन शुद्धोधन तुरत । \n \nराजन् ऐल िी देखय बुद्धत्व प्राप्त करत जे बालक। \nबच्चाक ेँ  आनल गेल चि िएरमे िल जकर , \nदेष्टख अजसत कहल, हा! मृत्यु समीि अछि हमर , \nबालकसँ जशक्षा प्राप्त कररतौं मुदा िृद्ध हम अथबल, \nउिदेश सुनऽ लेल शाक्य मुछनक, जीवित कहाँ रहब।  \n \nिायुमागे घुरला अजसत कऽ दशषन शाक्य मुछनक, \nभाछगनक ेँ  बुझाओल िैघ भऽ बौद्धक अनुसरण करथथ।  \nदस हदन धरर क े लन्हन्ह जात-सांस्कार, \nफ े र ढेर रास होम जाि , \nकरर गायक दान जसिंघ स्वणषसँ िारर , \nघुरर नगर प्रिेश क े लन्हन्ह माया,  \nहाथी -दाँतक महफा चबढ़। \n  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 25 \nसगभ २ \n \nधन-धान्यसँ िूणष भेल राज्य, \nअरर िोड़ल शत्रुताक मागष, \nजसछद्ध साधल नाम िड़ल जसद्धाथष। \n \nमुदा माया नै सहह सकली प्रसन्नता, \nमृत्यु ऐल मौसी गौतमी कएल शुश्रुषा। \n \nउिनयन सांस्कार भेल बालकक, \nजशक्षामे िल चतुर , \nअांतःिुरमे कय ढेर रास व्यिस्था विलासक , \nशुद्धोधनक ेँ  िल मोन अजसतक बात , \nबालकक योगी बनबाक।  \n \nसुन्दरी यशोधरासँ फ े र करबाओल जसद्धाथषक वििाह, \nसमय बीतल जसद्धाथषक िुत्र राहुलक भेल जन्म।  \n \nसगभ ३ \n \nउत्सिक सांग बबतैत रहल हदन िल , \nसुनलन्हन्ह चचष उद्यानक कमल सरोिरक, \nजसद्धाथष इच्छा देखेलन्हन्ह घुमक । \n \nसौँसे रस्तामे आदेश भेल राजाक , \nक्यो िृद्ध दुखी रोगी रहथथ बाट ने घाट।  \n \nसुछन नगरिासी देखबा लेल व्यग्र, \nछनकजल ऐल िथिर दशषन  लेल जसद्धाथषक ।  26 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nचारू कात िल मनोरम दृश्य , \nमुदा तखने ऐल िथ पर  एक िृद्ध। \n \nहे सारथी , सूतजी क े  अछि ई , \nआँष्टख झाँिल भौँहसँ , \nश्वेत क े श, \nहाथ लाठी, \nझुकल की छै भेल ? \n \nक ु मार अछि ई िृद्ध , \nभोछग बाल युिा अिस्था जाय  \nअछि भेल िृद्ध आइ ।  \n \nकी ई हएत सभक सांग , \nहमहँ  भऽ जायब िृद्ध एक हदन ? \n \nसभक ेँ  अछि बुझल ई खेल , \nफ े र चहुहदस ई सभ करय वकलोल ? \nहवषित मुहदत बताह तँ नै ई भीड़ ? \n \nघुरर चलू सूत जी आब , \nउद्यानमे मोन कतऽ लाग ! \n \nमहलमे घुरर -हफरर भऽ जचन्तामग्न, \nिुछन लऽ आज्ञा राजासँ छनकलल अग्र ।  \n \nमुदा ऐबेर भेटल एकटा लोक , \nिेट बढ़ल , झुकल लैत छनसास,  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 27 \nरोगग्रस्त िल ओ िूिल जसद्धाथष , \nसूत जी िथथ ई क े , की भेल ? \nरोगग्रस्त ई क ु मार अछि ई तँ खेल , \nकखनो ककरो लैत अछि अिन अधीन ।  \nसूत जी घुरू भयभीत भेलौं हम आइ फ े र।  \n \nघुरर घर विचरर -विचरर कय जचन्तन , \nशुद्धोधन जचल्कन्तत जाछन ई घटनािम। \n \nआमोद प्रमोदक कऽ आर प्रबन्ध, \nरथ सारथी दुनू नि कएल शुद्धोधन।  \n \nफ े र एक हदन िठाओल राजक ु मार , \nयुिक -युिती सांग िठाओल करय विहार ।  \n \nमुदा तखने एकटा यात्रा मृत्युक, \nहे सूतजी की अछि ई दृश्य , \nसजा-धजा कऽ चारर गोटे धऽ कान्ह , \nमुदा तैयो सभ काछन रहल वकए नै जाछन ? \n \nहे क ु मार आब ई सजाओल मनुक्ख , \nनै बाजज सकत , अछि ई काठ समान।  \nकाछन-खीजज जाथथ समस्त ई लोक , \nिोड़ऽ ओकरा मृत्यु क े लन्हन्ह जे प्राप्त। \n \nघुरू सारथी नै हएत ई बदाषश्त , \nभय नै अछि ऐबेर , \nमुदा बुष्टझतो आमोद प्रमोदमे भेर, \nअज्ञानी सन क े ना घुमब उद्यान। \n  28 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nसगभ ४ \n \nमुदा नि सारथी घुरल नै द्वार , \nिहुँचल उद्यान िद्म खण्ड जकर नाम। \nयुितीगणक ेँ  देलक आदेश उदायी, िुरोहहत िुत्र , \nकरू जसद्धाथषक ेँ  आमोद-प्रमोदमे लीन । \nमुदा देष्टख इन्द्रजीत जसद्धाथषक अनासछि, \nिुिल उदायी भेल अहाँक ेँ  ई की ? \nहे छमत्र क्षभणक ई आयु, \nबुष्टझतो हम केना गमाउ? \nसाँझ भेल घुरर युिती  सभ गेल , \nसूयषक अस्तक सांग सांसारक अछनत्यताक बोध, \nिाबब जसद्धाथष घुरल घर जचन्ता मग्न, \nशुद्धोधन विचजलत मांत्रणामे लीन। \n \nसगभ ५ \n \nवकि ु  हदनक उिरान्त , \nमाांछग आज्ञा बोन जेबाक, \nसांग वकि ु  सांगी छनकजल बबच खेत -िथार , \nदेष्टख चास देल खेत मरल कीट -ितांग । \n \nदुष्टखत बैजस उतरल घोड़ासँ अधः जसद्धाथष, \nबैजस जोमक गािक नीचाँ धऽ ध्यान , \nिाओल शाल्कन्त तखने भेटल एक साधु। \n \nिल ओ मोक्षक तावकमे मग्न, \nसुछन ओकर गि , देखल होइत अन्तधाषन। \nगृह त्यागक ऐल मोनमे भाि ,  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 29 \nबोन जेबाक आब अखन नै काज।  \nघुरर सभ चलल गृहक लेल , \nरस्तामे भेटजल कन्या एक, \nकहल अहाँ िी जछनक िथत , \nसे िथथ छनियेन छनिृत्त।  \n \nछनिृत्त शब्दसँ छनिाषणक प्रसांग, \nसोजच मुहदत जसद्धाथष घुरल राज सभा , \nरहथथ ओतऽ शुद्धोधन मांत्रीगणक बबच। \nकहल – लऽ सांन्यास मोक्षक ज्ञानक लेल, \nकरू आज्ञा प्रदान हे भूदेि। \n \nहे िुत्र कएल की गि , \nजाउ िहहने िालन करू भऽ गृहस्थ ।  \n \nसांन्यासक नै अछि ऐल बेर, \nतखन जसद्धाथष कहल अछि ठीक , \nतखन दूर करू चारर टा हमर भय , \nनै मृत्यु, रोग, िृद्धािस्था आबब सकय, \nधन सेहो नै क्षीण हुअय।  \nशुद्धोधन कहल अछि ई असांभि बात , \nतखन हमर वियोगक करू नै ििाताि।  \n \nकहह जसद्धाथष गेला महल बबच , \nजचल्कन्तत एम्हर-ओम्हर घुछम छनकलला बाह्य । \nसूतल िांदकक ेँ  कहल श्वेत िेगमान , \nक ां थक घोड़ा अश्वशालासँ लाउ। \nसभ भेल छनन्नमे भेर क ां थक ऐल , \nचढ़ा जसद्धाथषक ेँ  लऽ गेल नगरसँ दूर । \nनमस्कार कविलिस्तु !  30 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nघुरब जखन िायब जन्म -मृत्युक भेद ! \n \nसगभ ६ \n \nसोझाँ ऐल भागषि ऋवषक क ु टी उतरर जसद्धाथष , \nलेलन्हन्ह रत्नजवटत क ृ िाण, काटल क े श । \nमुक ु ट मभण आभूषण देल िांदकक ेँ ।  \nअश्रुधार बहल िांदकक आँष्टख, \nजाउ िांदक घुरु नगर जाउ ।  \nनै जसद्धाथष हम नै िी सुमन्त , \nिोहड़ राम जे  घुरल अयोध्या नग्र। \nघोटक क ां थकक आँष्टखमे सेहो नोर, \nतखने एक व्याध िल ऐल , \nकषाय िस्त्र िहहरने रहय , कहल जसद्धाथष, \nहमर शुभ्र िस्त्र जलअ हदअ ई िस्त्र , \nअदजल-बदजल दुनु गोटे िस्त्र िहीरर , \nिांदक देष्टख क े लक प्रणाम गेल घुरर। \n \nसगभ ७ \n \nजसद्धाथष एला आश्रम सभ भेल चवकत, \nदेष्टख नानाविध तिस्या कठोर, \nनै सांतुि कि भोगथथ िाबय लेल स्वगष , \nअभग्नहोत्रक यज्ञ तिक विछध देष्टख । \nछनकजल चलल वकि ु  हदनमे जसद्धाथष आश्रम िोहड़ , \nस्वगष नै मोक्षक अछि हमरा खोज ।  \nजाउ तखन अराि मुछन लग वििंध्यकोष्ठ , \nनमस्कार मुछन प्रणाम घुरू सभ जाउ, \nजसद्धाथष छनकजल बबढ़ िहुँचला आगु।   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 31 \nसगभ ८ \n \nएम्हर क ां थकक सांग िांदक खसैत-िड़ैत , \nएक हदनक  मागष आठ हदनमे चलैत , \nघरमुँहा रस्ता आइ कम नै, अछि भेल अनन्त।  \nघुरर सुनेलक खबरर कषाय िस्त्र िहहरबाक जसद्धाथषक , \nगौतमी मूछिित , यशोधरा कानथथ बाजज -बाजज , \nएहन कठोर हृदय जसद्धाथषक मुखेटा कोमल रहय , \nओकरो सँ कठोर अछि हृदय हमर जे फाटय अछि नै।  \nशुद्धोधन कहथथ दशरथक िल भाग्य , \nिुत्र वियोगमे प्राण हमर छनकलय अछि  नै। \nिुरहहत आ मांत्रीजी छनकजल ताक ू  जाय , \nभागषि मुछनक आश्रममे देखू िुि ू  ओतय।  \n \nसगभ ९ \n \nजाय जखन सभ ओतऽ िूिल भागषि कहल , \nगेलथथ अराि मुछनक आश्रम हदस मोक्षक लेल बेकल।  \nदुनू गोटे बबढ़ आगाँ देखैत िथथ की , \nक ु मार गािक नीचाँ बैसल ओतय। \nिुरोहहत कहल हे क ु मार विताक ई गि सुनू , \nगृहस्थ राजा विदेह , बजल , राम आ िज्रबाहु , \nक े लन्हन्ह प्राप्त मोक्ष करू अहाँ सेहो। \nमुदा जसद्धाथष बोनसँ घुरता नै, \nमोक्षक लेलन्हन्ह अछि प्रण तोड़ता नै। \nहे जसद्धाथष िहहनहु घुरल िथथ बोनसँ , \nअयोध्याक राम, शाल्व देशक द्रु म आ र ाज ा अांब र ीष  । \nहे िुरहहत जी घुरू व्यथष समय नि िी कऽ रहल , \nराम आ वक आन नै उदाहरण समक्ष ।   32 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nनै बबना ति कोनो क्यो बहटारर सकत , \nज्ञान स्वयां िायब नि रस्ता तक ै त। \nघुरल दुहु गोटे गुप्त-दूत छनयुि कऽ।  \n \nसगभ १० \n \nजसद्धाथष बबढ़ आगाँ कएल गांगाक ेँ  िार, \nराजगृह नगरी िहुँजच कऽ भभक्षा ग्रहण , \nिहुँजच िाण्डि -ििषत जखन बैसलथथ , \nराजा बबम्बसार आबब बुझाओल बहुत ।  \nसूयषिांशी क ु मार जाउ घुरर। \n \nसगभ ११ \n \nजसद्धाथष कहल हे राजा बबम्बसार , हयंक िांशज , \nमोहक ेँ  िोड़ल घुरर जाउ कतऽ ? \nराजा सेहो होइि कखनो काल दुष्टखत , \nदास िगषक ेँ  सेहो कखनो  काल भेटै िै खुशी ? \nकरू रक्षा प्रजाक सांग अिन सेहो, \nजसद्धाथष िैश्वांतर आश्रम हदस बढ़लाह, \nमगधराज चवकत !  \n \nसगभ १२ \n \nअरािक आश्रममे ज्ञान लेल, \nगेला शाक्य, \nकहल मुछन अविद्या अछि िाँचटा , \nअकमषण्यता आलस्यक अछि अन्हार, \nअन्हारक अांग अछि िोध आ विषाद ,  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 33 \nमोह अछि ई िासना जीिनक आ सांगे मृत्युक , \nकल्ाणक मागष अछि मागष मोक्षक।  \nमुदा जसद्धाथष कहल हे मुछनिर!  \nआत्माक मानब तँ अछि मानब अहांकारक ेँ, \nअहाँ गि नै रुचल बढ़ल आश्रम उद्रकक से।  \nनगरी गेला राजवषिक जे आश्रम िल , \nमुदा नै उत्तर भेटल ओत्तौ जसद्धाथषक। \n \nगेला तखन नैरांजना तट िाँचटा भभक्षुक भेटल , \nिह बरख ति कएल मुदा प्रश्न अनुत्तररत िल।  \nस्वस्थ तनमे भेटत मनजसक प्रश्नक उत्तर, \nप्रण कएल ई छनरांजनामे कएल स्नान ओ, \nबाहर बहराय एली तखने कन्या गोिराजक , \nश्वेत रांग नील िस्त्रमे नन्द बाला जकर नाम िल ।  \nआयजल िायस िात्र लेने तृप्त भऽ जसद्धाथष भोजन कएल।  \nिाँचू सांगी देष्टख ई जसद्धाथषक सांग िोड़ल । \n \nमुदा ओ भेला सबल बोछधसत्वक प्रात्यप्तक लेल, \nदृढ़ प्रण लऽ िीिरक तर ओ आसन देलन्हन्ह।  \nकाल सिष कहल देखू ऐ नीलक ां ठक झुण्डक ेँ, \nघुछम रहल चारू हदस अहाँक , \nप्रमाण अछि जे बोछधसत्व प्राप्त करब अहाँ। \nसुछन ई तृण उठा कएल प्रथतज्ञा तखन, \nजसद्धाथष िाओत ज्ञान आ तखने उठत िोहड़ आसन।  \n \nसगभ १३ \n \nब्रह्माांि िल प्रसन्न मुदा दुि मार िरायल, \nकामदेि, जचत्रायुध िुष्पसर नाम मारक, \nजसद्धाथष प्राप्त कऽ ज्ञान जगक ेँ  बताओत।  34 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nहमर साम्राज्यक हएत की तखन, \nिुत्र विभ्रम , हषष , दिष िल ओकर , \nिुत्री अरथत , प्रीथत, तृषाक ेँ सेहो कऽ सांग। \nचलू ई लेने ढाल प्रथतज्ञाक, \nसत् धनुषिर बुछद्धक िाण चढ़ाय , \nजीतत से की जीतय देबै हमरा सभ आइ ? \nहे जसद्धाथष यज्ञ कऽ िबढ़ कऽ शास्त्र, \nकरू इन्द्रिद प्राप्त भोगू भोग, \nि ोड़ू  आसन देब  ि ाण चलाय। \nनै देलन्हन्ह जसद्धाथष ऐिर ध्यान, \nमार तखन देलक िाण चलाय, \nमुदा भेल कोनो नै िररणाम।  \nजशििर सेहो चलल रहय  ई िाण , \nविचजलत भेल रहथथ ओ सेहो , \nक े  अछि ई से नै जाछन!!  \nहे सैछनक हमर विकराल -विजचत्र, \nबत्रशूल घुमाय, गदा उठाय, \nसाँढ़ सन दऽ हुांकार, \nआउ करू विजजत अछि शत्रु विकराल।  \n \nराथत घनघोर अन्हररयामे कतऽ िथथ चन्द्र? \nतरेगणक सेहो कोनो नै दशष!  \nमुदा सभ गेल व्यथष िदािषण भेल अदृश्य , \nमार जाउ हएत नै ई विचजलत।  \nदेखू एकर क्षमा प्रतीक जटाक, \nधैयष अछि एकर जेना गािक मूल , \nचररत्र िुष्प बुछद्ध शाखा धमष फलक प्रतीक। \nस्थान जतऽ अछि आसन िृथ्वीक थथक नाभभ , \nप्राप्त करत ई ज्ञान सहजहह आइ।  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 35 \nिराजजत मार गेल ओतयसँ भाछग।  \n \nसगभ १४ \n \nराथतक िहहल िहरमे शाक्य मुछन , \nिाओल िणषन स्मरण िूिष जन्मक सहजहह।  \nदोसर िहरमे हदव्य चक्षु िाबब , \nदेखल कमषक फल िेदनाक अनुभूथत।  \nगभष सरोिर नरक आ स्वगष दुहुक , \nिाओल अनुभि देखल खसैत स्वगष हुँ, \nअतृप्त भोगी जन्म, जरा , मृत्यु। \nबीतल तेसर िहर चाररममे जाय , \nिाओल ज्ञान बुद्ध भऽ िाओल शाल्कन्त। \nशान्त मन शान्त िल िूणष जगत !!!  \nधमष चारू हदस बबन मेघ अिार !!  \nसूचना देल दुन्दुभभ बाजज अकास!  \nसकल हदशा जसद्धगणसँ दीप्तमय िल, \nस्वगषसँ िृष्टि िुष्पक इ क्ष्वाक ु  िांशक ई मुछन िल।  \nबैसल ऐ अिस्थामे सात हदन धरर मुछन शाक्य , \nविमान चबढ़ एला तखन देिता दू टा , \nकरू उद्धार जगतक दऽ मोक्षक जशक्षा। \nआ भभक्षुिात्र लऽ एला फ े र एक देि , \nकएल स्मरण अराि आ उद्रकक बुद्ध, \nमुदा दुहु िल िोड़ल जगत ई तुच्छ।  \nआब जायब िाराणसी भभक्षु िाँचो सांगी जतऽ , \nकहल देष्टख बोछधक गाि हदस स्नेहसँ।  \n  \n \n  36 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nसगभ १५ \n \nबुद्ध चलला असगरे रस्तामे भभक्षु एक भेटल , \nतेजमय अहाँ क े ? गुरु क े  िथथ अहाँक ?  \nहे ित्स गुरु नै क्यो हमर  \nप्राप्त कएल छनिाषण हम, \nसभ वकि ु  जानल जे अछि जनबा योग्य  \nलोक कहै िथथ हमरा बुद्ध!  \nजा रहल िी काशी दुष्टखत कल्ाण लेल  \nदूर सँ देखल िरुणा आ गांगाक छमलन  \nआ गेला बुद्ध लगहहमे मृगदाि िन।  \nिाँचू सांगी हुनक रहथथ ओतहह  \nदेखैत अबैत विचारल क्यो नै करत अभभिादन हुनक  \nमुदा िहुँजचते ई की गि भेल ? \nसभ हुनक सत्कारमे िल लाछग गेल ? \nआसन दऽ जखन बैसेलन्हन्ह हुनका सभ क्यो , \nउिदेश देब शुरु कररतथथ मुदा तखने बाजल वकयो , \nअहाँ तँ तत्वक ेँ  नै िी बुझैत , \nति िोहड़ बीचहह उठल िलौं  वकए? \nबुद्ध कहल घोर ति आ आसछि दुनुक हम त्याग कएल  \nमध्य मागषक ेँ  िकहड़ बोधत्व प्राप्त कएल। \n \nसगभ १६ \n \nबोधत्व सूयष अछि सम्यक दृष्टि आ  \nएकर सुन्दर रस्तािर चलैए सम्यक सांकल्प। \nई करैए विहार सम्यक आचरणक उििनमे  \nसम्यक आजीविका अछि भोजन एकर।  \nसेिक अछि सम्यक व्यायाम,  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 37 \nशाल्कन्त भेटैए एकरा सम्यक स्मृथत रूिी नगरीमे \nआ सुतैए सम्यक समाछधक बबिाओनिर ई।  \nऐ अिाांग योगसँ अछि सम्भि ई  \nजन्म, जरा , व्याछध आ मृत्युसँ मुछि। \nमध्य मागष चाररटा अछि ध्रुि सत्य \nदुख, अछि तकर कारण , दुखक छनरोध  \nआ अछि उिाय छनरोधक ।  \n \nकौंहिन्य आ ओकर चारू सांगी सुनल ई , \nप्राप्त कएल सभ हदव्यज्ञान । \n \nहे नरमे उत्तम िाँचू गोटे  \nभेल ज्ञान अहाँ लोकछन क े? \n \nकौंत्यण्डन्य कहलन्हन्ह हँ, भेल भांते , \nकौंहिन्य भेला तखन प्रमुख धमषिेत्ता \nतखने यक्ष सभ ििषतिरसँ क े लक जसिंहनाद , \nशाक्यमुछन अछि क े लक धमषचि प्रिथतित !!!!  \nशील कील अछि क्षमा -विनय अछि धूरी , \nबुछद्ध-स्मृथतक िहहया अछि सत्य अहहिंसासँ युि , \nऐमे बैजस भेटत शाल्कन्त ई बाजल सभ यक्ष, \nमृगदािमे भेल धमषचि प्रिथतित।  \nफ े र अश्वजजत आ ओकर चारर टा आन भभक्षु  \nकएल छनिाषण धमषमे बुद्ध दीश्रक्षत, \nफ े र क ु लिुत्र यश प्राप्त कएल अहषत िद \nयश आ चौिन गृहस्थक ेँ  \nकएल बुद्ध सद्धमषमे प्रजशश्रक्षत। \nघरमे रहह कऽ भऽ सक ै  िी अनाशि  \nआ िनमे रहहयो प्राप्त कऽ सक ै  िी आशछि।  \nऐमे सँ आठ गोट अहषत प्राप्त जशष्यक ेँ    38 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nविदा कऽ आठो हदशामे चलला बुद्ध। \nिहुँजच गया जजतबाक रहन्हन्ह इच्छा \nजसछद्ध सभसँ युि काश्यि मुछनक ेँ । \nगयामे काश्यि मुछन क े लन्हन्ह स्वागत बुद्धक, \nमुदा रहबा लेल देल अभग्नशाला रहै िल महासिष जतऽ।  \nराथतमे मुदा ओ सिष प्रणाम कएल बुद्धक ेँ \nभोरमे काश्यि देखल सिषक ेँ  बुद्धक भभक्षािात्रमे। \nकऽ प्रणाम ओ आ हुनकर िाँच सय जशष्य \nसांग एला काश्यिक भाय गय आ नदी । \nकएल स्वीकार धमष बुद्धक \nप्राप्त कएल गय उत्तुांगिर छनिाषणधमषक जशक्षा \nलऽ सभक ेँ  बुद्ध िहुँचल राजगृहक िेणुिण ।  \n \nसगभ १७ \n \nबबम्बसार सुछन ऐल ओतऽ देखल काश्यिक ेँ  बुद्धक जशष्य बनल \nिूिल बुद्ध तखन काश्यिसँ , \nिोड़ल अहाँ अभग्नक उिासना वकए भांते ? \nकाश्यि कहल मोह जन्मक रहह जाइि देने  \nआहुथत अभग्नमे क े ने िूजा िाठ ओकर ।  \nबुद्धक आज्ञा िाबब कएल काश्यि हदव्य शछिक प्रदशषन \nआकाश मध्य उहड़ अभग्नक समान जरर कऽ। \nतखन बबम्बसारक ेँ  देल बुद्ध अनात्मिादक जशक्षा \nविषय , बुछद्ध आ इन्द्रीक सांयोगसँ अबैि चेतनता \nशरीर इत्वन्द्रय आ चेतना अछि भभन्न \nआ अभभन्न सेहो। \nबबम्बसार भऽ प्रसन्न दान बुद्धक ेँ  िेणुिनक देल  \nतथागतक जशष्य अश्वजजत नग्र गेल भभक्षाक लेल। \nकविल सांप्रदायक लोक देष्टख तेज िूिल अहाँक गुरु क े ?  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 39 \nकहल अश्वजजत सुगत बुद्ध िथथ जे इक्ष्किाक ु  िांशक। \nसएह हमर गुरु कहै िथथ बबन कारणक नै होइि वकि ु ओ  \nउिथतष्य ब्राह्मणक ेँ  प्राप्त भेल ज्ञान कहलक ओ मौद्गल्ायनक ेँ   \nमौद्गल्ायनक ेँ  सेहो प्राप्त भेलै सम्यक दृष्टि सुछनक ेँ । \nसुछन िेणुिनमे उिदेश त्यागल जटा दांि  \nिहहरर काषाय कएल साधना , प्राप्त कएल िरम िद \nकाश्यि िांशक एकटा धछनक ब्राह्मण िोड़ल ित्नी िररजन  \nप्रजसछद्ध भेटल हहनका महाकाश्यि नामसँ। \n \nसगभ १८ \n \nकोसलक श्रािस्तीक धछनक सुदत्त ऐल िेणुिन  \nगृहस्थ रहहतो प्राप्त भेल तत्वज्ञान ओकरा। \nउिथतष्य सांगे सुदत्त गेल श्रािस्ती नगर \nजेत क े र िनमे विहार बनेबाक कएल छनत्यित।  \nजेतिनक  माजलक रहय लोभी ढेर िाइ लेलक जेतिनक  लेल \nमुदा देष्टख दैत िाइ हृदय िररिथतित भेल ओकर  \nसभटा िन देलक ओ विहारक लेल  \nविहार शीघ्रे बछन गेल उिथतष्यक सांरक्षकत्वमे  \nजेतिनमे।  \n \nसगभ १९ \n \nबुद्ध फ े र राजगृहसँ चजल देलन्हन्ह कविलिस्तु हदस  \nओतऽ विता शुद्धोधनक ेँ  देल अमृत बोछध  \nकोनो िुत्र विताक ेँ  नै देने रहय ई।  \nकमष धरैत अछि मृत्युक बादो ििोड़  \nकमषक स्वभाि , कारण, फल, आश्रयक रहस्य बुझू, \nजन्म, मृत्यु, श्रम, दुखसँ फराक िथ ताक ू ।   40 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nआनन्द, नन्द, क ृ छमल, अनुरुद्ध, क ु न्डधान्य, देिदत्त, उदाछय \nकऽ ग्रहण दीक्षा िोड़ल गृह सभ।  \nअबत्रनन्दन उिाजल सेहो कएल ग्रहण दीक्षा \nशुद्धोधन देल राजकाज भाय क ेँ \nरहय लगला राजवषि जकाँ ओ।  \nफ े र बुद्ध कएल प्रिेश नगरमे \nन्यग्रोध िनमे बुद्ध िहुँजच \nजचन्तन जीिक कल्ाणक करय लगला।  \n \nसगभ २० \n \nफ े र ओ ओतऽ सँ छनकजल गेला प्रसेनजजतक देस कोसल  \nश्रािस्तीक जेतिन िल श्वेत भिन आ अशोकक गािसँ सज्जित  \nसुदत्त कएल स्वणषमालासँ स्वागत बुद्धक \nकएल जेतिन बुद्धक चरणमे समविित।  \nप्रसेनजजत भेल धमषमे दीश्रक्षत \nतीथषक साधु सभक कऽ शांकाक समाधान \nकएल बुद्ध हुनका सभक ेँ  दीश्रक्षत। \nजा कय स्वगष माताक ेँ  \nक े लन्हन्ह सेहो  दीश्रक्षत \n \nसगभ २१ \n \nओतऽसँ एला बुद्ध फ े र राजगृह  \nज्योथतष्क, जीिक , शूर, श्रोण, अांगदक ेँ  उिदेश दऽ, \nकएल सभक ेँ  सांघमे दीश्रक्षत। \nओतऽ सँ गांधार जाय राजा िुष्करक ेँ  कएल दीश्रक्षत \nवििुल ििषतिर हेमित आ साताग्र दुनू यक्षक ेँ  उिदेश दऽ  \nएला जीिकक आम्रिन।   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 41 \nओतऽ कऽ विश्राम घुमैत -हफरैत \nिहुँचल आिण नगर , \nओतऽ अांगुलीमाल तस्करक ेँ \nकएल दीश्रक्षत प्रेमक धमषमे। \nिाराणसीमे अजसतक भाछगन कात्यायनक ेँ  कएल दीश्रक्षत \nदेिदत्त मुदा भऽ ईष्याषलु सांघमे चाहलक िसारय अराहड़। \nगृध्रक ू ट ििषतिर खसाओल जशलाखांि बुद्धिर  \nराजगृह मागषमे िोड़ल हुनकािर बताह हाथी  \nसभ भागल मुदा आनन्द सांग रहल बुद्ध \nलग आबब गजराज भऽ गेल स्वस्थ कएल प्रणाम झुवक  \nउिदेश देल गजराजक ेँ  बुद्ध।  \nदेखल ई लीला राजमहलसँ अजातशत्रु  \nभऽ गेल ओहो तखन बुद्धक  जशष्य।  \n \nसगभ २२ \n \nराजगृहसँ बुद्ध एला िाटजलिुत्र  \nमगधक मांत्री िषाषकार बना रहल िल दुगष , \nबुद्ध कएल भविष्यिाणी हएत ई नगर प्रजसद्ध \nतखन तथागत गेला गौतम द्वारसँ गांगा हदस। \nगांगािार क ु टी गाममे \nदेल उिदेश धमषक  \nफ े र गेला नन्हन्दग्राम जतऽ भेल िल बहुत रास मृत्यु। \nदऽ सान्त्त्वना गेला िैशाली नगरी \nछनिास कएल आम्रिालीक उद्यानमे। \nश्वेत िस्त्र धरर एली ओ  \nबुद्ध चेताओल जशष्य सभक ेँ, \nधरू सांयम रहब स्थस्थरज्ञानमे लऽ बोछधक ओखध अमृत \nप्रज्ञाक िाणसँ शछिक धनुषसँ करू अिन रक्षा।  \nआम्रिाली आबब िओलक उिदेश   42 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nभेलै ओकरा घृणा अिन िृजत्तसँ  \nमाांगलक धमषलाभक भभक्षा, \nबुद्ध क े लन्हन्ह प्राथषना ओकर स्वीकार, \nआयब भभक्षाक लेल अहाँक द्वार। \n \n \nसगभ २३ \n \nसुछन ई गि जे ऐल िथथ बुद्ध आम्रिालीक उद्यान  \nजलच्छिीगण एला बुद्धक समीि  \nबुद्ध देलन्हन्ह शीलिान रहबाक सन्देश। \nजलच्छिीगण देलन्हन्ह भभक्षाक लेल अिन -अिन घर एबाक आमन्त्रण, \nिाबब आमन्त्रण कहलन्हन्ह बुद्ध \nमुदा जाएब हम आम्रिालीक द्वार \nकारण हुनका हम देजलयन्हन्ह अछि िचन।  \nजलच्छिीगणक ेँ  लगलन्हन्ह ई कनेक अनसोहाँत, \nमुदा िाबब उिदेश बुद्धक , \nघुरला अिन -अिन घर -द्वार। \nिराते आम्रिालीसँ ग्रहण कऽ भभक्षा  \nबुद्ध गेला िेणुमती करय चारर मासक बस्सािास। \nचारर मास बबतओला उत्तर, \nरहऽ लगला मक ष ट सरोिरक तट।  \nओत्तै आयल मार, \nकहलक हे बुद्ध नैरांजना तटिर अहाँक सांकल्प \nजे छनिाषणसँ िूिष करब उद्धार देखायब रस्ता दोसरोक ेँ , \nआब तँ कतेक िथथ मुि , कतेक िथथ मुछि िथक अनुगामी , \nआब कोनो टा नै बाँचल अछि कारण  \nकरू छनिाषण प्राप्त। \nकहलन्हन्ह बुद्ध, हे मार   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 43 \nनै करू जचन्ता, \nआइसँ तीन मासक बाद, \nप्राप्त करब हम छनिाषण, \nमार होइत प्रसन्न तृप्त \nगेल घुरर।  \nबुद्ध धऽ आसन प्राणिायुक ेँ  लेलन्हन्ह जचत्तमे \nआ जचत्तक ेँ  प्राणसँ जोहड़ योग द्वारा समाछध कएल प्राप्त। \nप्राणक जखने भेल छनरोध , \nभूछम विचजलत , विचजलत भेल अकास !!  \n \nसगभ २४ \n \nआनन्द िूिल करू अनुग्रह जलच्छिी सभिर , \nवकए ई धरा आ आकास , \nदलमजलत मत्यष आ हदव्यलोक !!! \nबुद्ध कहलन्हन्ह आबब गेल िी हम बाहर , \nिोहड़ अिन प्रकोष्ठ , \nमात्र तीन मास अनन्तर \nिोड़ब ई देह , \nछनिाषण मे रहबा लेल सतत !!!!  \nआनन्द सुछन ई करऽ लागल हािोस , \nसुछन विलाि जलच्छिी गण जुवट सेहो , \nविलािमे भऽ गेला सांग जोड़।  \nबुद्ध सभक ेँ  बुझा-सुझा, \nचलला िैशालीक उत्तर हदशा। \n \nसगभ २५ \n \nिहुँजच भोगिती नगरी ,  44 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nदेल जशक्षा जे विनय अछि हमर िचन , \nजे बोल अछि विनयविहीन , \nसे अछि नै धमष।  \nतखन मल्लक नगरी िािुर जाय , \nअिन भि चुांद  क े र घरमे कएल भोजन बुद्ध , \nदऽ ओकरा उिदेश बबदा भेला क ु शीनगर हदस।  \nसांगे चुन्द िार कएल इरािती धार  \nसरोिर तटिर कऽ विश्राम , \nकऽ हहरण्यिती धारमे स्नान, \nकहल हे आनन्द , \nदुनू शालक गािक बीच करब हम शयन।  \nआजुक राथतक उत्तर िहर , \nकरब प्राप्त छनिाषण। \nहाथक बना गेरुआ , \nदऽ टाांगिर टाांग, \nलऽ दहहना करोट कहल हे आनन्द , \nबजा आनू मल्ल लोकछनक ेँ , \nभेँट करबा लेल छनिाषण िूिष।  \nशान्त हदशा, शान्त व्याघ्र-भालु, \nशान्त जचड़इ शान्त सभटा जन्तु। \nआबब मल्ल लोकछन कएल विलाि , \nमुदा घुरेलन्हन्ह सभक ेँ दऽ साांत्वना बुद्ध।  \n \nसगभ २६ \n \nऐल सुभद्र बत्रदांिी सांन्यासी तकर बाद, \nिाबब अिाांग मागषक जशक्षा, \nकहल सुभद्र हे करुणाितार  \nअहाँक मृत्युक दशषनसँ िहहने हम करय   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 45 \nचाहै िी छनिाषण प्राप्त। \nबैसल ओ ििषत जकाँ  \nआ जेना छमझा जाइत अछि दीि  \nहिाक झोँकसँ , \nतहहना क्षणेमे क े लक छनिाषण प्राप्त। \nिल ई हमर अल्कन्तम जशष्य! \nसुभद्रक करू अल्कन्तम सांस्कार! \nबीतल आध राथत , \nबुद्ध बजा सभ जशष्यक ेँ , \nदेल प्राथतमोक्षक उिदेश, \nकोनो शांका हुअय तँ िूि ू  आइ।  \nअछनरुद्ध कहल नै अछि शांका आयष सत्यमे ककरो। \nबुद्ध तखन ध्यान कऽ एकसँ चाररम तहमे िहुँजच , \nप्राप्त कएल शाल्कन्त। \n \nसगभ २७ \n \nभेल ई महािररछनिाषण!  \nमल्ल सभ आबब उठेलक बुद्धक ेँ  स्वणषक शि -जशविकामे, \nनागद्वारसँ बाहर भऽ क े लन्हन्ह िार हहरण्यिती धार, \nमुदा शिक ेँ  चन्दनसँ सजाय, \nजखन लगाओल आछग , नै उठल जचनगारर।  \nजशष्य काश्यि िल बबच मागष , \nओकरा अबबते लागल जचतामे आछग! \nमल्ल लोकछन बीछि अस्थस्थ धऽ स्वणषकलशमे, \nआनल नगर मध्य, \nबादमे कऽ िूजा  भिनक छनमाषण ,  \nकएल अस्थस्थकलश ओतऽ विराजमान। \n \n  46 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nसगभ २८ \n \nफ े र सात देशक दूत, \nआबब माांगलक बुद्धक अस्थस्थ, \nमुदा मल्लगण कएल अस्वीकार, \nतँ बजड़ल युद्ध। \nसभ आबब घेरल क ु शीनगर , \nमुदा द्रोण ब्राह्मण बुझाओल दुनू िक्ष। \nबाँवट अस्थस्थक ेँ  आठ भाग, \nद्रोण सेहो लेलक नौम घट  जइमे  िल  सभटा अस्थस्थ िहहले  िहहल  \nआ दसम  घट लेलक ’विसल ’ जाथत, जइमे  िल  िाउर बुद्धक  शरीरक।  \nसभ घुरला अिन देश आब।  \nअस्थस्थ कलश आ िाउर कलश  िर बना  कऽ दस स्तूि, \nकरै गेला िूजा अचषना जाय , \nदसटा स्तूि बछन भेल ठाढ़ , \nजतऽ अखण्ड ज्योथत आ घण्टाक होइ िल छननाद।  \nफ े र राजगृहसँ ऐल िाँच सय भभक्षु , \nआनन्दक ेँ  देल गेल ई काज, \nबुद्धक सभ जशक्षाक ेँ  कहह सुनाउ, \nहएत ई सभ समग्र आब।  \nहम ई िलौं सुनने ऐ तरहेँ , \nकएल सम्पूणष िणषन नीक े । \nकालान्तरमे अशोक स्तूिसँ लऽ धातु \nकऽ कय सय विभाग , \nबनाओल कएक सय स्तूि , \nश्रद्धाक प्रतीक। \nजहहया धरर अछि जन्म , अछि दुख , \nिुनजषन्मसँ मुछि अछि मात्र सुख , \nतकर मागष देखाओल जे महामुछन ,  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 47 \nशाक्यमुछन सन दोसर क े  अछि शुद्ध। \n \nअसञ्जाथत मनक ई सम्बल, \nदेलौं अहाँ हे बुद्ध  \nहे बुद्ध \nहे बुद्ध । \n \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n  48 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n१.१.भिनाथ झा विशेषांकक संदभभमे  \nभिनाथ झा  विशेषाांकक सांदभषमे \nएहह ठाम विदेह विशेषाांक क े र इथतहास , चयन प्रविया, ितषमान \nविशेषाांक क े र प्रारूि, प्रकाजशत विशेषाांक क े र सूची, ओ घोषणा \nजकरा हम सभ िूरा नहह कऽ सकलहुँ तकर सूची , विदेहक विशेषाांक , \nसामान्य अांक अथिा विदेहसँ सांबांछधत कोनो PDF िढ़बाक सही \nतरीका सांगे विशेषाांक एिां घोषणासँ जुड़ल िोट -िोट सूचना िाठक \nलग दैत िी।  \n1 \n2008 सँ एखन धरर विदेह  http://videha.co.in/ द्वारा जे  विशेषाांक \nसभ  आएल अछि  तकरा तीन चरणमे बाँवट सक ै त िी।   \nिहहल  चरण 2008सँ जनिरी  2015 धरर जाहहमे  विषय  आधाररत \nविशेषाांक सभ  प्रकाजशत भेल  आ मधुिजीिर  सेहो  विशेषाांक प्रकाजशत \nभेल।  एकदम प्रारांभभक विशेषाांक सभमे  \"विशेषाांक\" नाम नहह  लीखल \nगेल िै  मुदा ओहहमे  ओहन  रचनाक बेसी  स्थान देल गेल िै  सायास \nरूिें  (िम -1 सँ 12 क े र अछधकाांश)। \nदोसर चरण भेल फरिरी  2015 सँ लऽ कऽ एखन धरर जाहहमे मात्र \nजीवित लेखकिर विशेषाांक प्रकाजशत करबाक छनणषय लेल गेल आ \nइम्हर िछिला बखष एहहमे सांस्था आ ित्र -िबत्रकािर विशेषाांक \nप्रकाजशत करबाक सेहो छनणषय लेल गेल (िम -13, 14 एिां 20 सँ \nलऽ एखन धररक  38म प्रस्तुत विशेषाांक)। जीिैत  लेखकिर  \nविशेषाांक विभभन्न नामसँ होइत  आब  \"विदेहक  जीवित  मैथथलकमी , \nसांगीतकमी, साहहत्यकार-सम्पादक आ रांगमांचकमी-रांगमांच- विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 49 \nछनदेशकिर  विशेषाांक शांखला\" नामसँ जानल जाइत अछि।  \nमैथथलकमीसँ  हमर  सभहक  आशय जजनकर  काज छमथथला-मैथथली -\nमैथथली  लेल कोनो माध्यमसँ भेल  हो।  ओ सांगठनकताष सेहो  भऽ  \nसक ै िथथ , आन भाषाक लेखक सेहो।  तहहना सांगीतकमी मने गीत-\nसांगीतसँ जुड़ल  लोक।  \nतेसर चरण भेल  विदेहक  सांिादक द्वारा \"छनत निल  जसरीज \" \nप्रकाजशत करबाक (वििरण  आगू देल गेल अछि )। \nविदेह विशेषाांकमे औसत दसे टा  (10 टा) आलोचना-समीक्षा माछन \nलेल जाए तऽ 38 टा विशेषाांकमे 380 आलोचना-समीक्षा भेल। \nसांगहह एक ै  टा (1 टा) आलोचना-समीक्षा क े र औसत विदेहक \nसामान्य अांकमे प्रकाजशत माछन लेल जाए एिां दूनूक ेँ  जोहड़ देल \nजाए तऽ एखन धरर लगभग 750 आलोचना-समीक्षा प्रकाजशत \nभेलै (िास्तविक सांख्या एहहसँ बेसी हेतै)। छमथथला छमहहरक बाद \nअहाँ सभहक नजररमे आर कोन एहन िबत्रका अछि जे आन विधाक \nरचनाक अथतररि 750 टा आलोचना-समीक्षा प्रकाजशत क े ने हो? \nसांगहह जे िाठक ओ शोधाथी लेल बबना कोनो मूल् , बबना कोनो \nबाधाक ेँ  सािषजछनक रूिे 24x7x365 आधारिर उिल्बध हो ? \nिाठक लेल विदेहक हरेक विशेषाांक िा छनत निल जसरीज िाँच \nस्तर, िाँच स्वाद रखने अछि (िाँचम स्वाद सभसँ विरल अछि) - \n1) िबत्रका विशेषाांक क े र स्वाद,  \n2) आलोचनात्मक िोथीक स्वाद,  \n3) शोध ग्रांथक स्वाद,  \n4) साहहत्य अकादमी द्वारा प्रकाजशत मोनोग्राफ क े र स्वाद,  \n5) जँ विदेहक विशेषाांकमे कोनो एहन रचनाकार चयछनत होइत \nिथथ जजनकर िथत िा ित्नी सेहो रचनाकार िथथन तँ  विदेह  अिन   50 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nविशेषाांकमे दूनूक ेँ मूल्ाांकन करैत अछि।  उदाहरण लेल विदेहक  \nलक्ष्मण झा 'सागर' विशेषाांक , नरेन्द्र झा विशेषाांक आ जशिशांकर \nश्रीछनिास विशेषाांक देखल जा सक ै ए। विदेह  अिन  अांक लेल \nसागरजी , नरेन्द्र झा एिां जशिशांकर श्रीछनिासक चयन क े ने िल  \nमुदा सागरजीक  ित्नी शैल झा 'सागर' सेहो  रचनाकार िथथन  तँ \nलक्ष्मण जी  बला विशेषाांकमे शैलजीक  रचनाकमषिर  सेहो  विचार  \nभेल , नरेन्द्र झाजीक ित्नी िन्ना झा कथाकार से नरेन्द्र झा विशेषाांकमे \nिन्नाजीक रचनाकमषिर  सेहो  विचार  भेल  आ तेनाहहते श्रीछनिासजीक \nित्नी मीनू मधु सेहो रचनाकार िथथन तँइ हुनको रचनाकमषिर \nविचार भेलै।  ई विचार  िा घटना सांिूणष मैथथली  साहहत्यमे नहह  भेल  \nिल  हमरा जनैत , से मात्र विदेह  द्वारा सांभि  भेल।  जँ  हम  गलत होइ  \nतऽ सूजचत करी हम  अिन  ज्ञानक ेँ सुधारर लेब।  साहहत्य अकादमीक \nकथथत  मोनोग्राफ तँ आइ धरर बहुतो  लेखकिर  प्रकाजशत नहह  भऽ  \nसकल अछि।  एहन  िररस्थस्थथतमे विदेह  एकटा नि  बाट बना कऽ \nमैथथली  लगमे राष्टख देने अछि।  िाठक चाहथथ तँ एहह  विशेषाांक \nसभमेसँ  आनो स्वाद तावक सक ै िथथ।  \nमैथथलीमे  जे  लोक सभ  विश्वविद्यालयसँ जुड़ल  िथथ  आ वक ओहनो  \nलोक जे  सभ  प्रोफ े सर सभहक  सांगथतमे िथथ  ताहहमे वकि ु लोकक \nमूँहे  ईहो  सुनबा लेल भेटल  जे  जजनका-जजनकािर  विदेह  विशेषाांक \nप्रकाजशत भऽ  चुकल अछि  ताहहमेसँ अछधकाांशिर विश्वविद्यालय \nसभमे  शोध हेबाक लेल िांजीयन भऽ  रहल  िै।  हमरा लेल ई समाद \nबहुत  िहहनेसँ  सूनल मानू। िास्तविकता ई िै  जे  विदेह  विशेषाांकमे \nजते  सूचना रहैत  िै  ततेमे ओही  एक लेखकिर  एक ै समयमे कमसँ \nकम 15-20 दृष्टिकोणसँ  शोध भऽ  सक ै त िै।  खएर मैथथलीमे   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 51 \nविष्टश्वद्यालयक शोध जेहन  होइत  िै , जेहन  प्रोफ े सर आ शोधाथी सभ  \nहोइत  िै  ताहहमे हम  सभ  माछन बैसल  िी  जे  विदेह  विशेषाांक एहहना \nसािषजछनक  होइत  रहत  आ शोधाथी सभ  बबना अनुमथत, बबना ि े हिट  \nदेने चोरा कऽ कथथत  शोध करैत रहता। \nजँ  अहाँ अइ विशेषाांक क े र PDF िबढ़  रहल  िी  तँ कोनो शब्द िा \nिाँथत अांिरलाइनमे िा बबना अांिरलाइनक ेँ नीला िा कोनो रांगक \n(कारी रांग िोहड़ ) देखाए तँ बुष्टझ जलअ जे  ओहहमे  जलिंक देल गेल \nिै  रेफरेंस  लेल आ तकरा ज्जिक  करबै  तँ ओ जलिंक खुजज  जाएत। \nकोनो-कोनो फोटोमे सेहो  जलिंक देल गेल िै।  िाठक एहह  माध्यमसँ \nकम समयमे रेफरेंस  सभहक  अध्य्यन कऽ सक ै िथथ।  मुदा वप्रिंटमे \nप्रकाजशत िोथीमे  ई सुविधा नै रहत।  अइ कारणसँ भऽ  सक ै ए जे  \nिाठकक ेँ एहह  िोथीक  वकि ु िाँथत प्रचजलत नै बुझेतछन।  जाहह  ठाम \nजलिंक देल गेल िै  ताहह ठामक िाँथतक वकि ु शब्दक बीच  बेसी  \nस्थान ि ू टल िै।  ओकरा एक िाँथत बना िढ़ी  से आग्रह। हम  चाहहतहुँ \nतँ सभ  जलिंक िा जचत्रक ेँ एकठाम दऽ सक ै िलहुँ  मुदा हमर  सोच \nअछि  जे  िाठकक ेँ एक ै ठाम तक ष आ सबूत  भेटछन।  एकटा आर बात \nई जरूरी  नहह  िै  जे  एक लेखक लेल हम  एक ै टा जलिंक प्रयोग करी। \nओहन  लेखक जजनका बारेमे बहुत  रास जलिंक िै  गूगलिर  हुनकर  \nनाम जखन  एक बेरसँ  बेसी  अबैत  अछि  तँ हमर  प्रयास रहैए  जे  \nहुनकर  नाम सभमे  अलग-अलग जलिंक लगा दी। तँइ िाठक जखन  \nएक ै नामक बहुत  रास जलिंक देखथथ  तँ ई माछन लेथथ  जे  हुनका लग \nरेफरेंसक  भांिार िहुँचल  िछन।  \nविदेहक  विशेषाांक सभ  लेल हम  ओहनो  लोक सभ  लग आलेख लेल \nजाइत िी , हुनका सूचना दैत िी  जे  वक हमर  (आशीष  अनजचन्हार), \nविदेह  या गजेन्द्र ठाक ु रक धुर विरोधी  िथथ।  दू-चारर लोक कहह  सक ै  52 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nिथथ  जे  हमरा सूचना नहह  भेटल , तऽ हुनकासँ हमर  आग्रह जे  \nकमसँ कम ओ अिन  ह्वाटसएि आ फ े सबुक क े र मैसेज  ब ाक्स \n(इनब ाक्स) देखथथ।  हमर  एहह  प्रयासक प्रथतफल विदेहक  आन \nविशेषाांक सांगे एहमे  देखाइ िड़त  से उम्मेद अछि।  \n16 अगस्त 2025 क ेँ  विदेह भिनाथ झा जीक ऊिर एकटा सांस्मरण \nअांक प्रकाजशत करबाक सािषजछनक घोषणा क े लक। एहह सूचनाक ेँ  \nएहह जलिंकिर देष्टख सक ै त िी -घोषणा । वकि ु  लोक सांस्मर ण शब्दसँ \nअसमहथत व्यि करैत िथथ , हुनकर मानब िछन जे सांस्मरण स्मृथतमे \nजलखल जाइत िै मने मरलाक बाद। मुदा ई सही िररभाषा नै िै। \nसांस्मरण जीवितेमे जलखल जाइत िै। जँ हहिंदीक बात करी तऽ महान \nआलोचक नामिर जसिंहिर सांस्मरण जलखल गेलै सेहो हुनक े  लेखक \nभाए काशीनाथ जसिंह द्वारा ओहो नामिर जसिंहक जीिैतमे। सांस्क ृ तक \nिुराण सभहक आख्यान िढ़बै तऽ साफ िता लागत जे ओ सभ \nसांस्मरणे विधामे लीखल गेल िै। हमरा बुझाइए जे 'सांस्मरण' शब्दमे \nज े \"मर ण\" ि ै तकर े कार ण वकि ु  लोक एहह  वि धाकेँ  अशुभ  मानऽ \nलगलाह अछि , जे उजचत नहह। विदेह आन चीजक सांगे समाजमे \nिसरल अांधविश्वासक ेँ  तोड़बाक लेल सेहो क ृ तसांकस्थल्पत अछि।  \nभिनाथ झाजीक दू रूि िछन िहहल एकदम शुरूआती समय बला \nजाहहमे साहहत्यकारक रूिमे िलाह आ कथा , बीहछन कथा आहद \nजलखैत िलाह। हुनकर दोसर रूि बादक समय अछि जाहहमे ओ \nशोधकताष, ि ाांि ु जलवि  वि शेष ज्ञ, प्राचीन ग्रांथक सांिादक आहद रूिमे \nआबब गेलाह। हहनक ितषमान स्वरूि शोधकताष , ि ाांि ु जलवि  वि शेष ज्ञ, \nप्राचीन ग्रांथक सांिादक े  बला अछि। तँइ एहह विशेषाांक क े र शुरूआत \nहम शोधकताष, ि ाांि ु जलवि  वि शेष ज्ञ, प्राचीन ग्रांथक सांिादक आहदक  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 53 \nरूि बलािर क ें हद्रत क े लहुँ आ तकर बाद िहहल ओ प्रारांभभक रूििर।  \nचूँवक सांस्मरण अांकक घोषणा भेल िलै तँइ एहहमे िाठकक सुझाि \nबला बाध्यता हमरा लग नहह िल। मुदा जखन हम एकर स्वरूि \nछनधाषरण करऽ लगलहुँ तऽ कतहुँ ने कतहुँ ई विशेषाांक े  सन भऽ \nगेल। िाठक चाहथथ तऽ एकरा नकारर सक ै  िथथ मुदा हम एकरा \nविशेषाांक े  माछन लेबाक लोभ कऽ रहल िी।  \nसीताक वििाह स्थान जनकिुर (नेिाल)मे नहह भऽ कऽ भारतमे \nिै से तथ्य प्रमाभणत क े लाह अछि भिनाथ झाजी। छमथथला नेिालोमे \nिै आ ओहहठामक बहुत लोक विदेहक िाठक सेहो िथथ। हम \nफ े सबुकिर एक िोस्ट लीष्टख नेिालक विद्वान ओ लेखक सभक ेँ  \nआग्रह क े जलयछन जे जँ हुनका लग समुजचत तथ्य होइन तऽ  ओ \nभिनाथजीक बातक खांिन करथथ , विदेह ओकरा भिनाथ झा \nविशेषाांकमे प्रकाजशत करत। एकटा सांिादकक तौरिर ई हमर नैथतक \nदाछयत्व सेहो िल। भविष्यमे नेिालक विद्वान ई नहह कहह सक ै  िथथ \nजे एकभगाह काज भऽ गेलै विदेह द्वारा। सांिादक तऽ मात्र आग्रहे \nकऽ सक ै ए, जलखबाक काज तऽ लेखकक िछन। फ े सबुक िोस्टक \nजलिंक छनच्चाक फोटोमे देल गेल अछि - \n \n 54 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nविविध विषयिर विशेषाांकक बाद  2015 मे विदेहक  सांिादक लग \nआशीष  अनजचन्हार द्वारा जीवित  लेखकिर  विशेषाांक छनकालबाक \nप्रस्ताि राखल गेल आ सांिादकक सहमथतक  बाद ई एखन धरर \nएकटा नमहर  रस्ता बना चुकल अछि।   \nई विचार ओहह समयमे एकटा निाचार िल। निाचार वकएक से \nएना बूझू।  \nमैथथलीमे एखनो धरर अछधकाांश िबत्रका द्वारा कोनो लेखक िा आन \nकोनो लोकक विशेषाांक हुनक मृत्युक बादे प्रकाजशत करैत अछि। \nओना एक-दू िबत्रका द्वारा विदेहसँ िहहनेहे जीवित लेखक ऊिर \nविशेषाांक प्रकाजशत कएल गेल अछि मुदा जजनकािर ओ विशेषाांक \nप्रकाजशत भेलै, जे प्रकाजशत क े लाह थतनकर सभहक सांबांध देखबछन \nतऽ साफ े  लागत जे ओ सभ एक गुटक िलाह तँइ एहन काज \nसांभि भेलै , एक गुट द्वारा दोसर गुटक लेखकक ऊिर विशेषाांक \nओ सभ कहहयो प्रकाजशत नै कऽ सकलाह। \nतँइ 2015मे जखन विदेह एहन काज क े लक तऽ एकरा निाचार \nमानल गेलै। अहाँ सभ विदेह द्वारा एखन धरर प्रकाजशत विशेषाांक \nक े र सूची देष्टख जलअ ई निाचार साफ-स्पि रूिे दृष्टिगोचर हएत।  \nनिाचार माने ईहो जे मात्र साहहत्यत्यक े  लोक एहह हदमे नहह िथथ , \nविदेह भाषाविद् , ियाषिरणविद् , ि ाांि ु जलवि वि द् , सांगीतकला सहहत  \nजचत्रकला सभिर  विशेषाांक सेहो प्रकाजशत क े लक जे सामान्यतः \nमैथथली िबत्रकामे उिेश्रक्षत रहैत िल।  \nमुदा आशीष अनजचन्हार एिां विदेहक ई निाचार अतबेिर नहह बांद \nभेल , बहुत रास नि -नि दृष्टिकोणक सांग विदेह विशेषाांकक \nिररकल्पना कएल गेल आ बहुत हद धरर ओकरा साकार सेहो  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 55 \nकएल गेल। नीचाक सूची देखल जाए - \n1) 2022 मे आशीषे  अनजचन्हार द्वारा विदेह  लग सांस्थाक ऊिर  \nविशेषाांक प्रकाजशत करबाक प्रस्ताि राखल गेल।  \n2) 2023 मे आशीष  अनजचन्हार द्वारा विदेह  लग दू टा विचार  \nराखल गेल 1) लेखक-प्रकाशकसँ इतर आन जे  लोक िोथी -िबत्रका \nक े र बबिी  कऽ अिन  जीिय -यािनक सांग मैथथली  िोथीक  प्रचारमे \nसहायक िथथ  थतनको ऊिर  विशेषाांक प्रकाजशत, एिां 2) मैथथलीक  \nकोनो िबत्रकाक उिर  विदेह  विशेषाांक प्रकाजशत हो।   \n3) हदसांबर 2024 मे \"विदेह  जलटरेचर  फ े स्टीभल” क े र घोषणा भेल ।  \n4) जनिरी 2025 मे विदेह द्वारा \"छमथथलाक ितषमान उद्योग, \nउद्योगिथत एिां एकर भविष्य\"  विशेषाांक प्रकाजशत करबाक घोषणा \nभेल।  \n5) 2025 मे \"स्व-छनिंदा विशेषाांक\" क े र सेहो घोषणा भेल अछि जाहह \nलेल िहहल चयन अशीषे अनजचन्हारक भेल अछि।  \n6) अक्टू ब र  2025 मे \"विदेहक रील / शाटष भीहियो विशेषाांक\" उफ ष  \n\"मैथथली भाषाक विकासमे रील / शाटष भीहियो क े र भूछमका\" क े र \nघोषणा भेल ।  \nऊिर घोषणाक सूची देखने हेबै तऽ साफ े  िता लागल हएत जे \nविदेह मात्र लेखक िा साहहत्यकारे क े र गुट नहह तोड़लक ै , विषय \nक े र गुट सेहो तोड़लक ै  आ एहन विषय सभ चुनलक जे आन िबत्रका \nसभ लेल िजजित िल।  \nविशेषाांक एिां अन्य सामान्य अांक समेत विदेह एकटा नमहर यात्रा \nकऽ चुकल अछि  आ एहहठाम आब  हम  कहह  सक ै त िी  जे  ई एकटा \nचुनौतीिूणष  काज िै।  अनेक सांकट क े र सामना करए िड़ैत  अछि  \nलेख एकट्ठा करएमे। मुदा सांगहह ईहो  हम  कहब  जे  सांकटसँ बेसी   56 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nहमरा लग समथषन  अछि।  हँ , ई मानएमे हमरा कोनो हदक्कत नहह  \nजे  जतेक  लेख क े र उम्मेद क े ने रहैत  िी  हम  ततेक नै आबैए , जतेक  \nलोक जलखबाक लेल गिैत  िथथ  से सभ  अांत-अांत धरर आबब  चुप्प \nभऽ  जाइत िथथ।  आ एकर कारणो िै , वकनको ई लागै िछन  जे  \nआनिर  जलखब  से हम  अिने  रचना वकए ने लीष्टख लेब , वकनको \nलग िोथथए  नै रहै  िछन , जखन  वक हम  सभ  यथासांभि िाठकक ेँ \nविकल्प रूिमे  िोथीक  िी .िी .एफ फाइल सेहो  देबाक लेल तैयार रहैत  \nिी।  वकयो विदेहक  समािेशी रूिसँ  दुखी िथथ , तँ वकनको छमत्रक ेँ \nविदेहसँ  हदक्कत िछन  तँइ ओ अिन छमत्रक ईगो क े  रक्षा लेल रचना \n/ आलेख नहह  देता। एकरो हम  सांकटे बुझै  छियै  जे  सभ  फ े सबुकिर  \nलांबा-लांबा लेख िा कमेंट टाइि कऽ लै िथथ  सेहो  सभ  विदेह  लेल \nहाथसँ जलखल िठाबैत  िथथ।  जे  सभ  कहहयो काल फ े सबुकिर  टाइि \nकऽ लीखै िथथ  थतनकर आलेख हम  सभ  टाइि कररते िी।  खएर \nिहहने कहलहुँ जे सांकटसँ बेसी समथषन अछि तँइ आइ िहहलसँ लऽ \nकऽ एहह प्रस्तुत विशेषाांक धरर िहुँचलहुँ हम। छनत्यिते समथषन बेसी \nभेटल हमरा। जखन वक विदेहक एहह विशेषाांक सभहक अलािे आन \nअांक हरेक िांद्रह हदनिर (मासमे दू बेर) लगातार प्रकाजशत भइए \nरहल अछि। एकर अथतररि ई हो बात सांतोषदायक अछि जे विदेहक \nहरेक व्यछििरक विशेषाांक अभभनांदनग्रांथ हेबासँ बाँजच गेल अछि। \nमुख्यधारा जकाँ विदेहक ेँ  अभभनांदनग्रांथ नहह चाही। अभभनांदनग्रांथ \nअह दुआरे नै चाही जे ओहहसँ लेखक िा जजनकािर छनकालल गेल \nिछन थतनकामे सुधारक गुांजाइश खत्म भऽ जाइत िै। तँइ विदेहक \nविशेषाांकमे आलोचना-प्रसांशा सभ भेटत। \nविदेह विशेषाांकमे प्रकाजशत आलेख सभ जखन अहाँ सभ िढ़ैत  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 57 \nचजल जेबै तऽ अनुभि हएत जे या तऽ अहाँ सीढ़ीिर चबढ़ रहल िी \nया उतरर रहल िी। माने एक समान ऊजाषसँ अहाँ िढ़ैत चजल जेबै। \nबबना कोनो रुकािट बबना कोनो धुकचुकाहटक ेँ । आ ई सांभि होइत \nिै आएल लेख सभह प्रस्तुथतकरणक कारणे। अही प्रस्तुथतकरणक \nकारणे कम्मो आलेख रहैत विदेह विशेषाां कमे सूचना भरल रहैत िै। \nविदेह विशेषाांकमे प्रकाजशत आलेख कोन ठाम राखल जाए (माने \nकोन लेखक क े र लेख ऊिर हो िा वक नीचा हो) से छनणषय चयछनत \nलेखकक काज एिां हुनकािर आलेख क े र प्रिृथतक ेँ  धेआनमे राष्टख \nकएल जाइत अछि। मुदा बहुत बेर ई सांभि नहह भऽ िाबैत िै \nकारण आलेख सभ एकदम  अांथतम समयमे अबैत िै आ तखन \nओकरा ऊिर -नीचा करब सांभि नहह रहैत िै। तथावि हमर सभहक \nप्रयास रहहैए जे प्रस्तुथतकरण एकदम सही हो। दुभाषग्यिश मैथथलीमे \nवकि ु  एह नो लेखक सभ  ि थथ  जज नका अि न जलखल आलेखि र  \nकम भरोसा रहैत िछन आ ओ चाहैत िथथ जे हमर आलेख सभसँ \nऊिर राखल जाए। िछिला एक  विशेषाांकमे सद्य अनुभि भेल हमरा। \nमुदा एहह प्रिृथतक ेँ  हम सभ नकारर  देने िी आ जे आलेख जाहह \nठाम सही बुझाइए तही ठाम राखैत िी बबना कोनो समझौताक ेँ ।  \nिहहने विदेहक सभ अांक नागरी , थतरहुता आ ब्रेल जलविमे प्रकाजशत \nह ोइत ि ल। एकर  अथतरर ि  वि देह क वकि ु  अांक कै थ ी, नेिाड़ी, \nआइ.िी.ए. जलवि , रांजना (नेिारी क े र एक आर रूि) , ब्राह्मी, \nखरोष्ठी, उदूष, थतब्बती एिां थतब्बती -उमे जलविमे सेहो ििल अछि। \nक ु ल छमला कऽ देखी तँ विदेह 11-12 जलवि अिना लेल रखने अछि।  \n2 \nपाठक  िर्न  एरह विशेषांक  िा विदेहक मनयममत अंक (सामान्य \nअंक)क ेँ पढ़ताह तँ हुनका ितभनी  ओ मानकताक  अभाि   58 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nलगतमन। विदेह  मूलतः  शब्दमे  विभक्ति  सटा कऽ जलर्ैत  अमछ \nसंगरह मैथथली  मानक  भाषा  आ मैथथली  भाषा  सम्पादन  \nपाठ्यिम  लेल “भाषापाक ” नामक  अपन  ददशामनदेश  सेहो \nरर्ने  अमछ मुदा  विदेहमे  छपए  बला लेर्क  लेल स्वतंत्रता छै िे  \nओ कोन रूपमे  जलर्ै  छथथ , माने  िे  विदेह  शुरुएसँ हरेक  ितभनी  \nबला लेर्कक ेँ  स्वीकार करैत  एलैए। तँइ मानकता  अभाि  \nस्वाभाविक।  विदेह  सभ  ितभनी  आ स्वरूपक  सिान  करैत  अमछ। \nतथावि  ितषनीक  गलती जे  थथक  से सोझे-सोझ हमर  सभहक  गलती \nथथक  जे  हम  सभ  सांशोधन नै कऽ सकलहुँ।  मैथथलीमे  वकि ु ए एहन  \nिबत्रका अछि  जकर  ितषनी  एक रांगक रहैत  अछि  आ ई हुनक  खूबी  \nिछन  मुदा जखन  ओहो  सभ  कोनो विशेषाांक छनकालै िथथ  तखन \nितषनी  तँ ठीक रहैत  िछन  मुदा सामग्री अछधकाांशतः बजसये रहैत  \nिछन।  ऐथतहाजसकताक दृष्टिसँ कोनो िुरान सामग्रीक उियोग िजजित \nनै िै। हमहँ सभ करैत छियै , मुदा सोजचयौ जे 72 -80 िन्नाक कोनो \nवप्रिंट िबत्रका होइत िै ताहहमे लगभग आधा सामग्री साभार रहैत \nिै (माने दू भाग िुरने सामग्री) , तेसर  भ ागमे लेखक के र  वकि ु  \nर चना र ह ैत ि ै आ चारर म भ ागमे वकि ु  नि  सामग्री। हमरा लोकछन \nनि  सामग्रीिर बेसी  जोर  दैत छियै।  एकर मतलब  ई नहह  जे  ितषनीमे  \nगलती होइत  रहै।  हमर  कहबाक मतलब  ई जे  सांिादक-सांयोजकक ेँ \nकोनो ने कोनो स्तरिर  समझौता करहे  िड़ैत  िै  से चाहे ितषनीक  \nहो  वक, मुद्राक हो  वक विचारधारक हो  वक सामग्रीक हो।  हमरा \nलोकछन ितषनीक  स्तरिर  समझौता कऽ रहल  िी  मुदा कारण सहहत।  \nवप्रिंट िबत्रका एक बेर  प्रकाजशत भऽ  गेलाक बाद दोबारा नै भऽ  \nसक ै ए (भऽ  तँ सक ै ए मुदा फ े र िाइ लाछग जेतै ) तँइ ओकर ितषनी   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 59 \nयथाशछि  सही  रहैत  िै।  इांटरनेटिर सुविधा िै  जे  बीचमे  (इांटरनेटसँ \nवप्रिंट हेबाक अिछध ) ओकरा सही  कऽ सक ै त िी  मुदा सामभग्रए \nबजसया रहत  तँ सही  ितषनी  रहहतो  नि  अध्याय नै खुजज  सकत तँइ \nहमरा लोकछन ितषनी  बला मुद्दािर समझौता क े लहुँ। हमरा लोकछन \nकएलछन, कयलछन ओ क े लछन तीनू शुद्ध मानैत िी , एतेक शुद्ध \nमानैत िी  एक ै रचनामे तीनू रूि  भेवट  जाएत। आन शब्दक लेल \nएहने  बूझू।  उम्मेद अछि  जे  िाठक विदेहक  आने विशेषाांक जकाँ \nएकरा िढ़ताह  आ िबढ़  एकर नीक-बेजाएिर  अिन  सुझाि देताह। \nविदेहक  हरेक  अांक विदेह  िेबसाइटिर  भेटत  आ एकर अलािे गूगल \nबुक्स Google Books  आ आक ष इभ.क  म archive.org िर  सेहो  \nभेटत।  तँइ स्वाभाविक रूिसँ  विशेषाांक सेहो  तीनू प्लेटफामषिर भेटत।  \nमुदा तीनू प्लेटफामषिर अांक सभक ेँ अलग ढांगसँ सजाएल गेल िै  \nजकरा  हम  िाठक लग राष्टख रहल  िी।  िाठक छनच्चा बला \nिैराग्राफिर ध्यान देताह तऽ हुनका कम्मे समयमे नीक ररजल्ट \nभेटतछन।  \nविदेहक  अिन  साइट आ आक ष इभ.क  म archive.org िर  विदेहक  \nहरेक  अांक िमबद्ध  तरीकासँ भेटत।  आक ष इभ.क  म archive.org िर  \nविदेहक  हरेक  अांक िढ़बाक  लेल िाठक Gajendra Thakur सचष \nकरथथ  आ \nhttps://archive.org/details/@videha_editorial_staff िर  \nजाथथ  जाहहठाम िमबद्ध  तरीकासँ सभ  भेटतछन।  सांगे ईहो  जलिंक \nसहायक हेतछन  \nhttps://archive.org/details/videha_pdf_202305 मुदा गूगल \nबुक्स Google Books  िर  विदेहक  अांक सभक ेँ सचष करबाक \nहहसाबसँ राखल गेल अछि।  माने जे  िाठक गूगल बुक्स Google  60 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nBooks िर  जँ  कोनो शब्दक ेँ िा लेखकक ेँ िा वकताबक नामक ेँ िा \nआन कोनो की ििष  (Key Word) सँ तकताह आ जँ  ओ शब्द, \nलेखक, वकताब िा ओ सचष ििष  विदेहमे  प्रकाजशत भेल  िै  तऽ िाठक \nलग विदेहक  ओ सभ  अांक देखाबऽ लगतै जाहहमे  िाठक द्वारा शब्द, \nलेखक, वकताब िा ओ सचष ििष  देल गेल िै।  एकर माने ई भेल  जे  \nविदेहमे  प्रकाजशत हरेक  शब्द, लेखक, वकताब िा ओ सचष ििष  \n(Search Word) िाठकक मुट्ठीमे आबब  गेल आ अन्य माध्यमक \nअिेक्षा बेसी  हदन धरर िाठक क े र िहुँचमे  रहत।  आ सांगहह जँ  ओ \nशब्द, लेखक, वकताब िा ओ सचष ििष  विदेहसँ  इतर आन कोनो \nिोथीमे  िै  तँ ओहो  िाठकक सामने आबब  जेतछन  माने िाठक लेल \nदुन्ना फायदा। \nिाठक गूगल बुक्स Google Books िर  विदेहक  Videha eLearning  \nिर  जा कऽ विदेहक  अांक िबढ़  सक ै िथथ  ओत्तहह सांिादक गजेन्द्र \nठाक ु र Gajendra Thakur िर  ज्जिक  कऽ बहुत  रास िोथी  िबढ़  \nसक ै िथथ।  तहहना िाठक जा कऽ गजेन्द्र ठाक ु र Gajendra Thakur \nसचष करथथ  हुनका विदेहक  अांक सहहत  ओ सभ  िोथी  भेवट  जेतछन  \nजे  विदेहिर  देल गेल िै।  एकर माने ई भेल  जे  मात्र विदेहक  अांक े \nनै आनो-आनो िोथी  सभ  भविष्यमे  बाँचल रहह  जेतै।  सांगहह \nविशेषाांक सभहक  वप्रिंट रूि  वकनबाक लेल ओकर िोथी  रूिक  जलिंक \nिोथी .क  म Pothi.com िर  देल गेल िै।  िाठक िोथी .क  म Pothi.com \nिर  जा कऽ गजेन्द्र ठाक ु र Gajendra Thakur सचष करथथ  हुनका \nविदेहक  विशेषाांक सहहत  बहुत  रास िोथी  भेवट  जेतछन  वकनबाक \nलेल। िाठक देिनागरीमे  गजेन्द्र ठाक ु र आ रोमन क े र Gajendra \nThakur दूनू सचष करथथ  से हमर  आग्रह रहत।  कारण देिनागरी  आ  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 61 \nरोमन दूनूमे सांिादक अिन  एकाउांट बनेने  िथथ  आ अिन  सुविधासँ \nदूनू एकाउांटसँ विदेहक  अांक आ िोथी  अिलोि  क े ने िथथ।  एहहठाम \nहम  िहहने  विदेहक  जलिंक देब  आ ठीक ताही सांगे एहह  विशेषाांकक \nिोथी .क  म Pothi.com क े र वप्रिंट आॉन हिमाांि बला जलिंक देने िी  \nजाहह  ठाम िाठक एकरा आॉनलाइन कीछन सक ै िथथ।  विदेहक  द्वारा \nजीिैत  लेखक ओ सांस्थाक विशेषाांक शखांलामे प्रकाजशत भेल  सांगहह \nआन विशेषाांक सभहक  जलस्ट एना अछि  (एहहठाम जे  अांकक जलस्ट \nदेल गेल अछि  ताहह अांकिर ज्जिक  करबै  तँ ओ अांक खुजज  जाएत)-  \n1) हाइक ू विशेषाांक 12 म अांक, 15 जून  2008  \n2) गजल  विशेषाांक 21 म अांक, 1 निम्बर  2008  \n3) विहछन  कथा विशेषाांक 67 म अांक, 1 अक्टू ब र 2010  \n4) बाल साहहत्य विशेषाांक 70 म अांक, 15 निम्बर  2010  \n5) नाटक विशेषाांक 72 म अांक 15 हदसम्बर 2010  \n6) समीक्षा विशेषाांक 74म अांक 15 जनिरी 2011 \n7) नारी विशेषाांक 77म अांक 01 माचष 2011  \n8 अनुिाद विशेषाांक (गद्य-िद्य भारती) 97म अांक 1 जनिरी 2012 \n9) बाल गजल  विशेषाांक विदेहक  अांक 111 म अांक, 1 अगस्त 2012  \n10) भछि  गजल  विशेषाांक 126 म अांक, 15 माचष 2013  \n11) गजल  आलोचना-समालोचना-समीक्षा विशेषाांक 142 म, अांक \n15 निम्बर  2013  \n12) काशीकाांत छमश्र मधुि  विशेषाांक 169 म अांक 1 जनिरी  2015  \n13) अरविन्द ठाक ु र विशेषाांक 01 निम्बर  2015 अांक 189, विदेहक  \nअरविन्द ठाक ु र विशेषाांक क े र िोथी  रूि  \"स्वतांत्रचेता- अरविन्द \nठाक ु र: व्यछित्व-क ृ थतत्व\" क े र नामसँ प्रकाजशत भेल।  \n14) जगदीश  चन्द्र ठाक ु र अछनल विशेषाांक 01 हदसम्बर 2015 अांक  62 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n191, िोथी .क  म pothi.com \n15) विदेह  सम्मान विशेषाक - 200म, भाग-1, 15 अप्रैल 2016  \n16) विदेह  सम्मान विशेषाक - 205म, भाग-2, 1 जुलाई 2016  \n17) मैथथली  सी.िी ./ अल्बम गीत सांगीत विशेषाांक- 217 म अांक \n01 जनिरी  2017  \n18) मैथथली  िेब  ित्रकाररता विशेषाांक-313म अांक 1 जनिरी  2021  \n19) मैथथली  बीहछन  कथा विशेषाांक-2, 317 म अांक 1 माचष 2021  \n20) रामलोचन ठाक ु र विशेषाांक 01 अप्रैल 2021 अांक 319, \nिोथी .क  म pothi.com \n21) राजनन्दन लाल दास विशेषाांक 01 निम्बर  2021 अांक 333, \nिोथी .क  म pothi.com \n22) रिीन्द्र नाथ ठाक ु र विशेषाांक 15 जून  2022 अांक 348, \nिोथी .क  म pothi.com \n23) क े दारनाथ चौधरी विशेषाांक 15 अगस्त 2022 अांक 352, \nिोथी .क  म pothi.com \n24) प्रेमलता छमश्र 'प्रेम' विशेषाांक 01 निम्बर  2022 अांक 357, \nिोथी .क  म pothi.com \n25) शरहदन्दु चौधरी विशेषाांक 15 निम्बर  2022 अांक 358, \nिोथी .क  म pothi.com \n26) “कला-विमशष  विशेषाांक (सन्दभष- सांजू दास, क ृ ष्ण क ु मार \nकश्यि, शजशबाला, एस.सी.सुमन आ श्वेता झा चौधरी)” 15 अप्रैल \n2023 अांक 368, िोथी .क  म pothi.com \n27) अशोक विशेषाांक 1 मइ 2023 अांक 369, िोथी .क  म \npothi.com  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 63 \n28) रामभरोस  कािहड़ 'भ्रमर' विशेषाांक 15 मइ 2023 अांक 370, \nिोथी .क  म pothi.com \n29) छमथथला स्टू ि ेंट यूछनयन (MSU) विशेषाांक 1 जून  2023 अांक \n371, िोथी .क  म pothi.com \n30) लक्ष्मण झा सागर विशेषाांक (15 निम्बर  2023 अांक 382), \nिोथी .क  म pothi.com  \n31) नरेन्द्र झा विशेषाांक (1 जून  2024 अांक 395), िोथी .क  म \npothi.com \n32) भाषाविद्  रामाितार यादि विशेषाांक 1 जून  2024 अांक 395, \nिोथी .क  म pothi.com \n33) अन्तराषष्ट्रीय मैथथली िररषद् विशेषाांक 15 अगस्त 2024 अांक \n400, िोथी  क  म.pothi.com \n34) हहतनाथ झा विशेषाांक 1 निम्बर 2024 अांक 405, िोथी   क  म.\npothi.com \n35) छमथथला विकास िररषद् विशेषाांक 15 हदसांबर 2024 अांक \n408, िोथी  क  म.pothi.com \n36) नारायणजी चौधरी विशेषाांक 1 जून 2025 अांक 419, \nिोथी  क  म.pothi.com \n37) जशिशांकर श्रीछनिास विशेषाांक 15 अगस्त 2025 अांक 424, \nिोथी  क  म.pothi.com \nएहह  जलस्टमे 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 15 एिां 16 विदेहक  स्वतः सांख्याक \nहहसाब बला विशेषाांक अछि।  ओतहह  2 आ 19 िम  सांख्याक \nविशेषाांक मुन्नाजीक सांयोजनमे प्रकाजशत भेल  अछि।  शेष  सभ  बाँचल \nविशेषाांकक िररकल्पना एिां सांयोजन आशीष  अनजचन्हार द्वारा भेल  \nअछि।    64 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nअरविन्द ठाक ु र, जगदीश चन्द्र ठाक ु र 'अछनल', क े दारनाथ चौधरी, \nप्रेमलता छमश्र 'प्रेम', शरहदन्दु चौधरी, अशोक, रामभरोस कािहड़ \n'भ्रमर', लक्ष्मण झा 'सागर', नरेन्द्र झा, रामाितार यादि, हहतनाथ \nझा, नारायणजी चौधरी, जशिशांकर श्रीछनिास ई सभ एहन लेखक  \n/ सामाजजक कायषकताष िथथ जे सभ अिना ऊिर प्रकाजशत \nविशेषाांक अिन आँष्टखए िूरा होशो -हिाशमे िबढ़ सकलाह , देष्टख \nसकलाह, ई हमर सभहक सौभाग्य। रामलोचन ठाक ु र , राजनन्दन \nलाल दास आ रिीन्द्र नाथ ठाक ु र क े र विषयमे हम सभ हतभाग्य \nरहलहुँ जे घोषणा भेलाक बाद मुदा एकरा प्रकाजशत भेलासँ िहहने \nओ सभ नहह देष्टख  सकलाह। \nसांस्था ब लामे छमथथ ला स्टू ि ेंट यूछनयन (MSU) क े र अछधकाांश \nसदस्य, अन्तराषष्ट्रीय मैथथली िररषद् क े र अछधकाांश सदस्य आ \nछमथथला विकास िररषद् क े र अछधकाांश सदस्य सभ सांस्थाक ऊिर \nप्रकाजशत विशेषाांक िढ़ने िथथ। छनत निल जसरीज बलामे सभ \nलेखक (राजदेि मांिल , सुभाष चांद्र यादि, सुशील) अिने एकरा \nिढ़ने िथथ। ईहो हमर सभहक सौभाग्य।  वकि ु  फोटो आ सूचना ज े \nहमरा भेवट सकल जाहहमे विशेषाांकसँ सांबांछधत लेखक -व्यछित्व-\nसांस्था अिने िबढ़ सकलाह तकर फोटो हम छनच्चा दऽ रहल िी।  \nआशीष  अनजचन्हार द्वारा सांिाहदत िोथी  'प्रीथत कारण सेतु बान्हल' \nजे  वक छमथथला ओ मैथथलीक  सांिधषनमे गजेन्द्र ठाक ु र एिां प्रीथत \nठाक ु रक योगदानक आलोचनात्मक ग्रांथ अछि  ताहहमे सांकजलत \nजशिशांकर श्रीछनिास जीक  एक शोध आलेख मैथथली  िबत्रकामे \nव्यछििरक  विशेषाांकक इथतहास अछि  आ ओहह  इथतहासमे विदेह  \nविशेषाांक कोन ठाम अछि  तकर मूल्ाक ां न भेटत  सांगहह ओही   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 65 \nआलेखमे श्रीछनिास जीक  मोताबबक जीवितेमे  अिन  मूल्ाक ां न िबढ़  \nलेब  कोनो लेखक लेल कोनो सम्मानसँ बेसी  महत्विूणष  अछि।  \nमैथथलीक  बहुत  रास िाठक विदेहक  जीवित  लेखक विशेषाांकक ेँ \nमूल्िान  मानै िथथ  ('प्रीथत कारण सेतु बान्हल’ मे कीथतिनाथ झा, \nकल्पना झा, प्रणि क ु मार झा, धनाकर ठाक ु र आहदक आलेख), \nओतहह  वकि ु िाठक विदेह  विशेषाांकक ेँ साहहत्य अकादमी िुरस्कारसँ \nबेसी  महत्विूणष  मानै िथथ  ('प्रीथत कारण सेतु बान्हल’ मे लक्ष्मण \nझा 'सागर'जीक  आलेख) यद्द्ि विदेह  साहहत्य अकादमी िुरस्कारक \nआलोचना करैत अछि  मुदा अकादमी द्वारा िुरस्कार िोहड़  जे  \nप्रकाशन एिां आन काज िै  तकर प्रसांशा सहो  करैत अछि।  तथावि  \nजँ  वकि ु ओ िाठक विदेह  विशेषाांकक ेँ कोनो सम्मान-िुरस्कार िा वक \nसाहहत्य अकादमी िुरस्कारसँ बेसी  महत्विूणष  मानै िथथ  तँ ई विदेह  \nलेल छनत्यिते प्रेरणादायी बात िै।  \n3 \nविदेहक  जीवित  विशेषाांक शांखलामे वकनकर चयन हो  ताहह लेल \nमोटा-मोटी छनच्चाक वकि ु बबिंदुक  िालन कएल जाइत अछि - \n1) लगभग  िाँच-िह  मास िहहनेसँ  विदेह  अिन  िाठकक ेँ सुझाि \nदेबा लेल लेल सूचना दैत अछि।  \n2) आएल सुझािमेसँ विदेह  मात्र जीवित  लेखकक ेँ चयन करैत \nअछि।  सांस्था सेहो  िताषमनमे जीिांत  हेबाक चाही। \n3) सभ  जीवित  मैथथलकमी , सांगीतकमी, साहहत्यकार-सम्पादक आ \nरांगमांचकमी-रांगमांच-छनदेशकक बीचमे  हुनकर  लेखन/ काज एिां \nआचरणक साम्यता देखल जाइत अछि।  जाहह  लेखकक लेखन/ \nकाज ओ आचरणमे बेसी  साम्यता (कम फाँक) भेटैए  तेहन  िह  \nटा नाम चयछनत होइत  अछि।   66 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n4) िह  नाम एलािर  ई तुलना कएल जाइत िै  जे  ई िहो  \nमैथथलकमी , सांगीतकमी, साहहत्यकार-सम्पादक आ रांगमांचकमी-\nरांगमांच-छनदेशक अथिा  सांस्थाक ेँ रचना जलखबाक िा समाजजक \nकाज क े लाक एिजमे  समाजसँ की भेटलछन।  \n5) जजनका सभसँ  कम भेटल  बुझाइत अछि  ताहह तीन मैथथलकमी , \nसांगीतकमी, साहहत्यकार-सम्पादक आ रांगमांचकमी-रांगमांच-\nछनदेशक, सांस्थाक ेँ अछगला चरण लेल राष्टख लैत िी।  \n6) एहह  तीन चयछनत जीबबत  मैथथलकमी , सांगीतकमी, \nसाहहत्यकार-सम्पादक आ रांगमांचकमी-रांगमांच-छनदेशकक िा \nसांस्थाक रचना, काज, हुनक  उद्येश्य आहदक बीचमे  िरस्पर तुलना \nकएल जाइत अछि  आ, \n7) अांथतम रूिसँ  विदेह  द्वारा नाम चुछन सालक अांतमे घोषणा कएल \nजाइत अछि  आ छनयत समयिर  ई विशेषाांक छनकालबाक प्रयास \nकरैत िी।  एकर मतलब  ई भेल  जे  िाठकक ेँ सुझाि देबाक सूचना \nहरेक  बखषक  अप्रैल-मइ धररमे चजल जाइत िछन।  \nप्रश्न उहठ सक ै ए जे वक उिरक छनयम एहन िै जाहहमे अांथतम रूिसँ \nसभ सुयोग्य जीवित लेखक क े र चयन समयिर भ़ऽ जेतछन ? तऽ \nएकर उत्तर िै - नै। विदेहक  अिन  सीमा िै  आ विदेहक  िाठक लग \nसेहो  अिन  सीमा िछन। मुदा अही सीमाक सांगे हमरा सभक ेँ  अिन \nयथासाध्य श्रेष्ठ देबाक िै आ मैथथली लेल एकटा एहन रस्ता बना \nदेबाक िै जाहहसँ आबए बला 500-600 बखषक साहहत्य विदेहक \nलीकसँ प्रेरणा िाबए। अही विचारक सांग विदेह ओहन जीवित  \nलेखकिर अिन धेआन सेहो क ें हद्रत कऽ रहल अछि जे वक सुयोग्य \nिथथ मुदा जजनकािर विदेहक विशेषाांक कोनो कारणिश नहह  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 67 \nप्रकाजशत भऽ सकल। एकर नाम भेल विदेहक \"छनत निल जसरीज\"। \nएहह नि विचारक मुख्य बबिंदु एना अछि - \n1) विदेहक  सांिादक गजेन्द्र ठाक ु र एकटा कोनो जीवित  लेखक िा \nकलाकारिर एकाग्र आलोचना करता मने ओहह  लेखक क े र \nउिलि  सभ  साहहत्यिर। एहह  िोथीक  भाषा मैथथली  अथिा  अांग्रेजी \nकोनो एक भाषामे रहत।  एहह  िोथीक  िहहल  रूि  ई-बुक  क े र रूिमे  \nआएत आ प्रयास रहत  जे  एकर वप्रिंट सेहो  आबए  जे  वक िररस्थस्थथतिर \nछनभषर  करतै।  \n2) लेखक िा कलाकार क े र चुनाि सांिादक अिन  रुजच  िा विदेह  \nटीमक रुजच  क े र हहसाबें करता। \n3) एहहमे  ओहने  लेखक िा कलाकार क े र चयन सांभि  हएत  \nजजनकर  उिलि  हरेक  िोथीक  PDF रूिमे  विदेहक  माध्यमसँ \nसािषजछनक  भेल  िछन।  कलाकार लेल यूट्यूब एिां आन साइट सेहो  \nमान्य हेतै।  \n4) एहह  िररयोजनाक  लेल चयछनत लेखक िा कलाकारिर काज \nसांिादक क े र समय क े र अनुसारे हेतै।  तँइ एकर समय सीमा कहब  \nसांभि  नहह।   \nछनत निल  जसरीजमे  एखन धरर प्रकाजशत िोथीक  सूची एना अछि  \n(िहहनेक  विशेषाांक सभमे  ई िम  नहह  िल , एहहठाम सांशोछधत आ \nिूणष  सूची अछि )- \n1. Rajdeo Mandal- Maithili Writer (2022) \n2. JAGDISH PRASAD MANDAL- Maithili Writer (2023)  \n3) छनत निल  सुभाष  चन्द्र यादि (2023) िोथी.क  म pothi.com \n4) छनत निल  सुशील (2023, सांशोछधत 2024) िोथी.क  म \npothi.com  68 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nएकर अथतररि विदेहक ितषमान अांक सभमे धारािाहहक रूिें \" छनत \nनिल हदनेश छमश्र \" सेहो प्रकाजशत भऽ रहल अछि जकर  िोथी रूि \nजत्यल्दये आएत।   \nएहहठाम ईहो  स्पि कऽ दी जे  विदेह  विशेषाांक िा छनत निल  जसरीज  \nक े र चयन लेखकक शुरूसँ  लऽ चयन हेबाक समय धररक आकलन \nअछि।  माछन जलअ विदेह  विशेषाांक िा छनत निल  जसरीजमे  चयछनत \nभेलाक बाद, विशेषाांक िा िोथी  प्रकाजशत भऽ  गेलक बाद जँ  \nचयछनत लेखकमे नैथतक स्तरिर  कोनो विचलन  अबैत  िछन  तँ आन \nलोकक सांगे विदेहो  हुनकर  विरोध  करत। फ े रो स्पि कऽ दी जे  \nहमरा लोकछन मात्र नैथतक स्तर क े र बात क े लहुँ अछि , विचारधारा \nिा आन कोनो स्तरक नहह।  विदेह  लेल उत्तर-दश्रक्षण, िूरब -ित्यिम, \nआकाश-िाताल सभ  विचारधारा अिने  िै  बशते  वक ओ छमथथला, \nमैथथली  आ मैथथलक  हहतमे  हो।  \nआब  बात करी विदेह  जलटरेचर  फ े स्टीभल क े र। विदेह  अिन  आन \nकायषिम सांगे \"विदेह  जलटरेचर  फ े स्टीभल\" क े र शुरुआत  कऽ रहल  \nअछि।  एकर िररभाषा  हम  ई रखने िी  जे  एक बखषमे  एक लेखक \nद्वारा एक विधामे जे  रचना विदेहमे  प्रकाजशत हएत  तकरा हम  सभ  \nिोथीक  रूिमे  दऽ ओहह  सांबांछधत लेखक लग ओकर जलिंक िठा \nदेबछन।  जँ  लेखकक सहमथत  रहतछन  तऽ एक ै िोथीमे  विभभन्न विधाक ेँ \nसेहो  समेटल जा सक ै ए। एहहमे  भाग लेबाक छनम्नजलष्टखत प्रविया \nरहत - \n1) विदेहक बखषमे क ु ल 24 अांक प्रकाजशत होइत िै सामान्यतः हरेक \nमासक 1 आ 15 तारीखक ेँ । ई फ े स्टीभल हरेक बखष 1 जनिरीसँ लऽ \nकऽ 15 हदसम्बर बला अांकमे प्रकाजशत रचनािर लागू हएत। रचना  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 69 \nटाइि कएल रहबाक चाही। रचना िठेबाक लेल मेल अछि - \neditorial.staff.videha@gmail.com विदेह ऑनलाइन िबत्रका िै \n)मैथथलीक िहहल (तँइ लेखकीय प्रथत मात्र PDF रूिमे देल जाइत \nिै।  \n2) विदेह लेल रचना दू भागमे अछि , गद्य एिां िद्य। गद्य एिां िद्य \nक े र सभ विधा लेल ई मान्य अछि )मुदा िांदमुि कविता लेल  \nसांिादक अिन वििेकक प्रयोग करताह जे ई रचना िोथी लेल  \nउियुि हेतै िा वक नहह , एहन नहह जे िांदमुिमे नीक रचना नहह \nभऽ सक ै ए मुदा मैथथलीमे िांदमुिक ेँ  गलत मतलब छनकाजल कविता \nविधाक ेँ  सत्यानाश कऽ देल गेलै  (विदेहक क ु ल  24 अांकमे जँ \nकोनो रचनाकारक गद्य )जेना आलेख , आलोचना, समीक्षा, कथा, \nकथेतर गद्य, यात्रा,सांस्मरण आहद  (क े र  15-20 टा रचना हेबाक \nचाही। बीहछन कथा एिां लघुकथा कमसँ कम 200 हेबाक चाही। \nउिन्यास, नाटक आहद जँ 24 अांकमे िूरा भऽ गेल अथिा जाहह \nअांकमे िूरा भऽ जेतै तकर बाद ओहहिर काज शुरू कऽ देल जेतै। \nिांदोबद्ध िद्य िा गजल 100 टा हेबाक चाही। िोट -िोट िांदोबद्ध  \nरचना जेना दोहा, सिैया आहद लेल कमसँ कम 500 रचना हेबाक \nचाही। िांदोबद्ध िद्य एिां गजलक छनच्चा ओकर विधान एिां नाम \nसेहो देनाइ अछनिायष रहत। िांदोबद्ध िद्य िा गजल िूणषतः मानक \nहेबाक चाही , ितषनी सही हेबाक चाही , अन्यथा 100 सांख्या भेलाक \nबादो विदेह ओहहिर विचार नै करत। लेख लेल सेहो एहने बात \nमाछन कऽ चलू। गोल -मटोल भाषा बला समीक्षा-आलोचना मान्य  \nनहह हएत। तहहना जाहह सांस्मरण मे आनसँ बेसी अिनािर लीखल \nगेल हो सेहो मान्य नहह हएत।  \n3) जेना उिन्यास िा नाटक धारािाहहक रूिमे प्रकाजशत होइए  70 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nतेनाहहते कोनो एक विषयिर आलेख , आलोचना सेहो धारािाहहक \nरूिमे मान्य हएत। लेखक अिना हहसाबें विषय क े र चयन कऽ \nसक ै त िथथ। मुदा एहह बखष हम मात्र उदाहरण लेल एकटा विषय \nएक रचनाकार लेल प्रस्तावित कऽ रहल िी जाहहसँ आरो स्पि \nहएत। जेना वक एहह बेर लेल हम विषय बनेलहुँ \"मैथथली साहहत्यमे  \nउिेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एिां हुनक िररिारक योगदान  \"आ एहह लेल  \nहम कल्पना झाजीक ेँ  नाछमत कऽ रहल छियछन। आब कल्पना जी \nसुविधानुसार एहह विषयिर जेन ाा -जेना खांि जलखैत चजल जेतीह  \nआ विदेहमे प्रकाजशत होइत रहत आ अांतमे िोथीक रूिमे आबब \nजाएत।  \n4) जनिरी 2026 आ तकर बाद हरेक सालक जनिरीमे ओहन \nलेखक सभक ेँ  सूचना देल जेतछन जे एहह िाइटेररयाक ेँ  िूरा क े लाह , \nआ हुनकासँ ओहह रचना सभहक सांशोछधत रूि माँगल जेतछन। जे \nलेखक जाहह समयमे सांशोछधत रूि देताह तकरा ओहह समयक \nहहसाबें आ हुनकर जलष्टखत सहमथतक सांग ओहह रचना सभक ेँ  \nसमेवट ओकरा िोथी रूि देल जाएत , ओकरा ISBN सेहो देल जाएत \nआ ओकर जलिंक सांबांछधत लेखकक ेँ  दऽ देल जेतछन। जलिंक देलाक \nबाद लेखक -िाठक अिन मूल् लगा ओकरा कीछन सक ै  िथथ। \nविदेह िय-वििय  क े र काज नहह करैत अछि तँइ एहहसँ सांबांछधत \nकोनो समस्या लेल विदेह उत्तरदायी नहह हएत। हँ , स्ववििेकक \nउियोग करैत विदेह टीम लेखकक समस्याक समाधान करबाक \nलेल प्रयास कऽ सक ै  िथथ। \n5) एहह योजनाक अांतगषत आएल िोथीमे विदेहक नाम , लोगो, \nओकर उद्येश्य, आन सूचना सहहत ईहो जलखल रहत जे ई िोथी  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 71 \n\"विदेह जलटरेचर फ े स्टीभल बखष \"....योजना द्वारा चुनल गेल अछि।  \n6) रचना विदेह लेल अप्रकाजशत हो माने ओकर प्रकाशन आन \nकतहुँ नै भेल हो। जँ िोथी रूिमे एलाक बाद िता चलल जे ओहह \nक े र रचना आन ठाम ििल िै तऽ ओकर जलिंक नि कऽ देल जेतै।  \n7) रचनाक गुणित्ता एिां ओकर मौजलकता लेल लेखक अिने \nउत्तरदायी हेता। मौजलकता सांबांधी कोनो वििाद भेलािर ओहह \nिोथीक जलिंक नि कऽ देल जाएत आ ओहह लेखकक रचनाक ेँ  िुनः \nविदेहमे नै िािल जाएत।  \n8) विदेह हदससँ कोनो प्रकारक वित्तीय सहायता लेखकक ेँ  नै \nभेटतछन कारण , विदेह वकनकोसँ लैतो नै िै। विदेह मात्र रचनाक ेँ  \nसमेवट, ओकर हिजाइन आ ISBN लेल प्रयास करत। \n9) एहहमे साझी सांकलन आहद मान्य नै हएत। \n10) विदेहमे प्रकाजशत रचना लेल जे छनयम िहहनेसँ अछि से \nयथाित रहत आ एहह फ े स्टीभेलक रचनािर सेहो लागू हएत। \nिाठक -लेखक चाहथथ तऽ विदेहिर जा कऽ िूरा ब्यौरा देष्टख सक ै  \nिथथ।  \nनोट - विद ाेह  जलटर ेचर  फे स्टीभ ल के र  घोष णाक मात्र वकि ु ए हदन \nबाद 1 जनिरी 2025 सँ \"मैथथली साहहत्यमे उिेन्द्र नाथ झा  'व्यास' \nएिां हुनक िररिारक योगदान  \"क े र आलेख शुरू भऽ गेल। िाठक \nएहह लेल विदेहक  1 जनिरी 2025, अांक 409 िबढ़ सक ै  िथथ।  \nबादमे \"मैथथली  साहहत्यमे तारानाथ झा एिां हुनक  िररिारक  \nयोगदान\" क े र घोषणा सेहो  भेल  जकरा  जलखबा लेल हहतनाथ झा \nजीसँ  अनुरोध कएल गेल। \n4 \nऊिर  भ ेल ज े काज  ह म सभ  कऽ सकलहु ँ तकर  वि ि र ण मुदा वकि ु   72 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nएहनो घोषणा िै जे वक हम सभ नै कऽ सकलहुँ जेना 2016 मे \nहम सभ िरमेश्वर कािहड़ , कमला चौधरी आ िीरेन्द्र मल्लल्लक \nविशेषाांक क े र घोषणा कइयो कऽ नहह प्रकाजशत कऽ सकलहुँ। िाठक \nएहह घोषणाक ेँ  एहह जलिंकिर देष्टख सक ै  िथथ - सूचना बादमे विदेहक \n\"िीरेन्द्र मल्लल्लक विशेषाांक\" (जे वक प्रकाजशत नै भऽ सकल) लेल \nिीरेन्द्र मल्लल्लक जीक साक्षात्कार जे नबोनारायण छमश्रजी से \nविदेहक 337म  अांकमे प्रकाजशत भेल िाठक एकरा एहह जलिंकिर \nिबढ़ सक ै  िथथ - 1 जनिरी 2022 अांक 337  \n2017 मे विदेह  \"नेिालक ितषमान मैथथली  साहहत्य\" विषयक  \nविशेषाांक छनकालबाक नेयार क े ने िल  जे  एखन धरर िूरा  नहह  भऽ  \nसकल अछि।    \nतेनाहहते विदेहक \"साहहत्यत्यक भ्रिाचार विशेषाांक\" हमरा लोकछन \nएखन धरर नै प्रकाजशत कऽ सकलहुँ अछि। एकर घोषणा हम 2019 \nमे क े ने रही। एहह घोषणाक फ े सबुक जलिंक देखू । \nहमरा लोकछन िां. गोविन्द झाजीिर  कोनो काज नहह  कऽ सकलहुँ  \nसे दुख आजीिन  रहत।  एहन  नहह  िै  जे  हमरा लोकछन प्रयास नहह  \nक े लहुँ मुदा कोनो ठामसँ उत्साह नहह  भेटल।  10 अक्टू ब र 2020 \nफ े सबुकिर  हम  सभसँ  आग्रहो क े ने रहहयछन मुदा...। एहह  घोषणाक \nफ े सबुक जलिंक देखू। \n \n \n \n \n  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 73 \nिररजशि -1 \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n 74 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nिररजशि -2 \n \nिररजशि -3 \nविदेह अिन कोनो अांकमे \"साहहत्यत्यक भ्रिाचार विशेषाांक\" छनकालत \n(जलिंक कमेंटमे) ताहह लेल अिने सभसँ छनम्नजलष्टखत विषयिर \nआलेख आहद चाही।   \n1.साहहत्य, कला एिां सरकारी अकादमीः- \n(क) िुरस्कारक राजनीथत  \n(ख) सरकारी अकादेमीमे िैसबाक गैर -लोकताांबत्रक विधान \n(ग) सत्तागुट आ अकादमी क े र काजक तौर-तरीका \nघ) सरकारी सत्ताक िद्म विरोधमे उिजल तात्काजलक समानाांतर \nसत्ताक कायषिद्धथत (1985सँ एखन धरर)  \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 75 \nङ) अकादेमी िुरस्कारमे िाइ फ ै क्टरः छमथक िा यथाथष  \n2.व्यछिगत साहहत्य सांस्थान आ िुरस्कारक राजनीथत \n3.प्रकाशन जगतमे िसरल भ्रिाचार आ लेखक  \n4. मैथथलीक िद्म लेखक सांगठन आ ओकर िदाछधकारी सभहँक \nआचरण \n5.मैथथली विभागमे िसरल साहहत्यत्यक भ्रिाचारक विविध रूिः - \n(क) िाठ्यिम  \n(ख) अध्ययन-अध्यािन \n(ग) छनयुछि  \n6. साहहत्यत्यक ित्रकाररता, ररव्यू, मांच, माला, माइक आ लोकािषणक \nखेल-तमाशा \n7.लेखक सभहँक जन्म -मरण शताब्दी क े र चुनाि , क ै लेंिरिाद आ \nतकर ा ि ाि ू क र ाज नीथत \n8.दजलत एिां लेष्टखका सभहँक सांगे भेद -भाि आ ओकर शोषणक \nविविध तरीका  \nउिरक विषयक अथतररि जँ वकयो साहहत्यत्यक भ्रिाचारक कोनो \nनि विषयिर जलखए चाहथथ तँ ओकरो स्वागत रहत।  \n \n \n \n \n \n \n \n  76 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nिररजशि -4 \n \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 77 \n \n 78 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nविशेषाांकसँ सांबांछधत फोटो जे सभ ऊिर भऽ सकल से एना अछि - \n \nअरविन्द ठाक ु र अिना ऊिरक विशेषाांक क े र चचष करैत , एहह \nफ े सबुक िोस्टक जलिंक - अरविन्द ठाक ु र \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 79 \n \nजगदीश चांद्र ठाक ु र 'अछनल' अिना ऊिरक विशेषाांक क े र चचष \nकरैत, एहह फ े सबुक िोस्टक जलिंक - जगदीश चांद्र ठाक ु र 'अछनल' \n 80 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nशरहदन्दु चौधरी अिना ऊिरक विशेषाांक क े र चचष करैत , एहह \nफ े सबुक िोस्टक जलिंक - शरहदन्दु चौधरी \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 81 \n \nलक्ष्मण झा 'सागार' अिना ऊिरक विशेषाांक क े र चचष करैत , एहह \nफ े सबुक िोस्टक जलिंक - लक्ष्मण झा 'सागार' \n \nनरेन्द्र झा विशेषाांकक ेँ  वप्रिंट करबा कऽ क ु णालजी हुनका लग िहुँचा \nदेलष्टखन, एहह फ े सबुक िोस्टक जलिंक - नरेन्द्र झा \n 82 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nरामाितार यादिजीक ेँ  हम अिन मेलसँ हुनका ऊिर प्रकाजशत \nविशेषाांकक िी.िी.एफ िठेजलयछन , तकर उत्तर \n \nहहतनाथ झा अिना ऊिरक विशेषाांक क े र चचष करैत , एहह फ े सबुक \nिोस्टक जलिंक - हहतनाथ झा \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 83 \n \nसुशील जी अिन हाथमे िोथी \"छनत निल सुशील\" रखने  (फोटो \nसौजन्य-नबोनारायण छमश्र, कोलकाता) \n \n 84 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nMSU क े र सदस्य वप्रयांका छमश्रा द्वारा कएल गेल कमेंट। फ े सबुक \nजलिंक- MSU \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 85 \n \nछमथथला विकास िररषद् विशेषाांकक लेख सांस्थाक अध्यक्ष श्री \nअशोक झा द्वारा शेयर कएल गेल िोस्ट। \n \n\"विदेहक रील   मैथथली भाषाक \"  उफ ष \" शाटष भीहियो विशेषाांक  /\nविकासमे री ल \"शाटष भीहियो क े र भूछमका  / \n 86 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nहम अिन िोथी \"मैथथली िेब ित्रकाररताक इथतहास \"मे रील माने  \nशाटष भीहियोसँ मैथथली भाषाक ेँ  कतेक फायदा भेलै तकर सांश्रक्षप्त \nसूचना देने रही सांगहह ओही ठाम हम भाषाशास्त्री सभसँ आग्रह \nक े ने रही जे ओ सभ एहह विधाक ेँ  भाषा-विज्ञानक चश्मासँ देखथ द्ा। \nई अलग बात िै जे रील बनबऽ बलाक ेँ  एक सीमा आ लोकवप्रयता \nिार क े लाक बाद प्रचुर कमाइ सेहो होइत िै।  \nमुदा मैथथलीमे सामान्य साहहत्यकारसँ लऽ कऽ भाषाशास्त्री धरर \nअिनाक ेँ  अकादमी, प्रायोजजत सांस्था, िाइ देछनहारक कायषिम धरर \nसमेवट लेने िथथ। एहन स्थस्थथतमे एक बेर फ े र विदेह एहह विषयिर \nअिनाक ेँ  आगू कऽ रहल अछि आ \"विदेहक रील  / शाटष भीहियो \nविशेषाांक \"उफ ष  \"मैथथली भाषाक विकासमे रील  / शाटष भीहियो क े र \nभूछमका \"एक अांक क ें हद्रत करबाक विचार कऽ रहल अछि।  \nएहह विशेषाांकमे मैथथलीक ओहन वियेटर सभहक चैनलिर जलखल \nजेबाक चाही जजनकर चैनलिर अछधकाांश रील मैथथलीक िछन , \nआन भाषाक रील बला चैनलिर लीखल लेख एहह अांक लेल मान्य \nनहह हएत।  \nएहह अांकक ेँ  प्रकाजशत हेबाक एखन समय -सीमा नहह अछि , जहहया \nआलेख सभ आबब जाएत तहहया हम सभ एकर तारीख तय करब। \nआलेख विदेहक मेल आइिी - \neditorial.staff.videha@zohomail.in िर िठाओल जाए।  एहह \nवि शेष ाांक लेल वकि ु  तथ्य दऽ र ह ल ि ी ज ाहह सँ अह ाँ सभ केँ  सुवि धा \nरहत - \n1) रील बनेबाक लेल प्रमुख ठेकाना। \n2) रील कोना ब नाओल जाए, मोनेटाइज कोना कएल जाए, कथा- विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 87 \nिटकथा क े हन हेबाक चाही।  \n3) मैथथलीक प्रमुख रील चैनल क े र नाम, जलिंक, ओकर प्रयोगकताष \nएिां ओकर सांगी कलाकार। \n4) मैथथ लीक वकि ु  अथतलोकवप्रय र ील आ ओकर  भ ावष क वि ि ेचना। \n5) मैथथलीक रील उद्योग आ आथथिक लाभ।  \nअहाँ सभ लग जँ आरो कोनो विषय हो एहहसँ सांबांछधत तऽ लीष्टख \nसक ै त िी। सांगहह जे लीष्टख सक ै  िथथ थतनको लग सूचना देल \nजाए। \nिोस्टक सांग लागल रील प्रतीकात्मक अछि आ ई सररता क ु मारी \nचैनल क े र अछि।  \n \n 88 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nनोट- विदेह  विशेषाांक जाहह  खांिमे अहाँ सभ  ई सूचना िबढ़  रहल  \nिी  तकर नाम िै  \"प्रस्तुत विशेषाांकक सांदभषमे\" मुदा हरेक  विशेषाांकक \nएहह  खांिमे वकि ु ने वकि ु भभन्नता भेटत  जकर  कारण अछि  जे  \nभूतकालमे जे -जे  हम  सभ  काज क े ने िी  तकरा सभक ेँ फ े सबुक िा \nआन जलिंकक ेँ ताकब समयसाध्य काज िै  तँइ हमर  आग्रह रहतछन  \nिाठक िगषसँ  जे  निीनतम  आ सांशोछधत सूचना लेल ओ जाहह  \nसमयमे तकता ताहह समयक अांथतम विदेह  विशेषाांकक ई खांि देखथथ  \n(ई विशेषाांक कोनो क ै टेगरीक भऽ  सक ै ए)। हुनकर  समस्याक \nसमाधान भऽ  जेतछन।  सांगहह एहह  विशेषाांकमे जँ  वकि ु ि ू टत से से \nहम  सभ  भविष्यमे  आबऽ  बला विशेषाांकमे सांशोछधत कऽ िरसबै।  \nइएह  िम  िै  आ लगैए जे  लगभग  आगामी एक-दू बखषमे  हम  एहह  \nिन्नाक अांथतम स्वरूि  िाबब  लेब।  \n \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 89 \n१.२.भिनाथ झा क े र संक्षिप्त पररचय  \nएहहठाम प्रस्तुत अछि भिनाथ झा जी क े र सांश्रक्षप्त िररचय। भिनाथ \nझाजी िहहने भिनाथ भिन , भिनाथ झा 'भिन ' आहद क े र नामसँ \nजलखैत िलाह। एहह विशेषाांक क े र आलेख सभमे तीनू  नाम आबब \nसक ै ए। हहनक मुख्य रुजच िछन - भारतीय ज्ञान-िरम्पराक \nअप्रकाजशत ग्रन्थक ि ाण्डु जलवि क सम्पादन एि ां अनुि ाद। छमथथलाक \nज्ञान-िरम्पराक प्रचार-प्रसार। छमथथलाक इथतहास सम्बन्धी भ्राल्कन्त \nसभहक छनिारण क े र प्रयास। सांस्क ृ त, अांगरेजी एिां हहन्दीमे लीष्टख \nछमथथलाक ेँ  देशक अन्य क्षेत्रक बीच उजागर करबाक मानजसकता। \nहहनकर सांिक ष  सूत्र िछन WhatsApp-9430676240 आ \nbhavanathjha@gmail.com,  \nhttp://brahmipublication.com/। हहनक िररिारक विशेष \nजानकारी अही िन्नामे नीचा जा कऽ भेटत।  \nएहह िररचयमे देल गेल सूची िुरान मानकिर अछि मने िुरान \nसूचनासँ शुरू भऽ ओकर अांतमे नि -नि सूचना जोड़ैत जाएब। \nजखन वक शोधित्र , शोध आलेख सभमे अांतराषष्टष्ट्रय मानक देल \nजाइत िै मने एकदम  नि सूचनासँ शुरू भऽ कऽ अांतमे िुरान \nसूचना। मुदा विदेह अिन िाठकक ेँ  ध्यानमे रखैत िुरान मानकक \nप्रयोग करैत अछि। विदेहक िाठक सामान्य िगषक रहैत अछि , शोधक \nफामेटसँ बेसी हुनका सूचनाक ताक रहैत िछन।  हमरा जनैत िुरना \nमानकक एकटा ईहो फायदा िै जे सूची देखबामे कम्म समय \nलागत कारण ओकर प्रयोग बहुत हदनसँ होइत रहल िै आ ई  90 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nमानि -मस्थस्तष्कमे रचल-बसल िै। तँइ सुविधाजनक िै।  \n \nचित्र- 1 \nनाम: भिनाथ झा  \nजन्म थतथथ: 23 जसतम्बर, 1968 ई. \nमाता: योगेश्वरी देिी \nविता: स्व. िां. अमरनाथ झा \nदाइ: स्व. दुगाष देिी  \nबाबा: स्व. बुछद्धनाथ झा \nजन्म स्थान: ग्राम- हटाढ़ रुिौली , िाकघर - हटाढ़ रुिौली , भाया- \nझांझारिुर, जजला- मधुबनी , बबहार।  \nभिनाथ झा  क े र पररिारक अन्य सदस्य: \nपत्नी: श्रीमती क ु मुद झा \nसंतान: श्री राक े श क ु मार, श्रीमती आरती छमश्र, श्रीमती अलका \nझा आ अभभचन्द्र झा \nितषमान छनिास : खास महाल, मारुथत नगर , िोस्टल िाक ष  रोि , \nिटना -800020 \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 91 \nितषमान ित्राचार:  प्रकाशन विभाग, महािीर मन्हन्दर, िटना, 800001 \nचिक्षा:  \n1. एम.ए. (सांस्क ृ त) लजलत नारायण छमथथला विश्वविद्यालय, \nदरभांगा, 1992 ई. \n2. साहहत्याचायष, कामेश्वर जसिंह दरभांगा सांस्क ृ त विश्वविद्यालय, \nदरभांगा, 1995. \nदक्षता: \n1. भाषा -ज्ञान- मैथथली (मातृभाषा) , सांस्क ृ त, हहन्दी, अांग्रेजी। \n2. प्राचीन जलवि ज्ञान– थतरहुता (छमथथलाक्षर), देिनागरी , क ै थी, \nबांगला, ब्राह्मी। \n3. विशेष दक्षता – ि ाण्डु जलवि  विज्ञान एिां जशलालेख विज्ञान। \nिृचि:  \n1. व्याख्याता, साहहत्य विभाग, अजजत क ु मार मेहता सांस्क ृ त जशक्षण \nसांस्थान, लदौरा, कल्ाणिुर , समस्तीिुर, 1998-2003 धरर। (मानि \nसांसाधन विभाग, भारत सरकारसँ सम्बद्ध राष्ट्रीय सांस्क ृ त सांस्थानसँ \nस्वीक ृ त।) अही समयािछधमे कामेश्वरजसिंहदरभांगा -\nसांस्कृ तवि श्ववि द्यालय लेल अनुब ांधक आधार ि र  ब हु त र ास ि ाांि ु जलवि  \nजलप्यांतरणक काज सेहो क े लाह। \n2. प्रकाशन िदाछधकारी, प्रकाशन विभाग, महािीर मन्हन्दर न्यास, \n2003 ई.सँ एखन धरर।  \nसरकारी एिां गैर सरकारी सांस्थाक सदस्यता: \n1. मनोनयन- समाछनत सदस्य, बबहार राज्य धाछमिक न्यास िषषद् \n(राज्य सरकार क े र सांस्था), 2010 ई.सँ माचष 2016 धरर। \n2. सदस्यता- मैथथली भाषा एिां जलविक विकास हेतु मानि सांसाधन \nविकास मन्त्रालय, भारत सरकार द्वारा गहठत सछमथत, 2018  92 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nि ाण्डु जलवि  व्यि स्थाि न एि ां सूचीि त्र छनमाषण: \n1. ग्राम- जसरजसयाँ कलाँ, रानीगांज, सहरसा में िा. ब्रह्मानन्द झा \nक े  व्यछिगत अस्त-व्यस्त ि ाण्डु जलवि  सांग्रह  का व्यि स्थाि न एि ां \nसूचीित्र का छनमाषण, 1998 ई. \n 2. “A Descriptive catalogue of Sanskrit Manuscripts \npreserved in Bihar Research Society, the Research & \nPublication wing of the Patna Museum, Patna,” 2014. \n3. श्रीमती वप्रयांिदा अयर (सुिुत्री- िा. रथतकान्त छमश्र, बरौनी \nड्यौढ़ी) क े  व्यछिगत सांकलन में अिस्थस्थत अस्त-व्यस्त 250 \nि ाण्डु जलवि यों का सूचीि त्र छनमाषण, देहरादून स्थस्थत आिास िर , \nअगस्त, 2015 ई. \nसेछमनार एिां कायषशाला: \n1. Resource person- National Translation Mission, National \nSeminar on “Knowledge text Translation in Maithli”, 23-\n24 Nov., 2010. \n2. सांसाधन-िुरुष - स्नातकोत्तर सांस्क ृ त विभाग, लजलत नारायण \nछमथथला विश्वविद्यालय, दरभांगा, ‘ भारतीय िाङ्मय में िभणित \nक ृ ष्णचररत की प्रासांछगकता’ विषय िर विश्वविद्यालय अनुदान \nआयोग द्वारा आयोजजत सांगोष्ठी, 2012 ई. \n3. शोधित्र िाचन - बोधगया एिां िटनामे राष्ट्रीय एिां अांतरराष्ट्रीय \nसांछमनारमे Emperor Ashoka and Buddhism विषयिर , बौद्ध \nमहोत्सि , 2013. \n4. शोधित्र िाचन – सांस्क ृ त अकादमी, बबहार सरकार द्वारा \nआयोजजत राष्ट्रीय सांस्क ृ त सम्मेलन में शोधित्र िाचन, 11 -12  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 93 \nअप्रैल, 2013 \n5. Resource person – National Translation Mission, \nWorkshop for translation into Sanskrit of the web -\ncontent of The Indian Institute of Languages, Mysore, \nFebruary, 2015. \n6. Resource person – National Manuscript Mission, \nWorkshop scripts training, (On Mithilakshar Script) \nBhagalpur University, June, 2015. \n7. Resource person– Nalanda Open University, Workshop \nscripts training, Patna, 23 January, 2016. \n8. सांसाधन-िुरुष , महािीर मन्हन्दर द्वारा आयोजजत, कमषकाण्ड \nप्रजशक्षण कायषशाला, कोनहार घाट, हाजीिुर , अगस्त-जसतम्बर, \n2016 ई. \n9. सांसाधन िुरुष - Center for Development of Advanced \nComputing, C -Dac, Mysore द्वारा छनमाषणाधीन \nछमथथलाक्षर/थतरहुता Font क े र छनमाषण। \n10. सांसाधन िुरुष – बबहार सरकार क े  कला , सांस्क ृ थत एिां युिा \nमन्त्रालय (सांग्रहालय विभाग) द्वारा  छमथथलाक्षर प्रजशक्षण \nकायषशाला में जलवि प्रजशक्षण- 28 जनिरी , 2018 से आरम्भ।  \n11. सांसाधन िुरुष - मैथथली साहहत्य साहहत्य सांस्थान, िटना, \nभारतीय भाषा िररषद् , बबहार िुराविद् िररषद् , इांटैक बबहार चैप्टर \nएिां फ े सेस, िटना क े  सांयुि तत्त्वािधान में बबहार िुराविद् िररषद् , \nिटना क े  सभाकक्ष में आयोजजत कायषशाला में छमथथलाक्षर का \nप्रजशक्षण, 20-26 मई, 2018 ई. \n12. सांसाधन िुरुष - भारतीय भाषा सांस्थान, मैसूर एिां मैथथली  94 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nसाहहत्य सांस्थान, िटना क े  सांयुि तत्त्वािधान में दरभांगा में \nआयोजजत छमथथलाक्षर एिां क ै थी जलवि प्रजशक्षण कायषशाला में \nछमथथलाक्षर का प्रजशक्षण, जुलाई, 2018 ई. \n13. सांसाधन िुरुष - र ाष्ट्रीय ि ाण्डु जलवि  छमशन एि ां भ ूि ेन्द्र नार ायण \nमण्डल विश्वविद्यालय द्वारा आयोजजत 21 हदि सीय ि ाण्डु जलवि  \nकायषशाला में छमथथलाक्षर का प्रजशक्षण- जसतम्बर, 2018. \n14. व्याख्यान-इसमाद फाउांिेशन, दरभांगा की ओर से आचायष \nरमानाथ झा हेररटेज सीरीज क े  तहत मो . शफी स्मृथत व्याख्यान, \nविषय - 'विदेह की राजधानी: छमथथला की खोज ', 28 अप्रैल, 2019. \n15. सांसाधन िुरुष - भारतीय भाषा सांस्थान, मैसूर द्वारा दरभांगामे \nआयोजजत छमथथलाक्षर एिां क ै थी जलवि प्रजशक्षण कायषशालामे \nछमथथलाक्षरक प्रजशक्षण, 2018 ई. \n16. सांसाधन िुरुष - फरिरी , 2023 मे इांहदरा गाांधी राष्ट्रीय कला \nके न्द्रक अन्तगषत र ाष्ट्रीय ि ाण्डु जलवि  छमशनमे मैथथ लीक अप्रकाजशत \nि ाण्डु जलवि ि र  सेछमनार  एि ां अभभ वि न्यास (orientation) कायषिममे \nसहभाछगता। \n17. सांसाधन िुरुष - र ाि ीय ि ाण्डु जलवि  छमशन, सांस्क ृ थत मांत्रालय, \nभ ार त सर कार  द्वार ा आयोजज त वि भभ न्न स्थानि र  ि ाण्डु जलवि  \nजलप्यन्तरण कायषशालामे योगदान, चोटीिुरा , उत्तर प्रदेश। हदल्ली \nआ अन्य स्थानिर। \n18. सांसाधन िुरुष - क ु मार भास्कर िमषन् सांस्क ृ तिुरातनाध्ययन \nविश्वविद्यालय, नलबाड़ी, आसाममे ि ाण्डु जलवि  जलप्यन्तर ण \nकायषशाला, 2025 ई. \nऊि र क सूचीक अथतरर ि  ब हु त सांभ ि  ज े वकि ु  ि ू वट गेल ह ो। ि ाठक  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 95 \nएिां आलोचकसँ अिेक्षा जे ओ सूचना देताह जाहहसँ हम एकरा \nिूणष कऽ सकब।  \nसम्पादक: धमाषयण िबत्रका \nप्रकाचित पोथी (मौजलक रचना):  \n1. घूरर आउ कमला (मैथथली दीघषकथा , 2000) \n2. भ्रूणिञ्चाजशका (मौजलक सांस्क ृ त काव्यरचना), महािीर मन्हन्दर \nप्रकाशन, िटना, 2013 ई. \n3. दािाभग्नः-सांस्क ृ त उिन्यास (प्रकाशनाधीन) \n4. गहबरक बाट िर - मैथथली उिन्यास (प्रकाशनाधीन) \nएकर  अथतरर ि  ि बत्रकामे वकि ु  कथ ा, वकि ु  ब ीह छन कथ ा सभ  \nप्रकाजशत िछन। विदेहक  वकि ु  अांकमे हह नक कथति य ब ीह छन कथ ा \nप्रकाजशत भेलछन जे 'विदेह -सदेह -5' मे सेहो सांकजलत भेलै।  कथा, \nउिन्यास एिां बहुत रास अन्यान्य रचना सभ अप्रकाजशत िछन। \nप्रकाचित पोथी (अनूहदत ग्रन्थ): \n1. बुद्धचररतम्- (सांस्क ृ त िद्यानुिाद) महाकवि अश्वघोष क ृ त प्रजसद्ध \nमहाकाव्यक अनुिलि अांश क े र थतब्बती एिां चीनी भाषाक \nअनुिादक आधारिर मूल शैलीमे सांस्क ृ त श्लोकमे रूिान्तरण , \nमहािीर मन्हन्दर प्रकाशन, 2013 ई. (ई क ृ थत सभसँ महत्त्विूणष अछि। \nदोसर शती क े र ग्रन्थक िुनलेखन अनुिादक आधारिर कएल गेल \nअछि।)  \n2. कदमों क े  छनशान– िा. धीरेन्द्र नारायण जसिंहक मैथथली कविताक \nहहन्दी काव्यात्मक अनुिाद, 2021 \nप्रकाचित पोथी (सांिादन): \n1. यक्षसमागमम्–म.म. िरमेश्वर झा क ृ त सांस्क ृ त काव्यक सांस्क ृ त \nव्याख्या एिां हहन्दी अनुिाद, 1996  96 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n2. रुद्राचषन-िद्धथत- िैहदक साहहत्यमे रुद्र सम्बद्ध सूिक सांकलन, \n(सह सम्पादन एिां हहन्दी अनुिाद) महािीर मन्हन्दर प्रकाशन, िटना, \n2004 ई. \n3. रामाचषन-िद्धथत- रामानन्दाचायष क ृ त रामाचषन-िद्धथत, हहन्दी \nअनुिाद सहहत सह सम्पादन, महािीर मन्हन्दर प्रकाशन, 2004 ई. \n4. दुगाषसप्तशती- स्व. क ृ ष्णचन्द्रछमश्र द्वारा सांकजलत प्राचीन सांस्क ृ त \nटीकािर आधाररत हहन्दीमे विशेष व्याख्या एिां वटप्पणीक सांग, \nमहािीर मन्हन्दर प्रकाशन, 2005 सँ 2017 धरर क ु ल 5 सांस्करण \n5. Mundeshvari: The oldest Recorded Temple in the \nCountry िुस्तक क े र हहन्दी भागक सम्पादन, 2008 ई. \n6. अगस्त्य-सांहहता–ि ैष्णि  आगमशास्त्रीय ग्रन्थक ि ाण्डु जलवि सँ \nसम्पादन एिां हहन्दी अनुिाद, महािीर मन्हन्दर प्रकाशन, िटना, 2009 \nई. \n7. सोमिारी व्रतकथा, (िौराभणक ग्रांथ), ई िूिष प्रकाजशत ग्रांथ अछि, \nवकन्तु प्रकाजशत प्रथत सभमे अशुछद्ध िल, तँइ प्राचीन ि ाांि ु जलवि क \nआधारिर एकर िुनः सांिादन कएल गेल। धमाषयण , खांि 78, महािीर \nमांहदर िटना, 2009. \n8. िुष्पमाला- म.म. रु द्रधर  कृ त ि ुष्पमालाक ि ाण्डु जलवि सँ ि हह ल \nबेर सम्पादन एिां मैथथली अनुिाद , कामेश्वर जसिंह दरभांगा सांस्क ृ त \nविश्वविद्यालयक व्याकरण विभागक स्माररका, 2011 ई. \n9. नाविदत्तिञ्चवििंशथतकावििरणम् - म.म. नाविदत्तक ृ त \nिञ्चवििंशथतकाक म.म. रुजचिथत क ृ त वििरण नामक व्याख्याक सांग \nहहन्दी अनुिाद सहहत सम्पादन, शास्त्राथष, शोधिबत्रका, छमथथला शोध \nसांस्थान, दरभांगा, 2014 ई. Google e-book िय हेतु उिलि   विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 97 \n10. िैष्णिमताब्जभास्कर (िदच्छेद एिां हहन्दी अनुिाद) आचायष \nवकशोर क ु णालक ग्रन्थ आचायष रामानन्द एिां उनका \nिैष्णिमताब्जभास्करक सांग प्रकाजशत, महािीर मन्हन्दर प्रकाशन, \nिटना, 2014 \n11. व्यिहार-रत्नािली- म.म. िशुिथतक ृ त व्यिहाररत्नािलीक \nि ाण्डु जलवि सँ सम्पादन, शास्त्राथष शोधिबत्रका, छमथथला शोध सांस्थान, \nदरभांगा, 2014 ई. \n12. राममानस-िूजा –िेल्लिल्वेछनया विश्वविद्यालय क े र सांग्रहमे \nउि लि  ि ाांि ु जलवि सँ ि हह ल ब ेर  सांि ाहदत। धमाषयण, खांि 84, महािीर \nमांहदर िटना, अक्टू ब र -हदसांबर, 2014 \n13. मैथथली वियािदकोष (व्याकरण ग्रन्थ) , म. िै. दीनबन्धु झा \nक ृ त, ब्राह्मी प्रकाशन, मधुबनी , 2016 \n14. माटी की सुगन्ध, विश्व हहन्दू िररषद्क दश्रक्षण बबहार शाखाक \nद्वारा प्रकाजशत बबहार का गौरि विषयिर स्माररका, 2016 ई. \n15. छमथथलातीथषप्रकाश,मूल लेखक - श्रीक ृ ष्ण ठाक ु र, छमथथला शोध \nसांस्थान, (बबहार सरकारक उच्च जशक्षा विभागक ईकाई , दरभांगा, \n2017 \n16. मैथथलभछिप्रकाश, ( मैथथली प्राचीन गीत सांग्रह) लजलतेश्वर \nजसिंह द्वारा सांकजलत, ब्राह्मी प्रकाशन, 2017, Google e-book िय \nहेतु उिलि  \n17. सनत्क ु मार तांत्रसँ बालराम-स्ति। धमाषथष ट्रस्ट, जम्मूमे उिलि \nदेि नागर ी ि ाांि ु जलवि ि र  आधारर त।, धमाषयण, खांि 93, महािीर मांहदर \nिटना, माचष, 2020 \n18. माांसिीयूषलता- (सम्पादन एिां हहन्दी अनुिाद) म.म. मदन \nउि ाध्याय कृ त ग्रन्थक ि ाण्डु जलवि सँ ि हह ल ब ेर  सम्पादन,  98 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nप्रकाशनाधीन। Google e-book िय हेतु उिलि  (2020) \n19. अयोध्या से छमथथला तक (रवि सांगम क े र सांग सहलेखन) - \nबबहार में श्रीरामसँ सम्बब्धन्धत प्रमुख तीथषस्थानक सांश्रक्षप्त िररचय, \nGoogle e-book, 2020, Google e-book िय हेतु उिलि  \n20. चतुभुषज दासक जगिीिन -चररतम्, रीिा राज िुस्तकालयमे \nउि लि  देि नागर ी ि ाांि ु जलवि ि र  आधारर त, धमाषयण, खांि 108, \nमहािीर मांहदर िटना , जुलाई, 2021 \n21. मेघराज प्रधानक अनांत व्रत कथा (1660 ई.) ई एक हहिंदी \nरचना अछि , जे िास्तिमे सांस्क ृ त अनांत व्रत कथाक काव्यात्मक \nअनुि ाद अछि । एकर ा देि नागर ी ि ाांि ु जलवि सँ सांि ाहदत कएल गेल \nिल। धमाषयण खांि. 123. महािीर मांहदर िटना  \n22. रामानांद आचायषक रामरक्षा-स्तोत्र, तीन देि नागर ी ि ाांि ु जलवि क \nआधार िर रामानांदाचायष क े र हहिंदी रचना रामरक्षा-स्तोत्रक िाठ \nछनधाषरण। धमाषयण, खांि. 103. फरिरी , 2021 \n23. सांत जानकी दासक राम-ज न्म ब धाई। देि नागर ी ि ाांि ु जलवि सँ \nरामजन्म एिां क ृ ष्णलीलासँ सांबांछधत 20 श्लोकक सांिादन। धमाषयण, \nखांि. 105. महािीर मांहदर िटना। अप्रैल, 2021. \n24. सुबोध , म.म. िक्षधर क ृ त। कामेश्वर जसिंह दरभांगा सांस्क ृ त \nविश्वविद्यालय, दरभांगा, 2023 \n25. जम्मूिणषनम्, क ु मुदनाथ छमश्रक रचना। कामेश्वर जसिंह दरभांगा \nसांस्क ृ त विश्वविद्यालय, दरभांगा, 2023 \n26. “An Account of the Maithil Marriage” by Maharaja \nRameshwar Singh of Darbhanga Raj वटप्पणी एिां हहिंदी \nअनुिादक सांग सम्पादन, इसमाद प्रकाशन, 2023ई.,  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 99 \n27. सभाकौमुदी, िामोरर नारायण, सांस्क ृ थत मन्त्रालय, भारत \nसरकार, तत्वम् फाउण्डेशन फॉर िॉजलसी एण्ड ररसचष, िुणे एिां \nर ाष्ट्रीय ि ाण्डु जलवि  छमशन, 2025 \n28. सभाविनोद , दैिज्ञ दामोदर, सांस्क ृ थत मन्त्रालय, भारत सरकार , \nतत्वम् फाउण्डेशन फॉर िॉजलसी एण्ड ररसचष, िुणे एिां राष्ट्रीय \nि ाण्डु जलवि  छमशन, 2025 \n29. भूिररिमणम् , म.म. विद्यािथत, िाठोद्धार एिां हहन्दी व्याख्या \n(िा.विजय देि झा द्वारा अांगरेजी अनुिादक सांग), इसमाद प्रकाशन, \n2025. \nशोध-आलेख: \nिम  \nसांख्या \nशोध आलेख क े र  \nशीषषक  िोथी / िबत्रका  बखष  \n1 \nसूरदास आ \nिात्सल् रस \nममथथला \nममरहर , िटना 1980 \n2 \nअिराध छनयांत्रण में \nधमष का योगदान \nिेक े डी न्यूि , \nदानािुर, िटना \n2000, \nजनि\nरी \n3 \nमधुबनी में थतरहुता \nजलवि का अस्थस्तत्व \nये मधुबनी \nहै, मधुबनी जजला \nगजेवटयर , जजला \nप्रशासन, मधुबनी , 2003 \n4 \nसमिय क े  प्रतीक \nगौरीशांकर \nस्व. मदन झा \nश्रद्धांिजल ग्रन्थ , \nिटना 2005  100 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n5 \nिाल्मीवक-रामायणे \nज्यौथतस्तत्त्वम् \nडा. उमारमण झा \nअमभनन्दन -\nग्रन्थ, लखनउ 2006 \n6 \nरुद्रयामलक प्रश्रक्षप्त \nअांशमे छमथथलाक \nइथतहास \nममथथला \nभारती , मैथथली \nसाहहत्य सांस्थान, \nिटना 2014 \n7 गुरु की गररमा  \nप्रज्ञानाद, महामण्ड\nलेश्वर स्वामी \nप्रज्ञानन्द, \nकालकाजी हदल्ली 2014,  \n8 \nअठारहम शताब्दीक \nएकटा ित्र: \nछमथथलाक \nऐथतहाजसक आ \nसाांस्क ृ थतक तथ्य \nममथथला \nभारती , मैथथली \nसाहहत्य सांस्थान, \nिटना 2015 \n9 \nछमथथला सँ उिलि \nकथतिय नि \nजशलालेख \nममथथला भारती , \nमैथथली साहहत्य \nसांस्थान, िटना 2016 \n10 \nिनखांिीनाथ महादेि \nमन्हन्दर \nकोइलर् , हहतनाथ \nझा (सम्पादक), \nवप्रयदशी प्रकाशन, \nिटना 2017  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 101 \n11 \nSome \nInscriptions from \nMithila \nममथथला \nभारती , मैथथली \nसाहहत्य सांस्थान, \nिटना 2017 \n12 \nसांस्क ृ त िाङ्मय को \nबबहार का अिदान  \nभारती , बबहार \nराज्य सांस्क ृ त \nअकादमी, िटना 2018 \n13 \nिांजीक इथतहास आ \nओकर प्रासांछगकता \nमड़बा, सबबता झा \nखान, \nएम.एन.ठाक ु र, \nररिुांजय ठाक ु र \n(सम्पादक) 2018 \n14 \nअांधराठाढ़ीक तीन \nअभभलेख  \nभामती, भामती-\nिाचस्पथत स्मारक \nछनमाषण सछमथत , \nठाढ़ी 2018 \n15 \nिाल्मीवक रामायण \nमें अयोध्या की \nअिस्थस्थथत \nद \nपत्िक , काठमाण्डू\n, नेिाल, सािन \n2077. 2020 \n16 \nसौराठ गाँि तथा \nसभा का इथतहास \nिेक े डी \nन्यूि , दानािुर, \nिटना \n2020, \nफरिरी\n,  102 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n17 \nसांस्क ृ त जशक्षा एिां \nआथथिक \nआत्मछनभषरता \nिेक े डी न्यूि , \nदानािुर, िटना \n2020, \nमाचष, \n18 \nविदेह की राजधानी \nछमथथला नगरी की \nखोज  \nममथथला की र्ोि , \nइसमाद प्रकाशन, \nदरभांगा 2020 \n19 \nछमथथला का िस्त्र \nउद्योग \nअररपन , सविता झा \nखान, जशिाजलक \nप्रकाशन, हदल्ली 2021 \n20 \nनान्यदेि क े  भरत -\nभाष्यम् में \nआत्मप्रकाश \nअररपन , सविता झा \nखान, जशिाजलक \nप्रकाशन, हदल्ली 2021 \n21 \nछमथथला में राम \nतथा जशि की \nएकता क े  सन्दभष \nद \nहेडमास्टर,(अल्कम्ब\nकानाथ छमश्र \nस्मृथतग्रन्थ) ईसमाद \nप्रकाशन, दरभांगा 2022 \n22 \nछमथथलाक्षर/थतरहुता \nजलवि की प्राचीनता \nएिां ितषमान स्वरूि  \nथबहार में भाषाओं \nएिं जलपपयों का \nविकास, सुभाष \nशमाष (सां.), बबहार \nविरासत विकास \nसछमथत, िटना, 2022  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 103 \n23 \nछमथथला आ ओकर \nअस्थस्मताक छनधाषरक \nतत्त्व \nममथथला गोआ \nदपभण , छमथथला \nसमाज, गोआ 2022 \n24 \nसांत लक्ष्मीनाथ \nगोसाांईं क े  \nदेहािसान की थतथथ \nिर एक विमशष  \nधरोहर , अांक 10, \nश्री उग्रतारा \nसाांस्क ृ थतक \nमहोत्सि , महहषी \n(सहरसा), बबहार \nकी स्माररका 2023 \n25 \nछमथथला विभूथत \nरोहहणीदत्त गोसाँई \nएिां हुनक क ृ थत \nअनुप्रास, िबत्रका \nिषष 4 , अांक -7, \nसांिादक- दीि \nनारायण, इन्द्र \nिररसर , लहेररयागांज \nमधुबनी , बबहार , 2023 \n26 \nजनक -क्षेत्र एिां \nउसक े  विस्थािन का \nएक प्रलेष्टखत \nअििाह  \nस्माररका, अहल्ा\nस्थान साांस्क ृ थतक \nमहोत्सि , अहल्ा \nस्थान, दरभांगा 2023 \n27 \nसीता क े  जन्म \nकी  मैथथल कथा  \nसीतामढ़ी से \nप्रकाजशत िुस्तक में \n2023\nई. \n28 \nछमथथलाक िांजी आ \nओकर सांरक्षणक \nहदशामे श्री गजेन्द्र \nठाक ु र \nप्रीथत कारण सेतु \nबान्हल, सांिादक- \nआशीष अनजचन्हार   2024  104 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n29 \nकोशी क्षेत्र क े  \nिौराभणक सन्दभष  \nधरोहर , अांक 11, श्री \nउग्रतारा साांस्क ृ थतक \nमहोत्सि , महहषी \n(सहरसा), बबहार \nकी स्माररका 2024 \n30 \nछमथथला क्षेत्र की \nि ाण्डु जलवि यों में \nमूलग्राम का \nउल्लेख एिां \nउियोछगता \nतत्त्वबोध, अांक 9, \nर ाष्ट्रीय ि ाण्डु जलवि  \nछमशन एिां इांहदरा \nगाँधी राष्ट्रीय कला \nक े न्द्र., हदल्ली 2024 \n31 \nिाल्मीवक-रामायण \nमें श्राद्धकमष का \nस्वरूि  \nतपभण , वितृिक्ष \nमेला, गया, जजला \nप्रशासन 2024 \n32 \nछमथथलाक \nिरम्पराक रक्षामे \nएहह न्याससँ अिेक्षा \nधरोहर , िा. इन्द्र \nनाथ झा एिां िा. \nसदानन्द झा \n(सम्पादक). ित्यण्डत \nहररनारायण झा एिां \nित्यण्डत \nजशिनानारायण झा \nशैक्षभणक एिां \nसामाजजक सहयोग \nन्यास, हाटी, \nमधुबनी (बबहार)  2024  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 105 \n \nभूछमका-लेखन: \nिम  सांख्या िुस्तक नाम लेखक प्रकाशन बखष  \n1 \nिांजी -प्रबन्ध \nभाग 1  \nिा. \nयोगनाथ \nझा \nअांवकत \nप्रकाशन, \nसररसब -\nिाही , \nमधुबनी  2010ई. \n2 न्यायिाजलका \nदशा ओ \nहदशा \nन्यायमूथति \nराजेन्द्र \nप्रसाद \n(अ.प्रा.) \nप्रभात \nप्रकाशन, \nनई \nहदल्ली \n2019 \n3 \nअसतो मा \nसद्गमय \nिा. \nएस.एन.िी. \nजसन्हा \nिातायन, \nिटना 2019 \n4 मगही मेघदूत  \nबाबूलाल \nमधुकर \nबाबूलाल \nमधुकर 2021 \n5 \nजागऽ \nमक्खजल \nअइलन \nबाबूलाल \nमधुकर \nबाबूलाल \nमधुकर 2022 \n6 साम्ब-िुराण  \nि. \nगौरीकान्त \nझा     \nसम्मान ओ िुरस्कार– भिनाथ झाक ेँ  छनम्नजलष्टखत सांस्था द्वारा  106 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nसम्माछनत कएल गेल अछि : \n1. हदव्यरश्मश्म सम्मान, 2016, ििनसुत सिाषगीण विकास क े न्द्र , \nिटना 2016, \n2. “सांस्क ृ तसेिी सम्मान”, सांस्क ृ त सांजीिन समाज, िटना, 2016 \n3. साहहत्य-लेखन क े र क्षेत्रमे ‘क े िल सच ’ माजसक िबत्रका, िटना \nद्वारा चम्पारण सत्याग्रह सम्मान, 2017 \n4. श्रीमथन्नग्रहाचायषयशोिद्धषनसम्मान- साहहत्य सांम्पादन क े  क्षेत्र में, \n2022ई.  \n5. “हहन्दीसेिी सम्मान” हहन्दी साहहत्य सम्मेलन, िटना, हदनाांक \n14 जसतम्बर, 2020, हहन्दी-हदिस क े र अिसरिर  \n6. छमथथला विभूथत सम्मान , विद्यािथत सेिा सांस्थान, दरभांगा, 2023 \nई. \n7. हस्तजलविविशेषज्ञसम्मानम्, 2025, क ु मार भास्कर िमषन् \nसांस्क ृ तिुरातनाध्ययन विश्वविद्यालय, नलबाड़ी, आसाम द्वारा। \n8. सद्गृ ह स्थ ज गन्नाथ  चौधर ी शोध-सम्मान-2025, जय -राम शोध  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 107 \nसांस्थान, सुल्तानिुर, क ु शेश्वर स्थान, दरभांगा द्वारा \n 108 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 109 \n \nभिनाथ झा  एिं हनक पररिारक फोटो सभ: \n 110 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nजचत्र-2 विता िां. अमरनाथ झा , जचत्र-3 माता योगेश्वरी देिी \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 111 \n \nजचत्र-4 ित्नी श्रीमती क ु मुद झा, जचत्र-5 िुत्री श्रीमती आरती छमश्र \n 112 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nजचत्र-6 िुत्री अलका झा, जचत्र-7 िुत्र अभभचन्द्र झा \n \nजचत्र-8 िुत्र श्री राक े श क ु मार \nछमथथला में बहैत अमरािती नदीक ित्यिम किेर िर गांगौली गाम \nस्थािना भेल। ओकर सांस्थािक िलाह गांगाधर उिाध्याय। हहनका \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 113 \nदू बेटा रहथथन - िीर उिाध्याय आ नारायण उिाध्याय। िोट बेटा \nनारायण उिाध्यायक बेटा शूलिाभण हुनक बेटा सांकषषण एक हदस \nखण्डिा ग्राम उिाजषन कएल आ हुनक सांतथत खण्डिला कहौलछन। \nएही गांगाधर उिाध्यायक ज्येष्ठ िुत्र िीर उिाध्यायक िुत्र देिधर \nउिाध्याय िलाह जछनक िुत्र आहददे ि रहथथ। आहददेिक िुत्र विकणष \nउिाध्यायक िुत्र िाचस्पथत िगौली गामक उिाजषन कएल। एकर \nनाम िबौली सेहो भेटैत अछि। एहह िाचस्पथतक सांतथत िरम्परामे \nिां. भिनाथ झा िथथ। हुनक िांशािली एना अछि (िांजीप्रबन्ध , भाग \n1, िा. योगनाथ झा)- \nिाचस्पथत> बािट >जगद्धर > हदिाकर > सुिन > देिदत्त > जशिदत्त \n> क ृ ष्णदत्त > सभािथत > गोि > रथतिथत > काजलदास > सदानन्द \n> क ु लानन्द > धमाषनन्द > टेकानन्द प्रजसद्ध जनादषन > बुछद्धनाथ \n> अमरनाथ > भिनाथ।  \nएहहमे जशिदत्त उिाध्याय जसद्ध कहबैत रहथथ। ओ कालीक प्रख्यात \nसाधक िलाह आ हुनक चलाओल गेल िूजािद्धथत एखनहु धरर \nएहह िांश मे िारम्पररक रूिसँ अछि। एक स्रोतक अनुसार ओ \nबवढयाम अएलाह आ हुनक िांशज काजलदास झा बबढ़याम गाम \nिोहड़ ितषमान गाम रुिौली आबब बसलाह। कहल जाइत अछि जे  \nमहाराज नरेन्द्र जसिंहक कालमे जखछन कन्दिी घाटक युद्धक सूरसार \nहोमए लागल तखछन राघिजसिंहक द्वारा होराय झाक नामसँ 1719ई.मे \n“चतुरांछगणीिररसर सहहत ”देल गेल िररहारिुर -राघोिुरग्रामदानक ें  \nहुनक िुत्रहीनताक स्थस्थथतमे िािस लए ओतए िुनः शैन्य -जशविर \nसुगहठत कएल आ तरौनी -राघोिु रक चारूकात लग-िासमे विद्वानक \nछिट -फु ट ब सल ि रर ि ार कें  सुर श्रक्षत स्थान ि र  ब सएब ाक उद्यम \nकएल। एही िममे काजलदास झा अिन भाछगन खुजशहाल झाक  114 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nसांग रुिौली गाम आबब बसलाह।  \nएहह काजलदास झाक सांतथत िरम्परामे आठम िीढ़ी िर िां. भिनाथ \nझा िथथ। हहनक प्रवितामह जनादषन झा क ें  तीन िुत्र - बुछद्धनाथ झा, \nभगीरथ झा आ ऋछद्धनाथ झा। माष्टझल भगीरथ झाक िौत्र िा. \nरमण झा छमथथला विश्वविद्यालयक स्नातकोत्तर मैथथली विभागसँ \nअिकाशप्राप्त आ अनेक िुस्तकक लेखक िथथ। ऋछद्धनाथ झाक ें  \nतीन िुत्र आ ओहहसँ क ु ल 9 िौत्र िथथन्ह। ज्येष्ठ िुत्र बुछद्धनाथ झाक ें  \nतीन िुत्र - िां. शछिनाथ झा , िां. लजलतनाथ झा आ िां. अमरनाथ \nझा। एहहमे माष्टझल भाइ िां. लजलतनाथ झा न्यायशास्त्र आ \nव्याकरणक विद्वान् िलाह। काशीमे जशक्षा िाबब 1935 ई.मे \nमहारानीक आदेशसँ महरैल आबब ओतए सांस्क ृ त महाविद्यालयक \nस्थािना कएल। मुख्य रूिसँ हहनक े  सँ अध्ययन कए िां. अमरनाथ \nझा व्याकरण शास्त्रमे िारांगत भेलाह। िां. लजलतनाथ झा िां. \nअमरनाथ झा दूनू गोटे अिन मामा महािैयाकरण दीनबन्धु झाक \nसाांछनध्य िाबब विद्याक िरम्पराक ेँ  ग्रहण कए आगाँ बढ़ओलछन। \nिां. अमरनाथ झाक ें  दू िुत्र तथा एक िुत्री भेलछन। ज्येष्ठ सांतान \nिुत्रीक वििाह कोइलख िििाररटोलक  नारायण झासँ भेलछन। \nज्येष्ठिुत्र िां, शम्भुनाथ झा सेहो सांस्क ृ त साहहत्याचायष आ सांस्क ृ त \nएिां हहन्दीसँ एम.ए. िलाह। ई सोमेश्वरनाथ सांस्क ृ तोच्च विद्यालय, \nअरेराज मे अध्यािन आरम्भ कएल आ 1978ई.मे बबहार सरकारक \nअधीन धमषसमाज सांस्क ृ त उच्चविद्यालय मोथतहारी एिां मुजप्फरिुर \nमें अध्याि क र ह लाह । ब ीचमे वकि ु  हदनक लेल गया सेह ो ि दस्थाि न \nभेलछन आ मुजप्फरिुरमे रहैत अनुबन्धक आधार िर लांगट जसिंह \nमहाविद्यालयमे अध्यािन सेहो कएलछन।  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 115 \nिां. भिनाथ झा विता आ अग्रजसँ सांस्क ृ तक गहन अध्ययन कए \nआगाँ बढ़लाह। हहनक माध्यछमक स्तर िर जशक्षा लक्ष्मीश्वर एक े िमी \nसररसब िाहीमे भेलछन , जतय मैथथलीक प्रख्यात कथाकार मनमोहन \nझा, िां. लीलाकर झा, आ श्री जजतेन्द्र नारायण झा, श्री जीिनाथ \nछमश्र हहनक जशक्षक रहथथ जे हहनकामे लेखनक रुजच जगौलछन। \nएहह कालमे ई अिन गामक िररसरक िां. भिनाथ झा दीिक , श्री \nशैलेन्द्र आनन्द, श्रीराज आहद मैथथलीक गणमान्य साहहत्यकारक \nसम्पक ष मे रहलाह। रुिौलीसँ सटल िूबमे अिस्थस्थत जमुथरर गामक \nिां. मथतनाथ छमश्र मतांग, िां. यन्त्रनाथ छमश्र आहदक प्रेरणा आ \nसत्सांग हरदम भेटैत रहलछन।  \nमाध्यछमक जशक्षा समाप्त कए ई जगदीशनन्दन जसिंह महाविद्यालय \nमधुबनीसँ विज्ञान विषयमे इांटरमीहिएट धरर अध्ययन कए रामक ृ ष्ण \nमहाविद्यालय मधुबनी मे 1985-87क सत्रमे स्नातक कएलछन \nजाहहमे इथतहास , अांगरेजी आ सांस्क ृ त विषय चुनलछन आ ओतएसँ \nदू िषषक स्नातक कए 1987-88ई.क सत्रमे महाराज लक्ष्मीश्वर जसिंह \nमहाविद्यालय सररसबसँ सांस्क ृ त विषयमे स्नातक (प्रथतष्ठा) धरर \nिढ़लछन। एतए सांस्क ृ तक प्रकाण्ड विद्वान् िा. रामजी ठाक ु रक आ \nघर िर विताक साांछनध्य हहनका लेल सुअिसर िल। प्रथम श्रेणीसँ \nस्नातक प्रथतष्ठा उत्तीणष कए छमथथला विश्वविद्यालयक स्नातकोत्तर \nसांस्क ृ त विभागमे िा. बत्रलोकनाथ झा, िा. शछिधर झा , िा. चण्डेश्वर \nझा, िा. श्रीिद्धषन ठाक ु र, िा. कालीकान्त झा आहद प्रथतश्रष्ठत \nविद्वानसँ एम.ए. धरर िढ़लछन। सत्र विलम्बसँ चलैत िल तें एम.ए.क \nिरीक्षा 1992 ई.मे भेलछन आ 1993क जूनमे यूजीसी द्वारा आयोजजत \nनेट िरीक्षा िास कएलछन। तकर बाद दरभांगामे रहैत हहनकासँ \nिढ़बाक लेल एम.ए. सांस्क ृ तक आठ टा िात्र अएलाह , जजनका  116 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nिढ़एबाक िममे एक िषष धरर स्वाध्याय चरम सीमा िर कएलछन।  \nरोजगारक िममे ई 1995सँ 1998 धरर सरस्वती जशशु मन्हन्दर, औ ां टा \n(मोकामा)मे अध्यािन कएलछन। आ 1998ई.मे राष्ट्रीय सांस्क ृ त \nसांस्थान द्वारा मान्यताप्राप्त अजजत क ु मार मेहता सांस्क ृ त जशक्षण \nसांस्थान, लदौरामे आचायष कक्षा धरर िढ़ौलछन। एही ठाम रहैत िां. \nझा कामेश्वर जसिंह दरभांगा सांस्क ृ त विश्वविद्यालयक 18 टा \nि ाण्डु जलवि क जलप्यन्तर ण ि ा. शजशनाथ  झाक छनदेशन आ आदेश \nिर कएलछन। ई िम 2003 धरर चलैत रहल। ताबत धरर लदौरा \nसांस्क ृ त महाविद्यालयक सजचि स्तर िर धाांधलीक कारणें आ \nप्रमाणित्र मात्र देबाल सांस्था रहह जेबाक कारणें ओकर मान्यता \nसमाप्त करबाक छनदेश आबब चुकल िल। सन् 2003ई.मे कामेश्वर \nजसिंह दरभांगा सांस्क ृ त विश्वविद्यालयक क ु लिथत आ महािीर मन्हन्दर \nिटनाक सजचि आचायष वकशोर क ु णालक छनदेशन िर िर िां. झा \nओहह महाविद्यालय क ें  िोहड़ िटना आबब गेलाह , जतए शोध एिां \nप्रकाशन िदाछधकारीक िद हहनका देल गेलछन। \nिररिार  \nिां. भिनाथ झाक वििाह मैबी गाममे दररहरा मूलक कीथतिनन्दन \nझाक िुत्र स्व. सुरेश झाक दोसर कन्या क ु मुदसँ भेल। एहहमे हहनका \nदू िुत्र आ दू िुत्री िथथन - \nश्री राक े श क ु मार- कला एिां जशल्प महाविद्यालय, िटनासँ स्नातक \nधरर आ तकर बाद विश्वभारती , शाल्कन्तछनक े तन (ित्यिम बांगाल) सँ \nजशल्पकलामे स्नातकोत्तर कए सम्प्रथत ित्यिमी चम्पारणमे बबहार \nसरकारमे ‘जजला कला एिां सांस्क ृ थत िदाछधकारी’ िथथ।  \nश्रीमती आरती छमश्र- ई लजलत नारायण छमथथला विश्वविद्यालयसँ  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 117 \nएम.ए. सांस्क ृ त) कएने िथथ। हहनक वििाह हररअम्मे मूलक बेहटक \nमूल छनिासी स्व. सुबोध छमश्रक दोसर िुत्र श्री नीरज छमश्रसँ \nभेलछन। श्री नीरज छमश्र एखछन दरभांगा जजलाक बहादुरिुर प्रखण्डमे \nबबहार सरकारक प्राथछमक विद्यालयमे प्रधान जशक्षक िथथ। ई \nलोकछन स्थायी रूिसँ दरभांगामे  रहैत िथथ।  \nश्रीमती अलका झा- ई कोलकाता विश्वविद्यालयसँ विछधशास्त्रमे \nस्नातक (बी.ए. एल.एल.बी) कए बबहारक न्यायालयमे अछधििाक \nरूिमे स्थायी िांजीक ृ त िथथ। हहनक वििाह फ ां दहिार मूलक मांगरौनी \nछनिासी िा. विनयानन्द झाक हद्वतीय िुत्र श्री सव्यसाची अभभजजत् \nप्रजसद्धिागीशसँ भेल िछन। \nश्री अभभचन्द्र झा- ई सम्प्रथत िटना एल.आइ.ए.टी. (NIFT)मे \nफ ै शन टेक्नोलॉजीक अल्कन्तम िषषक िात्र िथथ। \n  \nिां. भिनाथ झाक विता ित्यण्डत अमरनाथ झा \n(02-07-1919 सँ 18-06-2000) \nिा. सतीरमण झा  \nरुिौलीक िगुलिार बबढ़याममूलक ित्यण्डत जनादषन झाक िौत्र ओ \nित्यण्डत बुछद्धनाथझा िुत्र ित्यण्डत अमरनाथ झाक जन्म आषाढ़ शुि \nिञ्चमी 1327 साल तदनुसार 02 जुलाइ 1919 ई. क े  रुिौलीमे भेल \nरहछन।  \nहहनक माय 'दुगाष देिी ' इसहिुरक मड़रय जसहौलीमूलक ित्यण्डत फ े क ू  \nप्रजसद्ध विद्यानाथ झाक कन्या (गङ्गानाथ झाक बहहन) \nरहथथन।जाहहमे ई तीन भाइ तथा तीन बहहन।भाइमे ित्यण्डत \nशछिनाथझा , ित्यण्डत लजलतनाथ झा- िैयाकरण, लक्ष्मीिती सांस्क ृ त \nिाठशाला, महरैलक सांस्थािक अध्यािक ओ ित्यण्डत अमरनाथ झा  118 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nतथा जेठ बहहनक वििाह िाहीटोलक ित्यण्डत महािीर छमश्रस , दोसर \nबहहनक वििाह कल्ाणिुरक हरेनाथ झासँ तथा तेसर बहहनक \nवििाह गांगौलीक गणेश झासँ भेल रहछन।  \nित्यण्डत अमरनाथ झाक प्रारम्भम्भक जशक्षा घरे िर सुयोग्य अग्रज \nिैयाकरण ित्यण्डत लजलतनाथ झासँ प्रथमा धरर भेल रहछन। तदुिरान्त \nशास्त्री ियषन्त जशक्षा रमेश्वर लता सांस्क ृ त महाविद्यालय दरभांगा मे \nित्यण्डत सदानन्द झाक साथन्नध्य मे ग्रहण कएने रहथथ। माम \nमहािैयाकरण ित्यण्डत दीनबन्धु झाक साथन्नध्यमे व्याकरणाचायष \nकएने रहथथ आ व्याकरण शास्त्रक ममषज्ञ विद्वान् रहथथ। \nअध्यािन प्रारम्भ कएलछन श्री हररगांगा तांत्रलता सांस्क ृ त उच्च \nविद्यालय जसमररयास , जतय 1959सँ1970 धरर अध्यािन कएलछन। \n21 जुलाइ 1970सँ 25 निम्बर 1987 धरर तेजधारी नन्दन \nसांस्क ृ तोच्च विद्यालय इसहिुरमे अध्यािन करैत प्रधानाध्यािकक \nिदस  सेिा छनिृत्त भेल रहथथ।  \nित्यण्डत अमरनाथ झा उच्च कोवटक िैयाकरण त  रहबे करथथ। \nज्योथतषशास्त्रक सेहो विशेषज्ञ रहथथ।ज्योथतषशास्त्रक हहनकहहसँ \nअध्ययन कएनन्दन सांस्क ृ त महाविद्यालय इसहिुरक प्रधानाचायष \nतथा हहनक मछमयौत विद्यािाररछध ित्यण्डत माधि झा ज्योथतषशास्त्र \nज्ञाता भए वटप्पणी आहद बनबैत रहथथ।  \nि त्यण्डत अमर नाथ  झा ि ाण्डु जलवि  शास्त्रक ि ार म्परर क ज्ञानक उद्भट \nवि शेष ज्ञर ह थथ । हह नक प्रख्यात ि ाण्डु जलवि  वि शेष ज्ञ ि ुत्र ि त्यण्डत \nभिनाथ झा अिन वितेक सुयोग्य जशष्य िथथ। प्राचीन शैलीक \nतालित्र लेखन ले तैयार करब , ओकरा लेलमोजस ( रोशनाइ) \nबनाएब आ बाङक तूरसँ कागज बनाएब आहद हहनक अभभरुजचक  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 119 \nविजशि कला िल।  \nहमर सौभाग्य रहल जे महाविद्यालयमे अध्यािनक प्रारम्भम्भक िः िषष \nआ हहनक अध्यािनक अल्कन्तम ओ अिछध एकहह िररसरमे इसहिुरमे \nबबतल अछि। प्रारम्भम्भक कालक व्याकरण सम्बन्धी अनेक \nजजज्ञासाक समाधान हेतु ित्यण्डत माधि झाक सांग हहनक समक्ष \nउिस्थस्थत भेल िी आ हहनक सरल सहज बोधगम्यशैलीमे  बुझेिाक \nकलास  लाभात्यित भेल िी। \nहहनक अनेक जशष्यमे एक प्रमुख िथथ - िूिषस्नातकोत्तर मैथथली \nविभागाध्यक्ष,लजलत नारायण छमथथला विश्वविद्यालयक प्रख्यात \nविद्वान् प्रोफ े सर िाक्टर रमणझा। \nित्यण्डत अमरनाथ झा एक उच्च कोवटक िनस्पथतक ज्ञाता सेहो \nरहथथ। आयुिेहदक औषछध ओ धाछमिक महत्वक दृष्टिसँ अनेक \nिनस्पथत अिन आलयमेलगौने रहथथ आ हहनक भेषज्य उद्यानक \nअिशेष अद्यािछध यथासाध्य सुरश्रक्षत दशषनीय अछि। \nकौजलक आचार विचार छनष्ठािूिषक िालन क े छनहार , अध्ययन-\nअध्यािन, िूजा िाठ , जि ध्यानक अथतररि समयमे सामाजजक \nकल्ाणाथष हहनक उच्च कोवटक विचार प्रशस्त रहल। \nहहनक वििाह बबट्ठो गामक करमहे बेहटमूलक बतह प्रजसद्ध ित्रनाथ \nझाक कन्या स्वगीया योगेश्वरी देिीसँ, जाहहमे दू िुत्र तथा एक \nकन्या। िहहल बालकसाहहत्य ओ व्याकरण शास्त्रक विद्वान्, शास्त्र \nचूड़ामभणित्यण्डत स्व.शम्भुनाथ झा एिां दोसर बालक प्रख्यात \nि ाण्डु जलवि  वि शेष ज्ञ, विभभन्न ग्रन्थक सम्पादक, प्रकाशन प्रभारी, \nमहािीर मन्हन्दर िटनामे कायषरत ित्यण्डत भिनाथ झा िथथ। एकमात्र \nकन्या श्रीमती सीतादेिीकवििाह कोइलखक स्वगीय नारायण झासँ। \nहहनक िौत्र श्री बन्धुनाथ झा, श्री जशशुनाथ झा,श्री राक े श प्रजसद्ध  120 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nमहहनाथ झा ओ श्री अभभचन्द्रझातथा िौत्री श्रीमती सुषमादाइ, \nश्रीमती अांजनादाइ, श्रीमती िद्मादाइ, श्रीमती आरतीदाइ ओसुश्री \nअलकादाइतथा दौहहत्र श्री सन्तोष क ु मार झा तथा दौहहत्री श्रीमती \nिीणादाइ ओ श्रीमती रुिमदाइ आहदसँ भरल -िुरल िररिार ितषमान \nिधषमान िछन।  \nआषाढ़ क ृ ष्ण हद्वतीया हदनाांक 18 जून 2000 ई. क े  भगिद् स्मरण \nकरैत िैक ु ण्ठ प्रस्थान कए गेलाह। ओहह िुण्यात्मा क ें  \nसतीरमणकसादर नमन आ विनम्र श्रद्धाञ्जजल भािक ु सुमाञ्जजल। \n \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 121 \n१.३.कल्पना झा- सािात्कार  \n \nकल्पना झा  \n(उिेन्द्रनाथ झा 'व्यास' साहहत्य अध्येता, आलोचक एिां कथाकार) \nआदरणीय भिनाथ झा जीक साक्षात्कार लेबाक अिसर भेटल \nहमरा, विदेह विशेषाांक लेल , जे भिनाथ झा जी िर क े त्वन्द्रत रहत। \nविदेह सँ जुड़ल रहबाक एकटा िैघ उिलब्धि सन देष्टख रहल िी , \nसाक्षात्कार लेबाक एहह अिसर क ेँ  हम। जाहह छमथथलाक बुछद्धजीिी \nिगष सजषनात्मक साहहत्य-कथा, कविता आहद लीष्टख अिन कतषव्यक \nइथतश्री बूष्टझ लैत िथथ , ओहहठाम भिनाथ झा जशलालेख -विज्ञान \nआ ि ाण्डु जलवि -विज्ञान सन कहठन क्षेत्र चुनलछन आ छनरांतर लागल \nिथथ गहन अध्ययनमे। यात्री जीक स्लोगन \"नबतुररए आबओ \nआगाँ\" जकाँ भिनाथ झा जी सेहो युिा िीढ़ीक मागषदशषन लेल \nतत्पर िथथ। आगाँ अहाँ सभ  स्वयां ि ढ़ू/देखू, कतेक सटीक/समीचीन \nआ सांतोषप्रद जिाब देलछन अछि भिनाथ झा जी , सभटा प्रश्नक- \n1) अहाँ सारहत्य रचना सेहो करैत मछयै मुदा ओकर संख्या कम \nअमछ। तँ की मानल िाए िे अहाँक सारहव्यत्यक रूपपर \n 122 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nसंपादकीय रूप भारी पदड़ गेल ? \nई बात सत्य अछि जे हम सजषनात्मक साहहत्यक लेखन कएलहुँ। \nसन् 1980सँ 1983 धरर जखछन लक्ष्मीश्वर एक े िमी सररसब िाहीक \nिात्र रही तँ ओहह समयमे विद्यािथत ििष समारोहक साप्ताहहक \nकायषिम चलैत िलै। सररसब -िाही , लोहना, िैटघाट, लालगांज, \nराजे , विदेश्वर स्थान- ई सभ ओहह समयमे मैथथली साहहत्य लेखनमे \nउिषर िल। नियुिकक ेँ  बड़ बेसी प्रोत्साहहत कएल जाइत िलै। हमरा \nमोन अछि जे एक बेर लक्ष्मीिती सांस्क ृ त महाविद्यालय सररसब -\nिाहीमे विद्यािथत गोष्ठी रहैक। हम आठम िगषक िात्र रही मुदा स्वयां \nश्रद्धेय वकरणजी हमरा माला िहहराए अध्यक्ष बना देने रहथथ। \nकहलछन जे हमरा लोकछनक सोझाँमे प्रयास करू। छनत्यित रूिसँ \nई सभ हमरा लेल उत्साहिद्धषक िल आ कविता खूब जलखलहुँ। \nहमर िहहल प्रकाजशत कविता 1982ई.मे श्री जगदीश छमश्रक \nसम्पादनमे ‘सररसब प्रकाशन सछमथत’सँ प्रकाजशत ‘जजजीविषा ’ \nनामक सांकलनमे ििल। बहुत हदन धरर अनेक कविता जलखैत \nरहलहुँ। जखछन मधुबनीमे कालेजक िात्र भेलहुँ तँ विद्यािथत गोष्ठीसँ \nसम्पकष  टु वट गेल। सांगहह  ओहह  कालमे मैथथ लीमे प्रगथतशील \nसाहहत्यकार लोकछनक द्वारा चलाओल गेल ‘गद्यात्मक कविता’क \nिचषस्व हमारा मैथथली कवितासँ विरि कए देलक। एखनहुँ हमर \nिायरीमे अनेक कविता जलखल राखल अछि।  \nबादमे ‘सगर राथत दीि जरए ’ कायषिम चलल तँ कथा जलखलहुँ। \nप्रायः 20 टा कथागोष्ठीमे सस्थम्मजलत भेल होएब आ नि नि कथा \nिढ़ैत रहलहुँ। बहुतो कथा प्रकाजशत भेल। बहुत अप्रकाजशतो अछि \nमुदा ओ सभ कथागोष्ठीमे िढ़ल गेल अछि। ओहह िर सकारात्मक  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 123 \nप्रथतविया रहल, उत्साहिद्धषन भेल। तकर बाद सररसब िाहीक सांस्था \n‘साहहत्यत्यकी’क गोष्ठीमे लगभग 2003ई धरर सस्थम्मजलत होइत \nर ह लहु ँ। ओहह मे सांस्कृ तमे सेह ो वकि ु  र चना कएल। भ्रूणञ्चाजशकाक \nरचना ओकरे गोष्ठीक प्रथतफल थीक। सन् 2003मे जखछन िटना \nअएलहु ँ तँ हह न्दीमे सेह ो वकि ु  कवि ता जलखलहु ँ। ‘िाँचिाँ स्तम्भ’ \nिबत्रकामे हदल्लीसँ ििबो कएल। ‘गमलामें िौधा ’ एकटा दीघष \nकविता हहन्दीमे प्रकाजशत अछि। फ े र सांस्क ृ तमे बुद्धचररतम् \nमहाकाव्यक खत्यण्डत अांशक ेँ  िूरा करए लगलहुँ। अनूहदत गद्यक \nआधार िर अश्वघोषक शैली शब्दािलीक ेँ  ध्यानमे राष्टख ओकरा \nफ े रसँ सांस्क ृतमे िन्दोबद्ध जलखब सेहो सजषनात्मक साहहत्य-लेखने \nजकाँ रहल।  \nमैथथली सजषनात्मक साहहत्यमे यथाथषिादक दादाछगरी हमरा एकरा \nप्रथत अरुजच उत्पन्न कएलक। हम सांस्क ृ त काव्यशास्त्रक अध्ययन \nकएलाक ििात् साहहत्यक ेँ  ‘हहतक सांग’ बुझजलएक ; ओकरा \nकान्तासस्थम्मत उिदेश माछन लेल आ तेँ ‘अन्हार-अन्हार \nजचजचअएबा’क स्थान िर ‘एकटा दीि जराए लेब ’ नीक बुझए \nलगलहुँ। यथाथषसँ बेसी हमर नजरर आदशष िर वटवक गेल। िामिांथ \nहमरा कहहयो नै सोहाएल। हम साहहत्यक ेँ  समाजक दिषण नै , \nसमाजक हदशा-छनदेशकक रूिमे देखैत रहलहुँ। एहह हदशाहीन \nि ामि ांथ क वि र ोधमे वकि ु  कवि तो जलखलहु ँ- \nिाकल ईंटामे सहदखन जे दजलतक लह देखै िथथ।  \nचूहड़ -चूहड़ कए मावट छमलाबथथ , नि घर नहह जोड़ै िथथ॥  \n \nऊ ँ च अटारी तोड़थथ सहदखन ककरो घर नहह ठाठथथ।  \nभूखल चम -चवटयाकेँ  ह र दम ि ु च्छे ि ाठ ि ढ़ाब थथ ॥   124 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n \nमाँवटक भीते रहओ एकर , सहदखन ई सोचै िथथ।  \nआह , ओह , रे, बौआ हम्मर एतबे सहदखन गाबथथ॥  \n \nछनस्सन खाम्ह बुझै िथथ हड़ी , चाहथथ अप्पन नाम। \nरजनी -सजनी क े र मसाला सदा जोगाबथथ ठाम॥  \n \nदीि देष्टख कए दूर भगै िथथ , खोज थथ  कोल्हु -समाठ। \nअन्हारे टा भाखथथ सहदखन धएने जरल खोंराँठ॥  \n \nमील घेरर कए बन्न कराबथथ लूटथथ अनकर चास।  \nअिन चासमे चाण खूछन कए गोड़थथ सहथ -गड़ाँस॥ \n \nबाि हमर िल जाहहल , बाबा रहए महा मोचण्ड। \nतकरो बाबा आर छनखत्तर कएलक खण्ड -िखण्ड॥ \n \nकाबबल एकसर हमही टा िी भूतक भूत भगाउ।  \nकाल्हुक ब ात काल्कल्हए, जानब आइ लूवट कए खाउ॥  \nहम स्नातक स्तर िर इथतहासक अध्ययन कएलहुँ। सांस्क ृ त िढ़ल \nरहए , भारतक विषयमे , छमथथलाक विषयमे िामिांथी लोकछनक द्वारा \nजे उकबा गढ़ल गेल िल ताहहसँ आरो हमरा मोनमे ओकरा प्रथत \nविरछि उिजए लागल , आ हम ओकर खण्डन करबाक लेल \nशोधकायष हदस प्रेररत भेलहुँ। छमथथला , सनातन सांस्क ृ थत, एकर \nसाहहत्य, एकर उदारता हमरा आक ृ ि कएलक आ ओकर  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 125 \nअनुशीलन करैत िामिांथ , आयषसमाज, ईसाई छमशनरी आहदक द्वारा \nिसारल गेल भ्राल्कन्तक ेँ  दूर करब हमर काज भए गेल आ विशेष \nरूिसँ छमथथलाक गौरिशाली िरम्पराक प्रचार -प्रसार हमरा \nि ाण्डु जलवि शास्त्र हदस अनलक आ ह म सभ सँ ि हह ल काज  कएलहु ँ \nव्यिहाररत्नािलीक सांिादन। 14म शतीक म.म. िशुिथतक ई \nअप्रकाजशत ग्रन्थ हमरा अिने घरमे प्रवितामहक हाथक जलखल \nि ाण्डु जलवि  भ ेटल। वि ता ि ां. अमर नाथ  झा ि ाण्डु जलवि क ि ार म्परर क \nज्ञाता र ह थथ । हु नकासँ ब हु त वकि ु  सीखल आ अभ्यास कर ए \nलगलहुँ।  \nसन् 2003 ई.मे महािीर मन्हन्दर, िटनामे शोध आ प्रकाशन प्रभारीक \nनौकरी भेटल। आचायष वकशोर क ु णाल शोध हदस बड़ प्रेररत \nकएलछन। ओहो इथतहासक नीक विद्वान रहथथ। ‘धमाषयण’ िबत्रकाक \nसांिादनक भार भेटल तँ स्वाभाविक रूिसँ सांिादनक कायष हमर \nजीिनक अांग बछन गेल।सन् 1998सँ 2003ई. धरर कामेश्वर जसिंह \nदरभांगा सांस्क ृ त विश्वविद्यालयलेल क ु ल 18 टा ि ाण्डु जलवि क \nजलप्यन्तरण कएलहुँ, जकर िाररश्रछमक सेहो भेटल। एहह अिछधमे \nिा शजशनाथ झाक छनदेशन हमरा लेल िाथेय बनल। आइ हम जे \nवकि ु  काज  कए र ह ल ि ी ताहह मे हु नक प्रेर णा आ हु नकासँ भ ेटल \nजशक्षा महत्त्विूणष अछि। \n2) जशलालेर् पढ़बाक लेल की सािधानी रार्ल िेबाक चाही। \nजशलालेर्सँ अिर सभ सुरक्षित अनबाक कोन -कोन तरीका \nछै। \nजशलालेख िढ़ब बेसी कहठन िै। जलविक ज्ञान तँ िहहल आिश्यकता \nिै , भाषाक ज्ञानक सांग जाहह क्षेत्रक ओ जशलालेख थीक ओहह \nक्षेत्रक इथतहासक ज्ञान अछनिायष होइत िै। िढबाक सांग ओकर  126 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nअथष लगाएब सभसँ िैघ काज होइत िै। बहुत जशलालेख क्षरणक \nकार णें टु टल भ ेटैत अछि , बीच -बीचमे अक्षर मेटा गेल रहैत िै। \nिैनीक सहायतासँ अक्षर खोधबाक िममे बहुत अक्षर बदजल जाइत \nिै। जँ क ु शल जशल्पी रहल तखछन तँ सुिौल अक्षर भेवट जाइत अछि \nनहहँ तँ जेना -तेना खोधल अक्षरसभक ेँ  िबढ़ ओकर सांगथत बैसाएब \nबड़ कहठन होइत िै।  \nजशलालेखसँ अक्षरक ेँ  सुरश्रक्षत अनबाक सभसँ नीक उिाय िै इांक \nस्टांिेज। जशलािट्टक ेँ  िाछनसँ भभजाए ओही आकारक कागज सावट \nदेल जाइत िै आ किड़ाक िरत लगाओल थािी (िस्टर सनक \nिस्तु) िर काबषन िाउिर लगाए ओहह भभजल कागज िर ठोवक -\nठोवक कए एक -एक अक्षरक ेँ  उभाड़ल जाइत िै। जलखल अांश \nउि र रहह जाइत िै आ शेष अांश कारी भए जाइत िै। कागज \nसुखा गेलाक बाद ओकरा उचारर लेल जाइत अछि। ई सभसँ िुरान \nआ नीक उिाय अछि। एल्ुमीछनयमक िातर चदरा िर सेहो \nजशलालेखक िािा बनाओल जाइत िलै। आब फोटोग्राफीक चलछन \nबबढ़ गेलैए , मुदा अनेक िररस्थस्थथतमे फोटोग्राफीसँ िढ़ला िर सांदेह \nउत्पन्न भए जाइत िै। ई सभ काज करबासँ िहहने जशलालेखक \nसफाई करब सभसँ आिश्यक होइत िै। खोधल भागक ेँ  नीकजकाँ \nसफाइ कए ओहहमे फ े रसँ खल्लीक िाउिर लेवि अक्षरक ेँ  स्पि कए \nफोटोग्राफी करब उजचत रहैत अछि।  \n3) प्राच ीन प ांडुजलपप  प ढ़बाक लेल कोनो अध्येताकेँ  कोन-कोन \nिानकारी एिं सािधानी रर्बाक चाही।  \nि ाण्डु जलवि  ि ढ़ब ाक लेल जलवि क ज्ञान शत-प्रथतशत चाही। ओहह \nजलविक विभभन्न शैलीक सेहो ज्ञान रहब आिश्यक होइत अछि।  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 127 \nि ाण्डु जलवि  सामान्यतः तीन प्रकार क भ ेटैत अछि - अिन िढ़बाक \nलेल जलखल , अनका िढ़बाक लेल जलखल आ बेचबाक लेल \nजलखल। अि न ि ढ़ब ाक लेल जलखल गेल ि ाण्डु जलवि मे अक्षर  एक \nरूिक नहह रहैत अछि मुदा अशुछद्ध बड़ कम रहैत अछि। अनका \nि ढ़ब ाक लेल ज े ि ाण्डु जलवि  जलखाइत अछि  ताहह मे अक्षर  सेह ो कनेक \nस्पि रहैत अछि आ अशुछद्ध सेहो नहहए जकाँ रहैत अछि। मुदा \nव्याि साछयक जलवि कार क जलखल ि ाण्डु जलवि मे अक्षर  तँ मोती ज काँ \nचमकै त भ ेटत वकन्तु अशुछद्ध ब ड़ र ह ैत ि ै। ि ाण्डु जलवि क ि ाचन, \nप्रथतजलवि तैयार करब िा जलप्यन्तरण करब आ ओकर सम्पादन दूनू \nभभन्न िस्तु थीक। प्रथम  कायष करबाक लेल जलविक ज्ञान शत \nप्रथतशत चाही, भाषाक ज्ञान िचहत्तरर प्रथतशत चाही आ ओहह \nग्रन्थक विषयिस्तुक ज्ञान जँ िचासो प्रथतशत अछि , कमसँ कम \nओहह शास्त्रक शब्दािलीक ज्ञान अछि तँ जलप्यन्तरणक काज कए \nसक ै त िी। सम्पादनक लेल तँ विषयक िूणष ज्ञान िरम आिश्यक \nअछि। तेँ जलवि , भ ाष ा आ वि ष यि स्तु ई तीनूक ज्ञान ि ाण्डु जलवि  \nिढ़बाक लेल आिश्यक होइत िै।  \n4) प्राच ीन प ांडुजलपप  ि ा जशलालेर्  लेल कोनो सर कार ी \nगाइडलाइन छैक िा दक नरह ? \nि ाण्डु जलवि  शास्त्र ि र  अनेक ि ोथ ी जलखाएल अछि । छमथथ लाक्षर क \nि ाण्डु जलवि क लेल ब ांगलामे एकटा ि ोथ ी अछि - िा. कल्पना \nहालदारक ‘ि ाण्डु जलवि  ि ठन सह ाछयका।’ ई साहहत्यलोक सँ ििल \nअछि । दोसर  ि ोथ ी अछि  ि ा. बत्रि ुर ा ि सुक जलखल ब ाङ्ला ि ाण्डु जलवि  \nिाठिररिमा। जें वक छमथथलाक्षर , असछमया आ बांगला 1800 ई.सँ \nिहहने एक े  रांग जलखल जाइत िल तें ई िोथी एहह तीनू जलविक \nि ाण्डु जलवि  ि ढ़ब ा लेल अथत उि योगी अछि । देि नागर ी ि ाण्डु जलवि   128 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nि ढ़ब ाक लेल ि ा. सत्येन्द्रक ि ाण्डु जलवि  वि ज्ञान नामक ि ोथ ी \nराजस्थान हहन्दी ग्रन्थ अकादमी, जयिुरसँ प्रकाजशत अछि। दोसर \nिोथी िेद क ु मारी घई क े  सेहो अछि - ि ाण्डु जलवि  वि ज्ञान। सांगहह  \nअांगरेजीक माध्यमसँ सेहो बहुत िोथी जलखाएल अछि। जैन \nि ाण्डु जलवि  ि ढ़ब ाक  लेल ि ा. मह ेन्द्र कु मार  ज ैन ‘मनुज ’क िोथी \n‘ि ाण्डु जलवि  : सूचीकर ण एि ां सम्पादन’प्राक ृ त जैनशास्त्र एिां अहहिंसा \nशोध सांस्थान, िैशालीसँ सेहो प्रकाजशत नीक िोथी अछि। भारतक \nविभभन्न सांस्थामे हिप्लोमा आ सवटिहफक े ट कोसष सेहो िैक। हालहहमे \nक े न्द्रीय जशक्षा विभाग सेहो एकर हिप्लोमा आ सवटिहफक े ट कोसषक \nिाठ्यिम तैयार करबा लेल एकटा सछमथत बनौने िल , जकर \nसदस्य हमहँ रही। हमरा लोकछन िाठ्यिम बनाए जमा कराए देल \nअछि। योजना िैक जे एकर एक रूिरेखा हो। सम्प्रथत सांस्क ृ थत \nमन्त्रालयक हदससँ 2003ई.मे स्थावि त सांस्था र ाष्ट्रीय ि ाण्डु जलवि  \nछमशन कायषरत अछि। ई अनेक कायषशाला आयोजजत कए \nयुि ाि गषकेँ  ि ाण्डु जलवि क जलप्यन्तर णक लेल तैयार कए रहल अछि। \nएहह छमशनक ेँ  आरो सशि बनाए ‘ज्ञान भारतम् छमशन’क घोषणा \nभेलैक अछि , जकर स्थािना हदनाांक 11सँ 13 जसतम्बर, 2025 क ेँ  \nहदल्लीक विज्ञान-भिनमे आयोजजत भेल अछि। एहह राष्ट्रीय \nि ाण्डु जलवि  छमशनसँ ह म 2005ई.सँ जुड़ल िी। एखनहुँ ओकरे लेल \nलगातार ग्रन्थ-सम्पादनमे लागल िी। \nजशलालेख िढ़बाक लेल भारतीय िुरातत्त्व सिेक्षणक हदससँ \nस्थावितइविग्राहफक इांस्टीच्यूट सभ अछि। बांगलुरु , मैसूर आहद \nस्थान िर नीक सांस्थान अछि। जे िुरातत्त्व विषयसँ स्नातकोत्तर \nकरैत िथथ हुनका लेल एक ित्र िूरा जशलालेखक अध्ययनक  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 129 \nव्यिस्था रहैत िछन। व्यिस्था सभटाक लेल अछि।  \n5) म ैथथ लीक प्रोफे सर  सभ  प ांडुजलपप  ि ा जशलालेर्  वि ज्ञानम े \nदकएक ने आगू अबैत छथथ ? \nई मैथथलीक लेल वििम्बना थीक जे श्रद्धेय रामदेि बाबूक ेँ  िोहड़ \nआर क े ओ एहह हदस प्रिृत्त नहहिं भेलाह। मैथथलीक प्राचीन साहहत्यक \nप्रकाशनमे आने भाषा आ विषयक रोटी खेछनहार अिन योगदान \nकएलछन। मैथथलीक अध्यािक अिनाक ेँ  एकटा ‘फ्र े म’मे बाँछध बांद \nकए लेलछन। एहह विषय िर हम बेसी की कहब। कोन नि िोथी \nप्रकाजशत भेलैए, ताहहसँ बेसी खबरर मैथथलीक अध्यािकक ेँ  एहह \nबातक रहैत िछन , जे कोन कम्पनी, कोन मोटरगाड़ीक नि मॉिल \nबाजारमे उतारलक अछि! मैथथलीक दुभाषग्य अछि जे ओ लोकछन \nशोधक्षेत्रमे विि -िेषणसँ आगाँ छनकलबाक कोनो सामथ्यष नहहिं \nरखैत िथथ। अथिा  सजषनात्मक साहहत्य-कथा, कविता आहद लीष्टख \nअिन कतषव्यक इथतश्री बूष्टझ लैत िथथ।  \n6) म ैथथ लीक प ांडुजलपप  ि ा जशलालेर्  वि ज्ञान लेल सारहत्य \nअकादमीक कोनो काि छैक िा दक नरह ? छै तँ कतेक आ नै छै \nतऽ दकएक? \nसाहहत्य अकादमी अिनाक ेँ  सजषनात्मक साहहत्य आ अनुिाद धरर \nसमेवट लेने अछि। सरकार द्वारा स्थावित सांस्थाक अिन सीमाबद्धता \nिैक , तैँ ओ ि ाण्डु जलवि  ि ा जशलालेख वि ज्ञानक लेल कोनो काज  \nनहह कए रहल अछि तँ एकरा कोनो वििम्बना नहह मानल जाए। \nि ाण्डु जलवि -शास्त्र अलग विषय थीक , जकरा लेल सांस्क ृ थत \nमन्त्रालयक र ाष्ट्रीय ि ाण्डुजलवि  छमशनक स्थाि ना भ ेल अछि , आ ओ \nछमथथलाक लेल सेहो काज कए रहल अछि।  \n7) मम थथ लाम े प ांडुजलपप  ि ा जशलालेर्  सुर क्षि त र र् बाक कोन- 130 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nकोन संस्थान छै? \nदरभांगामे छमथथला शोध सांस्थान, कामेश्वर जसिंह दरभांगा सांस्क ृ त \nविश्वविद्यालय, चन्द्रधारी सांग्रहालय, लक्ष्मीश्वर िुस्तकालय, \nकल्ाणी फाउांि ेशन सांस्था ि ाण्डु जलवि सँ भ र ल-िूरल अछि। छमथथला \nशोध सांस्थान 1951 मे ि ाण्डु जलवि क सांर क्षण आ ओकर  सम्पादनेक \nलेल स्थावित भेल िल। कामेश्वर जसिंह 62 बीघा जमीन , तीन लाख \nचालीस ह ज ार  रु ि या आ अि न र ाज  ि ुस्तकालयक ि ाण्डु जलवि  \nओकरा देने रहथथन। एहहठामसँ अतीतमे काजो बहुत भेल िै , मुदा \nलगभग 35 िषषसँ ई मृतप्राय भेल सहड़ रहल अछि। एखछन धरर \nि ाण्डु जलवि  सूची सेह ो नहह  ि वि  सकल ि ै। ि टनामे ि टना \nविश्वविद्यालय, िट ना सांग्रहालयक प्रकाशन विभागक रूिमे \nिुनरुिीवित बबहार ररसचष सोसायटी , बबहार राष्ट्रभाषा िररषद् , \nक े .िी. जायसिाल ररसचष इांस्टीच्यूट, खुदाबक्श िुस्तकालय, जैन \nमन्हन्दर  आहद ि ाण्डु जलवि सभ क ि ैघ सांग्रह कताष सांस्था अछि । एकर  \nअथतरर ि  बब ह ार  अभभ लेखागार मे सेह ो ब हु त ि ाण्डु जलवि  सांर श्रक्षत \nअछि। बबहार ररसचष सोसायटीक द्वारा महाराजाछधराज कामेश्वर \nजसिंहक व्ययसँ घरे -घर े ज ाए ि ाण्डु जलवि क सि ेक्षण भ ेलैक। ओकर  \nवििरणी 11 खण्डमे ििबाक योजना बनलैक मुदा चारर खण्ड मात्र \nिवि सकल , शेष खण्डक सामग्री सेहो नि भए गेलै। छमथथलाक \nि ाण्डु जलवि क दुभ ाषग्य नहहिं तँ एकरा की कहल जाए। मुदा एखनो \nबब ह ार  र ाष्ट्रभ ाष ा ि रर ष दक सांग्रह मे मैथथ ली ग्रन्थक ब हु त ि ाण्डु जलवि  \nिै , जकरा सम्पाहदत कए प्रकाजशत करबाक काज िै। नेिालमे \nनेि ार ी जलवि मे मैथथ ली नाटकक अप्रकाजशत ि ाण्डु जलवि  अछि । वकि ु  \nतँ हालहहमे archive.org िर हिजजटल रूिमे उिलि सेहो भए गेल  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 131 \nअछि । नेि ाल अभभ लेखागार मे ब हु त मैथथ लीक ि ाण्डु जलवि  अप्रकाजशत \nिड़ल अछि।  \n8) क ै थी जलपप ममथथलाक छै , मुदा कतेक ? एरहपर अहाँक कोनो \nविचार।  \nक ै थी छमथथलाक जलवि थीक ई कहब अनुजचत होएत। क ै थी िास्तिमे \nउत्तर भारतक समस्त जनभाषाक जलवि थीक। क ै थी मूलरूिसँ \nहररयाणाक महाजनी आ देिनागरीसँ छनकजल नागरीक सरलीक ृ त \nरूिमे जनभाषाक साहहत्य -लेखनमे व्यिहृत भेल। एकर एकटा \nदश्रक्षणी शाखा आधुछनक गुजराती जलवि बनल। तें जकरा हमरा  \nलोकछन क ै थी कहैत छियै से अिधी , ब्रजभाषा , भोजिुरी , मैथथली , \nमगही , काजशका आहद सभ जनभाषाक जलवि थीक। सभ भाषाक \nर चनाक ि ाण्डु जलवि  कै थ ीमे भ ेटैत अछि । ह ँ, क्षेत्र-भेदसँ एकर \nस्वरू ि मे वकि ु  अांतर  आबब  गेल ि ै। छमथथ लाक कै थ ीमे ‘ल’ अक्षरक \nजे रूि िाओल जाइत अछि से आनठाम नहह िै। मुदा सभठाम स , \nश,ष , न,ण, ह्रस्व-दीघषक विचार , सांयुि व्यांजनक अभाि - ई सभ \nसामान्य अछि। तेँ ई छमथथलाक जलवि थीक से सत्य नहह अछि। \nअवि तु मैथथ लीक प्राचीन र चनाक ि ाण्डु जलवि  सेह ो कै थ ीमे नहह  \nजलखल गेल। मुांशी र घुनन्दन दास सेह ो मैथथ ली गीतक ज े ि ाण्डु जलवि  \nजलखलछन, सेहो थतरहुता/छमथथलाक्षरमे। तखछन हमरा लोकछन कोन \nआधार िर एकरा छमथथलाक जलवि  मानैत िी से नहह जाछन। हँ , \n19-20म शतीमे मैथथलीमे जलखल जचठी -ित्री, खचाषक हहसाब , \nदोकानक िुजाष , जमीनक दस्तािेज आहद क ै थीमे भेटैत अछि। मुदा \nमैथथली साहहत्य-लेखनमे छमथथलाक्षरेक व्यिहार भेल अछि।  \n9) ितभमान समयमे मैथथली लेल देिनागरी जलपप उपयुि हेतै , \nथतरहुता हेतै , क ै थी हेतै िा दक रोमन ?  132 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nदेिनागरी भारतक सभसँ व्यािक क्षेत्रक जलवि थीक , ताहहमे कोनो \nसांदेह  नहह । र ाष्ट्रीय ि ाण्डु जलवि  छमशनक द्वार ा प्रस्तुत कएल गेल \nसिेक्षणमे एखछन धरर 20,48,440 ि ाण्डु जलवि  सम्पूणष भ ार तसँ भ ेटल \nअछि जे हमरा उिलि कराओल गेल आछधकाररक साांख्यख्यकी \nररिोटषक अनुसार 52 प्रथतशत अछि। देिनागरी जलविक कारणें \nमैथथलीक हाछन सेहो कम नहह भेल अछि। आइ हहन्दीक घटाटोि \nजे मैथथलीक ऊिर िसरल जा रहल अछि , जे मैथथल अस्थस्मता ध्वस्त \nभेल जा रहल अछि , तकरा िािाँ देिनागरीक प्रयोग प्रधान कारण \nरहल अछि। बांगाल आ आसाम एहहसँ बचल अछि। हमरा लोकछन \nजतेक जल्दी देिना गरीक ेँ  त्याछग थतरहुता/छमथथलाक्षरक हदस बबढ़ \nजाइ से मैथथली भाषा -साहहत्यक उन्नथत आ मैथथल अस्थस्मताक \nसांरक्षणमे सहायक होएत। जहाँ धरर क ै थीक प्रश्न अछि ओ मैथथलीक \nलेल उियुि नहह अछि। मैथथलीक ग्रन्थ ‘िणषरत्नाकर’ नाम धरर \nजलखबाक सामथ्यष जाहह जलविमे नहह िैक जाहह जलविमे ओ \n‘बरनरतनाकर ’ जलखाएत तकरा ओहह भाषाक लेल आदशष जलवि \nमाछन लेब सम्भि नहह। रोमन तँ कोनो भारतीय भाषाक ेँ  जलखबाक \nसामथ्यष नहहिं रखैत अछि। भारतीय भाषामे सभटा छमला कए 63 \nिा 64 टा िणष एिां सांक े त भए जाइत अछि ओकरा मात्र 26 टा \nिणष िला रोमन क े ना लीष्टख सकत ? भारतीय भाषाक ें  जलखबाक \nलेल रोमन diacritical marks बनाए कहुना काज चलाए रहल \nअछि । वकि ु  गोटे कह ताह  ज े सांस्कृ तछनष्ठ मैथथ लीक प्रयोगे मैथथ लीक \nअिन प्रक ृ थत नहह थीक। सही बात िै , मुदा एतए इहो ध्यानमे राखए \nिड़त जे भाषा जा धरर एक टोलमे बँन्हाएल रहत ता धरर ओकर \nस्वरूि भभन्न होएत। जँ छमथथलाक कोनो गामक कोनो दजलत  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 133 \nसमुदायक भाषाक ेँ  मैथथलीक मानक भाषा मानब तँ ओ ओही टोल \nधररक लेल होएत। ओहह भाषामे हजार लोकक सभामे भाषण नहह \nकएल जा सक ै त अछि। िोथी जलखबामे तँ वकन्नहु नहह , वकएक तँ \nओकर िाठक छमथथलाक कोन क्षेत्रक लोक होएताह से लेखक क ें  \nज्ञात नहहिं रहतछन। सजषनात्मक साहहत्यक लेल भलें ओहह माँवट -\nिाछनक भाषाक प्रयोग हमरा लोकछन कए ली , मुदा जखछन \nसाहहत्येतर गद्य जलखए लागब, आन भाषासँ िैधाछनक सामग्रीक \nअनुिाद करए लागब , भाषाक व्यािक प्रयोग करबा िर विचार करए \nलागब तखछन मैथथलीक ओ रूि काज नहह देत। ज्ञान -विज्ञानक \nक्षेत्रमे शब्दािलीक लेल जखछन हहन्दीक ेँ सेहो सांस्क ृ तक शब्दािली \nउधार लेमए िड़लै , तखछन मैथथलीक लेल सेहो ओएह उियुि \nहोएत। आइ िाररभावषक शब्दािली सभ बछन गेल अछि , ओकरे \nव्यिहार करए िड़त आ तखछन क ै थी मैथथलीक लेल उियुि नहह \nरहह जाएत , ‘हदन’‘दीन’ बछन जाएत जे कतहुसँ उजचत नहह। आइ \nमैथथलीक ेँ  शास्त्रीय भाषा बनएबाक लेल प्रयत्न कएल जा रहल िै \nआ दोसर हदस एकरा समुदाय-भाषाक रूिमे सांक ु जचत कए व्यािक \nबनबासँ रोकल जा रहल अछि। ितषनीक मानकीकरण भए चुकल \nअछि , ओहहमे सांविधानक अनुिाद सेहो भए चुकल अछि , ओकरा \nमाछन हमरा लोकछन आगाँ बढ़ल चली।  \n10) कोन-कोन ठाम उत्खनन भेलासँ ममथथलाक इथतहास बदजल \nसक ै ए? \nछमथथलामे बहुतो एहन स्थान अछि जतए उत्खननक आिश्यकता \nिै। सभसँ िहहने तँ बजलराजगढ़क क्षैथतज उत्खनन होएबाक चाही , \nजाहहसँ ओकर विस्तारक िता लाछग सकए आ माँवटक तरमे दबल \nढाँचासँ िता लाछग सकए जे वक ओ राजधानी िल अथिा कोनो  134 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nजशक्षाक े न्द्र? हालमे िुरातत्त्वक दृष्टिसँ श्री मुरारी क ु मारजी बड़ काज \nकए रहल िथथ। ओ बहुतो नि स्थानक िता लगौलछन अछि। \nहाबीिीह , शांकरिुर, सकरी, जालिािीह , लोहनामे लखनदेइ कातक \nिीह  सभक उत्खखन भेलासँ जशलालेख सभ भेवट सक ै त अछि। \nआइयो बहुतो जशलालेख मन्हन्दर सभमे लागल अछि जकर िाचन \nनहह भेलैए। बड़ काज बाँकी िै।  \n11) एर्न धरर ममथथलाक सम्पूणभ प्रामामणक इथतहास नरह \nजलर्ाएल अमछ , एकर की कारण आ कोना ई सम्भि हेतैक ? \nई समस्या छमथथले टाक नहह, सभ स्थानक लेल अछि। इथतहास \nकहहयो िूणष नहह जलखाइत िै। नि कोनो साक्ष्य भेवटतहह इथतहास \nबदजल जाइत िै। इथतहास सतत शोधक प्रविया थीक। आिश्यकता \nिैक जे नि स्रोतक प्रकाशन भेला िर ओकरा मान्यता भेटए। विगत \n15 िषषमे बहुतो साक्ष्य भेटलैक अछि , जशलालेख सभक नि िाचन \nभेलैए मुदा आइयो 100 िषष िहहलुक े  जलखल इथतहासक मान्यता क ेँ  \nदोहराओल जा रहल अछि। ई प्रिृजत्त छमथथलाक इथतहासक लेल \nसभसँ िैघ घातक थीक। इथतहासकारक ेँ  हरदम ‘अििेट ’ रहए \nिड़तछन तखछन इथतहास लेखन अिन उजचत हदशा हदस बढ़त।  \n12) ि े युि ा सभ  प ांडुजलपप  ि ा जशलालेर्  वि ज्ञानम े आबऽ च ाहै \nछथथ तमनका लेल कोनो संदेश ? \nजशलालेख विज्ञानमे रोजगारक ओतेक गुांजाइश नै िै , मुदा \nि ाण्डु जलवि -विज्ञान मे जे युिा आबए चाहैत िथथ , हुनक स्वागत \nिछन। बहुत काज िै आ ज्ञान भारतम् छमश्नक स्थािनासँ हम आर \nआश्वस्त ि ी ज े ि ाण्डु जलवि क ि ाचन, ओकरासँ सांिादन, ि ाण्डु जलवि क \nप्रलेखन (Documentation), ओकर सांरक्षण (Conservation)क  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 135 \nक्षेत्रमे रोजगारक अिसर एखनो िै आ छनकट भविष्यमे आर हेतै। \nबहुतो एहन योजना बछन रहलैए , जाहहसँ भाषा -साहहत्यक अध्ययन \nकएछनहार युिाक ेँ  अिन घर िर कम्प्प्यूटरक माध्यमसँ काज कए \nनीक आमदनी होएतछन। विशेष रूिसँ जे महहला बाहर जाए नौकरी \nनहह करए चाहैत िथथ , हुनका लेल ई काज सभ नीक रहतछन। \nकम्प्प्यूटर िर यूनीकोि मे टाइवििंग करबाक क्षमता विकजसत करए \nि ड़तछन आ ि ाण्डु जलवि केँ  ि ढ़ब ाक अभ्यास कर ए ि ड़तछन। ज े के ओ \nएहह क्षेत्रमे आबए चाहैत िथथ , हुनका हम छनदेशन करबाक लेल \nप्रस्तुत िी। िछिला िषष हमरा लग एकटा िैघ काज छमथथलाक्षरक \nि ाण्डु जलवि सँ जलप्यन्तरण करबाक लेल आएल िल जे करएबाक \nलेल हमरा छमथथलामे क े ओ नहह भेटलाह तँ कलकत्ताक एक प्रजशक्षु \nसँ हम कराए देजलयछन। ई खेदक विषय रहल। छमथथलासँ युिा -\nयुिती एहह क्षेत्रमे आगाँ आबथथ से हमर कामना अछि।  \n \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n  136 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \n१.४.डा.श्री कृ ष्ण 'िुगनू '-अगस्त्य संरहता- तीस बर्भक प्रतीिा  \n \nिा. श्री क ृ ष्ण 'जुगनू ' \n(िुरातत्वत्वद एिां अनेक सांक ृ त िोथीक सांिादक, राजस्थान। सांिक ष-\n9672872766) \nअगस्त्य सांहहता: तीस बखषक प्रतीक्षा \nतीन दशक िहहने क े र बात। ओहह समयमे हम भछि आांदोलनक \nसांत सभिर जलखैत रहैत िलहुँ , ज्ञात भेल जे वक 'अगस्त्य सांहहता'मे \nस्वामी रामानांदक जीिनिृजत्त आएल िै आ ओहहमे हुनक बारह \nजशष्यक िररचय सेहो िै... ई भागित िुराणक बारह िरम भागिते \nजकाँ िभणित िै आ हुनका मनु , भीष्म आहदक अितार कहल गेल \nिै। िॉ. िीताांबरदत्त बड़थ्वाल एकर उल्लेख की क े लछन , अन्य, लेखक \nसभ सेहो हुनक े  अनुकरण क े लक आ फ े र ई रूढ़ भऽ गेलै।  \nहमरा ई आियष होइत िल जे यहद ई सांदभष िै तँ 'अगस्त्य सांहहता' \nबेसी िुरान ग्रांथ नहह हेतै मुदा चूँवक आचायष हेमाहद्र 1260-70 ई. \nमे एहह  ग्रांथ क श्लोक उद्धृ त के ने ि थथ न, एहन अिस्थामे वक रामानांद \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 137 \nक े र वििरण बला िाठ प्रश्रक्षप्त िै...। फ े र, ई श्लोक कल्ाण क े र \nअि तार कथ ा अांक मे सेह ो उद्धृ त कएल गेल ि लै। ब ार म्बार  ई \nसमस्या हमर मनो-मस्थस्तष्कमे अबैत रहल। 'अगस्त्य सांहहता' क े र \nखोज जारी रहल , मुदा जे सभ एकर सांदभष देथथ , से सभ एकर स्रोत \nबतेबाक लेल तैयार नहह िलाह। मुजफ्फरनगरक एक विद्वानक \nलेखसँ ज्ञात भेल जे ई ग्रांथ 1906 ई. मे िाकोर क े र रणिीर \nिुस्तकालयसँ प्रकाजशत भेल िै तऽ हम िाकोर क े र यात्रा सेहो \nक े लहुँ, मुदा िता नहह चलल। तीस साल भऽ गेलै , साक्ष्य सभ \nताकब बाँकी िल।  \nअही बीच , ' अगस्त्य सांहहता' क 1898 ई. में प्रकाजशत अयोध्या \nसांस्करण बला िाठ हमरा छमत्रिर श्री नरेंद्र उमरीकरक सहयोगसँ \nिूना क े र एक सांग्रहसँ भेटल, ताहहमे क े िल सांस्क ृ ते िाठ िल।  \nहालहहमे श्री गुांजनक सहयोगसँ ई ग्रांथ सुलभ भेल तऽ चौंवक गेलहुँ। \nिटनाक िां. भिनाथ झा एकर िुनसंिादन सहहत अनुिाद सेहो क े ने \nि थथ । ि ां भ ि नाथ ज ी अनेको ि ाांि ु जलवि क आधार ि र  एकर  सांि ादन \nकरैत प्रमाभणत क े लाह जे रामानांद बला वििरण शुद्ध रूिसँ प्रश्रक्षप्त \nिै आ जाहह भविष्योत्तर खांिक बात कहल जाइत िै , ओ 1903 ई. \nसँ वकि ु  समय ि ूि े ज ोड़ल गेल ि ै। मूल ग्रांथ मे के ि ल 32 अध्याय \nिै आ एहहमे आर कोनो खण्ड नहह िै।  \nक्षेिककार अगस्त्य सांहहताक ेँ  िढ़ने नहह िलाह, अन्यथा ओ 33म \nअध्यायसँ अिन िाठक आरांभ करैत जखन वक ओ 131म अध्यायसँ \nलेखन क े ने अछि...। एहहमे रामानांद सहहत हुनक द्वादश जशष्यक \nजयन्तीक आयोजनक मुख्यध्येय लगैत अछि...। ई छनत्यिते िरिती \nअछि।  \nहमर आशांकाक समाधान िां. भिनाथजीक एहह भूररश्रमा ग्रांथसँ भेल  138 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nअछि। 'अगस्त्य सांहहता' राम क े र िूजक सभ लेल आधारभूत सामग्री \nप्रस्तुत करऽ बला ग्रांथ अछि। िां भिनाथ झा जीक ेँ  आभार जे ओ \nहमर सुदीघष शांकाक समाधान करबाक मागष प्रशस्त क े लाह...। \n(हहिंदी लेख क े र मैथथली अनुिाद आशीष अनक्तचन्हार द्वारा) \n \n \n \nअिन मांतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in िर िठाउ।  \n \n \n विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 139 \n१.५.Vijay Deo Jha-Pandit with MacBook and manuscripts \n \nVijay Deo Jha  \n(The author of this article is a journalist, author, and \npolitical strategist. Contact Number- 7717760438)  \nPandit with MacBook and manuscripts \nScholars in Mithila have long cherished the noble \ntemptation of nurturing their children to surpass them \nin scholarly pursuits, ensuring that the illustrious \ntradition of learning is preserved, enriched, and passed \non from one generation to the next. \nThe late noted Sanskrit grammarian, Pandit Amarnath \nJha of Ha ṭ āḍ h Rupau ḷ ī village in Madhubani district of \nMithila, had the same noble urge to mentor and mould \nhis two worthy sons, Shambhunath and Bhavanath, as \nscholars in the distinguished Mithila tradition of learning. \nWhile both vindicated the dictum of ‘worthy sons of a \nworthy father,’ it was Bhavanath Jha who rose beyond \nall expectations. \nHe chose not to remain content as a Sanskrit scholar in \n 140 || विदेह  ४२८ सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। 𑒮𑒧𑓂𑒣𑒰    𑒏: 𑒑𑒠𑒹 𑒢𑓂𑒠𑓂𑒩    𑒚𑒰 𑒏𑒳 । \nthe traditional sense, limiting his study merely to \nPāṇ ini’s grammar, the admiration of finer prose of \nKālidāsa, or writing annotations on Dharmaśāstra. \nHe charteda more difficult terrain of academic pursuit \nthat requires serious researches and in -depth \nunderstanding of history. In the second decade of this \ncentury, the academic world of Mithila begun to notice \na young pandit whose research, annotations, \ninterpretations, explanations, and significant inquiries \ninto the traditional Mithila school of learning filled \nscholarly circles with interest and appreciation.Most \nimportantly, his remarkable works in the field of Indology, \nhistorical research, rediscover ing and reconstructing the \nlost and forgotten treasures of knowledge and the \nknowledge tradition of Mithila won accolades for him. \nIn recent times, Bhavanath Jha has once again garnered \nsignificant recognition in academic circles for his \nexceptional work in deciphering and interpreting ancient \nmanuscripts. Associated with the National Manuscript \nMission, his scholarly contributions have shed new light \non historical knowledge and have further enriched the \nunderstanding of traditional intellectual heritage of \nMithila. \nThe whole gamut of his literary, academic, and  विदेह ४२८ विदेह भिनाथ झा विशेषाांक 𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒯 𑒦 𑒢𑒰 𑒟 𑒗𑒰  𑒫𑒱 𑒠𑒹 𑒭𑒰𑓀  𑒏|| 141 \nintellectual pursuits reveals his serious intent to \nrecalibrate and reestablish the intellectual and cultural \nglory and supremacy of Mithila, which had lost its shine. \nMy association with Bhavanath Jha began around 2017. \nHe would often greet you by sending some rare books, \narticles, and research papers on history, Dharmashastra, \nand related subjects for you to read. We had differences \nof opinion on many ac","size_mb":4.67,"has_text":true},"Videha 429.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 429.pdf","name":"Videha 429.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४२९ \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:429   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \n[विदेह ४२९ म अंक ०१ निम्बर २०२५ (िर्ष १८ मास २१५ अंक \n४२९)] \nऐ अंकमे अछि:- \nगद्य \n१.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -16 (पृष्ठ २-७)  \n१.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान-08 (पृष्ठ ८-१६)  \n१.३.डॉ.आभा झा -माटिक सुवास  (पृष्ठ १७-२०)  \n१.४.आशीष अनचिन्हाि-मोि साहित्य (पृष्ठ २१-२५)  \n  \n \n१.५.लालदेव कामत - िन्द्रिास : पोिी ििाा (पृष्ठ २६-३१)  \n१.६.लालदेव कामत - पौिाणिक बालकिा- मौसिी धुपाधुप (पृष्ठ \n३२-३४)  \n१.७.प्रमोद झा ' गोक ु ल'- पिोचसन (पृष्ठ ३५-३७)  \n१.८.पिमानन्द लाल किा- स्वावलम्बन (पृष्ठ ३८-४६)  \n१.९.प्रिव क ु माि झा - दवाई   दारू (लघु किा)  (पृष्ठ ४७-४९)  \n१.१०.संतोष क ु माि िाय 'बिोिी' क े ि धािावाहिक डायिी 'लव यू िू' \n(पृष्ठ ५०-५२)  \n१.११.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा- पिमात्मा क े  वास कतए ? : \nएक वैज्ञाननक दृष्टिकोि (पृष्ठ ५३-६७)  \nपद्य \n२.१.जगदानन्द झा  मनु -५ िा गजल (पृष्ठ ६९-७३)  \n२.२.जगदानन्द झा  मनु - बीसिा िाइक ू (पृष्ठ ७४-७८)    \n \n२.३.प्रदीप क ु माि मंडल \"पबडा\"- सुष्टि गेलै कमला सुरुज/ हदयौ \nमैया भू तल नीि िे (पृष्ठ ७९-८१)  \n२.४.िाम शंकि झा\"मैथिल\"- दलान  (पृष्ठ ८२-८८)  \n२.५.प्रमोद झा ' गोक ु ल'-नै कोनो बात भािी  (पृष्ठ ८९-९१)  \n२.६.प्रिव क ु माि झा- साधािि वोिि (पृष्ठ ९२-९३)  \n \n विदेह ४२९|| 1 \nगद्य \n१.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -16 \n१.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -08 \n१.३.डॉ.आभा झा -माटिक सुवास  \n१.४.आशीष अनचिन्हाि -मोि साहित्य \n१.५.लालदेव कामत - िन्द्रिास : पोिी ििाा  \n१.६.लालदेव कामत - पौिाणिक बालकिा - मौसिी धुपाधुप  \n१.७.प्रमोद झा ' गोक ु ल'- पिोचसन  \n१.८.पिमानन्द लाल किा - स्वावलम्बन \n१.९.प्रिव क ु माि झा - दवाई   दारू (लघु किा)  \n१.१०.संतोष क ु माि िाय 'बिोिी ' क े ि धािावाहिक डायिी 'लव यू ि ू' \n१.११.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा- पिमात्मा क े  वास कतए ? : \nएक वैज्ञाननक दृष्टिकोि \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || टवदेि  ४२९ \n१.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -16 \n \nकल्पना झा \n(उपेन्द्रनाि झा 'व्यास' साहित्य अध्येता, आलोिक एवं किाकाि)  \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान -16 \n'व्यास' जीक एकमात्र कववता संग्रि: प्रतीक  \n \n\"मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान \" पि चलखा ििल चसिीज मे ओना तँ पूवाहु मे \nिम  \" तन्त्रनाि-दग्ध कटव िोएबाक आिोप सँ \nआिोटपत  'व्यास' जी \" शीषाक सँ एकिा लेख मे  'व्यास' जीक \nकटवता -लेखन पि गप्प कएने छी। मुदा  'व्यास' जीक एकमात्र \nकटवता -संग्रि \" प्रतीक\" पि तेना भ ' क' ििाा नहि भेल छल एहि \nचसिीज मे। आ से ििाा िोएब आवश्यक बुझना गेल।  \nसैंतीस-अठतीस वषाक दीघा अवनध मे िचित लगभग सभिा  ) टकछुए \n विदेह ४२९|| 3 \nछू ि ल ि ेतनन ( मुक्तक कटवता एहि पोिी मे संकचलत छनन। \nक ु ल 29 गोि कटवता मे सभिा कटवता अपना तििक , टवचशि \nकटवता  सभ छनन । टकछु  मि त्वपूि ा कटवता  मे अनछ \"सूर्य्ा\", \"ननझाि \nनीि \", \" बन फू ल\", \" चशचशि मेघ \", \" टवद्यापथतक मृत्यु\", \n\"िरिद्वाि \" शीषाक सँ चलखल दू गोि कटवता , \"वसन्त\", \"जय भाित \", \n\"शािदा टवजय \", \"मानभूनम \", \"काथतक धवल थतथि त्रयोदचश\"...., \n\"जित्कारु उपाख्यान\", \" सौन्दया बोध\", \" प्रतीक\", \" मेिक बड़द \nजकाँ \", \"ित्या\", \"अणभनन्दन\", \"आउ दुगे\", \"अन्तरिक्ष-यात्री\", \"बाि \nिे संसाि , देखले संसाि \", \" टवद्यापथत\", \" सान्ध्य-प्रभात-तािा \", \n\"जेठक दुपिरिआमे \", \"कौआ\", \"ओ गाछ \" शीषाक कटवता। सभ सँ \nनमिि कटवता अनछ  \" शािदा टवजय \", जे शंकिािाया -मण्डन-\nभा ितीक शास्त्रािा सन लोकटप्रय किानक पि आधारित  अनछ। \nउक्त कटवता-संग्रि मे टवषयक टवटवधता देष्टख पाठक ननश्चित रूप \nसँ संतुि  आ उत्सा हि त ि ोएता ि । टकछु कटवता  ऐथति ा चसक पृष्ठभूनम \nपि आधारित भेितनन , टकछु पौि ा णि क। टकछु कटवता , जेना  \"सूर्य्ा\", \n\"ननझाि नीि \", \"बन फू ल\", \"चशचशि मेघ \", इत्याहद प्राक ृ थतक टवषय -\nवस्तु पि आधारित  छनन । टकछु कटवता  सा मा चजक, तँ टकछु \nवैज्ञाननक टवषय-वस्तु पि सेिो चलखलनन अनछ कटव। टवज्ञानक छात्र \nििलाि  'व्यास' जी आ आगाँ जा क ' अणभयंत्रि सेवा मे ििलाि , तँ \nसे कटवता सभ मे यत्र-तत्र ओकि प्रभाव देखाइ पड़ब अनगाल नहिए \nबूझल जेतनन पाठक द्वािा। एहि तििक बात  'व्यास' जी उक्त \nपोिीक  \"दू शब्द\" मे स्वयं चलखने छथि। \nआ जैँ टक अणभयंत्रि सेवा मे लागल ििलाि , बाद मे बहुत नहि \nचलष्टख सकलाि। यिा रुचि , यिा समय िोड़ बहुत चलखाइत \nििलनन , सएि। जे चलखलनन से  \"स्वान्त: सुखाए \" आ अपन  4 || टवदेि  ४२९ \nजीवनक अणभलाषा जे छलनन , मा तृभा षा  मैथि लीक टकछु सेवा  \nकिी , ता हि  उद्देश्य सँ चलखला ि । अत्यनधक व्यस्तता  ि हि तहुँ टकछु -\nने -टकछु , कटवता वा अन्यान्य टवधा मे लेखन  -काया किैत \nििलाि  'व्यास' जी। मा ं मैथि लीक ि ि ि  मे जएि  टकछु अटपित \nक' सकी, से प्रयास ििलनन। आ तािी प्रयास मे बहुतो टवधा पि \nकलम िलौलनन। \nउपन्यास, किा , कटवता , खण्डकाव्य, अनुवाद , यात्रा -\nवृत्तान्त, इत्या हद सभ टकछु चलखलनन । \nभगवान जानथि ; 'व्यास' जीक प्रािब्ध छलनन टक हुनकि अपन \nश्रम-साधनाक फल , आ टक एिन विदान प्राप्त छलनन जे जाहि \nकाज मे ओ िाि लगौताि सफल िोएबे -िा किताि , नाम -यश \nकमएबे किताि। िािे ओ साहित्य -सृजनक गप्प हुअए टक कमा \nक्षेत्रक। सभठाम खूब मान-प्रथतष्ठा भेिलनन हुनका। कोनो \nतििक  'िोड -मैप' िोइक , टक कोनो अन्यान्य पब्लिक सेक्टि \nसंबंधी 'हडजाइन ' बनएबाक काज , 'एक्सपिा' छलाि सभ काज मे। \nरििायिमेंिक उपिान्तहु हुनका सँ संपक ा  कएल जाइत \nििलनन , कोनो जटिल  'िोड  -मैप' वगैिि मे सलाि लेबाक लेल।  \nअिे  ...टवषयान्ति भ ' गेल। गप्प क' ििल छलहुँ  'व्यास' जीक \nएकमात्र कटवता-संग्रि 'प्रतीक'क। एहि संग्रि मे संकचलत कटवता \nसभ पढ़ि एकिा बात ईिो स्पि भ ' जेतनन पाठक क ेँ  जे कटव \nप्रयास कएलनन अनछ कटवता सभ छन्दोबद्ध ििए। प्रािीन छन्दक \nप्रयोग बहुत ठाम देखा पड़त। तिाटप छन्दोबद्ध ििबे किए, आ \nप्रािीन छन्दक प्रयोग अनधकानधक हुअए ताहि लेल कटिबद्धता किी \nटक कट्टिता, से नहि देखा पड़त कटवक। माने कटव आधुननकताक \nपक्षधि सेिो छथि, आ नब  -नब छन्दक प्रयोग सेिो कएलनन अनछ।  विदेह ४२९|| 5 \nकिबाक माने टवटवध टवषय , आ टवटवध शैली , सभ टकछु के ि  \nसमावेश सँ स्पि अनछ जे कटव उदाि नजरिया िाखैत छथि। आ \nइएि एहि कटवता -संग्रि क ें  टवशेष बनबैत अनछ। बल्कि किबाक \nिािी , इएि उदािता  'व्यास' जीक साहित्य क ें  टवशेष बनबैत अनछ। \nसमग्र रूप सँ। \n'व्यास' जी अपन टकशोिावस्था मे छलाि , तखन हि  सँ टकछु-टकछु \nचलखब शुरु क ' देने छलाि।  \"दू शब्द\" मे एहि बातक ििाा ओ स्वयं \nकएलनन अनछ , \"तेिि -िौदि वषाक अवस्था मे नमहडल स्क ू लक एक \nपंहडत जी िमिा  'व्यास' किए लगलाि। एहि आदशावादी उपनाम वा \nमां सिस्वतीक क ृ पा सँ दू, तीनन  वषाक बा द ि म टकछु-टकछु कटवता  \nबनबए लगलहुँ। \" मुदा ओहि अल्प बएस सँ कटवता चलखब शुरु \nकिबा क बावजूदो मात्र एकिा कटवता -संग्रि जोगि कटवता \nचलखलनन ओ अपन जीवन -काल मे , से कनन अजगुत बला बात \nतँ बुझाइत अनछ। एखनुक समय मे की महिला , की पुरुष , क े ओ \nजे कटवता चलखए लागैत छथि , तँ कटवताक अम्बाि लगा दैत छथि। \nएकिक साल मे दू -तीन िा कटवता -संग्रि छपवा लैत छथि। \nआ 'व्यास' जीक साहित्य-संसाि मे मात्र एकिा कटवता -संग्रि। \nसंख्यात्मक दृष्टि सँ भले कम चलखलनन किा , टक \nकटवता , टकछुओ। मुदा  गुि ा त्मक दृष्टि कोि  सँ की-क े िन आ कतेक \nमित्वपूिा काज क ' गेलाि , से किबाक बेगिता नहि अनछ िमिा।  \n  \nसंपादकीय सूचना -एहि चसिीजक पुिान क्रम एहि चलिंकपि जा कऽ \nपढ़ि सक ै त छी- \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -1  6 || टवदेि  ४२९ \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -6 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -7 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -8 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -10 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -11 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -12 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -13 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक  विदेह ४२९|| 7 \nयोगदान -14 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान -15 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  8 || टवदेि  ४२९ \n१.२.हितनाि  झा -मैथिली  साहित्यमे तािानाि  झा  एवं हुनक  \nपरिवािक  योगदान -08 \n \nहितनाि झा  \n(मैथिलीमे ग्रामगािा टवधाक ेँ  नव जीवन देननिाि , पाठकीय टवधाक \nअगुआ। संपक ा-9430743070) \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक पहिवािक योगदान -\n08 \nसमस्यापूथति \n'प्रभात' बहुभाटषक पढत्रका छल। एहि पढत्रकामे \nमैथिली , संस्क ृ त, हिन्दी आ अंग्रेजीक ििना सेिो छपैत छल। \nदेवनागिी प्रमुख चलटप छल, मुदा  टकछु ि ि न ा  नमथि ला क्षि मे सेि ो \nअनछ। तत्कालीन समयमे अनधकांश पत्र-पढत्रका बहुभाटषक े  िोइत \nछल। मुदा एहि पढत्रकाक टवशेषता छल जे ननबन्ध, किा , कटवताक \nअथतरिक्त समािाि , आन्दोलनक गथतटवनध , सनातन आ \nस्वदेशीकििपि जोड़, समस्यापूथति, ि ुि ुक्का , प्रश्नोत्ति, पाठकक पत्र \nआ ओहि पत्रमे छपल ििनाक आलोिना पक्षक ेँ  सेिो स्थान देल \nजाइत छल। नीक आ उपयोगी ििना आबय एहि लेल एक \nलेखकक ेँ  जननक वषा भरिमे सवोत्क ृ ि ििना िेतनन , हुनका पदक \nप्रदा न  कयल जयतनन । ि ि न ा  प्रका शन क पा ि दचशिता क अद्भु त \nउदाििि अनछ। जाहि ििनाकािक ेँ  ई िोनन जे िमि ििना जानन  -\n विदेह ४२९|| 9 \nबूष्टझ क' नहि छापल गेल अनछ ओ चलष्टखत चशकायत कििु युवक \nसंघक सचिवक ेँ । ओ ििना युवक संघक सभामे िाखल \nजायत , टविाि -टवमशा िोयत , तखन जे ननिाय कयल \nजायत , ओकि पालन सम्पादक किताि।  \nप्रचसद्ध आलोिक मोिन भािद्वाजक एहि टवचशिताक टवषयमे किब \nछनन  - \n\"ओहि समयक पढत्रकाक भाटषक िरित्र एिने िोइत छलैक।मैथिल \nहित साधन , नमथिला मोद , नमथिला -नमहिि , मैथिल -प्रभा, मैथिली -\nप्रभाकि , ई सभ पढत्रका बहुभाटषक छल। क े वल श्री मैथिली तिा \nनमथिलामे मैथिलीक ििना ििैत छल। प्रभात एहि दुनू पढत्रकाक \nअनुगमन नहि कयलक। ओना , अनधकानधक ििना मैथिलीमे िो से \nइच्छा आ आग्रि सम्पादकीयमे कतोक बेि कयल गेल अनछ। मुदा \nयुवक लोकननक उत्साि भाटषक बन्धनक ेँ  मानबाक लेल प्रायः तैआि \nनहि छल। तेँ भाटषक शुनद्ध आ प्रांजलता तिा टवषयक परिपक्वतापि \nध्यान देलनन, मुदा अवान्ति भाषाक ियनपि नहि। � \n(सन्दभा: एकलपाठ -मोिन भािद्वाज ( \nनव ििनाकािक ेँ  प्रोत्सािनक िेतु प्रत्येक अंकमे समस्यापूथति तीन \nभाषामे देल जाइत छल - देवभाषा , मैथिली आ हिन्दी। ओहि समय \nसमस्यापूथतिक प्रिलन छल, शास्त्रािा जकाँ । कटविूड़ामणि मधुपजी \nप्रेििापुंजमे समस्यापूथतिपि एक प्रसंग चलखनहुँ छथि , जखन \nमधुपजी एक तात्काचलक घिनाक बाद दू पाँती िचि तुित सुना \nदेलथिन , ओ कटवता सूनन तािानािबाबू बाजल छलाि  -�िमि \nकाशीकान्तबाबू आशुकटव िैताि शीघ्रे \"। ओहि बातपि \nमधुपजी 'प्रेििापुंज'मे चलखने छथि - \n\" िमि सम्बद्ध-टवषयक गप्प बजला  10 || टवदेि  ४२९ \nमुहदत तािानािबाबू  \nजे श्रवि क' दैत िौअन्नी िँसी  \nहि न्दीक पि ु पश्चण्डत ि टकत \nसंयोगसँ उपटवि तािीठाम  \nब्रजनािबाबू बाचज उठला   : \n\" जौं समस्या-पूथति कटवजी क' सकथि  \nतँ िमहुँ बुझबनन  \nछनन कटवत्वक सृजन-प्रथतभा ' \nकहि , ' नौआ  ' पदें पूिा किैक तािी क्षि समस्या। \nिि िमहुँ तािीठाम कागत औि टपनचसल ग्रिि क ' \nपन्द्रि नमनि ढबततैि तकिा कयल पूिा  \nजकि अपनउंलोकनन देखु स्वरूप  : \n\" देत सेि भरि दूध , नमलौने पानन तीनएँ पौआ , \nझौआ गामक गोप , मुदा  पहि न हि िं टकछु पौन े ढ ौआ। \nतहिना क े श किैत , कलोल किाबै बनन मुँिबौआ , \nलबलब बजइत बात सदच्छन की बलिनमा नौआ।।  \n(सन्दभा: प्रेििापुंज-मधुप, पृष्ठ-15) \nएहि घिनाक बाद अनेक समस्या -पूथतिक सन्दभा अनछ। \nसमस्या पूथतिक जे टवषय प्रभा तमे देल अनछ आ टकछु कटवक \nसमस्या पूथतिक कटवता  एतय उद्धृ त कि य ि ा ि ब, मैथिलीमे देल \nसमस्यापूथतिक टवषय ननम्नचलष्टखत छल - \n(टवणभन्न अंकक समेटकत समस्यापूथतिक टवषय एतय लेल अनछ( \nटविारू अिाँ , यहद िो , युवक संघ सेवक जतय , अकिकाय ननज \nकायामे , आब िमि िक्षा िोयत , \nव्यनक्त िीन्हन्ह कय भोि दी, मधुकि मदन जगाबय , नमथिला कटव  विदेह ४२९|| 11 \nटवद्यापथत, जत िन्द्रावथत िानी, \nभूतल िहि -िहि डोलय , युवक जगत संिालक , िाष्ट्रपथत \nिाजेन्द्रबाबू, क ु चसयाि छी , जय ध्वनन कोना ?  छोड़ने की भय \nसक ै छ? , \n01.युवक संघ अनछ सेवक जतय ! \n~श्री श्याम सुन्दि झा, कोइलख। \nसूनू नमथिला क े  औ वासी , टकयैक नहि आब जागल छी।  \nताजू आलस्य ननद्रा काँ, टकयैक छी मोिमे फ ँ सय॥ 01॥ \nििाऊ द्वेष ईर्ष्ाा क ेँ, पि स्पि  ऐक्यता  जोडू । \nअटवद्या काँ ििाउ सब , करू टवद्याक नमचल उदय ॥ 02॥ \nकरू उत्साि ओ सािस , ििाऊ टवघ्नबाधा क े । \n' सुन्दि ' क अजा काँ मानू , युवक संघ अनछ सेवक जतय॥ 03॥ \n(वषा-01, अंक-04, अप्रैल 1933) \n02 टविारू अिाँ  \n~श्री िामिन्द्र झा, िानीिोल।  \nयावत ईर्ष्ाा द्वेष िित मन ताबत मेलक नाम किाँ । \nयावत मेल -नमलाप ब़ित नहि तावत उन्नथत िैत किाँ।।  \nजौं उन्नथत मागे िलब नहि त कलुटषत जानन क िैब अिाँ।  \nटकय कलुटषत जाथत किाय ििब मैथिलवृन्द टविारू अिाँ।।  \n03 यहद िो  \nओ घि उन्नथत कित अवश्यहि भ्रातृ प्रेम सब हदन यहद िो। \nजाथत ओ उन्नथत कित अवश्यहि जाथत प्रेम सब हदन यहद िो।। \nग्राम ओ उन्नथत कित अवश्यहि युवक संघ िक्षक्षत यहद िो । \nदेश ओ उन्नथत कित अवश्यहि युवक संघ दक्षक्षत यहद िो।। \n(वषा-01, अंक-11, नवम्बि-1933)  12 || टवदेि  ४२९ \n04. नमथिलाक कटव टवद्यापथत \n~श्री िामिन्द्र झा 'िन्द्र ' िानीिोल  \nआधुनन ब्रज भाषाक कटवता, \nदेखू नयन पसािी।  \nकरि की सकला क े ओ बिाबरि , \nकटवता िचसक टविािी।।  \nछथि औखन बहुतो नमथिलामे , \nमैथिल काव्य कलापथत। \nपि समानता कय सकता क े , \nनमथिला कटव टवद्यापथत।। \n(वषा-02, अंक-मइ-1934ई(. \n05 युवक संघ लेखक जतय \n~िामिन्द्र झा 'िन्द्र ' िानीिोल।  \nगो मातु िलू वनमे टवििय  \nिरित ग्रास अनछ, बहुत ओतय।  \nफु चलत पुष्प सौ बा ग सुशोणभत \nचि त्त प्रफु ल्लि त ि ैत चि तय।। \nकरि के  ि रि  न ै कै  सकता  टकछु  \nििब सभय नमचल एक मतय।  \nभय न हि  टकछुओ ि ि ल ओहि  ठा  \nयुवक संघ सेवक जतय।। \n(वषा-2, अंक -01, जनविी  -10934 ई(. \n06 मौन  भई फु चल ई फु लवा ि ी \n~श्री ब्रजमोिन ठाक ु ि 'मोिन ' (िपािी ( \nसवैया   विदेह ४२९|| 13 \nफू लन  के  बँगले ढबि  ि ा जत \nसंग सखा सष्टख प्याउ अरु प्यािी । \nअंगन अंग टवचित्र वन्यउ \nपि भूषन जा छटव िै न्यािी ।  \nआन न  फू ल समा न  लसे \nवि  फू ल सभी मन  फू ल उभा ि ी। \nमोिन संग समाज चलये  \nजन ु मौन  भई फु चल ई फु लवा ि ी।। \n( वधा-02, अंक-05, मइ 1934 ई(. \n07 शान को बढावेंगे  \n~श्री मिन्थ झा, बड़गांव( \nशाल्कन्त क े  पुजािी सुटविािी आज भाित में, \nसेवा क े  णभखािी सदा हिय हुलसा वेंगे।  \nखादी क े  प्रिािक समिा देश नायक हँ  \nिरिजन सिायक टप्रय वािी को सुनावेंगे।।  \nप्रान्तों में घूनम-घूनम प्यािी भूनम िूनम िूनम , \nभाित मिादी धूम जान को लड़ावेंगे।  \nिािो ओि गूँजती वािी हफि भटवर्ष्  \nआज गान्धी से सपूत हिन्द शान को ब़िावेंगे।। \n(वषा-2, अंक-06, जून -1934ई(. \n08 नमथिला कटव टवद्यापथत \n~श्री अननरुद्ध नमश्र, बी.ई . \nजननकि ििना क े रि नकल कय बंगक कटव सब पूचजत भेला।  \nजननकि भाव िोिाय पुनचलिष्टख तुलसी नाम कमैला।।  \nजननकि सन ििना सुन्दिता कतहु अिाँ नहि पायब।   14 || टवदेि  ४२९ \nहिन्दी बंगला काव्य ग्रन्थ सब ताटक अिाँ जे जायब ।। \nजननकि पाँती ह्वैछ समादृत तीनन तीनन भाषा मे।  \nजननका सन की कतहु एको कटव अनछ ककिहु लेखा में ? \nमैथिल कोटकल  -हित उगना बनन ििला स्वयं उमापथत ।  \nियत हुनक अपमान किब जँ �नमथिला कटव टवद्यापथत\"।। \n(वषा-2, अंक-09, चसिंतबि -1934ई(. \n09� युवक जगत संिालक � \n~श्री िामिन्द्र झा िानीिोल \nद्वेष उठा य हृ दय करु  प्रफु चलत, \nबेि एखन नहि बैचस गमाबक।  \nिाि उठाउ ?  प्रभातक लेखक ! \nअहि पि क े वल भाि प्रिािक।।  \nमेल नमलाप ब़िाउ युवकगि , \nआवहु िोउ प्रभातक पालक। \nदेश टवदेश सदा किइत अनछ , \nक े वल युवक जगत संिालक।। \n(वषा-02, अंक-11, नवम्बि-1934ई(. \n10�जत िन्द्रावथत िानी\" \n~श्री िामिन्द्र झा 'िन्द्र' ( िानीिोल ( \nनहि पाय प्रभावक लेस ििे , \nटवि  जह्नु सुता क वि ैतनछ पा न ी। \nसुचि  सुन्दि  वा यु प्रफु ि  हि ये, \nपिजा सि शोणभत अनछ िाजधानी।।  \nअथत मोद टवनोद गुिीगि सौं , \nदिबािहि बास किै छथि वािी ,  विदेह ४२९|| 15 \n'िामिन्द्र' कहु कमती टकय िो , \nछथि िाचजत जत िन्द्रावथत िानी।।  \nमधुपजी आशुकटव छलाि , प्रभातसँ लगाव छलनन , मुखपृष्ठपि \nहुनकहि कटवता छपैत छलनन , िानीिंद्रावतीपि तँ धािावाहिक \nननकलैत छलनन , तिाटप हुनक एकहु िा समस्यापूथतिक कटवता नहि \nअभिल , एकि कािि जखन सोिय लगलहुँ तँ \nप्रेििापुंज)संस्मििात्मक पद्यकिा(पि ध्यान गेल जतय एक ठाम \nमधुपजी चलखने छथि , भ' सक ै छ वैि कािि िो  - \nदेखल जाय  : - \n\" ओइ समयमे \nप्रथतयोनगता कटवताक जै ठा िोइत छल \nभगवतीक क ृ पें प्रिम िमिे ििै छल काव्य \nई ख्याथत ब़िल ततेक जे \n(स्थल क े ि अनछ नहि स्मिि( \nएकि सम्मेलनक मंिस्थस्थत कटवक प्रथतयोनगतामे \nजै अपन िम नाम देचलयै  \nकी हदवंगत बुधमण्डली-मूधान्य \nश्लेष-सािस्वत-सुधा -संतृप्त-सहृदय  \nपद्यमय-भाषि -क्षम \nनमश्रोपनामक ढत्रलोकनाि ख्यात \nिोटक िमिा किल  : \n\" टवजयी बनन पुिस्क ृ त भेलहुँ बहुतो ठाम \nआब नव -नव कटवक िेतुक मधुप जी  !  \nप्रथतयोनगतामे ली अिाँ नहि भाग। \" \nमुहदत मन   16 || टवदेि  ४२९ \nपद-पुण्डिीक स्पशा क ' हुनकि  \nकिल िम  \n\"ऐ किन -रूप इनामसँ क ' नाम लेलहुँ धन्य \nकी ढत्रलोकक नािसँ दोसि पुिस्क ृ त अन्य? \" \n  \nसंपादकीय सूचना -एहि चसिीजक पुिान क्रम एहि चलिंकपि जा कऽ \nपढ़ि सक ै त छी- \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -1 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -5 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -6 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -7 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 17 \n१.३.डॉ.आभा झा-माविक  सुवास  \n \nडॉ. आभा झा \n(संस्कृ तक  शि क्षि क ा, ववद्वान एवं समीिक)  \nमाविक सुवास  \n  \n�माविक सुवास � अपन नामक अनुरूप गामक े ॅ ॅं क े न्द्रमे \nि ाखि  शलि ल लघु उप न्यास अछि । कक ि ु  प्रसंग ि ाक़ि देल \nजाइ, कक ि ु  अतीतक  स्मृथत क ात क � देल जाइ त� पाठकक े ॅ ॅं \nसववत्र गाम भेिैि।गामक \nगिीबी , अशििा , बेिोजगािी , िाजनीथतक कदाचाि आ \nअंधववश्वास त � भेिबे कित , संगहििॅं भेित ओतुका वाताविणक \nअन्हाि देखि इजोत अनबाक कोशिि , पहिवेिमे व्याप्त \nमानशसक गंदगी साफ किबाक प्रवृत्ति , दृढ़ छनश्चय आ तदनुरूप \nपहिश्रम सेिो ।ई दोसि पि एहि उपन्यासक आत्मा अछि।समिव \nव्यक्तिक मोनमे गाम -घि  लेल कक ि ु  क ि बाक  ऊहि  जन्म लै,ओ \nसेवाछनवृत्तिक बादे सिी , मुदा गाम घुिथि ,अि जल प ाइक  कक ि ु  \nअंि ,अपन ज्ञान , अनुभव  आ क ु ि लताक  लाभ गाममे \nििछनिािक े ॅ ॅं   देथि ,ई लेखिकाक अछभप्रेत िछन । िाजनीथतक \nक ु चक्र, पाहिवाहिक मूल्यक ह्रास आकद बहुत िास बाधाक बादो \nउप न्यासक े ॅ ॅं सुि ान्त ि ि बाक  प ाि ू  संभवतः लेखिकाक \n 18 || टवदेि  ४२९ \nहृदयमे ई ववश्वास िछन जे ई सभ संभव अछि , कोशिि \nत� करू ! \nउपन्यास प्रािंभ िोइत अछि शस िं गापुि बाली काकीक गाममे ििब \nिुरू किबासिॅं , संगहििॅं अपन संतानसभक े ॅ ॅं अपन माविसिॅं दूि \nििबाक आ गामक प्रथत दाछयत्व नहि छनमािबाक \nकचोिसिॅं।अपन गलती सुधािबा लेल ओ प्रत्येक स्ति पि काज \nकिब िुरूि किैत िथि ,घ�ि िो़िै बाली तुलसीक प्रथत संवेदना \nआ संििणसिॅं ,पहिवािेमे यौन - उत्पी़िनक ग्रास बनशल कजिी \nआ धनसाहि बालीक पिसिॅं पुशलसमे हिपोिव किबासिॅं आ \nस्त्रीक े ॅ ॅं आत्मछनभवि बनयबा लेल बहुत तििक कौिल -\nशििाक व्यवस्था आकद किबासिॅं। तकि बाद नािकीय ढंगसिॅं \nपोताक गामक यात्रा ,पिनेसिॅं एमडी किबाक योजना ,पुतहुक \nअनगवल गाहि -श्राप, दुघविना ,कोमामे जायब ,बेिा -पुतहुक एक ै स \nबिि बाद गाम घुिब आ गाममे अस्पताल आ िाइस -छमल \nबनैबा लेल पाइ िचव किब आकद घवित िोइत अछि।  \nएहि सभ िमणगि घिनाक उपस्थापनक संग लेखिका समाजक \nयिािव सेिो सोझां ििैत चलैत िथि।ओ   पक़िौआ थबयाि आ \nवैधव्यक दंि भोगैत डॉ सुष्मिता ,बुच्चन बाबूक जमीनक लोभमे \nनेताजी संग छमशल चाशल चलब ,नेताजीक चुनाव शजतबा लेल \nि ोि क ु न सन अप ि ाधीक  संग- साि ,अनेक छनिपिाध लोकक \nलिाि पि अपन जीतक गोिी बैसायब ,ससुि - भैंसुि क  वव क ृ त \nयौनाकांिाक शिकाि धनसाहि बाली ,जकिा प्रेमी बुझैत \nिली ,तकि जबदवस्ती भोग्या बनशल तुलसी आकद बहुत िास \nसामाशजक  क ु ि ीथत सि ज ढंगसिॅं प ि सैत क ि ा आगू बढ़़़बैत ि थि । \nपोिीक भाषा समय आ पात्रानुरूप अछि , िोचक ढंगसिॅं बढ़ैत  विदेह ४२९|| 19 \nकिानक मनलग्गू त � अछिए ,ठाम-ठीम क्तचिंतन किबा लेल \nवववि किैत चलैत अछि।किल जा सक ै त अछि जे श्रीमती मुन्नी \nकामत उपन्यास -लेिनक कदिामे िो़िेक आि मेिनथत किती \nत� नीक प्रभाव िोक़ि सक ै त िथि।  \nएकिा पाठकक दृक्षिसिॅं जिॅं   िम किी त � कतौ - कतौ   कक ि ु  \nअस्पिता ओझिाबै अछि।किाक बढ़ैबा काल कजिीक ित्या -\nप्रसंग आ तुलसीक दुघविना अिवा िोषणक पहिस्थस्थथत ,चंदनक \nतुलसीक संग दुव्यवविाि आकद प्रसंग पि कनेक स्पिता जिॅं िहितै \nत� पाठकक मोनमे बेिी तृप्तप्त िोइतै।  \nजिॅं कक ि ु  ओि न प ि  प ि  गप  क ि ी जतय प हि माजवनक  ि गता \nबुझना गेल त � ओ अछि हिन्दी आ अंग्रेजीक \nबहुल  प्रयोग! पात्रक पहिस्थस्थथतक अनुसाि जिॅं ई भाषा िािब \nउक्तचत िल त � ओतय िुद्धताक ध्यान िािब सेिो \nजरूिी ! उच्च शििा प्राप्त लोकक भाषामे त्रुवि साहिष्मत्यक \nदृक्षि सिॅं बहु त नीक  नहि  मानल जाइत अछि ।कक ि ु  प्रसंग ध्यातव्य \nअछि - \n(- 'How are you my son what is the holiday? How \nmany days off, spend some time with mother and \nfather too. ' \n     Where does father have time for me, that's why \nkept me in boarding school childhood.I am just coming \nIndia doesn �t want to spend along in the boarding \nroom, this time with you. (पृ .सं.27) \nभावनाओ ं  को ठेस  पहुंचेगा ? तािीफों  की पिा़ि ,क्तचिंता इंसान को \nिोिला  कि देता िै ,आपक े  जैसा हिम्मत , सािा  20 || टवदेि  ४२९ \nजमीन,कमजोिी  मायने निीं  ििता ,साि स्त्री) \nआकद कतोक एिन स्थान अछि जतय भाषा ठीक कएल जयबाक \nचािी।  \n   पपथतऔतक स्थान पि सिोदिक प्रयोग सेिो अििैत अिी -\n!बुच्चन िम तोिि सिोदिक संगे पैघ भाइ सेिो \nछियौ (पृ .सं.51, पंक्ति  6) \nकतौ कतौ भौगोशलक अस्पिता सेिो अछि ,जेना \nशस िं गापुि , मलेशिया आकद देिक बीच भ्रमक स्थस्थथत  \n(मलेशियामे िहि ििल ओकि माम घुहियो क � नहि अबैत \nिै। �. \nशसम्मीक े  माय-भाइ भौजाइ सभ शस िं गेपुिमे   ििै अछि  पृ .सं.45) \nई सभ पि ििबाक एकमात्र ध्येय ई जे दोसि संस्किणमे एकि \nसुधाि भ � सकय। \nमुन्नी जीक े ॅ ॅं एिी नव साहिष्मत्यक बाि पि मजगूतीसिॅं बढ़ल \nडेग लेल बहुत बहुत अछभनन्दन आ बधाई।ई छनिंति सृजनिील \nिििु , िुभकामना।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।   \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 21 \n१.४.आिीष  अनक्तचन्हाि-मोि  साहित्य \n \n  \nआिीष अनक्तचन्हाि  \n(मैथिली गजल वविेषज्ञ , मैथिली वेब पत्रकाहिता \nवविेषज्ञ, ब्लॉगि, िोधकताव , आलोचक , संपादक । संपक व -\n8134849022) \nमोि साहित्य  \nकिल जाइत िै जे दिभंगा मिािाज एक समयक बाद अतेक \nमोिा गेल िलाि जे हुनका दैछनक काज किबामे सेिो पिेिानी \nिोइत िलछन। आ तकिा सुचारू रूपसँ चलेबाक लेल ओ ववछभन्न \nलोक सभक ेँ  नौकिीपि ििलाि। हुनक दैछनक काजमे आन जे \nकाज सभ िल से अिाँ सभ अनुमान करू मुदा एकिा \nकाज  'वायुत्याग' सेिो िल। मिािाज क े ि देि अतेक भािी जे \nहुनका  'वायुत्याग' काल असुववधा िोइन आ ताहि लेल ओ दू \nआदमी नौकिीपि ििलाि। मिािाजक ेँ  जिन  'वायुत्याग' क े ि \nइच्छा िोइत िलछन ओ ओहि दू नौकिक ेँ  इिािा किैत \nिलखिन , ओ दूनू नौकि हुनकि िाँग उठबैत िल आ तिन \nमिािाज  'वायुत्याग' किैत िलाि। ब़िका लोक ब़िका बात। \nलोक एकिे िईिी किैत िै। मुदा ई िईिी िलै वा कक कि ? से \nक े  कित।  \nप्राचीन समयमे मोिेनाइक ेँ  धनसँ जो़िल जाइत िलै। जे जतेक \n 22 || टवदेि  ४२९ \nधनी से ततेक मोिाएल कािण ओकिा कोनो िािीहिक काज \nकििे नै प़िैत िलै। मोि लोक लेल साधािण जनता किै \nिलै  'मोिेनाइ ' िाए -पीबऽ बला पहिवािक छनिानी िै। मने \nप्राचीन समाजमे 'मोिेनाइ ' गववक बात िल। एिन नै जे प्राचीन \nकालमे सभ  'मोिेनाइ ' 'क ेँ  नीक मानै िलै। भने एक ै  आदमी िो \nमुदा ओ एकदम प्राचीनो कालमे जागरुक िल आ किबी \nबनेलक \"मोि देखि डरू नै , प ाति  देखि  ल़िू  नै\"। माने प्राचीन \nकालक ओ एक जागरूक लोक मोिाइ क े ि भीतिक कमजोिीक ेँ  \nजाछन लेने िलाि , ओकि ओहि किक ेँ  जाछन लेने िलाि जकिा \nमोि लोक सभ अपन धनसँ झाँपप लेबाक लेल बाध्य \nिलाि।  मुदा जेना -जेना समाज बदललै  'मोिेनाइ 'क ेँ  िोग -\nबेमािी मानल जाए लागल। जनता जागरूक भेल। मोि लोक \nसभ पाति िेबाक लेल शजम -कसित क े ि सिािा लेबऽ लागल। \nभोिमे भ्रमण किबऽ बला संख्या बपढ़ गेल। भोजनपि क ं ट्रोल \nिोबऽ लागल। मने जागरुकता एलै। ओना जागरुकताक क्रममे \nईि ो देि ल गेल जे कक ि ु  लोक  अथत जागरुक ताक  \nउत्सािमे  'जीिो फीगि ' लेल व्याक ु ल भऽ जाइत ि थि  जक ि  \nपहिणाम ििापे िोइत िै।  \nसे समाजक आन वगव जतेक जागरुक भेल िो मुदा मैथिली \nसाहिष्मत्यक वगवक अछधकांि लोक कछनयों जागरुक नहि भेल \nअछि। एहि साहिष्मत्यक समाजमे एिनो पोिी वा कक पवत्रकाक \nमोिाइ लऽ कऽ भ्रम अछि। जाहि पोिी , संपाकदत पोिी वा \nपवत्रकाक लेिक -संपादक जतेक स्थूल बुक्तद्धक िेताक से पोिी -\nपवत्रका ओतबे मोि िेबाक संभावना बपढ़ जाइत िै। आ ओ \nलेिक -संपादक अपन समाजमे ओहि मोिाइक ेँ  देिा कऽ  विदेह ४२९|| 23 \nछनतिाइत ििैत िथि , ओकिे सवोपहि माछन साहिष्मत्यक समाजमे \nअपन भीतिी कमजोिीक ेँ  नुकबैत ििैत िथि। मुदा मैथिली \nसाहिष्मत्यक वगवमे कहियो ककयो एक ै  आदमी सिी जागरूक ििले \nिेताि , तँइ ओ किबी बना कऽ चशल गेलाि \"भुसकौल ववद्यािीक \nगिा मोि\"। माने ओ एक साहिष्मत्यक लोक  'मोि -मोि पोिी -\nपवत्रका'क भीतहिया कमजोिी अकाछन लेने िलाि जकिा \nनुकाबऽ लेल भुसकौल लेिक -संपादक अपन पद -\nप्रथतष्ठा, संबंध आकदक सिािा लेने घुमैत िथि। हुनका बुझा \nगेल िलछन जे मोि -मोि पोिी -पवत्रका मात्र गववक ववषय िै \nएहिसँ समाजक कल्याण नहि भऽ सक ै त अछि।  \nजाहि पवत्रकामे संपादक मंडलमे जतेक नाम भेित तिी अनुपातमे \nओहि पवत्रकाक वैचाहिक स्थूलता बढ़ैत चशल जाइत िै। मोि \nपोिीमे कोनो नव ववचाि कदाक्तचते भेित। अछभनंदन ग्रंिमे सेिो \nसंपादकक संख्या बपढ़ जाइत िै आ तािी संगे ओहिमे वैचाहिक \nस्थूलता सेिो। जेना धनी लोक अपन मोिापा नुकाबऽ लेल \nवढल्ला अंगा-पैंि धािण किऽ लगैए तेनाहिते बेसी संपादक बला \nअछभनंदन ग्रंिक ऊपि \"आलोचनात्मक ', वा एहिसँ छमलैत -\nजुलैत भाव बला िब्द युग्म लीिऽ लागैत िथि।  \nइम्हि  कक ि ु  लेि क -संपादक एक ै  ववषय , एक ै  आदमीपि ओतबो \nपन्ना सभक ेँ  िंड -िंडमे बाँवि दै िथि जे एक पोिीमे आथब सक ै  \nिै। जे पोिी जतेक िंडमे प्रकाशित िएत ओकिा एवं ओहिसँ \nसंबंछधत लेिक -संपादकक ेँ  बुझाए लागैत िछन जे िम बहुत \nमिान। मुदा पाठक जिन ओहि पोिी सभक ेँ  लऽ पढ़बाक \nप्रयास किैत िै तँ कोनो नव बात नहि भेिै त िैक जाहिसँ ओ \nसीखि सकए , कोनो नव खि़िकी नहि िुजैत िै जाहिसँ ओ नव  24 || टवदेि  ४२९ \nदृश्य देखि सकए , कोनो नव चमत्काि नहि भेिैत िै जकिा \nअकाछन ओ आनंकदत हुअए। एक ै  ववषय , एक ै  आदमीपि िंड -\nिंडमे बाँिल पोिी \"िंकडत प्रथतमा\" सन बछन कऽ िहि जाइत \nिै।  \nकोनो कालिंडमे कदाक्तचत् एकिा िि -कफट्टा पोिी -पवत्रका \nदेिाइ पक़ि जाइत िै जकि देिपि मोिापा िोभै िै आ ओकि \nमानशसक स्वास्थ्यक प्रतीक सेिो बछन जाइत िै , मुदा स्थूल -\nबुक्तद्ध साहित्यसँ भिल समाजमे ओिन िि -कफट्टाक आयु िोइते \nिै कतेक ? जेना मोि आदमीक देि दूिेसँ देिाइ पक़ि जाइत िै \nतेनाहिते मोि साहित्य क े ि एिन प्रचाि -प्रसाि िोइत िै जे स्वस्थ \nसाहित्य ओझल भऽ जाइत िै। दोसि िब्दमे मोि साहित्यक \nवव क ि ाल देि क  प ाि ू मे स्वस्थ  साहि त्य थबला जाइत ि ै। \nववडंबना जे ई साहिष्मत्यक वगवमेसँ बहुतो लोक एिनो धहि \nजागरुक नहि भेलाि अछि। साहिष्मत्यक व्यायाम किबाक आदथत \nएिनो धहि नहि लगेलाि अछि। एकि पहिणाम ई भेल जे \nसमाजक आन वगवसँ साहिष्मत्यक समाजक दूिी बपढ़ गेलै। \nसाहिष्मत्यक समाज मात्र अपनेमे समेिा गेल, आन वगवसँ कोनो \nमतलब नहि। तँइ समाजक आन वगव साहिष्मत्यक बातसँ कोनो \nसिोकाि नहि ििने अछि आ ने अपन बाल -बच्चाक ेँ  सिोकाि \nि ाि ऽ दैत ि ै। कक ि ु  कदनक  बाद देि बै जे एहि  साहि ष्मत्यक  \nसमाजमे मात्र स्थूल बुक्तद्धए बलाक सिा -संतथत सभ एतै आ \nओकिे वृक्तद्ध ििेक युगमे िोइत िितै। स्वस्थ आ  कफि साहिष्मत्यक \nबुक्तद्ध बला लोक आन िेत्रमे अपन मित्व कायम कित। िँ , एक -\nदू लोक जागरुक भेल िथि मुदा स्थूल बुक्तद्ध साहिष्मत्यक समाजमे \nओहि कथतपय जागरुकपि एिन दबाव बछन जाइत िै जे ओ  विदेह ४२९|| 25 \nजागरुक सभ  'पशलविक्ली किेक्ट ' बछन जाइत िथि आ अंततः \nहु नक ो साहि त्य जनताक  नजहि मे क ू ़िे साथबत ि ोइत ि ै। \nओना अंथतम कालमे मोि लोक आ स्थूल साहित्य क े ि \"गथत\" \nएक ै  िोइत िै।  \nमोि लोकक मिलाक बाद ओकि अिी उठेबा लेल बहुत लोक \nतैयाि नहि िोइत िछन। पहिवािो मजबूहिएमे उठाबैत िछन। \nउठेलाक बाद संस्कािक समयसँ लऽ बादक समय धहि सभिक \nबीच ओतबे चचाव जे धुि अते किीं मोि लोक हुअए। सकदिन \nओकि मोिाइ क े ि खिधांि। मोि लोकक संस्कािमे समय सेिो \nलगैत िै , ताहू डिे लोक संस्कािमे जाइयो नहि चािैत िथि। \nतेनाहितो मोि साहित्य जिन पाठकक िािमे जाइ िै तिन \nपाठक सोचमे पक़ि जाइत िथि जे क े िन पढ़ब ? कोना \nपढ़ब, कहिया धहि पढ़ब ? आ अिी सोच ववचािमे पाठक उि \nपोिीक ेँ  पपढ़ नहि पाबै िथि। अछधकांि पाठक स्थूल साहित्य \nक े ि  स्थ ूल दाम देखि ए भाथग जाइत ि थि । कक ि ु  आप्त लोक  \nमजबूिीमे ओहि मोि स्थूल साहित्यपि अपन विप्पणी बेमनसँ \nदऽ दैत िथि मात्र संबंध बचेबाक लेल।  \nसे स्थूल लोक िोथि कक जीिो फीगि। स्थूल साहित्य िो वा \nकक  'पशलविक्ली किेक्ट ' साहि त्य ई सभ क ु प ोपषत श्रेणीमे अछि । \nस्थूल लोक लेल कसित , स्थूल साहित्य लेल अध्य्यन अछनवायव \nपौक्षिक तत्व िै। ने लोक कसित किैए आ ने अध्य्यन। आब \nएकिा गथत किी वा कक दुगवथत से समय बताएत।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।   26 || टवदेि  ४२९ \n१.५.लालदेव कामत - चन्द्रिास : पोिी  चचाव \n \nलालदेव कामत  \nचन्द्रिास : पोिी चचाव  \n \n \nमैथिली िेत्रमे वयोवृद्ध प्राध्यापक प्रो० अमिनाि झा 'क अकद्वतीय \nयोगदान भेल ििछन। ओ प्रथतत्तष्ठत सी एम् कालेज - \nदहिभंगा ,आि क े  कालेज - मधुबनी आ एम एल एस कालेज \nअपन गाम सहिसब पािीमे अध्यापन काज कयलखन्ह। हुनक \nिचना आयाववतव, वैदेिी , छमथिला - छमहिि आकद पत्र -पवत्रकामे \nसमय समय पि प्रकाशित िोईत ििलछन। िास्त्रीय छनवन्धक \nअथतहिि आकािवाणी - दहिभंगा सँ वाताव सेिो प्रसाहित भेल \nििछन। जिन आचायव िमानाि झा : उपलब्धि ओ प्रभाव \" \n विदेह ४२९|| 27 \nसािस्वत सिमे िे मिाल\" नामक पोिी प्रकाशित भेलछन तँ एहू \nपुस्थस्तका'क (चन्द्रिास) प्रकािनक उत्सुकता जागलैन। से \nसाहिष्मत्यकक - सहिसब - पािी सँ दिसन् २००३ मेँ ३९ पृष्ठ 'क \nलघु पोिी प्रकाशित भेल िलछन। एहिक दाम पन्दिि िाका \nिैक। हिन्दू धमव - सम्प्रदाय क े ि चक्तचित किा प्रसंग चन्द्रिास \nमूल- दी स्टोिी आफ चन्द्रिास , लेिक - िाई बिादुि ए सी \nमुिजी क े ि मैथिली अनुवाद अमिनाि बाबू कबल पूववहि कयने \nििथि। धहि ओ ताहिक प्रकािन लेल एक सप्ताहिक पवत्रकामे \nपठौने िलाि ,मुदा कोनू कािणेँ समय पि नहि िं  िपप सकलैन \nताहि बातक मोन मे कचोि ििछन। जिन ' सािस्वत सि मे िे \nमिाल ' पाठक समि आनलथि तँ एहूक लेल तैयाि भेलाि , जे \nिूब ववद्यािी लोकछनक बीच सिािल गेल य। संिेपणत: \nकिावस्तुमे दू अन्त:किा भि प्रिलाद आ आस्थस्तकता सँ भिल \nध्रूवक े  संदभवत: सेिो आयल िैक। मुख्य पुरूष पात्रमे पाँच वषीय \nचन्द्रिास' क े ि चहित - क्तचत्रण जाछन पाठकक ेँ  नैथतकवान आ \nधाछमिक बनयमे सिज सिायक िोईि। एक समय नगि कीतवन \nकिैत नेना दलक े  मुखिया चन्द्रिासक मीठ क ं ठ सँ बििाएल \nभगवत भजन सुछन सब क े ओ ििखित िोईि। बालक चन्द्रिास \nववपत्तिक झमािल मुदा बामा पैिमे ि: औ ं गहिक भाग -कपाि तँ \nसंगे ििैक। गा़िा मे पहििने सीकिी ,ताहिमे गोल िोि पािि लाल \nि ू ि ि ू ि  व स्त्रमे द्युथतमान ि ंड जे ओक ि  ि ि ा क व च ि ि ैक । \nकन्तल'क िाजधानीक े  गली - क ु क्तचमे अप न बाल ि ीमक े  संग \nभगवत भजन गबैत नगि कीतवनमे िमल देखि नि - नािी \nलोकछनक ध्यान स्वत: अपना कदि खि िं चैक । से िाजाक मुख्य \nपुििीत गालबजी ओहि वालकक े  ललाि पि एक तेज देिते  28 || टवदेि  ४२९ \nमाति ई जनतब िाजदिबािमे देने ििैक। ओ इिो आग्रि िाजा \nसँ किने ििथिन अपने अपुत्र िी ,से नै तँ एहि बालकक े  अपना \nओहिठाम िाखि पालन किी आ जिन पैघ भऽ जाए तँ अपना \nपुत्रीक ववयाि कय एकिा युविाज बनाओल जाए। िाजा सेिो \nबालकक े  भजन सुछन आनप्तन्दत िोई िथि। गालीब पंकडत जी सँ \nपुिै िथिन अपने एकि पूणव पहिचय क े ि पता लगाकय आऊ। \nिाजदिबािमे बालक क े ि दाय -माय सँ पुिा हि कयल गेल तँ ओ \nबतबैत िथिन , ि म ऐ ि ाजक ु माि  क ेँ  क े ि ल ि ाज्य सँ एतय आछन \nअिींक िाजपािमे िहि गुजि कािैत िी। ऐ बच्चाक जन्मदात्री \nमाय अपन पथतक ेँ  आक्रमणकािी िािे मािल जाएब सँ त्रस्त \nअपने सती बनै सँ पूवव ई बालक िमिा सुमझा देलछन। िम \nिबािनी आईधहि नेनाक ेँ  दुि ओ दानव सँ सुिक्षित िािने \nिी। से ओ हिचुँकक कनैत कल्पैत किलक ै न िमि बालक कतय \nिाजाजीक बक्तचया संग कक्ऱिा किैत य ,से देिाऊ। बच्चाक ेँ  दुि \nमंत्री धृत तँ अपना ओहिठाम भजन सुनैक नामे ल ' गेल ििैक। \nक तेक ो शसप ाि ी ि ोजी क ि य ताक ु तमे लाथग जाईि । \nएम्हि धूतव धृत मंत्री अपन पुत्र सँ िाजा बेिीक वाशलग भेलासन्ता \nववयाि किाय सब धनक माशलक बनैक शललसा मोनमे सदा \nपोसने ििैत बेिा मदनक ेँ  िाजथतलक चािैत ििैत य। पिंच \nगालब पंकडतक े  ववचाि सँ हृदयमे चोि पहुंचैत देखि ओहि गायक \nबालकक े  दू जलाद िािे अकाबोन जंगलमे मृत्यु दण्ड  भोगय \nपठाबैक दृिांत अछि। ऐ बेि दूनू जल्लाद जीवनदान दैत \nभक्तिभावमे ििबाक ओहि बालकक ेँ  वचन दैत ओकि सिमथत \nसँ वमापैिक े  औ ं ठा कावि अनैत िैक आ मंत्रीक ें  दैत बकशिस \nधन पबैत अछि। ओ वालक अिण्यमे िहि एक गािक िोधहिमे  विदेह ४२९|| 29 \nभगवत भजन छनमग्न गाथब ििल ििैत िैक ,से व नि ि क  क ु शलन्द \nजे छन:संतान ििैि ओ अकानैत भजनक े  आवाज कदि अबैत \nिैक। ऐ वालक सँ क्तचन्हा - पहिचय किैत अपना ओहिठाम \nआछन पोषपुत बना दूनू प्राणी भगवत भजन सुनैत आनप्तन्दत \nििैि। से एक कदन १२ वििक वाद धृत जंगल कि ' ओसुलै \nलेल क ु शलन्द ओतय अबैत ि ैक  आ एहि  कक ि ोि  बालक क े  देखि  \nतजबीज किैत अचिजमे प़िैत य। वामापैिक े  औ ं ठा किल \nचेन्हासी देिैक संग अिंका छनमूवल नहि िं  ििै ,से मोनमे सोचल जे \nओ दूनू जल्लाद ठकपनी क े लक। आब ओ एक बिाना बनाय \nजंगल ििक क ेँ  किलक अिाँ बहुत धन सोना संग्रि कय लेने \nिी। िमिा ओहिठाम ऐ बालकक ेँ  घो़िा सबािी सँ एक क्तचठ्ठी \nपहुंचाय देबै कहियौन। ओहि बालकक े  नामकिण पाल्यपपता - \nमाता धहि चन्द्रिास ििने ििय ,तकिा पत्र पहुँचेबाक आदेि दैत \nिथि। मुििबंद पत्रमे ओ ववष देबाले पुत्रक ेँ  छनदेशित कयने ििैक। \nदोसि बेि क े ि ऐ मिासंकि सँ चन्द्रिास बचैत िैक । एक अथत \nरूपवती मंत्री बेिीक पहियास सँ ,जे फू लव ाि ीमे अप न सखि  \nसभक े  संग प हि लूक  सांझ सँ प हि ने क मल फू ल आनय गेल \nिलीि। अपिप िँिा एक नवजुवक क ेँ  बान्हल घो़िाक े  बगल \nगाि ति  सुतल देि  आ ऐ सुदि वन युव क  क ेँ  मुि ाक ृ थतक  आभाक ेँ  \nबेि - बेि छन िं िािैक।देिते आयल मुिेठामे एक कागत िोंसल। \nसे ओ चोिी सँ नीक जिांथत पत्र लैत पढ़ ल तँ अपन पपताक \nशलिल जिि - माहूि (ववष) देबा ले मदनक े  आदेि िलैक से \nजाछन मोिमे प़िल । ओ दयाभावे ओहि अथत रूपवान पिदेिीक े  \nजान बचेबाक उद्देश्य सँ अपना कप़िाक े  पीन सँ तिििीमे भेंस \nिोछणत बिाि कय ववष िव्दक आगू सिाकय एक अिि 'या'  30 || टवदेि  ४२९ \nशलि देलीि। ओहि पत्रक ेँ  ओहिना फ े ि मुिेठामे िोंशस देलछन आ \nओतय सँ चुपे ससहि गेलीि । संग आयल सिी लोकछन सं घि \nघुछम चलै लेल किैत सब क े ओ झील लग सँ झिकाहिक ेँ  आंगन \nपहुँच जाई गेलीि। जिन चन्द्रिासक ेँ  जगबैत ओकि दू समांग \nओतय आथब किलक ै न अिाम अपने िूब क े लहुँ , चलू \nमदनजीक ओहिठाम आब अन्हाि भ ' जायत! किा िोचक अछि , \nई समीिा ववधाक े  शलक सँ िंविक े  लेिन कय ििलहुँ अछि। \nपाठकक ेँ  इिो बताबैत िी - जे गबैया िाधेश्याम तजव वा आन \nदोसिो पोिीक सिािे ववषय कीतवन किैत िोथि ,जेना स्व० िास \nथबिािी दासजीक मुिेँ िम सुनने ििी - जे ववषया नामक मंत्रीक े  \nबेिी अपन आँखिक काजैि सँ क े िक छमहि िं की ककशलफ सँ 'या' \nवणव ववष क े  आगू शलिने िलीि। मंत्री 'क शलिल अिि आ \nमोइस सँ छमलैत \"या\" अिि अवश्ये जो़िल गेल िेतैक ववषया \nद्वािा। मदन जी चन्द्रिास िािे पत्र पाथब िुद्ध - िुद्ध पढैत पपताक े  \nआज्ञा पालनमे उद्यत िोई िैक। आंगनक स्त्रीगणमे ववषयाक \nववयाि मादे पहिवेिमे वाताविण देखि स्वंय चन्द्रिासोक मोनमे \nकोतुिल सन िो य। पहिणय सुत्रमे प्रातेभने चन्द्रिास मदनक े  \nबहिन सँ बन्हा गेला ओहि ििस्यक े  नवोकदत दुष्मिन बताबैत \nअपन दुिा सँ पपताक े  षड्यंत्र पि ििसमैत छधयान ििबाक \nसिचेती किैत दाम्पत्य जीवनक आिम्भ क े लीि िेन। गालीब जी \nिाजा लग ओहि चन्द्रिास मादे संवाद किैत मदन सहित हुनका \nिा जदिबािमे भोजन पि छनमंवत्रत किैत िैक। ओहिठाम \nिछनबास सँ आदि पाथब धायमाय सेिो चन्द्रिासक आदि किैत \nपबैत अछि। ता घिमुिांन मंत्री , बेिीक ववयाि सुछन अचंछभत \nििैि आ मदन सँ पत्रक े  पुिाहि कय ववष देबाक बदला ववषया  विदेह ४२९|| 31 \nदेवाले प्रसंग बावत तेसि िेप पुनः जान सँ जमायक ेँ  मिेबाक \nयोजना बना लैत य। से सिविक ेँ  चन्द्रिास लग जाए मंत्री किैत \nिैक - अपने दोििी साँझक े  देवी मंडील असगिे जाय छनवेकदत \nकिब ,ई अिांक मंगल कामना लेल आवश्यक िैक। ओ गुप्त \nरूपेँ मंडीलमे बशल लैक धिगि िंडा ल 'के ' प्रवीण चंडाल क ेँ  \nघिना किय पहिले आगन्तुक 'क धि सँ शिि अलग किैक आदेि \nद' देने ििैक। से मदन कनेकबे कालमे पाहुनक ेँ  िाजालग ल ' \nजेबाक काज किैत अछि। िाजाज्ञा अनुसािे ओ पुथग गेला आ \nदेिी भेलान्ति मदनजीक ें  बुझा देने ििथिन ,से देवी मंकदि ओ \nसमय सं चशल जेताि। िोनी जे िेबाक ििय से मदनक े  ित्या \nभ'कऽ ििल। ओ जिन अपन जमायक े  जीवीत देिल तँ बताि \nजेकाँ मंकदि कदि पिाइत िैक।अपन बेिाक ेँ  मृत देखि अपनों \nप्राण त्याथग लेलक। ई सूचना संचाि दिोकदि पसिलैक। एम्हि \nिाजा चन्द्रिास क ेँ  अपना िाज्यक अछभषेक किैत क े िल िाज्य \nसँ कफिंगी क ेँ  सेिो जाकय भगेलक। आब तँ दूं िाज्यक िाजा  \nबनल ििलाि चन्द्रिास जी।  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n  32 || टवदेि  ४२९ \n१.६.लालदेव कामत - पौिाछणक  बालकिा - मौसिी  धुपाधुप  \n \n \nलालदेव कामत  \nपौिाछणक बालकिा - मौसिी धुपाधुप  \nिेमन्त हितुक े  सुआगतािव सब जोन अपना थगिििक े  अििेला पि \nभीठा बाध काज किय गेल ििैक। जोनमे सोझमथतये जेकाँ सब \nक े ओ अपना - अपना पाहि पि लागल धान फशसल िाँसु सँ \nकािय। दुपििमे पूभि सँ कनुछनयां बुपढ़या मुििी आ लाय बेचय \nआ सँगमे ओकि बेिा कलिा पान सुपािी डोलमे लेने िेत लग \nजुमैत िैक। चाल पािैत सोझमथतया सबसँ पहिले एक पाजा \nधानक िीस कतहिक ेँ  आदिा आहि पि मीि लेलक आ दू आहूल \nओकिा दैत मीठा पान सब िेलक आ लाय - मुििी जेिगिक ेँ  \nबेसाहि लेलक। सब जन अपना - अपना छधयापुता लऽ अगिनी \nसनेि बाध सँ गामपि मुन्हाहि साँझधहि आनत थगिित सँ \nनुकाक े । ओन य सोमना, मंगला , बुधना, सुकना आ िववया क े ि \nबाऊ बैंगिा पि धानक ' बोझ उगिय आ िोपय बाध ववदाि िोय \nसँ पहिनहि मालजाल फोशल बििाबैत अपना - अपना िौं़िाक े  \nचिवािी किय चििी पि जंगल पठौलक। वृिस्पथतया आ \nि छनयां जे बप ि ु अि  ि ौि ी ि ि य से ओक ि ो दूनू गोि ेयक े  माय \nभगली आ सोझमथतया अपन गाए बािी िोशल चिाबय लेल \n विदेह ४२९|| 33 \nगैवाि सभक जे़िमे संग धिा देलीि। चििी पि पहिले सँ ओतय \nअपन महि िं स चिाबैत मोिमुदबा ििय , बाल बेदिा सँ ओ चेिगि \nिलैक। चििी पि माल - मवेिी क ेँ  कनौ िोमबाक झंझवि नहि िं  \nििैय। तेँ समय िेपय सातो चिवाि िेल - धुपमे लाथग गेल। \nमनलगू 'बान्हक  सुईया ताक ू ' म िछम जाइ गेल। ऐ िेलमे एक \nगोिाक े  ववपिीत कदिामे घुछमक े  ठाढ़ हुअ प़िैत िैक। जिन सब \nलोक मििाए गबैत आ मूलगैन दू थगििक े  किकी 'क सुइया बना \n, सबा िािक े  माविक बान्हमे भेँसक े  झाँपप दै तँ ओहि सूईया क ेँ  \nिोजी किय ओकिा किल जाय। जे नहि िं  ताकक सक ै  तँ ओकिा \nगाल फु लाक ेँ  ि ौफ बनल ि ि य प ़िैक । एहि  ि ेलमे जि न दण्ड \nभोगैत िछनयां ठाढ़े िलै तँ सब ककयो \" िे िौ झम्मा ,िेिौ झम्मा \n- तहूँ जे छिए बलेसिा \" धुन गबैत वृिस्पथतया क े ि नाम \nपुकािैक सुईया घोंशसयबै ले ,तँ एतबेमे दूभाववनावि िंगमे भंग \nभऽ गेलैक ! अजिा जबदवस्ती छमयां िोलक मोिमुद बाधा \nउप स्थस्थ त क े लक । ि छनयां क े ि  फु लल दूनू गाल प ि  मौसि ी \nधुपाधुप किैत िलुक सँ किैत ओकि दूनू गाल मीि लाल क ' \nदेलक ै क। िछनया ककककया उठल आ कनैत गाम पि पिाएल \nचशल आयल। िछनयांक माय बोझ उथघ कऽ घि अयलीि तँ \nअपना दस बििक छधयाक ेँ  कननमुँि भेल बैसल कोनिे सँ \nदेिलीि। जा ओ पुिाहि कहिते ििय ,आकक वृिस्पथतया दूनू \nमायधी ओकिा ओहिठाम झिकाहि क ेँ  आथब सब िेििा \nप्रमाछणक रूपेँ किय लगलैक। िे यै! िमिा सँ सब िोिे सँगी - \nसािी सब चििी पि छमल बैठक ेँ  िेलाईत िहिऐ। जिन अिाँक \nिछनयांक बािी चोि बनैक अयलैक तँ ओ बान्ह पि दूनू िािक \nगहुआ सँ सुईया नहि िं  झांपप सकलै। तेँ गा ल फु लाक य अस्थस्थ ि   34 || टवदेि  ४२९ \nििक िलैक बेिी कालधहि। िमिा सभ लग सिवि मोिमुद कका \nआथब िेल देिैत ििय ; ओ अिाँक बेिीक े  गाल दूनू िािे धुपशसन \nिलुक िापि चला , लगलैक गाल छमिक ेँ  लाल किय। से ब़िी \nजोि सँ िाछनयां दैया ककककया उठल िलैक। आ तेँ मौसिी \nधुपाधुप िेल उसहि गेल िलैक। आब झि दऽ चारू गोिय \nमिमुदबा ओतय जाकय ओकिा अम्मी आओि बब्बाक े  उलिन \nदैत भगली सब क ि तुत बुझेलक ै न। फु सि ाि वि  सुछन आँगन सँ \nडेपढ़या पि मिमुद क े ि बीबी काहिया  बुिकामे समि अयलीि \nआ अपना सौििक ेँ  ििैत किलखिन िछनयां बुच्ची ढे़िबा सँ \nशसयान भेल जा ििल िैक। से देिैत तों िौ़िी सबक े  संगित \nबाला िेलमे ककयेक िाथगदव भेलि! हियाँ पि कान पकक़ि घिी \nमानि , नहि िं  तँ हिन्नू िोलमे ऐ पहिघिना मादे आइये ब़िका िोि \nमक्तच जेति।अनघोल िोइतहि िं  िछनयांक समांग सबुिा जुवि \nजेति , िल्ला बोल उकठ जेति। तबे महििम बुझबिक ' मसुिी \nधुपा धूप ' क े ि!  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 35 \n१.७.प्रमोद झा ' गोक ु ल'- पिोशसन  \n \nप्रमोद झा ' गोक ु ल' \nपिोशसन  \n \nओि!एतेक पैघ गलती आखिि िम क ' कोना गेशलयै आ सेिो \nबेि बेि एक्क े  तििक ? मतलब साफ िै जे कोनो तििक अधलाि \nबात क े  मनक मैदान पि कबड्डी नै िेलाय कदयै ,जँ बेि बेि \nएक्क े िा बात क े  मोन घोितै ते ओ नीको लोक क े  अपिाधी \nअपिाधी बनाइये देतै ।सएि त ' भेलै िाम बिन क े  !  \nओकिा सनक नीक लोक कोना आइ अनिाि घि मे एकदम \nसकदम भेल बेचािा बनल बैसल िै ।मुसो ििब़िाइ िै ते चारू \nभाग भाग चौंकक क े  ताकय लगैत अछि कहुँ पिोशसनक घि बला \nलाठी सोिा सं ने आथब ििल िो ।तिन की कितै लोक आ \nसमाज? ऐ उमेि मे डेग हूसब कहुँ नीक बात छियै !भैि घि \nजकिा नैत पोता िितै तकि एिन ककिदानी ।छिः छिः ���मोन \nथघना उठलै िाम बिनक ।  \nआँखि छमचौवशल ओना िौ महिना सँ भय ििल िलै पिोशसनक \nसंग मुदा एतेक दूि धहि बात पहुँच जेतै से नै बुझैत िल ,िँ \n 36 || टवदेि  ४२९ \nएतवा धैि अवस्स जे पिोशसनक िवव ओकि मन मे तेना क े  ने \nिशस बशस गेल िलै जे चाहियोक े  नै छनकाशल पौलक मन से \nओकिा ।नयन मिक्की चलैत चलैत एक कदन दिीक जो़िन लै \nले पिोशसन ओकि आङन एलै आ ककिो नै देखि जोि सँ िाक \nमािलक ै - काकी ििीन कतौ यै ���!!!एतबा सुछनते िाम \nबिन धिफिा क े  घि से बािि छनकलल ।पिोशसन क े  आङन मे \nठापढ़ देखि धिमिैत बाजल - कोनो काम िैन! ओते धीया \nप ुता ज़िे क तौ गेलैि े ।प ि ोशसन फु सफु साक े  बाजशल- तिन जाइ \nिी!  \n-एि!एिनो कतौ भेलैये ,बाजिुने कोन काम िैन ? \n-दिी पौ़िैले जो़िनक काम िलैिे !  \n-बस्स एतबे! आबौि ने घि , जो़िनक सं हिनको जु़िा दै \nछियैन!  \n-गै माय!बुढ़बा ते सनैक गेलैिे!दुलकी खिलखिलािैि मे \nबाजशल पिोशसन ।  \n-हिनकि रूपे तेिने िैन जे मुइलो लोक सनैक जेतै आ िम \nते�����आबौि , जे िेतै से िेतै ।फ े नो ई मौका भेितैन कक \nनै।एतबा किैत िाम बिन पिोशसन क े  अपन बाँहि मे जक ै ि \nलेलक आ फ े ि ओकि बाद �����अस्तम व्यस्त भेल दुनू \nएमिि ओमिि तक ै त बािि छनकलल ।जेब सँ पच सौवा नोि \nपिोशसनक िाि मे िम्हबैत बाजल - जािु जल्दी से ई !बेस , \nफ े नो ई जिन इसािा किता तिन आथब जेबैन !  \n-ठीक िै , मुदा ई जािु एिन जल्दी से !  \n-अच्छे जाइ छियैन !थबकि िँसी िँसैत पिोशसन िामबिनक \nआंगन सँ बािि भय गेशल ।   विदेह ४२९|| 37 \nपिोशसन ते चल गेलै मुदा िाम बिनक सगि देि मे पिताबाक \nजे आथग लगलै से बाल्टीक बाल्टी पाछनयों ढािलाक बाद नै \nछमझेलै ।भिल पूिल घि बला कहूँ एिन किम किय! नै आब \nकक न्नौ नै ि म एि न क ु क ि म क ि ब आ ने एि न क ु वव चाि  क हि यो \nमोन मे आबय देब ।ककिो भनक लैग जेतै ते की कित िमिा \n?मूिों देिबै जोकिक नै ििब!  \n।।।----------।।। \n \n- प्रमोद झा ' गोक ु ल'; दीप , मधुवनी (वविाि) ; फोन-\n9871779851 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  38 || टवदेि  ४२९ \n१.८.पिमानन्द  लाल कणव - स्वावलम्बन \n \nपिमानन्द लाल \nकणव                                                           \nस्वावलम्बन \n   मोिल्ला मे चमक ै त   मकान इंथगत कऽ ििल अछि जे ई \nकोनो नीक काम किऽ वाला लोकछनकक घि अछि ।जे क े ओ \nओहि िास्ता सँ गुजिैत िलाि । हुनक ध्यान मकान आकपषित \nकऽ लैत िल । मकान एक मास्टि सािवक   िल शजनका \nदिमािाक   अलावा नीक कोक्तचिंग सेंिि सँ आमदनी आवैत   िल \n। िििक नीक मास्टि मे हुनकि थगनती िलछन । हुनकि नाम \nिल ईश्विचंद । ईश्विचंदक पपताजी िेलवे मे काम किैत िलाि \n। सेवाछनवृिक   सव पाई ओ एहि मकान मे लगा देने िलखिन \n।ईश्विचंद मकान क े  नीक सँ ख्याल िािैत िलाि । मकानक \nमिम्मत आ िंग िोगन मे किनहु समझौता नहि किैत िलाि \n। ईश्विचंदक   िादी प्रछमला सँ भेल िल । हुनका एकिा ल़िका \nिलछन ,  जेकि नाम िवव िल । िववक देिभाल प्रछमला किैत \nिलखिन । िववक   िोमवक व  किेनाई , िाना   बनेनाई आ  घिक \nदोसि   क ाम मे भहि  कदन लागल ि ि ैत ि लीि  । एतेक  कक  स्कू ल \nमे जिन अववभावकक मीवििंग िािल जायत िल ताहु मे \nप्रछमला जायत िलीि । िववक पढ़ाई   शलिाई भऽ गेला पि \nनीक नौकिी छमल गेलछन ।प्रछमलाक घि आनंद सँ भिल िल \n विदेह ४२९|| 39 \n। तकि वाद िववक ववआि   नीक घि मे तय क े लीि । पुतोहु \nपढ़ल शलिल िलीि । प्रछमला सोचलथि जे नीक घिक बेिी \nआओत तिन िमि घि एहिना िुििाल िित । प़िोसी सव सेिो \nजे देिैत िलखिन से प्रछमला सँ किैत िलखिन जे अिाँक पुतोहु \nबड्ड सुन्नि िथि । प्रछमला सेिो गवव सँ किैत िलीि जे िमि पुतोहु \nििा सोना अछि  । एक तऽ मोिल्ला मे ओ सबसँ बेसी पढ़ल \nशलिल ििवे किथिन दोसि देिवा मे सेिो पिी सन िलखिन \n। ववआिक   वाद पुतोहुक िूव मान -दान कऽ ििल िलीि । \nवववािक   वाद िववक नौकिी मे सेिो तिक्की भऽ गेल िल । \nएहि सँ प्रछमला किैत िलखिन जे िमिा घि में कछनयाक एला \nसँ सिस्वती आ लक्ष्मी दुनुक आगमन भऽ गेल अछि । दोसि \nकदस ि वव क  दि माि ा सेि ो व पढ़ गेलछन । कक ि ु  कदनक  बाद ि वव क  \nजौंआ बच्चा भेलछन । जाहि मे एकिा बौआ िल तऽ दोसि \nबुच्ची िलीि । बौआक नाम पंकज िािलथि आ बुच्चीक नाम \nपंिुिी । जौंआ बच्चाक पलनाई िववक   लेल एक समस्या भऽ \nगेल । प्रछमला किलखिन अिाँ सव िमिा अच्छैत कोनो क्तचिंता \nनहि करु । भगवान जे किैत िथिन   से नीक किैत िथिन । \nदूनु बच्चाक देिभाल प्रछमला नीक सँ किैत िलखिन । पंकज \nआ पंिुिी   प ैघ भऽ स्कू ल जाय लागल । प ोता -पोती सँ हुनका \nततेक प्रेम िलछन जे   जि न हु नक ि  स्कू लक  ि ु ट्टी ि ोयत ि ल \nतिन ओ मकानक गेि पकक़ि ठाढ़ भऽ जायत िलीि आ स़िक \nकदस देिैत ििैत िलीि । दूनु िाि मे चाकलेि लेने बेसब्री \nसँ  इंतजाि किैत िलीि । एकिा आिो हिक्शा आवैत देिथिन \nतऽ प्रछमला गेि सँ बािि आवव   सोचैत िलीि जे   हुनकि पोता -\nपोती एहि आिो हिक्शा मे अछि । मुदा लग एला पि छनिाि  40 || टवदेि  ४२९ \nभऽ जायत िलीि । िो़िे देिक वाद जिन आिो हुनका गेि पि \nआवव   रुक ै त  िल तिन पंकज आ पंिुिी   दादी माँ ! दादी माँ \n! कहि दुनु बच्चा दौक़ि   क े  आवैत िल आ दादी माँक   पाइि \nलग ठाढ़ भऽ जायत िल । प्रछमला तुिंत िािक चाकलेि हुनका \nदैत िलखिन । दादी माँक   ममता पूिा मोिल्ला मे नामी िल \n। तकि वाद दुनु बच्चाक बस्ता िाखि खिला -पपला कऽ प्रछमला \nआिाम किैत िलीि ।प्रछमलाक   इएि कदनचयाव िल ।  \nकक ि ु  कदनक  व ाद ि वव  नीक  क ालोनीक   एपािवमेंि मे एकिा \nफ़्लैि ििीदलथि । माँ िवव सँ किलखिन जे माँ आब अहुँ िमिे \nसविक संग चलु । नया घि में सव आदमी एक ठाम ििव । \nप्रछमला सोचलखिन जे िम एहि ठाम िहि   की किव ? \nिमहुँ   बेिा पुतोहु लग ििव सएि नीक िोयत । पूिा पहिवाि \nनीक सँ नव घि मे ििऽ लागलथि । चारु कदस िुििाली िल \nमुदा ई   िुिी बेसी कदन नहि िहि सकल । अचानक समयक \nक ू चक्र एि न भेल जे सव  कक ि ु  उल्टा भऽ गेल । चान सँ प ुतोहु  \nपता नहि अचानक ज्वालामुिी मे पहिणत भऽ गेलीि । दोसि \nकदि िववक स्वभाव सेिो बदशल गेल । िोि -िोि बात पि ओ \nमाय क ें  डाँवि   दैत िलखिन । प्रछमलाक   समझ मे नहि आवैत \nिल जे की भऽ गेल अछि ? ओ सोचैत िलीि जे घिक पैघ \nआदमी भेलाक कािण िम अपन अनुभव हुनका किैत िी , मुदा \nबेिा पुतोहु क ें  ई नीक नहि लागैत िलछन । ओ दुनु चािैत िलैि \nजे माँ िाना का कऽ अपना घि मे चुपचाप बैसल ििथि । कोनो \nबात पि िमिा अपन िाय नहि दैथि । पुतोहुक  स्कू लक  एक ि ा \nसंगी सेिो कातक घि मे ििैत िलीि । आव ओ सव कदन संगी \nलग जायत िलीि ।   िवव एम्हि अपना काम पि जायत िलाि  विदेह ४२९|| 41 \nतऽ एम्हि हुनकि पुतोहु अपना संगी लग चशल जायत िलीि । \nएक कदन छभनसिे ओ संगीक   घि गेलीि मुदा देि िाथत ओ घि \nपि नहि एलीि , तिन िवव ओसािा मे ठाढ़ भऽ हुनकि िास्ता \nदेिैत िलाि । लगभग ग्यािि बजे िाथत मे जिन ओ घि एलीि \nतिन प्रछमलाक   जान मे जान आयल । प्रछमला अपना पुतोहु \nक े  किलखिन जे कछनया एतेक िाथत धहि घि सँ बािि ििनाई \nनीक बात नहि अछि । नीक घिक लोकछन क ें  ई िोभा नहि दैत \nअछि । आजुक   कदन-दुछनया  बड्ड ििाब अछि   से अिाँ जानवे \nकिैत िी । एहि बात पि ओ घि मे बबाल कऽ देलखिन ।पुतोहु \nमुँि  फू ला क ऽ घि  चशल गेलीि  आओि  तऽ आओि  ि वव  सेि ो \nहुनका नहि समझा कऽ अपना माय पि बिशस   प़िलाि ताहि \nकदन सँ हुनक व्यविाि प्रछमलाक प्रथत ठीक नहि   ििैत िल । \nिवव सकदिन अपन कछनयाक पि लैत िलाि ।  \n  \nएक कदनक बात अछि जे बेिा -पुतोहु घि मे बैशस बात किैत \nिलाि । बात -चीतक   क्रम मे  प्रछमलाक  पुतोहु किलखिन जे \nदुनु बच्चा सकदिन अपना दादी मे लागल ििैत अछि।   आव \nदुनु पैघ भऽ गेल अछि । पढ़ाई पि हिनका सव   क ें  कम ध्यान \nििैत िैन आ दादी पि बेसी । तैं िमि ववचाि अछि जे अिाँ \nकोनो एिन व्यवस्था करु जे बच्चाक   पढ़ाई शलिाई ढंग सँ \nभऽ सक े  । िमि ववचाि अछि जे माँ क े  वृद्धाआश्रम मे दऽ दीओन \n। ओहि ठाम ििथिन आ दु -चाहि बुढ -बुढ़ानुि लग अपन \nबातचीत किैत हुनकि कदन नीक सँ कवि जेतछन । माँ क े  मन \nसेिो लागल िितछन । ई बात प्रछमला सुछन लेलखिन । ओ \nसोचलथि जे आव िमिा एहि ठाम ििनाई ठीक  नहि अछि ।   42 || टवदेि  ४२९ \n  \nदोसि  कदन प्रछमला अप ना बेि ा सँ क ि लखि न जे ि म कक ि ु  कदन \nपुिनका घि मे ििऽ चािैत िी । घि कतेक कदन सँ बंद अछि \n,कक ि ु  कदन घि  प ि  ि ि व  तऽ घि क  देि भाल नीक  सँ भऽ सक त \n। ई   सुछन िवव दुनु प्राणी सोचलथि जे मायक   ववचाि नीक \nअछि , ककएक   तऽ ि म सव  कदनक  क ीच क ीच सँ ि ु ट्टी  पा \nजायव । ई   िमि सव बात पि ध्यान दैत ििैत िथि कोनो काम \nकिऽ चािैत िी तिन ई   िोका -िोकी किैत ििैत िथि । िवव \nकिलखिन माँ ठीक अछि । जाहि कदन अिाँक इच्छा िोय िमिा \nकिव िम घि पि पहुँचा देव । एहि पि प्रछमला किलखिन जे \nिम आईये चशल जायत िी । िवव किलखिन ,�ठीक अछि । � \nप्रछमला अपना पुिनका घि पि चशल एलीि ।  \n  \nप्रछमला घि पि आिाम सँ जीवन वसि किऽ लागलीि । प्रछमला \nजाहि मोिल्ला ििैत िलीि ओहि मोिल्ला मे एकिा संस्था \nिुलल िल । संस्था मे बुजुगव लोकछन आवैत िल आ अपन \nसुि -दु:ि एक दोसिा सँ किैत िल । एक कदन एकिा बुजुगव \nहुनका सँ किलखिन ,�अिाँ तऽ पहिले अचाि बनवैत िलहुँ । \nआव नहि बनवैत िी की ?� प्रछमला किलखिन , �िाँ   ! िम \nतऽ अिनहु अचाि अपना लेल बना क े  िािैत िी । अिाँ िायव \nतऽ िम काष्मि लेने आयव । � ओ अचाि  आछन कक ि ु  लोक छन \nक े  देलखिन । दोसि कदन एकिा बुजुगव किलखिन जे अिाँक \nतऽ नीक हुनि अछि ककएक नहि एकि उपयोग किैत िी । \nप्रछमला सोचलथि जे िम घि पि बैसल ििैत िी , अपन आमक \nगाि  अछि  । अि न कक ि ु  बेसी अचाि  बना लैत ि ी । अचाि   विदेह ४२९|| 43 \nबना कऽ संस्था मे लऽ गेलीि । संस्थाक आओि लोकछन क े  \nअचाि दैत किलखिन जे अिाँ एहि अचाि क े  िेस्ट करु । सव \nलोकछन हुनकि अचािक बड्ड प्रिंसा क े लखिन । संस्था मे एकिा \nबुजुगव किलखिन जे एना अचाि अिाँ कतेक कदन बाँिव । अिाँक \nजे पाई लागैत अछि ओ तऽ अिाँ लऽ शलअ आ अचाि िमिा \nसव क े  पाई लऽ क े  कदअ । एहि प्रस्ताव पि प्रछमला किलखिन \nजे िम प्रयास किैत िी । आव ओ बेसी मात्रा मे बनावऽ \nलागलथि आ संस्था मे बेचऽ लागलथि । धीिे -धीिे जे क े ओ \nसंस्था मे आवैत िलाि प्रछमलाक   अचाि अवश्य ििीदैत िलाि \n। संस्थाक एक सदस्यक बालक शजनकि नाम थबपपन थबिािी \nिल , ओ अचािक काििाना   लगेने िलाि जाहि मे कतेको \nमजदूि काम किैत िल । थबपपन थबिािी एक कदन प्रछमलाक \nअचाि देिलखिन । अचािक स्वाद चखि ओ अपना बाबुजी सँ \nपुिलखिन जे अिाँ ई   अचाि कोन ठाम ििीदलहुँ अछि । एहि \nअचािक स्वाद नीक अछि । ताहि पि ओ किलखिन -बौआ िम \nजाहि संस्था मे सव कदन जायत िी ,ओहि मे एक सदस्य अचाि \nबनाबैत िथिन । संस्थाक   सव सदस्य अचािक बड्ड गुणगान \nकिैत ििैत िल । तैं िमहुँ आई ई   अचाि ििीदलहुँ अछि । \nथबपपन थबिािी क ें  प्रछमला  सँ छमलवाक इच्छा भेलछन । प्रछमला \nसँ छमल ओ अपना काििाना मे काम किवाक लेल किलखिन \n। प्रछमला किलछन, �बौआ ! एहि उछमि मे िम कोन काम कऽ \nसक ै त िी । � थबपपन थबिािी किलछन , माँ जी ! अिाँ   बैसल \nििव , अचाि जेना बनवैत िी तकि तिीका क े वल मज़दूि सँ \nबता देवै । कतेक सामान किन अचाि मे देल जा सएि बतावैत \nििवै । �  प्रछमला सोचलीि जे एहि ठाम बैसल ििैत िी आ  44 || टवदेि  ४२९ \nओहु ठाम बैसल ििव ककएक   नहि ओहि ठाम चशल जाऊ । मन \nसेिो लागत आ समय नीक सँ कवि जायत । प्रछमला हुनका िाँ \nकहि देलखिन । दोसि कदन थबपपन थबिािीजी अपन काि \nप्रछमलाक घि पि भेज देलखिन । प्रछमला अपन नुआ एक बैग \nमे लऽ काििाना चशल एलीि । आव काििाना मे अचाि \nहिनका छनदेिन मे बनऽ लागल । अचािक गुणव िा मे सुधाि \nभेलाक कािण अचािक माँग बपढ़ गेल जाहि सँ अचािक \nउत्पादन सेि ो बढ़ऽ लागल । कक ि ु  कदन मे थबपप न थबि ाि ीक  \nकाििानाक अचाि मिहूि भऽ गेल । तकि बाद थबपपन थबिािी \nजी �दादी माँक   अचाि � नाम सँ ब्रांड कऽ ओकि थबक्री किऽ \nलगलाि संगहि संग पैक े ि पि प्रछमलाक फोिो अंककत कऽ \nदेलखिन । दोसि कदस प्रछमलक   दिमािा मे सेिो बढ़ोतिी भऽ \nगेल । थबपपन थबिािी जी   अचािक प्रचाि   यूट्यूव पि देलखिन \n, जाहि मे प्रछमलाक फोिो सेिो िल ।  \nएक कदन िवव मोबाइल मे प्रछमलाक   फोिो देिलखिन तऽ ओ \nचौंकक गेलाि । अपना पत्नी सँ किलखिन , � मोबाईल मे माँक \nफोिो देिा ििल अछि । माँ सँ बात किैत िी जे अिन ओ \nकोन ठाम िथिन । � ई  कहि िवव माँ क े  फोन लगेलखिन । \nिवव किलछन , �िेलो माँ ! गोि लगै िी । � ओम्हि सँ आवाज़ \nआयल नीक े  िहु । िवव किलछन ,�माँ अिाँक   फोिो मोबाईल \nमे  देि लहु ँ अछि  । क ु ि ल मंगल सँ ि ी ने । एहि  प ि  प्रछमला \nजबाव देलखिन िाँ बौआ   िम ठीक िी । अिाँ सव ठीक िी ने \n। बौआ -बुच्ची ठीक अछि ने । � िवव किलछन , � िाँ माँ सव \nकक ि ु  ठीक  अछि  ।� िाल -चाल जानलाक बाद फोन िाखि \nदेलखिन । प्रछमला छभनसिे तैयाि भऽ काििाना पि जायत  विदेह ४२९|| 45 \nिलीि । घि पि िसोईया विकफन पैक कऽ दैत िलछन , \nदुपिहियाक   िाना काििाना पि िायत िलीि। साँझ   क े  ओ \nघि आवैत िलीि । िाकल ििलाक कािण कतहुँ बात नहि किैत \nिलीि ।  \nएक कदन प्रछमलाक पुतोहुक फोन आयल । फोन पि भोकाहि \nपाहि कानऽ लगलीि । प्रछमला पूिलखिन , � कछनया की भेल \n?� ओम्हि सँ जबाव आयल जे काष्मि िन मोिि साईककल \nसँ अिाँक   बौआ आबैत िलाि तऽ हुनका दोसि मोििसाईककल \nव ाला ठोक ि  माहि  देलक छन । जाहि  मे प ाईि क  ि ड्डी ि ु वि  गेल \nअछि । ओ िॉस्पस्पिल मे भती िथि । � ई सुछन प्रछमलाक बड्ड \nदु:ि भेलछन । काििाना मे कमवचािी क े  काम समझा बुझा कऽ \nगा़िी सँ िॉस्पस्पिल एलीि । हुनका देखि िवव आ हुनकि कछनया \nदुनु कानऽ लागल । ओ किलखिन , �माय ! आव िम की किी \n। डाक्टि सािेब किैत िथिन जे एहि मे कम सँ कम दुई   लाि \nरुप या लागत । आव  तऽ समस्या ई अछि  जे बच्चाक  स्कू लक  \nफीस आ घिक   िचाव कोना चलत । आव तीन मिीना कतहुँ \nजाय वाला नहि िी । आव की कहि   से नहि बुझा ििल अछि \n।� प्रछमला किलखिन जे अिाँ सव पाईक   क्तचिंता नहि करु । \nिम िॉस्पस्पिल मे बात कऽ लैत िी । अिाँ सव क े वल अपना पि \nध्यान कदअ । अिन िम एक लाि िका दैत िी जाहि मे बच्चा \nसव ि क  स्कू लक  फीस आ घि क  क ाम चलाऊ । ि ॉस्पस्पि लक  \nिचाव िम अदा कऽ दैत िी । ई   सुछन िवव आ हुनकि कछनया \nचौंकक गेलखिन । िवव किलछन , �माँ ! अिाँ एतेक पाई कतऽ \nसँ आनव ? जमीन बेचव की ?� एहि पि प्रछमला किलछन , \n�नहि बाऊ ! िमिा तऽ काििाना सँ ततेक पाई छमलैत अछि  46 || टवदेि  ४२९ \nजे िम िचाव नहि कऽ सक ै त िी । बैंक मे पाई अछि , घि पि \nएतवे पाई िल जे लऽ क े  िम एलहुँ अछि ।अिाँ कोनो \nबातक   क्तचिंता नहि करु । � \n  \nकक ि ु  कदनक  बाद जि न ि वव  ठीक  भऽ गेलाि  तऽ माँ सँ \nकिलछन , �माँ ! आव अिाँ घि पि िहु । � प्रछमला साफ मना \nकिैत किलछन जे नहि बौआ िम एहि ठाम ठीक िी । जिन \nधहि िाि पाईि चलैत अछि । िमिा कोनो सिािा नहि चािी । \nई कहि प्रछमला अपना घि पि िँसी -िुिी जीवन यापन किऽ \nलगलीि ।          \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 47 \n१.९.प्रणव क ु माि  झा - दवाई    दारू (लघु किा ) \n \nप्रणव  क ु माि  झा \nदवाई - दारू (लघु किा)  \n  \nभायाववतव नामक गाम मे सुधाकाल चशल ििल िल। िाजा िेि \nशस िं ि लोदी क े  िाज मे समाजक शजनगी मदमस्ती आ बेिाली \nदुनु क े  कॉकिेल सन बनल िल। एहि गाम क े  पुबाहि िोल मे \nएक भोिे िबीिो उठल। िाथत दजवन भहि लोक एकबैगे मिणासन्न \nभऽ गेल। कक ि ू  लदा-फदा कऽ शजला अस्पताल लऽ जाओल \nगेल कक ि ु  जा � जा लदेता ता तक लिाि मे पहिवथतित भऽ \nगामक चौबविया पि िव रूप मे एकवत्रत कयल गेल। पहिवाि \nआ ि ुभक्तचिंतक  मे क न्नाि ोि ि  प सि ल ि ल। कक ि ु  मजगुत हृ दय \nबला िुभक्तचिंतक अंथतम संस्काि से लऽ कऽ मुआवजा तक क े  \nजुगत मे लागल िलाि। समाचािक माध्यम से उतिवहिया िोल \nमे जा बसल मनोिि सेिो ऐ  िबि क े  बुझलक जे पुबाहि िोल \nक े  फलाँ गली मे दजवन भहि से बेशसए लोक जििीला दारू \nपपबाक चलते मािल गेल। ओकिा मोन मे प्रश्न उठल � �मुदा \nपुबाहि िोल मे तऽ दारू बैन िैक!! � \nि ैि ! मामला ि ाजनैथतक  ि ंग धेलक । कक ि ु  लोक  सब क ि य \nजाय गेलई जे जिन दारू बैन िैक तऽ जििीला दारू लोक \n 48 || टवदेि  ४२९ \nतक कोना पहुंचल ? िोलक मुखिया क े  एकि शज़म्मेदािी लेबाक \nचाहि आ पीक़ित क े  मुआवजा आ दोषी क े  पता लगा क े  सजा \nदेबाक चािी। ओना तऽ मुखिया � सि क ाि  सब सभ कक ि ु  \nमैनेज कऽ लैत िल मुदा लोकक प्रेिि मे आथब मुखिया क े  \nसफाई देबय पडल। मीकडया क ै मिा लऽ पहुँचल तँ मुखिया जी \nअपन गमिा सँ पसीना पोिैत किलछन - �देिू , िमि नीथत \nस्पि अछि। िम दारू बैन क े ने िी लोकक भलाई लेल। मुदा \nजििीला दारू जे चोिा -नुका कऽ पीथब ििल अछि , से अपन \nदुभावग्यक शजम्मेवाि स्वयं अछि।दारू पीबत तऽ मिबे ने कित \nयौ। िम तऽ लोकक भलाई लेल दारू बैन क े ने िी मुदा चोिा \nक े  जे पीलक से त अपने ने अपन दुभावग्य क े  शजम्मेदाि भेल! \nऐ मे िम की कय सकय   िी ? अस्तु मुखिया जी क े  ऐ बात क े  \nबुक्तद्धजीवी वगव एम्प्लीफाई कऽ क े  जब्धस्टफ़ाई कऽ देलखिन। \nआब ऐ तििक घिना नॉमवल िोबऽ लागल। लोक सुनय , आ \nमिय बला क े  अभागल कहि बात ऐल -गेल भऽ जाय। एहि बीच \nएक कदन गामक  मधमव ाहि  ि ोल मे ि बि  उठल जे कक ि ु  समय \nसे कक ि ु  बुतरु सभ ि ाँसी-बोिाि से पीक़ित िोय आ एकबैग \nबहुत बेसी बीमाि भऽ ककडनी फ े ल क े  शिकाि भऽ कऽ महि \nििल अछि। िोल क े  गिीब लोक अपन जमीन -गिना -िेंपू बेच \nइलाज किेला क े  बाव जूद अप न फू ल सन बच्चा क े  नहि  बचा \nपाथब ििल िल। किीब दु दजवन बुतरु ऐ तििक िोग क े  शिकाि \nभऽ चुक ल ि ल। ति न ऐ प ैि नव प ि  कक ि ु  ि ानबीन भेल। प ता \nलागल जे बच्चा सभ एकिा कफ शसिप पपबाक कािण एिन \nभयंकि बीमाि भऽ ििल िल आ काल क े  गाल मे समा ििल \nिल। पता लागल जे ओय कफ शसिप मे कक ि ु  जि ि ीला तत्व  विदेह ४२९|| 49 \nववद्यमान अछि जे ई सभ किा ििल िल। बात फ ै लला पि \nजनता मे असंतोष नई बढय ताहि लेल मधमवाहि िोलक \nमुखि या क ि ाँकदन प ीक़ित क े  लेल कक ि ु  मुआव जा क े  घोषणा क य \nदेलखिन। मुदा तिनों एकिा पत्रकाि एककदन भोिेभोि मुखिया \nजी से पुछि बैसल ई कांड क े  ववषय मे आ एकिा लेल मुखिया \nजी की कठो ि कदम उठा ििल िैि ताहि ववषय मे । भोिे भोि \nमुखिया जी अपन काजक गुणगान लेल सभा बजेने िलाि आ \nताहि  मे एि न क ि ु  सव ाल हु नक ा अनसोि ांत लागल। ओ क्रु द्ध \nस्वि मे बजलाि � �ओि ! तों सभ ओ पुिान गप्प ककएक \nपुछि ििल िि। ओकि मुआवजा क े  िम घोषणा कऽ देने िी ने! \nबात ितम। � \nमनोिि यूट्यूब पि ई विव्य देिने िल। ओ सोचय लागल � \nई क े िन सुधाकाल िैक , जाहि मे दवाई आ दारू दुनु जििीला \nबछन ििल िैक आ ओहि पि कोनो गंभीि ववमिव नै � कायववाई \nनै! \nलोक जिन दुखित िोइत अछि तऽ ओकिा दवाई � दारू क े  \nसिािा ििईत िैक। मुदा पहिस्थस्थथत तेिन सन बनय लागल \nअछि जे लोक क े  नै दवाई पि भिोस ििल नै दारू पि। मुदा ऐ \nसभ पि बात क े  किौ! सभ ककयौ िाम भिोसे शजनगी मे मस्त \nआ व्यस्त भेल िैक।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n  50 || टवदेि  ४२९ \n१.१०.संतोष क ु माि  िाय  'बिोिी ' क े ि  धािावाहिक  डायिी  'लव यू \nि ू' \n \nसंतोष क ु माि  ि ाय 'बिोिी ' क े ि धािावाहिक डायिी 'लव  यू ि ू' \n \nअथप्रल, 2018 \n \nपीएच -डी कोसववक व  : अनुसंधान  \n \nलनाछमवव मे पीएच -डी किवाक लेल दाखिला लेलहुँ । पिञ्च \nगाइड चुनवा मे चुकक गेलहुँ अछि। जे गाइड भेिलाि ओ बेविाि \nआओि ववचाि दुनु सँ कफिीिान किवाक लेल ििदम मुँि बौने \nििैत िलाि । िम हुनका डिे कन्नी किैत िलहुँ , ओ कफिीिान \nकिवा मे जुिल ििलाि । कोनो धिानी कौसववक व  पूिा भेल । \nपिञ्च हुनकि बेविािक कािणे िमि पीएच -डी पूिा नहि भेल । \nएक कदन िम पीएच -डी पि काम कक े  हुनका देिाबै लेल \nववश्वववद्यालय गेल िलहुँ । ओ अतेक धमकौलाि जे िम आब \nतोिा सँ घुस लेबौ । िम गिीब कतऽ सँ घुस द सक ै त  िशलयै , \nसे पीएच -डी िोक़ि देशलयै । ववश्वववद्यालय मे ओ पूिा बदनाम \nिलाि । िाका क े  वविेष क्तचन्हैत िलथिन्ह । कोन धिानी सँ \n विदेह ४२९|| 51 \nपीएच -डी किवाक लेल िम पियास क ििल िलहुँ ओ उपि \nवाला जनैत िेताि । हुनकक कािणे पीएचडी किवा मोन मोने \nमे िहि गेल ।  \n \n2019-2020 \nशििक बिाली : िठम चिण  \n \nफामव भिा ििल िै । शििक लिाली िेबे कितै । िमि बीएड \n2011 मे पूिा भेल । पिञ्च 2011 -12 मे 'िेि ' क े  फामव भिवा मे \nकक ि ु  ओलझोल भेल ताहि  दुआि े ि म थबि ाि  मे शि ि क  नहि  बछन \nसक लहु ँ । ि ाई इस्कू ल व ाला सेि ो फामव 2012 मे क हि या भि ेलै \nओ ककयो नहि किलाि आओि िम सूचनाक अभाव मे भहि नहि \nपौलहुँ । ई िमि जीनगीक सबसँ बेसी सेि बैक किै सक ै त िी \n। मायक मुइलाक बाद थबिाि ऐलािक बा द 2017 मे थबिाि िेि \nपास भेलहुँ अछि । स्टेि 2019 मे भेल ििै ओ नीक नंबि सँ \nपास भेलहुँ अछि । पिञ्च शििक बिाली मे ब़ि देिी भऽ गेलै \n। 2019 मे कतेक बेि फामव भिै क े ि लेल तािीि बढ़ौल गेल। \nपहिने शििा ववभाग आओि सिकाि सूचना देलक ै  शसफ व  थबिाि \nिेि पास क े लाि क े  ले ल जेतै, पिञ्च बाद मे सीिेि पास क े लाि \nसभ वव द्याि ी क े  फामव भि व ा मे ि ु ि  देल गेलै । ि ठम चि णक  \nशििक बिाली 2019 धहि पूिा नहि भऽ सकलै । घुछम - घुछम \nकऽ सभ फामव भिनीिाि सिकाि कदस ताक ै ते िहि गेलाि आओि \n2019 छनक ै ल गेलै । सिकाि क े  घोषणा िेलैक जे 18 जनविी , \n2020 क े  योग्य क ैं कडडेि क ेँ  छनयुक्ति पत्र भेि जेतै । ई सपना \nबछन क ेँ  िहि गेलै । ट्यूिन सँ शजनगी घीच ििल िलहुँ । आब  52 || टवदेि  ४२९ \nदोसि कोनहुँ आसिा नहि िल । िमि शजनगी कहिया पििी पि \nऔतै आओि िम कहिया ववधाता क ेँ  शलिल भाग्य क ेँ  नीक \nि ोयत देि बै ई ब़ि दूि  बुझा ि ि ल अछि  । प हि ने तँ क ु माि े ि ि ी \nआब दुिा छधया - पुता भेल अछि । पहिल बेिी 2017म साल मे \nभेल आओि दोसि 2018म साल मे । गाम घि मे ककयो पुिनािि \nनहि अछि जे की िाल ? \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।   \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 53 \n१.११.ग्रुप क  प्टन (डॉ) वी  एन झा- पिमात्मा  के  वास  कतए  ? \n: एक  वैज्ञाछनक दृक्षिकोण  \n \nग्रुप क  प्टन (डॉ) वी एन झा  \nपिमात्मा क े  वास कतए ? : एक वैज्ञाछनक दृक्षिकोण  \n \nपिमेश्विक स्वरुप  \nि मि  सनातन आ कक ि ु  अन्य धमव व  आस्थ ा प ि मात्मा में प ूणव \nववश्वास किैत अछि। उपछनषद क े  छनम्ांककत वैकदक मन्त्र ववष्णु \nसिस्त्रनामक भाग अछि , जाहि  सँ भगव ान् वव ष्णुक  कक ि ु  \nअवस्थाक काल्पछनक वणवन भेिैत अछि। याद ििए , भगवान् \nववष्णु सृ्ब्धस्ट क े ि पालनिाि िथि आ िेषनागक शसया पि ित \nिहितहुँ सृ्ब्धस्ट क े  अनवित सञ्चालन ओ जीवमात्र क े  पालन \nकिैत िथि।  \n 54 || टवदेि  ४२९ \n \nछमथिला आ मैथिल क ेँ  पिमेश्वि पि पिम ववश्वास आ सनातन \nधमव क े  सभु देवी देवता पि प्रगाढ़ आस्था सेिो अछि I प्रायः \nसभु धमव ओ आस्था मानैत अछि जे पूिा ब्रह्माण्ड क े  संचालन \nप ि मात्मा क े  क ृ प ा सँ ि ोइत अछि । सनातन धमावनुसाि  भगव ान् \nववष्णु, बौद्ध धमवक 'ब्रह्म', शसि समुदाय क े  'गुरु' द्वािा देिाओल \n'पिब्रह्म' आ जैनक २४ तीिाांकि द्वािा देिाओल 'मोि ' क े  मागव \nआकद सैद्धांथतक रूप सँ समान अवधािणा िथि जे कमोवेि \nआयाववतव क े  आध्ययात्मत्मक स्वरुप सँ सम्बंछधत अछि । ववश्व में \nअन्यान्य धमव ओ आस्था क े  प्रादुभावव अलग-अलग काल िंड \nमें भेलखन्ह जे सामने क े  बॉक्स में देिाएल गेल अछि I \n विदेह ४२९|| 55 \n \nदोसि कदस अन्य ववचािधािा में पािसी क े  'अहुिा मज्दा ' कक ि ु  \nसनातन सँ छमलैत -जुलैत अछि मुदा ओ लोकछन भगवान् इन्द्र \nव देव क ेँ  नकािात्मक भूछमका में देिैत िथि। ओहिनें अब्रािछमक \nआस्था में इसाई क े  एकहि सवविक्तिमान 'God' िै जाहि पि \nअन्य आस्था सँ मत-वववाद वा मतान्ति नहि अछि , मुदा यहूदी \n'यावे' (YHWH) क ेँ  एकमात्र अववभाज्य िक्ति मानैत िथि। ओ \nसभु धमव-आस्था पिमेश्वि क े  अन्यान्य रूप -प्रारूप सँ वविोध \nया घृणा नहि किैत िथि। अब्रािछमक आस्थामें एकमात्र इस्लाम \nएक एिन अछि जे कोनो अन्य धमव या आस्था क े  अनुयायी क ेँ  \nअपन अल्लाि क े  दुश्मन मानैत अछि आ ताहि लेल धमाांति ण \nकिै या ह्त्त्या क े  ववचाि व्यि किैत अछि। एहि लेल इस्लाम \nववश्वभि में मानवाछधकाि िनन किए क े  दोषी िथि ( पढ़ें \n�Gross Fundamental Rights Violations in Many Verses \nof Quran �, https://thecounterviews.in/articles/gross -\nfundamental-rights-violations-in-many-verses-of-\n 56 || टवदेि  ४२९ \nquran/) I त्रेता युग में जे सुिासुि (देवासुि) संग्राम भेल ििए \nजेक ि  व णवन गांधाि  ि ाजक ु माि ी व  माता क े क ई क े नें ि ली, \nअनुमानतः ओहि भौगोशलक िंड में प़िैत िैक िालाँकक पािसी -\nइस्लाम रूपी आसुिी आस्था ओहि काल िंड में नहि िं  िलैक \nककन्तु अमानववक िािसी वृत्ति वाला मानव अवश्य आसुिी \nिक्ति क े  साि िोतैक I िैि , ई सब िमि लेि क े  ववषय -वस्तु \nनहि िीक I मुदा ई छनत्मश्चत अछि जे आसुिी आस्था ओ भूिंड \nमें तत्कालीन सेिो िलखन्हिं जे आजु एशिया क े  मध्यपूवव देि में \nदेिल जा ििल अछि I \nअनेकों ववचािधािा मानैत िै जे ब्रह्माण्ड क े  कण -कण में \nप ि मात्माक  क ृ प ा, िक्ति व वास छनहित िै। स्वयं पिमात्माक \nआकाि किें अछि , ककयो नहि जानैत। अनेकों ग्रंि में ब्रह्म क ेँ  \nछनिाकाि आ ओ ं काि मानल गेल अछि I अनेकों ऋपष -मुछन क े  \nअवधािणा अछि जे पिमपपता पिमेश्वि सामान्य मानवक \nसंक ु क्तचत आध्यात्मत्मक  ज्ञान सँ लाि ौं गुना अछधक  तेज व ाला \nअनेकों मस्थस्तष्क समकि , अनेकों आँखि , कान आ िाि  वाला \nअनंत िक्ति सथन्नहित सवव -ववद्यमान िथि I साकाि ब्रह्मक अपन \nअपन समय में अनेकानेक मानव अलग अलग कल्पना क े लथि , \nजेकिा अलग -अलग क्तचत्रकाि अलग-अलग रूप देलखन्ह । \nतदनुसाि पिब्रह्म अनेक मस्थस्तष्क , अनेक आँखि - कान सँ \nअसंख्य जीवक पी़िा आ अनुभूथत देिैत -सुनैत िथि आ अनेकों \nिाि -प्रयास सँ ओकि दुःि छनवािण किैत िथि। ब्रह्माण्ड में \nसभु जीव में ओहि पिमेश्वि आत्मा रूप में ववद्यमान िथि आ \nमिणोपिांत ओहि में लीन भ जाइि I असंख्यों जीवात्मा क ेँ  \nप ि मात्मा में लीन ि ोव ए क े  प्रकक्रया कक ि ु  क्लक्लि  बुझल जाइि   विदेह ४२९|| 57 \nजाहि में मोि , स्वगव, नक व  वा प्रेत योछन आकद सब्धम्मशलत अछि \nI एकि चचाव अन्यत्र कएल गेल अछि I \nब्रह्मवेिा ओ ज्ञानी जे समग्र ब्रह्मक छनिाकाि आ अनंत रूप \nबुझैत िथि , ओ सभ ई जानैत िथि जे प्रत्येक देवी -देवता ओहि \nएक पिमब्रह्म क े  अनेकों कला क े  अलग -अलग कायवरूप / \nस्वरुप िथि। तिनहि साकाि रूप में देिए , अनुभूथत किाए वा \nताहि संग समन्वय किै लें लोकछन ओ पिब्रह्म क े  तीन स्वरुप \nदेिे िथि I ब्रह्माण्डक सृक्षिकताव भगवान् 'ब्रह्मा' जे सम्पूणव \nब्रह्माण्ड में अनेकों आकािगंगा , सौयवमंडल तिा ग्रि आकद में \nसंतुलन बनाओल िािै िथिन I दोसि िथिन भगवान् िंकि \nजे जीवात्माक सृजक -ववनािक मानल जाएत िखन्ह I तेसि \nिथिन भगवान् ववष्णु जे सभु जीवात्माक पालन -पोषण \nकिछनिाि मानल जाएत िथिन। ई सब , या तँ अमूतव रूप में \nछनिाकाि पिब्रह्म मानल जा सक ै ि अन्यिा ब्रह्मस्वरूप \nअन्यान्य रूप में ; जेना ब्रह्मा, ववष्णु, मिेि , माँ लक्ष्मी, \nसिस्वती , गायत्री, साववत्री देवी आकदक मातृ वा स्त्री -िक्ति वा \nस्वरूप में अनुभव किैत िथि , वा अशग्न, वरुण, इन्द्र आकद \nदेवताक पुरुष रूप में। मूतव रूप में अनेक देवी -देवता मूलतः \nएकहि पिमात्माक अन्यान्य ववशिि कलापूणव अलग -अलग \nस्वरुप िथि। मुदा जिन समय -समय पि पिमात्मा क े  जैववक \nअवताि िोइत िै , त िम सभ हुनक दिावताि सँ छभज्ञ िी जे \nववछभन्न कालिण्ड में छभन्न -छभन्न छनछमि लेल छभन्न -छभन्न \nआकाि -प्रकाि में प्रकि भेल िल ।  \nअज्ञानी सनातन धमव में देवी - देवता क े  अनथगनत संख्यां क े  \nथगनती किै लागै िथि जे लािों या किो़िों में िै , मुदा  58 || टवदेि  ४२९ \nआध्यात्म-ज्ञानी जानैत िैि कक ओ सभु देवी देवता एक ै  \nपिमात्मा क े  अलग -अलग कायव-स्वरूप िैि। ओ सभु देवी \nदेव ता में प ि ब्रह्म क े  अनेक ों क ला में सँ मात्र कक ि ु  समाहि त ि ोइत \nिै। िँ ! एक प्रश्न बािम्बाि उठल िै कक की पुरुषत्त्व क े  िमता \nिािै वाला आ स्त्रीत्व क े  संवेदन सथन्नहित कला एक ै  पिमात्मा \nक े  िै या ओहि पिमात्मा क े  दू समान कदिे वाला ककन्तु असमान \nगुणात्मक भाग िैि , जकिा मिादेव अधवनािीश्वि क े  रूप में प्रकि \nक ै ल ििथतन्ह । लेिक क े  ई मत अछि जे जीवात्मा में पुरुषत्व \nभगवान् ववष्णु क े  तिा अथत संवेदनिील स्त्रीत्व देवी लक्ष्मी क े  \nसूक्ष्म अंि भ सक ै ि I \nश्रीमद्भागव त गीता में भगव ान् क ृ ष्ण अजुवन क ेँ  अप न अनंत व  \nवविाि स्वरूप क े  एक झाँकी देिौने िलखन्ह । अछधकांि धमव \nआ आस्था मानैत िथि जे िि जीव में एक आत्मा वास किैत \nिै , जे ओहि पिमात्मा क े  अथतसूक्ष्म अंि िै। कोनहुँ जीव में ओ \nआत्मा क े  जतेक अंि समाहित िोइत िै , हुनका में ओहि तििक \nदैववक/आध्यात्मत्मक गुण या प्रभाव िेतैक । कोनों जीव में \nपिमात्मा क े  जे कला क े  जतैक अंि िोइत ओहि जीव या प्राणी \nमें ओहि तिि क े  गुण -प्रभाव िोतैक जाहि में ओ प्राणी क े  छनकि \nवाताविण क े  सेिो प्रभाव प़िैत िैक । पिमात्मा में छनहित ६४ \nकला में सँ प्रत्येक कला अपने -आप में पूणव िोएत िै। ताहि \nकला क े  अंि मात्र सँ जीव में अन्तछनिहित क े वल ओहि \nआध्यात्मत्मक गुण क े  प्रादुभावव िोए िैक जे पिमात्मा क े  ओहि \nकला में छनहित अछि I जीव में सथन्नहित आंशिक कला \nसामान्यतः सम्पूणव नहि िं  िोइत िै। ओहि ६४ कला में सँ कोन \nकला क े  कतेक अंि कौन जीव क े  भेिल िै , ओहि से ई तय  विदेह ४२९|| 59 \nिोइत िै कक अमुक जीव क े  आध्यात्मत्मक गुण क े  स्ति कतबा \nिोएत।  \nकोनों प्राणी क े  आध्यात्मत्मक गुण में करुणा, धैयव, िमा , न्याय, \nछनष्पिता , वैिाग्य , आध्यात्मत्मक िक्ति , अजेयता, उदािता , \nसौंदयव, नृत्य, गायन, ईमानदािी , सच्चाई आकद क े  अंि मात्र सँ \nल क ेँ  पिम छनपुणता तक भ सक ै ि जे कोनों प्राणी क ेँ  तत्स्वरूप \nदेवता बना देत िै जेना गुरुदेव , मातृदेव , पपतृदेव  \nपिमात्मा क े  अवताि  \nसनातन धमव में मान्यता िै कक पिमात्मा क े  ६४ कला िैि , \nजकि अथतसूक्ष्म अंि सँ ब्रह्माण्ड क े  सभ जीव जीवंत बनाॅैत \nि ै। याहि  क ला छनधावहि त क ि ैत ि ै कक  कक ि ु  जीव  या प्राणी में \nकौन कौन दैववक/आध्यात्मत्मक गुण िोयत। पिमात्मा क े  एहि \nअंि पि ई छनभवि िै कक ककनका में कतेक िक्ति वा िमता \nि ोयत। भगव ान् क ृ ष्ण में १६ क ला मौजूद ि लथि  जबकक भगवान् \nिाम में १२। ई दुनू अवताि युग -दृिा िलाि आ क्रमिः त्रेता \nआ द्वापि क े  समापन संक े त किैि। ओिना तँ भगवान् पििुिाम \nसेिो त्रेता में िी अवताि लेने िलाि । भगवान् ववष्णु अपन \nमतस्यावताि , क ू मव आ व ि ाि  अव ताि  में एक  ि ी क ला सँ सम्पन्न \nमानल जाइत िलाि । तावहि िं  नृशस िं ि आ वामन अवताि में दुई \nकला सँ सम्पन्न िलाि । पििुिाम अवताि तीन कला सँ संपन्न \nमानल गेल िै।   60 || टवदेि  ४२९ \n \nभगवान् बुद्ध क े  कशलयुग क े  पूवावधव में जन्म भेल िल आ हुनका \nमें एि न अद्भु त आत्मा क े  व ास ि ल कक  मि ल से बाि ि  छनक शल \nक ' तत्कालीन एक एिसन सामाशजक व्यवस्था बनौलथि , जाहि \nमें अहि िं सा क े  प्रािछमकता देबाक आ सिलता सँ जीवन थबतेबाक \nनया मागव प्रिस्त भेल । भगवान् बुद्ध द्वािा प्रिस्त 'बौद्ध धमव' \nक े  में ववश्व में बहुत प्रचाि भेल। हुनका में कतेक कला िलखन्हिं , \nएहि सम्बन्ध में कोनों वणवन नहि िं  भेिल , मुदा ग्रंि में ई अवश्य \nकिल गेल अछि कक भगवान् ववष्णु क े  दस अवताि में सँ ओ \nएक िलाि। हुनका द्वािा देल गेल आध्यात्मत्मक ज्ञान चहुँ कदिा \nमें ववछभन्न िैली क े  जीवन यापन किबाक प्रेिणा उत्पन्न क े लक , \nओ स्वयं में दैववक चमत्काि जेकाँ अछि। भववष्य में िोवए वाला \nकत्मि अवताि कतेक कला युि की रूप में ितैक ककयो नहि िं  \nजानैत ककन्तु ई बात जरूि अछि जे हुनका समि चुनौतीपूणव \nबहुतों कायव िेतेय ककये कक आसुिी िक्ति चिम पि िोतैक I \nपिमात्मा क े  ६४ कला की अछि ? \nअक्सि लोकछन आध्यात्मत्मक कला आ जैववक कला में अंति \nकिय लें थबसि जाइ िैि। संगीत , साहित्य, नृत्य, जीवन -मूल्य, \n विदेह ४२९|| 61 \nभौथतक ज्ञान, वास्तु िचना , दैछनक कमव क े ि ववछभन्न ववछध आकद -\nआकद सांसाहिक आ जैववक कला िैि। ओहि ठाम पिम व \nसवोिम कला क े  कल्पना एक या अछधक दैववक कला में कएल \nजा सक ै त अछि। उदाििणक लेल प्रत्येक देवी -देवता एक या \nअछधक दैववक कला में पूणवता क े ि प्रतीक िथि जेना माता \nसिस्वती शििण -ग्रिण क े ि  पिम कला क े ि स्वरूप अछि। एहि \nतििें माता लक्ष्मी धन -संपत्ति में , भगवान ववश्वकमाव भौथतक \nसृजन में , भगवान इंद्र (या देवेंद्र) अन्यान्य िक्ति में समन्वय \nिािय वाला व जीवात्मा क ेँ  उपकाि क े ि पिाकाष्ठा िथि। संगहि \nईओ नहि थबसिय चािी जे ई सभ देवी -देवता सववगुणसम्पन्न \nपिमात्मा क े ि एक या अछधक कलाक द्योतक िथि।  \nचमत्कािी -जन व िोपल आस्था  \nयुग-युगांति सँ अलग -अलग कालिण्ड में पिमात्मा अलग -\nअलग कला सँ पहिपूणव अवताि लेलछन अछि , संगहि पिमात्मा \nकक ि ु  लोक छन क ेँ  आत्माक  एक  एि न अंि  प्रदान क एलक  जाहि  \nसँ ओ मिामानव वा अलग -अलग चमत्काि सँ सुसज्जित \nचमत्कािी प्राणी बछन गेलखन्हिं । एहि तिि एक मिामानव \nभगवान मिावीि िलाि , जे जैन धमवक नीव िािलखन्ह ओ \nअहि िं साक द्योतक भेलखन्ह जकि अनुयायी क े  संख्या बहुत अछि। \nसनातन धमव में तऽ अनेकों वत्रकालदिी आ चमत्कािी व्यक्ति \nभेलखन्ह । ई अथत उल्लेिनीय अछि जे सनातन धमव में िी \n�ववश्वेदेवाः ��ववश्वक सभ देवी -देवता क े  मान -मयावदाक प्रिा \nििल िैि , आ एहि कािणे कई जनजाथत जे असुिी िक्तिक ें  सेिो \nमानैत आ पूजैत िैि , ताहि पि अपन ववश्वास िािै िैि। \nभाितभूछम पि अनेक कला सँ ववभूपषत अनेक चमत्कािी ववभूथत  62 || टवदेि  ४२९ \nजन्म लेलखन्ह, जे अपने क ेँ  स्वयं भगवान नहि बत्मि हुनक भि \nक ि लेलखन्ह शजनक ा प ि  भगव तक  क ृ प ा भेल। \nएहि तििेँ , १६म िताब्दी में मुज्जस्लम-उत्पी़िनक कालिण्ड में \nसनातन धमव बहुत प्रताक़ित भेल िल , जिन सामान्य लोक \nअपन धमव सँ उदासीन िोए लगलाि। अंधववश्वास , िीथत -हिवाज , \nपिम्पिा सँ छनम् वगवक लोक ववचशलत भए ििल िल , तिने \nि त्री क ु लक  नानक देव  जी में, जे एकिा मुज्जस्लम गवनविक \nभंडािी िलाि , दैववक अनुकम्पा आयल आ हुनक कववता माध्यम \nसँ छनगुवण भक्ति िुरू भेल , जेमे गुरुक ें  सबसे पहिले िािल गेल। \nिठा गुरु एक नवीन �शसि पंि � क े ि स्थापना कएलक , \nजाहिमे शसि क े  सभु गुरु द्वािा िक्तचत भजनक संकलन कहि \nएक पुस्तक बनाओल गेल , जकि नाम �गुरु ग्रन्थ साहिब� \nिािलखन्ह । एहि मे भगवान िाम , माता सीता , िहि , गोववन्द \nगोपाल, ब्रह्मा ववष्णु मिेि आकद सभक वंदन अछि। मुदा ब्रह्म \nतक पहुँचबाक माध्यम गुरु क ेँ  मानल गेल।  \nअब्रािछमक आस्था में पत्मश्चमी देि में एक चमत्कािी व्यक्ति \n�जीसस� क े ि जन्म भेल , जाहि क े  स्पिव मात्र सं कई िोगी आ \nप ीक़ित ठीक  भऽ जायत ि लखन्ह । जीसस में अव श्यहि  कक ि ु  \nदैववक / आध्यात्मत्मक िक्ति िेतखन्ह । ओ अपन अनुयायी क ेँ  \nसंदेि देलखिन कक ई संसािक े  चलाछनिाि एकिा सवविक्तिमान \nपिमपपता पिमात्मा अछि , जक ि ा अनुसाि  सब क ु ि  चलैत \nअछि। ई बात सिी अछि जे बाद क े  िताप्तब्द में ओकि अनुयायी \nहुनहि िं  क ेँ  भगवान माने लगल जे ईसाई पंि क े  आिम्भ क े लखन्ह \n। \nजीसस क े  जन्म क े  लगभाग िः सत्रक बाद , अिब क े  बबवि  विदेह ४२९|| 63 \nसभ्यता वाला भूछम पि एक व्यक्ति अपने क े  पैगम्बि घोपषत \nकएलक , जे अछधकांितः तलवाहिक नोक पि दजवनों संघषवित \nअिब जनजाथत क े  निसंिाि कएलक या अपन बनाओल \nइस्लाम प्रिा क ेँ  अनुकिण किबाक लेल लािों व्यक्ति क ेँ  \nबलपूववक धमाांतिण कएलक बाध्य कएलक । अपन द्वािा \nबनाओल इस्लाम क े  अलावा कोनों अन्य धमव -आस्था क े  \nमानछनिाि लोकखन्ह क ेँ  ओ वा  तऽ अपन धमव बदलबाक लेल \nमजबूि किैत या माहि देत। ई असुिी प्रिा तत्कालीन कमज़ोि \nव्यक्ति, समाज व देि पि बहुत भािी प़िल ।  \nपिमात्मा क े  वास किाँ िैक ? \nपिमेश्वि क े  वास कतए िखन्ह ? स्वगव में या कतए आओि ? \nस्वगव या नक व  क े िन व कतए अछि ककयो नहि जानैत अछि ( \nपढ़ें \"स्वगव क े िेन , नक व  क े िेन ?\", page 37-42; ववदेि ४१२ म \nअंक १५ फिबिी २०२५ , \nhttps://mail.google.com/mail/u/0/#inbox/FMfcgzQZTVq\nKqQXLLlJbDfClBgsDGKDs?projector=1&messagePartId\n=0.2) I ई मानल जाइत ििल अछि जे स्वगव धिती क े  उिि \nकदस आ नक व  दक्षिण कदस मे अछि , मुदा सैक़िों वषव में ववज्ञान \nआ वैज्ञाछनक सभ क ेँ  ओकि कोनों प्रमाण नहि भेिल अछि ; न \nिी हिमालय पि , न िी अंतहिि में। आकाि आ अंतहिि में \nधिती सँ ६०० ककलोमीिि ऊपि , पोलि ऑथबिि में िोज सैंक़िों \nवैज्ञाछनक उपग्रि अनथगनत चक्कि लगा ििल अछि मुदा कोनो \nदैवीय उपस्थस्थथत क े  संक े त नहि भेिल अछि , आ न िी कोनो \nअसीम ऊजाव स्रोत रूपी पिमात्मा क े ि। सूयव क े ि पहिक्रमा किैत \nपृथ्वी क े ि लगभग वृिाकाि पि क े  सेिो अनेक स्क ै न कएल गेल  64 || टवदेि  ४२९ \nअछि मुदा आत्मा , पिमात्मा , स्वगव या नक व, कोनो संक े त नहि \nछमलल अछि।  \nदूि अंतहिि में देिए वाला िेडाि , जे एक िोिका पािि सेिो \nदेि लैत अछि , लािों ककलोमीिि दूि तक कोनो अलौककक \nऊजाव या पिमात्मा क े  कोनो पता नहि लगाओल सकलाि। \nअंतहिि में स्थापपत नासा क े ि 'िबल ' आ यूिोप क े  'जेम्स' \nिेशलस्कोप तँ अिबों ककलोमीिि दूि अन्तहिि में देि सक ै त \nअछि , मुदा पिमात्मा या तादृि कोनो ऊजाव स्रोत क ेँ  नहि देि \nसकल अछि। जहिना गीता में वछणित अछि , संभव अछि कक \nपिमात्मा क े  कोनो आँखि या भौथतक यंत्र नहि देि सक ै त। तँ \nएकि पता कोना लागत जे भगवान क े  वास किाँ िोइत िैक ? \nभगवान िंकि क े ि वास क ै लाि पववत पि मानल जाइत ििल \nअछि , मुदा एिन तक एकि कोनो सबूत नहि छमलल अछि। िँ! \nओतए गेल लोकछन अपन अपन अलग अनुभूथत क े  वणवन \nअवश्य कएलक , जे अत्यछधक उँचाई पि िवा में ऑक्सीजन \nकम िोवै से सेिो मिसूस कएल जा सक ै त।  \nकक ि ु  ग्रंि  में प ि मात्मा क े  छनव ास �िीि सागि में बताओल \nगेल अछि जाहि में सिस्र फन वला िेषनाग पि आशसत भगवान् \nववष्णु क े  मानल गेल अछि , मुदा ओ िीि सागि कतए िै ? कम \nसँ कम धिती या एकि आस -पास मंगल या िुक्र ग्रि पि त \nनहि अछि। यकद िम भगवान् क े  छनिाकाि स्वरूप क े  बािे में \nबात किी त s उ कोनो एिेन ऊजाव -श्रोत जेकाँ भ सक ै त अछि \nजे आधुछनक वैज्ञाछनक यंत्र, उपकिण या सेंसि क े  पक़ि में नहि \nआथब ििल िो I याद ि ि ए कक  भगव ान् क ृ ष्ण स्वयं गीता में \nकिलखन्हिं ििए जे हुनकि वविाि रूप क े  दिवन किए लें अजुवन  विदेह ४२९|| 65 \nक ेँ  कदव्य दृक्षि चािी I तँ की ? एकि मतलब ई भेल जे जीवात्मा \nक े  चिु जे ववद्युत् -चुंबकीय प्रकाि ककिण क ेँ  देखि सक ै त अछि , \nताहि सँ अलग कोनों एिन ककिण अछि जेकिा कदव्य दृक्षि किल \nजाइि ? मुदा वैज्ञाछनक वा आध्यात्मत्मक िोज क े  अभाव में ई \nअवधािणा मात्र िी , साक्ष्य नहि िं  । आज जिन अंतहिि में जाए \nक ेँ  प्रयोग आ िोज किब संभव भेल अछि , तs भाितीय / \nआध्यात्मत्मक पद्धथत आखिि एिन कोनो हिसचव ककयैक नहि िं  क \nििल अछि जे आवै वाला समय में एक एिन 'ॐकाि � रूपी \nनव प्रकाि , ववककिण या ककिण क े  िोज कए सक े  जे आत्मा , \nपिमात्मा वा अन्य अलौककक पदािव क े  द्योतक वा पहिचायक \nिोवै ? ताहि प्रकाि , ववककिण या ककिण क े  की रूप -प्रारूप िेतै \nओकि कल्पना किव सम्प्रथत संभव नहि िं  िैक मुदा वैज्ञाछनक / \nआध्यात्मत्मक अनुसंधान व िोज क े  अनवित प्रयास \nअत्यावश्यक अछि I एि ेन प हि ष्कृ त आध्यात्मत्मक  अनुसंधान \nकिबाक लेल अनेकों ओ तिि क े  नया उपकिण क े  आववष्काि \nकिबाक चािी जाहि में �कदव्य दृक्षि � क े  गोपनीय सूत्र क े  पता \nलगाओल जा सकए I \nएकिा आओि सूत्र क े  सिािा लेल जा सक ै त अछि। िि वषव \nआक्षश्वन मास (शसतंबि) क े  आस -पास सनातनी मान्यता अछि \nकक 'पपतृपि ' में सभु पूववज क े  आत्मा पृथ्वी क े  अत्यंत छनकि \nिोइत अछि जेकिा दक्षिण कदिा में जल क अर्घ्व देल जाइत \nअछि। तऽ की ओहि कदन पृथ्वी अंतहिि क े  कोनो एिेन भाग से \nजा ि ि ल ि ै जतए थबि ु ़िल आत्मा क े  संग्रि  या प ि मात्मा सँ \nनजदीकी िोवए ? ध्यान में इिो िािू जे सनातन धमव क े  बहुतों \nपावछन -त्यौिाि एहि कालिंड में िोइत अछि , जइसन गणपथत  66 || टवदेि  ४२९ \nपूजा , ििा बंधन , अनंत चतुदविी , श्रीक ृ ष्ण जन्माि मी, \nशजमूतवािन पूजा , दुगाव पूजा , लक्ष्मी पूजा, दीपावली आकद \nआकद। \n \n \nसािांि  \nलगभग सभ धमव आ आस्था ई मानैत अछि जे िि जीव में \nआत्मा क े  छनवास अछि आ िि आत्मा पिमात्मा द्वािा संचाशलत \nअछि आओि मृत्यु पश्चात ओहि में समाहित िोए िैक । मुदा ई \nककयो नहि जानैत अछि जे आत्मा -पिमात्मा कतय , कौन रूप \nमें आसीन िथि । िीि सागि कतए अछि जाहि में ६४ कला \nपूणव ओ पिमात्मा वास किैत िखन्ह , जताए सँ हुनकि अनंत \nलीला क े  अनुभूथत मात्र िम सभु जीव कए ििल िी। गीता में \nभगव ान् श्रीक ृ ष्ण द्वाि ा क ि ल गेल अछि  जे ि जाि ों सूयव समान \nहु नक ि  आक ृ थत व  स्वरुप  क ेँ  मानव  क े  आँखि  नहि  व त्मि  क े व ल \n�कदव्य दृक्षि� सँ देिल जा सक ै ि I तँ की कोनो एिेन वैज्ञाछनक \nयंत्र नहि बनाओल जा सक ै त अछि जे आत्मा -पिमात्मा या \n विदेह ४२९|| 67 \n'ॐकाि � रूपी ताहि असीम ऊजाववान प्रकाि ककिण क े  \nिोएबाक प्रमाण दे सकए ? िम तुच्छ मानव वा वैज्ञाछनक \nलोकखन्ह क ेँ  एहि तिि क े  बहुतों आध्यात्मत्मक प्रश्न अछि मुदा \nउिि बहुत कम।  \n \n-ग्रुप क  प्टन (डॉ) वी एन झा; सेवा छनवृि वायुसेना अछधकािी ; \nमुख्य, वायुसेना क्तचककत्सा अनुसन्धान प्रोफ े सि, ववभागाध्यि \nओ स्नातकोिि पिीिक ( RUGHS वहिष्ठ वैज्ञाछनक �F� व सि \nछनदेिक (डी आि डी ओ)  \nसदस्य, Institute of Defence Scientists & Tech (IDST) \n \n(लेिक एक साधािण वैज्ञाछनक िथि जेकिा सनातन क े  अिाि \nआध्यत्म क े  सूक्ष्म-मात्र ज्ञान अछि I अपपतु ई लेि में वैज्ञाछनक \nदृक्षिकोण सँ पिमपपता पिमात्मा क े  समीिा किए क े  प्रयत्न कए \nििल िी जे िायद तक व संगत नहि िं  अछि )  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n  68 || टवदेि  ४२९ \nपद्य \n \n२.१.जगदानन्द झा   मनु  -५ िा  गजल \n२.२.जगदानन्द झा   मनु  - बीसिा  िाइक ू  \n२.३.प्रदीप क ु माि मंडल \"पबड़ा\"- सुष्टख गेलै कमला  सुरुज / हदयौ \nमैया  भू तल नीि  िे  \n२.४.िाम  शंकि  झा \"मैथिल \"- दलान  \n२.५.प्रमोद झा  ' गोक ु ल'-नै  कोनो  बात  भािी  \n२.६.प्रिव क ु माि झा - साधािि  वोिि  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 69 \n२.१.जगदानन्द झा   मनु  -५ िा  गजल \n \nजगदानन्द झा �मनु� \n५ िा गजल  \nगजल 1 \n \nनुका  कय मुँि  अपन  सगिो  कनै  छी िम   \nटवििक ेँ  आनगमे  सहदखन  जिै  छी िम   \n \nलगा  नेिक  टकए ई आँि  िचल  गेलौं \nकिेजक  ददा  सहियो  न हि  सक ै छी िम  \n  \nलगन  एतेक सतबै छै बुझल न हि  छल \nटवछोिे  िाथत  हदन  घुटि -घुटि  मिै  छी िम   \n  \nनजरिमे  छी सभक िािल  बतािे  िा  \nबुझत की आन  आनंदे  ििै  छी िम  \n  \nटपया  ओता  िमि  ई सोचि  जीबै छी \nलगोने  आश �मनु � िस्ता तक ै छी िम   \n  \n(बििे  िजज , मात्रा क्रम : 1222-1222-1222) \n 70 || टवदेि  ४२९ \nगजल 2 \n \nआढब जायब  िमि  अंथतम ढबदाई  पि  \nफू ल दय देब िािसँ  मुँि  हदखाई  पि   \n  \nनोि  नहि  देखलक आँष्टखक टकयो जगमे \nनजरि  सबिक    िमि  िािक  नमठाई  पि   \n  \nपोसलौं पेि   जीवन  भरि  कमा  िम  मरि  \nघेंि  लेलक किा  िँचस  ओ  हफदाई  पि  \n  \nआइ हदन  धरि  तँ सब सहिते  छलौंिेँ  िम  \nआढब चजद गेल पापीक ेँ नमिाई  पि  \n  \nक े किा �मनु � कित  आ के सुनत  एतअ \nसब िँसै  छैक आनक  टपिाई  पि  \n \n(बििे  मुशाटकल , मात्राक्रम - 2122-1222-1222) \n  \n  \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 71 \nगजल 3 \n \nबड़ सुनल  जस  माइ  िे  तोिि  दुअरिया  \nजोहड़ कल अनलौं   चसनेिक  िम  गठरिया  \n  \nसूप डाला  कोननया  सभमे अिज  छै \nिा़ि  दुखलै गोिबा    फ े रू ँ नजरिया  \n  \nदुख दुखीयाक ेँ ििै    पिमेश्विी तूँ \nमाइ  िमिे  बेरिया  मुनलअ  टकबरिया  \n  \nहदन  छये देने  छलौं दशान  अपन  जे \nफ े ि दशान  हदअ अिाँ  िम  छी णभखरिया  \n  \nमोन  ि ूि ल जाइए   छल देि  ि ूि ल \n�मनु � तक ै छै माइक ेँ सगिो  नगरिया  \n  \n(बििे  िमल , मात्राक्रम 2122-2122-2122) \n  \n  \n \n \n \n \n  72 || टवदेि  ४२९ \nगजल 4 \n \nअनलौं  किेजा  अपन  ई स्वीकाि करु  \nिमिासँ  एना    अिाँ  नै    बेपाि  करु  \n   \nगिदनन  उठा  कननक  िमिा  नहि  देखबै \nिम  आब एतेक कोना  चसिंगाि  करु  \n  \nसस्ता मिग  बाढ़ि िौदी  सगिो  भिल  \nसोइि  गिीबक  अिाँ  टकछु सिकाि  करु  \n  \nििलौं  कते युगसँ तन  मन  धन  बनन  अपन  \nऐ आतमा   पि  िमि  नहि  अनधकाि  करु  \n  \nझूठक बिोिल  अिाँक ेँ  बहुमत  ििल  \n�मनु � नहि  सड़ल बाँटि  जनता  बेमाि  करु  \n  \n(बििे  सगीि , मात्राक्रम - 2212-2122-2212) \n  \n  \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 73 \nगजल 5 \n \nकिेजमे  बसा  िमिो  तँ कनी   टपआि  करु  \nअपन  बना  क िमिा  टप्रय अिाँ  दुलाि  करु   \n  \nनुका  क छी अिीँक ेँ िम  िखने  हिया  त�िे  \nपुजा  किैत  छी हदनिाथत  टकए पसाि  करु  \n  \nमनक  तिंग  सबिा  छोरि  अिीँक  छी बनल  \nटविारु  नै  इना  जल्दीसँ अिाँ  किाि  करु  \n  \nचसनेि  िोइ  की छै आबु  तँ िम  किैत  छी \nचजवू खुशीसँ जीवन  नै  अकिा  पिाि  करू  \n  \nदुलाि  नै  जतय धन  क े ि ढबना  टकयो किै  \nचसनेि  ओइ �मनु � दुननयासँ  टकना  उधाि  करु  \n  \n(मात्रा क्रम 12-12-12-221-12-12-12 सभ पाँथतमे ) \n-जगदानन्द झा  �मनु �- मोबाइल  न०  9212-46-1006 \n  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n  74 || टवदेि  ४२९ \n२.२.जगदानन्द झा   मनु  - बीसिा  िाइक ू  \n \nजगदानन्द झा �मनु� \nबीसि ा ि ाइक ू  \n१ \nसीता दाइसँ  \nजे िम सीखलहुँ  \nआइ याहद नै  \n  \n२ \nझूठक धन  \nबैमानीक संपथत  \nक े किा  भेलै \n  \n३ \nभाइ भैयािी  \nसभ बीतल गप \nपाइक ेँ  सोंझा \n  \n४ \nकऽलम खेत \nआँगन खड़ीिान  \n विदेह ४२९|| 75 \nसभ बिेलै  \n  \n५ \nआइ हृदय  \nपािि सन भेलै  \nकते कठोि  \n  \n६ \nपि ुआ तीत \nबािीक भय गेलै  \nहदिी कमेने  \n  \n७ \nटवकास संगे  \nकतय ििा गेलै  \nअपनापन  \n  \n८ \nलोिाक भाव  \nजेना जेना ब़िलै  \nलोकक कम \n  \n९ \nगिीबक ेँ  नै \nबुझलक ै  मनुख  76 || टवदेि  ४२९ \nअमीि सभ  \n  \n१० \nमोनक ताि  \nकते छोि भ गेलै  \nमोबाइलसँ  \n  \n११ \nनहि क े किो  \nई िम्मि तोिि  \nसभ छै माया  \n  \n१२ \nपापीक पाप  \nओकिे जड़बै छै \nमानय की नै  \n  \n१३ \nढबन बुझने  \nमानलौं टपयक्कड़ \nअहँ ओिने  \n  \n१४ \nिाि नहि यौ  \nिमिा दारू िािी   विदेह ४२९|| 77 \nबुझबो करु  \n  \n१५ \nशिाब संगे  \nचिखना भिपूि  \nिोबाक िािी  \n  \n१६ \nताड़ी दारूसँ \nसंबंध पक्का बुझू \nआहदकालसँ  \n  \n१७ \nकमला माइ  \nअन धन अनली  \nसंगे अपन  \n  \n१८ \nकोसी कातक ेँ \nिरियि दुइब  \nसोिनगि  \n  \n१९ \nपाप तािनन  \nिमि गंगा माय   78 || टवदेि  ४२९ \nधिती पि  \n  \n२० \nगंगा नदी नै  \nई धािा अमृतक ेँ  \nबिैत अनछ  \n-जगदानन्द झा �मनु �; मो०न० +९१ ९२१२ -४६-१००६ \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४२९|| 79 \n२.३.प्रदीप क ु माि मंडल \"पबड़ा\"- सुष्टख गेलै कमला  सुरुज / हदयौ \nमैया  भू तल नीि  िे  \n \nप्रदीप क ु माि  मंडल \"प ब़िा\" \nसुखि गेलै कमला सुरुज/ कदयौ मैया भू तल नीि िे  \n \n1. \nसुखि गेलै कमला सुरुज  \nसुष्टख गेलै कमला सुरुज \nकिेिो छै पेि में , \nकतऽ िम अिघ देबऽ  \nअहि बेरि छहठ में ।  \n \nकहियो नहि बिसल अहि बेरि , \nभरि मोन बिखा ।  \nकाथतको में िौद एिन , \nजेिन ििै जेठ में । !!सुष्टख०!!  \n \n 80 || टवदेि  ४२९ \nएक तऽ िम दैबक मािल , \nननधान किाबी ।  \nदोसि सुखािक कािि  \nजजाथत नहि छै खेत में । !!सुष्टख०!! \n \nसुननयौ िे िौना मैया , \nकलेस िरियौ जल क े  । \nनहि तऽ िम बाऊले सऽ  \nअिघ देबऽ भेंि में । !!सुष्टख०!! \n \n \n2. कदयौ मैया भू तल नीि िे  \n \n \nसरिता जे सुखलै , सिोवि सुखलै  \nसुष्टख गेलै धिती ति क े  नीि िे, \nकोन जल पैचस तोिा अिघ देबऽ छहठ माय  \nसमैया छै बि िे गंिीि िे । !! सरिता ०!!  \n \nअहि घाि गेचलयै मैया , ओहि घाि गेचलयै  \nगेचलयै किेिक तीि िे , \nसेिो जे किेि मैया धाि समाओली  \nकोने घाि िेबऽ असथिि िे ।  \n \nअंगना में पोखिी खुनैबऽ िे मैया   विदेह ४२९|| 81 \nिारु बगल बान्हब ओकि भीि िे , \nसरुजक जोथत ििी अइिऽ छठी माय  \nअिघ िम देबऽ पुिी खीि िे ।  \n \nकि जोिी किऽ मैया प्रदीप क े  वननता  \nकरु मैया क्षेमब मोि कसुि िे , \nजल ढबनु जीव जनत्व नहि जीतै  \nहदयौ मैया भू तल नीि िे ।  \n \n \n-प्रदीप क ु माि मंडल \"पबड़ा\" मो० - 9771245676 \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  82 || टवदेि  ४२९ \n२.४.िाम  शंकि  झा \"मैथिल \"- दलान  \n \nिाम  िंकि झा\"मैथिल\"  \nदलान \n \nओ बैसाि दलान  \nजकि नाअम छल  \nबड़का दलान \nजति िंसी ठठ्ठा \nजति गप्प सिका \nभरि िोलक लोक  \nनेना -भुिका सङ्ग \nओ बैसाि .!  \nएकिा क ें  क े  पूछाए \nिारि िारि िा िौकी  \nकसमकस ििैत छल  \nगप्प पअि गप्प \nखेत पािि खरििान  \nसुि ताल क ें  सङ्ग \nबैजू बाबा गावैत  \nपिाती सङ्ग निािी  \nओ बैसाि....!  \n विदेह ४२९|| 83 \nजति  पछुएत मे \nजति उत्तिवाड़ी कात \nजति दक्षक्षिवाड़ी कात \nजति गोिे गोिे िोपल  \nसुन्नि  सुन्नि  फू लक \nगाछ  \nजति िाथत गमगम  \nजति हदन बम बम  \nओ बैसाि...!  \nजति धमािौकड़ी  \nएक्का पअि \nएक पअि एक गुिी  \nजति जड़ीबूिीक \nज्ञानी आ टवज्ञानी \nजति स्वास्थ्य \nसंवधानक सोिनगि  \nइंतजाम  \nजति मेिीं ज्ञानयोग \nजति पैघ टक्रयायोग \nजति बुदुरुक सङ्ग \nिेतन  \nजति एक दोसि क ें  \nज्ञान आ अनुभव बांिैत \nओ बैसाि....!  \nजति प्राक ृ थतक  84 || टवदेि  ४२९ \nज्ञनगि वैद्य \nजति साँझ  \nघोंिाईत छल  \nबाबा बोल बम  \nक ें  मिाप्रसाद \nिाकल झमािल  \nमहिसान  \nजति ऐका पअि  \nएक टकसान  \nजति हदन िाथत  \nिोयत दौउन  \nजति एक मेि  \nदसिा बिद  \nजति बोझ क ें \nबोझ धान  \nजति भोिे सँ  \nटवद्यापथतक गान \nजति जयदेव  \nगोटवन्द सङ्ग \nिसखान  \nओ बैसाि....!  \nजति खेत खरििान  \nढबया बाउ िास समाि  \nसङ्ग तुलसी बाबाक \nिामायि   विदेह ४२९|| 85 \nजति पंि पिमेश्विक  \nसभादान  \nजति फ ै रिछाल  \nजाईत छल  \nसब समांगक  \nदोख गुमान  \nजति ब़ि िाव  \nब़ि हलास सँ \nबाँिल जाईत  \nपिोसल जाईत  \nभूलो बाबाक  \nबाड़ी क ें  लताम \nजति हदआद -बाद  \nआ सभा  \nजति बािि विि  \nभोज जवािी  \nजति चसद्धांत \nसगुन बािाती  \nसब समाजक  \nपईत िाखन  \nओ बैसाि...!  \nजति बनाओल  \nजाईत छल  \nब़ि हुलेस सँ \nगिदाम मुखािी   86 || टवदेि  ४२९ \nिअि पालो  \nसङ्ग िेंगािी कोदाईि  \nपसाठ ठोकल पच्चि  \nओ बैसाि...!  \nजति घोिल जाईत  \nखाि सङ्ग पलंग \nजति बड़का सङ्ग \nछोिका  \nभुरूकबा पिि सँ  \nिािमोननयम तान  \nजति कमाकांड आ  \nवेद काण्ड क ें  बीि \nमिा घमासान  \nओ बैसाि...!  \nजति नबका पोिी  \nआ पुिना पोिी  \nक ें  सङ्ग शास्त्रािा \nसबिक अपन तक ा  \nसबिक ज्ञानक \nढाकी सँ भिल  \nसङ्गहििं लोक व्यविाि \nसँ जुिल अिाि टविाि  \nओ बैसाि...!  \nजति सेि , कनमा  \nछिांक पौआ अिैया   विदेह ४२९|| 87 \nडेरििा सेवया  \nसङ्ग मनोििपोिी  \nजति श्रुथत आ ऋिा  \nसङ्ग पणिननक \nअिाध्यायी व्याकिि  \nजति अंग आ उपांगक  \nसङ्ग छंद,ज्योथतषक \nब़ि सिजोि  \nओ बैसाि...!  \nजति लौटकक ननरुक्त \nसङ्ग वैहदक ननरुक्त \nजति टवश्वतोमुखीक \nमनीषी भिल समांग  \nजति पतञ्जचलक \nमिाभार्ष् \nसङ्ग वैशेटषक \nन्याय दशानक बोध \nअिातो ब्रह्मचजज्ञासा \nमीमांसा ब्रह्मसूत्रक \nसङ्ग वेदान्त-दशानक  \nमुंिजोि घमिान  \nओ बैसाि...!  \nजति जीवनक  \nजीवाक कला  \nपावनन थतिाि   88 || टवदेि  ४२९ \nसङ्ग अिा धमा काम \nमोक्षक बाि \nजति टवदेि नमथिक  \nतरिहुतक गीत नाद  \nसङ्ग जनकनंदनीक \nिाखल माफा  \nजति बिेिी कोिो  \nिांगल कांमोि  \nसङ्ग लिकल करिन \nओ बैसाि...!  \nजति िाअि मे  \nखोंसल ििबािी पेना  \nसङ्ग कांरि \nजति िौकीक  \nननिाअं खिाम  \nजति िुनबट्टी  \nसङ्ग िाखल पान \nजकि नाअम छल  \nबड़का दलान..! \nबड़का दलान..!! \nओ बैसाि दलान  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।   \n \n  विदेह ४२९|| 89 \n२.५.प्रमोद झा  ' गोक ु ल'-नै  कोनो  बात  भािी  \n \nप्रमोद झा ' गोक ु ल' \nनै कोनो बात भािी  \n \nडिौना किोना  \nपहुनाइयो मे क े लक अड़पेना \nकह कतौ जाउ कोना ? \nजत्तै जाउ तत्तै \nशंकाक नगद्ध दृष्टि \nघृिाक ओस वृष्टि  \nआप्तोक िे़ि दृष्टि \nई क े िन  सृष्टि ? \nभाड़ी मोन जांत सन  \nप़ित क े  खांत कोन ? \nअवधारि सबिा  \n 90 || टवदेि  ४२९ \nहमेचि  खुट्टा \nटवदा भेलहुं  \nआष्टखि छी ते सासुिेिा !  \nडेग पि डेग  दैत \nपयिे पि नपैत  \nअछतैत पछतैत \nपहुंिलहुं सासुि ।  \nपहुंिैत मांति  \nसौंसे खुसुि  फु सुि  \nएिी ले अयलहुं धुिा !  \nतैयो खोजी आंष्टख िमि \nताटक ििल छल  \nअपन भेलेन्टाइन  \nने ऐन अपगिैन ।  \nदोगे सं देष्टख साि \nदौगल िुप्पे अंगना \nमािलक िाहि जोि सं  \nगै माय �����!!! \nआढब गेलौ पहुना  \nलेने किौना !  \nमचि गलै खलबली  \nगली गली िोल मुििा - \nफृ ि ीं के  घि  बला  \nकी किैले एखन एला ? \nडिैल डिैल सिमल सिमल   विदेह ४२९|| 91 \nसबिक आंष्टख मे शंका जमल \nआन ते आन भेल  \nअपनो टविान भेल  \nआढब क े  िाम कली \nझात कहि कात भेली  \nदेष्टख क ं डेहड़ये पकहड़ लेलैन \nनहं नहं पतिकी गली ।  \nसदल वल तखने एलै  \nगामक मुष्टखया सिपंि \nफिमान भेलै जािी  \nिौदि हदनका किोन्टाइन पहना  \nबनू मेिमान सिकािी  \nनै कोनो बात भािी ।  \n \n- प्रमोद झा ' गोक ु ल'; दीप, मधुवनी (टविाि) ; फोन -9871779851 \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  92 || टवदेि  ४२९ \n२.६.प्रिव क ु माि झा - साधािि  वोिि  \n \nप्रणव  क ु माि  झा \nसाधािण वोिि  \nिम एकिा साधािि वोिि  \nएन ा  न ै जे टकछु भा न  न हि  अनछ \nननक -बेजाय  , देश-दुननया क े ि  \nिमिा कोनो ज्ञान नहि अनछ  \nअंतिीन गलबज्जू बिस से \nमुदा िम कस्थियाइत ििय छी  \nएकहििा तऽ वोि अनछ िम्मि  \nवोटििंग क े  हदन दऽ आबय छी। \n  \nअपन उलझन , अपन दुननयाँ  \nमें सहदखन ओझािायल ििय छी  \nक े  जानय, कखन , ककिा सं बजिय  \nडि े ककि ो से टकछु न ि ीं कि य छी। \nिहि िहि कऽ िुनाव आबय अनछ  \nिम ओत्तहि ठा़ि िहि जाय छी  \nएकहििा तऽ वोि अनछ िम्मि  \nवोटििंग क े  हदन दऽ आबय छी। \n  \n विदेह ४२९|| 93 \nटकयौ अपन चिक्कन-िुिुनमुन  \nबोल-बच्चन से लोभाबैत अनछ \nटकयौ बना कऽ डिऽक मािौल  \nसबक े  बहुत डिाबय अनछ \nउलजुलूल भाषि से टकयौ  \nभ्रमक जाल ढबछाबय अनछ \nध्यान से सुनय छी सबक े  िम, \nखास बहुत किाबय छी  \nमुदा िुनाव क े ि बाद िम , \nफ े ि साधािि बनन जाय छी।  \nएकहििा त वोि अनछ िमि  \nवोटििंग क े  हदन द आबय छी। \n  \nिुनय छी मुदा ओकिे जे  \nआन्हि मे िोय कनिा िाजा  \nसंटवधान िोय , लोकतंत्र िोय \nऔि जतय िोय मुद्दा ताज़ा  \nचशक्षा, स्वास्थ्य, िोजगाि सुिक्षा  \nनै बेसी त िोिबे आधा  \nसबिक टवकासक भ्रम क े  िम \nउम्मीद फ े ि लगाबय छी \nएकहििा तऽ वोि अनछ िम्मि  \nवोटििंग क े  हदन दऽ आबय छी। \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।    \n  \n ","size_mb":1.6,"has_text":true},"Videha 430.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 430.pdf","name":"Videha 430.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३० \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:430   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \n[विदेह ४३० म अंक १५ निम्बर २०२५ (िर्ष १८ मास २१५ अंक \n४३०)] \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.अंक ४२९ पर विप्पणी (पृष्ठ १-१) \nगद्य \n१.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -17 (पृष्ठ ३-१२) \n१.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान-09 (पृष्ठ १३-३१) \n  \n \n१.३.लालदेव कामत-अधिक पपछिल ११० उपजाइत क े ि सँग अन्याय \n(पृष्ठ ३२-३४) \n१.४.क ु माि मनोज कश्यप- लघुकिा- ऐलीमनी (पृष्ठ ३५-३७) \n१.५.पिमानन्द लाल कर्ण-उडान (पृष्ठ ३८-४८) \n१.६.संतोष क ु माि िाय 'बटोिी'-समीक्षा- पोिी : गामक सुख \n(कपवता-संग्रि) (पृष्ठ ४९-५५) \n१.७.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा-श्राद्ध कमण क े  लौपकक व \nअलौपकक मित्त्व (पृष्ठ ५६-६६) \nपद्य \n२.१.जगदानन्द झा 'मनु'- बीसटा िाइक ू (पृष्ठ ६८-७२) \nMaithili Literature in English Translation \n3.1.Lotus Root (Bisandh)/ The Parched Seeds of Lily \nFruits (Bhentak Lava)- Jagdish Prasad Mandal (Original   \n \nMaithili Short Story) Dr Ram Ashish Singh (English \nTranslation) [page 74-110] \n3.2.Between Two Grindstones/ One Stroke, All \nAccomplished- Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) [page 111-138] \n \n विदेह ४३०|| 1 \n१.१.अंक ४२९ पर टिप्पणी  \nटिदेह ४२९  म अंक पर पाठकीय मन्तव्य \nनबो नारायण ममश्र \n \nश्री आशीष अनचिन्हार जी द्वारा मोटाइ पर व्यंग्य बहुत सटीक \nअछि! हार्दिक शुभकामना।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह  ४३० \nगद्य \n \n१.१.कल्पना झा-मैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक \nपररिारक योगदान -17 \n१.२.र्हतनाि झा -मैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक \nपररिारक योगदान -09 \n१.३.लालदेि कामत-अछिक वपिरल ११० उपजाइत क े र सँग अन्याय \n१.४.क ु मार मनोज कश्यप- लघुकिा - ऐलीमनी \n१.५.परमानन्द लाल कर्ण-उडान \n१.६.संतोष क ु मार राय 'बटोही'-समीक्षा- पोिी : गामक सुख \n(कविता -संग्रह) \n१.७.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) िी एन झा -श्राद्ध कमण क े  लौवकक ि \nअलौवकक महत्त्व \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३०|| 3 \n१.१.कल्पना झा-मैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक \nपररिारक योगदान -17 \n \nकल्पना झा- मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं \nहुनक पहरिारक योगदान -17 \n \nकल्पना झा \n(उपेन्द्रनाि झा 'व्यास' सार्हत्य अध्येता, आलोिक एिं किाकार)  \nमैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पहरिारक \nयोगदान -17 \nअनुिादक  'व्यास' जी \n \n 4 || विदेह  ४३० \n'अनुिाद ' मात्र शब्दक पररितणन नर्ह। माने एक भाषाक शब्दक \nस्थान पर दोसर भाषाक शब्द चलखख देनाइ  'अनुिाद 'क प्रविया नर्ह। \nअवपतु ई एकटा सृजनात्मक कायण अछि। जवटल प्रविया होइत \nिै  'अनुिाद 'क। जतेक सहज बुझना जाइत िै लोक क ेँ, ततेक सहज \nकाज िै नर्ह ई अनुिाद कायण। मूल रिनाक आत्मा , भाि आ \nचशल्प, सभ  वकि ु केँ ध्यान राख ैत, दोसर भाषा मे ओर्ह सभ तत्व \nक ेँ  जीिन्त राखए पडैत िै। कहबाक माने , नीक अनुिादक होएब \nसहज नर्ह। श्रमसाध्य काज अछि  ई। वकि ु लोक तँ अनुि ाद कायण \nक ेँ  मूल रिना सँ बेसी दुरूह कायण मानैत िथि। अनुिाद विभभन्न \nभाषाभाषी समु दायक बीि सामाचजक -सांस्क ृ थतक सेतुक काज \nकरैत अछि। आ तैँ सार्हत्यत्यक क ृ थत सभक अनुिाद आिश्यक \nअछि , जार्ह सँ कोनो महत्वपूर्ण क ृ थत अलग-अलग भाषा आ \nसांस्क ृ थतक पृष्ठभूछमक लोक िरर पहुँचि सकए। ज्ञान आ कलाक \nसंरक्षर् संभि भ ' सकए। विकास भ ' सकए। \nअनुिादकक समक्ष कइअक तरहक िुनौती मुह बओने ठाढ़ रहैत \nअछि। भाषाक विषमता , सांस्क ृ थतक संदभण, भाि -संप्रेषर् आ \nव्याकरर् आर्द , सभ  वकि ु के र ध्यान राख ब आि श्यक रहैत ि ै \nएकटा अनुिादक क ेँ । संयोगिश कछनक े  टाक सार्हत्यत्यक यात्रा मे \nहमरहु एकटा मैथिली पोिीक अनुिाद र्हन्दी मे करबाक अिसर \nभेवट िुकल अछि। तैँ हम बु खझ सक ै त िी/बुझैत िी , एर्ह प्रविया \nमे 'की' आ 'क े हन' िुनौतीक सामना करए पडैत िै।  'व्यास' जीक \nरिना -संसार पर नजरर खखराएब तँ सात टा पोिी अनुिादेक भेटत। \nआ सभटा छनस्सन अनुिाद सभ िछन। स्तरीय अनुिाद। माने जतबा \nमूल रिना िछन हुनकर , बुझू ततबा अनुिादो कायण कएलछन \nओ। 'व्यास' जी द्वारा अनूर्दत पोिीक चलस्ट देखल जाए -  विदेह ४३०|| 5 \nश्रीमद्भगिद्गीता - 1963 \nरुबाइयात -ए-ओमर खैयाम  - 1966 \nबाभनक बेटी  - 1967 \nविप्रदास  -1977 \nस्तोत्राञ्जचल - 1980 \nदो पत्र - 1984 स्वरचित मैथिली लघु उपन्यास  \"दू पत्र\"क र्हन्दी \nअनुिाद  \nश्रीकान्त प्रिम 'पिण ' - 1997 \nउक्त सभटा अनूर्दत प्रकाचशत पोिी सँ पर्हने विद्यािीए जीिन \nसँ 'व्यास' जी वकि ु अंग्रेजी कवि ता सभ क मैथि ली अनुि ाद रहरहाँ \nकरैत रहैत िलाह। माने जर्हना  'व्यास' जी विद्यािीए जीिन \nसँ 'व्यास' बछन गेल िलाह, (क े िल उपनामे मे नर्ह, िैिाररकतामे \nसेहो ( तर्हना विद्यािीए जीिन सँ ओ अनुिादक सेहो बछन गेल \nिलाह। हमर अनुमान अछि जे हु नकर पचसनक काज िलछन प्रायः \nअनुिाद करब। मनलग्गू काज। \nपर्हल अनूर्दत पोिी जे प्रकाचशत भेलछन  'व्यास' जीक, से िलछन \nश्रीमद्भगिद्गीता। संस्क ृ तक ज्ञान सेहो नीक िलछन 'व्यास' जी क ेँ । \nसंस्क ृ त आ मैथिली दुनू भाषा पर नीक पकड िछन अनुिादकक , से \nस्पष्ट पररलक्षक्षत होएत अनूर्दत पोिी श्रीमद्भगिद्गीता पढ़ैत काल। \nिेदव्यास रचित एर्ह महत्वपूर्ण पोिीक अनुिाद करैत भाि अक्षुण्ण \nरखबाक प्रयासे मात्र नर्ह देखा पडत , ओर्ह प्रयास मे पूर्णतः सफल \nहोइत देखा पडताह अनुिादक  'व्यास' जी। \nआब गप्प दोसर अनूर्दत पोिी रुबाइयात -ए-ओमर खैयाम \nपोिीक।  'व्यास' जी रुबाइयात -ए-ओमर खैयाम पोिीक भूछमका \nचलखैत कहने िथि जे कोना आ कतेक मशक्कत क ' ओ एहेन  6 || विदेह  ४३० \nस्तरीय अनुिादक पोिी पाठकक सोझाँ परचस सकलाह। हुनकर \nकहब िछन , जे ओ अपन अनुिाद मे  \"रुबाइ \"क मयाणदाक रक्षा \nकरबाक भरसक प्रयास कएने िथि। संगर्ह यत्र -तत्र पद्य सभर्हक \nमात्रा ओ आकार मे वकि ु वि भभ न्नता आछन ि म-शैथिल्य  -\n'मोनोटोनी' हटएबाक सेहो प्रयास कएलछन अछि। पद्यानुिाद मे \nयिासम्भि भाि एिं अिण क ेँ  अक्षुण्ण रखबाक प्रयत्न करैत कतहु -\nकतहु देश-कालानुसारेँ सौन्दयण अनबाक हेतु वकि ु पररि तणन सेहो \nकरए पडलछन अछि  'व्यास' जी क ेँ, से ओ स्वयं स्वीकार कएलछन \nअछि। उक्त अनूर्दत पोिी  \"रुबाइयात -ए-ओमर खैयाम \"क संदभण मे \nएकटा गप्प कहब आिश्यक बुझना जाइत अछि। असल मे \nबहुभाषाविद् डॉ . अमरनाि झाक इच्छा रहछन मैथिली मे  \" ओमर \nखैयाम \"क पद्यानुिाद होअए। ई बात रमानाि बाबू कर्हयो गप्पक \nप्रसंग मे कहने िलथिन  'व्यास' जी क ेँ । आ हुनकर्ह बातक मान \nराखैत  'व्यास' जी \"रुबाइयात -ए-ओमर खैयाम \" पोिीक सृजन \nकएलछन। एर्ह पोिी मे  'ओमर खैयाम 'क लगभग 800 सँ 1200 \n(संख्या मे मतैक्य नर्ह िछन शोिकताण लोकछनक ( रुबाइ \nक ेँ 75 पद मे समेटल गेल अछि। एर्ह पोिी मे  \"ग्रन्थ एिं \nग्रन्थकार - वकि ु पररि य \" शीषणक सँ चलखल गेल 'ओमर खैयाम ' सँ \nजुडल बहुत तथ्यपरक बातक ििाण अछि , जे चजज्ञासु पाठकक मोन-\nप्रार् लेल नीक खोराक कहल जा सक ै ि। समग्रता मे कही तँ \nपठनीय ओ संग्रहर्ीय अछि ई अनूर्दत पोिी रुबाइयात -ए-ओमर \nखैयाम।  \n'व्यास' जी द्वारा अनूर्दत तेसर पोिी  \"बाभनक बेटी \" बङ्ग्लाक \nप्रचसद्ध लेखक शरतिन्द्र िट्टोपाध्यायक लोकवप्रय उपन्यास 'बामुनेर \nमेये'क मैथिली अनुिाद थिक। िूंँँवक मैथिल समाज मे सेहो बहु - विदेह ४३०|| 7 \nवििाहक क ु प्रिा िलए एक समय मे , आ बङ्ग्लाक सामाचजक \nव्यिस्था सँ अपना सभक साम्यता रहल अछि , तैँ एर्ह बङ्ग्ला \nउपन्यासक किानक मैथिली -भाषी पाठक क ेँ  रोिक लाछग सक ै त \nिछन , से सोचि उक्त उपन्यासक मैथिली अनुिाद करबाक वििार \nअएलछन 'व्यास' जीक मोन मे। सन्  1952 मे कएल एर्ह बङ्ग्ला \nपोिीक अनुिाद  1954 मे िारािार्हक रूप मे  \"छमथिला छमर्हर \" मे \nप्रकाचशत भेल िल। जकरा बाद मे  ) 1967 मे ( बहुत लोकक आग्रह \nपर पुस्तक रूप मे प्रकाचशत करबओलछन  'व्यास' जी। अविकल \nअनुिादक िेष्टा कएलो उत्तर मैथिल समाज क ेँ  ध्यान मे राखैत \nकतहु-कतहु वकि ु-वकि ु बदलाि  करए पडलछन, से अनुिादक स्वयं \nस्वीकार कएलछन अछि। नाम ओ उपाछि मूलर्ह रहए देलछन। एकर \nपािाँ कारर् ई जे एक -आि बात एर्ह पोिी मे एहन िभर्ित अछि \nजे मैथिल-ब्राह्मर् समाज मे ग्राह्य नर्ह भ' सक ै त अछि। तैँ एहन मे \nछमश्र, झा, पाठक, करब उचित नर्ह बुझना गेलछन  'व्यास' जी क ेँ । \nमैथिलक मयाणदा पर आघात भ ' सक ै त अछि , से सोचि \nबनजी, िटजी , आर्द रहए देलछन अछि। सन्  1920 मे प्रकाचशत \nशरतिन्द्र िट्टोपाध्यायक लोकवप्रय उपन्यास 'बामुनेर मेये'क विभभन्न \nभाषा मे अनुिाद पर्हनर्ह भ ' िुकल िलए। जे एर्ह उपन्यासक \nलोकवप्रयता मे बढ़ोतरीक कारर् रहल। आ तैँ मैथिली मे अनुिाद \nकरबाक इच्छा जागृत भेलछन  'व्यास' जीक मोन मे। \n'व्यास' जी द्वारा अनूर्दत िाररम पोिी  \"विप्रदास \" सेहो शरतिन्द्र \nिट्टोपाध्यायक एकटा उत्क ृ ष्ट बङ्ग्ला उपन्यास िछन। बङ्ग्ला \nपोिीक नाम  सेहो िलए  \"विप्रदास \" माने मैथिली अनुिाद आ मूल \nपोिी , दुनूक नाम एक्कर्ह।  \"विप्रदास \" नायक प्रिान उपन्यास \nअछि। सार्हत्य सृजन करैत उदात्त िररत्र -चित्रर्क पक्षिर  8 || विदेह  ४३० \nरहलाह 'व्यास' जी। पक्षिर रहलाह कहब प्रायः अनुचित \nहोएत, उदात्त िररत्र -चित्रर् करब हुनका पचसन िलछन , से कहल \nजा सक ै ि। जेहन ओ स्वयं िलाह। उदात्त िररत्रयुक्त। तेहने िररत्रक \nचित्रर् अछि विप्रदास पोिी मे। आ तैँ  'व्यास' जीक मोन लोभाएल \nहेतछन एर्ह पोिीक अनुिाद करबाक लेल।  \nअछगला, माने पाँिम अनूर्दत पोिी जे िछन  'व्यास' जीक, से \nिछन  \"स्तोत्राञ्जचल\" जे सन्  1980 मे प्रकाचशत भेल अछि। एर्ह \nस्तोत्राञ्जचल पोिी मे संकचलत अछि श्रीमद्भागितक 'श्रुथत-स्तुथत', \n'सौन्दयण-लहरी' एिं  'चशि -मर्हम्न'क मैथिली अनुिाद। आ तकरा बाद \nमूल संस्क ृ त श्लोक सेहो देल गेल अछि। सिणविर्दत अछि जे हमसभ \nमैथिल िैष्णि , शाक्त आ शैि, तीनू िी। माने हमर सभक परम्परा \nरहल अछि ई। शछक्तक उपासनाक संग भोला बाबाक भछक्त आ \nश्रीहरर विष्णु जीक पूजन -िन्दन , सभ  वकि ु करैत आएल ि ी हम \nसभ , मैथिलगर् । एही बात क ेँ  ध्यान मे राखख 'व्यास' जी 'श्रुथत -\nस्तुथत'क अनुिादक बाद महादेिक स्तोत्र  'चशि -मर्हम्न'क ियन \nकएलछन आ तकर बाद भगितीक  'सौन्दयण-लहरी'क। एर्ह स्तोत्र \nसभक अनुिाद करैत  'व्यास' जी मूल भाि क ेँ  अक्षुण्ण रखबा मे \nपूर्णतः सफल रहलाह अछि। संगर्ह ओकर अलङ्ग्काररता क ेँ  विनष्ट \nनर्ह होमए देलछन अछि। कहबाक माने अनुिादक सभ तरहेँ \nनीक, स्तरीय अनुिाद करबा मे सफल रहलाह अछि।  \n'व्यास' जी द्वारा कएल गेल अनुिादक पोिी मे अछगला पोिी , माने \nिठम पोिी अछि \"दो पत्र\" स्वरचित मैथिली लघु उपन्यास \"दू पत्र\"क \nर्हन्दी अनुिाद। जे 1984 मे प्रकाचशत भेलछन। ई तँ स्वरचित मैथिली \nपोिीक अनुिाद िलछन , तँ स्वाभाविक े  सहज रहल हेतछन ई काज। \nसातम अनूर्दत पोिी िछन श्रीकान्त (प्रिम  'पिण ') जे सन् 1997 मे  विदेह ४३०|| 9 \nप्रकाचशत भेलछन। इहो पोिी शरतिन्द्र िट्टोपाध्यायक एकटा \nलोकवप्रय बङ्ग्ला पोिी अछि, जे िारर  'पिण ' मे चलखल गेल अछि। \nतकरर्ह प्रिम  'पिण 'क अनुिाद कएलछन अछि  'व्यास' जी। एर्ह \nउपन्यास क ें  शरतिन्द्र िट्टोपाध्यायक आत्मकिा सेहो कहल जाइत \nिछन। ओना उक्त अनूर्दत पोिीक  'दू शब्द' मे 'व्यास' जी एर्ह \nबातक ििाण कएलछन अछि जे ओ , उपन्यास चलखबाक कला मे \nचसद्धहस्त शरत् बाबूक एर्ह िचिित उपन्यासक प्रिम आ \nर्द्वतीय 'पिण 'क अनुिाद कएलाह अछि। मुदा प्रकाचशत तँ मात्र \nपर्हल 'पिण ' भेल िछन। माने दोसर  'पिण 'क अनुिाद  'व्यास' जी \nकएलछन से हुनकर्ह किन सँ स्पष्ट अछि। एकर मतलब \nदोसर 'पिण ' अप्रकाचशते राखल िछन। मुदा ओर्ह अनूर्दत \nदोसर 'पिण 'क की भेलछन, कतए िछन , एर्ह संदभण मे छनजगुत जनतब \nनर्ह भेवट सकल हमरा। जँ कतहु सम्हारर क ' राखल हेतछन , तँ \nआबहु प्रकाचशत कएल जा सक ै त अछि। शरतिन्द्र िट्टोपाध्यायक \nलेखनी सँ बेस प्रभावित िलाह  'व्यास' जी। आ तैँ हमर अनुमान \nअछि , श्रीकान्त उपन्यासक दू 'पिण 'क अनुिाद कएलछन, तँ छनत्यिते \nतेसर आ िाररम  'पिण 'क अनुिाद करबाक इच्छा सेहो िल हेतछन \nमुदा क' नर्ह सकलाह, सएह कहबाक िाही।  \n'व्यास' जी द्वारा अनूर्दत एकटा आरो पोिीक विषय मे जनतब भेवट \nरहल अछि। काजी नजरूल इस्लाम जे प्रचसछद्धक चशखर पर \nपहुँिलाह \"विद्रोही \" कविता सँ , हुनकर्ह कविता सभक अनुिाद \nकएलछन अछि  'व्यास' जी। ई पोिी सार्हत्य अकादमीक सौजन्य सँ \nप्रकाचशत भेल अछि , एहन सुनलहुँ अछि घरक लोकक मुहेँ। ई \nअनुिाद पोिी हमर पढ़ल नर्ह अछि , तैँ एर्ह पोिीक संदभण मे विशेष \nवकि ु कहब हमर साध्य नर्ह। जतबा जनतब हमरा भ ेटल, से  10 || विदेह  ४३० \nएर्हठाम चलखख देलहुँ अछि। \n \nसमग्रता मे देखल जाए तँ 'अनुिादक 'क रूप मे सेहो  'व्यास' जी \nबहुत काज कएलछन आ माँ मैथिलीक िरर् मे रंग -रंगक क ु सुम \nअवपित करैत रहलाह।  'व्यास' जी रचित अनूर्दत क ृ थत सभक \nअध्ययन करैत कइअक बेर मोन मे आबैत अछि, एखन ओ सशरीर \nसमक्ष रर्हतथि तँ हम अपन कतेक रास चजज्ञासा हुनका समक्ष \nराखख सक ै त िलहुँ। आ संतोषजनक जिाब प्राप्त क' सक ै त िलहुँ। \nएना अंदाजे हुनकर मनभाि बुझबाक िेष्टा नर्ह करए पडैत हमरा। \nखैर , जे-से। हमरा सभ लेल, माने हुनकर संतथतक लेल गौरिक \nबात ई जे  , ओ जतबा काज क ' क' गेलाह से छनस्सन काज मे \nगानल जाइत िछन। मैथिली सार्हत्य जगत मे जार्ह मान-सम्मानक \nसंग समादृत िथि  'व्यास' जी, से सभक भाग्य मे कहाँ! \nसंपादकीय सूचना - \n१)रूबाइ  अरबी-फारसी-उदूणक एकटा कर्ठन वििा  िै।  एर्ह वििाक  \nसमग्र जानकारी प्राप्त करबाक लेल आशीष अनचचन्हारक पोिी \n\"मैथिली गजलक व्याकरर् ओ इथतहास \" पढ़ल जा एक ै । \n \n२) एर्ह चसरीजक पुरान िम एर्ह चलिंकपर जा कऽ पढढ़ सक ै त िी- \n  \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-1 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-2 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक  विदेह ४३०|| 11 \nयोगदान-3 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-4 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-5 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-6 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-7 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-8 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-9 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-10 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-11 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-12 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-13 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-14 \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-15  12 || विदेह  ४३० \nमैथिली सार्हत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-16 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३०|| 13 \n१.२.र्हतनाि झा -मैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक \nपररिारक योगदान -09 \nहहतनाि झा - मैथिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक \nपहरिारक योगदान -09 \n \nर्हतनाि झा  \n(मैथिलीमे ग्रामगािा वििाक ेँ  नि जीिन देछनहार , पाठकीय वििाक \nअगुआ। संपक ण-9430743070) \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -09 \nस्त्री विमशण ओ नारी सशछक्तकरर्  \n \nप्रभातक उपलब्ध 18 अंकमे मैथिलीक रिनामे छनबन्धक संख्या \nसभसँ अछिक अछि आ सभसँ कम किा।  छनबन्धक \nसंख्या  84,  कविताक  46 ,   किाक  13 आ अन्य सामग्रीक \nसंख्या  72 अछि।  एर्ह प्रसंग प्रचसद्ध आलोिक मोहन भारद्वाजक \nकहब िछन -\" हमरा जनैत छनबन्धक संख्याक अछिकताक कारर् \n 14 || विदेह  ४३० \nथिक तत्कालीन सामाचजक - राजनीथतक पररघटनाक \nप्रभाि।  िाररम दशक छमथिलाक लेल संिमर् काल िल।  एक र्दस \nिल प्रािीन चशक्षा -संस्कार,  मूल्य-मयाणदा आ शील-स्वभाि तँ \nदोसर र्दस िल अंगरेज चशक्षा एिं पािात्य जीिन -\nशैली। प्रािीनताक आग्रह बनाम निीनताक आकषणर् ओर्ह समयक \nबहसक प्रमुख विषय िल।  छनबन्धमे एर्ह सभ विषयपर वििार करब \nसुलभ होइत अछि , तेँ प्रभातमे छनबन्धक संख्या बेसी \nअछि।  छनबन्धोमे सार्हत्यत्यक विषयक ेँ  कम,  सामाचजक-सांस्क ृ थतक \nविषयक ेँ  िैिाररक स्तरपर प्रमुखता देल गेल अछि।  (सन्दभण : एकल \nपाठ-मोहन भारद्वाज)।  प्रभातमे प्रकाचशत स्त्री-विमशण ओ नारी -\nसशछक्तकरर्क जे छनबन्ध अछि ओर्हमेसँ  वकि ु छनबन्ध आ वकि ु \nछनबन्धक अंश प्रस्तुत क' रहल िी - \n \nस्त्री कत्तणव्य \nजनकदेि झा ,  कोइलख। \n \nस्त्री क े  कोन रूपे जीिन व्यतीत करक िाही ? यद्यवप एर्ह सम्बन्धी \nलेख कतेक अनुभिी लेखकलोकछन चलखख िुकल िथि।  (दुभाणग्य \nजे एर्हसँ पूिणक प्रभातक सभ अंक नष्ट भ  ' गेल अछि।  -र्हतनाि \nझा) ति ावप हमहुँ अपन अल्प बुछद्धसँ वकि ु एर्ह वि षयपर साहस \nक ै ल अछि,  एकर जे त्रुवट होइक से विज्ञलोकछन क्षमा करथि। स्त्री \nलोकछनक प्रिम कतणव्य पथतव्रत िमण पालन करब थिक ै न्ह। पाथतव्रत \nिमण की  ? पथतक आज्ञाक पालन तिा पथतसेिा।  यद्यवप सम्प्रथत \nपथत सेिा अत्यन्त कठोर कमण भ ' गेल अछि ,  कारर् जे अचशक्षक्षता \nस्त्री द्वारा पथत कहौछनहार लोकछन क्लेश पबैत िथि। तार्ह संस्थाक  विदेह ४३०|| 15 \nअनुगाछमनी स्त्री लोकछन प्रत्येक गृहस्थक घर-घर पूजा पाढब रहलीह \nअछि।  वकन्तु तार्हमे हमरा जनैत पुरुष लोकछनक दोष \nथिक ै न्ह। कहब जे की  ? पुरुषक दोष की।  पुरुषक दोष यैह जे \nचशक्षाक अिण बहुतो जन बुझै िथि जे अक्षर चलखय अििा \nपढ़य,  सैह िीक चशक्षक्षता। ताहू ठाम हमर कथ्य भभन्ने प्रकारक \nहोयत। क े िल चलखा-पढ़ा देिे मात्र चशक्षा नर्ह िीक। चशक्षाक अिण \nिीक उपदेश।  उपदेश िमण -किाक देमक िाही।  यिा \nसीता, सावित्री ,  पथतपरायर् पथतव्रता सबर्हमे अग्रगण्य कोना \nभेलाह,  से सभ िररत्र विन पढ़लो स्ट्री क े  बुझा देने बुखझ सक ै  \nअछि।  तेँ हेतु प्रत्येक गृह स्थ स्त्री लोकछनक े  दोहािली नर्ह \nपढ़ाबथि। िमोपदेशे पढबथिन्ह।  अंि परम्परामे पडचल मर्हला सब \nव्यिहार बदलथि।  तिा अचशक्षक्षत समाजक सुिार हो।  (िषण -\n01, अंक-04,  अप्रैल 1933 ई.) \n \nवकरर् देिीक पथतव्रता  \nश्याम सुन्दर,  कोइलख। \n \nहमर भारत िषण एक अपूिण देश अछि।  एर्ह ठाम एहन-एहन सत्य \nघटीत घटना भेल अछि , जकरा पढढ़ शरीर रोमांचित भय \nउठैि।  आइ ओर्ह भारतिषणक स्त्री -पुरुष बाल-बच्चा युिक -युिती \nअपन अपन कतणव्यक थतलांजचल दय अकमणण्य बछन संसारमे अपन \nहँसी करा रहल िी।  एर्ह दृष्टान्त काँ पाठक-पार्ठका पढढ़ अपना \nकाँ कतणव्य पिपर अनबाक िेष्टा करथि।  \n \nअकबर भारत िषणक बड प्रचसद्ध मुगल सम्राट भय गेल िथि।  हुनक  16 || विदेह  ४३० \nक ू टनीथत और विलास-वप्रयता समूिा संसारमे विर्दत अछि।  ओ \nराजपूत कन्या सभसँ वििाह कय र्हन्दू क्षढत्रयक नाम मेटेबाक \nभररसक प्रयत्न क े ने िलाह। परन्तु महारार् ा प्रतापक आगू वकि ु नर्ह \nिलल और अकबर क ेँ  नाकोदम कय देने िलाह।  अकबर पूर्ण \nबगुला भगत िलाह।  अकबर र्हन्दू काँ छमलेबाक हेतु कौखन र्हन्दू \nिेश िारर् कय लैत िलाह और कराठी माला िारर् कय र्हन्दू \nबछन जाइत िलाह।  भीतरसँ ओ बडा भारी कपटी और व्यभभिारी \nिलाह।  अकबर प्रथतिषण स्त्रीक िास्ते नौरोज नामक मेला लगबैत \nिलाह।  ओर्ह मेला देखबाक छनछमत्त अपन मोसाहेबक बहु - बेटी \nकाँ बजाय ओकरा सभक ेँ  िोखा देबाक हेतु अपन स्त्रीअहुँ काँ मेला \nमे पठबैत िलाह।  एतबै नर्ह मेला मे अपन क ु टनी रखैत िलाह जे \nशुद्ध साध्वी पथतव्रता मर्हला के  फु सलाय पहुँि बैत ि ल और ओकरा \nपर बलात्कार और अत्यािार करैत िल।  \n \nअकबरक दरबारमे बहुत खुशामदी और देशद्रोही राजपूत \nिलाह।  ओही खुशामदीमे मान चसिंह और बीकानेर राजा \nिलाह।  बीकानेर नरेशक िोट भाइक नाम पृथ्वी चसिंह और हुनक \nपत्नी वकरर् देिी बर्ड पथत भक्ता िलीह।  पृथ्वी चसिंहक स्वभाि भाइ \nसँ एकदम विपरीत िलैन।  िो सत्य बात कहबा मे ककरहुसँ नर्ह \nिूक ै त िलाह। हुनका देशर्हत और स्वाभभमान क ू ट-क ू ट क ' भरल \nिल।  तेँ अकबर हुनका सँ नाराज भय सपत्नी नजरबंद कयने िल \nऔर एक कारर् िल जे अकबर सिणदा संदेश पठबैत िल।  \n \nअन्तमे वकरर् देिीक ें  नर्ह रहल गेलैन राजपूती रक्त खलबला \nउठलछन और अपन स्त्रीत्वक रक्षा हेतु मरबा मारबा लै दृढ़ प्रथतज्ञ  विदेह ४३०|| 17 \nभय गेलीह। ओ सिणदा अपना लग खंग राख ' लगलीह। ओ प्रर् \nक े लछन- हम बादशाह क े  सत्य मागण पर लायब अििा हमही एर्ह \nसंसार मे रही वक अकबरे रहथि।  \n \nनौरोजक मेला लागल अछि। अकबरक क ू टनी एम्हर-ओम्हर घुछम \nरहल अछि।  भारी -भारी राजा -महाराजाक बहु -बेटी मेलाक शोभा \nबढ़ा रहल िथि।  अकबर सेहो स्त्री िेश मे एम्हर-ओम्हर घुछम रहल \nिथि।  वकरर् देिी अपना दासीक संग मेलामे पहुँिलीह।  \n \nिोडेक एम्हर -ओम्हर घुमलाक बाद पाि ू देख थि  तँ दासीक कतहु \nपता नर्ह,  ओ मागणर्हमे कतौ ि ुवट गेलछन। आब वकरर् देिीक दशा \nविचित्र भय गेलछन।  हुनक ई दशा देखख एक क ु टनी आढब कहल \nघबराउ नर्ह राजमहल मे िचल राजरानी संग िाताणलाप करू हम \nअहाँक दासीक ेँ  तावक आछन दैत िी। \n \nवकरर् देिी क ु टनीक बातमे पर्ड महलमे पहुँिलीह।  ओर्ह ठामक \nरास्ता बड विचित्र ,  ओर्हमे पहुँिैत क ु टनी अलोवपत भय गेल। आब \nवकरर् देिीक नेत्र खूजल।  बहुत अिता -पिता बहरेबाक रास्ता \nताकय लगलीह। मागण अन्वेषर् काल एक दासी आढब आदरपूिणक \nकहल- अय सखी घबराउ नर्ह।  हम बुझैत िी अहाँ रास्ता ढबसरर \nगेलौं। िलू हम राजरानी सँ भेट करा र्दअ।  घबराउ \nनर्ह। हँसू,  बाजू और भय काँ कात करू।  \n \nदासीक शब्द सूछन अकिक े ली। दासीक बाजब मे पुरुषक बाजब \nबूखझ पडलैन।  परन्तु ओ िीरा िलीह ,  साहस क े लछन। आ  18 || विदेह  ४३० \nबुछियारीक साि ढबदा भेलीह।  िोडेक कालमे दुनू गोटे महलमे \nपहुँिलीह। ओत पहुँिैत दासी अपन िद्म िेश कात क े लक। वकरर् \nदेिी दासीक बदलामे अकबर काँ देखल। परन्तु वकरर् देिी पूिणर्ह \nसँ सिेत िलीह।  ओ अपना डाडसँ खङ्ग्ग खींचि ठाढ़ भय \nगेलीह। एर्ह समय एहन बूखझ पडैत िल जे साक्षात दुगाण िंडीक \nरूप िय अत्यािारी काँ छनहन्त करबाक छनछमत्त अितीर्ण भेल \nिथि।  वकि ु कालोपरांत गरजैत शब्दमे बजलीह- दुष्ट हम पर्हने \nबुझल जे तों दासी नर्ह अकबर िें।  और तों जार्ह हेतु एर्ह ठाम \nअनलेहें सेहो जनैत िी।  परन्तु स्मरर् राख जे हम क्षत्रार्ी िी और \nहमर वपता चित्तौडक रा र्ा प्रताप चसिंहक भाइ शछक्त चसिंह थिकाह।  रे \nनरािम ! तोहर मुँह देखब पाप थिक।  आ तोरा एर्ह वपपाचसत खङ्ग्ग \nसँ यमपुरी पठाय एर्ह िसुन्धरा काँ पवित्र करब।  अकबर ई रूप \nदेखख भयभीत भय विनती करैत कहल िन्य ! वकरर् देिी अहाँ यिािण \nिीरमाता  , िीरपत्नी और िीरकन्या िी।  अहाँ पर हमर िालाकी नर्ह \nिलल। \n \nवकरर् देिी फ े र कहल- अरे दुष्ट! कपटी!! राजा प्रजाक िमण वपता \nिीक।  तों वकयैक एना अनािार अत्यािार करै िें।  हम ई छनिय \nक िुकल िी अपना हाि सँ तोरा मारर एर्ह पृथ्वीक भार काँ हल्लुक \nकरब। अकबर हाि जोर्ड विनती कय कहल - अहाँक ेँ  रामिन्द्रक \nसपि िीक हमरा अहाँ नर्ह मारू हम अहाँक भाइ िी ओ अहाँ हमर \nबहीन िी।  \n \nवकरर् देिी कहल - तुरत तों हमर देिता - हमर पथतदेि काँ मुक्त \nकय दे और नौरोजक मेला उठा दे और आइ ईश्वरक सपि खो  विदेह ४३०|| 19 \nआइ र्दनसँ स्त्रीक सतीत्व रक्षा करब। \n \nअकबर वकरर् देिीक सब बात मानल और भविष्य मे िमण सर्हत \nराज्य करबाक प्रथतज्ञा कयल। एर्ह तरहेँ भारतक िीर क्षत्रार्ी वकरर् \nदेिी अपन शौयण और साहचसक कायण कय देखौलछन जार्हसँ एखन \nतक एर्ह संसारमे जीवित िथि।  याित काल िरर एर्ह संसारमे िमण \nरहत जीवित रहती।  (िषण -01, अंक 09 , चसतम्बर 1933) \n \nछमथिलामे स्त्री-चशक्षाक अभाि  \nक े दार मभर् झा,  मंगरौनी। \n \nचशक्षा की िीक  ? कोनो विषयमे दक्ष होयब ,  ओर्ह विषयक ममण \nपयणन्त बूझबाक नाम चशक्षा िीक! \n \nई दू भागमे विभक्त भए सक ै ि  ? उत्तम और नीि।  उत्तम चशक्षा \nिैह िीक जार्हसँ लोक ज्ञानी बनैत िथि,  िस्तु बुझै िथि और \nनीक-नीक कायण करैत िथि।  नीि चशक्षा ठीक एकरे विपरीत िीक \nअिि त्याज्य।  कोनो-, कोनो विद्वानक मत िैन्हन्ह जे नीिो चशक्षा \nसिणिा त्याज्य नर्ह।  कौखन एहन अिसर अबैत अछि जार्हमे ओकरे \nप्रयोजन पडैत अछि ! खैर  ,  एकर ई माने नर्ह जे नीिे चशक्षासँ \nचशक्षक्षत रही। हँ नीिो चशक्षासँ चशक्षक्षत रही तँ अिलाह नर्ह। \n \nस्त्री- चशक्षाक ई माने नर्ह जे स्त्री एम.ए.क र्डप्लोमा प्राप्त कए \nकोनो कॉलेजक प्रोफ े सरे बनथि ,  बी.एल. पास कए इजलास पर \nविरोिीक प्रथतिाद करथि  ? हँ,  अन्यान्य स्त्री उपयोगी गुर् सँ युक्त  20 || विदेह  ४३० \nरर्हतहुँ ई होइन्हन्ह तँ सोना मे सुगंि िीक।  वकन्तु हुनका M. \nE. स्क ू लमे भती होयबाक पूिण एतिा देखख लेब जरूरी िैन्हन्ह जे हम \nजार्ह संसारमे प्रिेश करब तेकर हम उपयुक्त िी िा नर्ह  ? पथत-\nपरायर्ता ,  गृहकायण-िातुयण इत्यार्द गुर् हमरा मे अछि िा नर्ह  ? \n \nदुखक तँ विषय ई जे  ,  जे स्त्री क ेँ  टटका 'क' चलखै एलैन्हन्ह ओ \nभानस करबे नर्ह करतीह यर्द करतीह तँ नर्हएँ करबाक बराबरर। \n \n\"पथत विहीना नाहम िाण्डाल गाछमनी \" िाला वपहानी प्रायः ककरो \nअविर्दत नर्ह  ? की से लखखमा ठक ु राइन मे क े िल व्याकरर्ेक सूत्र \nटा छनविष्ट िल  ? की हुनक सदृश सती चशरोमभर् अिि विदु षी \nभेल िा नर्ह  ? \n \nटीकाकार गोक ु ल नाि अपना स्त्रीक संग श्लोक श्लोकबद्धे \nबातिीत करैत िलाह और हुनक स्त्रीयो श्लोक े  मे जबाबो दैत \nिलिीन्ह।  की हुनका भानस करबाक लूरर नर्ह िलैन्हन्ह ? पथतव्रता \nनर्ह िलीह  ? \n \nआइ काल्हुक समयमे जख न वक सस्कृ त लुप्त प्रायः भ ेल जाइत \nअछि ,  अँग्रेजी में िहुतो विदुषी देख 'मे अबैत िथि सेहो हमरा देशक \nनर्ह। बंगाल मद्रास इत्यार्दक। \n \nवकि ु र्दन पूि ण सुनै ि ी लोक (स्त्री ) गनब पयणन्त नर्ह जनैत \nिलीह।  ककरो दश तक ककरो बीस तक।  बस ताही सँ समस्त \nआश्रमक भार िला लैत िलीह।   विदेह ४३०|| 21 \n \nचशक्षा मे तँ प्रिान िीज िीक पदाण ! हमरा लोकछनक घर स्त्रीगर् \nक ेँ  ततेक पदाण जे पुरुषक कोन किा कोनो स्त्रीगर्ोंसँ अकस्माते \nबजतीह। \n \nआइयो- काल्हल्ह एकदम चशक्षाक ह्रास नर्ह भए गेल अछि। हँ तखन \nएहनो सब िथि जे ककहराक ेँ  भूतक मन्त्र बुखझ पडाइत िथि।  (िषण -\n01,  अंक-11, निम्बर  1933 ई.) \n \nस्त्री समाजक पतन \nर्दगम्बर नाि झा  \n \nस्त्रीजाथत प्रािीन समयमे पुरुष जाथतक ेँ  असीम सहायता पहुँिबै \nिल।  एकर अथतररक्त स्त्रीजाथतक ेँ  गृह कायण मे पूर्ण अछिकार \nिलैक।  हुनका लोकछनक ेँ  यिायोग्य स्वािीनता िलछन। परा-प्रिा \nअज्ञात िल। विििा स्त्री स्वेच्छानुसार पुनविििाह क ' सक ै त \nिल।  सती-प्रिा ढबलक ु ल प्रिचलत नर्ह िल। बहुतो बाचलका सब \nविद्याध्ययन करैत िल तिा अनेक प्रकारक सुन्दर प्रशंसनीय \nकविता करैत िल।  गिणक साि चलख 'पडैत अछि जे एक समय \nभारत िषण विशेषतः छमथिलाक सभ्यता उच्चतम िल।  प्रािीन \nछमथिलाक स्त्रीक स्थानक र्दग्दशणन सँ ज्ञात होइत अछि जे ई स्त्रीक \nमाताक सम्मानर्हक फल िल जे विदेह , गौतम,  याज्ञिल्क्यक \nछमथिला संसारक  ' अध्यावपका' बुझल जाइत िचल। हजारो दृष्टान्त \nअछि जार्ह सँ पता लगैत अछि , प्रािीन समय मे मैथिल समाजमे \nस्त्रीक स्थान की िल ? हमर आदशण,  विदुषी रमर्ी िेदक ऋिाक  22 || विदेह  ४३० \nरिना करैत िलीर्ह।  गागी विदेहसँ िेदान्त पर िाद -वििाद कयने \nिलीह।  भगिान शंकरािायणसँ छमथिलाक र्दग्गज विद्वान मण्डन \nछमश्रक िमणपत्नी भारतीक शास्त्रािण संसार प्रचसद्ध \nअछि।  जन्मदात्री,  चशक्षक्षता,  बुछद्धमती,  विदुषी ,  िीर -प्रसिा एिं \nस्वस्थ िलीह।  अतएि सन्तानो विद्वान ,  बुछद्धमान एिं स्वस्थिान \nहोइत िलन्हन्ह। सारांश ई जे छमथिलाक सौभाग्यतारा िमक ै त \nिल।  र्हन्दू-समाजक पतनक साि -साि शूद्र तिा स्त्रीक स्थानक \nएकदम पतन भ ' गेलैक। एक समय िल जखछन स्त्री लोकछन \nअध्ययन करै िलीह,  अपन पथत िुनै िलीह तिा अपन -अपन \nवपता-वपतामहक सम्पचत्तक उत्तराछिकाररर्ी होइत \nिलीह ,  इत्यार्द। संसार पररितणनशील अछि।  सभ िस्तुक पररितणन \nहोइत िैक।  अतः िमशः बाल्यवििाह जारी रहल और स्त्रीक \nस्वािीनताक िन्द्रमा िमशः अस्त भ ' गेल। विििा वििाह जे एक \nसमय प्रिचलत िल ,  रोकल गेल और एकर अथतररक्त स्त्री जाथत \nक े  चशक्षा देि सेहो। बन्द क ' देल गेल। िमशः सतीप्रिा जारी भेल \nइत्यार्द।। \n(ई आलेख प्रािीन भारत विषय पर अछि  , जार्हमे सामाचजक \nअिस्था ,  र्हन्दू-समाजक पतन एिं स्त्रीसमाजक पतन िल, जार्हमे \nएतय मात्र स्त्रीसमाजक पतन लेल गेल अछि। -र्हतनाि झा)  \n(िषण -2,  अंक-08, अगस्त 1934ई.) \n \nछनमन्त्रर् \nश्री श्रीनन्दन झा सार्हत्य तीिण \nकोइलख,  पुबाररटोल। \n  विदेह ४३०|| 23 \nसम्प्रथत छमथिला पतनक गतणमे अछि।  ई प्रायः सभक अनुभिक \nविषय आब भेल जाइि।  अनुदार-सँ-अनुदार अंिपरम्परा तिा \nरूढढ़क उपासक हृदय अिश्य उपयुणक्त िारर्ाक स्वीकार करत।  \n \nएर्ह स्थस्थथतमे विना अवप्रय -सत्य कहने उपायो नर्ह।  संसार \nिार्हकाक सुन्दर पुष्प -लता-सम्पन्न छमथिला प्रदेशक भौथतक वकम्बा \nमानचसक सत्यानाश क े िल अनुदार-िृछद्ध-समुदाय तिा अश्वपरम्परा \n(िाछमिक भेर्डया िसान) कयने अछि।  प्रािीन -गौरिक उल्लेख \nकरैत छनष्क्रिय भेल ,  क े िल रूढढ़पर लडबाक िाह रखैत परम \nप्रचसद्ध सुिर्ण भूछम छमथिलाक ेँ  िमण रर्हत,  िन -रर्हत,  मयाणदा-रर्हत \nतिा बल-रर्हत कय पुनि सिणनाशी ताही जवटल वििारक उपांशुक \nिी ,  िन्य वििेक !! \n \nवकन्तु औ छमथिलाक युिक पुत्र ? की-अहाँक शरीर छमथिला भूछममे \nउत्पन्न नर्ह भेल अछि ? \nकी अहाँ मैथिल नर्ह कहबै िी  ? आह! कनेक दृखष्टपात तँ \nकरू ,  देखू छमथिलाथतररक्त अन्य देशमे तत्रस्थ युिक -समाजक \nबचलदान तिा उत्सगण क ेँ । क े हन-क े हन पथतत-समाजक ेँ  हुनका \nलोकछन बात-क-बातमे सुिारर लेबाक सामथ्यण रखै िथि ,  वकन्तु \nअहाँक तँ जनु स्थस्थथतये नर्ह हो! \n \nकी अहाँ छमथिलाक पुनरुत्थानक ेँ  असाध्य मानने िी ? यर्द हँ,  तँ \nछमथिलाक प्रथत क ृ तघ्नता कय रहल िी- युिक -समान संसारहुक \nपररितणन कय सक ै  िथि - एर्ह पवित्र -, किाक उन्मयाणद कय रहल \nिी।  अपना समाजमे िाछमिक - अन्धता एकमात्र सकल अिनथतक  24 || विदेह  ४३० \nकारर् थिक।  अतः अविलम्ब -बद्ध पररकर होउ ,  तार्ह िाछमिक \nरूढढ़क छनराकरर्क हेतु िाल्हन्त तँ करू। \n \nिाल्हन्त कर्हयो करर्हक हयत।  आह सहृदय युिक ,  िीर युिक \nसमाज। कनेक ज्ञान दृखष्टसँ देखू जे क े िल अन्ध- परम्परापनक \nकारर्ो संसार -व्यापी सुिार - िषणर्क एको जलबुन्द हमरा पर नर्ह \nपडैि।  \n \nक ृ पाकय सङ्ग्ग-सङ्ग्ग ई-टा िरर अिश्य ध्यानमे राखू जे आनक \nर्हतक िारर् तिा अपन अर्हतक छनराकरर् हमर कतणव्य तिा पवित्र \nिमण िीक।  \n \nएक पंििषीया कन्याक दृष्टान्त समक्ष राखू।  ओ कोन प्रकारेँ व्यिण-\nव्यिण रभस दुलार तिा आलसमे समयक ेँ  व्यतीत करैत हाछनकारक \nरीथत-रेिाज चस खैत ,  काल-यापन करैि।  बहुतोक एहछन \nचशशुकन्याक तँ हत्या समान विषाक्त विछि -वििाहो करा देल जाइ \nिैक।  छनरक्षरा रहैत से बालबिू कोन प्रकारेँ अपूर्ण ब्रह्मियणक पालन \nकरैत ,  शीघ्र अल्पजीिी संतानक माता बनैत  ,  काल किचलत \nहोइि।  अचशक्षक्षता रहैत ओ चशशु-कन्या प्रेमक रहस्यसँ अपररचित \nर्दन-राथत कलह वकम्बा आलसमे जीिन व्यतीत करैि।  नि -ििू \nअििा ई कही स्त्री -समाजक जूताक िामहुसँ कतेक हेय \nअछि।  ििूक ेँ  मूखाण रहलय पथत -समाजक मनोिेदनाक अनुभि तँ \nकरू।  असूयणमपश्या पुत्रबिू नर्हरा जाय तीिणस्थानमे सिाांगपश्या \nकन्यका भय जाथि ,  ई छमथिले मे दृश्य ? \n  विदेह ४३०|| 25 \nऔ छमत्र ? अन्तरात्मासँ पूि ू ,  कतेक पुरुष नारी -ब्रत रखबाक \nयोग्यता रखैत िथि ,  तखन यर्द मूखाण एिं िमाणिमणक यिािण \nरहस्यसँ अनभभज्ञ कामोद्दीपनक कारर्े स्त्री एक पुरुषव्रतक \nउल्लंघन कयलछन तँ की ओ पुरुष जकाँ क्षम्या नर्ह ? िन्य हमर \nवििेक  ? \n \nवकन्तु मैथिल विििाक समाज ,  जकर एक मात्र कारर् बाल तिा \nिृद्ध-वििाह थिक ,  हमरा सभसँ कतेक अनादृता होइि।  ओकर \nस्वाभाविक मनोिेदनाअछिकाछिक प्रज्ज्वचलत करबाक प्रयास हमरा \nसभक ेँ  रर्हतर्ह अछि। \n \nपुनि िछनता समाजक स्वास्थ्य तिा मानचसक प्रगथत र्दचश \nदृष्टपात करू -,  हुनक विषमय जीिनक वििेिना करू।  की ओ \nजगन्माता जानकी , गौरी,  लक्ष्मी, सरस्वती नर्ह ,  को ओ \nमहाशछक्तशाचलनी दुगाण नर्ह ? \n \nयुिक समाज  ? सनातन िमणक एक मात्र यैह अभभप्राय जे िमणक \nएहन छनयम जे सदैि समान भािें स्थस्थर रहय ,  कदावप देश काल \nपात्रानुसार सँ विक ृ त नर्ह हो  ? अतः िोरी करब  ,  छनन्दा \nकरब,  र्हिंसा करब ,  परदार गमन ,  परपुरुष -गमन,  भ्रूर् -\nहत्या,  असत्य-बाजब,  दुष्टक ेँ  आश्रय देब प्रभृथत सनातन-िमणक \nशछक्तशाली स्तम्भ थिक जे सदैि सभ िमणमे समान भािें समादृत \nअछि।  असमान इतर छनयम स्वकपोलकस्थल्पत िीक,  जकरा अपन \nयिासाध्य मौचलकता रखैत देश काल पात्रानुसार सुिारमे पररितणन \nकरब कतणव्य हयत।  उदाहरर्ािण यर्द हम र्हन्दू भय भारताररक्त  26 || विदेह  ४३० \nविदेश यात्रा करी ,  ओ र्हन्दूभाि रखैत  ,  तकर प्रिार करैत \nप्रत्यागत होइ, मातृभूछमक ेँ  संसारसँ पैघ बूखझ ,  मातृभाषाक ेँ  अपन \nप्रार् बुझी तँ एर्हसँ बढढ़ कय िमो नर्ह। \n \nऔ समाजक एकमात्र आशास्तम्भ ? अपने ई जाछन लेल जाय \nजे,  जे जीि परमात्माक सृष्ट थिक  , तकरापर हमरा अछिकार \nताितर्ह जा िरर हम ओकर नीक करैत रर्हयैक - जखनर्ह अयमे \nतकर अर्हतक ध्यानो करब ,  तकरापरसँ अछिकार हवट \nजायत,  अतः अपन, -अपन कमणमे लीन समाजक िोट सँ िोट \nजाथत कमणहीन पैघ सँ पैघ जाथतक हेतु उच्च थिक,  प्रेममात्र सम्बन्ध \nथिक ,  जकरा नैसछगिक होमक िाही।  तेँ वपताक ेँ  िार्हयैन्हन्ह जे ओ \nपुत्रक नीक करथि ,  पुत्र वपताक रक्षा करथि ,  स्वामी-स्त्रीक स्त्री \nस्वामीक,  राजा रंकक रंक राजाक ,  एर्हमे उँि - नीि वकम्बा \nघृर्ाक लेशमात्र नर्ह रहक िाही।  \n \nवकन्तु स्वािी अपन समाज तेहन जड भेल जाइि जकर पारािार \nनर्ह। आिश्यकता अछि सामाचजक  एक प्रगाढ़ एिं दृढ़ िांथतकारीक \nजे लाखो हास्य, उपहास्य, प्रथतविया ,  झंझट, कष्ट, उत्सगण, त्याग \nवकिंिा प्रार् विसजणनहुक हेतु कवटबद्ध हो।  \n \nअतएि आइ हम एर्ह लेख द्वारा सम्पूर्ण मैथिल -युिक समाजक \nआमन्त्रर् करै िी ,  एक िेररक झटकमे अपने प्रािीन वििारक \nअर्हतकर (र्हतकरक रक्षा करैत) जंजीर क ेँ  तोर्ड र्दअ,  फ े र तँ \nसमाजमे तेहन िाल्हन्त ने उठत जे नािक ेँ  एक भाग लगाइए क \nराखत।   विदेह ४३०|| 27 \n \nपृथ्वी कखनहुँ कोनो िस्तु विशेष सँ खाली नर्ह रहैि  ,  ििव्यूह -\nरिनाक ेँ  द्रोर् बुझलन्हन्ह जे एकर भेदन क ै छनहार क्यो नर्ह,  परञ्च \nिीर -अभभमन्यु आविये गेलाह ,  दशाितार युित्वेमे संसारमे अखखल \nपररितणन क ै लक,  अन्यान्यो महात्मा जड-समाजमे उत्पन्न भै कय \nसुिाररये देलन्हन्ह। \n \nअतः हमरा आशा अछि जे  ,  मैथिल -युिक -समाजमे अिश्य िीर \nतिा विज्ञानी लोक अछि ,  एकमात्र अभभछनिेशक िांगुर मे ओ \nक ु हरर रहलाह अछि,  जकरा साहस कय पररत्याग कय देि प्रिम \nकतणव्य िीक।  \n \nसत्य तँ ई िीक जे छमथिलाक सुिार समुचित -उन्नथत,  मैथिल \nयुिकक हािमे अछि ,  परन्तु िथि प्र लोभनमे पडल \nअलसायल ? की हमर ई प्रािणना अरण्यरोदन तँ ने िीक...।  \n(िषण -02, अंक-9, चसतम्बर 1934 ई.) \n \nबाल्य वििाह  \nरािाकान्त छमश्र  7 िां क्लास \n \nदुःखक विषय िीक जे हमर जाथत क ु प्रिाक भण्डार  मानल जाइत \nअछि।  हा! जे जाथत संसार भररमे प्रथतष्ठा पयने िल ,  जे सभक ेँ  \nचशक्षा प्रदान करैत िल,  िैह आइ अिमगथतमे अछि।  आब हमर \nदशा वकयैक नर्ह सुिरत  ? हम वकयैक नर्ह उन्नथतक रास्तापर \nअग्रसर होइत िी  ? मातृभूछमक सत्य सेिक पत्यण्डत बालक ृ ष्ण  28 || विदेह  ४३० \nभट्टजी बहुतो ठीक कर्ह गेल िथि जे - वकनको वििार अछि जे \nदेशक उन्नथत स्त्री-चशक्षा सँ होयत,  क्यो कहैत िथि जे विििा \nवििाहक प्रिार भेला सन्ता नीक होयत ,  क्यो कहैत िथि जे खैि -\nपीबाक क ु प्रिा जँ उठा देल जाय तँ र्हन्दू लोकछन स्वगण जा इन्द्रक \nआसन िीछन लेताह ,  क्यो कहैत िथि जे विलायत गेला सन्ता \nतरक्की होयत। \n \nपरन्तु हमर कहब ई अछि  एर्ह सभ सँ वकि ु नर्ह होयत। जा तक \nबाल्य वििाहक क ु प्रिा नर्ह हटा देल जायत। \n \nसिणप्रिम हमरा लोकछनक ेँ  एर्हपर वििार करबाक िाही जे ई बाल्य -\nवििाहक क ु प्रिा हमरा लोकछनमे वकयैक प्रिचलत भेल  ? \n \nइथतहास हमरा ज्ञात करबैत अछि जे जखन जबनक अत्यािार सँ \nस्त्रीक सतीत्व बाँिब असम्भि भय गेल तँ हमर आिायण लोकछन \nदेशकालक वििार कय बाल्य -वििाहक प्रिा िलौलैन्हन्ह। यद्यवप एर्ह \nप्रिा सँ ओर्ह समयमे मान मयाणदाक िोड बहुत रक्षा भेल परन्तु ई \nआब हमर प्रार् लेबाक हेतु उद्यत भय रहल अछि।  एकर प्रभाि \nपडैत-पडैत हमर संस्कार एहन भय गेल अछि जे हम एकरा \nिमणपुस्तकक आज्ञा बूझय लागल िी। जार्ह घरमे सन्तान वकि ुओ \nयुिा भेल ,  बस,  हमरा लोक ै छन ओकरा अपमाछनत बुझैत \nिी।  हमरा लोक ै छन एतेक नीि भय गेल िी जे जतबो ध्यान िृक्षक \nर्दचश अछि , - सन्तानक र्दचश ओतबो नर्ह। \n \nिृक्ष लगयबाक समय एर्ह बातपर अत्यन्त ध्यान रहैत अछि जे िृक्ष  विदेह ४३०|| 29 \nपुष्ट हो ,  ओकरा रोपबाक हेतु भूछम तैयार कयल जाइत \nअछि।  भूछमसँ क ं कड तिा पािर हँटा दैत िी आओर अनेको प्रकारसँ \nओकर रक्षा कयल जाइत अछि। परन्तु की हम सन्तानक वकि ुओ \nरक्षा करैत िी  ? जे िेतन िृक्ष अछि ,  जार्हसँ िेतन फलक आशा \nअछि ,  आओर जार्हसँ अपन िंशे नर्ह ,  िल्हि देश उज्वल भय \nसक ै ि- की ओर्ह सन्तानक ेँ,  वििाहक पूिण विद्वान आओर पुष्ट \nबनायबाक हेतु यत्न करैत िी  ? नर्ह,  किमवप नर्ह।  \n \nई क ु प्रिा भारी अनिण प्रिार क ै लक अछि।  समाज आओर जाथत \nजार्ह नेनासँ आनन्हन्दत होइत िथि,  ओ स्वयं िोट ियसमे वििाहक \nकारर् िल बुछद्धक ेँ  गमा दैत िथि।  आओर ब्रह्मियणक कमाप्तक \nकारर् सँ आत्मछनभणरता हुनका समीप तक नर्ह आढब सक ै त िैछन। \n \nब्रह्मियण नर्ह तँ स्वास्थ्य , बल,  तेज और विद्या हुनका \nकहाँ ?आओर जखन यैह सब नर्ह तँ ओ परािलम्बनक हिकडी \nनर्ह पर्हरथि तँ की करथि  ? \n \nबाचलका कम ियसमे सन्तानक जन्म देबाक कारर् अनेको प्रकारक \nरोगसँ ग्रचसत भय जाइत िथि आओर गृहस्थाश्रम दुखाश्रम भय \nजाइत अछि।  ई बाल्य-वििाहेक कारर् िीक जे हजारो विििा -स्त्री \nहमरालोकछनक घरमे विलखख -विलखख क ेँ  रुदन करैत र्दन व्यतीत \nकय रहल िथि।  \nउपयुणक्त बातपर वििार कयला सन्ता ज्ञात होइत अछि जे यर्द हम \nअपन उन्नथत िाहैत िी - यर्द देशक उपकार िाहैत िी तँ हमरा \nएर्ह क ु प्रिा हटेबाक यत्न करबाक िाही। आब ओहन अत्यािार नर्ह  30 || विदेह  ४३० \nअछि जे फ े र ई रीत प्रिचलते रहै।  \n \nओर्ह समय जार्ह प्रकारेँ हमर आिायण लोकछन देशकाल देखख \nक' बाल्य-वििाहक छनयम बना देने िलाह ओही प्रकारेँ आबो उचित \nथिक ै न्हन्ह जे ' एर्ह समयक' आिायण छनयम बना क ' बाल्य-वििाहक ेँ  \nबन्द कय देथि आओर र्हन्दू शास्त्रक छनयमानुसार आदशण वििाहक \nरीत िलाबथि।  \n \nहमर बहुतो भाइ कहताह जे आइ काल्हल्ह ब्रह्मियाणश्रमक छनयम पूर्ण \nरूपसँ पालन करबामे बहुतो कर्ठनता िैक आओर एर्ह \nहेतु 25 आओर 163 छनयम राखब बहुत कर्ठन हैत।  हम \nकर्ठनताक ेँ  स्वीकार करैत िी आओर हमर सम्मथत अछि जे एर्ह \nसमय कम सँ कम  19-20 िषणमे बालकक तिा  13-14 िषण मे \nबाचलकाक वििाह हो।  यर्द अछिक ियसमे वििाह होमय लाछग \nजायत त बाल्य-विििाक संख्या एकदम छनमूणल भय जायत।  \n(िषण -02,  अंक-12,  र्दसम्बर 1934 ई.) \n  \nसंपादकीय सूचना -एर्ह चसरीजक पुरान िम एर्ह चलिंकपर जा कऽ \nपढढ़ सक ै त िी- \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -1 \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -2 \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -3 \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -4 \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -5 \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -6  विदेह ४३०|| 31 \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -7 \nमैथिली सार्हत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -8 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  32 || विदेह  ४३० \n१.३.लालदेि कामत-अछिक वपिरल ११० उपजाइत क े र सँग अन्याय \n \nलालदेि कामत  \nअमिक पपछरल ११० उपजाइत क े र सँग अन्याय \n \nढबहार राज्य सँ स्व० कपूणरी ठाक ु र जी मुख्यमंत्री बनल िलाह तँ \nएक विषेषश काज कऽ जननायक कहेलाह। ओ वपिरल तबका ' क \nसिेक्षर् ररपोटण क ेँ  दू भाग वपिरा एनेक्सिर -२ आ अत्यन्त वपिरा \nएनेक्सिर -१ िगण बनाबैत आरक्षर् सुवििा उपलब्ध करेलन्हन्ह। ११० \nअथत वपिडी जाथतक मूल सूचिमे एनेक्सिर २ सँ वकि -वकि \nजाथतक े  आछन १५ सालिरर लालू- राबडी सरकार आ २० साल सँ \nनीतीश क ु मारक े  सरकारमे दोहन- शोषर् होइत रहलैक। एर्ह ज्वलंत \nमुद्दा पर चशक्षक्षत मूल अथत वपिडा िगणमे चिन्ता बढ़ल हेन। \n विदेह ४३०|| 33 \nसमाजिादी डॉ० लोर्हया कहल करथि \" जेकर जते संख्याँ भारी , \nतकर ततेक सब स्तर पर र्हस्सेदारी।\" से आखरर बेर तीन मजगूत \nजाथत यिा -: तेली, तमोली (िौरचसया)आओर दाँगी क ेँ  मूल \nअथतवपि डा सूचि मे डुकाकेँ नीतीश - तेजस्वी क े र समाचजक न्यायक े  \nसरकार खूब अन्याय मिेलक। र्हन्दू - मुस्लस्लम समुदाय अथतवपिडा \nिगणक े  लेल ई तीनू सबल जाईत हक-र्हस्सा हडवप लैत अछि। जहन \nएने०-२ म अलग सँ ऐ तीनू जाइतक लाभािी संख्याँ देखल जाई \nतँ ओ बवढ-िढढ़क ेँ  लाभ लैत देखाई। तेँ एक खढयन्त्र क े र तहत् \nमूल अथतवपिडा सूचिमे िक े लक ेँ  सुवििा िंचित करैक ले ऐ तीनू \nजाइत क ेँ  पैसेलक। आब जखन सरकारी नोकडीमे देखब तँ लागत \nजे १०० प्रथतशतमे ४५ प्रथतशत सीट इयह तीनू नि आगन्तुक जाथत \nकव्जा करैत िैक। जेनावक डाक्टर , प्रोफ े सर, अभभयंता आ आन \nसेिामे एहू संग बेसीये सीट पबैत िैक। एकटा डेटा द्रष्टव्य अछि \n-: \nढबहार पुचलस सेिा (४३म् ,६६म् िरर) क ु ल अथतवपिडा ८७ मेँ २० \nसीट तीनू जाथत। \nउप समाहताण (५६म् ,६५म् िरर) क ु ल अथतवपिडा सीट १०३ मेँ सँ \n४७ गोट इयह तीनू जाथत लैत अछि। चजला पररषद अध्यक्ष पद ८ \nटा मेँ ६ टा पर इयह तीनू काढबज भेलैक हेन। तर्हना पंिायत \nसछमथत प्रमुख (२०११ -२२)म ७८ टा म ४७ गोटपर आसीन भेल \nिैक। मे यर पद पर तीनू ठाम तेली अछिकार जमेलक य। आब तँ \nसन् २०२३ ई० क े र िाद जाथतगत आंकडा ररजल्ट सूिना आयोग \nदैते नै िै। १९९४ म अथतवपिडा बैकलोक सीट अभभयंताक े  पोस्टींग \nमे १०० मेँ ३० सीट मुस्लस्लम िात्र क ेँ  भेटल रहैक, वित्त विभाग २०९४ \nमेँ १०४ सीटमे सेहो ३१ गोट सीट भेटल रहैक। तेँ कपूणरी जी फामूणला  34 || विदेह  ४३० \nक ेँ  र्हन्दू -मुस्लीम अथतवपिडा तबका अपन िरोहर बूखझ कय \nबिेबाक आओररयानमे जुटल रहब परम आिश्यक होयत। ऐ तथ्य \nक ेँ  विशेष याचिका रूपेँ (एस.एल.पी.)सं०-३३५९४/ २०१७ द्वारा \nमाननीय सिोच्च न्यायालय मे वकशोरी दास , महेंद्र भारती आ प्रो० \nअरूर् क ु मार जी लडाय लर्ड रहल य। ऐ तीनू जाथतक ेँ  जार्हठाम \nसँ आछन अथतवपिडा सूचिमे िक े लैक े  काज भेल, ओतय सँ हुनक \nआरक्षर् अछिकार सीट वकयेक ने संग आनल गेलैक से आईिरर \nयक्ष प्रश्न बछन ठाढ़ िै। नि सरकार ऐ गहींर विषय पर समय सँ \nछियान दैथि। सबसँ पर्हने कांग्रेस सरकार मजबूत मोमीन \n(अंसारी) क ेँ  ऐ मेँ जोडलक,तकरा बाद तँ जेना बाढढ़ आढब गेल \nहोय! \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३०|| 35 \n१.४.क ु मार मनोज कश्यप- लघुकिा - ऐलीमनी \n \nक ु म ार म नोज क श्यप  \n \nलघुकिा - ऐलीमनी  \n \nरािाबाबू क े  पररिार जेहने सुसभ्य , संस्कारी; तेहने संयत। ने उिो \nका देना ने मािो का लेना। पररिारक कोनो सदस्य क े  मुँहे कर्हयो \nकोनो बेिप अनगणल िाताणलाप क े यो सुनने नर्हिं हेतै। खाईत-वपबैत \nनोकररहारा पररिार अपन र्दन -दुछनयाँ मे मस्त! समस्या एक े  टा \nिलैन .... बेटा क े  ढबयाह! बेटा नोएडा मे कोनो नीक क ं पनी मे \nठीक-ठाक पद पर िै , तैयो कोनो ितुणहार आढब नै रहल िै। ऊिाििण \nकतहु होईतो िै त s दोबारा घुरर नर्हिं अबैत िै। बेटा क े  र्दनानुर्दन \nबढ़ैत उमेर पूरा पररिार क े  लेल भारी चििंता क े  विषय बनल िलै। \nसे चििंता एकर्दन समाप्त भेलैन .... काँख तर  नेना आ गाम मे \nढढ़िंढ़ोरा! कॉलोनीये मे मिुबनी क े  स्वजातीय क े  कन्या क े  सूत्र \nभेटलछन। कन्यागत सेहो सभ्य, संस्कारी लोक। देखा-सुनी, बात-\nवििार भेलछन ...... किा दुहू पक्ष क े  जँिलछन आ अछगले लग्न मे \nशुभ -शुभ क s वियाह -दुरागमन सभ सम्पन्न भेल। \n \n 36 || विदेह  ४३० \nमुदा नर्हिं जाछन एर्ह ढबयाह पर कोन ग्रह क े  िि दृखष्ट पडलै! \nकछनयाँ भडफोडी क े  पराते पूजा क े  नाम पर जे नैहर गेचलह से फ े र \nससुर लौटबा लेल साफ े  मना कs देलखखन। भाँथत-भाँथत क े  आरोप \n.... दहेज उत्पीडन , गारर-गलौज, दू-भािना , बर्हकीरर्ी सन \nव्यिहार , िरक क े करो आन संग अनैथतक संबंि...... की की नर्हिं! \nबहुत कोचशश भेलै दुहू पक्ष सँ , माय-बाप अन्न-पाछन त्याछग \nदेलखखन; मुदा कछनयाँ टस्स स मस्स नर्हिं भेली आ अडल रहली \nछनिणहन हेतु पैंतीस लाख रूपया लेल। माछमला अदालत मे जइतै, \nबहस मे अनेरो आरोप-प्रत्यारोप, दुहू क ु लक िीिालेदर .... एर्ह सभ \nसँ नीक भरमे -सरमे कोनो ब्योंत कs टाका देनाईये रािाबाबू क े  \nउचित बुझना गेलछन।  \n \nओर्ह र्दन अपन छमत्र सs भेंट क s घर घुरैत काल नजरर पडलछन \nगली क े  कोन परहक खाली मकान जार्ह पर मोट आखर मे 'वििी \nलेल' क े  तख्ती टाँगल देखबैत छमत्र कहने रहथिन मकान तs बड्ड \nनीक िै मुदा दामे तते रखने िै जे ककरो स s बात नर्हिं पटै िै। \nओ मकान फू ल-माला सs सजाओल देखख चजज्ञासािश अपन \nगाडीक कनेक ब्रेक लगेलछन अकानैक जे क े  वकनलक ई घर। \nदेखलछन िरामदा पर ओ कछनयाँ एकटा पुरूख सँगे हँचस -हँचस \nबथतया कs िाह वपबैत। हुनकर पैर एक्सीलेटर पर अनायासे जोर \nसs पर्ड गेल रहछन। \n \n \n \n-क ु मार मनोज कश्यप, सम्प्रथत : छनदेशक, भारत सरकार ; संपक ण  :  विदेह ४३०|| 37 \nसी-11, टािर -4, टाइप-5, वकदिई नगर पूिण (र्दल्ली हाट क े  \nसामने), नई र्दल्ली-110023; # 9810811850; ईमेल: \nwritetokmanoj@gmail.com \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  38 || विदेह  ४३० \n१.५.परमानन्द लाल कर्ण-उडान \n \nपरमानन्द लाल \nकणण                                                           \n                \nउडान \nसरस्वती जी भोरे भोर भनसा घर सँ दुई कप िाय बना कऽ हॉल \nमे आिैत िलीह तहन पथत क ें  आिाज लगािैत िलीह - सुनै िी \n? सुनै िी ? िाय बछन गेल अछि । रमेशजी तहन ढबिौना पर सँ \nआँखख छमजैत उठैत िलाह ।फ े र दूनु आदमी गप्प-सप्प करैत िाय \nवपबैत िलथि ।मुदा आई एक कप िाय बना कऽ हॉल मे बैसलथि \n। सोफाक ऊपर दीिार पर नजरर गेलछन तऽ हृदय विदीर्ण भऽ \nगेलछन । वकि ु र्दन पूि ण हुनकर पथतदेि क स्वगणि ास भ ऽ गेल ि ल । \nपथतक फोटो देखैत सरस्वती जीक आँखख सँ ढ़ि -ढ़ि नोर छगरऽ \nलागल। सरस्वती जी नौकरी करैत िलीह आि ओ सेिाछनिृत्त भऽ \nघर पर रहैत िलीह । पथतक संग भरर  र्दन बातिीत करैत समय \nकटैत िल ।ओ सोिैत िलीह जे सेिाछनिृत्त भेलाक बाद दूनु बेटाक \nसंग सुखमय चजनगी वितायि ।क े  जानैत िल जे वििना की चलखने \nिथिन ? उमरक एर्ह पडाि मे ओ अक े ले भऽ गेल िलीह । हुनका \nजीिन मे खालीपनक ददण िल।क ु सी पर बैसल पुरान सि बात \nएकाएक ध्यान मे आिऽ लालैन । ओ सोिैत िलीह जे एतेक पैघ \n विदेह ४३०|| 39 \nघर मे घरक सि कोन हँसी -खुशी सँ भरल िल । दूनु बच्चाक \nपढ़ाई पर ध्यान दैत िलहुँ । घरक कामक अलािा दूनु बच्चाक सि \nसुख सुवििाक ख्याल राखैत िलहुँ ।  \n \nएक समयक बात अछि जखन दूनु बेटा जेकर नाम अछमत आ \nसुछमत िल । रमेश जी िाहैत िलाह जे पैघ बेटा जेकर नाम अछमत \nिल ओ हमर कारोबार संभालैथि मुदा हुनकर र्दलिस्पी कारोबार \nमे नर्ह िलछन ।ओ विदेश मे नौकरी करऽ िाहैत िलाह ।ओ िाहैत \nिलाह जे एहन नौकरी करी जार्ह सँ भविष्य आ सफल जीि नक \nगारंटी होय । एक र्दन ओ अपना बाबुजी सँ कहलखखन - बाबुजी \n! हम कारोबार नर्ह करि । हमर इच्छा अछि जे हम विदेश मे \nनौकरी क री । ई सुछन रमेशजी परेशान भऽ गेलाह । ओ कहलछन \n- बेटा ! अहाँ विदेश जायि तहन ई कारोबार क े  संभालत ? हम \nसोिने िलहुँ जे अहाँ पैघ भऽ जायि तहन अहाँ सिहक बाल पर \nहम अपन कारोबार आगु बढ़ायि । बेटा ! नौकरी तऽ नौकरी होयत \nअछि , एर्ह अहाँ वकि ु हजार कमा सकै त ि ी । जौं अहाँ व्यापार \nकरि तहन अहाँ लाखो रुपया कमायि । अछमत कहलछन - बाबुजी \n! अहाँक इएह इच्छा िल तऽ हमरा एतेक नीक सँ नर्ह पढ़ेितहुँ । \nव्यापार तऽ अनपढ़ सेहो कऽ सक ै त अछि । नीक पढ़ाई क े लहुँ अछि \nतहन हमर इच्छा अछि जे विदेश जा क े  कोनो नी क नौकरी करी \nआ अपन आश -खाप विदेश मे राखी । रमे श बाबु कहलखखन - \nबेटा ! अहाँ हमर बात समझिाक कोचशश करु । नीक सँ पढ़ाई \nचलखाई एर्ह लेल कएल जायत अछि तावक लोकछन मे समझदारी \nहोय ।कोनो काम पढ़ल चलखल लोकछन जेना नि तकनीक आ \nतजुिाण सँ कऽ सक ै त अछि ओ अनपढ़ नर्ह कऽ सक ै त अछि ।  40 || विदेह  ४३० \nकारोबार करनाई अनपढ़क काम नर्ह अछि आ नर्ह पढ़ाई चलखाई \nक े िल नौकरीक लेल कएल जायत अछि । भाग- दौड करिाक लेल \nतऽ हमरा लग कतेको कमणिारी लागल रहैत अछि । हम तऽ अहाँ \nक े  र्हसाब-वकताब सम्भालऽ कर्ह रहल िी । जौं अहाँक ई कारोबार \nपसंद नर्ह अछि तऽ दोसर कारोबार करु ।कारोबार करिा क इच्छा \nनर्ह अछि तऽ हमरा एतराज नर्ह अछि । अहाँ अपना देश मे कोनो \nनौकरी करु तावक हम सि अहाँ क े  देख सकी । रमेश जी आछमत \nक े  बहुत समझेलखखन मुदा अछमत अपना बात पर अडल रहलाह । \nअछमतक िोट भाई सुछमत ई सुछन कहलछन - भैया ! बाबुजी तऽ \nनीक कहैत िथिन । जे माय - बाबुजी अपन सिण स्व हमरा सि पर \nलूटा देने िथि । अपन पुरा जीिन लगा देने िथिन । अहाँ हुनका \nबात कावट विदेश जाय िाहैत िी से नीक अर्ह अछि । ई सुछन \nअछमत अपना िोट भाई सँ कहलछन - अहाँ तऽ सर्दखन माँ-\nबाबुजीक आंगुर पकडने रहैत िी । अहाँ एहन लोकछन कखनहुँ \nकामयाि नर्ह भऽ सक ै त अछि । दुछनया  कतऽ सँ कतऽ िचल गेल \nअछि ,अहाँ ईनारक बेंग बनल रहु । हम अहाँ एहन नर्ह िी जे \nमायक कोंिा पकडने रही।अछमत वकनको बात सुनिाक लेल तैयार \nनर्ह िलथि । एहन पररस्थस्थथत मे हुनक माय बाबुजी िुप रहनाई \nठीक सोिलथि ।अछमत पासपोटणक लेल आिेदन देलखखन । पुचलस \nसत्यापन भेलाक उपरांत हुनकर पासपोटण आवि गेलछन । पासपोटण \nछमललाक बाद अमेररकाक लेल िीजा बना कऽ अमेररका िचल \nगेलाह । अछमत क े  अमेररका िचल गेला पर सरस्वतीजी बड्ड दुःखखत \nभेलीह । रमेश जी हुनका कहलखखन जे अहाँ एर्ह बातक चििंता नर्ह \nकरु ।आई -काल्हल्ह िीया-पुता अपना र्हसाब सँ जीअ िाहैत अछि \n। एर्ह पर सरस्वती जी कहलछन - हमसि बच्चाक लेल जी जान  विदेह ४३०|| 41 \nलगा देने िलहुँ , अपन चजनगीक हर पल हुनका पर बीतेलहुँ । \nजार्हया सँ एकर जन्म भेल हम अपन सि शौख -मनोरि ताख \nपर राखख बच्चाक भविष्यक लेल सोिलहुँ मुदा आि बच्चा अपन \nमनि ाही चजनगीक अलाि ा वकि ु नर्ह सोि ैत अछि  । ई कर्ह \nसरस्वती जीक आँखख मे नोर ढ़ि -ढ़िा गेलछन । रमेश जी कहलछन \n- अहाँ चििंता नर्ह करु ।अछमत जेना जीिऽ िाहैत अछि तेना जीिऽ \nर्दअऊ । \n \nअछमत क े  विदेश गेलाक उपरांत हुनक िोट भाई सुछमत हुनका लग \nरहैत िलाह । सरस्वती जीक भरोसा सुछमत पर िल । सुछमतक \nस्वभाि अछमत सँ उल्टा िल । ओ शछमिला आ माय - बाबुजीक \nआज्ञाकारी बालक सेहो िलाह । माय-बाबुजी जे कहैत िलखखन \nसएह करैत िलाह । रमेश जी क े  आि हुनका पर उम्मीद ि लैन । \nओ सोिैत िलाह जे बडका बेटा जकाँ ई स्वािी नर्ह िथि । सुछमत \nसर्दखन कहैत िलाह जे दुछनयाक कतिो सुख हमरा दऽ देल जाय \nतैयो हम माय- बाबुजी क े  नर्ह िोडि । स्क ू ली पढ़ाई समाप्त भेला \nपर हुनकर नामांकन कॉलेज मे भेल । कॉलेज जखन लीजर घंटी \nिल तखन ओ कॉमन रूम मे आवि अक े ले बैसल रहैत िलाह । \nस्वभाििश ओ क े करो सँ बेसी बात नर्ह करैत िलाह । एक र्दनक \nबात अछि , कॉमन रूम मे सुछमत असगरे बैसल पढत्रका पढ़ैत \nिलाह । हुनकर क्लासक एकटा संगी हुनका लग आवि क े  \nबैसलखखन चजनकर नाम सुलेखा िल । सुलेखा अछमत सँ \nकहलखखन - अहाँ िुपिाप एक कात मे वकएक बैसल िी । िलु \nक ें वटन मे दूनु आदमी िाय पीयि । पर्हले तऽ एर्ह बात क े  स्वीकार \nनर्ह क े लखखन मुदा सुलेख ाक चजद्दक आगु हुनकर वकि ु नर्ह ि लल  42 || विदेह  ४३० \n। ओ नर्ह िाहैत सुलेखा संग क ें वटन िचल गेलाह । आि सि र्दन \nदूनु लोकछन क ें वटन में आवि घंटो गप्प-सप्प करैत िलैथि ।कर्हयो \nएहन भ ऽ जायत ि ल जे घंटी सेहो ि ुवट जाछन । ि ीरे-िीरे ओ \nसुछमतक स्वभाि सँ पररचित भऽ गेलीह । सुलेखा एहन लडकाक \nतलाश मे िलीह जेकरा अपन कोनो सोि नर्ह हो य । लडका क े  \nहम जेना निािी तेना ओ करथि आ अपना मनमजीक अनुरूप \nढ़ाचल सकी । सुलेखा देखिा मे ततेक सुन्नर िलीह जे कॉलेजक \nलडका हुनका पर र्फदा िल । एर्ह पररस्थस्थथत मे सुछमत सोिैत \nिलाह जे सुलेखा जौं हमरा सँ विआहक लेल तैयार भऽ जाय तऽ \nनीक रहत । मुदा सुछमत अपन इच्छा हु नका सँ व्यक्त नर्ह क े लखखन \n। जार्ह र्दन सुछमत सुलेखा क े  नर्ह देखैत िलाह तार्ह र्दन ओ \nपरेशान भऽ जायत िलाह ।तर्हना जार्ह र्दन सुछमत नर्ह आिैत \nिलखखन तार्ह र्दन सुलेखा सेहो परेशान भऽ जायत िलीह । आि \nएक दोसरक ढबना समय काटऽ मुत्यिल लागैत िलछन । एक \nर्दनक बात अछि सुलेखा आ सुछमत  दूनु लोकछन क ें वटन मे िाय \nपी रहल िलथि तहन सुलेखा सुछमत सँ कहलखखन - अहाँक बाबुजी \nसँ हमर बाबुजी छमलऽ िाहैत िथि से अहाँ अपना बाबुजी सँ \nितायि । सुछमत कहलछन - अहाँक बाबुजी वकए छमलऽ िाहैत \nिथिन ? सुलेखा कहलछन - हम एक दोसरा क ें  जानिे करैत िी । \nजौं दूनु गोटेक विआह भऽ जायत तऽ नीक रहत तें हम अहाँक बारे \nमे हम अपन बाबुजी सँ बात क े लहुँ अछि । राथत मे बाबुजी सँ \nकहलहुँ जे हम आ सुछमत विआह करऽ िाहैत िी । हमर बाबुजी \nतऽ सहमत भऽ गेलाह मुदा अहाँ अपन बाबुजी सँ बात करतहुँ तऽ \nनीक रहत ।सुछमत कलहछन - हम कोना कही, हमर विआह कोन \nठाम होयत से माय-बाबुजी जानथिन हम अखन िरर एर्ह सम्बन्ध  विदेह ४३०|| 43 \nमे हुनका सँ बात नर्ह क े लहुँ अछि ।हम सोिैत िी जे हम अपन \nविआहक बात हुनका सँ कोना कहु । सुलेखा कहलछन - ठीक अछि , \nअहाँ बात नर्ह करु हमर बाबुजी अहाँक बाबुजी सँ छमल लेताह \n।अहाँ अपन घरक पता चलखा र्दअ । हम अपना बाबुजी सँ बात \nकऽ लेि । सुलेखा घर पर आवि अपना बाबुजी सँ कहलखखन । \nसुलेखाक बाबुजी कहलछन जे हम रमेश बाबू सँ छमलैत िी तहन \nवकि ु कहि , जौं ओ एर्ह ररश्ताक लेल तैयार भऽ जेताह तहन हमहुँ \nतैयार भऽ जायि । सुलेखाक बाबुजी रमेशजीक घर आवि एर्ह \nररश्ताक लेल कहलखखन । रमेश बाबू क े  एर्ह सम्बन्ध मे कोनो \nजानकारी नर्ह िलछन । रमेश बाबू कहलखखन  जे दूनु एक दोसर \nसँ विआह करऽ िाहैत िथि । दूनु एकर्ह क्लास मे पढ़ैत िथि । \nहमरा सिहक चजम्मेिारी अछि जे दुनु क े  विआहक बन्धन मे बाँछि \nदी । रमेश बाबू कहलखखन जे हमरा कोनो एतराज नर्ह अछि मुदा \nदूनुक पढ़ाई भऽ जायत तहन ठीक रहत । सुछमतक पढ़ाई भेलाक \nउपरान्त विआहक र्दन छनिय भेल । रमेश अपन पैघ बालक अछमत \nक े  एर्ह सम्बन्ध मे कहलखखन मुदा अछमत एकर कोनो प्रकारक \nउत्तर नर्ह देलखखन । रमेश जी जखन एर्ह अिसर पर सस्थम्मचलत \nहोयिाक लेल कहलखखन तहन ओ साफ मना करैत कहलछन - \nबाबुजी ! हमरा अख न ि ुट्टी नर्ह छमलत तें हम नर्ह आवि  सकि  । \nसुछमत आ सुलेखाक वि आह िूमिाम सँ कराओल गेल । सुलेखा \nसुछमतक घर आवि गेलीह । सुलेखा एक अमीर घरक लडकी िलीह \n। हुनकर बाबुजीक कारोबार देश -विदेश मे फ ै लल िल । दोसर र्दस \nसुछमतक बाबुजी क े  सेहो एर्ह ठाम कारोबार िल ।सुछमत अपना \nबाबुजीक कारोबार मे साि र्दअ लगलाह । सिेरे नाश्ता कऽ सुछमत \nदुकान पर िचल जायत िलाह । दुपहररया मे जखन रमेश जी  44 || विदेह  ४३० \nआिैत िलाह तहन सुछमत भोजन करिाक लेल आबैत िलाह । \nसुछमत क े  देखख रमेश आ सरस्वती जी दूनु खुश िलथि । ओ सोिैत \nिलाह जे अछमत िचल गेला पर कम सँ कम एकटा बेटा तऽ साि \nमे अछि मुदा घर पर सुलेखा क े  मन नर्ह लागैन । सुलेखाक इच्छा \nहोयत िलैन जे हम अपना बाबुजीक विदेश िाला कारोबा र सम्भाली \n। \n \nएक र्दनक बात अछि सुलेखा सुछमत सँ कहलखखन - हमर बाबुजी \nिाहैत िथि जे हम सि हुनकर अमेररकािाला कारोबार सम्भाली । \nवकएक तऽ ओर्ह ठाम एक योग्य आदमीक आिश्यकता अछि । \nअहाँ अहु ठाम कारोबार करैत िी आ अमेररका मे सेहो इएह काम \nकरि । सुछमत कहलखखन जे एर्ह ठामक कारो बार क े  सम्भालत ? \nहम एर्ह ठाम िी तहन बाबुजी क े  आराम छमलैत िैन । हम आ \nबाबुजी रहि तहन ई कारोबार आओर आगु बढ़त । ई बात सुछन \nसुलेखा तमतमा गेलीह आ कहलछन जे हम अमेररका अिश्य जायि \n। एर्ह ठाम हमरा मन नर्ह लागैत अछि । अहाँ अपना माय-बाबुजी \nके  कर्ह अमेररका ि लु । अच्छ ा वकि ु र्दन रु वक जाऊ तहन हम \nहुनका कहैत िी । सुछमत सोिलैथि जे अखन सुलेखा नि स्थान \nपर एलीह अछि  तें मन नर्ह लागैत ि ैन । वकि ु र्दन मे सि  वकि ु \nठीक भ ऽ जायत । वकि ु र्दनक बाद सुलेख ा फे र सुछमत सँ \nकहलखखन जे आई बाबुजीक फोन आयल िल । ओ कहैत िलखखन \nजे अहाँ सि अमेररका िचल जाऊ तावक  ओर्ह ठामक कारोबार \nठीक ढंग सँ िचल सक े  । एर्ह पर सुछमत कोनो उत्तर नर्ह देलखखन \n। साँझ मे जखन सुछमत दुकान बंद कऽ घर पर एलाह तहन सुलेखा \nकहलखखन जे अहाँ माँ-बाबुजी सँ जौं नर्ह कहि तहन हम हुनका  विदेह ४३०|| 45 \nसँ कहैत िी । सुलेखाक चजद्द करला पर सुछमत अपना माय-बाबुजी \nक े  कहलखखन जे सुलेखा अमेररका जायिाक लेल चजद्द कऽ िथि \n। की कएल जाय से समझ मे नर्ह आवि रहल अछि । रमेशबाबू \nकहलखखन जाऊ दूनु आदमी अमेररका सँ घुछम आिु । कछनयाक \nमन पूरा भऽ जेतछन । एर्ह पर सुछमत कहलखखन - नर्ह बाबुजी ! \nओ कहैत िथिन जे सुलेखाक बाबुजीक कारोबार जे अमेररका मे \nिलैत िैन तकरा हम जा क े  सम्भाली । ई सुछन रमेश बाबुजी \nआियण मे पर्ड गेलाह । ओ सोिैत िलाह जे सुछमत आि हमरा \nलग रहत मुदा हुनकर ई सोिनाई गलत साढबत भऽ रहल अछि । \nसरस्वती जी कहलखखन - बौआ ! हम सब कोना रहि  । एर्ह ठाम \nरहि से नीक नर्ह अछि की ? सुछमत कहलछन - हाँ माँ ! अहु ठाम \nकोनो र्दक्कत नर्ह अछि मुदा सुलेखा ई बात मनिाक लेल तैयार \nनर्ह िथिन। सुछमत माय -बाबुजी सँ ई बात करैत िलाह वक गामक \nडावकया पासपोटण देिाक लेल आवि गेल । सुछमत दूनु पासपोटण \nडावकया सँ लऽ लेलछन । वकि ु र्दन मे दूनुक अमेररकाक ि ीजा \nसेहो आवि  गेल । सुछमत आ सुलेखा दूनु अमेररका िचल गेलाह । \n \nसुछमत क े  अमेररका िचल गेला पर रमेशबाबू क े  गहरा सदमा \nलागलछन । एर्ह शोक सँ हुनकर स्वास्थय सेहो खराब रहऽ \nलागलछन । स्वास्थय खराब भेलाक कारर् आब ओ दुकान सेहो \nनर्ह जायत िलाह । िीरे -िी रे कारोबार बंद भऽ गेल सरस्वतीजी \nदुकान बेचि क े  रमेश बाबू मे लगा देलखखन । अंततः रमेश बाबू \nएर्ह दुछनया मे नर्ह रहलाह । रमेशजीक मरलाक बाद सरस्वती जी \nटुवट गेलीह । दूनु बेटा पर्हले घर ि ोर्ड वि देश ि चल गेल ि लाह \nआि पथत सेहो संग िोर्ड देलखखन । घरक र्दिार हुनका काटऽ  46 || विदेह  ४३० \nदौडैत िलछन । इएह सोिैत सोिैत आँखख सँ नोर छगरऽ लागलछन \n। टेबुल पर राखल िाय ठंढा भऽ गेलछन । भोर सँ बैसल -बैसल \nर्दनक िारर बचज गेल । सरस्वतीजी पथतक देहान्त आ बच्चाक \nक ु आि सँ चििंथतत िलीह । तखनर्ह ओ घंटीक आिाज सुनलखखन \n। घंवटक आिाज सुछन ओ घरक वकिाड खोललखखन तहन देखै त \nिथिन जे बिपनक संगी जेकर नाम सुषमा िल से ठाढ़ िथि । \nसुषमा सरस्वती जीक िेहरा देखैत बड्ड दुःखखत भेलीह । ओ कहलछन \n- अहाँ अपन िेश-भूषा एहन वकएक बनेने िी । ईश्वरक इच्छाक \nआगु अपन अपन कोनो िश नर्ह िलैत अछि । देखु हमर घरिाला \nपंद्रह बरीख पर्हले एर्ह संसार मे हमरा अक े ले िोर्ड िचल गेलाह । \nतहन अपन रास्ता खोचज जीिन यापन कऽ रहल िी । हुनका \nगुजरलाक बाद हम सोिलहुँ जे हमर जीिन कोना िलत आ हमरा \nसमय कोना कटत ? तार्ह लेल हम ट्यूशन कऽ रहल िी । घरक \nकाम कऽ हम ट्यूशन मे लछग जायत िी । एर्ह सँ एक र्दस हमर \nसमय नीक सँ कवट जायत अछि तऽ दोसर र्दस आमदनी सेहो \nहोयत अछि । तें अहाँ अखन र्हम्मत सँ काम चलअ । एर्ह ठाम \nअहाँक नाम नीक चशक्षक्षका मे िल । अहाँ तऽ हमरा सँ नीक पढ़ा \nसक ै त िी । एर्ह सँ समय सेहो कवट जायत आ आमदनी सेहो \nहोयत । गप्प-सप्प कऽ सुषमा िचल गेलीह । हुनका िचल गेलाक \nबाद सरस्वती जी सोिलीह जे सुषमाक कह नाई ठीक अछि । हमहुँ \nकोनो काम में लछग जायि तहन एर्ह शोक सँ उबरर सक ै त िी । \nई शोचि ओ अपना घर पर एक स्क ू ल खोललथि । जार्ह मे प्राइमरी \nिररक बच्चा पढ़ैत िल । पढ़ाई देखख मोहल्लाक सि बच्चा हुनका \nस्क ू ल मे आिऽ लागलछन । ओ सुषमाजी क े  सेहो कहलछन जे अहाँ \nहमर एर्ह काम मे साि  देि तहन नीक रहत । सुषमा जी सेहो  विदेह ४३०|| 47 \nहुनका संग स्क ू ल मे पढ़ािऽ लागलखखन । िीरे -िीरे स्क ू लक \nख्याथत कतेको गाम मे फ ै ल गेल। सरकार सँ मान्यता सेहो छमल \nगेलछन । \n \nसुछमत क े  अमेररका गेला पर ओर्ह ठाम ससुरक काम सम्भालऽ \nलगलाह । दूनु प्रार्ी खुशहाल जीिन व्यतीत करैत िलाह मुदा \nवकि ु बरख  बाद ससुरक देहांत भ ऽ गेलछन । तकर बाद सुषमाक \nभाई सि मे बटिारा भऽ गेल । बटिारा भेलाक कारर् अमेररकाक \nकारोबार मे कमी भऽ गेल, जार्ह सँ आमदनी सेहो कम भऽ गेलछन। \nदोसर र्दस सुषमाक भौजाई सेहो सर्द खन ताना मारैत िलखखन \nजे अहाँ अपन घर िोर्ड हमरा सिहक घर पर रहैत िी । अहाँ \nअपना सासुर वकएक नर्ह जायत िी  ? ओर्ह ठाम सेहो ससुरक \nनीक कारोबार अछि । सि र्दनक कीि -कीि सँ सुछमत परेशान \nभऽ सुषमा सँ कहलखखन वकएक नर्ह हम सि गाम िचल जाय । \nएर्ह पर सुषमा जी कहलखखन जे गामक जमीन आ घर बेि चलअ \nआ एर्ह ठाम अपन कारोबार करु , हम गाम नर्ह जायि । ई सुछन \nसुछमत अपन पैघ भाय अछमत क े  फोन क े लखखन । सुछमतक फोन \nसुछन ओ बड्ड खुशी भेलाह । हाल समािार जनलाक बाद सुछमत \nकहलखखन जे भैया हमर स्थस्थथत अखन ठीक अछि । हमर ससुरक \nकारोबार मे सार सि दखल दऽ देलखखन जार्ह सँ कारोबार ठीक \nसँ नर्ह िलैत अछि । हमर इच्छा  होयत अछि जे गाम परक जमीन \nआ घर बेि  देतहुँ तऽ वकि ु पाई भ ऽ जायत तहन कारोबार नीक \nसँ िचल सकत । एर्ह पर अछमत कहलखखन जे अखन हमरहु काम \nि ुवट गेल अछि  । हमहुँ सोचि  रहल ि ी जे की करी ? जौं अहाँक \nइच्छा अछि तहन गाम िलु । ई सोचि दुनु भाय अमेररका सँ गाम  48 || विदेह  ४३० \nएलाह तऽ घरक नक्शा बदलल िल । एर्ह ठाम एकटा पैघ स्क ू ल \nखुलल िल । दुनु भाई टेम्पू सँ उतरलाह तऽ माय क े  गोर \nलागलखखन ।कोना एलहुँ अछि ? कोनो विशेष काम िल की ? \nसरस्वती जी टहलूक क े  कहलखखन जे र्हनका सिक े  घर लऽ जाऊ \nआ भोजन कराऊ । हम स्क ू ल सँ आबैत िी तहन गप्प -सप्प \nहोयत । स्क ू ल बन्द भेलाक बाद ओ घर पर एलीह तहन सि आदमी \nएक ठाम बैसलथि । गप्प-सप्पक दौरान अछमत कहलखखन माँ हमर \nसिहक स्थस्थथत नीक नर्ह अछि । हम अँर्ह सँ भेंट करऽ एलहुँ अछि। \nसरस्वती जी कहलखखन की भेल ? अछमत कलहखखन जे अमेररका \nमे अखन मंदी िचल रहल अछि , हमरा जे नौकरी ि ल ओ ि ूवट \nगेल अछि । कोनाहु समय कावट रहल िी । एर्ह पर सरस्वती जी \nकहलखखन अहाँ सि जे ई सोचि कऽ एलहुँ अछि जे एर्ह ठामक \nजमीन आ घर बेिि से सम्भि नर्ह अछि । हम जानैत िी जे \nअहाँक बाबुजी मरलथि  तख न तऽ अहाँ सि  के  ि ुवट नर्ह ि ल जे \nबापक मुखाभग्न दी । जखन अहाँक अमेररका मे र्दक्कत भेल तहन \nअहाँ सिक े  गाम मन परल । अहाँ सि जे रास्ता िुनलहुँ अछि ओ \nनीक अछि । एर्ह ठामक सि जमीन हम बेि कऽ एर्ह स्क ू ल मे \nलगा देलहुँ अछि आ एर्ह स्क ू ल क े  रस्टक नाम कऽ देने िी । एर्ह \nठामसँ अहाँ सिक े  कोनो सहायता नर्ह छमलत । ई सुछन दुनु भाय \nिुप भऽ गेलाह । भभनसरे दुनु भाय माय  क े  गोर लाछग फ े र अमेररका \nिचल गेलाह ।          \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n  विदेह ४३०|| 49 \n१.६.संतोष क ु मार राय 'बटोही'-समीक्षा- पोिी : गामक सुख \n(कविता -संग्रह) \n \n \nसंतोष क ु म ार राय 'बिोही ' \nसमीक्षा- पोिी : गामक सुख ( कटिता -संग्रह ) \n \nपोिी : गामक सुख ( कविता -संग्रह ) \nकवि : राम विलास साहु  \nप्रकाशन : पल्लिी प्रकाशन, छनमणली (सुपौल) \n \nकवि राम विलास साहु जी क े र ई िाररम प्रकाचशत पोिी छियैन्ह । \nहम संपूर्ण पोिीक समीक्षा नर्ह कऽ रहल िी , परञ्च अइ पोिीक \nकविताक रसास्वादन क े लाक पिैत लागल मे अइ पोिीक लेल \nवकि ु चलख ल जेि ाक ि ाही । ई पोि ी कवि  हमरा 'सगर राथत दीप \nजरय' किा गोष्ठी मे सहुररया - निटोली गाम मे भेंट स्वरूप देने \nरहैत । इस्क ू लक पठन-पाठन आओर घरक चजम्मेदारीक छियान \nराखैत पोिी क े  नर्ह पढढ़ सकलहुँ, परञ्च फु रसत छमलला पर अइ \nपोिी क ेँ  पढ़लहुँ अछि । \n \n 50 || विदेह  ४३० \n \n'गामक सुख ' कविता -संग्रह क ेँ  पर्हल कविता अछि - 'मनक मोचल' \n। कवि मोनक मोचल िोिाक परयास करैत िथि । एकटा आम \nमानस मे ई प्रिचलत अछि जे गंगा (नदी) आओर क ु ण्ड मे नहेला \nसँ पाप िुचल जाएत िै । तीिाणटन क े ला सँ पुण्य होएत िै । तन \nरंगेला सँ यानी थतलक-िानन कएला सँ मोन संमागण पर िलअ \nलगैत ि ै । मोन भ छक्त रस मे डुबेला सँ देहक ख रकटल मोचल िुचल \nजाएत िै। परञ्च कवि चलखैत िथि - \n \n\" तीिणक पुण्य बहुत कमेलौं  \nनदी, क ु ण्डमे स्नानो भेल \nतन रंगेलौं मन रमेलौं \nतैयो ने ि ुटल मनक मोचल ।\" \n \nकवि साहु जी क े र ई पाँथत पढढ़ कऽ कबीर साहबक पाँथत याद \nआढब रहल अछि - \n \n\" माला फ े रत जुग भया, र्फरा न मन का फ े र, \nकर का नमका डार दे , मन का मनका फ े र ।\" \n \nकवि साहु जी आओर कबीर साहब मे भािसाम्य देखा रहल अछि \n। कवि कबीर साहब सँ आओर संसारक अनुभि सँ प्रेररत भऽ \nचलखलाह अछि जे सार्हत्यत्यक गथतविछि सँ जुडलाक बाद आओर \nविद्वानक सत्संगथत क े लाक बाद तन-मन छनमणल भऽ गेल - \n  विदेह ४३०|| 51 \n\" ढबनु जप-तप क े नर्ह हमरा \nतन-मन छनमणल भऽ गेल \nतख ने ि ुवट गेल मनक मोचल ।\" \n \nओना तँ अइ कचलयुग मे मोनक मोचल ि ुटनै बड गप्प छि यैय, \nपरञ्च कवि साहुजी अइ संसार क ेँ  मोचल िोडिाक लेल प्रेररत \nकरिाक परयास करैत िथि ।  \n \nकवि राम विलास साहु जीक ई कविता 'क े करा लेल बनल' क े र \nशीषणक ' ई देश क े करा लेल बनल' रहला सँ नीक लगतै । 1947 सँ \nपर्हने देश गुलाम िल । गुलामी की होएत िै से ओई समयक \nलोकछन भोगने हेताह । परञ्च पन्द्रह अगस्त, 1947 क ेँ  देश आजाद \nभ ेलाक अतेक साल ढबतलाक बादो देश मे समस्या सभ  वकि ु \nपर्हने जकाँ िेबे करै । देश मे योजना क े र की हा ल िै से कवि \nसाहुजी चलखैत िथि - \n \n\" गरीबक नाओंपर योजना बनल \nचशक्षा स्वास्थमे घुन लगल \nमावट-पाछन दिाइमे जहर घोरल  \nिरासँ अम्बर िरर इंसान बदलल \nई देश क े करा लेल बनल ।\" \n \nदेश मे लूट, हत्या, अपहरर् बढढ़ गेल िै। िरम क े र नाओं पर देश \nक ेँ  बँटिाक परयास भ रहल िै । नेता आओर अछिकारी सभ \nमालामाल भऽ रहल िथि।   52 || विदेह  ४३० \nवकसान अपन खेत िोर्ड परदेश खवट रहल िथि । देश सभ बेिस्था \nिरमरा गेल िै । कवि चलखैत िथि - \n \n\" महगी घुसखोरी सँ िैन उडल  \n------------------------------------- \nभेदभािक बीि चजनगी मरल  \nलूट हत्या अपहरर् होइत रहल \nई देश क े करा लेल बनल ।\" \n \nकवि राम विलास साहुजी िमणक पाखण्डी सभ पर अपन कविता \n'िमणक उपदेश की भेल ' मे िोट करैत चलखैत िथि - \n \n\"सूर तुलसी कबीर मीराक ेँ  ढबसैर गेल \nनीथत उपदेश िेद पुरार् शास्त्र  \nजेना कचलयुगमे तर पर्ड गेल-ए \nजेतए इंसानक काथतल इंसाने होइए \nतेतए िमणक उपदेश की भेल -ए । \n \nकचलयुग मे िमी सभ वििमी भऽ िुकल अछि । ना री संग बेभिार \nकऽ रहल अछि। गुरछमत चसिंह रामरर्हम , रामपाल, आशाराम िगैरह \nिाछमिक गुरु जनीजाथत संग बेभिार कऽ रहल अछि। एहेन िेछक्त \nउपदेश देछनहार बनल अछि। कवि साहुजी चलखैत िथि - \n \n\"रािर् रामपाल , गुरछमत चसिंह राम रर्हम  \nनारी संग अत्यािारक रास निैए   विदेह ४३०|| 53 \nिारू युगमे कचलयुग भारी पडल -ए \nि मणक आर्डक पाि ू इंसानो शैतान \nजेतए इंसानक काथतल इंसाने होइए \nतेतए िमणक उपदेश की भेल -ए ।\" \n \nसमय तेतेक ख राब भ ऽ ि ुकल ि ै जे ि मणक ि ोला पर्हर कऽ वकि ु \nबाबाजी सािुक खाल मे शैतान बछन गेल घुछम रहल िथि । ओही \nबाबाजीक लेल कवि साहुजी चलखैत िथि - \n \n\"सज्जन, संत, महंि , तपसी बछन कऽ \nिन पिणतमे नुकाएल र्फरैए  \n� � � � � � � \nजेतए इंसानक काथतल इंसाने होइए \nतेतए िमणक उपदेश की भेल -ए ।\" \n \nसमय तऽ एहेन आढब गेल िै जे ककरो वकयो नर्ह चिन्हैत िै । \nसमाज आओर पररि ार टुवट रहल ि ै । मनुक्ख  मनुक्ख  नर्ह रर्ह \nगेल िै । चजनगी क ेँ आपािापी मे लोक माय -बाप क ेँ  भुचल रहल \nिथि। कवि चििंचित िथि आओर चलखैत िथि - \n \n\" माए-बाप हक्कन कनैए \nअिैते औरुदे घरमे मरैए  \nपुत्र-क ु पुत्र बछन ऐंठैए \nएक-दोसर क ेँ  देख जरैए ।\" \n  54 || विदेह  ४३० \nकवि राम विलास साहुजी क ेँ  चजनगी क े र ढेर रास अनुभि िन्हन्ह । \nअइ कविता -संग्रहक सभ कविता कविजीक िृहद अनुभि सँ चसक्त \nिन्हन्ह । परञ्च विराम चिह्न क े र प्रयोग कम क े ने िथि जार्ह कारर्े \nपढ़ि ाक गथत मे ि ा सस्वर ि ाि न मे वकि ु बेि ि ान होएत ि ै । \n \nअइ संग्रह मे वि रही नाछयकाक चि त्रर्  सेहो र्हया केँ ि ु दैत ि ै \nआओर पूरा देह क े  झकझोरर दैत िै । कवि अपन कविता ' जीढबते \nजी मरै िी ' मे विरही नाछयकाक मुँह सँ कहािैत िथि - \n \n\"क े करा देख जीअब \nदुछनयाँ अन्हार लगैए \nकी कहू सखी  \nकहल नर्ह जाइए \nजुआनी जरबै िी  \nजीढबते जी मरै िी ।\"  \n \n'छिर्डया गेल गाम -समाज' मे गामक  यिािण स्थस्थथतक माछमिक \nचित्रर् करैत िथि । ढबहार सँ पलायन भऽ रहल िै ताही दुआरे \nगाम तहस-नहस भऽ रहल िै । कवि साहुजी चलखैत िथि - \n \n\"गामक भैयारी -र्दयादी सभ  टुटल \nचिन्ह -परचित सेहो उर्ठ गेल  \nपररि ार ि ुटल समाजो टुटल \nपलायनसँ सभ  वकि ु छि र्डयाएल \" \n  विदेह ४३०|| 55 \n'गामक सुख ' कविता -संग्रह मे कवि अपन चजनगी क े र सभ अनुभि \nक ेँ  चलख देने िथि । \n \nसमीक्षक : संतोष क ु मार राय 'बटोही' \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।   \n  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  56 || विदेह  ४३० \n१.७.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) िी एन झा -श्राद्ध कमण क े  लौवकक ि \nअलौवकक महत्त्व \n \nग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) िी एन झा \nश्राद्ध कमण क े  लौककक ि अलौककक महत्त्व \n \n \n(एर्ह लेख में आत्मा क े  परमात्मा में विलय क े  सम्बन्ध में श्राद्ध \nकमण क े  िैज्ञाछनक दृखष्टकोर् िै। लेखक आिुछनक विज्ञानक नजररए \nसँ आत्मा क े  परमात्मामें लीन होयबाक पररकल्पना करैि, जे \nछनिय ही अपूर्ण ओ साक्ष्य -रर्हत अछि आ क े िल अनुमान मात्र \nअछि । सामान्य व्यछक्त क े  बुझबा लेल श्राद्ध-कमणक अििारर्ा क े  \nव्यक्त करबाक ई एक प्रयास मात्र अछि। लेखक क ेँ  परम हषण हेतन्हन्ह \nजौं वकयो आध्याल्हत्मक शास्त्र-विशेषाज्ञ कोनों तरह क े र शास्त्र-\nआिाररत वििेिन िा  आलोिना प्रस्तुत करतन्हन्ह) \n \nशरीर , मृत्यु, आत्मा आओर परमात्मा \nअपन पूिणज क नाम पर हुन कर आत्माक शाल्हन्त आ कल्यार् लेल \nश्रद्धापूिणक कएल गेल कमणर्ह श्राद्ध िै। यद्यवप मानल जाइत अछि \nजे हर जीिात्मा परमात्माक एक अंश मात्र अछि , तँ परमात्माक \n विदेह ४३०|| 57 \nओर्ह अंश-मात्र आत्मा लेल, जे स्वतः में छनवििकार अछि , एर्ह श्राद्ध \nकमणक की आिश्यकता अछि ? संभितः ई उत्तर आत्मा , प्रेतात्मा, \nपुनजीि न आर्द जेकाँ अि स्थाक गूढ़ रहस्य मे अछि  (पढू \"परमात्मा \nका िास\" , https://thecounterviews.com/article/almighty -\ngod-his-location) । \nसनातन िा र्हन्दू िमण में ई िारर्ा सर्दखन रहल अछि जे आत्मा \nअवि नाशी अछि  आ वकि ु जीि  में, जकर जन्म भेल होिै , कखनो \nिोट कालखंड तक े  रहैत अछि आ ततपिात िा तँ देह क े  रूप बदैल \nलैत अछि िा फ े र परमात्मा में लीन होयबाक कारर् एर्ह मृत्युलोक \nसँ बाहर छनकचल जायत अछि। हर जीिात्मा क जीिन -काल कईटा \nअन्य घटक पर सेहो छनभणर करैत अछि। मानल जाइत अछि जे \nककरो मृत्यु ओकर आयु सीमा सँ पर्हने िा बाद मे नर्ह होयत , \nमुदा ओर्ह ग्रंि सभ में अकाल मृत्यु क े  बर्णन सेहो अछि। तार्ह सँ \nई बुझायल जाइत अछि जे मृत्यु छनत्यित समय सँ पर्हनें िा बाद \nमें सेहो भ सक ै त अछि आ एर्ह कारर्े जीि अपन आत्म -रक्षा लेल \nअपन-अपन वििेक सँ दीघाणयु होिै क े  प्रयास अिष्य करैत अछि। \nअिाणत् , डाक्टर, िैद्य क े  चिवकत्सा या गुरुजन क े  आशीिाणद क े  प्रभाि \nसँ आयु िोट या बड भ सक ै त अछि।  \nजीिात्मा पर कमण क े र प्रभाि  \nप्रत्येक जीिात्मा जीिन भरर अपन -अपन कमण करैत अछि I हुनकर \nओ सुकमण िा क ु कमण में आत्मा सेहो सहायक होतैक I तँ सुकमण क े  \nसुफल ि क ु कमण क े  क ु फल में हुनक आत्मा सेहो साझीदार रहतन्हन्ह \nI एकर मतलब ईहो भ सक ै त अछि वक संपक ण  क े र प्रभाि आत्मा \nपर सेहो पडैत अछि आ एर्ह लेल विक ृ त देह में आत्मा सेहो विक ृ त \nहोएत अछि , जइना कोनो सुगंछित जंगल या बछगिा सँ आबै िाली  58 || विदेह  ४३० \nहिा सुगंछित रहैत अछि आ कोनो दुगांि स्थान सँ आबै िाली हिा \nमें दुगांि होइत अछि। ई तँ अकाट्य सत्य अछि वक जीिात्मा सँ \nगलती या पापकमण अिश्य होइत िै आर ओहो कचलयुग में I एर्ह \nलेल आजुक युग में लगभग हर व्यछक्त ि हुनक आत्मा क े  दोषी \nहोयबाक बहुत संभािना िै। तँ परोक्ष रूप सँ इहो कही सक ै त िी \nजे सम्प्रथत अछिकतर आत्मा दूवषत आ कलुवषत अछि । िूँवक हर \nप्रार्ी क े  आत्मा कमोिेश दूवषत िै , तें तेहेन कलुवषत आत्मा में \nभगिान् या परमेश्वर क े र िास नर्ह भ सक ै ि । तँ ई माछन क ेँ  िलू \nजे परमात्मा क े  प्रतीक मानल जाए िाला आत्मा जौं दूवषत भ गेल \nतँ देहािसान पिात जौं श्राद्ध कमण नर्ह भेल िै तँ ओ आत्मा \nजीिलोक में भटवक रहल होयत , भले ओ प्रेत योछन हो या अन् य \nजीि क े  पुनजणन्म क े  रूप में । मनुष्य एक एहेन योछन अछि जार्ह \nमें बुछद्ध आ वििेक सँ छनर्णय लेबाक क्षमता िै। तें यर्द मनुष्य योछन \nमें लोकछन सत्कमण नर्ह क े लन्हन्ह तँ ओकर उद्धार नर्ह हेतन्हन्ह I \nतखन संभािना िै वक ओकरा फ े र स पुनः जीिन िि में जाए \nपडत, िाहे ओ िाहे सीछमत जन्म हो या सहस्त्रों जन्म क े र \nपुनरािृचत्त।  \nअंग्रेजी में एक कहाित अछि �To err is human�। आजुक समय \nमें या कचलयुग में कहू, लौवकक विलाचसता बढढ़ रहल अछि आ \nओकरा पूरा करए लेल लोक अनैथतक कमण करै सँ परहेज नर्ह राखै \nि थि  । वकि ु लोकछन तँ ह्त्त्या करए लेल सुपारी लेि ै के  व्यि साय \nअपनाए लेने िथि। असत्य बाजब आजुक समय में एक कला बछन \nगेल अछि , जकरा अंगरेजी में अक्सर 'र्डप्लोमेसी' सेहो कहल जाएत \nअछि। माता -वपता आ सम्माछनत लोकक अपमान कचलयुग में आम \nबात बछन गेल अछि। मानिीय शोषर् , बलात्कार, िोट -िोट बात  विदेह ४३०|| 59 \nपर प्रताडना आ हत्या आब सामान्य बात भऽ रहल अछि। संक्षेप \nमें कहू तऽ आजुक युग में विरलर्ह वकयो अर्हना व्यछक्त होएत जे \nर्दनानुर्दन पापकमणक भागीदार न हेताह।  \nआत्माक अलौवकक यात्रा आ प्रिाह \nकोनहुँ जीि में आत्मा अन्यान्य गुर्ात्मक कला क ें  ग्रहर् कएने \nएहन जल िारा क े  जेकाँ प्रिाह करइ िथि , जे आगाँ बढ़ैत एक सँ \nदोसर बड नदी में िमशः समार्हत हएत अंततः अिाह समुद्र में छमल \nजाइक िथि। संभि अछि जे जल -बूँद रूपी कओनो जीिात्मा क ेँ  \nकोनों प्रिार्हत जलश्रोत क े  भेटय तक क े  यात्रा में जे भटकनाई \nहोइि , ओ शायद प्रेत योछन में भटकाए क े  सामान होइि I जखन \nओर्ह जलबूँद कोनों शुद्ध जलश्रोत सऽ छमलैत छनरंतर आगाँ बढ़ैत \nरहैत अछि , तँ ओ शायद स्वगणक प्रतीक होइि आ अशुद्ध जलश्रोत \nमें छमचल क ेँ  नरक। मुदा आत्माक जल श्रोत रूपी छनरंतर प्रिाह \nशायद जीिात्मा क े  अन्यान्य अिस्थाक पूरा िर्णन नर्ह कऽ सक ै त \nअछि। यैह ठाम श्राद्ध कमणक ें  बहुत महत्त्व होइि, जइ सँ ओर्ह बूँद \nरूपी आत्माक ें  प्रेत-योछन में या पुनजणन्म में भटकन सँ बिएबाक \nलेल श्राद्ध मन्त्र शुद्ध जल रूपी मागण प्रशस्त करैत अछि, आ हुनका \nस्वगणलोक या मोक्षक रास्ता ख ोचल दैत अछि । ओर्हनार्हिं वकि ु तीि ण \nस्थल क े  सेहो बहुत महत्त्व होइि , जकरा बारे में मानल जाइि जे \nओर्हठाम मृत्यु होि ै पि ात अमुक आत्मा वकि ु शुद्ध या अशुद्ध \nजलश्रोत रूपी प्रिाह में समा कऽ िमशः स्वगण या नरक में जाइत \nहोइि िा सीिा समुद्र रूपी परमात्मामें लीन भऽ कऽ मोक्ष प्राप्त \nकरैत अछि जेकर उदाहरर् काशी में प्रार्त्याग या गया में  वपिंड \nदान अछि I एर्ह सँ हुनका प्रेत योछन िा पुनजीिन क े  िि सँ मुछक्त \nभेटबाक पि भेट जाइि I  60 || विदेह  ४३० \nशास्त्रानुसार प्रत्येक जन्म लेछनहार प्रार्ी या जीिात्मा क मृत्यु, जे \nअल्प िा दीघण आयु में होिै , से छनत्यित अछि। हमर ग्रंिक अनुसार \nअमर िा चिरंजीिी मानल गेल मात्र सात पुरुष िलाह , जार्ह में \nहनुमान, अश्वत्थामा, परशुराम , विभीषर् , महवषि िेदव्यास , क ृ पािायण \nआ राजा महाबली शाछमल िथि । अमरत्व नाम िा कमण क ेँ  भेट \nसक ै त अछि, देह क ेँ  नर्ह। शरीर त पंितत्व सं बनल अछि, कभू न \nकभू तार्ह में विलीन होिै अिश्यम्भािी अछि आ ओकर यात्रा एतर्हिं \nमृत्युलोक में समाप्त होइत अछि; मुदा एतर्हिं सं शरीर सँ विमुक्त \nआत्मा क े  परमात्मा सँ छमलै क े  यात्रा शुरू होइत अछि।  \nदेहािसान यर्द तीिण स्थान मे होिै जताए सँ मानल जाइत अछि जे \nआत्मा िा जीिात्मा क े  स्वगणक मागण प्रशस्त होइत अछि, तऽ आत्मा \nक े  यात्रा सहज भ जाइत अछि जेकर उदाहरर् काशी में देहािसान \nया गया में वपिंड दान अछि I मुदा यर्द देहािसान कोनों दोसर ठाम \nभेल तऽ जल-बूँद रूपी ओ आत्मा क ेँ  श्राद्ध कमण सँ जलिारा रूपी \nओ प्रिाह र्दस प्रेररत करब अछनिायण भऽ जाइत अछि , जार्ह सँ ओ \nआत्माक यात्रा सागररूपी परमात्माक र्दस बढ़ी जाएत अछि । \nतद्यवप ओ जलप्रिाह क े  यात्रा में अिरोि िा अडिन आढब सक ै त \nअछि , जइमे वकि ु जल उपयोग में आढब सकै त अच्छी जेना वकनको \nप्यास बुझेबाक, फसलक चसिंि ाई या आन वकि ु कायण करबाक \nआर्द भ सक ै त अछि ।  \nएकटा आओर बात ध्यान में रखब जरूरी अछि जे आत्मा आ \nजलवििंदु क े र बीि हर मायने में समानता होिए से जरूरी नर्ह। ई \nदुनू ढबलक ु ल अलग-अलग अियि िथि , जार्ह क े  हम मात्र आत्मा \nक ेँ  बुझबाक-समझेबाक लेल तुलना कऽ रहल िी। \nश्राद्ध कमण क े कर ? देह या आत्मा क े?  विदेह ४३०|| 61 \nअछगला सिाल उठैत अछि जे यर्द देहािसान क े  बाद आत्मा देह \nसे अलग भऽ कऽ िचल गेल अछि आ दोसर र्दस देह क ेँ  अभग्नदाह \nपिात पंि -तत्व में छमला देल गेल रहए तऽ हम श्राद्ध कमण क े करा \nलेल कऽ रहल िी? देह क े  वक आत्मा क े? याद राखउ जे परमात्मा \nसँ छमलै लेल आत्मा मृत्यु क े  र्दन ही रिाना भऽ िुकल िचल, तँ \nश्राद्ध कमण करबाक लेल उपलब्ध नर्ह रहली आ देह मृत्यु क े  तुरंत \nबाद पंि -तत्व में विलीन भ गेल िल्हल्ह। तऽ हम श्राद्ध कमण में तपणर् \nवकयैक आ क े करा लेल करब ? \nऔरो दोसर प्रश्न उठैत अछि वक यर्द देहािसान क े  बाद आत्मा देह \nसे अलग भऽ िुकल अछि आ दे ह क ेँ  पंि-तत्व में विलीन क देल \nगेल अछि , तऽ फ े र श्राद्ध कमण लेल ने तँ आत्मा बिल अछि आ नें \nमृत शरीर। तऽ हम वकएक अमुक व्यछक्त क े  देहािसान क े  ग्यारह \nर्दन बाद तपणर् करैत िी ? की मृत व्यछक्त के  आत्मा के  वकि ु भ ाग \nओकर घर में , ओकर द्वारा उपयोग में लाओल िस्तु में या ओकर \nपररजन में मृत्योपरांत विद्यमान रहे िन्हन्ह जकरा लेल श्राद्ध कमण \nकएल जाइत अछि ? ई तँ संभि नर्ह वक अमुक व्यछक्त क े  आत्मा \nक े  एक भाग परमात्मा से छमलै लेल छनकल िुकल हो आ दोसर \nभाग घर -पररिार में अटकल हो।  \nश्राद्ध कमण में आएल पात्र महोदय यर्द भोजन सामग्री, भोजन \nपकािै -खाय क े  बतणन, जल राखै -पीिै लेल जलपात्र, िलब -र्फरब \nलेल खडाऊ ँ-पादुका, पहनबा-ओढ़बा लेल िस्त्र, सुतबए लेल िौकी, \nगद्दा, विस्तर , तवकया, मच्छरदानी , उत्सगण क े  नाम पर पशुिन ि \nश्री-िन (जमीन , द्रव्य-रुपया) आर्द मृतक आत्मा क े  नाम पर लैत \nिथि जे स्वयं नर्ह िथि , त ई सब कोनों तरहेँ तक ण-सांगत नहीं \nअछि I दोसर तरफ यर्द ओ सामग्री ओकर आत्मा क े  सुख लेल  62 || विदेह  ४३० \nलेबैत िथि तँ ध्यान रहए जे परलोक में ओ आत्मा क े  मृत्युलोक \nक े  साछमग्री भेटत, ई संभि नहीं अछि I \nई बात वििारर्ीय अछि जे कोनों आत्मा िा प्रेतात्मा क े  एर्ह लोक \nया परलोक में रहब , पुनजणन्म या परब्रह्म में लीन होयबाक लेल \nमत्यणलोक सँ एहेन िस्तु िा साछमग्री क े  आिश्यकता होतइ I कोनो \nईश-भक्त शास्त्र-विद सँ ई प्रश्न पूिब तँ बेखझझक उत्तर \nभेटत...कदावप नर्ह। तऽ ई सब ढकोसला वकयैक ? हम श्राद्ध कमण \nमें सैकडों-हजारौं लोक क े  छनमंत्रर् द क ेँ  एकादशा, द्वादशा क े  भोज-\nभात में अनछगनत पकिान , व्यंजन, छमष्टान आर्द क े  भोजन करबै \nिी , जार्ह में अनेक गरीब क े  रोजी-रोटी क े  सािन तक ढबक जाइत \nअछि। की ई सभ तक ण -संगत अछि ? आडम्बर नर्ह? एर्ह विषय पर \nएक शास्त्रािण होनाए िाही जे श्राद्ध कमण में प्रेतात्मा क ेँ  श्राद्धकताण \nसँ भछक्त-छनष्ठा क े  अपेक्षा हेतैक िा द्रव्य-पदािण ि भोजभात क े  ? \nआजु क े  समय में गरीब ि मध्यिगण क े  लोकछन एर्ह सभु आडम्बर \nक े  भय सँ भाछग गया में श्राद्धकमण ि वपिंडदान करािैत िथि मुदा \nओहो ठाम पंडा ओ पात्र लोकछन कताण क ेँ  आथििक रूपेर् नोिए -\nखसोटए लेल तत्पर रहे िथि I सनातन में श्राद्ध कमण कराए-\nकराओल में आएल ई विक ृ थत क ेँ  हटाइबाक ििाण ि प्रयास होएबाक \nिाही I विषय सँ सम्बंछित शंकरािायण जौं उपयुक्त बुझए , तँ विषय-\nिस्तु ि विया -कमण में अिश्य हस्तक्षेप या संसोिन करथि I \nकलुवषत जीिात्मा क े  श्राद्ध रूपी शुछद्धकरर् \nसामान्य तक ण  हमरा ई मानय लेल प्रेररत करैत अछि जे राक्षसी िा \nअमानुषी आत्मा में परमेश्वर क े  प्रथतछनछि नर्ह भ सक ै त अछि जकरा \nछनवििकार मानल जाएत अछि । की जीिात्मा अपन जीवित अिस्था \nमें कएल गेल क ु कमण िा सुकमण सँ प्रभावित नर्ह होए िैक ? अिश्य  विदेह ४३०|| 63 \nहोयत ! जन्म सँ मृत्यु िरर कोनों जीिक अंदर समार्हत आत्मा \nओकर सभटा नीक -दूवष क ृ त्य देखै, करै में भागीदार रहे िलाह I \nजीिन पयणन्त ओकर सभटा क ृ थत क ेँ  साक्ष्य सेहो रहैत िलाह । एर्ह \nकारर्ें , ओ आत्मा परमात्माक अंश रर्हतहुँ बेदाग, छनमणल, शुद्ध, \nपािन आ छनष्कलंक नर्ह रर्ह जाइत अछि I एर्ह लेल कोनों आत्मा \nजखन शरीर मे प्रिेश करैत अछि तँ ओ कथतनहुँ विशुद्ध वकये नैं \nरहल हएत, ओकर जीिन काल में विक ृ त भ जाएत िै जेकर कारर् \nसँ ओ कोनो तरहेँ परमात्मा मे विलय नर्ह भ सक ै त अछि। ओर्ह \nविक ृ त आत्माक परमात्मा मे लीन होइ सँ पूिण यिासंभि शुछद्धकरर् \nकरबाक लेल श्राद्ध-कमण, जार्ह में दाह संस्कार, अस्थस्थ-विसजणन आ \nएकादश-द्वादश क े  कमण शाछमल अछि, अत्यंत आिश्यक भऽ जाइत \nअछि।  \nि ूँवक कचलयुग में अछि कतम जीि  आ प्रार् ी मे वकि ु नें वकि ु पाप \nिा क ु कमण होयबाक अत्यछिक संभािना होएत िै , थतनकर आत्मा \nसेहो दूवषत हेतइ आ परमात्मा ओ विक ृ त आत्मा क ेँ  दूवषत अिस्था \nमे स्वीकार नर्ह क सक ै त िथि। क ं प्यूटरक भाषा मे , ई वकि ु हद \nतक विश्वस्त रूप सँ कहल जा सक ै त अछि जे दूवषत आत्मा \nपरमात्मा में विलय लेल अनुक ू ल (कम्पेवटबल) नर्ह अछि। एर्ह \nलेल प्रत्येक जीिात्मा क ेँ  परमात्मा मे लीन होिै लेल दाह संस्कार, \nपािन नदी मे अस्थस्थ -विसजणन आ ओकर बाद श्राद्ध कमण द्वारा \nशुछद्धकरर् परमािश्यक अछि। एर्ह पर एक आओर संभािना प्रिल \nभ जाइत अछि जे याित् जीिात्मा क ेँ  श्राद्ध कमण सँ शुछद्ध नर्ह देल \nजाय, ताित संभितः ओ एक प्रेतात्मा क े  रूप में अपने घर आ \nपररिा रक आस-पास घूमैत रहल हेतैक। \nएक समय ओहो िल जखन अपन पूिणज सभक कालखण्ड में  64 || विदेह  ४३० \nअस्वस्थ आ मरर्ासन्न लोकछन ई बुखझ जाइत िलाह जे हुनकर \nअन्त समय आढब गेल िन्हन्ह आ तखन शास्त्रानुसार हुनकर िैतरर्ी \nकएल जाइत िल, जे तिाकथित भिसागर पार करबा में सहायक \nमानल जाइत िल। तत्कालीन आपातकालीन चिवकत्सा पद्धथत \nआिुछनक समय जेकाँ विकचसत नर्ह िल आ मरर्ासन्न लोकछनक \nअछिकतया मृत्यु भ जाएत िल। मुदा आजुक समय में \nआपातकालीन चिवकत्सा व्यिस्था एहेन विकचसत अछि जे कोनों \nभी मरर्ासन्न व्यछक्त क ेँ  पर्हने अस्पताल पहुँिाओल क े  प्रयास क े ल \nजाइत अछि जे जीिनदायक तँ होइते िैक , न्याय-सांगत सेहो अछि \nI ओर्ह समय िैतरर्ीक व्यिस्था में समय व्यतीत न र्ह क सक ै त \nिी। ओ व्यछक्त क े  जौं आपातकालीन मृत्यु भ गेल तँ ओ आत्मा \nके, जकर पर्हने िैतरर्ी क े  सहारा होइत िल , सम्प्रथत नर्ह भेटैत \nअछि। संगर्ह आकस्थस्मक मृत्यु एतेक बढढ़ गेल अछि जे आब \nलोकछन कए हस्पताल तक पहुँिे क े  समय नर्ह भेटैत अछि , \nिैतरर्ीक बात त िोर्ड देल जाओ। अतएि एर्ह कहबाए में कोनो \nआपचत्त नर्ह होएबाक िाही वक कचलयुग क बाकी काल में लगभग \nसभु लोकछन िोट -बड पापकमण क भागीदार होएत आ हुनक आत्मा \nसब दूवषत होएत जाएत जार्ह लेल दक्ष ि सक्षम श्राद्धकमण अछनिायण \nहोएत। मुदा ई सक्षम श्राद्धकमण अछि की? \nदक्ष ि सक्षम श्राद्ध कमण \nआजु-काचल क े  जीिन क दौड-भाग मे , लोक कम सँ कम मेहनत \nसँ अपन बेशी सँ बेशी काज छनकालऽ िाहैत िथि। बहुत कम एहन \nब्राह्मर् िथि चजनका समुचित िैर्दक ज्ञान अछि। आजु क े  समय \nक े  कारखाना आ तकनीकी युग में , कम ही लोकछन अध्याल्हत्मक \nज्ञान अजणन करऽ िाहैत िथि। ओर्हपर भारत क राजनेता सभ  विदेह ४३०|| 65 \nएकटा 'क्षद्म िमण-छनरपेक्षता' िाला संवििान अपनाए क सनातनी \nआध्याल्हत्मक उन्नथत-उत्थान क ेँ  बहुत आघात पहुँिौने िथि। िेद -\nउपछनषदक अध्ययन-अध्यापन तँ मानु ठप्प भऽ गेल अछि। \nकमणकांडी पंर्डत िा विद्वान् क े  त अभाि भऽ गेल अछि। फ े रु छनरंतर \nबढढ़ रहल पापी लोकछनक मृत्यु पिात कलुवषत आत्माक शुछद्धकरर् \nकोना हएत ? जौं अछिकाँश पंर्डत क ेँ  कमणकांड क े  ज्ञान नहीं अछि, \nतँ ओ बवढ रहल कलुवषत आत्माक सक्षम शुछद्धकरर् क े ना करथिन? \nसम्प्रथत जे ब्राह्मर् लोकछन छनत्यकमण िा श्राद्ध-कमण करािैत िथि , \nशास्त्र-ज्ञान या कमण-काण्ड में हुनकर दक्षता पर बड प्रश्निािक \nचिन्ह लागल होए िन्हन्ह आ ओ प्रायः असक्षम, अक ु शल पंर्डतक \nिगण में आिैत िथि। श्राद्ध कमण कराए िाला एहेन सभु ब्राह्मर् या \nपंर्डत क े  गुर्ित्ता सुछनत्यित करब अत्यािश्यक अछि जे कोनों नें \nकोनों उपाय सँ अिश्य करए पडत। \nश्राद्ध कमण में जे परमािश्यक िै ओ िीक जे कताण (श्राद्धकताण) क ेँ  \nिाही जे प्रेतात्मा क े  सभु सुकमण क ेँ  अपन चित्त में राखख पूर्ण श्रद्धा \nभछक्त सँ श्राद्ध कमण ई छनछमत्त सँ करू जे परमवपता परमेश्वर ओ \nआत्मा क ेँ  अमुक व्यछक्त क े  जीिनकाल में कएल गेल पापकमण क े  \nसाक्ष्य रहल �अकमण या दुष्कमण� क ेँ  क्षमादान द क ेँ  अपन शरर् \nमें लीन क चलये I अक्सर देखल गेल अछि जे कताण में प्रेतात्मा क े  \nप्रथत श्रद्धापूर्ण छनष्ठा क े  अभाि होए िैक जे अक्षम्य िीक I एकरा \nलेल श्राद्ध कमण करिािे िाला पंर्डत-पुरोर्हत सेहो चजम्मेिार अछि \nजे कताण क ेँ  एर्ह विषय पर समुचित मंत्रर्ा - परामशण नर्हिं देलन्हन्ह \nI \nसारांश \nसभु जीि में अंतछनिर्हत आत्मा छनत्यित रूप सँ परमात्मा क े र द्योतक  66 || विदेह  ४३० \nहोइि , मुदा दुष्कमण कराए िाला, पापी लोकछन क े  आत्मा मृत्योपरांत \nकलुवषत भ छनवििकार परमात्मा में लीन होिै लायक नर्ह रर्ह जाइि। \nमरर्ोपरांत प्रेत -योछन सँ मुछक्त आ स्वगण िा मोक्ष प्राप्त करबाक \nलेल ओर्ह कलुवषत आत्माक शुछद्धकरर् अथत आिश्यक भऽ जाइत \nअछि , नर्ह तँ ओ आत्मा प्रेत-योछन िा पुनजीिन मे ही फ ँ चस जाइत \n। एर्हठाम श्राद्ध-कमण क े  बड महत्त्व अछि जे हुनकर शुछद्धकरर् करर \nअलौवकक पि -गमनक कायण सम्पन्न करैत अछि। एर्ह में मुख्य \nसमस्या एक सक्षम आ ज्ञानी कमणकाण्डी क े  अभाि अछि। \nअछिकांश श्राद्ध-कमण कराओल िाला ब्राह्मर् या पंर्डत क ेँ  कमणकाण्ड \nक े  विशेष ज्ञान नर्ह होइत अछि। भारतीय संवििान सेहो एर्ह लेल \nचजम्मेिार िैक , जकर कारर् सनातन िमणक अिनथत भऽ रहल \nअछि। आब क े  एर्ह युग में मानय पडैत जे मनुष्यक दुरािार ि पाप \nक े  दुष्प्रभाि हुनकर अन्तछनिर्हत आत्मा पर सेहो पडैत अछि , जार्ह \nसँ ओ दूवषत आ कलुवषत भ जाएत अछि , आ एर्ह लेल मृत्युक \nपिात लगभग सभु कलुवषत , दूवषत आत्मा क े  श्राद्ध-कमण एक गुर्ी \nपंर्डत द्वारा सक्षम ि उचित रूपेर् करौनाइ अछनिायण अछि।  \n \n-ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) िी एन झा; सेिा छनिृत्त िायुसेना अछिकारी ; \nमुख्य , िायुसेना चिवकत्सा अनुसन्धान प्रोफ े सर, विभागाध्यक्ष ओ \nस्नातकोत्तर परीक्षक (RUGHS िररष्ठ िैज्ञाछनक �F� ि सह \nछनदेशक (डी आर डी ओ) \nसदस्य, Institute of Defence Scientists & Tech (IDST) \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।   विदेह ४३०|| 67 \nपद्य \n \n२.१.जगदानन्द झा 'मनु'- बीसटा हाइक ू \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  68 || विदेह  ४३० \n२.१.जगदानन्द झा 'मनु'- बीसटा हाइक ू \n \nजगदानन्द झा �मनु � \nबीसिा ह ाइक ू  \n१ \nिान सूरूज  \nलटकल कोना क \nजँ ईश्वर नै \n  \n२ \nचसिंगार क े लौं \nप्रभु अहाँ सृखष्टक \nअंग-अंगक ेँ \n  \n३ \nकरुर्ाछनछि  \nवकएक िुप्प अहाँ \nई र्दन देख  \n  \n४ \nएलौं शरर् \nअहाँ शरर्ागत \n विदेह ४३०|| 69 \nशरर् चलअ \n  \n५ \nहे सलहेश \nलोकक करेजामे \nिास अहाँक \n  \n६ \nिंिल मोन  \nहररक ेँ  ढबसरल \nजगमे आढब \n  \n७ \nदेख मैयाक  \nअदभुत चसिंगार  \nमोन जुडेलै \n  \n८ \nआँखखक लाज \nबेि कय खा गेल  \nआजुक लोक \n  \n९ \nमुगाण सस्ता \nिमण बित कोना   70 || विदेह  ४३० \nसाग महग \n  \n१० \nनै अरजब \nगरीब कहायब \nहम्मर मोन \n  \n११ \nगामक भोज  \nजन्म मरनपर \nजीिन भरर  \n  \n१२ \nबाबू ढबसरर \nससुरक ेँ  पापाजी \nनीक िलन  \n  \n१३ \nमोनक सीमा \nखत्तम नर्ह हेतै \nजा िरर जीि  \n  \n१४ \nबारीमे साग \nदुरापर पाहुन   विदेह ४३०|| 71 \nिाहै िै माि  \n  \n१५ \nिुप्पी नीक िै  \nतहन हल्ला वकए \nसब जनै िै  \n  \n१६ \nपररिारमे  \nखटपट वकएक  \nनाम खाथतर  \n  \n१७ \nहम खुश िी  \nतेँ एखन कतेको \nबड दुखख िै  \n  \n१८ \nमायक शौख  \nवपता क े र सपना \nजछगते खत्म  \n  \n१९ \nडीहक मोह \nपेटक आछग संगे  72 || विदेह  ४३० \nजरर गेल िै  \n  \n२० \nअपने मोने \nएतेक विद्वान क े \nएर्ह जगमे \n  \n-जगदानन्द झा �मनु�; मो०न० +९१ ९२१२-४६-१००६ \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३०|| 73 \nMaithili Literature in English Translation \n \n3.1.Lotus Root (Bisandh)/ The Parched Seeds of Lily \nFruits (Bhentak Lava)- Jagdish Prasad Mandal (Original \nMaithili Short Story) Dr Ram Ashish Singh (English \nTranslation) \n \n3.2.Between Two Grindstones/ One Stroke, All \nAccomplished- Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  74 || विदेह  ४३० \n3.1.Lotus Root (Bisandh)/ The Parched Seeds of Lily \nFruits (Bhentak Lava)- Jagdish Prasad Mandal (Original \nMaithili Short Story) Dr Ram Ashish Singh (English \nTranslation) \n \n1.Lotus Root (Bisandh)/ 2.The Parched Seeds of Lily \nFruits (Bhentak Lava) \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n विदेह ४३०|| 75 \n \nDr Ram Ashish Singh (English Translation) \n1 \nLotus Root (Bisandh) \nFor the last four years of drought, the village had lost \nall its colour. The once green land, filled with trees and \ncrops, ponds brimmving with water, and fields alive with \nhundreds of birds, insects, cattle, and goats, now lay \nlifeless. It looked like a silent cremation ground. Everyone \ncarried the same thought in their hearts that the village \ncould no longer survive. And even if it did, it would remain \nnothing but dry earth. For what could the people of a \nland live on if no grain grew to eat and no water remained \nto drink? Would they survive on air alone? \nThe same sacred soil whose glory people had sung for \ngenerations now lay bent and defeated under the weight \nof four years of scorching drought. Yet, amid the breaking \n 76 || विदेह  ४३० \nof hope, tiny new buds of faith continued to sprout. And \nwhy would they not? After all, this was the kingdom of \nJanak, Mithila. The same land where twelve years of \nfamine had once yielded the fruit called Sita. In such a \nkingdom, perhaps, such a miracle mi ght happen again. \nOn one side, the drought carried its deadly arrows; on \nthe other, the arrows of hope kept returning with greater \nradiance. \nEven in such despair, the husband and wife, Doman and \nSugiya, kept their hope of life alive as if it were an \nordinary season. With a spade resting on his shoulder, \nDoman walked ahead, while Sugiya followed behind with \na bamboo basket balanced on her head, filled with singhi \nfish and freshly dug bisandh, the tender lotus roots found \ndeep in the mud. Talking about the small things of life, \nthey returned home from the large pond toward their \ncourtyard. Wiping the sweat from her cheek with her \nright hand, Sugiy a smiled and said, �Why will those \npersons who know how to work for their food and drink \never worry? '' \nHearing her, Doman turned to look at his wife �s face \nbut said nothing. He lowered his eyes and kept walking \nforward. His worry was not about food, but about water. \nDoman owned no land of his own, yet both husband and \nwife were so hardworking that even with nothing they  विदेह ४३०|| 77 \nmanaged to live with dignity. Though skilled in all the \ntasks of a household, Doman had never been bound by \none. Still, whenever work came, in good times or bad, he \nnever refused it. He had no fields, so he could not farm \non his own, but every year he cult ivated ten kathas of \nmadua (finger millet) on a sharecropper �s basis. From \nthat he usually brought home five maunds of grain. \nRaising a madua crop required hard labour. Every day the \nseedbed had to be watered and levelled. At the start of \nthe Rohain (the name of a constellation) month, Doman \nwould sow his seeds along the edge of the big pond. With \nwater close by, irrigation was e asy. The soil there was \ndeep and fertile, so the crop sprouted well. Within fifteen \ndays, the seedlings were ready for transplanting. When \nthe rains arrived around Mirgisra (a constellation), \nDoman would always be among the first to plant his \nmadua, but this year it did not happen. Without rain, the \nseeds withered in the dry soil. Not a single patch of \nmadua grew in the village. \nNor had anyone yet plowed the paddy seedbeds or soaked \nrice seeds. The signs of drought had begun to appear in \neveryone�s mind, yet no one wanted to believe it. People \nkept hoping because the propitious constellations were \nstill delayed, and perhaps the rain would come late. \nBut just as Rohain and Mirgisra constellations had passed  78 || विदेह  ४३० \nin vain, so too did Adra constellation. The season itself \nseemed to be slipping away. By ten in the morning, \npeople returned home from the fields because of the fear \nof the burning wind. Without the madua crop, worry crept \ninto the hearts of Doman and Sugiya. \nThe next day, the two returned from the big pond with \nbundles of old leaves on their heads. On the way home, \nSugiya said, �This year not even a handful of madua has \ngrown. In other years, even on sharecrop we had enough \nto last the whole year. This time even our daily meal will \nhave to be bought.� \nThe bundle of old leaves on their heads dripped with \nwater, soaking Doman and Sugiya halfway down their \nbodies. Wiping the sweat and water from his nose, \nDoman replied, �It is not only we who have lost our \ncrop; no one in the village has any either. If others had \nsucceeded and we had failed, that would have been \npainful. But when no one has anything, why should I \ngrieve alone? What happens to the rest will happen to \nus too. At least we still have the work of collecting old \nleaves for fuel, and what about th ose who do not even \nhave that?� \nHearing her husband �s calm answer, Sugiya smiled \nfaintly and said, �Yes, that is true. But thunder may \nstrike anywhere; who can lift a hand to stop it? This  विदेह ४३०|| 79 \ndrought is the stick of God Himself. What power do \npeople have?� \nUntil then no one had dared to call it a drought. Everyone \nbelieved it was simply God �s play. Some years the rain \ncame early, some years late. Some years too much, some \ntoo little, and sometimes not at all. When the rain came \nearly, the fields flourished and the households prospered. \nWhen it came too late, the crops were half -grown, \nstunted, and weak. \nWhen even the Hathiya constellation passed without rain, \neveryone began to accept that this year would be a \ndrought. From the unplowed and unseeded fields, clouds \nof dust rose into the sky. There was no trace of grass or \ngreenery anywhere. Yet could people  simply give up? \nNever. The villagers of Mithila had long learned to live \nwith their chests out and backs unbent; they would not \nshow defeat. \nPerhaps, they thought, Lord Indra was saddened by \nsomething and had turned away in anger. He must be \nappeased. Once His heart softened, everything would \nflourish again. With this belief, some began offering food \nto the hungry, others organized kirtans, ashtayams, and \nnavahas. Some performed Chandi yajnas, others Vishnu \nyajnas or worship of Lord Mahadev. Many kinds of \nofferings and rituals began throughout the region.  80 || विदेह  ४३० \nEven the women class started offering goats and kids to \nthe goddesses, Kamla and Kosi. If their mercy were \nawakened, they believed, there would be floods instead \nof drought. The ponds, lakes, meadows and hollows would \nbe filled again. The drought would van ish, and even the \nhalf-starved fields would yield grain once more. \nSeeing the stubborn dry season continue, Nengra Kaka \nstopped money-lending. He understood that this drought \nwould cause starvation the next year. But Bouki Kaki, his \nclever neighbour, lent her rice at twenty percent interest. \nHer stock was small to begin with, only enough for a few \nmonths, yet it always lasted until the festival season. \nBouki Kaki �s lending business usually began around \nMatr-Navami and Pitri -Paksha and grew busy through \nthe months of Durga Puja, Kojagara, Diwali, Govardhan \nPuja, Bhardutiya, Chhath, and Sama. By the time Sama \narrived, her earnings were plentiful, for she would not \nonly offer newly beaten rice to the goddess but also \nshare it with others. By then, the new paddy would be \nripe in the fields. \nBut this time Bouki Kaki failed to realize that a true \ndrought had arrived. She kept nothing for herself to eat. \nLike the poor farmers who had no harvest, Bouki Kaki, \nthe moneylender, was also left with nothing. \nBy the time the month of Aghan came, worry spread  विदेह ४३०|| 81 \nthrough every household, what they would eat and what \nthey would feed their cattle. Usually by the end of Kartik, \npeople had already arranged food and fodder both for \nthemselves and their livestock. But this year, except for \nNengra Kaka, everyone �s supplies had been spoiled. At \nlast even the rice seeds stored for planting were pounded, \ncleaned, and eaten. \nThere was no hope of growing rice that year. Even if it \nrained now, sowing or transplanting would be impossible. \nSuddenly everyone realized the truth, and fear began to \nsettle deep in their hearts. As time passed, anxiety spread \nlike weeds. Hearths went co ld. Time stood before them \nlike a gaping demon, mouth wide open. \nWorry turned into illness. Every morning, sounds of \nquarrels and crying children echoed through the village. \nWomen began calling their husbands lazy and unlucky; \nmen called their wives witches. Their fights rose with \nthe cries of the children until the who le village seemed \nto dance in misery. \nYet, even in such a time, Doman and Sugiya remained \nuntouched by fear. They had already begun their trade \nin puranik leaves (a water plant) used as food plants \nsince Judeshital (a Mithila festival) and that small \nbusiness was going well. The big pond covered fifty-two \nbighas of land, full of puranik plants. The market too  82 || विदेह  ४३० \nwas good, buyers came from Nirmali, Ghoghardiha, and \neven old and new bazaars of Jhanjharpur. \nSugiya worked alone, yet she sold plenty. People who \nbought the dried leaves ranged from sweet -makers and \nsnack-sellers to those arranging feasts and ceremonies. \nBecause of this, they managed to make a living every \neight days. \nAll day long Doman gathered leaves, tearing them off \nand piling them up. Sugiya would tie the bundles neatly \nthe next day, and on the third morning she would take \nthem to the market by cart. The leftover leaves were left \nby Doman to dry, because even dried  leaves fetched a \nprice. \nReturning from Nirmali after selling her load, Sugiya said \nto her husband, �This drought has turned in our favour.� \nHearing that, Doman smiled and asked, �How is that?� \n�All the traders have bought up their stock, � she said. \n�The ponds in every village have dried up, and people \nhave stopped collecting leaves. Only our bundles are \nreaching the market now. As soon as I unloaded the cart \ntoday, the shopkeepers crowded around. Everything was \nsold in a flash.� \nDoman replied, �You should have raised the price. You \ncould have doubled what you earned.� \nSugiya said, �I�ll do that next time. Anyway, now the  विदेह ४३०|| 83 \nbarries too are getting ripe, aren�t they?� \nDoman nodded and said, �A few of them have ripened. \nLet�s wait another five days before picking them, as we \nwill have to pick and so choose among them.� \nBy the third year, only one large pond and five wells in \nthe entire village still held a little water; the rest had \ngone dry. The big pond at Andaha was sacred, for it had \nbeen dug by divine hands. No one else could have made \nit. That was why every family took their sons there to \nbathe before weddings, and why, during Chhath, people \noffered prayers there with raised hands. \nThe very earth of this region is strange, solid clay, like a \nburied hill. Five hundred feet down there is neither a \nspring nor a trickle of water. Just dense soil. That is why \nno hand pump or tube well works in the village. People \nmust go to neighbouring villages to fetch water. \nThe livestock had perished. Some people sold their cattle, \nothers watched them die for lack of water. More than \nhalf the trees had withered away. Birds and insects had \nvanished. The very people who once held seven weddings \nin a season to the sound of brass bands were now either \ndead or missing. Half the village had fallen ill. Yet the \nstubborn few still refused to leave. The men had gone \naway to earn a living in distant towns, but women, \nchildren, and the lower communities remained behind,  84 || विदेह  ४३० \nclinging to the empty village. \nWhen the ponds and wells began to dry, people started \ndigging new wells around the large pond, each family \nmaking its own. There was still a little water, though not \nenough to meet everyone �s need. The three years of \ndrought had left the whole region exhausted, yet for \nDoman and Sugiya it was still their only way to live. \nTheir work remained the same as before, but the income \nhad fallen to less than half. \nAs land prices dropped across the village, Doman \nmanaged to buy a small piece of land. Sugiya, however, \nwas not pleased. She feared the drought would continue, \nleaving the fields barren. �What is the use of buying \nland,� she thought, �when there will be no grass for \nthe cattle and no water for the crops?� \nBut Doman held onto hope. He believed that just as a \nbarren woman can one day give birth, the dry fields too \nwould revive when the rains returned. After all, this was \nMithila, the land of sages and seekers, where people had \nlong believed in sacrifice for t he welfare of all living \nbeings. The elders had known well that rain alone could \nnot be trusted; that was why they had built eighteen \nlarge ponds, twenty-seven wells, and countless irrigation \npits across the plains. They had ensured their own supply \nof water for the worst of times.  विदेह ४३०|| 85 \nFor three years Doman and Sugiya lived in fragile peace, \nbut by the fourth year unease returned. Every pond and \nwell in the village had already gone dry. Only the great \npond still held a little water, and even that had shrunk \nto a corner. Around its edges the earth had cracked, and \nin the middle only a few patches of lotus remained, \nsurrounded by thick, thigh-deep sludge. It was dangerous \nto step into; one sank immediately. \nHelpless and weary, Doman began to lose heart. He \nthought, �If everyone else has left, perhaps I should go \ntoo. There is no sense dying slowly here. Life must be \nsaved first; when the time changes, I can always return. \nAnd if not, then let fate take me wherever it will.� The \nvillage had emptied, the people were scattered, and \nDoman, standing in the silence, began to prepare himself \nto leave as well. \nSeeing her husband troubled, Sugiya asked softly, �Is \nsomething wrong? Why do you look so downhearted?� \nDoman lifted his eyes toward her but quickly lowered \nthem again. Sugiya repeated, �Are you feeling unwell? Is \nit your body, or your mind?� \nRaising his head again, Doman said, �My body is fine, \nbut my heart feels heavy. The hopes that kept me going \ntill now are all gone. I see no sign of anything ahead. \nWhat can I do now?�  86 || विदेह  ४३० \nSugiya replied, �Nothing happens by our will. The same \nGod who gave us life and speech will also give us food. \nWhy worry so much?� \nDoman said, �Everything is gone. This beautiful village \nis dying. Only dry soil remains. Shall we dig the earth \nand eat it? How long can one live without food or \nwater?� \n�Stop worrying,� said Sugiya. �Whatever is written will \nhappen. For now we still have food and water. As long \nas this earth holds grain and water meant for us, we will \nfind it. When our time ends, who can stop it? So why \ntrouble your heart?� \nSaying this, Sugiya turned toward the hearth and began \nto prepare the meal. \nListening to her, Doman thought to himself, �I fear \ndeath, but she does not. She seems ready even for that.� \nThen another thought rose in him: life and death have \nalways wrestled with each other; to retreat from that \nstruggle is cowardice.The man who is coward should not \nlive in the world in the hope of better life. Looking at \nhimself, Doman felt as if he had lo st the very path of \nliving. That was why the weight of worry pressed so hard \non his heart. \nHe took a pinch of tobacco, mixed it with lime, and \nplaced it in his mouth. As the taste spread, his thoughts  विदेह ४३०|| 87 \ngalloped like a horse through memories of his parents \nand ancestors. His mind wandered far, then circled back \nto his mother. He remembered the life he had spent with \nher, and her words about a drought when he was ten \nyears old. \nThe memory of that old drought brought before his eyes \nthe image of the big pond, the lotus roots glistening in \nthe mud, and the fish hiding in its dark water. For a \nmoment he sat still, lost in the quiet pull of those \nmemories. \nHe remembered then that in the same old pond �s bed, \nlotus roots still grew beneath the mud. Just like the yam \nthat lies buried under the soil, bisandh, the root of \npuranik plants lies buried under the pond bed. Words \nescaped his mouth before he knew it. \n�By God! In that fifty-two bigha pond, how many lotus \nroots there must be! And there will be fish too, singhi \nand mangur hiding in the pits.� \nTwo gains in one plan. As the thought brightened his \nmind, Doman called out to his wife, �God is truly great. \nJust as He created countless creatures, He also arranged \ntheir food.� \nHearing this, Sugiya was startled. She could not make \nsense of his sudden excitement and stood staring at him, \nher mouth half -open. Doman looked at her and said,  88 || विदेह  ४३० \n�Put out the fire. We�ll go out and eat after we return.� \nHis enthusiasm made Sugiya uneasy. She thought, �Has \nhe lost his senses? A moment ago he looked half -dead, \nand now he is so alive.� Unsure what to say, she stood \nsilently. \nDoman spoke again. �Didn�t you hear me? First put out \nthe fire, bolt the door, and take a basket. Come behind \nme. '' \n�Where?� she asked. \n�To the big pond.� \n�For what?� \n�Food lies buried there, waiting for us in this drought. \nCome, we�ll dig it out.� \nWithout more questions, Sugiya covered the hearth, \nbolted the door, took the basket, and stood ready. Doman \nlifted his spade, and the two set out, he walking ahead, \nshe following behind. \nWhen they reached the pond embankment, Doman \npointed toward the dried basin and said, �All that dried \nbelly of the pond is full of food. There will be no shortage \nto eat or to drink. As the water goes down, we �ll dig \ndeeper wells. Where the old lotus stalks have dried, there \nbeneath them the bisandh will be growing thick as \nropes.� \nStepping into the pond bed, Doman measured three paces  विदेह ४३०|| 89 \nsouth to north and three east to west, marking the \nground with his spade. It covered roughly one dhur. At \nthe northern and eastern corners he struck the earth. \nThe soil was so hard that the spade barely entered. He \nstruck again with more force, but still i t did not sink. \nLooking ahead, Doman guessed that the earth farther on \nmight be softer and easier to dig. His heart leapt with \nhope. Moving forward, he said cheerfully, �Hey, look here, \nwoman, am I not a man? See, even the soil refuses to \nyield to me. You are my better half, try striking it a few \ntimes yourself.� \nSugiya laughed. �First wear my bangles and sari and give \nme your dhoti. Then I�ll show you how to dig.� \nSmiling, the two moved ahead together. A few steps \nlater, the soil indeed felt softer. Doman struck with the \nspade again; the ground yielded. Measuring another dhur, \nhe began to dig. On the sixth stroke the tip of a lotus \nroot appeared. \nSeeing it, Doman shouted with joy, �Look! This is the \nbisandh!� \nSugiya replied, �Just from that tip you cannot tell. Dig \nthe whole thing and show me first.� \nHer words made Doman cautious. He feared that if he \ncut too deep, he might slice the root in half. Holding the \ntip gently, he bent down and began loosening it with his  90 || विदेह  ४३० \nhands. It did not budge. Shifting a little aside, he struck \nagain with the spade. The next stroke revealed one full \nroot, then another, and then a third. \nTogether they dug all three out, staring in wonder at \nwhat they had found, white and shining, round and \nsmooth like polished bamboo, thick and long as an \nelephant�s tusk, each about a hand �s length or more, \nweighing nearly half a seer. \nWhen Doman looked toward his wife, he seemed to see \nhis life of fifty years spread before him. When Sugiya \nlooked back at her husband, she saw the red glow of \nvermilion in her parting and the soft music of her \nbangles. \nCarrying a basket full of fresh bisandh and four seers of \nsinghi fish, the two of them�Doman and Sugiya�walked \nhome together, their faces lit with quiet joy. \n2 \nThe Parched Seeds of Lily Fruits (Bhentak Lava) \nThe memory of the last flood still makes the body \ntremble. Every hair stands on end. The terrifying sight \nof that deluge begins to dance before the eyes. Water \nraced faster than a horse. The flood was no minor one, \nnot a young but an old one, an ancient and fierce spirit \ndancing in wild rhythm. There was no longer any sense \nof what was a big stream and what was small; each  विदेह ४३०|| 91 \nmerged into one vast sea, erasing familiar boundaries. \nWherever the eye turned, muddy, swirling water spread \nendlessly, flowing southward with unstoppable force. \nMany villages and houses disappeared, leaving people \nhomeless. Wells, ponds, borings, and hand pumps all sank \nunder the flood. The sight was so dread ful that people, \ntrembling with fear, grew thirsty but found no water fit \nto drink. Life and death stood face to face, mocking one \nanother. Houses collapsed, granaries crumbled, and the \nstored grain was ruined. Along with the falling homes \nperished cattle, trees, and crops alike. \nTying together the few clothes and utensils left, Musna \nbundled everything into a sack, set it on his head, and \nfastened two strings of straw around his own waist and \nhis son�s. Holding his little daughter Dukhni close to his \nchest, he and his wife Jeebchi walked toward the high \nmound beside the pond. \nThat mound had once been a wild patch of weeds, thorns, \nand a public latrine area where snakes and insects made \ntheir nests. Now the flood had turned it into their refuge. \nAs shadow never leaves a man in sunlight, so the rain \nrefused to leave the flood. Below, the water surged with \nfull strength; above, heavy drops kept falling. By the \ntime Musna reached the mound, twenty or twenty -five \nfamilies had already arrived there wit h their children,  92 || विदेह  ४३० \nbelongings, and livestock. \nFinding a sloped spot near the edge for convenience, \nMusna placed his bundle down. He broke branches from \na nearby tree to make a frame and began to tie them \ntogether. He tested the structure once, felt unsure, and \nthen rebuilt it carefully, smoothing it with his hand until \nit felt right. Pleased with the solid spot they had found, \nMusna and Jeebchi unpacked one sack, drove four \nbamboo poles into the ground, and tied them with straw \nropes to form a shelter. On the other sack they spread \na mat, settled the c hildren, and placed their few \nbelongings safely around them. \nWhen worry dried their faces, both of them fell silent. \nOn one side they kept watching the two children, on the \nother they stared at the roaring flood. With hands \npressed to their foreheads, Jeebchi and Musna muttered \nprayers to the river goddesses, Kosi a nd Kamla in their \nhearts and begged for their lives. The children sometimes \nlaughed at the flood and sometimes shivered with cold. \nAt the speed of the water a house loosened and began \nto slide; Musna grabbed a bamboo pole and a clump of \nbrush and ran with them. The current threw up splinters \nand for a moment it was hard to tell which way the \nhouse would tilt. With utmost care he fixed five poles in \nthe ground hurriedly. Slowly the house came and wedged  विदेह ४३०|| 93 \nitself on the poles; seeing the house lodged there, he \ncalled out and ordered his wife, �Bring a sickle quickly. \nCarry the household things as they are and go.� \nA dog had also been carried away on the roof of the \nhouse. Hearing people mutter, the dog leapt and climbed \nup to the mound. Where Musna had planted the pole for \nthe shelter, a snake suddenly lunged and bit him on the \nhand. The leg stuck into the mud could  not bear the \nhome�s weight. All five legs sank into the water. The \nhouse collapsed. Musna wailed loudly, shouting and calling \nfor help, �People, run! Run, someone, the snake has \nbitten me.� \nHearing Musna �s cry, Jeebchi also started to convulse \nwith tremors. As the convulsions began, he cried out, \n�Oh Dukhni �s mother, the snake has bitten me. The \npoison has spread across my chest. Only a little remains \nto touch the throat. Show me the children for a moment. \nNow I will not survive.� \nJeebchi shouted and seized the arm of her husband \ndragging himupward. They reached the mound �s slope, \nand when they tried to step up, both of them slipped \nback and tumbled down to the lower edge. Both were \nsoaked through and more drenched, yet still they \nscrambled upward. Once on the mound, Jeebchi pulled a \nscrap of cloth from somewhere and presse d it against  94 || विदेह  ४३० \nthe wound. There was not a single person in the village \nwho could draw out snake poison. But Roudiya had \nlearned how to suck poison during the autumn festival. \nEveryone began to search for Roudiya. \nRoudiya had gone to the embankment to catch fish with \nhis net. Someone called him. Roudiya set the net aside, \nwashed his hands and feet by the bank, and came to \nMusna saying, �Brother, my sucking is not perfected yet \nbecause I have not bathed in the Ganges even now. Still, \nI will try to draw the poison.� \nRoudiya brushed the ground clean before Musna and \npressed his lips to the spot to draw the poison. Everyone \nwatched him. But nothing happened. The sucking did not \nwork. Because of the flood, it was impossible to summon \na healer or a poison -sucker from another village. People \ngrew hopeless. Beating her chest, Jeebchi wept and called \nupon the gods and goddesses, making vows of offerings. \nYet since the snake that had bitten Musna was a blind \nsnake, the poison had not spread. \nMeanwhile the villagers began to move about. The old \nand the young, men and women, gathered at the edge \nof the pond, carrying small earthen lamps filled with raw \nclay and mustard oil. They offered them to the goddess \nKamla, singing evening hymns. The child ren shouted in \nchorus. Among them Lukhia promised an offering to  विदेह ४३०|| 95 \nKamla Maharani, one seer of sweet pudding. By the next \nevening everyone had finished the songs and returned \nhome. \nThe flood raged for five straight days. But as dawn broke \non the sixth day, the water began to fall. Floodwater \ncomes with a roar and goes the same way. \nBy dusk the water drained from the courtyards and fields, \nthough puddles and silt remained. From the seventh day \nonward people started rebuilding their homes. As soon as \nthe flood receded, many set out again toward the cities \nin search of work. Not a grain of paddy was left in the \nvillage, and the fields could not be replanted. The \nhaystacks and stores of straw had been swept away \nwithout a trace. The husks of wheat rotted into dung in \nthe mud. Cattle suffered even more than humans. People \ncut down leaves o f mango, bamboo, and other trees to \nfeed them. From other villages they bought and carried \nbundles of fodder and husk. Yet the livestock died \nhelplessly. Those that survived grew thin like dry sticks. \nThen, as if to deepen the misery, diseases of every kind \nspread among them, some had hoof disease, some \ndysentery. A few families gave their remaining cattle to \nrelatives in other villages for safekeeping. \nAfter four days the local official arrived. Srikant, \nexhausted like a half -dead man, sat on the veranda  96 || विदेह  ४३० \ndrinking tea after smoking bhang mixed with tobacco. He \nbrooded bitterly: the moneylender has left, but how will \nwe ourselves survive the year? All the paddy was eaten \nup. A great mistake it was not to save even one basketful. \nYet what difference would one basket make? Who would \nhelp whom? People are right when they say everyone \nmust live on his own strength. Even the neighbour �s \nstored grain has sprouted and spoiled. If someone comes \nto the door, I will show it. But I too am in need, where \nwill I find more ? The rice in the granary is all that \nremains. Not a single handful of paddy is left to give \nhope for the winter crop. Cultivation will not restart now; \nthe next harvest can only be hoped for in the coming \nseason. Those who buy and sell daily will manage, but \nwhat will people like us do? \nWhile sipping tea, Srikant felt a lump in his throat. He \nremembered, �Father used to say, if someone comes to \nthe door asking for two seers or two handfuls, do not \nturn them away. That is how Lakshmi visits.� \nSeeing Jeebchi approach, Srikant called out to her. All \nyear long she had ground grain for others and earned her \nkeep that way. In the village she was the most skilled \nat pounding rice and chura. \nJeebchi smiled and said, �Why are you so gloomy, uncle, \neven if you have so much? Will I die when I have  विदेह ४३०|| 97 \nnothing? '' \nHearing Jeebchi, Srikant replied in a rough voice, �If \neverything had been swept away by the flood and we \nourselves had perished, that would have been better. Now \nwhen we have survived, we have to suffer the misery. '' \nJeebchi, smiling, said, �Why worry so much in a single \nflood, uncle? Whether it is better or worse, the days will \npass.� \nMusna sat on the embankment smoking his pipe. He \nground his teeth and thought to himself: the months of \nAghan and Pus used to pass with bare hardship. We \nwould save ten seers and manage somehow. Those \nsavings are gone. Not a single sack of paddy remained \nanywhere in the village, nor a single rat to be found. \nThen another thought struck him as he drew on his pipe \nand exhaled smoke: if only he could get a bowl of rat \nand the grey rice porridge in the cold months, what \nbetter comfort could there be? Such food would be \nenough to satisfy even the poorest. Oh God, y ou have \ntaken the poor man�s happiness away. \nMusna�s first name was Makshoodan. But people began \nto call him Musna for his love for a rat and rat's alley. \nJeebchi was cooking flatbreads on the courtyard stove. \nMusna returned from the well with a pot of water for \nthe cooking and sat down to watch the fire.  98 || विदेह  ४३० \nJeebchi took a piece of bread and salt from the tin box \nand placed it before her husband. Noticing the children�s \nhunger in the yard, Musna made a loud, urgent noise. \nHearing his father�s call, Dukhba came running, washing \nhis hands and feet as he entered, and sat down to eat. \nFather and son began their meal together. From beside \nthe hearth, Jeebchi smiled and said, �Everyone talks, \nbut only those with skill will live. Just look around here, \nevery house has its own tale of loss. Everyone cries and \ncomplains.� \nChewing his bread quickly, Musna looked at her and said, \n�So many fish have floated in with the flood that the \npits and ditches are full and splashing. If only the water \ngoes down a little, as soon as it settles we will start \nfishing. We will eat some and sell some. At least a few \ncoins will reach our hands.� \nThinking of her own natal village, Jeebchi began to speak. \n�In my father �s village the Gandak comes from the \nwest and the Kosi from the east. Every year the floods \ncome, but the stream between them keeps turning and \ntwisting. The whole village used to shine with water like \na lake in the month of Sawan. Only one patch of fallow \nland stayed dry like an island. On that patch everyone \nbuilt huts for the rainy season. By the time Kartik came, \nthe fields would begin to dry, and afterward people would  विदेह ४३०|| 99 \nstart cultivation. In the deep low fields and marshes, the \nlily fruit (bhent) plants would sprout and grow thick. By \nthe month of Aghan they were ready for harvest. We \nwould pluck the bhent pods, take out the grains, dry \nthem, and roast them into lava. There would be enough \nto eat and to sell. Tomorrow I will go to Girhat uncle \n(landlord) and ask him to give us the bhent that has \nsprouted in the corner field.� \nUntil now Musna and Jeebchi had earned their living by \npounding rice and flattening chura with the hand-pestle, \nbecause there was not a single small machine or mill in \nthe village. Most families kept their own mortar and \npestle. Musna too had his for pound ing rice. Everyone \nagreed that Jeebchi made the finest, cleanest rice. This \ntime the rice mill would not work, but in the flood so \nmuch bhent had drifted in from other villages that the \nwhole field was covered with its creepers. Jeebchi kept \nher thoughts to herself, not revealing her plan to anyone. \nEvery day during her bath she went to the field to look \nat the bhent. The broad leaves had covered the land. \nWithin a few days buds appeared and began to bloom. \nSeeing the flowers, Jeebchi wondered whether such a \ngarden might belong to Lord Indra himself. \nWithin five days the entire field burst into bloom. Soon \nthe petals began to fall and the lotus pods hidden  100 || विदेह  ४३० \nbeneath began to appear, round, green, and shining. \nWatching them, Jeebchi could almost see her future \ntaking shape. Sitting quietly at the edge of the field she \ndreamed that this year she would buy a fine buffalo. If \nthe lotus harvest did not yield enough for a buffalo, she \nwould buy two cows instead. That would be their own \nwealth. She would graze them well and care for them \ntenderly, and from them their livelihood would grow. \nAll her life she had earned her living by pounding grain, \nbut this year she felt that Kamla Maharani and Kosi \nMaharani had finally blessed her with compassion. \nQuietly, in her heart Jeebchi touched the feet of Kosi \nand Kamla. As soon as she touched them, thoughts rose \nin her mind: if I had my own wealth and worked hard \non it, no poor fortune would steal my happiness. I would \nbuild a strong house, arrange my children�s marriages. I \nwould have grandchildren, and as long as I live I would \nbe less dependent on others. Now everyone is helpless. \nIf you do something, everything is possible; without doing \nanything, nothing will happen. \nSeeing the ghangar tree, Jeebchi thought that if she \nuprooted some of the trees between the rows, the vines \nwould crawl over and the pods would become plump; even \nwith the scattered trees left, the pods would be plentiful \nand good. Income could start right away.  विदेह ४३०|| 101 \nFilled with hope, Jeebchi began to clear the bhent plants. \nBut the effort of pulling up the vines tired her so much \nthat her back began to hurt and she stopped. Before \nlong the pods began to redden. Flowers followed, then \npods- tender, clean, round, and green. Seeing the healthy \npods Jeebchi knew they were ready to be harvested. From \nthe next day she planned in her heart to begin picking \nthe pods. \nAt dawn the next morning Jeebchi baked flatbreads for \nthe children and the two elders. They finished eating, \npicked up a plastic sack, and set out to collect the pods. \nThen a thought struck her: we can put the pods in the \nsack, but how will we dry them if they are wet? Where \nwill we put the pods once we pick them from the water? \nGood sacks are not our own. What should we do? \nQuickly Jeebchi tore an old saree and stitched two small \nsacks. She put the sacks into one bigger bag and left \nthe courtyard with both children and the two elders, \nheading toward the field. \nThe colour and shape of the pods delighted Jeebchi. But \nignorant of the work �s realities, Musna argued and \nhesitated. When they reached the edge of the field, \nwhich had dried up, they placed the children, the bags, \nand the food at the higher strip and, wading into the \nshallow water, the couple began to pick the pods.  102 || विदेह  ४३० \nAs she stood in the water, Jeebchi �s sight was drawn \nto the pods dancing on the surface like coins found by \nchance. Her heart leapt with joy. Without a pause, she \nbegan to pluck the pods eagerly with both hands. Seeing \nthe plump pods, Jeebchi told her husband, �Break off \nthe pods near the roots; leave the flimsy ones for now. \nWe will pick them later.� \nAs soon as the sacks were full, Jeebchi climbed up and \nplaced them in the larger bag. Musna did the same. When \nboth bags were full, Jeebchi said to her husband, �Rest \na little tomorrow. Bending in the water must have hurt \nyour back. You stay here; I will go and bring what I left \nin the yard.� \nJeebchi picked up one bag and left for the courtyard. The \nload was heavy from the water and the wet things, yet \nshe hardly felt the weight. After all, this was the \nbeginning of their assets. She put the bag down on the \nraised platform and went back toward the field. Then \nshe told her husband, �I will carry the bag. You look \nafter the two children and the bucket.� \nCarrying the bucket in one hand Musna walked ahead \nalong with the children and Jeebchi followed with the \nbag on her head. After moving a short distance, Jeebchi \nsaid to her husband, �God has taken our sorrow away.� \nBut Musna did not feel the same joy hearing his wife  विदेह ४३०|| 103 \nsay that. Back in the yard, Jeebchi set the first bag \ndown and placed the second beside it, then began to \narrange for cooking food. On the fourth day, while they \nwere harvesting the first load of bhent, Musna felt a \nsharp pricking in his arm. At first he did not understand. \nWhen the prick turned into a swelling and began to bleed, \nhe noticed what it was. Seeing the leech (blood-sucking \nworm) Musna �s heart sank. He began to tremble. He \ncried out loudly to his wife, �Oh my God! It has drawn \nall the blood from the body. What sin have we committed \nthat we fall into this misfortune? First the flood \ndestroyed us putting us on the verge of starvation. Now \nthe leech has sucked all my blood. If this continues I \nwill fall into the water.� \nJeebchi, gnoring her husband�s words, kept picking the \npods while thinking to herself, �He pretends to cry as if \na cobra has bitten him. How will he run the family?� \nWhen the two sacks were full, Jeebchi came to Musna, \ntook the bug in ber hand and tied it in a weed. But blood \nkept trickling out from where the bug had sucked \nblood.  Jeebchi pressed it with her right thumb. After a \nlittle while the bleeding slowed and clotted. She returned \nto the water to continue picking pods while Musna sat \ndown. After some time Jeebchi said, �Come now, \nnothing more will happen.�  104 || विदेह  ४३० \nHearing Jeebchi, Musna said, wiping his eyes, �This \nwoman is trying to kill me. She wants me to die. If I \ndie, she will marry another person.� \nLooking at the two children, Musna added, �But what \nwill become of these kids? Will they not die of hunger?� \nJeebchi smiled at her husband and said, �If you will not \nbreak the pods, then do not. Sit there and watch the \nchildren play.� \nAfter filling both sacks, Jeebchi carried them to the \ncourtyard. Musna followed, bringing everyone along safely. \nOnce home, Jeebchi lit the fire and cooked a meal. The \ntwo children and the couple ate together. After eating, \nshe began to split open the bhent pods with a sickle and \ntake out the seeds-red, round, and full. Musna also joined \nher. The two children sat nearby, rolling two pods and \nplaying. \nJeebchi piled the seeds carefully on a mat. After a while, \nMusna felt like smoking his pipe. He went to the hearth, \nlit a fire, and began to smoke. Seeing the growing heap \nof seeds, Jeebchi wondered where they would store them. \nAs she thought, a memory of her mother�s home came \nto her mind, and she smiled. \nSeeing her smile, Musna asked cheerfully, �Hey woman, \nwhat treasure have you found that makes you smile like \nthat?�  विदेह ४३०|| 105 \nJeebchi changed the subject and said, �It is already dark \nnow. Tomorrow morning I will dig a pit near the yard and \nspread a mat over it. We will keep them there.� \nThe next morning Musna dug a round pit like a lidless \npot. Jeebchi cleaned and dried it. Into that they placed \nthe bhent seeds to dry. Musna covered it from above \nwith a mat. \nAfter a month of work, Jeebchi �s courtyard was full of \nbhent seeds. Since it was an unknown grain, there was \nno fear of theft. Seeing the courtyard filled, Jeebchi �s \nheart leapt with joy like the waves of the sea. Her eyes \nglistened as she smiled toward Musna. Seeing his wife \nsmile, Musna frowned and said, �You laugh at me. Laugh \nas much as you can while you live. When God finishes \nHis work and you die, then your laughter will amuse the \ncity folk.� \nBut Jeebchi paid no attention. Her mind was overflowing \nwith happiness. She began planning how to roast the \nseeds into lava. For roasting, she would need a large pan, \nand a big bowl for keeping sand.She would make the \nfrying sticks herself out of bamboo an d bring the sand \nfrom the riverbank. When she went to the potters� place, \nshe would look for a heavy slab to make the pan. For \nheating the bowl, an ordinary earthen stove would do. \nShe would also need a small ladle because the sand could  106 || विदेह  ४३० \nnot be handled by hand alone. For that a wooden holder \nwould have to be fixed in it too. She would manage all \nthat. Turning to Musna she said, �For roasting the lava, \nwe will also have to arrange some fuel.� \nThe word 'lava 'filled Musna �s heart with pleasure. \nSmiling, he said, �I will go now and bring some dry \nbranches from Girhat uncle�s orchard. I will collect both \ndry and half-dry wood by evening.� \nAll day long Jeebchi and Musna arranged everything they \nhad gathered. As soon as dusk fell, Jeebchi began \nroasting the bhent seeds into lava. She had lit two \nhearths, one held the pan and the other the bowl. In the \npan the bhent grains roasted, and in the bowl the sand \nwas heated. After roasting the first batch, Jeebchi \nsprinkled a pinch of it on the fire as an offering and \nstarted the second batch. The new lava puffed perfectly, \nand the sight filled her with excitement. She placed the \nfirst batch in a tray  and offered it to the children and \nher husband. \nSeeing the bright white grains, Musna thought silently, \n�This woman is truly skilled. May God give such a wife \nto everyone? I realize now that what I never understood, \nI am tasting today. To feed one �s children is no small \nthing. Through women like her, even society can \nchange.� The fragrance of the roasted lava spread  विदेह ४३०|| 107 \nthrough the eastern breeze and filled the whole village \nwith its aroma. Women from nearby houses came one by \none to buy some lava. But Jeebchi gave the same answer \nto all, �First I will feed Girhat uncle, then anyone else.� \nAll afternoon Jeebchi kept roasting lava. Two baskets \nwere ready. She stored both inside the house and covered \none with a saree. Then she told Musna, �I am going to \nGirhat uncle. You stay here in the yard.� \nBalancing the basket on her head, Jeebchi set out for \nSrikant�s house. Seeing the basket, Srikant smiled and \nteased, �You look happy, Lakshmi Maharani. What \ntreasure are you carrying there? Let me see.� \nIgnoring the question, Jeebchi smiled and went to the \ncourtyard where Girhat �s wife sat. Placing the basket \nbefore her, she said, �Aunt, make a little sweet from \nthis later, but for now mix some salt, pepper, and oil and \nfry it. I will take it to uncle.� \nTaking the bowl of roasted lava, Jeebchi went to the \ndoorway and placed it before Srikant. The lava shone \nwhite like pearls. He looked at it carefully. Jeebchi said, \n�Uncle, do not just look. Take a handful and taste it. It \nis bhent lava.� \nSrikant took a handful and tasted it. The softness and \nflavour delighted him. He called to his wife in excitement, \n�We had never known such a wonderful thing. Blessed  108 || विदेह  ४३० \nis this woman from Kamalpur, whose skill and wisdom \nhave brought such a lost treasure to light. She is a true \ngoddess of the poor. Go, bring a set of saree and blouse \nfrom the chest. We will dress Jeebchi before she leaves. \nShe is the goddess of the humble.� \nFrom that day on, Jeebchi kept roasting lava daily, and \npeople came to her courtyard to buy it. In fifteen days \nshe had gathered all the coins she had earned and \ncounted them carefully before Musna. \nSeeing the money, Musna�s heart leapt. Laughter burst \nfrom his mouth. He looked straight at Jeebchi and began \nto count the bright coins with trembling fingers. \n  \nEnglish Tranalation: Dr. Ram Ashish Singh \nDr. Ram Ashish Singh is the former principal and head \nof English department, H.P.S. College, Nirmali, a \nconstituent unit of B.N. Mandal University, Madhepura \n(Bihar). Born on 5th June, 1950 at Biraul (Darbhanga) \nand obtaining his M.A (English) and Ph.D. degrees from \nL.N. Mithila University, Darbhanga he joined Nirmali \nCollege, Nirmali (now H.P.S College, Nirmali) as a \nlecturer in English in 1973 and retired from the service \nas the principal of the college in 2015. He got his Ph.D. \ndegree in 1992 on his thesis �The Central Ethos of R.K. \nNarayan�s Major Novels. � Later he guided and  विदेह ४३०|| 109 \nsupervised Sri Ram Sudin Yadav �s research work \n�Contributions of Wilfred Owen to Modern Poetry: A \nCritical Re -assessment� and Sri Virendra Prasad \nYadav�s thesis named �A Comprehensive Critical Study \nof Voice of Feminism in the American Women Poets \nDuring 20th Century. � He has to his credit the \npublication of a number of articles in reputed magazines \nand research papers in journals. He is blessed with keen \nwriting aptitude. His books 'The Crippled' English \ntranslation of original Maithili novel 'Pangu' and ' Pangu: \nA Brief Critical Review' have received widespread acclaim \nfrom readers. He has written prefaces to a number of \nbooks of literature authored by other writers. Being a \ngood orator, he takes active participation in educational, \ncultural and literary activities. \nOriginal Maithili: Jagdish Prasad Mandal \nShri Jagdish Prasad Mandal is an inhabitant of Berma \nvillage of Madhubani district in the state of Bihar. He \nwas born on 5th July, 1947. After obtaining his M.A. \ndegrees in two subjects he opted to adopt agricultural \nwork (vegetable farming) for his liveli hood and live a \nsocial life. The stereotyped and feudal behaviour prevalent \nin society infuriated him and he started a struggle \nagainst it. Most of his time was spent in dozens of police \ncases and journey to jail. His life remained dedicated to  110 || विदेह  ४३० \nsocial service for about 35 years. After 2000 A.D. he took \nto literary writing. He is unparalleled in his constant \nliterary contributions to Maithili literature. He remains a \ncharismatic writer with his swift penning of about 130 \nbooks. Many genres of Mait hili literature have been \nenriched with his realistic pictorial description of the \nvillage life. He stands as an emblem of renown and \nvitality in the sphere of Maithili writing. He is the only \nlitterateur to be adorned with the honour of so many \nawards such as Tagore Literature Award, Sahitya Akademi \nAward, Videha Samman etc. \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३०|| 111 \n3.2.Between Two Grindstones/ One Stroke, All \nAccomplished- Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n1.Between Two Grindstones/ 2.One Stroke, All \nAccomplished \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n 112 || विदेह  ४३० \n  \n1 \nBetween Two Grindstones \nThe first light of dawn had not yet broken when \nDhirendraji came striding home, his footsteps echoing \nwith a determined dham -dham. The weather was \npleasant. It was the end of the month of Phagun, and \nunlike other years, there had been no cold wave. True, a \nbreeze from the east was blowing, but its gentle pace \nmade it feel comforting. \nOnly half an hour earlier, I had gone out for a walk, to \ntake in the fresh morning air. The paths were smooth. \nThree years ago, a paved road had been built from the \nNational Highway leading into the village, flanked on both \nsides by ponds. The pond on the southern side and the \none on the northern side, where in the last flood they \nhad broken the embankment, had been filled and overlaid \nwith the pitch road. Now, there was no trace of muddy \nslush anywhere. \nBefore that road was made, during the monsoon, so much \nwater would collect in the breached pond that it stayed \nuntil late winter. Even then, it never entirely stopped \npeople from crossing, for they would simply cut across \nthe adjoining paddy fields. There were few motor vehicles \nin the village, so even if water lingered, it did not truly  विदेह ४३०|| 113 \nblock movement. When a Tonga or rickshaw approached, \npassengers would dismount and walk across the field, \nwhile the empty vehicle was pulled over. \nThe field-path crossing belonged to someone or the other, \nand the landowner might protest, but travelers never paid \nmuch heed. This was not a one -time occurrence, it had \nbeen happening year after year until three years ago. \nWhen Dhirendraji reached my house, I was not there. \nUpon inquiry, he learned that I had gone walking toward \nthe south. Taking his younger son along, he set off down \nthe southern road to find me. By the time I was returning \nfrom my walk, I spotted him. Thou gh we were still a \nlittle distance apart, I recognized his face. A thought \ncrossed my mind, why would Dhirendraji come so early \nin the morning? I knew him well enough to greet, but \nwe had no deeper connection. \nStep by step, I moved forward; step by step, so did he. \nAs soon as we met, I greeted him. \n�Namaskar, Dhirendra Bhai.� \nHe returned my greeting with equal warmth. �Namaskar. \nI came here just to meet you.� \nWith a touch of appreciative courtesy, I replied - �It is \nmy good fortune to have your darshan. Let us go to my \nhouse. We can sit and talk at leisure there.� \nDhirendraji walked ahead, and I followed behind. Along  114 || विदेह  ४३० \nthe way, we passed a pond. Around this pond, houses \nhad sprung up on all four sides, and my own home stood \non its eastern bank. Pointing toward it, I said - \n�Dhirendraji, you must have a pond like this in your \nvillage as well. But this one was not dug by the villagers, \nit was dug by a demon.� \nSmiling, Dhirendraji replied- \n�A widow or a demon, neither has disappeared. They still \nlive among us in one village after another, just as they \ndid before.� \nThe way he spoke was as if answering from his own \ninner reasoning, just as I had spoken. Yet his response \nleft me uncertain about what exactly he meant. I kept \nsilent. \nBy then we had reached near my house. At the doorway, \nI said- �Brother, this is the cottage of the poor. So do \nnot trouble yourself with thoughts of honor or dishonor. \nIt is my good fortune that someone like you has come \nto my home.� \nIn a firm tone, Dhirendraji said - �Gopikrishna, there is \nno such thing as fortune or misfortune. It is all part of \nthe human play.� \nI said- �First, have some breakfast and tea. Later, we \nwill sit and talk in peace.� \nDhirendraji replied- �I never eat breakfast in morning. I  विदेह ४३०|| 115 \neat once in the day and once at night. So I will not have \nbreakfast, only tea.� \nInsisting, I said- �You rarely come here, and today when \nyou finally come, you say you will not have breakfast?� \nGrowing serious, Dhirendraji explained- \n�Gopikrishna, I neither have a job that gives me a steady \nincome nor my parents have pension I can rely on. So I \nlive according to the means I earn for myself, and in \nthat simplicity, I find my own contentment.� \nHearing Dhirendraji �s words, I felt convinced that his \nthinking was indeed of a high order. Just then my \nyounger daughter, Kunti, arrived at the doorway carrying \ntea. Picking up a cup from the tray, I handed it to \nDhirendraji and asked- \n�Would you like some water as well?� \nDhirendraji said- �I am not really thirsty, but I will take \na couple of sips.� \nAs soon as he spoke, Kunti placed the tray on the low \nstool, went to the courtyard, and returned with a lota of \nwater and a glass. She poured water from the lota into \nthe glass and offered it to him. After drinking, \nDhirendraji remarked- �Just as the water in your tube \ntastes fresh, so does the water from my own tube well.� \nHe set the glass down on the stool, and we both began \ndrinking tea. After two or three sips, Dhirendraji said -  116 || विदेह  ४३० \n�Gopikrishna, you have not even asked why I have come \nhere.� \nDefending myself, I replied - �Dhirendraji, is that \nsomething to ask? We studied together in high school, \nwe are friends. When a friend comes to visit another \nfriend, how could I ask why you have come?� \nBy the time we finished our tea and set the cups back \non the tray, I had taken out my betel box and begun to \nprepare a paan. Dhirendraji said- �Gopikrishna, I do not \neat paan. You have it yourself.� \nFeigning dismay, I said - �Dhirendraji, here in Mithila, \npaan and makhana are linked with our culture. Why \nshould you neglect it?� \nWithout the slightest change in expression, Dhirendraji \nreplied- �I avoid paan because it damages the teeth. The \ncultural point you have raised will not be upheld merely \nby chewing paan and eating makhana. Culture is like an \nornament of life, something that adds beauty and dignity \nto living. And for that, our attention s hould be \nelsewhere.� \nI asked- �What do you mean, Dhirendraji?� \nHe explained- �There is a saying in our villages that \nloose soil crumbles easily. Petty ideas will not be replaced \nsimply by reciting grand ones. The culture of Mithila is \none of universal brotherhood, yet in recent times we have  विदेह ४३०|| 117 \ndug so many unnecessary pits and ditches that we have \ndamaged the very form of our culture. Like children who \nrepeat the word culture over and over without \nunderstanding it, we get nowhere.� \nI chewed my paan and offered two cardamoms to \nDhirendraji. After placing one in his mouth, he said - \n�Today, in your village, meaning Bansbitti, there is a \nplan to hold a general assembly.� \nUntil that moment, I had no knowledge of this. Whether \nthe idea had just occurred to him or someone had told \nhim earlier, I could not tell. So what could I say? I simply \nreplied- \n�Whatever responsibility you give me, I will carry it out, \nwill I not?� \nDhirendraji said- �Gopikrishna, the public here is asleep. \nThey take pleasure in their slumber, and the looting class, \nlike a mischievous goat kid, keeps patting them on the \nhead to lull them into even deeper sleep.� \nI could not fully grasp his meaning, so I asked - �What \ndo you mean, Dhirendraji?� \nHe explained- �First, people cling to the glories of the \npast, and second, the clever members of the looting class \nencourage this attachment so much that people stop \nlooking at the present altogether. Of course, everyone \nshould know about the past, but to measure oneself   118 || विदेह  ४३० \nsolely by it and think of oneself as perfect is to deceive \none�s own life.� \nStill not entirely understanding, I said- \n�Dhirendraji, please make it clearer.� \nHearing this, Dhirendraji reflected for a moment and \nsaid- \n�Gopikrishna, just as time is divided into three periods, \nlife too can be seen in three phases. The past is what \nhas already gone by, which we call history. The present \nis the period we are living in right now. And the future \nis what is yet to come, the kind of life we want to create \nfor ourselves.� \nIn grammar, I had studied past, present, and future, but \nalways as measures of time. I had never thought of them \nas measures of life. This thought now struck me, and I \nsaid- \n�Please make it even simpler, Dhirendraji.� \nDhirendraji said- �In our society, that is, among the \npeople here, just as there are retellings and \ninterpretations of the Mahabharata, there are also those \nof the Ramayana. People try to model their lives on these \nstories and indeed wish to do so. But just as the \nRamayana b elongs to a bygone era, so does the \nMahabharata. These are accounts of life from thousands \nof years ago. Day by day, minute by minute, time moves  विदेह ४३०|| 119 \nforward on its own course. Life today should match the \npace of the present age, yet that is not happening. People \nhave developed a habit of either keeping themselves fixed \nin the past or getting lost in dreams of the future. There \nis not much time now to s peak further. First, let us \ncomplete the work for which I have come, and then we \ncan continue our discussions.� \nHe had barely finished when Duniyalal arrived. Duniyalal \nwas my neighbor and also a graduate. As soon as he \ncame, I said- \n�Duniyalal, Dhirendraji is holding a general assembly in \nour village today, so you should assist him.� \nDuniyalal replied - �Gopi Bhaiya, I am ready to do \nwhatever you say, but first please introduce me to him.� \nHearing his words, I said- �Duniyalal, Dhirendraji is my \nhigh school friend. It is true that we have met today \nafter fifteen years since high school, so Dhirendraji will \ntell you about himself in that gap. But I can tell you \nwhat our friendship was like back then.� \nDuniyalal listened to me with interest, his ears alert, and \nthen turned his gaze toward Dhirendraji, studying his \nface. Dhirendraji also looked back at him. I continued- \n�Duniyalal, we both studied at the same high school. \nDhirendraji was a science student, and I was an art \nstudent. Whenever a teacher was absent, Dhirendraji  120 || विदेह  ४३० \nwould take the class. The way the teachers taught, he \nwould teach in the same way.� \nDuniyalal said- �In that case, Dhirendraji must be quite \na remarkable man.� \nI said - �In the matriculation board examination, \nDhirendraji had secured a good rank. What happened \nafterward, he will tell you himself.� \nDuniyalal shifted his gaze from me to Dhirendraji. \nDhirendraji said- �After matriculation, I enrolled at L. S. \nCollege. At that time, Mithila University had not yet been \nestablished, though there was much discussion about its \nformation. I passed Intermediate Science in the first \ndivision, with first rank. I took Physics as m y honors \nsubject. In B.Sc. too, I secured first place with honors, \nand the same in M.Sc.� \nIn between, Duniyalal exclaimed - �Wonderful, \nwonderful.� \nDhirendraji continued- \n�Shortly after completing my M.Sc., I was appointed as \na scientist at the government institute ISRO. After \nworking there for six months, the institute dismissed me, \ndeclaring me insane. I left from there.� \nDuniyalal asked- �If the institute dismissed you calling \nyou insane, why did you not file a case?� \nDhirendraji replied- �Who is not mad in some way? Why  विदेह ४३०|| 121 \nshould I get entangled in the snare of unnecessary cases \nand lawsuits? After leaving there, I got a job in the \nPhysics Department of Darbhanga College. After working \nthere for a year, they too dismissed me, again calling me \nmad.� \nDuniyalal asked- �What do you do now?� \nDhirendraji said- \n�I live in the village. My parents have grown old. I am \nthe only one in the household. I have a wife and a son. \nNow I don �t want to do any jobs and service again. I \nwill do social work.� \nDuniyalal asked- �Will you be able to find satisfaction \nin social work?� \nDhirendraji replied- �Why would I not? Only those fail \nto find satisfaction in social work who have no issues \nbefore their eyes. But I can see the issues clearly. I see \nwith my own eyes that society is so deeply asleep that \nit cannot even discern what is good or bad for itself.  \nHelping it to understand the difference between good \nand bad, that is my service. With that thought in mind, \nI have taken this step.� \nWhat Duniyalal understood of Dhirendraji �s ideas, and \nhow much he grasped, only Duniyalal would know. Yet in \nmy own mind I felt that the purpose for which \nDhirendraji was trying to take a step forward was indeed  122 || विदेह  ४३० \nsomething society needed. At that moment, Dhirendraji \nsaid- \n�Gopikrishna, it is not good to spend time just sitting \nand talking. Let us first go around the village and inform \nas many people as possible that there will be a general \nassembly at two o �clock in the afternoon, and invite \nthem to take part.� \nThe three of us, Dhirendraji, Duniyalal, and I, set out \ntoward the village. We had taken only ten steps when \nwe met Shyam Uncle on the road. Pointing toward \nDhirendraji, I said to Shyam Uncle- �Uncle, his house is \nin Khairboni. He is our neighbor. Today at two o �clock \nthere will be a general assembly in the village, so please \nbe there.� \nShyam Uncle was about to respond when, in the \nmeantime, Dhirendraji said- �You are a respected elder \nin every way, so please take the responsibility of presiding \nover today�s meeting.� \nAfter a brief pause, Shyam Uncle said- \n�If there is a meeting in the village, I will certainly be \nthere.� \nDhirendraji said- �Gopikrishna, it will be difficult to go \ndoor to door and inform everyone, especially as time is \nshort. Instead, let us go through the lanes, telling two or \nfour people in each, and keep moving.�  विदेह ४३०|| 123 \nUntil now, only a handful of active individuals in the \nvillage had participated in social or political activities. The \nrest had kept their distance. Why they stayed away had \nmany reasons, which we will not go into now. For the \npresent, it is enough to say that after hearing \nDhirendraji�s ideas, even those who had never attended \na general assembly or any public meeting before agreed \nto come. \nBy eleven o�clock, the three of us had gone around the \nentire village. We told everyone we met and then returned \nhome. Once there, I said to Dhirendraji, \n�Dhirendraji, take a bath here, have your meal, and rest \nfor a while. Later we will go to the general assembly \ntogether.� \nDhirendraji replied- �My home is not far. It will take \nfifteen or twenty minutes to go and the same to return. \nIf I go, I can tell my wife that I will be attending the \nmeeting and might be a little late, and I can also see \nmy parents and remind them to take their medicines.� \nDhirendraji left. After he had gone, Shyam Uncle came \nand said- \n�Gopikrishna, since it is a village meeting, we should be \nthe ones to arrange for it.� \nHearing his thoughts, I said- �Uncle, that is indeed how \nit should be. You are an experienced man, how do you  124 || विदेह  ४३० \nthink we should proceed?� \nShyam Uncle said- �If we had known ten or fifteen days \nearlier, we could have planned everything properly. But \nsince this was decided in a hurry, at the very least we \nshould arrange seating for the people, a microphone, and \ntea and refreshments for Dhirendraji.� \nI said- �Dhirendraji is my friend, so I will arrange the \ntea and refreshments here at my place. You all can \narrange the seating for the gathering.� \nShyam Uncle said- �I have three mats of my own, and \nRuplal has two large durries. If we borrow his, we can \nspread all five mats and durries in front of the school. \nThat would be a good place to hold the meeting.� \nIn the middle of this, Duniyalal said - �Shyam Uncle, I \nwill take that responsibility.� \nShyam Uncle looked at me and said- �Gopikrishna, since \nthe general assembly is to be held in our village, we bear \nthe responsibility to ensure that it runs smoothly. People \nshould not have the chance to laugh at us.� \nI replied- �When we all work with full commitment, that \nwill not happen. The program is at two o �clock, so in \nthe time that remains, we can finish all the \npreparations.� \nShyam Uncle said to Duniyalal, \n�Duniyalal, come with me. I will speak to Ruplal, and  विदेह ४३०|| 125 \nyou go with someone to fetch both my mats and \nRuplal�s durries and spread them neatly in front of the \nschool.� \nI added- �There are several people in the village who \nown his loudspeakers. Choose the best one and ask the \nowner to play the national song from the start and make \nannouncements in between.� \nShyam Uncle said - �Sohan�s speaker is the best. He \nbought it recently, and for a public meeting he will not \ncharge anything.� \nI said- �Uncle, he is your man.� \nShyam Uncle replied- �When the village is ours, are the \npeople of the village strangers? That responsibility too \nfalls on me.� \nI said - �Uncle, we have only two to two -and-a-half \nhours left. In that time, we must also bathe, eat, and \nget ready, besides arranging the mats and the \nmicrophone. So let everyone get to their own tasks.� \nAt half past one, Dhirendraji arrived with Manesar, \nRasiklal, and Pradeep. Taking all four with me, I went to \nthe school. People had begun to gather in ones and twos. \nThere were no women, but some female students from \nthe schools and colleges had also come. Seeing the crowd \ngrow, Dhirendraji�s heart was filled with enthusiasm. \nThe program began. Shyam Uncle took the chair as  126 || विदेह  ४३० \npresident, and at that moment, Dhirendraji said - �I \nwould like to request the villagers that if anyone has a \nquestion in mind, they should raise it.� \nI said- �Dhirendraji, this is the first day such a program \nis being held in the village. So let us not put the villagers \non the spot. Please share your ideas clearly so that \neveryone can understand them.� \nShyam Uncle said - �Friends, Dhirendraji is presenting \nhis thoughts, so, everyone, listen with attention.� \nDhirendraji stood up and said- �Friends, Kabir Das once \nsaid- �Watching the grinding mill, Kabir weeps. Between \nthe two grinding stones, not a single grain remains \nwhole.� The flow of time is the most powerful force, \nand it is this that Kabir pointed toward. Yet people fail \nto truly understand it. We must reflect carefully on what \nthese two grinding stones are and how people are crushed \nbetween them. \n�Think of it this way: on one side is the king, and on \nthe other is the pauper. The king is full to the brim with \neverything, while the pauper, the beggar, has nothing \nexcept his own body. Why is it that one human being is \na king and another a beggar, when both are human? This \nis the inequality among people in society. \n�Just as on one side are the wealthy, whose lives are \nfilled with every possible possession, from homes and  विदेह ४३०|| 127 \nfood to every luxury, so on the other side there are people \nwho have nothing at all. No food in their stomachs, no \nclothes on their bodies, no shelter over their heads, and \nno means to meet the basic needs of life. \n�This inequality is not new. Since the time human \nbeings first appeared on earth, it has existed in one form \nor another. I will not speak here about the history of \nhuman origin. For now, it is enough to say that from the \nsmallest village to the entire world , this inequality is \neverywhere. \n�In the midst of this inequality, two classes have \nemerged: the oppressor and the oppressed. Because of \nthis, human life has become worse than the life of \nanimals. It has affected everything, including wealth, \nreligion, desire, and liberation. Today, we hav e gathered \nhere to understand this inequality clearly. Until such \ninequality is removed, human well -being is impossible. \nThough a person may be human in form, his life will \nremain far from what it means to live as a human being. \n�In thought and speech, one may say that all people are \nhuman, that everyone�s life should be lived with dignity, \nthat everyone�s needs should be met, that all children \nshould be educated, that society should be harmonious. \nBut these will remain nothing more than words meant \nto please the mind.  128 || विदेह  ४३० \n�Until harmony enters life, until everyone has the means \nto live, the situation will remain as it is today, where a \nhandful of people enjoy abundance while the vast \nmajority live in poverty. I appeal to all of you to recognize \nyourselves and fulfill your re sponsibilities. That is all I \nhave to say today.� \n  \n2. \nOne Stroke, All Accomplished   \nFor the past seven or eight days my mind has felt \ndetached, estranged both from family and from society. \nThis evening, after finishing my daily routines, I sat on \nthe verandah and the thought rose within me that death \nwould be better than such a life. \nJust then my wife came with tea. I had not the slightest \ndesire to drink it. She placed the cup on the low table \nbefore me and stood by my side. I knew she wished to \ntalk. She would have spoken as on other days, recounting \nthe events of the day, what tasks  had been completed, \nwhich were left half done, and which had not been done \nat all. \nI picked up the cup of tea from the table. Though my \nheart was not in it, habit compelled me to lift it to my \nlips. Every sip felt tasteless, as though all flavour had \nbeen drained away. Still, I forced myself to drink.  विदेह ४३०|| 129 \nSeeing her standing before me, I understood clearly that \nshe wanted to speak, but I had not the faintest urge for \nconversation. So I kept my mouth shut. Somehow I \nemptied the cup, set it back on the table, and she carried \nit away. Not a single word passed between us. \nMy mind had grown so bitter from the behaviour of \nfamily and of society alike that it seemed death was \nbetter than life. What needless entanglement had I fallen \ninto? Neither the conduct of my own kin was good, nor \nthat of the people in the community. To l ive in such a \nfamily or in such a society was to lead a life worse than \nthat of an animal. \nInside, I was so unsettled that I felt I could die at that \nvery moment. The thought kept rising again and again \nthat death would be better than this life. Silently I began \nspeaking to God in my heart, asking Him to grant me a \nsingle cubit of space. But wha t difference would my \nwishes make? \nAt last, when I could bear it no more, I thought that the \nnight was still young. The first dusk had passed, the \nsecond had only just begun. Why not go to Manmohan \nUncle and share all that weighed upon me? He was older \nand wiser than I, and his life experience was far greater. \nSurely, he would suggest some way forward. \nIn the meantime my wife, perhaps for the second time,  130 || विदेह  ४३० \nappeared at the door with the thought of talking. But \nmy heart, hardened by the ways of both family and \nsociety, had lost all desire to live even for another \nmoment. She stood in the doorway before me, yet I did \nnot even feel like looking at her. She too s aid nothing, \nthough she knew well why she kept silent. \nI rose quietly from the bench and set out for Manmohan \nUncle�s house. As I was leaving, my wife asked- �Where \nare you going in the dark?� \nI replied - �Nowhere far, just to have a word with \nManmohan Uncle.� \nShe asked- �How long will you be?� \nI said- �It will not take long. I will stand there, exchange \na few words, hear his reply, and return.� \nMy wife went silently back into the courtyard, and I \nwent on my way to Manmohan Uncle �s. I set out, but \nsuch darkness spread before my mind that nothing was \nclear. His house was not far from mine, so I felt no \ndifficulty in going. In a rush of determination, I had left, \nbut on the path sudden thoughts began to crowd my \nmind. I could not tel l whether my feet were falling on \nthe road or off it. My eyes felt shut, my senses dulled, \nand yet I kept moving forward. \nI had no idea when I passed his house. Only when I had \ngone nearly two fields beyond did I suddenly come to my  विदेह ४३०|| 131 \nsenses. Realising my mistake, I turned back toward his \nhouse. As I drew near, many questions kept stirring in \nmy mind. At last I reached his doorway. \nManmohan Uncle was telling his wife- \n�Just as everyone has his own duty, everyone also has \nhis own limits. One must be mindful of those limits. Why \nstep into another �s sphere and interfere without \ncause?� \nSudhiya Aunty, his wife, had been scolding her daughter-\nin-law. The reason was this: the little boy, her grandson, \nhad reached for a glass of milk kept by the stove for \nmaking tea. As he tried to lift it to drink, it slipped from \nhis hands and spilled. The  boy�s mother, Kumudini, \nstruck him twice, making him cry. Sudhiya Kaki became \nupset and said- �Why did you hit the child so harshly?� \nStill irritated about the spilt milk, Kumudini replied- �If \nI don �t discipline a headstrong child like this, he will \nnever give up h","size_mb":1.52,"has_text":true},"Videha 431.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 431.pdf","name":"Videha 431.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३१ \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:431   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \nविदेह ४३१ म अंक ०१ ददसम्बर २०२५ (िर्ष १८ मास २१६ अंक \n४३१) \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.अंक ४३० पर टिप्पणी (पृष्ठ १-१) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक पररवारक योगदान -18 (पृष्ठ ३-१०) \n२.२.हितनाि झा-मैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक \nपररवारक योगदान -10 (पृष्ठ ११-२७) \n२.३.लालदेव कामत-लघुकिा- जूडो करािे  (पृष्ठ २८-२९) \n  \n \n२.४.परमानन्द लाल कणण-बुढापाक जजनगी  (पृष्ठ ३०-४०) \nMaithili Literature in English Translation \n3.1.The pod of a tree, Peerar- Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Dr Ram Ashish Singh \n(English Translation) [page 42-75] \n3.2.GLIMPSES OF RURAL LIFE- Dr. Ram Ashish Singh \n[page 76-112] \n3.3.World Peace- Jagdish Prasad Mandal (Original \nMaithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal \n(English Translation) [page 113-124] \n   \n \n \n विदेह ४३१|| 1 \n१.१.अंक ४३० पर टिप्पणी   \nग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा \n \nआदरणीय गजेंद्र ठाक ु र जी ! \n१. टिदेह सम्पादन में बहुतों साल सँ अपनेक अतत सराहनीय \nयोगदान अछि आ हम लोकछन अनेकों राज्य में मैतिली क े  ननधा \nरस-स्वाद चाखि रहल िी , ओहह लेल समग्र मैतिल समाज सँ  \nअपने क ेँ  शत-शत नमन I \n२. हम तँ बेशी लेि नैं पठौनें िी मुदा ई देखि रहल िी जे अछधकाँश \nलेि में फॉमेटििंग में त्रुटि भ रहल अछि I Word Format में जतेक \nलेि पठौनें िी सब में paragraph ि line spacing रहै जे िापै में \nि ूटि  जेल  अछि  I सभु subtitle bold में रहए जे िापए में नहहिं \nआएल अछि I यहाँ तक टक फोिो सेहो बदलल गेल आ ओकरा \nसंग िोि पररचय , जे लेि क े  अंत में चलल गेल आ ओकरो \nफॉमेटििंग बबगहि गेल अछि I पबत्रका में सभु लेि क े  formatting \nमें यहद समानता रािल जाए तँ बेहतर स्तर रहत I \n३. हमर मंतव्य एक सुझाि मात्र िीक जाहह सँ टिदे ह संस्करण \nआकर्षक देिाइत I \n \nसप्रेम नमस्कार \n-Gp Capt (Dr) V N Jha,Bangalore \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  2 || टिदेह  ४३१ \n गद्य \n२.१.कल्पना झा -मैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं \nहुनक पररिारक योगदान -18 \n२.२.हहतनाि झा -मैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक \nपररिारक योगदान -10 \n२.३.लालदेि कामत -लघुकिा - जूडो करािे  \n२.४.परमानन्द लाल कणष -बुढापाक लजनगी  \n \n \n \n \n  विदेह ४३१|| 3 \n२.१.कल्पना झा -मैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं \nहुनक पररिारक योगदान -18 \nकल्पना झा- मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक पहरवारक योगदान -18 \n \nकल्पना झा  \n(उपेन्द्रनाि झा 'व्यास' साहहत्य अध्येता , आलोचक एिं किाकार)  \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -18 \nमैथिली मिाभारतक रचययता  'व्यास' जी  \nटकि ु ल ोक 'व्यास' जी रलचत मैतिली महाभारत क ेँ  अनुिादेक रूप \nमे देिैत िति। मुदा िास्तटिकता की अछि से हुनकहह शब्द मे \nदेिल जाए - \n 4 || टिदेह  ४३१ \n\"हम महाभारतक अनुिाद नहह कएल अछि। मूल महाभारत (गीता \nप्रेस) क ेँ  आगाँ राखि, ओकर यिासंभि सभ मुख्य बात क ेँ  ध्यान \nरिैत , अपना हहसाबेँ सररअबैत ललिैत गेलहुँ। हमरा टिश्वास \nअछि , हमरा बुतें जे ई काज भेल से  'टिष्णु -रूप व्यास'क क ृ पा सँ \n- ओएह जेना प्रेररत करैत होति। तुलसीदास जेना ललिने िति -\n'तस कहहहहुँ हहय हरर क े  प्रेरे। ललिैत काल प्रिाह मे जे िन्द जेना \nआएल गेल तेना ललिैत गेलहुँ। मैतिली मे  'ए', 'ओ' एक माबत्रक \nएिं हिमाबत्रक दुनू होइत िैक। तदनुसार मैतिली शब्द सभ आबब \nगेलैक अछि। प्रेस कॉपी तैयार करैत काल आ मुद्रण करैत काल \nसेहो ई ध्यान रािल गेल जे जतए िन्द बदलैक , त त ए टकि ु स्थान \nि ोहि  आगाँ ब ढी। (संभि त ः कत हु  ि ुटि ओ गेल  ह ो) टि ज्ञ पाठक \nपढैत काल िन्द पकहि लेताह , से टिश्वास अछि। साधारणतः पूिषक \nचौपाइ िा आनो भार्ा िन्द रचना सभ मे प्रत्येक पाँती मे प्रायः पूणष \nअिष देबाक चेष्टा कएल जाइत िल। एहह मे ओहह रूपक बाध्यता \nनहह रािल गेल अछि , भाि आ प्रिाह क ेँ  ध्यान मे राखि कए।\"  \n'व्यास' जीक उक्त िक्तव्य सँ स्पष्ट अछि जे मैतिली महाभारत \nअनुिाद नहह अछि। िस्तुत: ई  'व्यास' जीक मौललक क ृ तत िछन। दू \nभाग मे ललिल गेल मैतिली महाभारतक पहहल भाग अछि  'आहद \nपिष ' आ दोसर भाग अछि , 'सभा पिष ; िन पिष ' महाभारतक रचना \nक' िस्तुत: अपन नामक सािषकता लसद्ध कएने िति  'व्यास' जी। \nएहह प्रसंगक चचाष अपन ललिल \"दू शब्द\"क शुरुआते मे कएने \nिति  'व्यास' जी। एक हदन गप्पक प्रसंग मे िरिि क े  श्री दयानाि \nझा हँसैत कहने िलतिन , \"हम अहाँ क ेँ 'व्यास' तिन बूझब जिन  विदेह ४३१|| 5 \nअहाँ  'महाभारत ' ललिब।\" से हुनकर बात  'व्यास' जीक मोन मे \nबैलस गेलछन जेना । आ ओ अपन नामक सािषकता लसद्ध \nक' क' रहलाह।  \n'व्यास' जी रलचत महाभारतक दुनू भाग अनुिाद तँ नहहए \nअछि , एकरा भािानुिादो नहह कहल जा सक ै ि। ओ गीता प्रेस सँ \nप्रकालशत महाभारतक अध्ययन करैत रहलाह आ ओकर भाि ग्रहण \nकए अपन भार् ा मे टकि ु नि ीनत ा, टकि ु टि लशष्ट त ाक संग रचना \nप्रारम्भ कएलछन। जेना रामायण कइअक गोिे ललिलछन आ सभ \nरामायण मूले कहबैत अछि। जिन टक आहद काव्य तँ \nश्रीमिाल्मीटक रामायण अछि। तिाटप बादक ललिल सभ रामायण \nमूले कहबैत अछि , चाहे ओ तुलसीदास क ृ त श्रीरामचररतमानस \nह ोअए टक अद्भु त  रामायण, आ टक कम्ब रामायण। छमतिलाभार्ा \nरामायण होअए टक रमेश्वरचररत छमतिला रामायण। तहहना सभ \nमहा भारत मूले कहल जाएत। चाहे ईशनाि झा क ृ त होअए टक \nउपेन्द्र नाि झा 'व्यास' क ृ त आ टक बुछद्धनाि झा क ृ त ॐ महाभारत \nहोअए। एहह मैतिली महाभारत मे  'व्यास' जी महाकाव्यक अनुरूपेँ \nअनेक िन्दक प्रयोग कएलछन अछि। ठाम -ठाम पर पाठक क ेँ  अतत-\nआकर्षक दोहा सभ भेितछन पढबा लेल। तहहना रूपक आ अलंकार \nयुक्त दोहा सेहो अभरतछन पाठक क ेँ । माने पबढ क ' आनन्द आबब \nजेतछन , से छनश्चित बात!  \n'व्यास' जीक अछधकतर मूल पोिी , जेना उपन्यास , किा -\nसंग्रह, कटिता -संग्रह, िण्ड -काव्य, सभिा पातर -पातर पोिी सभ \nिछन। माने सए सँ कम पृष्ठक। मुदा महाभारतक दुनू भाग  6 || टिदेह  ४३१ \nलगभग  270-270 पृष्ठक िछन। पहहल भाग , ' आहद पिष ' क ेँ  दू \nपृष्ठक \"दू शब्द\"क अततररक्त  269 पृष्ठ मे समेिल गेल अछि। दोसर \nभाग लेल  'सभा पिष ' ललिलछन।  'आहद पिष 'क अपेक्षा  'सभा \nपिष ' बहुत िोि बुझना गेलछन। तैँ इच्छा भेलछन जे दोसर  भाग \nमे 'िन पिष 'क ओतेक अंश द ' देल जाए , जाहह सँ पुस्तक रूप \nमे 'आहद पिष 'क पुस्तक जकाँ, माने ओतबे मोिगर पोिी भ ' जाए। \nआ सएह भेलछन अंततः। महाभारतक दुनू भाग लगभग समान \nआकार-प्रकारक पोिी अछि। दोसर भाग मे  'सभा पिष ' आ 'िन \nपिष ' छमला क ' 265 पृष्ठ अछि। \"दू शब्द\"क चारर पृष्ठ िोहि क '। \nमाने क ु ल 269 पृष्ठ दोसरो भाग मे। प्रायः दुनू पोिीक समान \nआकार-प्रकार पर ध्यान दैत 'िन पिष 'क टकि ुए अंश 'महाभारत 'क \nदोसर भाग मे आबब सकल। दुनू  'महाभारत 'क प्रकाशन सेहो संग-\nसंग भेल अछि , एहन अनुमान लाछग रहल अछि। \nओना 'व्यास' जीक कोनो पोिी मे प्रकाशन िर्ष नहह भेिैत अछि। \nलेिक िारा ललिल \"दू शब्द\" मे छनचाँ देल तततिए क ेँ  प्रकाशन \nततति मानल जाइत रहल अछि। तदनुसार पहहल भागक \nप्रकाशन 23 जून 1994 मे भेल अछि। एहह पोिीक \nटिमोचन  'व्यास' जीक पिना स्थस्थत छनिास स्थान पर भेल िलए। \nटिमोचनकताष िलाह सुरेन्द्र झा  'सुमन' आ टिमोचनक ततति \nिलए  22 जुलाइ  1994। से उक्त पोिीक इनर किर पर भीमनाि \nझाक कलम सँ अंटकत अछि। एहह बात सभ सँ पोिीक प्रकाशन \nिर्ष  1994 होएबाक पुखष्ट होइत अछि। आ  'महाभारत 'क दोसर \nभाग 'सभा पिष ; िन पिष ' प्रकालशत भेल अछि सन्  1999 मे।  विदेह ४३१|| 7 \n'व्यास' जीक इच्छा तँ िलछन जे सम्पूणष महाभारत क ेँ  मैतिली \nसाहहत्य मे आनति मुदा महाभारत ग्रन्थक टिशाल आकार -\nप्रकार, श्लोकक भारी संख्या आ बएसक संग हुनकर अपन स्वास्थ्य \nगिबिा जाएब , कारण रहल जे ई इच्छा अपूणे रहह गेलछन हुनकर। \nमुदा जतबे , जएह दू -तीन  'पिष ' क ेँ  मैतिली मे आछन सकलाह , से \nहु नक अद्भु त  काव्य-कौशलक पररचायक तँ अछिए।  \nरमण झा जीक पोिी (भारतीय साहहत्यक छनमाषता : उपेन्द्र नाि \nझा 'व्यास') जे साहहत्य अकादमीक सौजन्य सँ सन्  2022 मे \nप्रकालशत भेलछन अछि , त कर टकि ु संदभष ल ेल हुँ अछि  ह म एहह  ल ेि  \nलेल।  \n  \nसंपादकीय सूचना - \n1) रूबाइ अरबी -फारसी-उदूषक एकिा कहठन टिधा िै। एहह टिधाक \nसमग्र जानकारी प्राप्त करबाक लेल  आशीष अनचचन्हारक पोिी \n\"मैतिली गजलक व्याकरण ओ इततहास \" पढल जा एक ै । \n2) एहह लसरीजक पुरान क्रम एहह ललिंकपर जा कऽ पबढ सक ै त िी - \n   8 || टिदेह  ४३१ \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-1 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-2 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-3 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-4 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-5 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-6 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-7 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-8  विदेह ४३१|| 9 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-9 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-10 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-11 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-12 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-13 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-14 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-15 \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-16  10 || टिदेह  ४३१ \nमैतिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-17 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३१|| 11 \n२.२.हहतनाि झा -मैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक \nपररिारक योगदान -10 \nहितनाि झा - मैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक \nपहरवारक योगदान -10 \n \nहहतनाि झा  \n(मैतिलीमे ग्रामगािा टिधाक ेँ  नि जीिन देछनहार , पाठकीय टिधाक \nअगुआ। संपक ष-9430743070) \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान  10 \n  \nरानी चन्द्रावतीक कीथतिगािा       \nकोइलिक प.उग्रदत्त झा िैयाकरणक पुत्री रहति गंगा। हहनक \nटििाह बनैली राज(पूर्णिया)क क ु मार चन्द्रानन्द लसिंह संग भेलछन। \n 12 || टिदेह  ४३१ \nसासुरमे हहनक नाम पहि गेलछन पततक नामपर चन्द्रािती। \nदुभाषग्य, ई बहुत कमहह अिस्थामे  टिधिा भ ' गेलीहह। अपन \nयोग्यता-क्षमता , चतुरता तिा दृढ इच्छाशछक्तक बलपर राज्यक \nशासन-सूत्र अपन हािमे लेलछन आ एक -सँ-एक महत्वपूणष  ओ \nस्थायी कीतति स्थाटपत कs गेलीहह , जे आइयो हहनका जीटित रिने \nिछन।  \nहहनक कीतति देखि लॉडष टिलछमिंगिन (  Viceroy and Governor \nGeneral of India) एक सनद प्रदान कs हहनका  'रानी'क उपाछध \nदs अलंक ृ त कयलतिन। सनद मे ललिल अछि - :I hearby \nconfer upon you the title of 'Rani' as a personal \ndistinction.\" \n'प्रभात'क रानीसाहहबाक टिर्यमे अनेक अंकमे हुनक कीतति -यशक \nआलेि आ कटिता ( धारािाहहक सेहो) प्रकालशत अछि ,टकन्तु सभ \nअंक उपलब्ध नहह रहलाक कारणसँ  ,जतबहह उपलब्ध भ ' सकल \nअछि , ओ एक ठाम समेटि प्रस्तुत क ' रहल िी। एक समस्यापूततिक \nसेहो हहनक नामपर रािल गेल अछि  ' जत चन्द्राितत रानी ', ओ \nसमस्यापूतति अध्यायमे पछिला अंकमे प्रकालशत भेल िल।  'प्रभात'मे \nएक टिशेर्ांक छनकलबाक घोर्णा भेल िल  'चंद्रांक'जे क ु मार \nचन्द्रानन्द लसिंह एिं रानी चन्द्राितीक कीततिगािा रहत। युिक संघ \nकोइलि िारा प्रदत्त दू अर्भनन्दन -पत्रक प्रततललटपमे मात्र एक \nउपलब्ध अछि ,दोसर जे अंक नष्ट भ ' गेल , ओहीमे रहल हेतैक।   विदेह ४३१|| 13 \n  \nश्रीमती रानी साहहबाक चन्द्रािती जीक ेँ  युिक संघ ,कोइलिक \nतरफसँ दू अर्भनन्दन पत्र देल जयतैन्हि। प्रिम अर्भनंदन पत्रक \nप्रततललटप छनम्नललखित अछि : - सम्पादक। \nश्री ५ मती   रानी चन्द्रािती साहहबा जीक कर क ं जमे  'रानी'क \nउपाछध प्राप्त हयबाक अिसरपर सादर समटपित।  \nअर्भनन्दन पत्र \nदयाितत!  \nअपनेक ' रानी ' उपाछध पयबाक   संिाद िारा   जाहह अछनिचषनीय \nआनन्दक सृखष्ट एहह गामक समस्त आिाल -िृद्ध मण्डलीमे भेल \nअछि ओकरा व्यक्त करब असम्भि। हृदय   हर्ष व्यक्त करबाक \nउपयुक्त साधनाभाजें हमरालोकछनक हृदय -साम्राज्य आन्दोललत \nभय गेल अछि।  \nअपनेक आकीणष -स्वगाष-कीतति -लताक प्रततछनछध स्वरूप काशीस्थ \nश्रीश्यामा मन्हन्दरक गगनमे गुम्बजक ेँ  देखि साम्प्रततक भारताछधपतत \nअपना जन्मतततिक शुभ अिसरपर अपने काँ  'रानी' उपाछध दय \nअपनाक ेँ  गौरिाश्चित कयलैि अछि।   14 || टिदेह  ४३१ \nहे कीतति -स्वरूपे !  हे परमोदाराशय !! हमरहु लोकछन अपनेक सन \nकीतति चन्द्र सँ चन्द्रन्द्रता, टिद्या-बुछद्ध,िल -िैभि , प्रभा-प्रततभा,ज्ञान-\nटिज्ञान आहद देिोलचत गुणसँ अलंक ृ ता अछधपततक ित्रच्छायामे \nरहबाक सुअिसर पाबब कोइलिक ेँ  पुनः पूिषित टिद्या -बुछद्धक क े न्द्र \nब नाय अपनेक जन्मभूछमक गौरि  ब ढयब ाक इच्छुक ि ी। \nप्राचीन छमतिलाक क ु लपतत कल्प धमष     िलशष्ठित अपना \nटपतृदेिक पद -लचह्नक अनुशरण कय टिद्यादानक छनछमत्त अपने \nसिषप्रिम लचरकाल पूिष उद्यत भेलहुँ।कतेक बाधा कतेक टिपयषय \nदुलषध्य छगररित अपनेक पि -रोध कयने ठाढ िल परन्तु लचरन्तन \nअशािाहदनी अपने जाहह अदम्य उत्साह , उत्कि अर्भलार्ा एिं घोर \nकत्तषव्य परायणताक अिलम्बन कय यत्न जारी रािल , तकर \nफलस्वरूप एहह ग्राम मध्य टिश्रुतनामा अंगरेजी स्क ू ल टिद्यमान \nअछि । अपनेक अिल टिद्यानुराग देखि हमरा लोकछनक ेँ  पूणष आशा \nहोइि जे यैह स्क ू ल टिशाल रूप धारण कय ज्ञानक आलोकसँ \nअज्ञान ततछमराच्छन हमरा लोकछनक मनो मन्हन्दरक ेँ  उज्ज्वल करैत \nअपनेक धर्म्ष-कायषक शास्वत बैजयन्ती बनल रहत।  \nहे कोइलि -भाग्य-टिधाबत्र ! हे टिद्यादानैक व्रती ! अपनेक \nउपकारक भार सँ दबल रहलहुँ , सन्तानक भािी उन्नततक उपकरणक \nहेतु फ े रर आशाश्चित नेत्रसँ छनिल - छनष्पन्द रूपेँ अपनहहक हदलश \nताटक अपनेक दीघष जीिनक हेतु भगिानसँ आन्तररक प्रािषना करैत \nिी।   विदेह ४३१|| 15 \nअपनेक सेिक  \nयुिक -संघ, कोइलि।  \n(िर्ष -02, अंक-08,अगस्त-1934ई.)  \nकाशीक यज्ञमे अदम्य उत्साह \nश्री रमानन्द झा, कोइलि।  \n1934 ई.मे ता.  13 जुलाइक श्रीमती रानी चन्द्रािती \nमाहोदाराशया , एहह असार संसारमे क े िल धमषहह कॉ सारिान बूखझ \nस्वगोपमा काशीस्थ मर्णकर्णिका और टिश्वनाि अन्नपूणाषक सतन्नहहत \nमें एक मनोहर और अतत टिशाल स्वछनछमित मन्हन्दरमे जगज्जननी \nजानकी सहहत जगतन्नयन्ता जगदीश्वर श्री रामचन्द्रक सुदृढ और \nसुन्दर प्रततमाक तिा लक्ष्मण महािीर और  लक्ष्मीक प्रततमाक \nस्थापना क े ने िलीह। एहह अनुपम कीलत्तिक िृतान्त यज्ञ हदिससँ \nटकि ु काल  पूि षहह िंसँ मैति ल  समाजकेँ  कणषपि  भेल  ि ल ैि । अनन्तर \nओहह सुअिसर क ेँ  अत्यन्त आसन्न काल बूखझ छनमन्त्रित गुणी \nकु ि ुम्ब सँ अततररक्तो हमर मैतिल मण्डली , अत्यािश्यको \nस्वगृहकायषक ेँ  ततलांजलल दय काशीक यात्रा करैत गेलाह टकन्तु \nकाशी गमनेच्छु कव्यछक्तसँ स्टेशनपर एक ि ोि -मोि मेला \nभ' गेलैक।ओहह मेलाक ेँ  देखि कततपय जेंटिलमैन लोकछन हि , चारर \nकोठली ररज़िष कय लेलैि और बहुत गलहस्तक भोग्य करैत भािी  16 || टिदेह  ४३१ \nआनन्दक िेगिती धारा मे गोंता िाइत धूम जान सँ टिदा भय \nब नारस पहुँचैत  गेल ाह । ओहह ठाम टकि ु काल  पूि षहह सँ आगन्तुक \nव्यछक्तक स्वागतािष मोिर,बग्गी,िमिम आहद सिारी लय कमषचारी \nलोकछन उपस्थस्थत भ क यिा योग्य स्वागत कय छनश्चित स्थानमे \nपहुँचाय हदव्य प्रासादमे स्थान देलतिि और उपांसुक व्यछक्त सहहत \nसभै गोिा क ेँ  भोजनाहदक सुप्रबन्ध यिेच्छानुक ु ल कय देलतिि।यज्ञ \nहदिस तँ अतत सुहदन िल सुप्रभातक बाद शुभ मुहूतष मे यज्ञ िूब \nधूमधामसँ प्रारम्भ भेल।ओहह कालक दृश्य अतत रमर्णक िल।िेदज्ञ \nलोकछन मांगललक मंत्रोच्चारण सँ यज्ञ भिनक ेँ  गुंजायमान करैत \nिलाह। कततपय िेदपाठी लोकछन िेदपाठ   करैत िलाह।क्यो \nरामायण पाठ करैत िलाह , क्यो दुगाषपाठ करैत िलाह। स्वस्थस्त \nिाचकाहद बहुसंख्यक ब्राह्मण सभ , समयोलचत नूतन सयग्योपिीत \nकटि सूत्रांगुलीयक िस्त्रािृत्त भय ॐ स्वस्थस्त इत्याहद \nमि   दीघषस्वरेणोउच्चारण करैत \nिलाह।आचार्य्ष , ब्रह्मा,ऋन्द्रत्वज,पुरोहहत आहद अपन -अपन यिा \nटिहहत सालंकरण पट्ट िस्त्रालंक ृ त भय स्वकायष मे दत्तलचत्त \nिलाह ।प्रज्वललतार्ि , प्रचुर हिनीय पदािषसँ जठरार्िक ेँ  शान्त करैत \nिलाह। होम धूमन सँ आकाश मण्डल आच्छन्न िल। गानिती \nललना गण अपन -अपन िेश धारण कय सुस्वर सँ गान करैत \nिलीह। क्यो अपन नेत्र क ेँ  आनन्द दैत िलीह। टििान लोकछन \nअपनामे टिद्याक टिचार करैत िलाह। क्यो यग्योत्सिक सम्यकतया \nपयाषलोचन करैत िलाह। कततपय कणष सुिद िाद्य समूहक श्रिण \nकरैत िलाह।घमष पीहितजन , बबजली पंिा िारा अपन अपन स्थूल \nकाय क ेँ  सुि पहुँचेबैत िलाह।बहुत एहनो महानुभाि लोकछन िलाह \nजे अपन अपन डेरे पर ऐश आराममे लीन िलाह।बन्दूकक प्रबल  विदेह ४३१|| 17 \nआिाज सँ काशी छनिासी िछधर प्राय    भै गेल िलाह। मानू ओहह \nकालक अनुपम शोभाक अिलोकन सँ दशषकगण , अपनाक ेँ  जन्म \nसुफल और अहो भाग्यिान बूझैत िलाह।यज्ञक अिसान करीब \nचारर बजेमे भेलैक।कमाषन्त मे छनमन्त्रित आहद असंख्य ब्राह्मण \nलोकछन , अमृतप्राय मेिा ,छमसरी, छमष्टान्न, पूरी, राबिी आहद अनेक \nटिध भक्ष्य पदािष सँ   अपव्याश्चप्त रूपेँ स्वकीयोदर क ेँ  भरलैि। \nअनन्तर छनमन्त्रित गुणी , कु ि ुम्ब आहद व्यछक्त, यिायोग्य \nिस्त्र ,द्रव्याहद सँ सर्म्ाछनत क ै ल गेलाह।अन्तमे दयाद्ररहृदया श्रीमती \nउक्त रानी साहहबा , अनाहुत व्यछक्तक दुःिािलोकन कय मैतिल \nमात्रक िास्ते एग्यारह रुपयाक महती सभा कय असीम सुयशक \nभाछगनी भेलीह। कमषचाररयो लोकछन क ेँ  यश भेलैि। इत्यलम   । \n(श्री रमानन्द झा) \n(िर्ष -2,अंक-9, लसतम्बर -1934 ई.) \nबनैली राजिंशक दानशीलता  \nश्री घनानन्द झा, रानीिोल।  \n(1924 ई.मे 'घिकराज ' ( पंजीप्रबन्ध)पुस्तक हहनक प्रकालशत \nिछन।)  \nमानि समाजमे नाना तरहक गुण टिलशष्ट लोक सब रहैत अछि। \nताहह सौं संसारक कायष सब सम्पन्न भ रहल अछि। नाना प्रकारक  18 || टिदेह  ४३१ \nगुणमे दया ओ दान सब सौं बढल अछि। जाहह दानक फल सौं \nभगिान बललक दरिाजा पर सतत स्थस्थर रहैत ितिि। तिा अक्षय \nकीतति भूमंडलमे व्याप्त भइि। से एहह बनैली राजिंशमे जेहेन दानक \nकीतति कौमुदी छमतिला -मैतिल समाजमे व्याप्त िल ओ सम्प्रततओ \nअछि।तेहेन कीतति अन्य स्थानमे देिय मे देियमे नहह अछि। यद्यटप \nउक्त राजि ंशक दानशील त ाक ि णषन ई ि ुद्र अनुचर ि ुत े ह्वैि  \nअसम्भि , त ि ाटप टकि ु हदग्दशषन करब ाक प्रब ल  इच्छा काँ नहह  रोटक \nसकलहुँ। तेँ ललिैत िी जे गत राजा लीलानन्द लसिंह क ेँ  छनयम \nिलैि जे प्रतत हदन सहत्र रजत मुद्रा दान कय तिन अन्न जल \nग्रहण करति। ओ दरभंगा नरेश क ेँ  बाइस लाि िाकाक रलजस्ट्री \nदस्तािेज ओहहना असूली ललखि िापस कय देने िलतिि। ताही \nतरहेँ   राजा पद्मानन्द लसिंह प्रत्यह शतािछध िाका दान कय तिन \nभोजन करति। हहनका समयमे प्रायः भलमानुस मैतिल िगष टकयो \nएहेन नहह िलाह।िो िति जे हहनक दान पात्र नहह बनल होति। \nउक्त राजा साहब काँ   कणषक उपमा दैत िलैि। िास्तटिक हहम \nऋतुमे शीताआच्छादन (शाल -दुशाला) प्रतत िर्ष हजारों मैतिल पबैत \nिलाह। एिछन धरर कतेक गोिे काँ हुनक देल शाल -दुशाला \nितषमान अछि। क ु मार चन्द्रानंद लसिंह सब तरहेँ भोलानाि जेकाँ \nऔढर दाछनये िलाह। जिन जे िस्तुक याचना लोक करैत िल \nतत्क्षणे भेटि जाइत िलैक। सम्प्रतत श्रीमती रानीचंद्रािती साहहबामे \nउक्त ब हु त  गुण ि त षमान ि ैि ।हह नक कीतत ि त ँ ब हु त  ि ैि ।त ि ाटप टकि ु \nदेिबैत िी। जे श्री  108 कामाख्या लसद्ध पीठमे जें टक पहािी भूछम \nअछि। ताहह ठाम िूब धलधर सरोिर बनिा देने िति। ओ काशीमे \nश्यामा मन्हन्दर बनबाय ताहहमे सय गोिेक ेँ   प्रत्यह भोजनाच्छादन \nभेटि रहल अछि। कोइलिमे पतत स्मारक छमड्ल इंग्लिश स्क ू ल  विदेह ४३१|| 19 \nिोलल देने िति। जाहहमे दू सय लगभग टिद्यािी पबढ रहल अछि।ओ \nप्रतत िर्ष  20,24 टिद्यािी पास कय हहनक कीतति कौमुदीक ेँ  बढबैत \nअछि। एहह स्क ू लमे िात्रिगषक ेँ  एको क ैं चा स्क ू ल क े  फीस नहह लगैत \nिैक। तिा लशक्षक िगष कोनो िात्रसँ कोनो तरहक दबाबि द्रव्याहदक \nनहह करैत ितिि। श्रीमती रानी साहहबा नब्बे हजार रुपैया जमा \nकय देने ितिि। तकरे सूहद सँ  लशक्षक िगषक ेँ  मालसक िेतन पूणष \nरीततऐं समयपर भेिैत िन्हि िो कतेक सम्बन्धी िगषक छनिाषह भय \nरहल अछि। ओ , पुबारर कात जलधर सरोिर अछि। तकर यज्ञमे \nद्रव्य टितरण कयलैि।तिा  108 कोइलि देिी क मन्हन्दर बनेबा मे \nप्रचुर द्रव्य दान कयने िछन। पुनः उक्त मन्हन्दरक िास्ते टिचार- टिमशष \nकय रहल िति। िो कोनो अस्पतालमे एक लक्ष िाका दान क े ने \nिति।  \n(िर्ष -2, अंक-10, अक्टूब र 21934 ई.) \n  \nबनैली राजिंशक गुणानुिाद  \nलूिन झा  \nबनैली राजिंशक गुणानुिाद ललिब सहस्त्र  'िाहु समेत काँ दुघषि \nिैन तिन एक हस्त सँ अस्मदाहद कहाँ तक ललखि सक ै  िी । \nतािताटप दृष्ट और श्रुतगुणक लेि यिा साध्य ललखि अपना  20 || टिदेह  ४३१ \nलचन्तक िेग काँ पूणष करै िी। एहह राजिंश मे राजा सबहहक \nलशरोमर्ण दानिीर लीलानन्द लसिंह कणषराजाक अितार भेलाह। एक \nसहस्त्र छनत्यदान टिना कयने अन्नजलहह करति जाहह \nहेतु  36 लक्ष   स्टेिमे देनाय भय गेलैक ताहह समयमे दरभंगा \nमहाराज लक्ष्मीश्वर लसिंह बहादुरक लजर्म्ा  22 लक्ष रुपैयाक हडग्री \nिलैन। उक्त महाराजाछधराज काँ   तकर अदाय करबाक लचन्ता \nअछधक िलैन परन्तु पूर्णिया कोठीमे जिन छमतिलेश सम्प्राप्त \nभेलाह , दानिीर राजा लीलानन्द लसिंह ओहह हडक्री   काँ साक्षात \nलक्ष्मीश्वरक बुछद्धसँ पयरपर चढाय दक्षक्षण हस्त सँ मािपर आशीिाषद \nकयलिीन जे हमर समान दान करबाक उत्साह परमेश्वर अहाँ काँ \nदेति। उक्त छमतिलेश परम् सुप्रसन्न भय यशोगान करैत अपना राज्य \nकाँ कय दरभंगा अयलाह । क े  दानिीरता राजा लीलानन्द लसिंहहह \nमे िलैन । हह नक आत्मज राजा पद्मानंद लसिंह बहादुरहु काँ एक \nशत छनत्य दान करबाक व्रत िलैन। हहनक रानी श्री  108 मती \nचन्द्रािती अपना िंशक मयाषदा और धमषक रक्षा करबामे छनरन्तर \nदत्तलचत्त रहै िति।काशीमे श्री  1008 मती काली जीक मन्हन्दर \nबनबाय प्रततष्ठा कय मैतिल टिद्यािी लोकछनक हेतु पाकशाला कय \nअन्नदान कय रहल िति। एहह धर्म्षकर्म्षक मागष काँ बनाय अनेक \nधनिानक लचत्तमे उत्साहक उत्पलत्त कय रहल िति। हहनक धन्यिाद \nअनन्तानन्त ब्राह्मण कय रहल िति। हम हृदय सँ आशीिाषद करै \nिी ई लचरंजीटिनी रहति।  \n(िर्ष -01, अंक-12,हदसम्बर  1933 ई.)  विदेह ४३१|| 21 \nबनैली कीतति लततका  \nरामचन्द्र झा, रानीिोल  \nधन्य कोइलि ग्राम अछि अरु , \nमातु ओ धन्या तिकी।  \nधन्य नर ओ जनक पुछन, \nजछनक चन्द्राितत कन्या तिकी।।  \nजेहह िंश शोर्भत िति श्रीमतत , \nतकर िणषन की करू ।  \nजे भरल अछि सुधा रस सँ तेहह -- \nिारर कण सौं क े  भरू ।।  \nपर ि ुद्र मतत  मानैत  नहह  अछि , \nकीतत ि अद्भु त  सूछन कय। \nत ेँ टकच्छु ह म भाि ैत  ि ी, \nश्री शछक्त युगपद चूछम कय।। \nराजा लीलानन्द लसिंह छनत , \nहजार रुपया दान कय।  \nसुिणष त्याहद भूर्ण , \nदररद्र क े  पर दान कय।। \nकरैत िलाह भोजन आहद , नृप \nतिन अतत सानन्द भय।।  \nशासन रीतत ओ नृप नीतत लखि  \nप्रजा िल आनन्द मय।।  \nराजा पद्मानंद लसिंहक  22 || टिदेह  ४३१ \nप्रख्यात दान शीलता।  \nकत िृद्ध जन औिन करै िति , \nकणष नृपक तुल्यता।।  \nप्रातः रजत मुद्रा एक सत छनत  \nदान कय टिपेन्द्र ओ। \nदीन जन सन्तुष्ट कय भोजन  \nकरइ िला नरेन्द्र ओ।।  \nदरब ार त  फु जल े रह इ ि ल , \nटिप्र दुखिया लय सदा।  \nआजन्म नहह क े ि घुरर सकला , \nपौने टिन धन सम्पदा।।  \nतुम्वा को भर दो बजैत क े ओ \nसाधु गेला तहाँ।  \nरुपया लगा देल ढेर भरर  \nचलला आनन्हन्दत ह्वै महा।। \nक े  क े  नहह आनन्द भेल ओहह \nनृपतत शासन कालमे।  \nगुण गान घर-घर होइत िल , \nनर नारर युिती बाल मे।।  \nतेहह लसिंहासन पर एिन  \nशोभैत श्री सरकार िति।  \nक ु ल धमष मे तत्पर अछधक \nश्रीमती धमाषगार िति।।  \nजछनक उज्ज्वल यश पताका, \nअतत उच्च भय शोभैतिछन।   विदेह ४३१|| 23 \nकाशीक श्यामा भिनमे छनत , \nहिजक जय ध्वछन होइत िछन।।  \nअछि सर सुशोर्भत सललल सुन्दर , \nस्वच्छ कामाख्या जछनक। \nकत और्धालय अनािालय , \nगुणगान होइयै जछनक।।  \nछनज जन्म गाँि फ्री.एम.ई. \nस्क ू ल पतत स्मारकी । \nकत िात्र लशक्षा प्राप्त होइ िति , \nऐ सँ अछधक उपकार की ।। \nस्वेत आयष क ु ल जॉजष पाँसिा \nश्रीमततक गुण सूछन कय। \n'रानी''पद सँ कयल सुशोर्भत  \nराष्ट्रपतत ततय गूर्ण कय।।  \n' प्रभात ' भेल हहनक े  क ृ पा सँ \nउठल युिक उत्साह कय।  \nएकरा छनमाहब श्रीमती क े -- \nहाि िछन प्रोत्साह दय।।  \nपाललत िलाह पूिषज गण हमर , \nलजहह राज्य िायामे सदा।  \nरामचन्द्र श्रीमततक दयाक, \nअछधकार हमरो सिषदा।।  \nश्री रामचन्द्र झा ,रानीिोल।  \nिर्ष -02, अंक-10,अक्टूब र-1934ई.) \nधन्य कोइलि ग्राम अछि अरु ,  24 || टिदेह  ४३१ \nमातु ओ धन्या तिकी।  \nधन्य नर ओ जनक पुछन, \nजछनक चन्द्राितत कन्या तिकी।।  \nजेहह िंश शोर्भत िति श्रीमतत , \nतकर िणषन की करू ।  \nजे भरल अछि सुधा रस सँ तेहह -- \nिारर कण सौं क े  भरू ।।  \nपर ि ुद्र मतत  मानैत  नहह  अछि , \nकीतत ि अद्भु त  सूछन कय। \nत ेँ टकच्छु ह म भाि ैत  ि ी, \nश्री शछक्त युगपद चूछम कय।। \nराजा लीलानन्द  लसिंह छनत , \nहजार रुपया दान कय।  \nसुिणष त्याहद भूर्ण , \nदररद्र क े  पर दान कय।। \nकरैत िलाह भोजन आहद , नृप \nतिन अतत सानन्द भय।।  \nशासन रीतत ओ नृप नीतत लखि  \nप्रजा िल आनन्द मय।।  \nराजा पद्मानंद लसिंहक \nप्रख्यात दान शीलता।  \nकत िृद्ध जन औिन करै िति , \nकणष नृपक तुल्यता।।  \nप्रातः रजत मुद्रा एक सत छनत  \nदान कय टिपेन्द्र ओ।  विदेह ४३१|| 25 \nदीन जन सन्तुष्ट कय भोजन  \nकरइ िला नरेन्द्र ओ।।  \nदरब ार त  फु जल े रह इ ि ल , \nटिप्र दुखिया लय सदा।  \nआजन्म नहह क े ि घुरर सकला , \nपौने टिन धन सम्पदा।।  \nतुम्वा को भर दो बजैत क े ओ \nसाधु गेला तहाँ।  \nरुपया लगा देल ढेर भरर  \nचलला आनन्हन्दत ह्वै महा।। \nक े  क े  नहह आनन्द भेल ओहह \nनृपतत शासन कालमे।  \nगुण गान घर-घर होइत िल , \nनर नारर युिती बाल मे।।  \nतेहह लसिंहासन पर एिन  \nशोभैत श्री सरकार िति।  \nक ु ल धमष मे तत्पर अछधक \nश्रीमती धमाषगार िति।।  \nजछनक उज्ज्वल यश पताका, \nअतत उच्च भय शोभैतिछन।  \nकाशीक श्यामा भिनमे छनत , \nहिजक  जय ध्वछन होइत िछन।।  \nअछि सर सुशोर्भत सललल सुन्दर , \nस्वच्छ कामाख्या जछनक। \nकत और्धालय अनािालय ,  26 || टिदेह  ४३१ \nगुणगान होइयै जछनक।।  \nछनज जन्म गाँि फ्री.एम.ई. \nस्क ू ल पतत स्मारकी । \nकत िात्र लशक्षा प्राप्त होइ िति , \nऐ सँ अछधक उपकार की ।। \nस्वेत आयष क ु ल जॉजष पाँसिा \nश्रीमततक गुण सूछन कय। \n'रानी''पद सँ कयल सुशोर्भत  \nराष्ट्रपतत ततय गूर्ण कय।।  \n' प्रभात ' भेल हहनक े  क ृ पा सँ \nउठल युिक उत्साह कय।  \nएकरा छनमाहब श्रीमती क े -- \nहाि िछन प्रोत्साह दय।।  \nपाललत िलाह पूिषज गण हमर , \nलजहह राज्य िायामे सदा।  \nरामचन्द्र श्रीमततक दयाक, \nअछधकार हमरो सिषदा।।  \nश्री रामचन्द्र झा ,रानीिोल।  \nिर्ष -02, अंक-10,अक्टूब र-1934ई.) \nकाशीकान्त छमश्र 'मधुप' जी सेहो रानी चन्द्राितीक धारािाहहक \nरूपमे कीततिगािा  ' रानी चन्द्रािती चररत  ' 'प्रभात'मे ललिने िति। \nदुभाषग्यिश सभ अंक उपलब्ध नहह अछि , तेँ समग्रतामे तँ \nनहह , आंलशक े  रूपमे उपलब्ध अछि , जे टिदेहक अछगला अंकमे  विदेह ४३१|| 27 \nप्रस्तुत करब।  \nसंपादकीय सूचना -एहह लसरीजक पुरान क्रम एहह ललिंकपर जा कऽ \nपबढ सक ै त िी - \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -1 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -2 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -3 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -4 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -5 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -6 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -7 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -8 \nमैतिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -9 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n  28 || टिदेह  ४३१ \n२.३.लालदेि कामत -लघुकिा - जूडो करािे  \n \nलालदेव कामत \nलघुकिा - जूडो कराटे  \n  \nसतजीत आ चैनसी नि दम्पततक े  िैिाहहक जीिन हाललमे शुरह भेल \nरहय। दूनू प्रौढ आ समझदार बुझल जाइत रहैक। से चैनसी क ' \nनैहर आ सासुरमे बढ मान आदर होय। सतजीत सेहो अपन गाममे \nअपना सूझबुझ आ सदव्यिहार सँ गामक समाज आ परोपट्टामे \nसराहल मास्टर रहय। ससुराईरमे तँ आरो नामी व्यछक्त कहेने \nिलैक । कारण एको पाई दान - दहेज नहहिं लेने रहति। एक रातत \nदूनू प्राणीमे जूडो करािे मादे पैघौतक गप सरक्का चललछन। एकतँ \n१२/११ हफिक शयन कक्षमे जगह चीजबौस्त सँ अजबारल , दोसर \n विदेह ४३१|| 29 \nहदश जूडो करािे म क े  बेशी पारंगत ,जाहह सँ सदा अपन स्वंय रक्षा \nकरर सकत ति ! से त ेह न ठुंसा हु सत ीमे ल ागल छन जे लसल ाई मशीन \nसहहत नैहर गािी मँगाक ेँ  सदा लेल चललए गेलीह। आब फ े र हठात् \nमेलजोल तँ बढल मुदा रहतीह घरजमैये धरर। जरलाहा जूडो -करािे \nकतय सँ धरफराएले िलैक।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n  30 || टिदेह  ४३१ \n२.४.परमानन्द लाल कणष -बुढापाक लजनगी  \n \nपरमानन्द लाल \nकर्ण                                                          \n                \nबुढापाक जजनगी    \nजेठक दुपहररया अपन क्र ू रता सँ आछग उगलैत मौसम मे सुमनजी \nघरक ओसारा पर रािल िाि पर बैसल िलाह । हुनक बुढ शरीर \nपसीना सँ त र ब त र ि ल  । साँझ भेल  त ह न टकि ु राह त  भेल छन मुदा \nआँखि सँ नींद गायि िलछन । नींद कोना आओत ? भोरे सँ \nअनाजक एकहु दाना हुनका पेि मे नहह गेल िलछन । भूि सँ पेि \nबैसल िल । रातत मे आसमान हदश देिैत अपन पत्नी सरस्वतीजी \nक ें  याहद करैत आँखि सँ ढि -ढि नोर छगरैत िल । आखिरकार \nसुमन जी क ें  बदाषश्त नहह भेलछन । ओ िाि पर सँ उहठ भनसा \nघर मे   एहह  आशा सँ गेल ति  जे घर मे टकि ु राि ल  ह ोयत  त ह न \nिा लेि , मुदा भनसा घर मे गेला पर देि लखिन जे घरक सि \nि त षन ि ाल ी अछि  । त कर ब ाद ओ टफ्रज ि ोलल  देि ल खि न जे टकि ु \nराि ल  ह ोय मुदा टफ्रज मे सेह ो टकि ु नहह  ि ल  । सुमन जी एक \n विदेह ४३१|| 31 \nछगलास पाछन पीि फ े र िाि पर बैलस गेलाह । घर मे ओहह हदन \nभानस नहह बनल िल , टकएक  तऽ बेिा आ पुतोहु कोनो शादी \nसमारोह मे गेल िलाह । रातत मे सुमनजीक लेल र्भनसुरका िांचल \nदुई िा सोहारी भनसा घर मे रािल िल । शादी समारोह मे जायत \nिन हुनकर पुतोहु कहलखिन जे बाबुजी हम सि संगीक बेिीक \nटिआह मे जा रहल िी । अहाँक लेल सोहारी राखि देलहुँ अछि , \nचाय बना कऽ ओहह संगे िा लेि । हम सि देर रातत   लौिि ।मुदा \nजिन ओ भोजन करिाक लेल भनसा घर मे गेलाह तऽ देिैत \nितिन जे सोहारी िराि भऽ गेल अछि ।  \nई कोनो नि बात नहह िल । सरस्वती जी क ें  गुजरलाक बाद \nअक्सर एहहना होयत िल। राततक िाना जे बचल िुचल रहैत \nिल ओ हदन मे आ हदनक िाना रातत मे छमलैत िलछन । ई \nहदनचयाष भऽ गेल िल । सुमन जी सि बात मे हाँ कहह   अपन \nहदन गुजारर रहल िलाह ।ओ सोचैत िलाह जे घर मे बहस करला \nसँ कोनो फायदा नहह  ह ोयत  । टकि ु ब ोल ि  त ह न घर मे मह ाभारत  \nभऽ जायत तें ओ चुपचाप रहैत िलाह । भूि सँ बबलबबलाइत ओ \nिाि पर पहि   रहलाह । िोिेक देर मे नीन आटि गेलछन । र्भनसरे \nउठलाक बाद   देिलखिन जे पुतोहु भनसा घर मे चाय बना रहल \nिलीह । पुतोहु चाय -पाछन देलखिन आ कहलखिन जे बाबुजी  चाय \nपीि घरक सामान आछन   दीअऊ । नैह र सँ टकि ु ल ोकछन आि ऽ \nिाला अछि । सुमन बाबू कहलखिन ,�कछनया घर मे बबस्क ु ि ि \nनमकीन िगैरह होयत तऽ हमरा दऽ देतहुँ । रातत हम अहाँक रािल \nसोहारी नहह िा सकलहुँ टकएक तऽ सोहारी िराि भऽ गेल िल \n। ई सुनैत  ओ आछग ब ब ूल ा भऽ गेल ीह  आ सुमन जी पर ि ूटि   32 || टिदेह  ४३१ \nपिलीह जे अहाँ की कहऽ चाहैत िी जे हम अहाँ क े  बलसया रोिी \nदेने िलहुँ । हे भगिान ! अहाँ हमरा पर इल्जाम लगा रहल िी । \nएहह उछमर मे सफ े द झूठ िालज रहल िी । पहहले बाजार सँ सब्जी \nसि लाटि हदअऊ । भानस बनलाक बाद िाना छमलत । एहह पर \nसुमन जी कहलखिन ठीक अछि ,हम बाजार सँ सामान लाटि दैत \nिी । ई बात कहह ओ एकिा किोरी मे बबस्क ु ि देलखिन । सुमनजी  \nबबस्क ु ि िा क े  पाछन पीि   चाय पीलाह । कप राखि पुतोहु सँ \nकहलखिन जे कछनया झोरा लािु हम बाजार सँ सामान लाटि दैत \nिी । झोरा लऽ सुमनजी बाजार सँ सामान लऽ अनलाह । तहन \nहुनकर पुतोहु कहलखिन जे आि अहाँ अपन बाहर रािल जे कबाि \nसन सामान रिने िी तकरा अपना घर मे राखि ललअ आ ओहह \nठाम आराम सँ रहि । हमरा  नैहर सँ जे लोकछन आटि रहल अछि \nहुनकर नजरर एहह कबाि पर नहह पििाक चाही ।एक पल तऽ \nसुमनजी क े  भेलछन जे कही कछनया ई अहाँक  कबाि बुझना जायत \nअछि । ई   हमर लजनगी भररक छमहनत नतीजा अछि । मुदा मन \nमसोरर  के  रहह   गेलाह।सुमनजी सोलच चुप रहह गेला ह टक बेिाक \nआबैत पुतोहु आसमान माि पर उठा लेताह । बेिा मोहन सेहो \nबबना बुझने घरिालीक पक्ष लऽ लैत िति । दूनु प्राणी सहदिन \nिृद्धाश्रम मे िोडिाक धमकी दैत रहैत िति । मोहन अपना \nघरिालीक बात सुनैत ितिन आँखि से   त ऽ टकि ु नहह  देि ैत  ि ति न \n। भरल मन सँ काँपैत हाि सुमनजी अपन िाि उठा कऽ अपना \nकमरा मे लऽ गेलखिन ।िाि पर अपन बबिौना ठीक कऽ बैलस \nगेलाह । िाि पर बैलस अपन अतीतक पन्ना पलिऽ लगलाह । \nहुनका मन पिऽ लागल जे कतेक छमन्नत क े लाक बाद भगिान \nएकिा बालक भेल िल ।सपना देिने िलहुँ जे बेिा पैघ होयत  विदेह ४३१|| 33 \nतहन बुढापाक लाठी बनत आ सहारा छमलत । तिन ओ नहह \nजानैत िलाह जे आगु ई लाठी हमरे पर पित । ओ अपना बेिाक \nलालन पालन मे कोनो कसरर   बाकी नहह रािलाति । शहरक \nनीक प्राइिेि स्क ू ल मे हुनका  पढाओल गेल। हुनकर हर लजद्द पूरा \nक े ने िलहुँ । मोहन जिन कॉलेज मे गेलाह तिन मोिरसाइटकलक \nमाँग क े ने िलाह । पाईक अभाि रहहतहुँ हुनका मोिरसाइटकल \nिरीद देने िलहुँ । हम सोचैत िलहुँ जे एकिा बेिा अछि , हहनकर \nसि शौक आ पसंद पूरा होिाक चाही। सरस्वतीजी िोका िोकी \nसेहो करैत रहैत िलखिन जे अहाँ मोहन क े  माि पर चढा लैत िी \n।अहाँ क े  हुनका अपन पररस्थस्थतत सँ अिगत कराि �क  चाही । \nमुदा सुमन जी ओहह बात क े  िालल दैत िलखिन । मोहन बाबू \nआि सोचैत ितिन जे ओ हमर पैघ भूल िल । मोहन क े  कॉलेजक \nपढाई समाप्त भेला पर अपन कारोबारक एक -एक िा बात \nलसिेलखिन । कोना हहसाब -टकताब रािल जाय ? कोना गहकी \nसँ बात कएल जाय ? एहह सिहक हुनर हुनका देलखिन । सुमन \nबाबू एक िोि -िीन दुकान सँ अपन कारोबार शुरू क े ने \nिलाह ,अपना दम पर ओकर बाजारक पैघ शोरूम मे तब्दील कऽ \nदेने िलाह । आलीशान मकान बनेने िलाह । मोहनक टिआह \nहुनकर मनपसंद लिकी सँ करा देने   िलहुँ जे सुिी सम्पन्न आ \nपढल -ललिल िलीह ।  \nसरस्वत ी जि न धरर लजिंदा ि ल ीह  त ि न धरर सि  टकि ु  नीक ि ल । \nई घर स्वगष िल । सुमन बाबू   घरक मुखिया िलति आ हुनकर \nएक-एक शब्द कानून िल। बेिा मोहन आ हुनकर कछनया मान -\nसर्म्ान दैत िलति । सास पुतोहु छमल क े  घर सम्भालैत िलीह ।  34 || टिदेह  ४३१ \nबाहरक सि काम सुमन बाबू करैत िलाह । मुदा ईश्वर क े  ई मंजूर \nनहह िलछन। सरस्वती अचानक बीमार पहि गेलीह जाहहमे सुमन \nबाबू पाई पाछन जकाँ बहा देने िलति , मुदा ओ दुछनया िोहि एहह \nसंसार सँ टिदा भऽ गेलीह ।तकर बाद तऽ सुमन बाबुक दुछनया \nउजरर गेल । आि ओ   बेिा पुतोहुक   लेल बोझ बछन क े  रही गेल \nिलति। मोहन कारोबार अपना कब्जा मे लऽ लेने िलाह। आि \nएकिा िोि कमरा हुनकर दुछनया िलछन । िून पसीना बहा कऽ \nएतेक पैघ मकान बनेने िलाह ,मुदा आि ओ कतहु नहह जा सक ै त \nिति । सरस्वतीजीक शोक मे सुमनजी बीमार पहि गेल िलाह , \nतिन दुकान संभालक लजर्म्ेिारी मोह न क े  देल गेल िल । \nसुमनजीक  ठीक भेला पर मोहन कहलछन जे बाबुजी अहाँ कमजोर \nभऽ गेलहुँ अछि , उछमर सेहो अछधक भऽ गेल अछि । अहाँ घर पर \nरहु हम दुकान सम्भालल रहल िी । सुमनजी सोचैत िलाह जे हम \nअिन नीक जकाँ दुकान सम्भालल सक ै त िी , मोहन हमरा मना \nकऽ अपने दुकान पर जायत िति । अिन जौं दुकान पर रहहतहुँ \nतऽ अपना मन सँ जे िचाष होयत से करतहुँ । आि एक हदश बेिा \nदुकान पर कब्जा कऽ लेलक तऽ दोसर हदश एहह ठाम कछनया \nठीक सँ िाना दैत िति। ई सोचैत सोचैत हुनका आँखि सँ ढि -\nढि नोर छगरऽ लागल । िोिे देरक बा द सुमनजी क े  टपआस \nलागलछन तऽ भनसा घर मे पा छन टपिाक लेल गेलाह ।छगलास मे \nपाछन ल ेल ति  मुदा पाछन भरल  छगल ास हु नका ह ाि  सँ ि ू टि   गेल । \nपाछन  फशष पर बबिरर गेल । छगलासक आिाज सुछन मोहन दूनु \nप्राणी दौहि भनसा घर मे आटि मोहनक कछनया   सुमनजी सँ \nकहलखिन जे अहाँक कतेक मना करैत िी जे अहाँ भनसा घर मे \nनहह आिू मुदा अहाँ तऽ कोनो बात मनिाक तैयार नहह रहैत िी ।  विदेह ४३१|| 35 \nपूरा भनसा घर मे पाछन फ ै ल गेल अछि ,अिन दाई सेहो आओत \nई  पाछन आि कोना साफ होयत । मोहन कहऽ लागलखिन बाबुजी \nआि अहाँ ठीक सँ नहह   देि पािैत िी । बबना मतलि भनसा घर \nमे आटि जायत िी । ई   सुनी सुमनजी ि ूटि  गेल ाह  । नोर सँ भरल  \nआँखि नजरर झुका कऽ अपना कमरा मे चलल गेलाह आ टकिाि \nबंद कऽ लेलछन । िाि पर बैलस अपना भाग्य पर सोचऽ लगलाह \n। एक हदश िाना नहह छमलल दोसरा हदश पाछन सेहो नहह पीि \nसकलहुँ ।टपयास अलगलाक कारण फ े र हहर्म्त कऽ ओ टकिाि \nिोलल बाहर आटि अपन बालक मोहन सँ कहलखिन � बौआ \nमोह न ! टकि ु ि ाना ब नल  अछि  त ऽ ह मरा दऽ हदअ  नहह तऽ एक \nछगलास  पाछन हदअ। � मोहन एकिा बबस्क ु िक पैक े ि आ एक \nछगलास पाछन देलखिन । पाछन पीि  ओ िाि पर बैलस गेलाह ।  \nिाि पर बैसल सुमन बाबूक ध्यान सोझा मे िाँगल सरस्वतीजीक \nफोिो पर आ ओकर नीचा मे पेिी पर गेल । ओ समय कििाक \nउद्देश्य सँ पेिी मे सँ एलबम छनकालैति । एलबम छनकालल फोिो \nदेिऽ लगलाह । फोिो देि पेिी मे एलबम रािलति । पेिी मे \nनुआ सि समेि   रहल िलाह तऽ देिलखिन जे सरस्वतीजीक पसष \nरािल अछि । पसष िोललति जे देिलखिन जे ओहह मे पाँच -पाँच \nसौ आ सौ-सौ ि काक टकि ु नोि  ि ल छन।सुमन ब ाब ू ओहह  रु पया \nजेबी मे लऽ क े  घर सँ बाहर छनकललाह । तिन मोहन बाबू दूनु \nप्राणी बैसल िलति । दूनु मे सँ क े ओ नहह िोकलखिन जे अहाँ \nकतऽ जा  रहल िी ? पहहल बेर मोहन बाबूक एह सास भेलछन जे \nआब हम आजाद िी ।ओ सोचैत िलाह जे आि घूरर क े  नहह जायि \n। सुमनजी क े  भूि लागल िलछन तें सबसँ पहहले एक ढािा पर  36 || टिदेह  ४३१ \nबैलस िाना िेलति । तकर बाद ओ सोचलति जे िाना िाय मे ई \nपाई सि ित्म भऽ जायत तें कोनो कारोबार कएल जाय । ओ बस \nपकहि शहरक िोक बाजार गेलाह । जाहह ठाम सँ लचप्स ,नमकीन \nआ बबस्क ु िक  पैक े ि िरीदलति । रेलिे स्टेशन पर एकिा चिाई \nिरीद कऽ बैलस गेलाह ।   स्टेशन पर धीरे -धीरे ओकर बबक्री होमय \nलागल । भरर हदन बेचला पर साँझ धरर एक सए िकाक मुनाफा \nभेलछन । हुनका मन मे शांतत छमललैन आ सोचैत िलाह जे आि \nहमर हदन नीक सँ कटि जायत ।साँझ मे होिल मे िाना िा कऽ \nस्टेशनक  रैन बसेरा मे सुतिाक लेल चलल गेलाह । र्भनसरे सुलभ \nशौचालय मे दैछनक हदनचयाष सँ छनिृ त्त भऽ सामान जे िांचल िल \nओकर बेलच नाश्ताक   लेल चलल गेलाह । नाश्ता करलाक उपरांत \nफ े र िोक बाजार सँ सामान िरीद आनलति आ अपन छनश्चित \nस्थान पर बैलस सामान बेचऽ लगलाह । आि सुमनजीक \nई  हदनचयाष भऽ गेल । सि हदन नाश्ता , दुपहररयाक िाना , राततक \nिाना िा कऽ सामान समेटि रैन बसेरा मे सुतिाक लेल चलल \nजायत िलाह।हुनक टिनम्र स्वभाि आ ईमानदारी सँ लोकछन \nआकटर्ित होयत िल । धीरे -धीरे बबक्री मे िृछद्ध होमय लागल जाहह \nसँ आमदनी मे बढोत्तरी भेला पर एकिा गुमिी िरीद कऽ गुमिी \nमे पाछन आ फल सेहो रािऽ लागलति । आब हुनकर दुकान नीक \nसँ चलऽ लागल ।दोस र हदश मोहन दूनु प्राणी बेिबर भऽ किनहु \nहुनकर िोज बीन नहह क े लखिन ।  \nसुमनजीक पोता रोहन टिदेश मे पढाई कऽ रहल िलाह  । पढाई \nपूरा कऽ ओहह ठाम नौकरी करैत िलाह । हुनका दादा -दादी सँ बड्ड  विदेह ४३१|| 37 \nलगाि िलछन । दादा -दादी सँ छमलिाक इच्छा होयत िलैन   मुदा \nि ुट्टीक अभाि  मे ओ गाम नहह  आि ैत  ि ल ाह  । फोन पर माय-\nबाबुजी सँ दादा -दादीक हाल -चाल जाछन लैत िलाह । \nदादीक  देहािसान पर ओ गाम आयल िलाह । तकर बाद ओ फ े र \nअपना काम पर चलल गेल िलाह । नेनपन   मे दादा सहदिन \nहुनका कहैत िलखिन - �िौआ अहाँ पैघ आदमी बनू मुदा अपन \nमाटि नहह भुलायि । � रोहन क े  अपन दादाजीक  याहद आिैत िल \n। टकि ु मह ीना सँ रोह न माय सँ फोन कऽ दादाजीक ह ाल  जानऽ \nचाहैत िलाह तऽ माय लाि लगा दैत िलखिन । किनहु कहैत \nिलखिन जे दादाजी सुतल िति तऽ किनहु कहैत िलखिन जे \nदादाजी कोनो संगीक घर गेल िति ।रोहन दादाजीक बात सहदिन \nयाहद राि ैत  ि ल ाह  जे गाम नहह  ि ोि ि ाक चाह ी । ि ुट्टी छमल ल ा पर \nओ गाम अिश्य आिैत िलाह । दादीक देहािसानक बाद रोहन \nअपन संगीक संग गाम आिैत िलाह । फ्लाइि सँ हदल्ली एलाह \nतकर बाद गामक लेल रेलगािी पकिलति । स्टेशन सँ बाहर भािाक \nगािी करिाक लेल जायत िलाह टक हुनकर संगी कहलखिन जे \nरोहन ! देिू ओ गुमिी पर अहाँक दादाजी सनक क े ओ पाछनक \nबोतल बेच रहल अछि ।टपयास सेहो लागल अछि । चलू ओहह ठाम \nसँ पाछनक बोतल लऽ लैत िी ।रोहन गुमिी पर एलाह तऽ हुनकर \nहदल धक सँ रहह   गेल।समयक पहहया मानू रुटक गेल । \nरोहनक   आँखि फिल क े  फिल रहह   गेल । दौि क े  हुनका लग \nगेलाह आ गोर लाछग कहलछन - � दादू ! हमरा नहह पहचानहुँ , हम \nअहाँक �कच्चू� ।� सुमनजी कहलछन - आऊ ! आऊ  ! हमर \nकच्चू ! कहु गाम कहहया एलहुँ । रोहन कहलखिन जे दादू अिन \nहम गाम पर कहाँ गेलहुँ अछि । हम तऽ अिन गािी सँ उतरलहुँ  38 || टिदेह  ४३१ \nअछि । तऽ हमर संगी सुभार् कहलक जे हमरा अहाँक दादू जकाँ \nलागैत अछि। तहन हम एम्हर एलहुँ अछि ।सुमनजी कहलछन - \nअहाँ क ु शल मंगल सँ िी ने ? रोहन कहलछन - हाँ   दादू , हम तऽ \nठीक सँ िी मुदा अहाँ एहह उछमर मे एहह ठाम गुमिी पर टकए \nदुकान िोलने िी ? अहाँक तऽ घर पर रहिाक चाही । अहाँक ई \nसि करिाक टकए जरूरत भेल ? माय-बाबुजी कतऽ िति ? ओ \nअहाँ क े  नहह रोकलति ?  अपना पोताक मुँह सँ प्यार आ अपनापन \nभरल शब्द सुछन सुमनजीक   सब्रक  ब ांध ि ूटि  गेल  । ओ काँपेत  \nआिाज मेअपना  पर भेल एक -एक अत्याचारक कहानी हुनका \nकहलखिन । इ सुछन रोहनक पाइरक नीचाक जमीन खिसटक   गेल \n। हुनकर माि घूमऽ लागल । ओ सोलच रहल िलाह जे जाहह माय -\nबाबुजी   क े  हम भगिानक  दजाष देने िी हुनकर ई   करतूत हमरा \nसमझ मे नहह आटि रहल अछि। आि रोहनक आँखि मे नोर नहह \nअटपतु अंगार धधटक रहल िल ।रोहन ठाछन लेलछन जे दादाजीक \nसंग ओ सि एहन सलूक क े लछन अछि ताहह लेल हुनका सिक े  \nसिक जरुर लसिायि । सिसँ पहहले ओ होिल मे एक कमरा बुक \nक े लछन आ दादाजी सँ कहलखिन - दादू,अहाँ एहह ठाम रहु । हम \nतुरतहह लौि क े  आटि रहल िी ।आि अहाँ क े  अपमान नहह सहऽ \nपित ।रोहन स्टे शन पर टकरायाक गािी ठीक कऽ घर एलाह ।घर \nपहुँचला पर माय कहलखिन - अहाँ अचानक एलहुँ , हमरा सिक े  \nिबरर कररतहुँ तऽ अपन गािी भेज देतहुँ ।रोहन कहलछन - माय ! \nहम जौं पहहले बता देतहुँ तऽ ई सि आई   हम नहह देि पटितहुँ जे \nहम अिन देि रहल िी ।रोहनक   माय टकि ु नहह  ब ुझल खि न ।ओ \nसुमनजी क े  जोर सँ कहलखिन - सुनै िी ! रोहन आयल अछि । \nसुमनजी िुशी सँ एलाह आ रोहन सँ कहालखिन - क ु शल मंगल  विदेह ४३१|| 39 \nसँ िी ने ? रोहन कहलछन - हाँ   बाबुजी ! रोहन माय सँ पूिलखिन \n- माय ! दादू कहाँ ितिन हुनका नहह देि रहल िी ।ओ सुतल \nिति की ? एहह पर हुनकर माय कहलछन - दादाजी शहर कोनो \nसंगीक घर गेल िति । घर पर सुतल -सुतल बोर भऽ रहल िलति \nतऽ हमहह कहलहुँ जे बाबुजी कछन बाहर घूछम आिु तहन मन बहहल \nजाओत । रातत मे फ े र माय सँ पूिलखिन जे दादू नहह एलखिन \nतहन माय कहलखिन जे ओ संगीक घर पर रुटक गेल हेताह । \nर्भनसरे रो हन उहठ शहर गेलति आ दादाजीक   संग नाश्ता कऽ \nकहलखिन - दादू! घर पर चलु । सुमन जी कहलखिन - अहाँ \nजाऊ  ! आि हम घर नहह जा चाहैत िी। एहह ठाम समय नीक \nसँ कटि जायत अछि । एहह रोहन कहलखिन - दादू ! अहाँ कतेक \nिून -पसीना बहा कऽ घर बनेने िी आ अहाँ घर िोहि   देि । हमरा \nअिैत अहाँ गुमिी मे रहि , ई  नहह भऽ सक ै त अछि । चलु \nअहाँक   संग हम चलैत िी । रोहन दादू क े  लऽ क े  पहहले िाना \nगेलति , ओहह ठाम अपना माय -बाबुजीक टिरुद्ध एकिा लशकायती \nपत्र दऽ घर आटि गेलाह । घर पर सुमनजी क े  देखि मोहन दूनु \nप्राणी अकचका गेलति आ रोहन सँ कहलखिन - दादाजी \nअहाँक   कोन ठाम छमललाह । रोहन गुस्सा सँ कहलखिन - माय-\nबाबुजी   तऽ भगिानक   रूप होयत अछि । मुदा अहाँ सि तऽ \nहैिानक रूप भऽ गेलहुँ अछि ।दादू क े  अहाँ स ि एतेक कष्ट देलहुँ \nजे ओ गुमिी मे अपन समय काटि रहल िलाह । अहाँ सिहक \nजीिन पर लानत अछि । भगिान किनहु अहाँ सि क े  माफ नहह \nकतराताह ।  \nिोिेक देर मे िाना सँ पुललस आटि गेल। पुललस देि मोहन दूनु  40 || टिदेह  ४३१ \nप्राणी काँपऽ लगलाह । पुललस हुनका सँ कहलखिन जे अहाँ सिहक \nटिरूद्ध एक लशकायती पत्र छमलल अछि ,जेकर अनुसार अहाँ सि \nअपना बाबुजी क े  प्रताहित कऽ रहल िी । अहाँ सिहक लेल \nछगरफ्तारी िारंि आयल अछि । ई   सुछन दूनु प्राणी अचंर्भत \nरहह   गेलाह । मोहन बाबू सुमनजीक   पाइर पर िसैत कहलखिन \n- बाबुजी , अहाँ अपन लशकायती पत्र िापस लऽ ललअ । अहाँ क े  \nकोनो तरहक हदक्कत नहह होयत जौं अहाँ अपन लशकायती पत्र \nिापस नहह लेि तहन हम कोनो गली में नहह रहि । सुमन बाबू \nबेिा -पुतोहुक आश्वासन पर अपन लशकायती पत्र िापस लैत पुललस \nसँ कहलखिन जे ई   दूनु प्राणी सुधरर  जेताह तहन \nलशकायतक   आिश्यकता अछि । एक मौका हहनका सिक े  देल \nजाऊ ।एहह पुललस चेतािनी दैत कहलखिन - ठीक अछि , दोसर \nबेर जौं लशकायत छमलत तऽ ओ िापस नहह होयत । तकर बाद \nसुमनजी बेिा -पुतोहुक संग आराम सँ जीिन यापन करऽ लगलाह \n। \n          \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n  विदेह ४३१|| 41 \nMaithili Literature in English Translation \n3.1.The pod of a tree, Peerar - Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Dr Ram Ashish Singh \n(English Translation) \n3.2.GLIMPSES OF RURAL LIFE- Dr. Ram Ashish Singh \n3.3.World Peace - Jagdish Prasad Mandal (Original \nMaithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \n \n \n \n \n  42 || टिदेह  ४३१ \n3.1.The pod of a tree, Peerar - Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Dr Ram Ashish Singh \n(English Translation) \n1.Lotus Root (Bisandh)/ 2.The Parched Seeds of Lily \nFruits (Bhentak Lava) \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n \nDr Ram Ashish Singh (English Translation) \nEnglish Translation of the Maithili Story The pod of a \ntree, Peerar \n विदेह ४३१|| 43 \nOriginal Author: Shri Jagdish Prasad Mandal \nEnglish Translation: Dr. Ram Ashish Singh \n \n \nThe pod of a tree, Peerar \n \n \nRound, green, and tender in abundance fruits hung along \nthe branches as lush and bright as the leaves themselves. \nThese were the pods of the Peerar trees. Five such trees \nstood in the village, old and majestic. The great mango, \njamun, and shisham trees tha t grew later were said to \nhave sprouted in their shade. \nThe eighty-year-old Kariya Baba would often say, �For \nas long as I can remember, those five trees have looked \njust the same. So many storms have struck, lightning \nhas fallen again and again, yet not a twig of those five \nhas ever broken.� \nThey were not very tall, perhaps ten yards at most, nor \nwide and sprawling like banyans. Their branches were \nclose and compact, strong enough to block the light rain, \nnot letting a single drop reach the soil below. Dense \ngreen leaves dressed each tree like a festival garland, and \nthe sharp, neat thorns stood along the branches like \nsilent guards. The leaves were broad and even, as if  44 || टिदेह  ४३१ \ncarved from the petals of sacred lotus or the tanger \nflower. Their blossoms were just as beautiful. \nThrough hundreds of storms, rains, and summers, the \nfive Peerar trees had stood together, never fighting for \nspace, never shading one another out. Alike in height, \ncolour, and grace, they seemed like five sisters in quiet \ncompanionship. When they bloomed, it felt as though \neach smiled at the other�s youth, laughing in the joy of \nshared life. \nNo one had ever cared for them, no one watered their \nroots, no one trimmed their branches, no one ever tended \ntheir growth. All sixteen signs of good fortune depended \nonly on God�s care. Perhaps that was why the five trees \nstood proud and self-reliant, owing no debt of gratitude \nto anyone. Every day they smiled and swayed gently in \nthe mild village breeze. \nEach year the five trees would bloom together. Their \nflowers ripened into pods, then fell away. Afterward, the \nmature pods, having lived a full life, would invite the wind \nlike a final guest and send it to summon the birds. The \nbirds came, pecked the ripe fruits, and carried away the \nseeds. In this giving of themselves, the trees fulfilled \ntheir lifelong duty. \nPeople avoided working the land beneath those trees, for \nit was believed that green serpents, called Sugba lived on  विदेह ४३१|| 45 \nthe trees. It was said to be so green and vine -like that \nno one could see it until it struck. Whoever was bitten \nby it, people believed, would find the gates of heaven \nand hell open before them, with nothing in between. \nThe northern part of the vast agricultural tract had once \nbeen guarded by an old couple, Ratna and his wife. Both \nhad died two years earlier, and since then no one had \ndared to take the job. Everyone feared the Sugba snake \nthat lived in the Peerar trees. W ho would risk life and \nlimb for a few handfuls of grain each year? \nA year earlier, Pichkun had gone to Morang to find work. \nWhen drought came, even the farmers suffered, so what \nchance did the labourers have? Many evenings went by \nwithout a single hearth being lit. The poor sold their cows \nand goats; some went to Morang, some to Siliguri, others \nto Assam. Pichkun too had borrowed fifteen rupees from \nthe caretaker young woman before leaving. Since then, \nthe village had spoken of him as a man lost to debt. \nOf the many men who had gone out to wo rk, some \nreached Biratnagar, some Rangeli, some Siliguri, and some \nfar into Assam. Everyone had given up Pichkun, thinking \nhim a hopeless case, and begun to search for work. \nPichkun sat alone by the roadside near Itahari, under a \ntree just beyond the crossroads. He ate flattened rice \nand ghughni from a small leaf bowl. While eating, he saw  46 || टिदेह  ४३१ \ntwo men walking northward. Gathering his food quickly \ninto the edge of his towel, he began following them, \neating as he walked, listening to their talk, and joining \ntheir easy chatter as they went along the dusty path. \nAs they walked on, they reached near Dhankuta. The two \nmen with whom Pichkun was travelling were farmers. \nOne of them offered him work. \nThe man �s name was Mangat Ram. He and his wife \nemployed more than fifty labourers. He owned a three -\nstoried house built entirely of sal and timber. Some of \nhis fields lay on the hills where he grew finger millet, \nfoxtail millet, and other hardy grains. Around those plots \nhe had planted lemon and orange trees as well. \nWhen Pichkun looked up at the sunlight glimmering on \nthe hills, the slopes appeared to him like a bleached \ndesert. Everywhere he saw small trees, large trees, and \nlayers of forested ridges. Watching it all, he thought he \nhad stepped into another world. Yet  because the path \nwas known, he trusted that in three days� time he could \nfind his way home again. \nThe vast barns, the large straw piles and the huge sheds \nfilled his heart with contentment. His employer was \nwealthy; his job felt secure. He thought, �He will never \ndismiss me. When I wish to visit home, I can go on leave \nand return. I have already learned the road.�  विदेह ४३१|| 47 \nAfter a full year of labour, the longing to see his village \ngrew strong. In all that time he had sent no money \nhome. How could he have? He knew nothing of post \noffices, and no one travelled that route to carry news. \nDuring that year he grew close to a young Tharu woman \nnamed Dhaniya, about eighteen or nineteen, a servant in \nMangat Ram�s household. She agreed to travel back with \nhim. \nBefore leaving, Pichkun bought a woolen sweater and a \nblanket for his mother, and for himself a pair of full \ntrousers, a long-sleeved sweater, and another blanket. For \nhis neighbours he bought oranges and lemons. He packed \nthe clothes and fruit carefully in a bundle, tucked his \nmoney inside the pocket of his trousers, and wrapped the \nbundle with care. For the journey �s snacks he carried \nsome puffed rice. \nDhaniya packed all her savings, clothes, and belongings \nthat night. They did not dare to leave through the forest \nafter dark, so they waited until dawn. As soon as the \nmorning light appeared, both of them quietly set out with \ntheir bundles. They took the same road by which Pichkun \nhad once travelled. Reaching Itahari, they boarded a bus, \ngot down at Bathnaha, and continued on foot. Crossing \nthe Kosi by boat, they walked to Nirmali and from there \ntook a train to their village.  48 || टिदेह  ४३१ \nPichkun wore full trousers, a shirt, and sandals. His hair \nwas uncombed, a bundle slung over his shoulder. He \nwalked ahead, Dhaniya followed behind. Reaching home, \nboth bowed and touched his mother �s feet. The \nneighbours barely recognized him. \nInside the house, Pichkun removed his sandals near the \nhearth, untied his bundle, and quietly showed his mother \nthe roll of rupee notes. The sight of the thick bundle \nmade the old woman tremble with joy. She gathered all \nthe clothes, pushed the money deep beneath them, and \ntied up the bundle again, placing it carefully in the corner \nof the loft. Dhaniya sat quietly in the veranda. \nThe mother looked toward her son and asked, �Who is \nthis girl?� \nSmiling, Pichkun replied, �Your daughter -in-law. I \nmarried her there.� \nWithin moments, women from nearby houses began to \narrive to see the new bride. Pichkun�s mother gave each \nof them a lemon from the bundle. Pichkun took out a \nten-rupee note and handed it to his mother, saying, \n�Mother, I am hungry. Go and buy some rice and spices \nfrom the shop. Cook first, then I will bathe. After three \ndays of travel, my body feels heavy with sleep.� \nThe news of the new bride spread through the entire \nneighbourhood. Women came calling her to visit, and the  विदेह ४३१|| 49 \nelders decided to arrange a small feast in honour of the \nwedding. \nOn the seventh evening after their arrival, Pichkun and \nDhaniya went to visit Somni Dadi. The old woman was \nsitting in her courtyard, spreading a mat and playing with \nher grandchildren. Pichkun bowed and touched her feet, \nthen gestured to Dhaniya to do the  same. Dhaniya \ntouched the grandmother �s feet and then sat at the \ncorner of the mat. With a glance, Pichkun asked her to \nstart pressing the old woman�s legs. As Dhaniya began \nto massage them, Pichkun said softly, �Dadi, everyone \nin the village had thought I was lost for good. But I had \ngone to Morang, worked for a year, earned something, \nand even got married there. Now we�ll stay here in the \nvillage. You are the eldest among us, give us your \nblessings.� \nIn the northern embankment lay the largest stretch of \nland belonging to Somni Dadi. For two years no one had \nwatched over it. She asked Pichkun to take charge of its \nguarding, and also offered him five kathas of land to \ncultivate on share. \nSeeing the chance for steady work, Pichkun agreed. The \nold woman gave him two bamboo poles for the hut, a \nbundle of straw, and a handful of rope to build it. \nThe next morning, Pichkun and Dhaniya went to the  50 || टिदेह  ४३१ \nnorthern embankment to mark the spot for their hut. \nThey chose a slightly raised patch of land where \nrainwater never collected. Pichkun stood there, measuring \nand imagining the place. \nMeanwhile Dhaniya�s eyes wandered toward the Peerar \ntrees. She walked closer and began inspecting the pods. \nSeeing them hanging thick and heavy, she tore a strip \nfrom her sari, tied it around a branch, and climbed up \nthe tree. The sight of the green, plump pods filled her \nwith delight. She picked ten of them, each one shining \nand full like hidden coins newly unearthed from the \nearth. \nWhile she worked, Pichkun started digging and levelling \nthe ground with his spade. Dhaniya kept breaking off \npods from the tree, her thoughts bright with hope, \npoverty turning toward fortune, hardship giving way to a \nfaint light of prosperity. Her joy over flowed into song. \nShe began to hum softly and called out to her husband, \n�Our fate has awakened! Look, the tree is full of ripe \npods. Tomorrow we �ll pick them and take them to the \nmarket. They�ll sell for a good price.� \nPichkun did not understand. He did not believe her words. \nIrritated, he asked, �Do you even know what this is? If \nit were something people could eat, wouldn �t everyone \nhave already taken them?�  विदेह ४३१|| 51 \nBut just as Dhaniya saw in the Peerar pods a sign of \nluck and renewal, Pichkun too felt happiness at his own \nfortune, the new job guarding the embankment and the \nfive kathas of land for cultivation. So he decided not to \nquarrel and said gently, �I don �t know much about \ntrading in the market. How will we sell them?� \nDhaniya was used to market work in her parents� home. \nShe knew every kind of farm labour and was equally \nskilled in raising ducks and hens and selling them in the \nbazaar. With that same boldness she said, �I�ll make a \nhook from a bamboo pole, pluck pods every day, and sell \nthem in the market. You stay with me and watch.� \nThe month of Asin arrived. The rains stopped. It was the \nseason of movement. The heavy monsoon had left the \nfields shining with green rice plants. Wherever the eye \nturned, the same lush green stretched endlessly. At \nsunrise, dew glistened on the leaves like pearls. The fields \nlooked like brides in green saris and green blouses, \nwearing the morning light like a head ornament. \nA soft  east wind began to blow, spreading a gentle \nlaziness through the air. Along the embankment, Pichkun \ndug three small channels for the rainwater to flow down \ninto the lower fields. Then he blocked the ends to make \nlittle pools. As water collected, small fis h leapt and \nfluttered in them.  52 || टिदेह  ४३१ \nDhaniya would drain the pools and catch the fish. \nPichkun carried them in a basket to sell at the market \nand even went around the village selling them door to \ndoor. One of the other fish sellers advised him to buy a \nbicycle, saying that carrying the basket on his head left \nthe body smelling of fish. \nThe thought of a bicycle excited Pichkun, though he had \nnever learned to ride one. For a moment he hesitated, \nthen imagined himself pedalling slowly through the \nvillage, the basket tied behind him, selling fish with ease. \nThat night, while returning from the market, he told \nDhaniya, �We should buy a second-hand bicycle.� \nEarnings always brought a spark of joy to Dhaniya. \nSmiling, she said, �Why second-hand? We�ll buy a new \none.� \nIt was the time of Jitiya festival, when millet bread and \nfish were eaten in celebration. The day before, villagers \nhad already given Pichkun baskets of fish to sell. Before \ndawn, he woke Dhaniya, saying eagerly, �I�ve already \nsorted all the fish from the pools.� \nBut Dhaniya, thinking it was only a dream, went back to \nsleep. In the darkness before dawn, Pichkun quietly lifted \nthe baskets and nets and went to the fish pools. It was \nstill too dark to see the fish clearly. Pichkun sat beside \none pool, Dhaniya beside another. He lit a bidi and  विदेह ४३१|| 53 \nsmoked as they both began to gather the fish. \nIt was the day of Jitiya. People were eager for fish. \nBefore long, men and women started arriving near the \npools. With no weighing scale or balance, Pichkun began \nselling by estimation. The best of the fish sold quickly. \nThey carried home the remaining catch and spread across \nthe courtyard. More than half was still unsold. \nKnowing that on a festival day one could not depend on \nthe market alone, Pichkun said to his wife, �Cook the \nmeal quickly. I�ll go sell the rest around the village.� \nDhaniya hurried to make flatbreads and fry the fish \ncurry. After eating, Pichkun loaded the basket onto his \nbicycle and went door to door. By noon, every last fish \nwas sold. \nThe sun blazed fiercely. On his way back, Pichkun \nstopped by the toddy shop. The place was crowded with \ntipsy men. There was hardly space to sit, so he bought \na small pot of toddy and drank it standing. Then he paid \nand rode home. \nFrom a distance, Dhaniya saw him pedalling the bicycle \nunsteadily and felt her heart twist. She had feared this, \nPichkun had taken to toddy. She spread a mat and lay \non the veranda, covering herself with a sheet, and began \nto weep. \nWhen Pichkun entered the courtyard and saw her crying,  54 || टिदेह  ४३१ \nhe went near and asked softly, �What happened, eh?� \nHearing his voice, Dhaniya wailed even louder. Bending \ndown, Pichkun opened her mouth gently and asked again. \nSniffling, Dhaniya said, �I�m dying! A deep pain has \nseized my chest. Go, bring mustard oil from the shop. \nRub it all over me; only then will the pain leave.� \nStaggering a little, Pichkun brought a bottle of oil from \nthe shop and began to massage Dhaniya. Turning on her \nside, she made him rub her body thoroughly. When his \nhands began to ache, she s aid, �Now it feels lighter \naround the chest.� \nThe word lighter filled Pichkun with hope. He continued \nto massage her. Gradually his intoxication faded, and her \nanger too began to soften. He was relieved that his wife \nhad survived; she was pleased that she had given him a \ngood lesson for drinking toddy. \nWith the earnings of Asin and Kartik, the foundation of \ntheir life was laid. From Peerar pods to fish, everything \nbrought profit. The man who had once lived a life poorer \nthan cattle had finally stepped into the realm of human \ndignity. Just as humankind once lived in huts and now \nbuilds houses, Pichkun too began to dream of replacing \nhis thatched hut with a small brick house. \nThere was still no sure source of drinking water, so the \ncouple decided to make arrangements before the next  विदेह ४३१|| 55 \nyear. They had no bed, no utensils, yet they were content \nto plan gradually for each need. \nThe paddy in the embankment ripened beautifully. The \nfields gleamed with heads of grain, green, golden, red, \nand black. Pichkun and Dhaniya spent most of their days \nthere, living in home only at night. If they stayed away, \nstray cattle and grass cutter wom en would destroy the \ncrop. \nEvery evening Dhaniya visited old Somni Dadi, speaking \njoyfully about the ripening rice. The old woman blessed \nher from the heart. \nBy the time of the Sama festival, the crop was ready. \nSeeing the heavy panicles bending low, Dhaniya told her \nhusband, �We should dig and clean around the roots of \nthe Peerar trees, so that they bear well next year.� \nPichkun agreed. He carefully loosened the soil around \neach root and spread goat and sheep manure around the \nfive trees. Then he poured two buckets of water at each \ntrunk. \nAfter fifteen days, the trees changed colour, bright green \nand fresh. New buds began to bloom at every tip. \nJust as parents care te nderly for their children, the \ncouple tended to those trees. And seeing such devotion, \nthe five Peerar trees seemed, in their quiet, swaying way, \nto bless Pichkun and Dhaniya in return.   56 || टिदेह  ४३१ \n  \nEnglish Translation of the Maithili Story The Foundling \nSon \nOriginal Author: Shri Jagdish Prasad Mandal \nEnglish Translation: Dr. Ram Ashish Singh \n \nThe Foundling Son \n \n☰ \n \nIt was the third evening of the lunar fortnight. The moon \nof Chauth had not yet risen, but a pale glow had begun \nto spread from the east. In that quiet darkness, a young \nunmarried woman, fearing the gossip and shame of \nsociety, crept out and left her ten-day-old infant by the \nroadside. For nine days she had hidden the child, \npretending ill ness to her family. But when the truth \nbegan to press upon her, she could no longer bear it. On \nthe tenth day, she placed the baby at the edge of the \npath, covered it lightly, and hurried back home. \nFive or seven minutes later, Gangaram was returning from \nthe market. Suddenly he heard the cry of a newborn. His \nsteps faltered. Standing still on the road, he listened \ncarefully. \nThat was no sound of bird or beast, it was unmistakably  विदेह ४३१|| 57 \nthe cry of a human child. \nStartled, Gangaram�s mind was filled with doubt. How \ncould a baby �s voice be here, in such a place? There \nwas no one in sight. He stood motionless like a stake \ndriven into the ground, staring into the dim light. After \na moment, he began to move slowly toward the sound. \nIt was too dark to see clearly. Around him, insects and \ntiny creatures sang their many -voiced songs �some \ncalling to their mates, others humming in \ncontentment�filling the embankment with restless \nmurmurs. \nAt last, Gangaram reached the spot and saw the infant. \nOne part of his mind said, yes, it �s a human baby. \nAnother whispered, but how could a child have come \nhere? \nHe set down the bag of vegetables he was carrying and \ngently placed his right hand on the baby �s small body. \nA chill ran through him; his whole skin bristled. Yet a \nstrange warmth of joy rose within. Steadying himself, he \nlifted the baby in both arms, pressed it against his chest, \nand held it there. With one hand he brushed away the \nbits of grass and leaves clinging to its skin. \nThe child kept crying. Gangaram took off his shoulder \ncloth and wrapped the baby snugly in it. Slinging the \nvegetable bag over one shoulder, he carried the infant  58 || टिदेह  ४३१ \nagainst his chest and walked home through the \ndeepening night. \nReaching home, Gangaram smiled and said to his wife, \n�Today God has been kind. He has given us a son.� \nThe words �given us a son� startled Bhuliya. She rushed \nforward, took the baby from her husband �s arms into \nher own, and stared at it closely. �Where did you find \nthis child? Ah, what a beautiful boy he is! '' \n�I found him on the roadside while coming back from \nthe market,� Gangaram said calmly.�Take care of him. \nIf he is meant to be ours, he will live. If not, he will go \nback the way he came.� \nHearing this, Bhuliya �s mind began to race. We don �t \nhave a cow or even a goat. How will we feed him milk? \nShe herself could not nurse, for age had dried her body. \nA wave of helplessness rose in her, then faded. A thought \nstruck her. My sister-in-law next door, still has a nursing \nchild. \nThe thought lit a spark of hope. Bhuliya folded her hands \ntoward the sky and murmured in gratitude, �O Lord, just \nas you make flowers bloom in a withered forest, you will \nsurely arrange food for this child too.� \nGangaram was fifty, Bhuliya forty -eight, but the \ndifference between them showed more than numbers. \nGangaram still stood strong, while Bhuliya, wrinkled and  विदेह ४३१|| 59 \nfrail, looked past sixty. Yet as soon as she held the baby \nin her arms, a strange warmth flooded her veins. It was \nas if youth itself had returned. Her face glowed, her eyes \ncame alive. \nTheir hearts filled with joy, bubbling like air trapped \nbeneath water. To calm the crying child, Bhuliya pressed \nit to her breast. For a moment the baby grew quiet, then \nbegan to cry again, for no milk came. \nNext door lived Gangaram�s younger brother, Rooplal. His \nwife, Kabutri, was nursing their own three -month-old \nbaby. He aring the wail, Bhuliya went over with the \nfoundling in her arms. \nKabutri, seeing her neighbour carrying a crying infant, \ngently laid her own child on the cot, took the foundling \nin her lap, and offered it her breast. The hungry baby \nlatched eagerly, sucking noisily. Watching this, Bhuliya \nsaid softly, her voice trembling with emotion, �May God \nbless you with seven more sons.� \nKabutri laughed at Bhuliya�s words and said, �I already \nhave four of my own. If I manage to raise seven more, \nhow will I ever keep up? Take back your blessing, sister. \nWhatever is written in my fate will be enough.� \nChanging the subject, Kabutri added, �Sister, it is \nstrange that in this old age your husband has got such \na fine-looking son. He does not resemble either of you.  60 || टिदेह  ४३१ \nHis eyes, his face, his nose, nothing matches. He looks \nnothing like Brother.� \nBhuliya frowned.�You never learned when to speak and \nwhen to stay silent. You have no sense of respect for \nelders or shame for what you say.� \nStill smiling, Kabutri teased, �Come now, sister, what \nhas happened to you? You scold me as if I were the one \nwho caused it. If you two ever get another child, perhaps \nthat one will resemble you.� \nBhuliya did not lose her temper. The child �s presence \nhad softened her heart like water soakin g dry earth. \nLooking tenderly at the sleeping baby, she said quietly, \n�Your brother found this child on the road while \nreturning from the market.� \nKabutri replied sharply, �Then why does the foundling�s \nface resemble him so closely? He must be hiding \nsomething from us.� \nBhuliya, a little vexed, said, �All right then, let it be \nours. At least now you can rest your tongue.� \nKabutri laughed again and said, �Sister, I will nurse this \nchild just as I nurse my own. I will not let him go hungry. \nGod has given me enough milk to feed both. It is a joy \nto see light enter your dark home.� \nHearing this, Bhuliya�s heart overflowed with gratitude. \nThe hungry child drank his fill and soon fell asleep.  विदेह ४३१|| 61 \nKabutri laid him gently on the cot and said, �Let him \nstay here, sister. If he wakes in the night and cries, I \nwill feed him again.� \n�Very well, � Bhuliya said softly, and returned to her \nown courtyard. \nShe told her husband, �Now the child will live. The \nwoman from Godhanpur has plenty of milk. She will raise \nboth children.� \nGangaram looked toward the other house. The thought \nof the baby being fed elsewhere made his heart ache, \nbut Bhuliya�s words calmed him. Still, a doubt lingered \nin his mind. He asked qui etly, �Why did you leave the \nchild there? Shouldn �t he be brought to our own \ncourtyard? After all, he is ours now.� \nLooking at her husband, Bhuliya said, �You are a man. \nHow could you ever understand what a mother feels? \nOnly a woman can know that. Once a mother presses a \nchild to her breast, she can never again think of that \nchild as anything but her own.� \nGangaram fell silent. A thought stirred in his mind, and \nhe asked, �Since we are to be his parents now, \nshouldn�t we give him a name?� \nBhuliya smiled, a nd the image of the Chhath festival \ncame to her mind. �Usually the women of the house \ngather and name a newborn together, � she said. �But  62 || टिदेह  ४३१ \nno such ceremony was held for this child. Let the two \nof us choose his name ourselves.� \nGangaram laughed softly. �Then call him Mangal, � he \nsaid. \nSeven months passed. The boy began to teethe and soon \ncould stand and toddle on his own. He started eating \nsolid food and drinking water. The love that grew between \nthe couple and the child became so deep that neither \nwanted to let him out of sight, even f or a moment. \nBhuliya stopped working as a field labourer. She began \nspinning thread in the veranda and selling it in the \nvillage. Though she owned no loom herself, she worked \non others� looms and earned a little money. \nThe couple felt young again. They worked the whole day \nwithout feeling tired. Whenever Mangal called her �Ma,� \nBhuliya�s heart overflowed with joy, and she would lose \nherself in the sweetness of that word. \nWhen Mangal turned five, his father enrolled him in the \nvillage school. He studied there through the fifth grade \nand was now ten years old. But by that time, \nGangaram�s body had weakened so much that people no \nlonger called him for labour work. Somehow, the couple \nmanaged their living by spinning and selling thread. \nLife was growing heavy, but in ten -year-old Mangal �s \nmind, a spark of awareness had begun to shine, like the  विदेह ४३१|| 63 \nsun rising in a child Hanuman�s grasp. One day he said, \n�Baba, you and Ma cannot work as you used to. I want \nto open a tea stall. If you build me a small thatched \nshed on the road, I will run the shop.� \nThe idea struck Gangaram �s mind. But then he \nwondered, who in the village even drank tea? How would \nthe shop run? Still, he built a small thatched stall for \nhis son. There was a neem tree in their yard. He sold it \nfor twenty-five rupees and used the money to buy the \nutensils needed for making tea. \nMangal opened his tea stall. It was the first of its kind \nin the village, and the first shop always has an \nadvantage. At first, people hesitated, unsure about this \nnew drink, but soon they began to like it. Gradually, the \nshop became popular, and the earnings were e nough for \nthe two of them to manage their living. \nWithin three years, both Gangaram and his wife passed \naway. While they were alive, no one in the village had \never spoken ill of Mangal. But after their deaths, \nmurmurs began to spread, and people started lo oking at \nhim differently. Yet, the sales at his shop did not decline, \nfor tea had already become a habit among the villagers. \nEven after running the shop, Mangal�s thirst for learning \nremained alive. Whatever little money he could save, he \nspent on buying books, paper, and pens. He studied by  64 || टिदेह  ४३१ \nhimself and practised writing every day. \nBefore his death, Gangaram had told Mangal the story \nof his birth. That story revealed to him how superstition \nand cruelty still clung to society like the roots of a weed. \nFrom then on, Mangal began to study not only books but \nalso the ways of the world around him. \nRunning the tea stall gave him the gift of conversation. \nSitting there, he learned to talk to people. In the \nevenings, after the rush of customers had thinned, \nRoopchan would come to the stall. Mangal woul d make \ntwo glasses of tea, and as soon as Roopchan drank, his \nmind would brighten. \nRoopchan was the village storyteller, though a poor man. \nHe had a few regular customers, but between them he \nwould spend hours at the stall, spinning tales. He told a \ndifferent story each time, sometimes of kings and \nqueens, sometimes of lovers like Rani a nd Saranga, or \nRajni and Sajni. Other days he spoke of Gonoo Jha, of \nthe brave ballads of Alha and Rudal, or of Dina -Bhadri, \nLorik, and Salhesh. \nIn this way, Mangal�s store of wisdom began to fill up \nwith the knowledge of books, the knowledge of society, \nand the wisdom of folk tales. Whatever story he heard \nat night, he wrote down the next day whenever he found \ntime. The more he wrote, the smoother his lines became,  विदेह ४३१|| 65 \nand his curiosity grew stronger. \nOne afternoon, as the sun tilted westward, a man came \nto Mangal�s tea stall for a cup of tea. His appearance \nwas simple, and he carried a leather bag in his hand. The \nman was the editor of a magazine called Bharat Jagaran. \nHe had come to the village to study its condition and \nculture. \nWhile talking with Mangal, the editor became completely \nabsorbed. He felt as if his heart and Mangal �s heart \nhad set out on the same journey together. When the \ntrance broke, both of them laughe d. The editor said, \n�Boy, make some tea. I have not had any all day. \nTonight I will stay here and talk to you in detail.� \nMangal prepared tea, and they both drank together. After \neating and drinking, they sat side by side late into the \nnight, talking. Mangal placed before the editor all the \nstories he had written so far. The editor flipped through \nthe pages. The language and style might not have been \nrefined, but the themes touched his heart. Smiling, the \neditor said, �These are wonderful pieces. This is exactly \nwhat I came searching for.� \nHe opened his bag, took out some magazines and books, \nand said, �These contain the proper methods of writing. \nStudy them carefully. Once you understand the \nfoundation, write on that basis. I am an editor. I run a  66 || टिदेह  ४३१ \nmonthly magazine. I will publish one of your stories every \nmonth and send you a copy.� \nFor three or four hours, the editor explained everything \nto Mangal. The next morning, after tea, he left. \nFrom that month onward, Mangal �s stories began to \nappear regularly in the magazine. Among his many \nreaders was a girl named Sunayana. She was pursuing \nher M.A. in philosophy. In the fifth issue, the editor also \nmentioned that Mangal was working on a novel titled \nThe Dead Village. \nThe name stirred something inside Suna yana. Her heart \ndanced. She thought, our country is a land of villages, \nand if the village itself is dead, what will become of the \nnation? \nThe idea struck Sunayana�s mind like a spark. The same \nSunayana who never spoke openly in front of her father \nwas now ready to discuss the matter with him. \nThat evening, her father, Advocate Sahab, returned from \ncourt, drank his tea, and went for a walk. When he came \nback, he took out a case file to prepare for the next \nday�s hearing. His wife brought him another cup of tea. \nAs he sipped it and chewed his betel, Sunayana entered \nthe room, sat on the chair in front of him, and said, \n�Father, there is a question running in my mind. Could \nyou please explain it?�  विदेह ४३१|| 67 \n�What is it?� he asked. \n�I read in a magazine today that the village is truly \ndead. If the village is dead, and our country is made of \nvillages, then what do we call the country?� \nAdvocate Sahab did not pay much attention to the \nseriousness of the question. He said lightly, �That is the \nconcern of writers and thinkers. I have nothing to say \non it.� \n�But writers are also part of this same society, � \nSunayana replied.�They live lives like everyone else. Then \nwhy would a writer write something like that?� \n�The words of a writer can be understood only by \nanother writer, � her father said. �I am a lawyer. I \nunderstand the law. Now go, I have to prepare a case.� \nSunayana rose quietly and went to her room. She sat \ndown and began to think. In a country where there is no \nclean water to drink, no balanced food to eat, no proper \nclothing to wear, and no decent shelter to live in, what \nelse can one call it but a dead la nd? People still drink \nimpure water, somehow manage a few morsels, sit \nbeneath trees to keep warm, and liv e surrounded by \ncountless diseases. What can such a country be called? \nAnd beyond all that, in a civilization thousands of years \nold, where the light of knowledge �symbolized by the \ngoddess Saraswati �has still not reached every person,  68 || टिदेह  ४३१ \nwhat kind of nation is that? So many questions stood \nbefore her, shaking her mind. Lost in thought, she sat \non the chair and drifted into deep reflection. At last, one \ndecision settled in her mind: she would first read The \nDead Village. But where could she  find the book? Then \nanother thought came. She would write to the author \ndirectly and ask for it. She took out the magazine, copied \nthe writer�s address from it, and wrote it carefully on a \nsmall slip of paper. \nThe next day, Sunayana set out to find Mangal �s \naddress. It was around nine in the morning. After serving \nthe early customers, Mangal had arranged the kettle, \nteapot, saucepan, and glasses in front of the stall. He \nwas cleaning the hearth and clearing out the ashes. \nSunayana came to the tea stall because it was the place \nwhere one could easily find anyone in the village. \nReaching the stall, she asked, �Could you tell me where \nI might find a man named Mangal in this village?� \nHearing his own name, Mangal was startled, but he \nstayed silent. It was as if he were searching for himself \nthrough her eyes. Sunayana sensed it too. After a \nmoment of silence, Mangal spoke, �Sister, if Mangal lives \nin this village, I will certainly help you find him. But \nsince you have come all the way here, how can you leave \nwithout tea? Please sit down. This is Mithila, after all.  विदेह ४३१|| 69 \nHere, welcoming a guest is as natural as welcoming \none�s own family.� \nHearing his words, Sunayana felt as if a thirsty traveller \nhad suddenly found cool water. She sat on a bench made \nof split bamboo. \nMangal washed his hands, cleaned the small pan, lit the \nfire, and began to make tea. As Sunayana stood up from \nthe bench to come closer to the hearth, the edge of her \nkurti caught on a bamboo splinter and tore slightly. She \ndid not bother about it and quietly sat near Mangal. \nSeeing her sit beside him, Mangal asked, �What brings \nyou to Mangal?� \nSunayana replied, �Mangal is a writer. He has written a \nnovel called The Dead Village. I tried to find it in the \nmarket but could not, so I came to locate the author \nhimself.� \nMangal let out a long breath and said softly, �And how \ndo you know Mangal?� \n�I read his stories in Bharat Jagaran, � Sunayana \nreplied.�There I came across a mention of his novel The \nDead Village. I wanted to read it, so I came here.� \nMangal understood everything. His heart overflowed with \nquiet joy. He thought, to quench someone�s thirst is as \nnecessary as feeding the hungry. But I have only one \ncopy of the manuscript I�ve written. If I give it away, a  70 || टिदेह  ४३१ \nwhole year�s labour will be lost. Yet not giving it would \nbe a greater sin. \nThen another thought came: I could tell her that once \nmy circumstances improve, I will have it printed. For now, \nthere is only this one copy. Yes, once it is published, I \nwill surely send her one. Until then, she can stay here \nand read it. \nBy then the tea was ready. They both drank together. \nAfter finishing her tea, Sunayana said, �Please give me \nMangal�s address.� \nSurprised, Mangal replied, �My name is Mangal. I am the \none who wrote that novel. But it has not been printed \nyet. Only this handwritten copy exists. I would request \nyou to read it here. When it is published, I will make sure \nyou get your own copy.� \nSunayana was astonished. She looked at Mangal from \nhead to toe. His face was darkened by smoke from the \nhearth; his clothes were coarse and faded like old rags. \nPoverty seemed to shine from every part of his body. \nSeeing him like that, her eyes were filled  with tears. \nWiping them quietly, she said, �I cannot read the novel \nhere. Reading a book means understanding it deeply, and \nthat cannot be done in haste.� \nThe sincerity of her tone touched Mangal deeply. He \nlooked at her, and in her eyes he saw a hunger for  विदेह ४३१|| 71 \nknowledge. He thought, I wrote this for others. When it \nis published, it will reach thousands of hands. For now, \nit will reach one reader. That is enough. \nJust then, Sunayana said softly, �If I take the copy with \nme, I promise to return it after reading. There is no \nchance of it being lost. I only wish to read it peacefully, \nbut I must return home before sunset.� \nMangal�s heart melted with affection. He said, �Very \nwell, I will give you the book. The rest is in your hands.� \nThe moment the book touched her palms, joy lit her face. \nShe glanced at its pages, then looked up at Mangal and \nsmiled. For a brief moment, Mangal read her heart as \nshe read his. \nSmiling, Sunayana took her leave and walked away. \nSunayana completed her M.A. with distinction. Her \nfather, Advocate Sahab, was a strong supporter of \nwomen�s rights, yet his thoughts often drifted to one \nrealization: women are bound not by one or two chains \nbut by the entire structure of life itself. Breaking those \nchains would demand struggle, sometimes intellect ual, \nsometimes physical. \nLost in such reflections, Advocate Sahab sat in his chair \none evening. His wife entered with a cup of tea, placed \nit on the table, and sat beside him. \n�It is good that Sunayana was born into an educated  72 || टिदेह  ४३१ \nfamily like ours, � she said. �Had she been born in a \nfarmer�s house, people would never have let her live so \nfreely.� \nTaking a slow sip of tea, Advocate Sahab said, �Please \nspeak clearly. What do you mean to say?� \n�I mean you should get Sunayana married. Manoj will \nstay with us; he is the son, the support. But arranging \na son �s and a daughter �s marriage is every parent �s \nduty.� \n�I have a new idea,� he replied after a pause.�What if \nwe ask Sunayana�s opinion too?� \nHis wife flared up immediately. �What will peo ple say? \nHave you ever seen any parent asking their son or \ndaughter before fixing a marriage?� \nHearing her words, Advocate Sahab thought silently. It \nstruck him that not only men but women too often \nconspire, knowingly or unknowingly, to keep women \nbound. What a strange trap this is, woven by both hands. \nHe kept his thoughts to himself and called, \n�Sunayana!� \nShe came out from her room and sat on the chair before \nthem. Her eyes went to her mother first; her mother \nlooked sharply toward her husband. \nAdvocate Sahab spoke in a calm, measured \ntone.�Daughter, you have now completed your M.A. It is  विदेह ४३१|| 73 \nevery parent�s responsibility to see their children settled \nin marriage. I too wish to fulfill that duty. Do you have \nanything to say about it?� \nHearing her father �s words, a tremor ran through \nSunayana�s body. Yet beneath that tremor, a quiet \nstrength stirred. Speaking softly but with conviction, she \nsaid, �Father, marriage is indeed a necessary process for \nboth man and woman. It sustains the cycle of creation \nitself. But the question is- what kind of marriage? What \nwe see around us today, ninety or ninety-five percent of \nit, is mismatched. Some are arranged for wealth, some \nfor dowry, some for caste or lineage, and some for mere \nconvenience. In my view, marriage should be based on \nthe union of minds. Only then will it be lasting and \njoyful.� \nBefore she could finish, her mother burst in, visibly \nagitated. \n�Daughter, in Mithila our tradition has always been that \nsuch matters are decided by parents, not by sons or \ndaughters. If children start deciding their own marriages, \nsociety will collapse.� \nSunayana replied calmly, �That is a fine thing to say, \nMother. But along with preserving tradition, we must also \nsee the flaws it hides.� \nAdvocate Sahab sat silently, his hand covering his mouth,  74 || टिदेह  ४३१ \nlistening to both sides. Sunayana �s reasoning began to \nunsettle her mother, yet she refused to yield. \nSeeking balance, Advocate Sahab said gently, �All right, \ndaughter, tell me your view clearly.� \nSunayana asked, �Father, how much do you plan to \nspend on my marriage?� \nThe question startled him. But regaining composure, he \nreplied in a low voice, �You already know my means, \nchild. But whatever is within them, I will not be miserly. \nThe little we have belongs to both you and your brother.� \nHearing her father,  Sunayana spoke with quiet \ndetermination, her voice steady yet full of warmth. \n�Father, greatness does not come from wealth or the \nbody. A person becomes great through knowledge and \nduty. Every woman wishes for a life partner who is wise \nand hardworking. I am not giving you a final decision \ntoday, but I will say this much, there is a man named \nMangal in Sonepur who runs a small tea stall. He has no \none of his own. Yet his work and intellect will one day \nmake him known to the world as a great writer. Poverty \nhas trapped him deeply, but if someone helps him rise \nabove it, he will shine in the sky like the rising sun.� \nAdvocate Sahab listened quietly, then said, �Daughter, \nif your heart truly feels for him, I have no objection. But \nthink carefully while there�s still time.�  विदेह ४३१|| 75 \nSunayana replied, �There may be many differences \nbetween us, but our souls are equal. I too wish to write \nabout the condition of women, because the injustice done \nto them from ages past still shakes my heart. Even the \nmost beautiful things in the world seem dull before that \npain.� \nAdvocate Sahab nodded slowly. \n�Very well, I accept your thought. Go and see for yourself \nhow much help Mangal needs to stand on his feet. I will \nprovide whatever support is required.� \nHearing her father�s words, Sunayana smiled and quietly \nreturned to her room. Advocate Sahab sat deep in \nthought, reflecting on his daughter �s conviction, while \nhis wife�s anger kept growing stronger. \n \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n  76 || टिदेह  ४३१ \n3.2.GLIMPSES OF RURAL LIFE- Dr. Ram Ashish Singh \nGLIMPSES OF RURAL LIFE \n  \nDr. Ram Ashish Singh \n \nGlimpses of Rural Life is the result of my longstanding \nengagement with the literary universe of Shri Jagdish \nPrasad Mandal. Translating Gamak Jingi into English has \nbeen both an intellectual responsibility and a personal \njourney. This collection represents a world I have known \nintimately�as a student of literature, a teacher, and a \nreader shaped by the landscapes of Mithila. \nRural life may appear modest from a distance, yet when \none approaches it with patience and a discerning eye, it \n विदेह ४३१|| 77 \nreveals astonishing variety, emotional depth, and cultural \nrichness. These stories have always carried a quiet \nradiance in the original. My task has been to convey that \nradiance to readers who may not know the language in \nwhich it was born. \nHere is what truly matters: translation is not a \nmechanical act of substituting one language for another. \nIt is an attempt to preserve a world. It demands attentive \nlistening, humility, and emotional intuition. These stories \ndo not merely depict rural life ; they emerge from a \nspecific geography, from the diction of everyday labour, \nfrom rituals and memories, from rivers that flood without \nwarning, and from droughts that linger for years. Each \nnarrative grows from the soil of lived experience, not from \nabstract imagination. Translating them into English \nwithout weakening their rhythm, emotion, or cultural \ntexture has been a demanding yet rewarding endeavour. \nMy first encounter with these stories was as a reader \nmoved by their honesty. Mandal neither embellishes nor \nsentimentalises. He observes. He recognises the dignity \nof labour, the quiet heroism of women, the complex \ndynamics within families, and the weariness that stems \nfrom decades of environmental uncertainty. Floods,  78 || टिदेह  ४३१ \ndroughts, soil erosion, and migration are not mere \ndramatic backdrops in his writing �they are the very \nconditions under which life is forged. \nIn translating him, I wanted the English reader to feel \nthis pulse: the sense that rural life is not static, but in \ncontinuous negotiation with change. \nWhat strikes me most about these stories is their moral \nclarity. They do not preach or offer solutions. Instead, \nthey allow the reader to witness how ordinary people \ncreate meaning in harsh circumstances. The characters \nseldom have material resources. They are rarely protected \nby institutions. Yet they possess something deeper: \nresilience, humour, affection, and an unshaken sense of \ndignity. Their struggles are real, their hopes fragile and \ntheir efforts extraordinary. \nThis collection reveals a world where labour is not an \nabstract concept but a daily discipline. People earn with \ntheir hands�not out of choice, but because it is often \nthe only path available. They work in fields, ponds, \nforests, and on construction sites. They migrate to cities \nand pull carts. They dig roots from parched ponds, roast  विदेह ४३१|| 79 \nseeds into edible food, pound grain, stitch clothes, and \nsell lime, fish, and earthenware. These stories bring such \nforms of labour to the reader �s attention not through \nstatistics or social commentary, but through intimate \nportraits of individual lives. \nAnother hallmark of Mandal�s writing is his portrayal of \nwomen. Their presence is not marginal�it is central. The \nwomen in these stories are not defined by suffering, even \nwhen they suffer. They hold households together. They \nthink ahead. They turn scarcity into opportunity. They \nnegotiate with landlords, contractors, and market forces. \nThey confront social stigma with courage. Their labour, \noften unseen, forms the invisible backbone of entire \ncommunities. As a translator, I have tried to retain their \nemotional cadence without softening the hardships they \nendure. \nThe ecological dimension of these stories is equally vital. \nRural Mithila has always existed in a delicate balance \nwith Nature. When rivers swell, they swallow entire \nvillages. When drought lingers, it drains the land of life. \nWhen the Kosi or Kamla rivers shift course, once-fertile \nfields turn barren. Mandal �s stories recognise the deep \nconnection between environment and human emotion.  80 || टिदेह  ४३१ \nPeople do not merely endure natural disasters �they \ninterpret them. They pray. They rebuild homes on \nelevated mounds. They search for edible plants. They dig \nnew wells. They survive. This ecological sensibility is one \nreason his stories feel both deeply rooted and universally \nresonant. \nWhile translating, I often reflected on how contemporary \nreaders might connect with these narratives. Much of \nmodern literature�particularly in English�rarely portrays \nrural life with such depth and clarity. Urban concerns \ntend to dominate the literary imagination. Yet the moral \nand ecological questions raised in these stories remain \nprofoundly relevant. Whether one lives in a city or a \nvillage, the fragility of livelihood, the burden of migration, \nthe exploitation within labour economies, and the \naspirations of youth resonate across contexts. Mandal�s \nstories speak to conditions that extend far beyond \nMithila. \nMy aim, therefore, has been to maintain linguistic \nsimplicity while allowing emotional complexity to emerge. \nMandal�s Maithili is economical �rich in cadence, \nrestraint, and power. English, when approached with  विदेह ४३१|| 81 \nequal care, can convey these qualities. I avoided excessive \nornamentation and resisted the impulse to explain \ncultural details within the narrative. Instead, I allowed \nthe stories to speak through their own internal logic. I \nbelieve readers are capable of learning a world by walking \nslowly through its paths. This preface is an invitation to \nthat walk. \nBefore presenting a story -wise overview, I must \nacknowledge something essential: translation is a bridge. \nBut every bridge must rest on two firm pillars. One is \nthe original author, whose vision and integrity make \ntranslation possible. The other is the rea der, who \ncompletes the circle by giving the translated work new \nlife. If this translation succeeds in bringing readers closer \nto Mandal�s world, the credit belongs to both. \nWhat follows is a detailed, sequential introduction to each \nstory in the collection. These insights aim to illuminate \nnarrative patterns, thematic resonances, and emotional \nundercurrents, drawing from my reading experience and \nmy work with the text during translation. \n   82 || टिदेह  ४३१ \n  \nSTORY-WISE CRITICAL OVERVIEW \n  \nThe Parched Seeds of Lily Fruits (Bhentak \nLava) presents a striking portrait of resilience shaped by \ndisaster. Set in a flood -ravaged village of Mithila, the \nstory follows Musna and Jeebchi as their world collapses. \nWhile Musna sinks into despair, Jeebchi discovers \npossibility. Her finding of bhentak la va�the roasted \nseeds of wild lily pods �transforms scarcity into \nsustenance and grief into renewal. Through her steady \nlabour, the household rises again, and the fragrance of \nroasted seeds becomes a quiet declaration of hope. \nMandal�s narrative honours the often -unrecognised \nstrength of rural women who rebuild life with \nintelligence, faith, and unwavering patience. The domestic \nsphere�frequently overlooked �emerges as a site of \ncreativity and rebirth. Jeebchi embodies a truth central \nto Mandal�s social vision: in moments of crisis, courage \noften appears in the gentlest hands. Ultimately, the story  विदेह ४३१|| 83 \nreveals survival as an imaginative act, where dignity \ngrows from the simplest forms of labour. \n  \nLotus Root (Bisandh) portrays a Mithila village pushed \nto the brink of extinction after four relentless years of \ndrought. Fields crack, ponds vanish, livestock perish, and \nthe social fabric begins to fray under the weight of \nhunger. Yet the story is not merely a record of \ndevastation�it follows Doman and Sugiya, whose quiet \nresilience offers a counterpoint to the village�s despair. \nDoman, a landless labourer, embodies endurance without \ncomplaint. He works with unwavering discipline, even as \nfear gnaws at him. Sugiya, steady and practical, becomes \nthe emotional centre of the household. Her acceptance \nof circumstance is not resignation  but a form of inner \nequilibrium that prevents collapse. Through her, the \nhousehold preserves dignity, even when the world seems \nhollow. \nThe turning point arrives when Doman recalls an earlier \ndrought and the hidden bisandh in the great pond �s  84 || टिदेह  ४३१ \nparched bed. Memory becomes a guide to survival. Digging \ninto the cracked earth, the couple uncovers lotus roots \nand fish �symbols of life persisting invisibly beneath \nbarrenness. \nThe story offers a profound meditation on resilience. \nLabour restores direction, faith renews strength, and \nmemory rekindles hope. Even in the harshest drought, \nthe earth�like the human spirit�retains a hidden reserve \nof sustenance for those who continue to seek it. \n  \nThe Pod of a Tree, Peerar  opens with the serene \npresence of five ancient Peerar trees �symbols of a \nnatural order that endures without human intervention. \nTheir quiet harmony contrasts with the turbulent lives of \nvillagers struggling against poverty and drought. Into this \nfragile world return Pichkun, a migrant labourer, and his \nnew bride, Dhaniya,  whose energy and instinct for \nopportunity begin to alter the course of their lives. \nDhaniya stands at the heart of the narrative. Her \nconfidence, market acumen, and courage transform  विदेह ४३१|| 85 \nPeerar pods into a source of livelihood. Where others see \ndanger in the Sugba serpent and avoid the trees, she \nrecognises possibility. Her actions �from climbing the \ntrees to managing their modest earnings�reveal a steady \nintelligence that reshapes the couple�s future. \nThe emotional strength of the story lies in the \npartnership between Pichkun and Dhaniya. Their \ncompanionship, patient labour, and mutual trust create a \nnew foundation for dignity. Episodes such as the fish \nharvest, the bicycle purchase, and Dhaniya �s gentle \nfirmness in confronting Pichkun�s toddy habit illustrate \nhow affection and discipline coexist in rural survival. \nWith Somni Dadi �s blessings and Munesari �s support, \nthe story affirms that resilience grows where labour, \ncommunity, and hope converge. Like the Peerar trees, the \ncouple learn to thrive through grounded strength and \nquiet perseverance. \nThe Foundling Son  begins with the haunting image of \nan infant abandoned in darkness �a moment that lays \nbare the cruelty born of social shame. This bleak act is \nimmediately countered by Gangaram�s compassion. Poor,  86 || टिदेह  ४३१ \nageing, and exhausted, he chooses responsibility the \ninstant he hears the child�s cry. The foundling becomes \na blessing rather than a burden, and the story�s central \ntension emerges between society�s moral failure and the \nquiet courage of individuals. \nGangaram and Bhuliya embody a form of parenthood \nrooted in care rather than blood. With no wealth or \nlivestock, they still offer the child what he was denied \nat birth: a sense of belonging. Kabutri �s willingness to \nnurse him completes a circle of communal motherhood. \nThe narrative insists that motherhood is defined by \naction and emotional truth, not biology alone. \nAs Mangal grows, the story expands beyond physical \nsurvival into intellectual awakening. He runs a tea stall, \nreads voraciously, absorbs Roopchan�s folk wisdom, and \neventually writes The Dead Village �a perceptive critique \nof rural decay. Sunayana �s recognition of his work \nconnects two different social worlds and challenges \nentrenched norms of caste and gender. Her choice of \nMangal marks a union based on conscience and intellect. \nThrough this journey, the story affirms that renewal can  विदेह ४३१|| 87 \nemerge from the most neglected lives �when empathy, \nknowledge, and moral strength converge. \n  \nTwo Paise follows the delicate journey of Fekua, a poor \nvillage boy whose dreams lead him to the city and bring \nhim back with almost nothing. What begins as a simple \ntale of migration evolves into a nuanced exploration of \nhow poverty shapes imagination, self -worth, and the \nlonging for home. \nFekua departs for Delhi with childlike excitement, \nknowing little of the demands of urban life. His \ninnocence is anchored by the quiet, steadfast love of his \nmother, Ramsunnair, whose labour and faith form the \nemotional core of the story. Though she cannot  read or \nwrite, her affection offers him a moral compass no city \ncan replace. \nThrough Ratna, the narrative reveals the harshness of \nurban labour and the ease with which migrants fall into \nexploitation. Fekua learns tailoring, works hard, and \nbriefly tastes pride �but ambition grows faster than  88 || टिदेह  ४३१ \ndiscipline. His grand promises to his mother go unfulfilled, \nand the city gradually wears down his confidence. \nThe story �s most poignant tension lies between \nRamsunnair�s hopeful imagination and the grim truth of \nher son �s urban struggle. Her dreams expand even as \nhis collapse. When Fekua finally returns home, it is not \nin defeat, but in the recognition that dignity often \nsurvives only where love and belonging endure. The story \nbecomes a gentle yet piercing reflection on a spiration, \nfailure, and the quiet strength of maternal faith. \n  \nThe Wage-Earning Woman, Marni presents a compelling \nexploration of how poverty, labour, gender, and structural \ninequality shape the life of one woman and, through her, \ninfluence the moral fabric of an entire village. Chatoni�a \nsettlement without land or official status �survives \nthrough solidarity, in stark contrast to the pride and self-\nsufficiency of larger villages. \nWithin this setting emerges Marni, a woman whose life \nhas been scarred by profound loss. A lightning strike kills  विदेह ४३१|| 89 \nSubadh, Manohar, and Taunki, leaving her solely \nresponsible for raising two young grandchildren. \nYet the narrative does not linger on grief. Instead, it \nportrays tragedy as the crucible that forges Marni �s \ninner strength. Transitioning from agricultural work to \nconstruction, she takes up tools traditionally associated \nwith men, rejecting the gender roles that seek to \nconstrain her. Her journey reveals the contradictions of \nrural development: while road con struction is meant to \nuplift the poor, it dismantles traditional labour systems \nand brings new forms of exploitation. The contractor �s \nclerk represents a system in which survival becomes the \nonly wage. \nMarni�s refusal to bow to social humiliation �or to \nsubmit to the authority of soldiers and \ncontractors�forms the moral backbone of the story. Her \nquiet dignity unsettles those who expect compliance. \nUltimately, the narrative serves as an indictment of a \nsociety built on invisible labour. Marni stands as a symbol \nof unacknowledged resilience, a reminder that  true \ndevelopment rests on the shoulders of those whom \nprogress leaves behind.  90 || टिदेह  ४३१ \n  \nDefeat and Victory  captures the emotional and \neconomic journey of a potter�s family uprooted by river \nerosion and the slow collapse of traditional \ncraftsmanship. The opening scene �where Soman and \nKapli sit beside their bundles, unable to move�symbolizes \na profound rupture between their past and an uncertain \nfuture. The submersion of Maircha by the Kosi River \nbecomes a powerful reminder that ecological disaster \nerodes not only land but also cultural identity. \nPhulchan Pandit, the guardian of an artisan legacy, owns \nno land but carries with him the enduring skill of \npottery�his family's final anchor. In Lachhmipur, the \nvillagers� warm reception and the building of the \nfamily�s first home reflect a cooperative spirit that once \ndefined rural life. \nSoman�s labour, displayed in a yard full of pots, lamps, \ntoys, and ritual vessels, represents the dignity of skilled \ncraftsmanship. Yet Mandal resists romanticizing \ntradition. The introduction of metal utensils and asbestos \nroofs marks the decline of clay -based crafts, pushing  विदेह ४३१|| 91 \nSoman and Kapli toward hunger and despair. \nThe narrative takes a turn with the return of Ramdat, \ntheir long-lost son. Gifted in idol-making and decorative \narts, he reimagines the ancestral craft to suit modern \ndemands. His success underscores the central message \nof the story: defeat meets those who resist change, but \nvictory belongs to those who adapt. Through Ramdat, the \nfamily rediscovers livelihood, pride, and a renewed sense \nof heritage. \n  \n  \nThe Cart-Puller offers a deeply moving portrait of labour, \ndisplacement, and the unspoken heroism found in \nordinary lives. Bhola, born into neglect and scarred by \nrepeated rejection, grows up without protection or \naffection. His mother dies early, his father remarries, and \neven minor mistakes invite beatings. When his marriage \neventually collapses under the weight of village prejudice, \nBhola leaves home�not in pursuit of ambition, but simply \nto escape humiliation.  92 || टिदेह  ४३१ \nCalcutta becomes the unexpected setting for his renewal. \nThough the city overwhelms him at first, it is among \nfellow migrants that he finds his first true sense of \nbelonging. The dharamshala offers community, food, and \ndignity. Pulling a cart is grueling and thankless, yet the \nnarrative frames it as a kind of rebirth. Through physical \nlabour, Bhola discovers purpose. Every rupee he earns \nbecomes a building block in the future of his children, \nRatan and Lal �whose education stands as the clearest \ntestament to his sacrifice. \nThe ethical core of the story lies in the sons� response. \nTheir academic success is not merely a triumph of \neducation but the harvest of their father �s endurance. \nTheir decision to bring Bhola home reflects a deep \nunderstanding that dignity must be reciprocated. The \nstory ends not with dramatic victory, but with quiet \nfulfillment: Bhola �s life, shaped by hardship, becomes \nthe fertile ground from which gratitude, humility, and \nnew aspirations grow. \n  \n   विदेह ४३१|| 93 \nLivelihood is a sharp exploration of work, morality, and \nsurvival within a corrupt social order. Through the \ncontrasting lives of Shobhakant and Umakant, the story \nexamines two divergent paths to earning a living. \nShobhakant, forced out of school by poverty, arrives in \nthe city without a plan but refuses any work that would \ncompromise his dignity. His apprenticeship at a bicycle \nshop becomes his true education. Over time, humility and \nskill elevate him �from mechanic to tempo driver to \neventual owner. His journey demon strates that self -\nrespect and craftsmanship can forge an honest livelihood, \neven in unforgiving conditions. \nUmakant embodies the anxiety of educated yet \nunemployed rural youth. His degree yields no \nopportunities, and society ridicules educated men who \nreturn to farming. This disdain for manual labour is one \nof the story �s most incisive critiques. Pressured to pay \nbribes for a government job, Umakant nearly abandons \nhis principles. His wife �s pragmatic reasoning \nunderscores the painful truth: corruption becomes \nnormalized when survival is on the line. \nThrough Mishrilal �s reflections, the story charts the \nlayered nature of corruption�in banks, warehouses, block  94 || टिदेह  ४३१ \noffices, and ration systems �exposing a world where \nhonesty is systematically punished. Yet the final \nmetaphor of the mango tree reminds us that ethical \nchoices, though constrained, remain possible. Umakant�s \ndecision to leave the dealership and become a tempo \ndriver marks a quiet yet meaningful victory of labour over \nmoral compromise. \n  \n  \nThe Rickshaw Puller  weaves together the intersecting \nlives of Jibach, Bachanu, Saradha, and the kiln workers \nMahakant and Ragini to interrogate what freedom, \ndignity, and a �better life� truly mean. Jibach returns \nfrom Bombay dressed in urban glamour, but beneath the \nsurface, he is restless, dependent on alcohol, and driven \nmore by consumption than purpose. In contrast, Bachanu \nrepresents a rough, unpolished integrity. He pulls a \nrickshaw during the monsoons, works at a brick kiln in \nthe dry season, and con sistently puts his children �s \nnourishment above his own comfort. He refuses stolen \nincome, avoids driving while drunk, and follows a personal  विदेह ४३१|| 95 \nmoral code that gives him inner strength. \nThe story opens with scenes of drinking, gambling, and \nreckless spending, highlighting how easily such integrity \ncan erode. Yet a quiet moment on the cement \nplatform�where Bachanu feeds his family before taking \nhis first sip �reveals a richness of life absent in the \n�modern� characters. His world is unforgiving, but not \nempty. \nRagini�s monologue serves as the emotional foundation \nof the story. Though educated and financially secure, she \nremains confined, isolated, and voiceless within her \nmarriage. Her realization that Bachanu is, in many ways, \nfreer than she is, stops traditional soci al hierarchies. \nThrough these intertwined lives, the story critiques \nprivilege and gendered power, ultimately suggesting that \nreal freedom lies in self -respect, purposeful labour, and \nthe courage to live without fear. \nThe Lime Hawker is a subtle, finely layered exploration \nof labour, dignity, and the quiet transformation of rural \nlife. Through Makhni and her family, the story traces \nhow a woman-centered traditional occupation adapts to  96 || टिदेह  ४३१ \nshifting economic pressures while retaining a core of \ntenderness and moral intimacy. \nThe narrative opens with Makhni�s fall on the stairs�a \nmoment that symbolically marks the end of an era. Her \ninjury necessitates a reorganization of the household, and \nthe reactions of Phuliya, Kabutariya, and Matkuria reveal \nthe nuanced dynamics of real family life, where affection \nand self-interest coexist. Phuliya senses a new authority, \nKabutariya yearns to inherit her grandmother �s ritual \nknowledge, and Matkuria feels relieved that his ageing \nmother will no longer carry heavy loads. \nThe extended reflection on the lime trade functions \nalmost as a piece of social history. Once a hereditary \noccupation sustained by barter, trust, and memory, it \nrepresents a moral economy where livelihood and \nrelationship were inseparable. But with the arr ival of \nstone-lime, cash transactions, and expanding markets, \nthis intimacy begins to fray. Change brings financial \ngain, but weakens older networks of reciprocity. \nYet the story closes with a quiet gesture of renewal. In \nthe Phagun dusk, Matkuria lifts the basket from  विदेह ४३१|| 97 \nPhuliya�s head onto his own. No words are spoken. The \nact embodies shared labour, recognition, and partnership. \nThrough this simple moment, the narrative affirms that \ntrue livelihood lies not only in commerce, but in the \nmutual carrying of burdens. \n  \nDivision of the Ancestral Homestead  transforms a \nseemingly minor village event �the partition of five \nkathas of inherited homestead land �into a powerful \ncritique of moral decline, shifting values, and the \nenduring ethical core of rural life. What begins as a \nroutine logistical matter gradually reveals a deeper \nconflict between inherited wisdom and the corrosive \nhabits learned in the city. \nShrikant and Mukund, returning to the village after long \nyears in government service, embody this tension. Their \npursuit of prestige, subtle rivalry, and efforts to \nmanipulate the land survey reflect an urban mindset in \nwhich influence outweighs fairness a nd personal gain \noverrides collective memory. Their distance from the \nvillage is not geographical but ethical.  98 || टिदेह  ४३१ \nIn contrast stand the village elders, who uphold an older \nmoral order. Guru Kaka �s recollections of Vaidikji, \nJogindar, Mahavir, and Khaliqa evoke a world where \nresponsibility, artistry, and courage once shaped \ncommunal life. Ramchandra, the young surveyor, restores \nbalance by measuring the land exactly as it lies, refusing \nto yield to either brother�s unspoken pressure. \nThe story balances wit with quiet sadness. The discreet \nmaneuvering of Buchai and Sarup exposes the vanity of \nthe educated brothers, yet their isolation also evokes \nsympathy. The final, fair division becomes a moment of \nmoral resolution, affirming that true order arises not from \nwealth or influence, but from justice and shared ethical \nprinciples. \n  \nBrotherhood is a profoundly humane narrative that \ndelicately traces the threads of family, sacrifice, and \nmoral choice. At its heart is Dinanath, a boy raised in \npoverty but fortified by the quiet courage of his parents, \nRamkhelawan and Sumitra. Their sacrifices �his mother \nparting with her nose-ring, his father working beyond his  विदेह ४३१|| 99 \nmeans�are modest in scale but monumental in meaning. \nIn poor households, the story suggests, every gesture \nbecomes a promise toward a better future. \nThe narrative takes a dramatic turn when Ramkhelawan \nsuffers paralysis. In that moment, Dinanath abandons \nhis education to support the family �not out of \nresignation, but as an ethical choice grounded in love and \nresponsibility. His act reveals the story�s central insight: \nresponsibility is a form of heroism. The steady support \nof his maternal uncle further underscores the enduring \nstrength of extended kinship in village life. \nDinanath�s marriage to Sushila and his slow, determined \nrise through labour in the rice-husking trade present an \nalternative model of progress �one built on perseverance \nrather than ambition. This stands in stark contrast to \nhis younger brother, Kusumlal, whose education leads not \nto wisdom, but to detachment, indulgence, and eventual \nself-destruction. His decision to sell ancestral land marks \nhis moral decline, and his lonely death lays bare the \nfragility of success when severed from duty. \nIn the closing scene, as Dinanath holds the dying  100 || टिदेह  ४३१ \nKusumlal and calls him �Brother,� the story �s moral \ncentre is restored. Brotherhood is shown to arise not \nmerely from shared blood, but from compassion, loyalty, \nand the courage to forgive. \n  \n  \nSister begins with the quiet decline of Sarojini, an elderly \nmother, yet the real drama unfolds around those tasked \nwith honouring her final days. The story becomes a mirror \nreflecting loyalty, kinship, and the fragile ethics that bind \nfamilies together. \nRadheshyam and his wife Ragini anchor the narrative. \nTheir acceptance of caregiving is immediate, driven by \nboth love and the awareness that in village life, \nreputation often outlasts a lifetime. A parent's \ndeath�especially if neglected �can leave a permanent \nstain on a household's name. The emotional burden they \nbear is thus both private and communal.  विदेह ४३१|| 101 \nThe three daughters reveal the modern fractures within \nfamilial ties. Gauri and Sunita return without hesitation, \nacknowledging that certain duties transcend distance and \nconvenience. Rita �s absence, by contrast, exposes a \nharsher truth: ambition and urban life can stretch bonds \nuntil they thin into justifications. Her failure to return \nwounds Radheshyam deeply, prompting his anguished \ndeclaration that sibling ties end with their mother �s \ndeath. \nThe story �s most striking moment arrives when \nShabana, the Muslim neighbour intimately entwined with \nthe family�s past, arrives at night despite the dangers \non the road. Her presence quietly redefines what it means \nto be a \"sister.\" Kinship, the narrative suggests, is shaped \nnot by blood, but by courage, memory, and the instinct \nto stand beside someone in their hardest hour. \nIn the end, Sister poses a simple yet piercing question: \nwhen the hour of truth arrives, who stays �and who \nquietly walks away? \nMatch-seeker�s Visit  transforms an ordinary social \noccasion into an intimate exploration of rural honour,  102 || टिदेह  ४३१ \neconomic pressure, and a widow�s layered fears. Lukhiya \nbegins her day facing torn thatch, broken boundaries, \nand rainwater pooling in her courtyard. These are not \nmerely signs of poverty�they reflect her deeper anxiety: \nthat visitors will judge her home, her son, and ultimately \nher own worth as a widow striving to maintain dignity. \nEverything around her becomes symbolically charged. A \nsimple meal of rice and coarse lentils, an improvised \ncurtain, even the utensils reserved for guests �all carry \nthe weight of family reputation. Her irritation with \nNagesar masks a deeper fear: that society attributes \nevery household flaw to a woman�s supposed inadequacy, \nespecially when no man stands beside her. \nNagesar�s steady, measured presence gradually softens \nthe tension. His belief that affection, not extravagance, \ndefines respect allows the narrative to shift from anxiety \nto quiet clarity. \nMeanwhile, Domon and Buchan �s walk across the \nembankment reveals another dimension. Rural wealth is \nbeing reshaped�by borewells, fish ponds, cash crops, and \nhybrid mangoes. Marriage, too, becomes a negotiation of  विदेह ४३१|| 103 \nlabour, land, and long-term security. \nThe story �s moral strength culminates in Lukhiya �s \nrefusal to accept dowry. Her quiet assertion that she will \nnot �buy� a daughter -in-law safeguards the ethical \nfoundation of her household. When the match is finally \nconfirmed, it is her self -respect�not material \ndisplay�that gives the decision its true moral weight. \n  \nRegret is a quietly reflective story that explores \nmigration, duty, generational distance, and the subtle \nerosion of inherited values. At its core are Raghunath, \nhis father Shivnath, and his mother Rukmini �a triangle \nof aspiration, memory, and loss. \nRaghunath�s departure for America follows the familiar \nlogic of modern ambition: the pursuit of money, mobility, \nand a future unburdened by rural limitations. For \nShivnath, however, the decision wounds a deeper layer of \nidentity. He comes from a lineage shaped by \nsacrifice�his father, Devanath, risked his life in the 1942 \nmovement. Freedom, in Shivnath�s eyes, was a collective  104 || टिदेह  ४३१ \nachievement rooted in land and community. To watch his \nson use that same freedom to abandon those very ties \nbecomes a source of unspoken sorrow. The story renders \nthis contrast not through confrontation, but through \nsilence and quiet disappointment. \nRukmini�s pain is more personal. Her son �s absence \nfeels like an unraveling �the slow collapse of years of \ncare, love, and devotion. Her grief echoes the emotional \ncost borne by countless parents whose children leave not \nout of defiance, but from necessity. \nRaghunath�s long stay abroad becomes a gradual \ndisintegration. A cramped apartment, mechanical labour, \nand his wife �s deepening loneliness expose the gap \nbetween imagined success and lived emptiness. His \neventual breakdown and late awakening reveal a buried \nlonging for the very world he once left behind. \nThe parents� decision to perform their own shraddha is \nthe story�s most profound moment. It is an act not of \nbitterness, but of release�an acknowledgment that their \nlineage, dreams, and traditions are slipping away, and \nthat expectations must yield to reality.  विदेह ४३१|| 105 \nIn the end, Regret is less a condemnation of migration \nthan a meditation on what freedom means when progress \nsevers gratitude, belonging, and shared heritage. It \nsuggests that the modern pursuit of success carries a \nhidden price: the quiet severing of root s, realized only \nwhen it is too late to return. \n  \nDr Hemant follows a man�s journey from confusion and \nrestlessness to quiet moral awakening, set against the \nvast, troubled landscape of the Kosi floodplains. At the \noutset, Hemant is burdened by family disputes, avoidance \nof responsibility, and a drifting inner life. His first \nmoment of clarity comes when he relinquishes his claim \nto ancestral property�a gesture that frees him, revealing \nthat the true weight he carried was not loss, but \nattachment. \nHis government posting to flood duty, along with a \nthreatening extortion letter, propels him into a reality he \nhas long evaded. The train, rickshaw, and boat journey \nbecomes a symbolic passage from inertia to purpose. His \ncontrast with Dr. Sunil �a colleague whose steady  106 || टिदेह  ४३१ \ncommitment to public service underscores Hemant �s \nown disengagement �sharpens this transition. Sunil �s \nquiet resolve illuminates how far Hemant has strayed \nfrom the ideals of his profession. \nCrossing the Kosi River marks the story�s emotional and \nsymbolic turning point. Its waters, filled with both death \nand resilience, reflect the contradictions of the society \nHemant is meant to serve. In the devastated villages, he \nencounters courage, endurance, and an ethic of mutual \ncare that ha d been absent from his insulated, urban \nmedical practice. \nSulochana becomes the emotional anchor of the \nnarrative. Swept away by the flood and later sheltered \nby Jiyalal, she embodies innocence shaped by suffering. \nHer image of worms in sugar and chili offers a piercing \nmetaphor that strips away Hemant �s illusions of moral \nsuperiority. Her quiet wisdom forces him to confront the \ndistance between his training and his choices. \nBy the time Hemant departs from Lachmipur, he realizes \nthat seven days among the flood -stricken have brought \nhim more meaning than years spent treating the  विदेह ४३१|| 107 \nprivileged. The story ultimately reflects on duty, healing, \nand the search for fulfilment in a fractured world. \nHemant�s renewal affirms that true service begins not \nin clinics or cities, but in the willingness to step \nunshielded into the suffering of others. \n  \nBobby portrays an unlettered village woman who quietly \nbecomes the custodian of her community �s cultural \nmemory. Through her, the story reveals that festivals, \nespecially Chhath, are sustained not by spectacle, but by \nlabour, care, and the shared strength of women whose \nlives seldom enter written history. \nBobby knows every ritual, every seasonal rhythm, and \nevery obligation woven into the fabric of village life. Her \nconversations with Sirkhariyawali highlight how the poor \nmark time not with calendars, but through baskets, clay, \nand savings painstakingly gat hered over the year. \nBobby�s calm presence steadies those who fear falling \nbehind, gently reminding them that rituals are meant to \nsustain, not exhaust.  108 || टिदेह  ४३१ \nRahmat�s mother adds another emotional layer. Her \nofferings, rooted in a vow made during her son�s illness, \nshow how faith merges with gratitude and remembrance. \nBobby immediately recognizes this tenderness and \nresponds with a warmth that affirms the inclusive ethos \nof rural devotion. \nWhen Sonrewali confesses that she cannot afford \nbaskets, it exposes the silent shame poverty brings to \ndays meant for celebration. Bobby �s quiet assurance \nthat the Sun accepts anything offered with sincerity \nrestores dignity and becomes the story�s moral centre. \nBobby herself carries the unspoken sorrow of the \ndaughter she never had. Yet she transforms this longing \ninto compassion, guiding rituals, settling fears, and \nensuring no household is forgotten. In doing so, she \nbecomes the emotional and cultural axis of the village. \nUltimately, the story honours the resilience and quiet \nauthority of women whose labour  preserves tradition. \nThrough Bobby, it affirms that culture is not upheld by \nwealth or temple hierarchy, but by the steady hands and \ngenerous hearts of those who hold a community together.  विदेह ४३१|| 109 \n  \nKamini traces the quiet rebellion of a woman handling a \nworld that praises female virtue while restricting female \nagency. What begins as a simple domestic story deepens \ninto a critique of shifting social values, the decay of \neducational ethics, and the fragile po sition of women \nwithin patriarchal marriage. \nThe opening exchange between the narrator and Bhaiya \nKaka frames the ideological tension. Kaka takes pride in \nmarrying off his daughter but dismisses higher education \nfor girls as unnecessary. His views reflect an older belief \nthat women must labour withou t ambition. The \nnarrator�s gentle disagreement highlights a society \ncaught between tradition and change. \nKamini�s marriage to Lalababu exposes the distortions \nof modernity. Lalababu uses dowry money to purchase a \nfraudulent degree, secures a college position, and grows \nincreasingly self -important. Kamini �s quiet dignity \nstands in sharp contrast to his vanity. When Mrignayani \nenters their lives, Lalababu�s shallow infatuation reveals \nthe fragile foundations on which women �s security is  110 || टिदेह  ४३१ \nbuilt. \nKamini�s turning point is silent but powerful. After \noverhearing herself being dismissed, she gathers her \ndaughters and leaves without confrontation. Her \ndeparture becomes the story �s moral center, showing \nthat dignity often speaks through action rather than \naccusation. \nThe kindness of strangers �the old murhi -seller, the \nwomen cutting grass�offers Kamini the compassion her \nown home failed to provide. Their instinctive solidarity \naffirms a truth the story holds dear: in a society where \ninstitutions fail women, other women often become their \nonly refuge. \nIn the end, Kamini reveals how endurance, integrity, and \nself-respect allow a woman to reclaim her life, even when \nsociety offers her no protection at all. \n  \nTranslating Glimpses of Rural Life has been more than a  विदेह ४३१|| 111 \nliterary task �it has been an immersion into a world \nwhere endurance is quiet, dignity is instinctive, and \ncomplexity resides in the smallest human gestures. These \nstories reveal that rural Mithila is not a landscape frozen \nin time, but a living terrain shaped by memory,  labour, \ndevotion, and the unyielding will to rebuild after every \nupheaval. What may appear outwardly modest carries \nwithin it profound emotional depth and moral clarity. \nEngaging with these narratives has reminded me that \nthe rural poor are not merely subjects of sympathy. They \nare thinkers, creators, caregivers, and survivors. They \nconfront drought, flood, migration, corruption, and social \ninequality with a calm persisten ce that seldom finds a \nplace in public discourse. Their victories may seem small, \nyet they are ethically luminous. Their sorrows may be \nheavy, yet they are borne with a grace that commands \nrespect. \nIf this translation enables readers to step, even briefly, \ninto the inner lanes and courtyards of Mithila �to feel \nthe cadence of its speech, the weight of its silences, and \nthe hope that flickers through its harshest days �then \nthe labour behind this book finds its purpose. Rural voices \noften fade unheard in the noise of modern life. Mandal  112 || टिदेह  ४३१ \nlistened to them with uncommon seriousness. My task \nhas been to ensure that their stories travel further, \ncarrying with them the truth, tenderness, and strength \nof the lives they represent. \n  \n-Former Principal, H.P.S. College, Nirmali, B.N Mandal \nUniversity, Madhepura (Bihar) \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४३१|| 113 \n3.3.World Peace - Jagdish Prasad Mandal (Original \nMaithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \nWorld Peace \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n 114 || टिदेह  ४३१ \n \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n  \nWorld Peace \n \nReturning from school, Adauriya said to his mother - \n�Ma, tomorrow morning I will go to Guru Uncle �s \nhouse.� \nThe name of Guru Uncle set Aparajita thinking, as she \ntried to recall who he was. \nSensing her uncertainty, Adauriya asked - �You do not \nknow Guru Uncle?� \nAparajita replied- �I cannot remember just now.� \nAdauriya explained - �The one who lives in Uttarwari \n विदेह ४३१|| 115 \nTola.� \nAt the mention of Uttarwari Tola, Aparajita said- �Now \nI remembered.� \nAt that moment, she went to the courtyard trellis, cut a \ngourd, plucked about two kilos of brinjal, pulled up ten or \ntwelve radishes, removed their roots and leaves, washed \nthem clean, and placed them in a bag. \nEarly the next morning, after completing his daily chores, \nAdauriya came to his mother and said- �Ma, I am going \nto Guru Uncle�s house. I have a question to ask him. If \nI return late, I will not go to school; if I am back in  \ntime, I will attend school as well.� \nHis mother simply acknowledged his words without \nadding anything more. When Adauriya was about to leave \nfor Guru Uncle�s house, she said- �Son, there is a gourd, \nand in the bag there are radish and brinjal. Take them \nwith you and give them to Guru Uncle.� \nHe hesitated for a moment, slightly puzzled, but his \nmother repeated gently- �When you go to someone older \nthan yourself to seek guidance or advice, you should take \na gift as an offering.� \nUntil that moment, Adauriya had never truly understood \nsuch a gesture, but that morning it became clear. His \nfather Sukhdev�s words came back to him: �Son, in our \ntime, and even before, when teachers did not receive a  116 || टिदेह  ४३१ \nsalary, the children �the students �would bring them a \nshanichara, a pice and a quarter kilo of rice.� \nOnce, Adauriya had asked- �Why give them money and \nrice?� \nSukhdev had replied - �If you receive knowledge from \nsomeone, you must give something in return. When \nknowledge is taken without any offering, its worth begins \nto fade.� \nBack then he had heard his father �s words without \nunderstanding them. But now, seeing his mother �s \nactions, his father �s meaning returned to him with \nsudden clarity. Holding the gourd in one hand and \nslinging the bag with brinjal and radish over his shoulder, \nAdauriya set out for Guru Uncle�s house. \nAs soon as Adauriya reached Guru Uncle�s doorway and \nsaw him, he said- �I bow to you, Uncle. I have come to \nknow the answer of a question.� \n \nWhile lowering his gaze Guru chacha blessed Adauriya, \nbut he noticed the bag slung over Adauriya �s shoulder \nand the gourd in his hand. His eyes lifted in surprise. It \nreminded him of an old tradition long observed here: \nwhenever one received knowledge fr om someone, one \nwould offer a token of respect in return. Even \nDronacharya had taken Eklavya �s thumb. Yet, another  विदेह ४३१|| 117 \nthought stirred in his mind �that if, in exchange for \ngiving something, one always received something in \nreturn, if one taught only to be paid, then it became a \ntransaction. The gift of knowledge is the highest of all \ngifts, and its sanctity remains only when it is given \nfreely, without taking anything in return. Otherwise, it \nturns into an act of buying and selling. \n \nGuru Uncle was still lost in his thoughts when Adauriya \nentered the courtyard and placed the bag of radishes and \nbrinjal, along with the gourd , on the eastern verandah, \nsaying to Guru Uncle �s wife- �Aunty, here is a gourd, \nand in the bag there are brinjal and radishes. Please keep \nthem.� \nHearing this, Sarojini guessed at once that her husband \nmust have sent the boy, so she took them silently \nwithout comment. \nReturning to the doorway, Adauriya touched Guru \nUncle�s feet in reverence. Guru Uncle reconised him by \nhis face that the boy was from Southern colony, but he \ndid not know exactly who he was, whose son he might \nbe, or what his name was. Without knowing, he blessed \nhim much as Ramananda Swami had once said to Kabir- \n�Child, recite Ram-Ram,� saying- �Be well, child. May \nyou be blessed.�  118 || टिदेह  ४३१ \n \nInviting Adauriya to sit before him with a gesture, Guru \nUncle watched as the boy sat down and said- �Uncle, I \nhave come to ask you the answer to a question.� \nHearing this, Guru Uncle thought to himself that he did \nnot know the boy well, nor his true nature. In such a \ncase, how could he decide what kind of answer would be \nright for him? The world is what it is, full of both good \nand bad. If he were to call bad w hat is good or good \nwhat is bad, that too would not be right. \nCaught in this uncertainty, Guru U ncle decided it would \nbe better to know the boy before answering his question. \nSo he asked- �Child, what is your name?� \nWith the tone of a small child answering proudly, \nAdauriya said- �Uncle, in school my name is Adaurilal. \nMy friends call me Adauri, and my parents call me \nAdauriya.� \nGuru Uncle asked- �Your father�s name?� \nAdauriya replied- �Sukhdev.� \nThe moment Guru Uncle heard the name Sukhdev, he \nrecognised him. Sukhdev from Southern colony was \nAdauriya�s father. Guru Uncle had once given Sukhdev a \ncow to tend. As long as the cow remained in milk, \nSukhdev kept coming to Guru chacha�s place. When the \ncow grew old and died, that arrangement came to an  विदेह ४३१|| 119 \nend. \nGuru Uncle asked- �What is your question, Adauri?� \nAdaurilal said- �Uncle, the day after tomorrow there will \nbe a programme at our school. The Education Minister \nwill also be coming. All the teachers and students of our \nschool will be present. There will be a seminar on the \ntopic of �World Peace�. The teachers will take part, and \nsome students have also been given five minutes each to \nspeak. I am one of them, and I have come to you for \nguidance.� \nHearing the boy �s question, Guru Uncle thought to \nhimself that the greatest scholars of the world have \npondered over this subject, and here was a child wishing \nto speak on it. Yet he reminded himself that even if the \nuniverse and the divine are infinite, it does not mean a \nyoung mind cannot grasp them in its ow n measure. In \nschool, in the village, and in the home, children \nconstantly listen to and absorb what their elders and \nteachers say. \nGuru Uncle asked- �Son, which class are you in?� \nAdaurilal replied- �I am in the ninth.� \nOn hearing �ninth class,� Guru Uncle considered what \nthe boy�s level might be. At least he would have heard \nthe seeds of greater thoughts. Hearing is one thing, \nunderstanding another. Even if Adaurilal might not yet  120 || टिदेह  ४३१ \nfully comprehend the subject, he had at least heard of \nit. Everyone knows that knowledge is of two kinds. One \nis verbal, and the other is practical. Verbal knowledge \ncomes first, and when it is put into action, it becomes \npractical knowledge, which is the truest form of learning. \nGuru Uncle said- �Son, do you understand the two words \n�world� and �peace�?� \n \nAdaurilal was a straightforward boy. A child �s mind is \nsimple by nature, and he was the son of such parents \nand such a family where deceit and intrigue had no place. \nHis dealings and thoughts were open and honest with \neveryone. Deceit and manipulation creep into families \nwhere stomachs are always full and business runs on a \ngrand scale. \nAdauriya said- �Guru Uncle, Master Sahib told us that \neveryone will have to speak for five minutes on the topic \nof world peace, so I have come to you to understand \nwhat I should say about it.� \nHearing the boy �s thought, Guru Uncle reflected that \nwhat Adauriya said was indeed correct. As he had heard \nfrom his teachers, so he understood, and so he spoke. He \ncould not be expected to grasp that where each \nindividual�s life is filled with unrest, bringing peace into \nthe minds of all the world�s people is not child�s play.  विदेह ४३१|| 121 \nIf the hope with which Adaurilal had come were not \nfulfilled, the boy might leave in disappointment. \nGuru Uncle asked- �Adaurilal, who all will be present at \nthe programme?� \n \nAdaurilal replied- �Uncle, the chief guest will be the \nHonourable Education Minister. All the teachers of the \nschool will be there �eleven in all �along with students \nfrom all four classes.� \nHearing this, Guru Uncle thought to himself that five \nminutes was hardly enough time. It was barely the time \ntaken to sip a cup of tea. \nGuru Uncle said- �Adaurilal, any speech begins with a \nsalutation. Then comes the main subject, the matter you \nhave to discuss, and finally you conclude your speech. So \nfirst tell me how you will give the salutation.� \nAdaurilal said- �Guru Uncle, Master Sahib wrote it on \nthe board and had us all copy it.� \nGuru Uncle asked- �What did he write?� \nAdaurilal took out the piece of paper from his pocket and \nbegan to read: �Respected Honourable Education \nMinister, Government of Bihar. Respected Principal Sir, \nrespected Ravindra Babu, Khushilal Babu, Kedar Babu, \nVimal Babu, Rudrachandra Babu, Singheshwar Babu, and \nShubhkant Babu. Along with the present students  122 || टिदेह  ४३१ \nand�� \nHearing this list of salutations, Guru Uncle realised at \nonce that nearly four of Adaurilal�s allotted five minutes \nwould be spent just on greetings. \nAdding his own suggestion, Guru Uncle said - �Son, add \none more line at the end: �In today�s world, unrest is \nthe greatest problem of life. Without peace in life, peace \nin the world cannot be achieved.�� \nBy the time Adaurilal had finished writing, Guru Uncle \nfelt a quiet relief. Yet his mind told him that on the \nsubject of world peace, he should also speak to Adaurilal \ndirectly. He asked again- �Adaurilal, are you done, or do \nyou wish to add more?� \nGuru Uncle reflected that Adaurilal was still a child. If \nhe gave him more to write, especially things whose \nmeaning the boy could not understand, the audience \nmight simply conclude that the speech had been copied \nfrom a book or dictated by someone else. I n that case, \na third suspicion might also arise. He decided it would \nbe better to let the written part remain as it was and \nexplain verbally what the world is a nd what peace is, \nthus keeping his own conscience clear. \nAdaurilal had no real sense of what five minutes meant, \nhow much could be spoken or done in that time. He only \nfelt vaguely that his speech was too short. He said -  विदेह ४३१|| 123 \n�Uncle, please add a little more.� \n \nSeeing the boy �s curiosity, Guru Uncle felt not \ndispleasure but satisfaction. Displeasure would have come \nonly if the boy had been shirking work, which he was \nnot. The eagerness to learn was alive in him, and that \ngave Guru Uncle contentment. Smiling, he said - �Son, \nfirst listen carefully to what I say. Later, if you feel like \nadding something from your own thoughts, you may add \nmuch, as you want.� \nThis thought arose in Guru Uncle �s mind for two \nreasons: first, he could meet the measure of the boy �s \ncuriosity without leaving him the impression that his \nelder had been careless in guiding him; second, the \ndeeper ideas he held within himself were not yet within \nAdaurilal�s reach. If the boy could not truly grasp them, \nthen how can he prepare more. \nAdaurilal asked- �Shall I hear it, Uncle?� \nGuru Uncle said - �What do you mean by the word \n�world�? What is the world?� \nAdaurilal replied- �The world means the earth and all \nthat is in it.� \nHearing the answer, Guru Uncle smiled inwardly, knowing \nthat the boy was repeating exactly what he had heard \nfrom people�s lips and from his books. He had no idea  124 || टिदेह  ४३१ \nthat the world is the composite of three elements: \nBrahma, the soul, and Maya. Brahma is the essence of \nknowledge and bliss; the soul is the essence of life; and \nMaya is the essence of action and manifestation. \nTogether they form the world. \nIn the same way, peace has its own nature. When \nknowledge transforms into trust and grows, peace is born \nin the human heart. That peace, as it deepens and \nmatures, becomes a state of profound tranquillity. \nGuru Uncle said- �Adaurilal, you do not have a watch, \nbut there is one hanging on the wall. Look at it, then \nread aloud the speech you have written. From that you \nwill know whether it fills five minutes or not.� \nHearing this, Adaurilal began to read. Being a child, he \nwas not yet skilled at reading smoothly, and that too \nadded to the time. By the time he finished his prepared \ntext, the five minutes had been completely filled. \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।   \n  \n ","size_mb":1.37,"has_text":true},"Videha 432.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 432.pdf","name":"Videha 432.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३२ \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२५. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२५. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:432   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \nविदेह ४३२ म अंक १५ ददसम्बर २०२५ (िर्ष १८ मास २१६ \nअंक ४३२)ऐ अंकमे अछि: - \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं \nहुनक पहरिारक योगदान -19 (पृष्ठ २-१०) \n२.२.हहतनाि झा -मैथिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक \nपहरिारक योगदान -11 (पृष्ठ ११-२२) \n२.३.सुभार् कु मार कामत- चर्चित गाम नौआबाखर (पृष्ठ २३-\n३०) \n२.४.लालदेि कामत -२ टा लघुकिा - अगों आ िन्देमातरम \n(पृष्ठ ३१-३२) \n  \n \n२.५.परमानन्द लाल कर्ष-मायक लाल (पृष्ठ ३३-४२) \nपद्य \n३.१.आशीर् अनर्चन्हार- २ टा गजल (पृष्ठ ४४-४५) \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.The moon s Journey- Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Rameshwar Prasad \nMandal (English Translation)  [page 47-58] \n \n \n विदेह ४३२|| 1 \nगद्य \n \n२.१.कल्पना झा-मैथिली  साहित्यमे  उपेन्द्र नाि  झा 'व्यास' एवं  हुनक  \nपरिवािक  योगदान -19 \n२.२.हितनाि  झा-मैथिली  साहित्यमे  तािानाि  झा एवं  हुनक  \nपरिवािक  योगदान-11 \n२.३.सुभाष  क ु माि कामत- चर्चित गाम नौआबाखि  \n२.४.लालदेव  कामत-२ टा लघुकिा - अगों आ वन्देमातिम  \n२.५.पिमानन्द  लाल कर्ण -मायक लाल \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || ववदेि  ४३२ \n२.१.कल्पना झा-मैथिली  साहित्यमे  उपेन्द्र नाि  झा 'व्यास' एवं  हुनक  \nपरिवािक  योगदान -19 \n \nकल्पना झा \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक पहिवािक \nयोगदान -19 \nनेना-भुटका लेल अनमोल उपिाि: अक्षि पहिचय  \n\"अक्षि परिचय\" पोिी जखन -जखन िाि मे लैत छी , बहु त वकछ ु  \nचलए लागैत अछछ हदमाग मे। \"सन्यासी , \"श्रीमद्भगवद्गीता, \"मैथिली \nमिाभाित\" सन पोिीक िचछयता \"अक्षि परिचय\" पोिी मे ककिािा \nर्लख लछन अछछ । ओहि ना नहि  अद्भु त व्यछि त्व कि ैत छछ अछन \nिम , वक समाज। एिन सवणतोमुखी योग्यता सभक भीति िोड़बे ने \nभ ' सक ै त छछन।  \n\"मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान\" पि लेख सभ र्लखबाक क्रम मे एखनहि िमिा पता \nलागल जे \"अक्षि परिचय\" पोिी मे संलग्न कववता  'अटकन मटकन \nखेल खेलाउ , आम बीछछ गाछीसँ लाउ\" बहुत हदन पहिनहि र्लखल \nछलछन। प्रायः वववाि -पूवणहि। एकदम ठीक -ठीक तँ किब कहठन छछन \nघिक सदस्यो सभ लेल। मुदा एतबा पता लागल गप्पक क्रम मे \nजे 'व्यास' जीक बालक श्री सत्येन्द्र क ु माि झा , जछनक जन्म \nसन् 1958क छछन , से जखन चारि -पाँच बिखक भेलाि , तखनहि \n विदेह ४३२|| 3 \nसँ हुनका क ं ठाग्र छछन \"अटकन मटकन खेल खेलाउ , आम बीछछ \nगाछीसँ लाउ।\" जेना छमथिलाक छिया -पूता क े  बाल्यकालहि सँ \nक ं ठाग्र किाओल जाइत ििल अछछ , \" सा ते भवतु सुप्रीता देवी \nर्िखिवार्सनी उग्रेर् तपसा लब्धो यया पिुपथतः पथतः।\" \nतहिना  'व्यास' जी अन्यान्य श्लोक सभक संग \"अटकन मटकन \nखेल खेलाउ , आम बीछछ गाछीसँ लाउ\" क ं ठाग्र किवा देने छलथिन। \nएहि प्रसंग सँ र्सद्ध िोइत अछछ जे ई िचना सन्  1962-63 सँ \nपहिने तँ छनश्चित र्लखल जा चुकल छलछन। मुदा प्रकार्ित बहुत \nबाद मे किबाओल गेल। एहि पोिीक जे प्रथत िमिा लग अछछ , तकि \nप्रकािन वषण  1988 र्लखल अछछ। ई दोसि संस्किर् अछछ। प्रिम \nसंस्किर्  1984 मे प्रकार्ित भेल छलछन , एिन सुनल अछछ। प्रिम \nसंस्किर्क साल एहि पोिी मे र्लखल नहि अछछ कत्तहु।  \n  \n\"अक्षि परिचय\" मैथिली साहित्य मे  'व्यास' जीक एकटा एिन \nयोगदान छछन जे देखबा मे छोट -छछन छछन मुदा ओकि प्रभाव आ \nचचाण, बड़का-बड़का काज सँ बेसी ििलछन , से किल जा सक ै छ। \nकतेक लोक किें तँ क ं ठस्थ िेतछन  'व्यास' जीक ई सुप्रर्सद्ध कववता। \nकािर् , गेय ििने क ं ठस्थ किब बहुते सिज छै। मात्र चौबीस पन्नाक \nबाल-पोिी  'अक्षि-परिचय ' भले िी  'व्यास' जी िर्चत सभ सँ \nपाति , सभ सँ कम पन्नाक पोिी छछन मुदा छछन बेस मित्वपूर्ण। \nनेना-भुटका लेल ई पोिी अनमोल उपिािे बुझू। आ सभ सँ \nमित्वपूर्ण बात जे एहि तििक पोिी (नेना सभ क ेँ  अक्षि सँ परिचय \nकिाबैत) एहि सँ पहिने तँ नहिए छलए , मैथिली मे। आ एकि बादो \nप्रायः एहि  ति ि क वकछ ु  र्लख ल नहि  गेल अछछ । ओना भ ' सक ै ए \nप्रकार्ित भेल हुअए आ िमिा जनतब मे नहि आएल हुअए। \"अक्षि  4 || ववदेि  ४३२ \nपरि चय\" पोि ी मे नेना सभ  लेल सभ  वकछ ु  अछछ । अक्षि  सँ परि र्चत \nकिबैत , िब्द आ छोट -छोट वाक्य िरि पढ़ब -र्लखब र्सखबैत सन। \nजँ एहि पोिी क ेँ  नीक , र्चक्कन कागज पि , सुन्दि -सुन्दि र्चत्रक \nसंग पुनः प्रकार्ित किबाओल जाए तँ ई पोिी नेना सभ क ेँ  बहुत \nआकवषित कितछन। आ घि -घि िाखल जाएत , से ववश्वास अछछ। \nएहि हदस ध्यान देथि  'व्यास' जीक संतथत आ प्रकािक लोकछन तँ \nमाँ मैथिलीक प्रथत बड़का उपकाि िोइतछन।  \nआब कने गप्प क ' लैत छी \"अक्षि परिचय\" पोिीक भीतिक क ं टेंट \nक े ि। नेना सभ लेल पोिीक सृजन किैत बहुत बातक ध्यान िाखब \nआवश्यक ििैत छै। बाल -कववता , बाल-किा , वक िं वा कोनो वविाक \nबाल-साहित्यक िचना किैत िचनाकाि क ेँ  ध्यान िाखबाक चािी जे \nओ बाल -साहित्यक पोिी एिन हुअए जे एकटा नेनाक \nिािीरिक , मानर्सक, बौछद्धक ववकासक लेल  'टॉछनक'क काज \nकिए। एकटा नेनाक मोन मे र्िक्षाक प्रथत रुर्च बढ़एबाक काज \nकिए ओ पोिी। संगहि नेनाक मोन मे र्जज्ञासा जगएबाक काज \nसेिो किए। आ मनोिंजक तँ सिजहि िेबाक े  चािी। मनोिंजक \nिितैक तखनहि ने रुर्च सँ पढ़त नेना सभ आ रुर्च सँ पढ़त तँ \nस्वत: बेि -बेि पढ़ए चाित। अपन संगी -सािी क े  सेिो पढढ़ \nक' सुनाओत, पोिी देखाओत सभ क ेँ । माने अपना रुर्चगि लगतछन \nतँ सिजहि ओ दोसिो लेल रुर्च जगएबाक आग्रिी बनत। से सभटा \nबातक ध्यान िाखल गेल अछछ एहि पाति -छछति पोिीक सृजन \nकिैत। बाल -पोिी सभ मे भाषाक सिजता पि वविेष ध्यान देब \nसेिो आवश्यक ििैत छै। आ से  'व्यास' जी ततेक ध्यान िखलछन \nअछछ जे नेना सभक लेल र्लखल गेल एहि पोिी में कतहु \nसंयुिाक्षि नहि भेटत। \"अटकन मटकन खेल खेलाउ\" नेना सभ  विदेह ४३२|| 5 \nलेल र्लखल गेल एकटा एिन कववता अछछ , जकिा पढ़ैत नेना तँ \nनेना, नेनाक माएओ -बाप प्रफु ल्लि त भ ' जाइि। तेिन प्रवाि \nछछन  'व्यास' जीक र्लखल एहि बाल -कववता मे। ई प्रवाि बाल -\nकववताक लेल सभ सँ आवश्यक तत्व अछछ। कववता छन्दयुि हुअए \nवक िं वा छन्दमुि , प्रवाियुि तँ िेबाक े  चािी ने ! आ प्रविमान ििने \nनेना-भुटकाक ठोि पि सिजता सँ चढढ़ जाइत छै कववता। दीघाणवछि \nिरि क ं ठस्थ सेिो ििैत छै पढ़ल गेल कववता। से नेनाक लेल र्लखल \nजाए वक चेतन लेल। एम्हिे एकटा बाल -कववता -संग्रिक भूछमका \nमे क े दाि कानन जीक र्लखल भूछमका पढ़लहुँ।  से हुनकि किल \nबात िमिा बेसी काल मोन पड़ैत ििैए। ओ किलछन अछछ , \"पाँती \nक े  तोहड़ तोहड़ र्लखख देब कववता नहि भ ' सक ै त अछछ , से गुर्ीजन \nलोकछन जनैत छथि। कववता कहठन सािना थिक।\" आ से सािक \nछलाि  'व्यास' जी। छन्द पि नीक पकड़ छलछन  'व्यास' जीक। िमिा \nहिसाब सँ  'व्यास' जीक बाल -कववता  'अटकन-मटकन खेल \nखेलाउ ' क े  कालजयी िचना किल जा सक ै छ। आ तैँ ओहि कववता \nक े  िम हू -ब-हू एहि ठाम संलग्न किए चािब।  \nअ--अटकन-मटकन खेल खेलाउ  \nआ--आम बीछछ गाछीसँ लाउ  \nइ--इचना माँछक साना िोइछ  \nई--ईटासँ घि मिल बनैछ  \nउ--उचक ु नक ेँ  चुल्हा पि देखू  \nऊ--ऊसि खेतमे गोबि फ े क ू  \nऋ-ऋवषमुछन सबहि क फू ट समाज \nलृ--लृ-लृ सँ कोनो ने काज  \nए--एक पहिल छगनतीक ेँ  मानू   6 || ववदेि  ४३२ \nऐ--ऐना एक कतहुसँ आनू  \nओ-ओल बहुत कबकब अछछ भाइ  \nऔ--औ ँ टल पाछन बहुत सुखदाइ  \nअं--अंगा िमि छोट भय गेल  \nअः--अः िन िमि चोि लय गेल  \n \nक--ककबासँ अि ँ र्सटू  के स \nख --खटिलालक ेँ  लगलछन ठेस  \nग--गदिा िोइयै पिुमे बूहड़  \nघ--घड़ी अछि क छ ू नहि सँ दूरि  \nङ \nच--चलू सभहि छमर्ल देखू नाच  \nछ --छओ पैसामे  वकनलहुँ साँच  \nज--जलमे बहुतो जीव ििैछ  \nझ--झट द' किब नीक नहिँ िोइछ  \nञ \nट--टटका जलसँ खूब निाउ  \nठ--ठकक संगमे पड़ी ने बाउ \nड--डमरू हडमहडम बजबी आछन  \nढ -- ढकि --ढकि नहि पीबी पाछन  \nर्  \nत--तिबामे नहि िोइए क े ि  \nि --िििि काँपथि डिें िनेि  \nद--दिी -चुड़ामे गारू आम \nि --िनिन छला भित ओ िाम   विदेह ४३२|| 7 \nन--निक जाएब जँ किबे पाप  \n \nप -- पड़ा--पड़ा कटतौ ओ साप \nफ--फटक लगा क ' बािि भेल  \nब--बड़द क ेँ  चिब' लए गेल \nभ --भित नाम पि अछछ ई देि  \nम--मिािाज किबथि छमथिलेि  \n \nय--यि भगवानक अपिंपाि  \nि --िमा संगमे किथि वविाि  \nल--ललका िोती पहिरू बाउ  \nव --वनमे एसगि अिाँ ने जाउ  \nि --िठ िावर्क ेँ  मािल  िाम  \nष--षड्मुख सुि -सेनापथत नाम  \nस--सभसँ पैघ थिका भगवान  \nि --िम सभ किी हुनक गुर्गान  \nक्ष--क्षढत्रय ऊपि िक्षाक भाि  \nत्र-ज्ञ-- त्र-ज्ञ पढढ़ बस अक्षि पाि \nएहि गेय कववताक अथतरिि एहि पोिी मे अछछ नेना सभ लेल देल \nगेल अक्षि र्चन्हबाक टास्क, दू पन्ना मे। तकि बादक छओ पन्ना मे \nअछछ पढ़बाक अभ्यास लेल छोट -छोट िब्द सभ।  'अ' स सँ ल ' क' \n'अ:' िरिक मात्रा सँ युि िब्द सभ। तकि बाद ककिािा आ तकि \nबाद पाठ एक सँ ल ' क' एगािि िरि छोट -छोट वाक्य बला , छोट -\nछोट अध्याय सभ। आ सभ सँ अन्त मे भगवानक ववनती। एहि \nपोिीक ववषय मे एतेक ववस्ताि सँ चचाण किबाक पाछाँ कािर् ई  8 || ववदेि  ४३२ \nअछछ जे बेसी -सँ-बेसी लोक क ेँ  एहि पोिीक ववस्तृत जनतब िोइन। \nआ एकि उपयोछगता बुझथि सभ। घि -घि िाखल जाए ई मित्वपूर्ण \nपोिी। अन्त मे एहि पोिी \"अक्षि परिचय\" मे संलग्न आठ पाँथतक \nववनती सेिो वटवपए दैत छी। बहुत नीक ववनती अछछ। देखल जाए \nनेना सभ लेल सिल भाषा मे र्लखल गेल  'ववनती ' -- \nजय भगवान जय भगवान ।  \nिम सभ किी अिँक गुर्गान ।।  \nअहिँक िचल अछछ ई संसाि ।  \nजल िल नभक अिीँ आिाि ।।  \nमाता वपता छमत्र अरु भाए ।  \nसतत िहू अिाँ िमि सिाय ।।  \nईि िमि अवगुर् िरि लेब ।  \nववनती किी , नीक मथत देब ।।  \nकतेक नीक ववनती छै ने ! एिन ववनती पढ़ैत जे बच्चा नमिि \nिोएत , भगवान वास्तव मे हुनका नीक मथत देबे किथिन!  \nसंपादकीय सूचना - एहि ससिीजक पुिान क्रम एहि सलिंकपि जा \nकऽ पढ़ि सक ै त छी- \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-1 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-2 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-3 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-4  विदेह ४३२|| 9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-6 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-7 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-8 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-10 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-11 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-12 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-13 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-14 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-15 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-16 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक  10 || ववदेि  ४३२ \nयोगदान-17 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-18 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३२|| 11 \n२.२.हितनाि  झा-मैथिली  साहित्यमे  तािानाि  झा एवं  हुनक  \nपरिवािक  योगदान-11 \nहितनाि झा - मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपहिवािक योगदान -11 \n \nहितनाि झा  \n(मैथिलीमे ग्रामगािा वविाक ेँ  नव जीवन देछनिाि , पाठकीय वविाक \nअगुआ। संपक ण-9430743070) \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान  11 \n  \nिानी चन्द्रावतीक कीथतिगािा   \nववगत अंकमे िानी चन्द्रावतीक जीवन -चरित्र  'प्रभात 'क उपलब्ध \nअंकसँ ववभभन्न कवव एवं लेखकक िचना प्रस्तुत कयने ििी। \nकािीकान्त छमश्र  'मिुप ' जीक सेिो िानी चन्द्रावती -चरित्र \nिािावाहिक रूपमे प्रकार्ित छलछन। सभ अंक छमला क ' क ु ल पद \nसंख्या  51 ििछन , मुदा 1 सँ 19 िरि अंक उपलब्ध नहि ििलाक \nकािर्सँ  20 सँ 51 िरि प्रस्तुत क ' ििल छी। मिुप जीक ई \nप्रािम्भिक िचना थिकछन। मिुपजी अपन संस्मिर्ात्मक \nपोिी  ' प्रेिर्ापुंज ' मे स्वीकाि कयने छथि जे ई िचना सम्प्रथत हुनका \nलग उपलब्ध नहि छछन।  )सन्दभण  : प्रेिर्ा -पुंज, पृष्ठ संख्या  -50)। \nमिुपजीक एहि आिम्भिक िचनाक ऐथतिार्सक मित्त्वक ेँ  \nदेखैत , कतहु अन्यत्र उपलब्ध नहि ििलाक कािर्सँ एकि मित्व \n 12 || ववदेि  ४३२ \nआि बढढ़ जाइछ। एहि अंिक ेँ  प्रो . भीमनाि झाक \nपोिी  ' कववचूड़ामभर्क काव्यसािना ' मे सेिो प्रस्तुत कयल गेल \nअछछ।  )सन्दभण : कववचूड़ामभर्क काव्यसािना , पृष्ठ~ 259~260) \n \nएवं क्रमे दि वषण मे भेलीि कन्या दान काँ।  \nयोग्या प्रसस्त गुर् युिा ववभूवषत बार्लका।।  \nहिनकि सकल गुर् क े ि चचाण चलल पृथ्वी बीचमे।  \nई बात पद्मानन्द र्सिंि निेन्द्र सुनेलछन बीचमे।। 20।। \n \nअथत सुन्दिी गुर् िार्लनी छथि तैं अिा िो व्याि जौं।  \nअइ बार्लका काँ संग चन्द्रानन्द र्सिंिक ठीक तौं ।।  \nकािर् छनखखल गुर् युि िमिो पुत्र चन्द्रानन्द छथि।  \nई बात िानी सौं बनैली भूप बजला पूज्य मथत।। 21।। \n \nई बात सम्यक मध्य पुछन बजलाि भूपथत मोद मन।  \nअनुमोदनो कय देल सभ जे छल सभा काँ सभ्यजन।।  \nवंि क्वैलखो ई बात पश्चित उग्रनाि *क कानमे।  \nनृप क े ि चि पठबौल जे की टेढ़ जाथतक िानमे।। 22।। \n \nनहि छोट मे िम देब कन्या ई यदवप बजलाि ओ।  \nसभ बन्धु गर् काँ प्रािणना सौं किा मे पड़लाि ओ।।  \nओ घटक क ेँ  पठबौल देखै लै विक गुर् रूप क ेँ ।  \nपहिने यदवप सुनने छला सभ हुनक भव्य स्वरूप क ेँ ।। 23।। \n \nझट पाग लट पट माि िोती फाटले सन िाि मे।   विदेह ४३२|| 13 \nफाटल फिाठी काँख झोिी भष्म लेपल गात मे ।।  \nचूड़ल सुपाड़ी मूँि  बटु आ डॉि  चून तमाकु लो। \nचुनबैत गप्प गढ़ैत सब टा दाँत मुँि क टू टलो।।24।। \n \nमिबाक आँखखक तुल्य भूि ववर्िष्ट छाता तानने।  \nगेला बनैली घटक रुपया लोभसँ िवषित मने।।  \nवि देखख क ेँ  चुप्पे भेला गुर् क े ि चचाण मात्र की ।  \nगुर् रूप वर्णन िेष िािद क ै  सक ै  छथि ठीक की।। 25।। \n \nबस देखख वि अयलाि क्वैलख घटक गुप्तहि रूप सौं।  \nकन्या गतक आगू किल सब बात ववस्ति रूप सौं ।।  \nसौंदयण हुछनकि की कहू ओ ववष्णु कॉ अवताि छथि।  \nओ रूपमे कन्दपण दपण ववनाि काँ हित ऐल छथि।। 26।। \n \nआजाछन हुछनकि वाहु लोचन कर्ण तक ववस्ताि छछन।  \nजनु पाकले थतलकोि काँ फल ठोि दुनू लाल छछन।।  \nमुख क े ि सुषमा चन्द्रमा सौं दैत लज्जा व्हैत अछछ।  \nसकलक हदवस मलीन ववष काँ बन्धु जै वविु दीन अछछ।। 27।। \n \nएिनो हिजेिक जोथत सौं अिववन्द पुछन क ु म्हलाइ अछछ।  \nउपमा हुछनक की देव् हुछन मुख अनुपमेय यिािण अछछ।।  \nिवव तुल्य तेज तिावप मृदुता चन्द्रमा काँ िाम सन।  \nरिपु रूप कानन क े ि पंचानन थिका पुन िान्त मन।। 28।। \n \nगुरु तुल्य ववद्या क े ि प्रेमी ववत्तमे क ु बेि सन।   14 || ववदेि  ४३२ \nओ दानमे छथि कर्ण सन िर् क्षेत्रमे छथि पािण सन।।  \nओ गानमे ब्रह्मा तनय सन क्रोिमे यमिाज सन।  \nअत्यन्त र्चत्त उदाि पूजा पाठमे ित िाथत हदन।। 29।। \n* िानी चन्द्रावतीक वपता उग्रनाि झा  \n(वषण -2, अंक -4, अवप्रल-1934 ई(. \n \nहुछन रूप गुर् वर्णन अिेष न िेष क ै  सकइछ सखे।  \nपुन की कहू  ि म तदवप वकछ ु ओ कहि  सुनाव ल छनज मते।? \nई कायण अपने आिु पश्चित जी पुछै छी बात जौं।  \nआनन्द पूवणक क ै ल जाय ववचाि दै छी स्वान्त सौं।। 30।। \n \nसुछन जा बनैली संग पर्जयािक निेिक सामने।  \nर्सद्धान्त किवावल िनो लुटबौल भूपथत क ं चने।।  \nजा ववन्ध्यपवणत भेल व्याि पिीछ ऐली काछमनी।  \nसुभै सुिाछगछन गीत गाबथि मत्त गज सन गाछमनी।। 31।। \n \nआिा बनैली क े ि िोभा ताहि कालुक की कहू।  \nिेिम्ब िािद िेष कहि न सक ै छ पुन िम की कहू।।  \nयद्यवप सुिांिुक कौमदी छछटक ै त छल आकािमे।  \nपावस ऋतुक भ्रम छल सकल जन क ैं  अिा  ! तै ठाममे।। 32।। \n \nकोठाक ऊपि काछमनी चमक ै त छल जनु दाछमनी।  \nघन तुल्य क े िक वेि िोमक िूम मानू याछमनी।।  \nठनका जकाँ आतीस बार्जक िब्द हदव्य गुलाब जल।  \nछछिक ै त छल बिखा जकाँ बुझाइ छल जल वा वक िल।। 33।।  विदेह ४३२|| 15 \n \nगिनाक झझंकाि खझिंगुि िब्द बूखझ पड़ैत छल।  \nनटु आक र्चत्र वव र्चत्र व स्त्र मयूि  तुल्य बुझाइ छ ल।। \nओ क े ि कािी ताहि ऊपि मालती माला कोना।  \nवक पंछि नीलाकािमे ववचिैत अछछ मानू जेना।। 34।। \n \nई देखख सब मुग्धे भेला सुत ओ बिू क ैं  मोद सौं ।  \nपद्मावती िानी चुमावल दै छनछावि प्रेम सौं ।।  \nबीतैत देिी ह्वैछ की सुख क े ि वासि याछमनी।  \nजहिना चमवक घन मध्य िीघ्रहि लोप िोइछ दाछमनी।। 35।। \n \nआनन्द पूवणक बीथत गेल कतेक हदन उत्सव जकाँ।  \nबहुतोक िंक िनीक भेल बुझैत सुख इन्द्रे जकाँ ।।  \nिा  ! िा  ! अचानक काल तावत भूप चन्द्रानन्द। क ैं ।  \nलै गेल सब हदन िेतु पुष्पक पि चढ़ा बैक ु ण्ठ क ैं ।। 36।। \n(वषण ~2,अंक~5, मइ-1934 ई(. \n \nिा  ! िोक मेघक घन घटा  आयल बनैली िाजमे।  \nसब क े ि आँखखक नोि िािा बहि चलल तइ कालमे।।  \nिा  ! बृद्ध भूपथत बृद्ध िानी क े ि िम की कहू दिा।  \nदुनूक कानक िब्द सै लगलीि िा  ! उलटै ििा।। 37।। \n \nहदन मध्य जम्बुक क े ि िजनी मध्य कौआ िब्द सौं।  \nदोसि जनक नहि िब्द सूनल जाइ छल अथत जोि सौं।।  \nिुक आहद पक्षी तक्क दाना खैब। दुख सौं छोड़लक।   16 || ववदेि  ४३२ \nगज अश्व ढबनु मालीक वत जैबाक हित िजु तोड़लक।। 38।। \n \nवैिव्य नव दुख दुःखखता चन्द्रावती िानीक की ।  \nदुःख क े ि िम लीखू दिा जे सभ छली मानीक की ।।  \nपयणक सौं उतिैत छली नहि जे अिाँ  ! एक छल।  \nसे मुछछिता पृथ्वी पड़र्ल नहि ह्वैछ चेष्टा एक छल।। 39।। \n \nसखख वगण िीतल वारि चन्दन आहद काँ उपचाि सौं।  \nमूछाण छोड़ावल जागली नाना सुतक ण  प्रचाि सौं।।  \nजगलीि पुन खसलीि बहुतो काल ओ पड़ले छली।  \nतकी जनक िुभ तक ण  नासौं जागृता sवस्था भेली।। 40।। \n \nजछगतैिें ओ बजलीि िम पथत संग जिबे प्रेम सौं।  \nगुरु वगण आढब छनवारि देलन्हन्ह बहु प्रकािक युछि सौं।।  \nकािर् अिाँ काँ भाि छमथिला पालवा काँ अछछ सुनू।  \nतैं बात मानू पुढत्र क े  ई िमण काँ मािग सुनू।। 41। \n \nसुछन क ै  अगत्या माछन बहुतो हदन छली िोकाक ु ला।  \nअछछ भाि छमथिला क े ि लगली अनमनामे दुबणला।।  \nश्री भद्रकाली क े ि मठ बनबौल क्वैलख गाममे।  \nखुनबौल सुन्दि एक पोखरि माइ सौं तइ ठाममे।। 42।। \n \nओ माइनि तक पाठिाला फीस ढबनु कय देल अछछ।  \nमैट्रीक िोएत फीस ढबनु ई घोषर्ा भय गेल अछछ।।  \nचिवाि तक जछनक प्रसादें पास सम्प्रथत माइनि।   विदेह ४३२|| 17 \nअछछ गाम क्वैलख मध्य ई गप क े  कहू नहि जान नि।। 43।। \n(वषण -2, अंक-6, जून-1934 ई(. \n \nओ अस्पताल बनाय िोगी िेतु िाखल डाकटि।  \nतर्ज देल िोगो बाट क्वैलख क े ि जछनकि माछन डि।।  \nछनज भाइ लोकछन िेतु बहुतो कीछन पृथ्वी छथि देने।  \nआवास िेतुक उच्च उच्च प्रसाद छथि बनबा देने।। 44।। \n \nबहिनौत बाबू मोद एफ े  पास इंर्जछनयि ववषय।  \nहुनक े  प्रसादे गेल छथि जे ववज्ञ पटनामे पढ़य।।  \nभथतजीक कन्यादनमे जे खचण लाखों क ै ल अछछ।  \nपरिवाि वगणक बात की खा। खा कतेक अघैल अछछ।। 45।। \n \nहदन िाथत दीनक िेतु ताला की लगै अछछ कोषमे।  \nकी दान भागक कमणचािी िहि सक ै  छथि िोषमे।।  \nहि ज के ि  मुख  सँ ि ब्द ि ोइत वकच्छु  देि ी ि ोइछ  की। \nनभ िल िसातल क े ि वस्तुक िेतु नहि ई ह्वैछ की ।। 46।। \n \nगुरु सौं कमी की िाि पंहडत हुन न अल्पो मात्र छथि।  \nछनज योग्यता अनुसाि क े  सत्काि क े  पाबैत छथि।।  \nहुछन माम काथघषर्कनेको िुक्र सौं छछन की कमी।  \nजे इम्तिजाम किैछ बहुतो कालमे सुन्दि दमी।। 47।। \n \nहुछन यि पताका देि छमथिला मात्र मे फििाइछ की।  \nदेखू अिाँ वािार्सी चर्ल यौत सम्प्रथत ह्वैछ की ।।   18 || ववदेि  ४३२ \nश्यामा तिा र्िव क े ि मन्हन्दि श्रीमती वनवौलअछछ।  \nपिकाि िेतुक हदव्य ववजुली ज्यौथतक े  जिवौल अछछ।। 48।। \n \nववद्या भवन वनवौल पढ़बा िेतु मैथिल छात्र क ै ।  \nभोजन अनेक प्रकाि काँ ओ दैत छथि छनज छात्र क ै ।।  \nयहद श्रीमती सौं िोइत नहि िुभ खचण मैथिल छात्रक े ।  \nपढ़नाइ कािीमे कहठन भै जाइत वविच्छात्रक े ।। 49।। \n \nमैनेजिो अथत योग्य र्सिंिवाि क ै  छथि बाबू तिाँ।  \nिितैक मैथिल छात्र क े  पूर् लेि क्लेिक की तिाँ।।  \nसब क े ि अछछ जहड़ िर्म्ण से ववद्याक िािा िोइत छथि।  \nसे पढ़िू मैथिल िेतु तैं श्री श्रीमती तैयाि छथि।। 50।। \n \nगंगा*क तुल्या श्रीमती िानी िमि चन्द्रावती।  \nजीबिु जखन तक गंगजल अक्लेि युिा िीमती।  \nश्री युि बबुआ छमश्रकाँ सुत छमश्र कािीकान्त जी।  \nक्वैलख छनवासी तारिर्ी पदमे छनवेदन दैछ ई।। 51।। \n* िानी चन्द्रावतीक नैििक नाम गंगा छलछन।  \n(वषण ~2, अंक~7, जुलाइ 1934 ई(. \n \nमिुप जीक ई प्रािम्भिक िचना छछन आ  'प्रभात'मे स्विस्तर्लखखत \nछछन , तेँ कोर्िि क ै ल अछछ जे ऐथतिार्सक मित्वक ेँ  देखैत हू -ब-हू \nप्रस्तुत कयल जाय। उतािबा मे कतौ जँ व्यथतक्रम भेल िो आ से \nकतौ-कतौ भेले िैत ,एहि िेतु िमिा क्षमा कयल जाय।  'िानी \nचन्द्रावतीक ववषयमे  'प्रभात'क अनेक अंकमे अनेक िचनाकािक  विदेह ४३२|| 19 \nगद्य-पद्य िचना अछछ। स्वतन्त्र पोिीक रूपमे न्यायाचायण आनन्द \nझाक छपल छछन िानी चन्द्रावती चरित। िम िानी चन्द्रावतीक \nअथत संक्षक्षप्त परिचय प्रस्तुत कय ििल छी ,जे िमि \nपोिी  'कोइलख 'मे प्रकार्ित अछछ। िानी चन्द्रावती बनैली \nिाज )पूभर्ियाँ (क िानी छलीि।हिनक नैिि छलछन कोइलख।ई पुबारि \nटोलक खौआिे नािस मूलक प . उग्रदत्त झा वैयाकिर्क पुत्री ििथि। \nहिनक जन्म सन  1299 साल चैत्र िुक्ल चतुिी  1891ई.मे भेलछन। \nई चारि भाइ आ तीन बहिन छलीि। हिनक नैििक नाम गंगा \nछलछन। दुनू छोवट बहिनक नाम यमुना एवं सिस्वती छलछन। हिनक \nवववाि नौ -दस वषणक वयसमे बनैली )पूभर्िया (क िाजा पद्मानन्द \nर्सिंिक पुत्र क ु माि चन्द्रानन्द र्सिंिसँ भेलछन। ओहि समय क ु माि \nसािेबक अवस्था किीब पन्द्रि वषण  छलछन। माखझल बहिन यमुनाक \nवववाि गामेक पछबारि टोलक प .जानकीनाि झासँ भेलछन , जछनक \nबालक भेलथिन उमानाि झा )इंजीछनयि सािेब ( एवं िमानाि झा। \nछोवट बहिन सिस्वतीक वववाि मछनयािीक जमींदाि ब्रजनन्दन \nठाक ु िसँ छलछन। भाइ लोकछन अल्पायु भेलथिन। एक भाइ गीतानाि \nझाक बालक छलथिन वीिे न्द्रनाि झा। गंगादाइक वववाि भेलछन \nववन्ध्याचलमे। सासुिमे हिनक नाम पहड़ गेलछन पथतक नामपि \nचन्द्रावती।वववािक चारिए -पाँच वषणक बाद , जखन ई लगभग पन्द्रि \nवषणक छलीि , वविवा भ s गेलीि । हि नका पि  तँ वव पर्त्तक पि ाड़े टू वट \nपड़लछन। अपन योग्यता-क्षमता, चतुिता तिा दृढ़ इच्छािछिक \nबलपि िाज्यक िासन -सूत्र अपन िािमे लेलछन आ एक -सँ-एक \nमित्त्वपूर्ण ओ स्थायी कीथति स्थावपत क s गेलीि , जे आइयो हिनका \nजीवव त ि ख ने छ छन। हि नक वकछ ु  कीथतिक उि ेख  एतs कयल जा \nििल अछछ  --  20 || ववदेि  ४३२ \n \n01.अपन नैिि )कोइलख (मे चन्द्रानन्द फ्री छमड्ल इंग्लिि स्क ू लक \nस्थापना 1924मे कयलछन।  \n02.कोइलखक पुबरिया सीमापि माइक नामपि पोखरि आ ओकि \nपुबरिया मोिािपि भव्य मन्हन्दिक छनमाणर् किौलछन , जाहिमे माता -\nवपताक नामपि उग्रेश्विी -उग्रेश्वि मिादेवक प्रार् -प्रथतष्ठा कयलछन। \n03.कामख्यामे ििछनिाि लोकक जल -संकट देखख पिाड़पि पोखरि \nखुनौलछन एवं ओकि िखिखावक व्यवस्था  कयलछन।  \n04. श्री वैद्यनाि िाममे अत्यन्त मजबूत सुसज्जज्जत कोठा बनबाय \nअपन तीिण -पुिोहित बदिी िािी )पंडा(क ेँ  दानमे दs देलछन। \n05.भागलपुिमे  ' र्िवतारिर्ी िॉम्तस्पटल ) स्त्रीर्चवकत्सालय(क \nआथििक दुदणिाक ेँ  देखख लाखो टाका दानमे द s ओहि संस्थाक ेँ  \nपुनजीववत कयलछन।  \n06. वािार्सीमे बनैली िाजक कीथतिमे तीन टा संस्था छल। िानी \nचन्द्रावती 1934ई.मे ब्रह्मनाल )कचौड़ी गली(मे श्यामा मन्हन्दिक \nस्थापना कयलछन। अनेक दान -िमणक ववभाग ििलाक कािर्े एकि \nवविेष मित्त्व अछछ।  \n \nश्यामा मन्हन्दिक प्रसंग ज्ञातव्य थिक जे िानी साहिबा डेढ़ लाख \nखचण क s चारि मन्हन्दि आ एक भव्य वविाल चरिमिला मकान \nबनबौलछन। चारू मन्हन्दिमे पहिल -अपन इष्टदेवता श्री 108 श्यामा \nमन्हन्दि, दोसि - पथतक नामपि श्री  108 चन्द्रेश्वि मिादेवक \nमन्हन्दि, तेसि - श्री िामजानकी मन्हन्दि आ चारिम - अपन भतीजी \nहदवांगता मालतीक नामपि मालतीश्विी लक्ष्मीक मन्हन्दि छछन। \nमकानमे 'श्यामा मिाववद्यालय 'क स्थापना कयलछन , जाहिमे  विदेह ४३२|| 21 \nवेद ,वेदान्त, न्याय, व्याकिर् , ज्योथतष तिा अंग्रेजीक पढ़ाइ िोइछ। \nसंस्थाक सुचारु संचालनक िेतु पाँच सदस्यीय मैनेर्जिंग कमीटी \nबनौलछन। प्रिम कमीटीमे ििथि  - क ु माि िमानन्द र्सिंि )Residing \nTrustee), कािीनाि झा , उमानाि झा , जगदीि ठाक ु ि तिा \nभागलपुिक ओकील सूिज प्रसाद। वतणमान कमीटीमे छथि - श्री \nिाजेन्द्रनाि झा )Residing Trustee), डा . संतोष र्सिंि ठाक ु ि , श्री \nप्रसन्न क ु माि झा, श्री िैलेश्वि छमश्र तिा श्री सत्यनािायर् झा। \nिानी साहिबा प्रत्येक संस्थाक ेँ  अमि बना देबाक िेतु िर्जस्ट्ट्री \nमोसाढबदामे एहि ववषयक स्पष्ट उिेख कयने छथि जे मूलिनक \nकहियो क्यो कोनो िेतुक व्यय नहि क s सक ै छ, क े वल ओकि सूदसँ \nकायणसंचालन िोयत। श्यामा मन्हन्दिक ेँ  दस लाख दान देलछन आ \nआगुओ क ु ल िन एिी संस्थाक ेँ  देबाक वचन देलछन। श्यामा \nमन्हन्दिक खचणक रूपिेखा वभर्ित अछछ। मिगीक कािर्े बहुत काज \nर्िथिल पहड़ गेल अछछ , वकछ ु  बन्दो भ s गेल अछछ। मद \nअछछ - मन्हन्दिक संिक्षर् आ मिर्म्थत ; देवताक भोग -िाग ; संस्क ृ त \nमिाववद्यालयक देखिेख , र्िक्षकक वेतन , छात्रलोकछनक \nभोजन , छात्रावासक खचण , र्चवकत्सा आहदक खचण ; कािीसँ अन्यत्रो \nअंग्रेजी पढछनिाि छात्रक ेँ  वृर्त्त देल जाइत छल ) िमिो मनीऑडणिसँ \nदस टाका मास आढब जाइत छल (; अभ्यागतक भोजन \nखचण ; औषिालय ; अनाि बालकक ेँ  मार्सक वृर्त्त ; वविवा ब्राह्मर्ीक ेँ  \nसिायता ; दािसंस्कािक िेतु मदथत आहद।  \n \nहिनक कीथति देखख लॉडण ववलछमिंगटन )Viceroy and Governor \nGeneral of India) एक सनद प्रदान क s हिनका  'िानी 'क उपाछि \nदs अलंक ृ त कयलथिन। सनदमे र्लखल अछछ \" : I hereby confer  22 || ववदेि  ४३२ \nupon you the title of 'Rani' as a personal \ndistinction.\" एतs ई किब अप्रासंछगक नहि िोयत जे ओहि समय \nपदाणप्रिा एिन छलैक जे सम्राटक प्रथतछनछि बछन आयल भागलपुिक \nकछमश्नि िानी साहिबाक ड्योढ़ीपि स्वयं आढब पदाणक बाििेसँ हुनका \nई समाचाि देलथिन। िानी साहिबाक छनिन माघ िुक्ल नवमी \nिछन  1342 साल,तदनुसाि एक फिबिी  1936 ई.क ेँ  भ s गेलछन। \nहिनक श्राद्ध माखझल बहिनक जेठ पुत्र उमानाि झा \nकयलथिन।  (स्रोत:कोइलख ) ग्रामगािा : ( लेखक ~ हितनाि \nझा, पृष्ठ~39-41) \nसंपादकीय सूचना -एहि र्सिीजक पुिान क्रम एहि र्लिंकपि जा कऽ \nपढढ़ सक ै त छी- \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -1 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -5 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -6 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -7 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -8 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -9 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -10 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n   \n  विदेह ४३२|| 23 \n२.३.सुभाष  क ु माि कामत- चर्चित गाम नौआबाखि  \n \nस ुभाष कु म ाि  काम त \nचर्चित गाम नौआबाखि \n \nगामक नाम सुनैत माति सँ कतेको िास मोनमे ख़ियाल आबय \nलगैत अछछ। गाममे िमि प्रार् आ जान बसैत अछछ। वविेषति ओहि \nमावटक सौंिी सुगंि सँ गमक ै त िमि गाम। पाठक 'क मोनमे इिो \nसवाल उठत जे वक आखखि गाम किबै ककिा। एकटा छोटछछन \nमनुखक बसाबट जे ििि - कस्वा सँ छोट आओि कोनू लघु \nसमुदाय ििवार्सय स्थल सँ पैघ िोइत छैक। अिाणत जाहिठाम \nलगिक 75 सँ 1000 संख्याँ िरि घि ििैत िोय आओि लोक एक \nदोसि सँ र्चि - परिर्चत ििैत य। ग्रामीर् प्रक्षेत्रमे  लोक खेती आओि \nपिुपालन व्यवसाय पि छनभणि ििैत अछछ। मिात्मा गांिी जी किनै \nछलैि भाितक आत्मा गांउमे बसैत छैक।  \nअखनो बदलल परिस्थस्थथतमे सुन्नि देिात देखैक लेल भेट जाएत। \nआिुछनक लोक आइयो बहुत वकछ सँ सुवविावंर्चत अछछ , तखनो \n 24 || ववदेि  ४३२ \nलोक खुिी सँ संतोषप्रद जीवन - यापन कय ििल य। एहिक ेँ  सुच्चा \nखाँटी गाम कहू तँ कोनो अथतश्योछि नै।  \nदेिमे सब साल गामक े  संख्याँमे छगिावट आढब ििल अछछ ,जे \nर्चन्ताक ववषय िीक। अनेको लोक छनत्यत: प्रवासी बछन ििलय \nआओि जीवन यापनक लेल प्रदेि आ ववदेि जा ििल य। िििी \nचकाचौंिमे बेसी िमल ििैत आओि अपन मूल समाज सँ कवट \nजाईछ। आन प्रदेिमे लोक कतबो सुखी संपन्न ििल छल , मुदा \nकिोना काल आओि लाउक डाउन अवछिमे अपन गाम लौटेक \nलेल मजबूि िरि कयल गेल ििैक।  \nि मि ा छमथि लामे सेि ो बहु त ि ास गाम अछछ । सभ  गामके ॅ ॅं वकछ ु  \nनै वकछ ु  इथति ास, भूगोल छैक , आ अपन परिसीमन छैक। अपने \nलोकछन छमथिलाक बहुत गामक नाम सुननै िोयब आओि बूलल \nसेिो िोएब। चलू चलै छी छमथिलाक कोसीकन्हा क्षेत्रक एकटा गाम \nनौआबाखि देखय - घुमय। \nनवबखाि सँ नउबखि आओि नउबखि सँ नौआबाखि। \nNowabakher, Nauwabakhar, Nauabakhar सिकािी कमणचािी \nसभ र्जनका जे मोन भेल से रिकाडणमे र्लख देलैि। कोनू बोली -\nवार्ी आ भाषा कठोिता सॅं सिलता हदि जायत अछछ। जेना -: \nफु लपि ाग सॅं फु लपि ास, गाडणन बाग सँ गदणनी बाग़ , वैद्यनाि सॅं \nबैजनाि , जगन्नाि सॅं जगिनाि। ठीक तहिना गामक नाममे िसे - \nिसे परिवतणन िोईत नौआबाखि भऽ गेलैक। दूि दिाजक े  लोक तँ \nआइयो नौआबाखि क े ॅ ॅं लौआबाखैिक नाम सँ जानैत - बुझैत \nअछछ। अलापुि पिगानक नौआबाखि , मि ुबनी र्जलाक फु लपि ास \nअनुमंडलक े  घोघिडीिा प्रखंडमे अवस्थस्थत छैक। नौआबाखि , िेलवे \nटीिन घोघिडीिा सँ 7 वकमी० दक्षक्षर् अछछ । बाबािाम (देवघि)  विदेह ४३२|| 25 \nिस्तामे जहिना र्जलेढबया मोड़ छै , ओहि सँ कम मोड़ नै िएत एतय।  \nगामक नामकिर्क े  पाछाँक वकदवंती ऐ तििक अछछ ; किल जाएत \nअछछ जे - पहिने एतय बौद्ध भभक्षुक छनवास स्थान छल। नव+बखाि \nअिाणत नव - नौ , बाखि - अनाज िखैक बड़का बखािी वा ढ़ेक। \nबौद्ध भभक्षुक सभ एतहि अनाज संग्रिीत क ै ि िखैत छलाि।  \nदोसि वकदवंती अछछ - एहि क्षेत्रक भूछम उपजाऊ ििल अछछ ,तेँ \nछपिा आहदक बाििी नोवकििािा - व्यापािी लोक एतैि आढब िहि \nगेलैि। वकयाक तँ ई स्थान ऊ ँ चगि छल। एतहि अपन समान , \nअनाज- बुतात आ खेती सँ संबंछित ओजाि सभ िखैत छलाि ; से \nआगन्तुक व्यापािी लोक नउबखि किै लागल । नउ - नौ (9) \nआओि बखि - खेत जोतेि वाला औजाि सभ जेना - कोदाईि , \nखुिपी , िांसू , छीटा , िि , ििीि , चौकी, पालो, बिद आहद।  \nगामक चौिद्दी तँ बतौनाई ढबसैि गेल छलौंि। यिा - \nपूभि - मैंनिीं , पछछम - िावघाट , उत्तिमे िटनी आओि दक्षक्षर्मे \nछनघाम- सिौती। दक्षक्षर् भाग मानर्चत्रमे िाजस्व मौजा देवनािपट्टी \nछी , मुदा सामार्जक रूपेँ नौआबाखि - देवनािपट्टी एक े  गाम छी , \nएक े  हडबािक ेँ  ब्रह्मस्थानमे पूजैत आढब ििलैक िेन। एतुका हडिवाि \nबाबाक े  नामकिर् 'देवनाि ' छन्हन्ह। मूलतः ई वकयोट/क े उट बाहुल्य \nबस्ती छी , जतय बाििो वर्ण छनवास किैत छैक। वकयौट(क े उट) \nजाथत एकसांझक भोजमे बािि मोन चाउिक भात खाईत छैक।  \nगामक चौिद्दी नामकिर्क े  पछाँ सेिो वकदवंती अनुसािे सिौती - \nजतय औ ं ती सड़ैयल जाएत छल - गाम गहििंि छल बेसी पाछन ििैत \nछ लैक तँ पटु आ गोि ल जायत छ ल। एतहि  सँ सोन तैयाि  करि  जूट \nकािखाना पठायल जायत छल। अखनो पटसनक खेती देखै लेल \nभेट जाएत। ई वकसान आ क ृ वष मजदूि लेल नकदी जजात मानल  26 || ववदेि  ४३२ \nजाईछ।  \nमैंनिी नामकिर् पछाँ ई किल जाएत अछछ जे िािक एथति पैघ -\nपैघ मैंन छल अिाणत पाईन खूब बेसी ििैक। मिाि सभ खूब माछ \nमािैत छल। िावघाट - िािक घाट जति मिाि लोक नाव बान्धैत \nछल। िटनी - जे िवट क े  बसल नव गाम छी। गामक ढबचोबीच \nढबहुल िाि (नदी) बिैत अछछ। ढबिािक े  नहदयां नामक  वकताबमे \nसेिो गामक चचाण भेर्ल अछछ। दिभंगा मिािाज कचििी सेिो छल , \nमुदा नँय आब कचििी ििल ; नै ओ साढबकक लोक सभ आब \nििल। गाममे मवेिीक कािावास (ढाठ) सेिो छल जे र्जला परिषद \nसँ संचार्लत िोईछ।  \nगाममे हििंदू आओि मुसलमान दूनू सम्प्रदाय - िमणक लोक बसैत \nअछछ । हििंदूमे क े वट (क े उट) , क ुं भिाि , नाई, तेली, सूिी , िलवाई , \nमोची, डोम, बढ़ई आ िाजपूत य तँ मुसलमानमे मोमीन , िुछनयाँ , \nिोबी , क ु जिाक े  आवादी छैक। कतेको मंहदि यिा , मिादेव मंहदि , \nकाली मंहदि , िनुमान मंहदि , िािाक ृ ष्ण मंहदि , ढबसिािा स्थान , \nकमलेसिी पौखैि आओि तीनटा मल्लिद सेिो अछछ। गामक लोकक े  \nपेिा क ृ वष अछछ। जाहिमे मुख्य फसल अछछ िान , गहूंम , खेििी \n(मूंग), मडु आ, पटसन(चन्ना-चन्नी)सनै, पटु आ, साग-सब्जी, आम, \nलीची, बांस, क े िा, माछ आओि पिुपालनमे (गाय , महििंस , बकिी , \nक ु क्क ु ट, बतखक पालन) आओि मावटक बतणन आय क े  मुख्य स्रोत \nछी। । मुख्य बाजाि पहिले निरिया आ मिेपुि छल , आब मिेपुि \nघोघिडीिा अछछ । घोघिडीिा िाट मे सिकािी ITI, महिला वटचसण \nट्रेंछनग, डीग्री कालेज, र्िक्षक प्रर्िक्षर् क े न्द्र , अंचल सि प्रखंड \nकायाणलय, पुर्लस िाना , ि ेलव े स्टेि न (फु लपि ास वव ि ानसभ ाक \nएकमेव िेलवे स्टेिन) ढबजली कायाणलय , डाकघि , अस्पताल,  विदेह ४३२|| 27 \nसिकािी अनेक बैंक , गाड़ी एजेंसी आहद ििैत ओना घोघिडीिा उत्ति \nढबिािक अनाज मंडीमे सुमाि छै।  \nएतुका लोक िाजनीथतमे सेिो सवक्रय ििल अछछ , श्री लालदेव \nकामत वविानसभा प्रत्यािी ( BSP) िहि चुकलाि जे वतणमानमे \nभाितीय जनता पाटी म झंझािपुि र्जलाक े  सिप्रभािी छथि। श्री \nिीिालाल चौििी उप प्रमुख बनल छलाि , श्री बलिाम साहु र्जला \nपाषणद िहि चुकलाि , श्री िंगलाल चौििी दू खेप पैक्स० अध्यक्ष \nििलाि। प्रमोद ठाक ु ि (बेचू ठाक ु ि) दूनू पथत -पत्नी पंचायत सछमथत \nसदस्य ििलाथि। संजय क ु माि छनिाला मुखखया बनलाि। अब्दुल \nजलीलक े  पढत्न सिपंच बनल छलीि। श्रीमती सुछमत्रा देवी र्जला \nपरिषद प्रत्यािी छलीि , ववनोद क ु माि कामत मंडल अध्यक्ष भाजपा० \nििथि।  \nगाममे र्िक्षाक े  प्रथत लोक जागरूक भेलथिन। भाित सिकाि \nआओि ढबिाि सिकाि दूनू जगि नौकिीमे कायणित अछछ। श्री \nिामलोचन कामत औभिर्सयि सािेब आ र्िबलोचन कामत दूनू \nभाय र्िक्षक छथि। श्री उमाकांत कामत ( BSF), मनोज क ु माि \n(SBI), जय प्रकाि कामत ( BSF), िाजू जी , अमलेि क ु माि \nआओि अनेको गोटय िेलवेमे कायणित अछछ। डेढ़ दजणन सँ अछिक \nलोक र्िक्षक छथि - श्री मिाकांत प्रसाद उच्च माध्यछमक र्िक्षक \nसंघ मिुबनीक र्जलाध्यक्ष िहि चुकल छथि। अविेि साहु , िाजेि \nक ु माि सुमनजी , वविेश्वि कामत , बलिाम चौििी , सुभाष क ु माि \nकामत र्िक्षक बनय सँ पूवण IFFCO क े ि िेड क्वाटणिमे कायणित ििल , \nओहि सँ पूवण कइकटा बैंकमे सेवा दऽ चुकल छथि। क ै लाि क ु माि \nआनंद, उदय वमाण , िाजक ु माि , बैजू मंडल , मो० हफिोज , ई० िोहित \nक ु माि ( SDO), ई० िाहुल क ु माि (पोर्लटेकछनक) , डाॅ  अिीष  28 || ववदेि  ४३२ \nक ु माि (वेटनिी) , डाॅ  अमन क ु माि चौििी (डेंवटस्ट ) , प्रो० बेचन \nसाि , मो० िमिेि ग्रामीर् पुर्लस पदस्थावपत अछछ।  \n \nगामक लोक साहित्य - कला आओि संस्क ृ थत सँ सेिो जुड़ल अछछ \n- समीक्षक श्री लालदेव कामत जी , समाजसेवी क े ि संग - सँग \nस्वतंत्र पत्रकाि आओि लेखक ििल छथि। कोसी संदेि मैथिली \nत्रैमार्सक पढत्रकाक सि संपादक छथि , गाममे कतेकौि बेरि छमथिला \nववभूथत स्मृथत पवण समािोि आयोर्जत क े लछन आ 'सगि िाथत दीप \nजिय ' कि ा कायणक्रम सेि ो आयोर्जत कि व ौने छ थि । हु नक वकछ ु  \nपुस्तक सेिो प्रकार्ित अछछ - अजेय भाित - अटल भाित , हदव्य \nदृखष्ट, ववभृथत आहद। मिाकांत प्रसादजी सेिो पत्र - पढत्रकामे िचना \nर्लखैत ििैत छथि । ऐ पाँथतक लेखक सेिो कववता आओि \nबीिछनकिा र्लखैत ििै छथि। क ै लाि क ु माि आनंद जीक िचना पत्र \n- पढत्रकामे कम देखैक लेल भेटय , मुदा सोिल मीहडया पि हुनक \nगीत आ कववता खूब सूनैय पढ़ैय ले भेटैत अछछ। नाटक आओि \nअभभनयमे प्रमुख पात्र ििलाि अछछ - मिाकांत प्रसाद , बलिाम साहु , \nिामक ु माि कामत , बैजू मंडल , प्रदीप भंडािी , गोपाल र्सिंि , उदय \nचौििी , िामलोचन कामत , मनोज कामत , वकसुन िाम , सुभाष \nक ु माि कामत , लक्ष्मर् साि। लक्ष्मर् साि कतेको मैथिली ह़िल्ममे \nकाज क ै रि चुकल य।  \nगाममे पहिलेक अपेक्षा आब बहुत िास परिवतणन भ ' गेलैक िेन। \nनौआबाखि गाम आब गाम नै ििल , दिसन् 1995 ई०मेँ सबसँ पैघ \nिकबाक े  मौजा ििने पंचायत बछन गेलैक। नौआबाखि , िटनी , \nसिोिबा , िावघाट आओि िनपतबििी छमलाक े  पंचायत परिसीमन \nबछन गेल य। पंचायत नामकिर् नौआबाखि गामेक नाम पि अछछ।  विदेह ४३२|| 29 \nगामक जन आवादी किीब तीन िजाि िोयत।  \nछमहडल स्क ू ल आब उच्च माध्यछमक ववद्यालय कोड नौआबाखि बछन \nगेर्ल। ढबिाि सिकाि िािा पंचायत भवन आओि बाढ़ िाित क े न्द्र \nसेिो बछन गेल , अस्पताल बैछन ििल य। पंचायतक सिोिबा गामक \nछनवासी श्री वविेन्द्र प्रसाद वमाण जी माननीय न्यायमूथति बनलाि \nपटना िाईकोटणक। एिी पंचायत 'क िटनी गामवासी अजीत आजाद \nजीक े  हुनक िचना पि साहित्य अकादमी पुिस्काि भेटल छन्हन्ह। \nयुवावगण सभ दिभंगा , पटना, हदिी , कोटा, बैंगलोि , कोलकाता आ \nदेिक आन - आन क्षेत्रमे जाकय उच्च र्िक्षा िार्सल क ै रि िहिलय \nिेन। गामक लोक सभ आढब बुखझ ििलय जे अपन मातृभाषा क ेँ । \nसंवविानक े  अष्टम सूर्चमे आढब गेला सँ भाषा (मैथिली) िोजी \nिोटी लेल सािन बनल अछछ। युवती सभमे अपन मातृभाषा मैथिली \nववषय सँ आगा पढ़बाक रूर्च जाछग  िहिलय य। चंदा क ु मािी मैथिली \nववषयमे स्नातकोत्ति पटना ववश्वववद्यालय सँ कयर्लि , संगहि \nमिुबनी पेंवटिंग सेिो छनक बनाबै छथिन। प्रीथत क ु मािी , बबीता \nक ु मािी,आिती क ु मािी आओि संगीता क ु मािी संगे आिो युवती सभ \nमैथिली ववषय प्रथतष्ठा सँ ग्रेजुएट भेर्लि अछछ। गामक युवती सभ \nसेिो सिकािी नौकिी क ै रि िहिलय य। मुल्लिम समुदायक े  युवातुि \nसभ िोजी - िोटीक खाथति आब ववदेि जाए लागल िेन। गामक \nवकछ ु  नव युव ा व हि क्रमके  लोक ि हदग्भ्भ्र छमत सेि ो भ गेल , जे व्यसनमे \nर्लप्त िहि सोिल मीहडया आओि अनगणल क ु संगतमे पहड़ अपन \nवतणमान बबाणद क ै रि ििलय य।  \nगामक चौक िाट - बाजाि  बछन गेल छ ैक। वकछ ु  आदमी गाम सँ \nवाभर्ज्य करि ििलय , जाहिमे सफल अछछ - अिवविंद साहु (अनाज) , \nउमाकांत कामत(िाडण वेयि) , िाजक ु माि साि(छमष्ठान औि फल) ,  30 || ववदेि  ४३२ \nअजीत िाम (साइबि क ै फ े ) , प्रिलाद क ु माि (दवा) , लवक ु ि क ु माि \n(बतणन भाड़ा), सुंदि लाल चौििी (माबणल्स औि पत्थि) , निेंद्र \nचौििी उ़ि ण  लालाजी आओि तािक े श्वि मंडल टेंट साउंड कािोबािी \nअछछ।  \nनवयुवक लोकछन काली पूजा आओि छहठपूजामे गाम आबैत अछछ। \nप्रेम आओि सौिादण सँ पूजा - पाठ किैत अछछ। आब लगिक सभ \nपूजा आयोजन हु अ लागल जेना - क ृ ष्ण जन्माष्टमी, गर्ेि पूजा , \nववश्वकमाण पूजा, सिस्वती पूजा , तर्जया (दािा) , काली पूजामे मेला \nलगैत अछछ। तीन खेप नामी यज्ञ एतय अथततमे सुसम्पन्न भेल \nअछछ। आब गामक िैक्षभर्क मािौल बदैल गेल संगे अिणव्यवस्था \nसेिो।  \nआखरिमे कवव मंत्रेश्विक अनर्चिंिाि गाम , लालदेव कामतक े  - \nडेिबुक गाम आओि सुभाष क ु माि कामतक े ि - ििेयाल गाम कववता \nयाद अबैत अछछ। सुभाष क ु माि कामत पाँथत एहि तििक िचल \nपढ़ने िोयब : - \n....�.बढ़ ििास भेर्ल  \nजखन देखलो  \nटेलीववजन स्कीन पि  \nगुमिुदाक सूर्चमे  \nििायल अपन गाम।  \n  \n- स ुभाष कु म ाि  काम त, +2 सिक्षक (हििंदी), उच्च माध्यममक \nववद्यालय नौआबाखि, घोघिडीिा (मधुबनी)  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।   विदेह ४३२|| 31 \n२.४.लालदेव  कामत-२ टा लघुकिा - अगों आ वन्देमातिम  \n \nलालदेव कामत  \n२ टा लघुकिा - अगों आ वन्देमातिम  \n१ \nअगों (लघुकिा)  \n \nछमथिलांचल सँ बिदक संगे की - की ने उपवट गेलैक िेन। अगिन \nमास आबै सँ पहिने बीबी गोल्ड िानक कटनी िटनीमे भ ' गेल \nििैक। छगिित सब दौनी किाबय वगाणदाि क ेँ  तगेदा कयल। थ्रेसि \nपि िरि एक खर्लया बोिा लऽ गेल छल। से पाँचो कोला खेतक \nमनजय देखय - सुनय लेल फिाक - फिाक दौनी किाओल गेल। \nआब नापी टीन सं किय लेल उद्यत भेल नेवथतया तँ क ु ला बाबू \nिाँ - िाँ.... किैत मना क े लाि आ पाँच सूप िान  पृिक क ' िाखै ले \nकिलछन। िेमन्त ऋतु क ' सुआगत िी - बेटी ऐ अगौं बाला िान सँ \nगामपि कितीि। बेटेदािछन बजलीि बाबू यौ िमिो पोती मुििी \nवकनय ले अँगो दू सूप िान र्लअ कहि गेल ििय से एकिंगक ेँ  \nदूठाम बाँवट दैत छीयैन। िरि अगों पहिले जेकाँ आब जगर्जयाि \nिव्द उच्चारित लऽ कछमछाईत ििल।  \n \n२ \nवन्देमातिम (लघुकिा)  \n 32 || ववदेि  ४३२ \n \nपचता गहुंमक बौग भ ' चुकल छैक। आरिक पछवरिया खेथतिि \nकमाल आ बवकम सेिो जऊ बुनलक आ सुभाष क े ि जनमल ढबिैन \nक ेँ  िांगैत ट्रेक्टि पूभि ल ' गेल। िरि पि - नाला बनबैत अिववन - \nिववनक े  कववत् सुछन सबक े  सब मगन भऽ उठल ििय। जजात \nनोकसान किबाक गप्प ति पहड़ गेलैक। क े म्हिो सँ मोिन सेिो \nििाक दऽ आढब किलक िौ कववजी मदिसा टोलमे गाबल भ ' \nगेलि तँ िमिा सँगे चलि ने। इयि ििती माय बाला गीत - वंदे \nमातिम्.. �.. गाढब र्िवालय पि सुनढबिय! ऐ सँ तँ एकता बढ़ै छै \nने। \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३२|| 33 \n२.५.पिमानन्द  लाल कर्ण -मायक लाल \n \nपिमानन्द लाल \nकर्ण                                                          \n                \nमायक लाल  \nघि मे पथतदेवक   तस्वीि पि लागल िाि सुिाजी क े  डोला क े  िाखख \nदेने  छल । बुढ़ापा मे असगि पीड़ा असिनीय आ हृदय ववदािक \nि ोयत अछछ  ।वकछ ु  सोचैत सोचैत सुि ाजीक हदल ददण सँ भ रि  गेल \nछल आ आँखख सँ ढ़व -ढ़व नोि छगि ििल छल । हुनकि घिवाला \nसँ जुड़ल सव चीज समेट बटोरि   क े  आलमािी मे िाखख देने छलथि \n। जे घि कहियो परिवािक खखलखखलािट सँ गुलजाि छल आई   ओ \nएकदम िांत भऽ गेल अछछ । ई   सन्नाटा सुिाजी क े  काटऽ दौड़ैत \nछल । सुिाजीक पथत   िमेिजीक   गुजि ला वकछ ु  मास  भेल छल \n। हुनकि वक्रया -कमण  में सव रिश्तेदाि आयल छलाि ,मुदा आव \nसव रिश्तेदाि अपना अपना घि चर्ल गेल छलाि । एिन नहि छल \nजे सुिाजी अक े ले छलीि । हुनका दु टा बालक छलैन। \nदूनुक  ववयाि नीक परिवाि मे भेल छल । पैघ बेटा सौिभक अपन \nकािोबाि छल , हुनक कछनया िोहिर्ी गृिर्ी छलीि । छोट बेटा \nसुमन बािि काज किैत छलाि । जाहि अहफस मे काज किैत छलाि \nओहि ओहफस मे एकटा लड़की सँ हुनका प्रेम भऽ गेलछन । सौिभक \nववयाि भेलाक बाद िमेिजी क े  एहि सम्बन्ध मे पता चलल , \nतिन   ओ सुि ाजी सँ कि लखख न जे अि ाँ सुमन से पुछ ू  जे ई बात \n 34 || ववदेि  ४३२ \nसिी अछछ। एक हदन सुिाजी फोन पि सुमनजी सँ पूछलखखन जे \nिमिा सबक े  सुनऽ मे आवैत अछछ जे अिाँ कोनो   लड़की पसंद \nक े ने छी । जौं ई   बात सत्य अछछ तऽ िमिा सबक े  वताऊ । िम \nसव पता लगावी जे ओ क े िेन खानदान क े  छथि । एहि पि सौिभ \nकिलखखन ,�माय ! ि म अि ाँ सँ वकएक छ ु पायव , एकटा लड़की \nअछछ जे अपने एरियाक   अछछ । मुदा ढबना अिाँ सविक सिमथतक \nिम कोनो बात नहि कहि   सक ै त छी । � एहि पि हुनकि माय \nकिलखखन ओ तऽ ठीक अछछ , मुदा जौं लड़की ठीक ठाक अछछ आ \nपरिवाि ठीक अछछ तऽ ववयाि मे कोन अड़चन अछछ । िमिा \nलड़कीक  वायोडाटा भेजू आ लड़की क े  कहु जे  \nअपना घि मे बात कििीन । सुमनजी ई   बात अपन प्रेछमका सँ \nकिलखखन तिन ओ िाजी भऽ गेलीि । घि पि ओ फोनक माध्यम \nसँ अपना माय क े  किलखखन , �माय ! सुमन नामक एकटा लड़का \nिमिा ओहफस मे काज किैत अछछ । हुनकि स्वभाव बड्ड नीक अछछ , \nजौं अिाँ हुनका बाबुजी आ माँ सँ बात कितहुँ तऽ नीक िहितै। \nओना अिाँ सव सोर्च र्लअ। � लड़कीक बाबुजी सुमनजीक बाबुजी \nसँ बात कऽ िादीक लेल   तैयाि भऽ गेलाि । एहि प्रकाि सुमनजीक \nववयाि   भेल छल । वास्तव मे सुमनजीक   कछनया सुंदि आ िुिील \nछलीि । सुमनजी दूनु प्रार्ी माय -बाबुजीक मित्त्व बुझैत छलाि । \nहुनकि िादीक   वकछ ु  हदन भ ेल छ ल । परि व ाि  मे एक दोसि  सँ \nछमलान सेिो ििैत छल । सुिाजीक   तबीयत खिाब ििैत छल । \nजखन िरि िमेि र्जवैत छलाि , खान -पान आ दवाईक   पूिा ध्यान \nिखैत छलाि ।सुिाजी क े  कोनो तििक असुवविा नहि िोयत छलैन। \nमुदा िमेि जीक   गुजिलाक   बाद हुनकि जीवन अस्त व्यस्त भऽ \nगेल छल । बाबुजीक वक्रया कमणक   बाद सुमनजी आ हुनकि  विदेह ४३२|| 35 \nघिवाली क े  नौकिी पि जेनाई   जरूिी छल । तैं ओ दूनु प्रार्ी ड्यूटी \nपि चर्ल गेलाि । हुनका दूनु आदमीक   इच्छा छल जे माय िमिा \nसंग ििथि । मुदा जखन ई   बात परिवाि मे िाखलथि तिन \nसुिाजीक बड़की बहु किलखखन , �देवि जी अिाँ दूनु गोटे तऽ \nनौकिी पि चर्ल जायव ,माँ जी अक े ले घि पि बोि िेथिन तैं हुनका \nएहि ठाम ििऽ हदअऊ । िम नीक सँ हिनकि देखभाल किव । एहि \nलेल अिाँ र्चिंता नहि करु । ओ ई   बात एहि लेल किलखखन जे \nबाबुजीक  पेन्िन आव माय क े  छमलतैन ,जौं ई   सुमनजी लग \nचर्ल जेतीि तिन पेन्िनक पाई तऽ सुमनजी लऽ लेथिन , तैं ओ \nसोचलथि जे माय क े  िम अपना पास िाखी । िीिे -िीिे समय \nव्यतीत भेल सुमनजी माय क े  दवाई -वीिोक लेल सव महिना भैयाक \nखाता मे पाई भेज दैत छलखखन।   सव  वकछ ु  ठीक ठाक  चर्ल ििल \nछल ।  \nसमयक संग सुिाजीक तबीयत पहिले सँ खिाब ििऽ लागल । \nसौिभ आ हुनकि घिवाली िीिे -िीिे एना मुँि मोड़ऽ लागलखखन \nजे मानु सुिाजी सँ हुनका कोनो सिोकाि नहि छैन आ ओ अपना \nर्जिंदगी मे मस्त छलाि । एक हदन सुिाजी अपन पैघ बालक सौिभ \nक े  किलखखन , � बौआ िमि तबीयत ठीक नहि लाछग ििल अछछ \n। एक बेि डाक्टि सँ िमिा हदखा हदअ । � एहि पि सौिभ जी \nकिलछन , �माय ! िमिा लग अखन समय नहि अछछ । अिाँ अपने \nचर्ल जाउ । � ताहि पि सुिाजी किलखखन , � बौआ ! अिाँ तऽ \nजानैत छी जे िमि िालत ठीक नहि अछछ । कतहुँ चक्कि खा क े  \nछगि जायत छी । � तखन सौिभ किलछन , �माय सुमन क े  फोन \nकऽ हुनका सँ पाई मँगवा र्लअ । ओ पाई भेज देताि तिन िम \nअिाँक   डाक्टि लग लऽ जायव । �  36 || ववदेि  ४३२ \nसौिभक बात सुछन सुिाजी िैिान िहि गेलीि आ किलखखन -\nबौआ  ! अखन तऽ सव मिीना अिाँक   बाबुजीक  पेन्िन आवैत \nअछछ , सुमन सेिो भेजने िेताि , अिाँ सेिो कमा   ििल छी , तैयो \nअिाँ लग िमिा लेल पाई नहि अछछ । सुिाजी ई   बात सुछन बड़की \nबहू   किलखखन - �क े िन अिाँ माय छी जे अपना बेटाक पाई पि \nनजरि िाखैत छी । अखन कोिोनाक   कािर्   सव काम िंिा चौपट \nभऽ गेल अछछ आ सुमनजी तऽ नीक दिमािा पावैत छथिन , हुनका \nलेल कोनो पिेिानी नहि िेतछन । � बहूक बात सुछन सुिाजी \nकिलखखन। �कछनया ठीक अछछ । िमिा कछन सुमन सँ बात किा \nदेव । � ई  सुनैत ओ अपना दीअि   क े  फोन लगा कऽ सुिाजी   क े  \nपकड़ा देलखखन । सुमनजी फोन उठेलखखन तिन सुिाजी \nकिलखखन , �िेलो बौआ   सुमन ! � ओम्हि सँ आवाज आयल , \n�माँ गोि लगै छी की िाल चाल । अिाँ क ु िल मंगल सँ छी ने ? \nभैया भाभी क ु िल मंगल सँ छथि ने ?� एहि पि सुिा जी \nकिलखखन , �बौआ  िमि तबीयत ठीक नहि अछछ तऽ िम सोचलहुँ \nजे डाक्टि सँ देखवा ली । � एहि पि सुमनजी किलखखन , �माय \nअिाँक तबीयत खिाब अछछ आ अिाँ अखन िरि सोर्च   ििल छी \nजे डाक्टि सँ देखवावी । � एहि पि सुिाजी किलखखन , �बौआ \nई  बात नहि अछछ िमिा िोड़ेक पाईक आवश्यकता छल । � एहि \nपि सुमनजी किलखखन , �माँ ई   बात पहिले बता देवाक चािी । \nठीक अछछ अखन िम भैयाक   खाता मे पाई भेज दैत छी । अिाँ \nतुिंत डाक्टि सँ देखा लेव । िम अिाँ सँ बाद मे बात किव , पहिले \nभैयाक   खाता मे पाई भेज दैत छी । �ई  कहि   सुमन जी फोन \nिाखख देलखखन आ   सौिभक   खाता मे पाई भेज देलखखन । दुपिि \nमे भोजनक समय मे जखन सौिभ खाना वास्ते घि एलाि तिन  विदेह ४३२|| 37 \nसुिाजी किलखखन जे सुमन पाई भेजलक अछछ । मोबाईल मे \nचेक  किव पाई आयल अछछ की नहि ? सौिभ अपन मोबाईल मे \nदेखलैथि आ माँ क े  किलखखन जे िाँ   माँ  मेसेज आयल अछछ । \nसुमन पाई भेज देलक अछछ , मुदा अखन डाक्टि लग नहि जा सकव \nवकएक  तऽ वकछ ु  जरू ि ी काम आयव  गेल अछछ , कनेक देि   मे \nआवव ििल छी तिन अिाँ क े  डाक्टि लग लऽ जायव । सुिा जी \nमायूस भऽ ढबछौना पि पहड़ ििलीि आ बेटाक   अयवाक   इंतजाि \nकिऽ लागलीि ।बहुत देि इंतजाि किला पि जखन सौिभजी नहि \nएलाि तिन ओ अपना बहू   सँ किलखखन जे कछनया   ! बौआ \nअखन िरि नहि आयल । अिीं डाक्टि लग िमिा लऽ चलू आ \nडाक्टि सँ हदखा हदअ । बुखाि सँ िमि ििीि तवप   ििल अछछ आ \nदेि सेिो तोहड़ ििल अछछ । ई सुछन    बड़की बहू किलखखन , �अिाँ \nक े  तऽ दोसि कोनो काम तऽ नहि अछछ , िोड़े िोड़े देि पि ददण लऽ \nक े  बैर्स जायत छी । अखन एक   ठाम ददण िोयत अछछ तऽ अखन \nदोसि ठाम ददण िोयत अछछ । बुढ़ािी मे ई   सव आम बात अछछ आ \nई  लागले िित । सहदखन अिींक   सेवा   सुश्रुषा मे लागल ििव \nतिन घिक   काम कोना िोयत ?� एहि पि सुिा जी किलछन - \nकछनया िम सौिभ क े  किने छलहुँ मुदा जरूिी काम पहड़ गेल िेतछन \nतैं ओ नहि एलाि अछछ । सुमन सेिो हुनका पाई भेज देलक ै न अछछ \n।� ई  बात सुनैत ओ आछग बबूला भऽ गेलीि आ \nझिाईत   किलखखन जे   िम की किी ? बािि कोनो काम सँ \nगेलखखन अछछ ,जिन   एताि   तिन अिाँ क े  डाक्टि पास लऽ जेताि \n।िम घि सिाली की अिाँक डाक्टि लग लऽ जाऊ । ढबछौना पि \nपड़ल िहू । बेटा आवैत छछन तिन डाक्टि लग लऽ जेतछन ।एकहि \nबात क े  बेि बेि कहि िमि हदमाग खिाब नहि करु । सुिाजी  38 || ववदेि  ४३२ \nबहूक   बात सुछन चुप भऽ गेलीि आ ढबछौना पि लेट गेलीि । \nलेटल अपन िालत आ भाग्य पि सोचैत छलीि आ बेटाक   इंतजाि \nकऽ ििल छलीि जे कखन ओ घि एताि जे िम किव बौआ   िमिा \nडाक्टि सँ देखा हदअ ।इंतजाि किैत -किैत   सुिाजी   िवक   गेलीि \nिाथत भऽ गेल मुदा ओ घि नहि एलाि । िाथत मे लगभग ११ बजे \nघंटी बजल तिन ओ बुझलथि जे सौिभ एलाि अछछ । ओ \nििाबक   निा मे िूत छलाि । चुपचाप अपना कमिा मे चर्ल \nगेलाि । एकहु बेि नहि पुछलखखन जे माय अिाँक   तबीयत क े िन \nअछछ । सुिाजी सौिभक आवाज सुछन समखझ गेलीि जे सौिभ \nआई निाक   िालत मे छथि ।एहि स्थस्थथत मे हुनका किनाई ठीक \nनहि छल तैं ओ चुपचाप ढबछौना पि पड़ल ििलीि । दोसि हदि \nसुिाजीक   देि मे जकड़न मिसूस भऽ ििल छलछन । मन ठीक \nनहि ििलाक कािर् ओ िाथत मे खाना सेिो नहि खेलीि । ढबना \nखेने ढबछौना पि ददण सँ किाि ििल छलीि एहि बातक   मलाल \nनहि तऽ सौिभ क े  छल आ नहि हुनका कछनया क े  छलछन ।  \nदोसि हदि सुमनजी दूनु प्रार्ी काम मे व्यस्त छलथि । देि िाथत \nघि एलाि तऽ हुनका ध्यान मे आयल जे मायक   मन खिाब छल \n। भैया क े  पाई भेजने छलहुँ जे माय क े  डाक्टि सँ देखा देवै । पता \nनहि ओ देखलखखन की नहि ? ओ सोचैत छलाि जे ओहफसक \nकाम मे ततेक व्यस्त भऽ गेलहुँ जे मायक   िाल -चाल सेिो नहि \nलऽ सकलहुँ। सुमनजी अपना घिवाली क े  किलखखन , �देखु ने ! \nआई मायक तबीयत खिाब छल । िमिा ओहफस मे फोन क े ने \nछलीि जे पाई भेज हदअ । िम डाक्टि सँ देखायव। िमि तबबीयत \nअखन ठीक नहि अछछ । िम भैयाक े  पाई भेज देने छर्लयेन । पता \nनहि हुनकि तबीयत क े िन अछछ । �  एहि पि सुमनजीक   िमणपत्नी  विदेह ४३२|| 39 \nकिलखखन जे िम माँ   क े  फोन लगा कऽ हुनकि िाल -चाल बुझैत \nछी । सुमनजी किलखखन नहि अखन नहि । वकएक तऽ अखन \nिाथत बेसी भऽ गेल   अछछ । माय सवेिे सुथत ििैत छथिन । हुनका \nनहि उठाउ   । भभनसिे माय   सँ बात किव अखन चलु खाना \nबनाऊ तिन दूनु आदमी सोचैत छी जे की   कएल जाय ? \nई  बातचीत  किैत दूनु प्रार्ी खाना बनावऽ मे जुवट गेलीि । खाना \nबना कऽ दूनु आदमी खायत छलाि   तखने सुमनजी किलखखन जे \nिमि इच्छा िोयत अछछ जे कछन माय सँ भेंट कऽ आवव । रुक ु  \nकछन िम ओहफस मे बात किैत छी जे ओम्हि कम्पनी क े   कोनो \nकाम अछछ की नहि ? जौं ओम्हि कम्पनीक   कोनो काम िोयत \nतऽ कम्पनीक काम सँ चर्ल जायव । ई   सुमन जी खाना खा कऽ \nअपना बॉस क े  फोन लगेलखखन जे ओम्हि कोनो काम वांचल अछछ \n। हु नका पता चलल जे एक प्रोजेक्ट पि  वकछ ु  आदमी काम कऽ \nििल अछछ मुदा प्रोजेक्ट पूिा नहि भऽ ििल अछछ । बॉस किलखखन \nजे िम तऽ चािैत छलहुँ जे २ -३ हदनक लेल   अिाँ   देख लेतहुँ \nतिन ठीक े  िित। ओना एहि ठामक   काम देख र्लअ । एहि पि \nसुमन जी किलखखन जे ठीक अछछ िम ओझाजी सँ बात किैत छी \nजे एहि ठाम कोनो काम फ ँ सल तऽ नहि अछछ । जौं फ ँ सल नहि \nिोयत तिन िम ओम्हिे चर्ल जायत छी । सुमनजी ओझाजी सँ \nपुछछ   फ े ि बॉस क े  फोन क े लछन जे एहि ठाम कोनो काम नहि \nफ ँ सल अछछ । िम काल्हल्ह ओम्हिे चर्ल जायत छी । एहि पि बॉस \nकिलखखन जे ठीक अछछ , अिाँ चर्ल जाउ देखव जे प्रोजेक्ट मे \nवकएक देि भऽ ििल अछछ । ओहफस मे बात किलाक   बाद अपना \nकछनया सँ किलखखन जे भभनसिे िम गाम हदि जा ििल छी । \nमाय क े  सेिो देख लेव। ओहि ठाम एकटा प्रोजेक्ट पि काम रूकल  40 || ववदेि  ४३२ \nअछछ , सेिो देख लेव । ई   सुनला पि सुमनजीक   कछनया सेिो \nकिलखखन चलु ने िमहु एकटा मेल कम्पनी क े  डार्ल देवै । िमहुँ \nमाँजी क े  देख  आव ैत छ ी । दूनु प्रार् ी अपन वकछ ु  कपड़ा बैग मे \nिाखलथि आ भभनसिे गाम जयवाक लेल सोचलथि । भभनसिे दूनु \nप्रार्ी गाम आवव गेलाि । गाम मे सव   सुतले छल । सौिभ हुनका \nदेख चौंक गेलाि आ किलछन , �छोटे ! अचानक गाम एलहुँ अछछ , \nकोनो खास बात तऽ नहि अछछ । सुमनजी हुनका गोि लाछग \nकिलखखन , �नहि भैया ! िमि कम्पनीक   एकटा प्रोजेक्ट अपने \nगामक  बगल मे चलैत अछछ ,ओहि  ठाम वकछ ु  काम अछछ  तऽ \nसोचलहुँ जे अहुँ सव सँ भेंट कऽ ली । � सौिभजी किलछन जे नीक \nक े लहुँ,अपन घि एहिना याहद िखवाक चािी । जन्म स्थान बड्ड पैघ \nिोयत छै ।  \nतकि बाद सुमनजी अपना माय क े  कमिा मे गेलाि । ओ सुतल \nछलीि , दूनु प्रार्ी हुनका उठा क े  गोि लागलखखन तऽ मिसूस \nभेलछन जे मायक   ििीि तऽ बुखाि सँ तवप ििल अछछ आ हुनका \nलग कोनो तििक दवाई वगैिि   सेिो नहि अछछ । सुमनजी बेचैन \nभऽ किलखखन - माय अिाँक   देि तऽ तवप   ििल अछछ । अगल -\nबगल दवाई सेिो नहि देख ििल छी । काल्हल्ह अिाँ डाक्टि सँ नहि \nदेखेने छलहुँ की ? एहि पि सुिाजी किलखखन जे काल्हल्ह बौआ \nकोनो काम मे उलखझ   गेल छल , तैं हु नका फु सणत नहि  छमललैन । \nआई  डाक्टि सँ देखा देथिन । सुमनजी जोि सँ सौिभ क े  \nकिलखखन - भैया ! कनी   एम्हि आउ। सौिभ किलछन - िाँ छोटे \n! आवव ििल छी ।सौिभ क े  एलाक बाद सुमन जोि सँ   किलखखन \n-  भैया देखू   तऽ मायक   देि तवप ििल अछछ । अिाँ डाक्टि सँ \nनहि देखेने छलहुँ की   ? एहि   सौिभ जी किलखखन - दिअसल  विदेह ४३२|| 41 \nमें काल्हल्ह िम एक जरूिी काम मे फ ँ र्स   गेल छलहुँ । आई   िम \nदेखा दैत छी । ओना अिाँक भाभी सँ किने छलहुँ जे जौं िमिा \nलेट भऽ जायत तिन माँ   क े  डाक्टि सँ देखा देवै मुदा हुनका \nघिक   काम सँ मौका नहि छमललैन । सुमनजी दूनु प्रार्ी चुपचाप \nसुिा जी क े  डाक्टि लग लऽ गेलखखन । ओहि ठाम   बी पी   चेक \nकएल गेल तऽ पता चलल जे बीपी   बढ़ल अछछ । डाक्टि सािब \nआओि टेस्ट र्लखलखखन । सुमनजी टेस्ट रिपोटण डाक्टि \nके  देलखखन । डाक्टि सािब किलछन -मौसमी बु़िाि अछछ , एक \nदु हदन मे ठीक भऽ जायत । बीपी   आ िुगि   दूनु बढ़ल अछछ \nतैं  आब हिनका बीपी   आ िुगिक   दवाई सेिो चलत । एहि पि \nसुमनजी किलखखन - बीपी  आ िुगिक   दवाई तऽ चर्ल ििल \nअछछ । सुमनजी माँ सँ पूछलखखन - माँ ! अिाँ बीपी   आ \nिुगिक   दवाई तऽ लैत छी ने ? एहि पि ओ बजलीि - िाँ बौआ \n! पहिले तऽ लैत छलहुँ मुदा वपछला मिीना दवाई खत्म भऽ गेल \n, तहिया सँ दवाई नहि खा ििलहुँ अछछ ।   ई  सुछन दूनु प्रार्ी \nअवाक िहि   गेलाि । सुमनजी सव दवाई लऽ क े  माँ   क े  घि \nआनलथि आ फ े ि अपना प्रोजेक्ट पि चर्ल गेलाि । हुनकि िमणपत्नी \nसुिा क े  खाना खखला कऽ दवाई देलखखन । िोड़ेक देिक   बुखाि \nकछम  गेलछन आ सुिा जी क े  नीन सेिो आवव गेलछन । प्रोजेक्ट \nपि सँ एलाक   बाद सुमनजी सौिभजी क े  किलखखन - भैया ! \nमाय क े  सव मिीना पेन्िन छमलैत अछछ , दोसि हदि \nमायक  दवाई - वीिोक लेल िम सव मिीना पाई भेजैत   छी । तैयो \nअिाँ माय क े  वपछला एक माि सँ बीपी   आ िुगिक दवाई नहि \nदैत छी । आई िरि   अिाँ सँ ई   नहि पुछलहुँ अछछ जे भैया अिाँ \nमायक पेन्िनक   पाई की किैत छी ? िमिा कोनो आवश्यकता  42 || ववदेि  ४३२ \nसेिो नहि छल , मुदा अिाँ क े  तऽ माय पि ख्याल िखवाक चािी । \nएहि पि सौिभ जी किलखखन जे िम सव मिीना दवाई तऽ आनवे \nकिैत छलहुँ ,वपछला मिीना िमिा ध्यान पि नहि ििल तैं दवाई   नहि \nआवव सकल।  \nदोसि हदन सुमनजी माय सँ किलखखन - माय आव अिाँ िमिा \nलग िहु ।अिाँ क े  कोनो तििक पिेिानी नहि िोयत । अिाँक \nतबीयत  ठीक भऽ जायत तखनहि   िम दूनु आदमी अिाँ क े  लऽ \nके  जायव  । सुमनजी दूनु प्रार् ी ओहफस सँ छ ु ट्टी लऽ लेलथि  आ \nगाम मे रुवक   गेलाि दु हदनक   बाद सुिाजी बुखाि ठीक भऽ \nगेलछन तिन सुमन जी अपना भाई आ भाभी सँ किलखखन जे िम \nमाई क े  अपना लग लऽ जायत छी । एहि पि सौिभजी किलछन - \nछोटे ! माय क े  एहि ठाम ििऽ हदअउ , ओहि ठाम हुनका हदक्कत \nिेतछन । आव बुढ़क   ििीि अछछ , अिाँ दूनु आदमी ओहफस चर्ल \nजायव ,माय घि मे अक े ले की किथिन । ई   सुछन सुिाजी किलखखन \n- नहि बौआ , िम सुमन संगे ििव िमिा एहि ठाम हदक्कत िोयत \nअछछ  । अि ाँ के  तऽ ि मि ा डाक्टि  सँ देख ेव ाक फु सणत नहि  ि ि ैत  अछछ \n। सुमनजी दोसि हदन सुिाजी क े  अपना फ्लेट पि लऽ आनलखखन \nओहि ठाम एक दाई   ठीक क े लछन जे हदन भरि हुनक देखभाल \nकिथिन । साँझ मे दूनु प्रार्ी आवैत छलाि तऽ मायक   संगे खाना \nखायत छलाि । आव सुिाजी आिाम सँ छोट बेटाक   संग ििैत \nछलीि ।           \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n  \n  \n  विदेह ४३२|| 43 \nपद्य \n \n३.१.आिीष  अनर्चन्हाि - २ टा गजल \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  44 || ववदेि  ४३२ \n३.१.आिीष  अनर्चन्हाि - २ टा गजल \n \nआिीष अनर्चन्हाि \nदू टा गजल \n \n \n१ \nउम्हि उड़लै लाखो जी  \nइम्हि  टु टलै आसो जी \n \nअसगि बैसल आँगनमे  \nमावटक मूित मािो जी  \n \nनहिए भेलै पुण्य िून्य  \nचर्लते ििलै पापो जी  \n \nईिो देखब जीवनमे  \nअपनो िँसतै आनो जी  \n \nहुनकि कमणक पोखरिमे  \nनहिए लगलै िािो जी  \n \n विदेह ४३२|| 45 \nसभ पाँथतमे 22-22-22-2 मात्राक्रम अछछ। दू अलग -अलग लघुक ेँ  \nदीघण मानबाक छ ू ट लेल गेल अछछ । ई बि ि े मीि  अछछ । \n \n२ \n \nपूिा ििती नापल ओ  \nचुप्पे चुप्पे कानल ओ \n \nसुि लयकािी अनकि छै  \nअनक े  आिे नाचल ओ  \n \nसभटा माया हुनक े  छछन  \nचट िािल पट जीतल ओ  \n \nढबख माहुि ओ कीदन खा  \nकछनयें कछनयें बाँचल ओ  \n \nबड़का दुख अनर्चन्हािक  \nर्चन्हािक छै दागल ओ  \n \nसभ पाँथतमे 222-222-2 मात्राक्रम अछछ (बििे मीि)।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n  \n  46 || ववदेि  ४३२ \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.The moon s Journey- Jagdish Prasad Mandal (Original \nMaithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३२|| 47 \n4.1.The moon s Journey- Jagdish Prasad Mandal (Original \nMaithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n  \nThe moon�s Journey \n 48 || ववदेि  ४३२ \n \n \nAfter three years, Vishnudev returned to the village. In \ntruth, visiting the village had not been on his mind at \nall. The thought came suddenly when his name was \nmentioned for a programme to travel to the moon. \nVishnudev was a scientist. The institute was sending \nthree people to the moon for exploration and study. The \nmoment he heard his name, he thought that there were \nstill twenty days left before departure. He would be \nleaving on the thirtieth of November, so in the meantime \nhe could go to the village, meet everyone, and come back. \nThus, Vishnudev arrived in the village a day before the \nfestival of Chhath�s Kharna ritual. \nBy the time Vishnudev reached the village, evening had \nfallen. That day he did not go out to meet anyone. Being \nfrom a large family, simply talking with everyone at home \nkept him engaged till late. \nThe next day, around two in the afternoon, Vishnudev \nwent to see Padhua Uncle. Padhua Uncle had been a \nteacher at the village �s lower primary school. He had \nretired two years earlier. Vishnudev had been his student \nfor four years, from learning the alphabet to the lower \ngrades, up to class three. Apart from being fellow \nvillagers, the two shared a social connection, and the  विदेह ४३२|| 49 \nteacher�student bond deepened their relationship. \nSitting at the doorway, Padhua Uncle was quietly thinking \nabout the Chhath festival. The thought crossed his mind \nthat the oil pressed from the sesame seed is heavier than \nthe seed itself. Such was the fervour of the festival that \nit seemed every Maithil f amily from other states had \nreturned home with their families, and even those \nworking abroad had also arrived with theirs. Whatever \nthey would spend on the festival itself would be far less \nthan what they had spent on travel fares, and the time \nlost in travelling would have been considerable too. \nAs soon as he arrived, Vishnudev touched Padhua Uncle�s \nfeet in greeting and said- �I seek your blessings, Uncle.� \nAlthough Padhua Uncle was over sixty years old, his \ndisciplined life had preserved both the sharpness of his \neyesight and the glow of his body. Blessing Vishnudev, \nPadhua Uncle said - �You used to come to the village \nonce a year, every year. This time you have come after \nsuch a long gap.� \nVishnudev replied- �Uncle, travelling with the family by \npublic transport has become very difficult.� \nHe spoke briefly, but Padhua Uncle, understanding yet \ncurious, asked- �Why is that, Vishnudev?� \nVishnudev said- �Uncle, for one, the number of thieves \nand pickpockets have grown so much that you can never  50 || ववदेि  ४३२ \ntell when something might happen. And another thing, \nthe water we drink in the village, people in the cities will \nnot even accept as a gift. Buying drinking water during \ntravel costs a hundred or two hundred rupees at least.� \nSmiling, Padhua Uncle said - �People earn precisely so \nthey can eat and drink. And in the cities they earn much \nmore than the people in the villages. So if it costs money, \neven then it is still better than what the village offers.� \nVishnudev replied- �But throwing one �s earnings into \nthe water is hardly a good thing either, Uncle.� \nUnderstanding the figurative meaning in Vishnudev �s \nwords, Padhua Uncle decided not to pursue that line of \nthought further and asked - �And how else are you, \nVishnu?� \nVishnudev said- �I should say I am well. There is one \npiece of new news, and it is to share that with you that \nI came to the village.� \nPadhua Uncle asked- �What is it?� \nVishnudev replied- �Uncle, you are not only my father�s \nelder brother, you are also my guru. Even now I remember \nvividly that it w as from you that I first learned the \nalphabet.� \nHearing this, Padhua Uncle was deeply moved. A thought \nalso passed through his mind that in today �s \nenvironment, most people forget favours as easily as a  विदेह ४३२|| 51 \nbitter gourd sheds its bitterness, yet there are still some \nwho always strive to acknowledge a kindness and remain \ngrateful. \n \nWith quiet affection, Padhua Uncle said- �Vishnu, every \nperson has their own responsibilities, just as they have \nresponsibilities toward others as well. What was my duty \nI have fulfilled, and you may think of it in whatever way \nyou wish.� \nVishnudev said- �Uncle, on the thirtieth of November \nthere is a scheduled programme to travel to the moon, \nand my name is among those being considered. So�� \nWithout fully understanding, Padhua Uncle said - �You \nwill have my blessings.� \nVishnudev continued- �Uncle, a team of three will go. \nMore than ten people have applied. I have also applied. \nSelection will be through a lottery, so it cannot yet be \nsaid with certainty, but it seems likely that I might be \nchosen. It will be a space journey lasting a full month. I \nthought that if I were not able to return from the trip, \nI should at least visit the village now and meet everyone. \nOf course, it is not certain that I will not return, nor is \nit certain that I will definitely come.� \nHearing this, Padhua Uncle reflected on the immense \npotential hidden within the human mind. Until now, they  52 || ववदेि  ४३२ \nhad known and understood the moon in one way, but \nwith scientific exploration, they were beginning to see it \nin quite another. \n \nWhile Padhua Uncle and Vishnudev continued their \nconversation, Padhua Uncle�s wife, Damayanti, came and \nstood before them. Unlike most women, who keep a little \ndistance before making a request, Damayanti came \ndirectly before her husband. This was her own courtyard \ndoorway, and she recognised Vishnudev as well, but still, \nkeeping to her husband�s manner, she stood silently. \nSeeing her, Vishnudev rose, touched her feet in respect, \nand said - �Aunty, do you recognise me? I am \nVishnudev.� \nDamayanti said - �How can one not recognise people \nfrom the same place? Besides, my eyesight is still as \ngood as it was before. Where do you live now, son?� \nCarrying the thread of thought forward, Vishnudev \nreplied- �Aunty, as people in the village say, the worker \nknows his master �s house just as the calf knows its \nhome.� \nAt this, Padhua Uncle asked- �What work is it?� \nDamayanti said - �Today is Kharna, an d the bananas \nhave not yet been riped.� \nPadhua Uncle said- �Today there is only a small quantity  विदेह ४३२|| 53 \nof bananas for in the leaf basket, is there not?� \nDamayanti replied - �Yes, but the plantain is still \nunripe.� \nPadhua Uncle said- �Today is the village market. I will \nbring the bananas from there in the evening, as they will \nonly be needed later.� \nDamayanti said - �The Sugarcane has not yet been \ngathered.� \nPadhua Uncle replied- �I will bring both the sugarcane \nand the bananas from the market.� \nDamayanti asked- �What about the plantain tree?� \nPadhua Uncle said- �We have to offer plantain. Whether \nthe fruit is ripe or raw, the Goddess of Chhath will hardly \nmind.� \nDamayanti was heading towards the courtyard when \nSonelal arrived. Coming close to Padhua Uncle, he asked- \n�Uncle, have you heard the news?� \nAt Sonelal�s question, Padhua Uncle wondered to himself \nwhich news this could be, for in the course of a day one \nhears all kinds. He asked - �Sone, do I ever leave the \ndoorway to hear anything? What news is it?� \nSonelal said- �It is very sad news, Uncle.� \nHearing �very sad, � Padhua Uncle �s ears stood alert. \nWhat could be so tragic? He asked- �What is it?� \nSonelal said-  54 || ववदेि  ४३२ \n�Sharda Sinha has passed away.� \nPadhua Uncle had not known that she had been suffering \nfrom cancer. At once her mood sank. She had been \nadmitted to AIIMS in Delhi, yet the illness had advanced \nrelentlessly, and in the end she breathed her last. He \nasked- �What had happened to her that she died?� \nSonelal replied- \n�Illness has neither beginning nor end that anyone can \npredict. I heard she had cancer for a long time, kept it \nhidden, and then it advanced so suddenly that it could \nno longer be controlled.� \nPadhua Uncle said- �Sone, this body of ours is a dwelling \nplace for ailments. No one knows when or how illness \nwill strike. With her, a great luminary of Mithila has come \nto an end.� \nPadhua Uncle was still talking with Sonelal, with \nVishnudev seated before him, when Manchan arrived. \nEntering, Manchan touched Padhua Uncle�s feet. Padhua \nUncle blessed him and asked - �When did you arrive, \nManchan?� \nManchan worked for a tea company in Darjeeling. He \nsaid- \n�I arrived the day before yesterday, Uncle, but I was \nbusy making arrangements for the festival.� \nPadhua Uncle asked- �How have you been?�  विदेह ४३२|| 55 \nManchan replied- \n�I have developed an ailment in both thighs, Uncle. I \nvowed to the Goddess of Chhath that if I were relieved \nof this illness, I would return to the village for the \nfestival. That is why I am here.� \nHearing this, many thoughts stirred in Padhua Uncle �s \nmind, but he said nothing. Just then, Damayanti Kaki \narrived at the doorway with four cups of tea. \nOn seeing the cups, Manchan took a tin of tea leaves \nfrom his hand bag and gave it to Padhua Uncle, saying- \n�Uncle, I brought this tin for you. It is tea that does \nnot require milk.� \nPadhua Uncle asked- �What is the name of this tea?� \nManchan replied- �People call it green tea. This half of \nkilo tin will last at least fifteen days.� \nAfter drinking the tea, both Manchan and Sonelal rose \nand went. Vishnudev and Padhua Uncle remained seated. \nPadhua Uncle said- �Vishnu, you are a scientist, so your \noutlook is bound to differ from ours. What do you think \nof the Chhath festival?� \nVishnudev replied- �My life is tied to a fixed schedule, \nconfined within certain limits, so I hardly get the time \nto think deeply about other subjects. Besides, it would \nnot be right to speak to you about something I do not \nfully understand.�  56 || ववदेि  ४३२ \nPadhua Uncle said- �Since there is a plan for you to go \nto the moon, you must have studied and reflected on the \nsubject of the moon.� \nVishnudev replied- �Uncle, the way the moon is regarded \nin society is very different from how it is seen in \nscientific terms. The programme is still in preparation. If, \nby chance, I get the opportunity to go and return, I will \nbe able to share all the details clearly. For now, I am not \nin a position to say much.� \nHearing Vishnudev �s words, Padhua Uncle accepted in \nhis mind th at what Vishnudev had said was indeed \ncorrect. Padhua Uncle said- �Vishnudev, I do not know \neverything myself. Whatever I have heard from others, \nthat is all I understand. But�� \nVishnudev asked- �But what, Uncle?� \nPadhua Uncle said- �There are some thoughts on which \none can reflect. Today is the fifth day of the bright \nfortnight of the month of Kartik, and it is Kharna. After \npartaking of the Kharna prasad, the devotees will remain \nfasting until the final ritual of the festival. At dawn on \nthe seventh day, at the pond �s ghat, they will offer \narghya to the sun, and after that they will end their vow \nand take prasad. In between, they will remain fasting.� \nVishnudev said- �Uncle, I have seen all this with my \nown eyes and I understand it too, but��  विदेह ४३२|| 57 \nSeeing Vishnudev fall silent after saying �but,� Padhua \nUncle felt that Vishnudev was not fully satisfied with his \nexplanation. He thought it would be better to share what \nhe knew so that his own integrity would remain intact. \nPadhua Uncle said- �Vishnudev, some farmers mark the \nfestival between bringing home the previous harvest, \nmeaning the paddy, and sowing the rabi crops in the \nfields. In that sense, this festival belongs completely to \nthe farmers.� \nHearing Padhua Uncle �s words, Vishnudev nodded in \nagreement, but from the perspective of his scientific \nknowledge so far, doubts began to arise. Padhua Uncle \nnoticed this and spoke again. \n�Vishnudev, although the offering of arghya during this \nfestival is to the sun and not to the moon, the dates of \nShashthi and Saptami are determined according to the \nwaxing and waning of the moon, not the sun.� \nHearing this, Vishnudev was puzzled. After a moment, he \nasked- �Then?� \nPadhua Uncle replied- �Vishnudev, the sun is the source \nof all life. Soil, water, and all else a re formed by the \nsun�s energy. The festival has scientific, cultural, and \nreligious significance. Just as the sun contains seven \ncolours, so too does life have seven colours. But there is \none problem: the sun, which deserves to be worshipped  58 || ववदेि  ४३२ \nevery day, is honoured only once a year. The light of the \nsun is also seen as the light of knowledge. In the same \nway that the sun is not worshipped or honoured daily, \nthe knowledge of human beings too is not always \nrespected. \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n   \n  \n ","size_mb":1.22,"has_text":true},"Videha 433.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 433.pdf","name":"Videha 433.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३३ \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२६. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२६. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:433   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्।  \nअनुक्रम \nविदेह ४३३ म अंक ०५ जनिरी २०२६ (िर्ष १९ मास २१७ अंक \n४३३) \nऐ अंकमे अछि:- \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक परिवािक योगदान -२० (पृष्ठ २-६) \n२.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान-१२ (पृष्ठ ७-२४) \n२.३.डॉ. सुमन ममश्र- वैदेिी (पृष्ठ २५-३६) \n  \n \n२.४.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा- जोशीमठ में भू -धसान आ ओकि \nमानवीय पक्ष (पृष्ठ ३७-४८) \n२.५.पिमानन्द लाल कर्ण-एक नव सफि (पृष्ठ ४९-५९) \n२.६.िबीन्द्र नािायर् ममश्र- बाबाक दिबािमे  (पृष्ठ ६०-११०) \nपद्य \n३.१.िाम शंकि झा\"मैथिल\" - नदी (पृष्ठ ११२-१३०) \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.Desolate-Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) [page 132-141] \n \n विदेह ४३३|| 1 \nगद्य \n२.१.कल्पना झा -मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक परिवािक योगदान -२० \n२.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान -१२ \n२.३.डॉ. सुमन ममश्र - वैदेिी  \n२.४.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा- जोशीमठ में भू -धसान आ ओकि \nमानवीय पक्ष \n२.५.पिमानन्द लाल कर्ण -एक नव सफि  \n२.६.िबीन्द्र नािायर् ममश्र - बाबाक दिबािमे  \n \n \n  2 || ववदेि  ४३३ \n२.१.कल्पना झा -मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक परिवािक योगदान -२० \n \nकल्पना झा  \n'व्यास' जीक अप्रकाशित कृतत  \nजीवनक अन्तिम सााँस धरि पढैत -ललखैत ििए बला एकटा \nबुमिजीवीक ललखल की -की, कतए-कतए िाखल िेतमन , से तकि \nहिसाब िाखब सिज काज नहि। माने सभ टा ललखलािाक हिसाब \nिाखब कहठनािे बुझू घिबैयोक लेल। माने कोनो डायिी , कोनो \nकॉपी, कोनो फाइल मे सम्हारि क ' िाखल पन्ना सभ , सभ वकछु म े \nएकिक पन्ना-पन्ना छामन मािब संभवो नहि ने! ताँ से छोट -छोट \nि चनाक ताँ कोनो हि साब  नहि  उपल ब्ध अमछ ि म ि ा। म ुदा वकछु एि न \nकाज जे एखन तत्काल उपलब्ध अमछ से सभ मनश्चिते मैथिली लेल \nअमूल्य मनमध अमछ। नीचा देखल जाए अप्रकालशत िचनाक सूची - \n1. \"शुक्ल यजुवेदक मैथिली भाष्य\" - 'व्यास' जीक िािक ललखल \n विदेह ४३३|| 3 \nसाढे ब ाि ि  सए पृष्ठक पाण्ड ुलल वप हु नकि  अल म ाि ी म े ओरि आ \nक' िाखल छमन। एकि प्रकाशनक प्रथत वकएक उदासीन छथि घिक \nलोक , तकि पाछााँक कािर् िम ठीक -ठीक कहि नहि सक ै त छी। \nएहि हदस तत्पिता देखबैत , एकिा प्रकालशत किबाओल जाएत , से \nववश्वास अमछ। \n2. 'श्रीकाि 'क दोसि पवण - 'व्यास' जीक अनुवाद कायणक ब्यौिा \nदैत, हिनकि सातम अनूहदत पोिीक चचाणक क्रम मे श्रीकाि \n(प्रिम  'पवण ')क चचाण कएने छलहुाँ िम। जे सन्  1997 मे प्रकालशत \nभेल छलमन। शितचन्द्र चट्टोपाध्यायक द्वािा चारि  'पवण ' मे ललखल \nगेल एहि पोिीक प्रिम  'पवण 'क अनुवाद कएलमन अमछ  'व्यास' जी। \nएहि अनूहदत पोिीक  'दू शब्द ' मे  'व्यास' जी एहि बातक चचाण \nकएलमन अमछ जे ओ , उपन्यास ललखबाक कला मे लसििस्त शित् \nबाबूक एहि चलचित उपन्यासक प्रिम आ हद्वतीय  'पवण 'क अनुवाद \nकएलाि अमछ। मुदा प्रकालशत ताँ मात्र पहिल  'पवण ' भेल छमन। माने \nदोसि  'पवण 'क अनुवाद  'व्यास' जी कएलमन से हुनकहि किन साँ \nस्पष्ट अमछ। एकि मतलब दोसि  'पवण ' अप्रकालशते िाखल छमन \nप्रायः। म ुदा घ ि क ल ोक एकि  पाण्ड ुलल वपक उपल ब्धताक सन्दभण म े \nवकछु स्पष्ट कहि  नहि  पाबब  ि ि ल  छथि । ई असम ंजस ब ल ा ब ात \nबुझा ििल अमछ , 'व्यास' जीक दू शब्दक आधाि पि मामन क ' चली \nजे 'श्रीकाि 'क दोसि  पव णक पाण्ड ुलल वप सेि ो कतहु  ने कतहु  ि ाखल  \nिेतमन घि मे , आ वक पाण्ड ुलल वपक अनुपलब्धताक आधाि पि ई \nमामन लेल जाए जे जएि प्रकालशत भेल छमन , बस ओतबे अनुवाद \nकएलमन  'व्यास' जी।  4 || ववदेि  ४३३ \nएहि दू अप्रकालशत अनुवादक अथतरिक्त बेसी सम्भावना ताँ ईिो अमछ \nजे तेसि आ चारिम  'पवण 'क अनुवाद सेिो ने कएने िोइि ओ। कािर् \nशितचन्द्र चट्टोपाध्याय 'व्यास' जीक पसंदीदा लेखक मे साँ \nछलथिन। हुनकि इच्छा जरूि भेल िेतमन चारू पवणक अनुवाद \nकि ब ाक। म ुदा मनजगुत वकछु कि ब  कहठन अमछ एहि  सन्दभण म े। \n  \nसंपादकीय सूचना - एहि शसरीजक पुरान क्रम एहि श िंकपर जा \nकऽ पढ़ि सकैत छी- \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-1 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-2 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-3 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-4  विदेह ४३३|| 5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-6 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-7 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-8 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-10 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-11 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-12  6 || ववदेि  ४३३ \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-13 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-14 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-15 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-16 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-17 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-18 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एवं हुनक परिवािक \nयोगदान-19 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  विदेह ४३३|| 7 \n२.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \n \nहितनाि झा  \n(मैथिलीमे ग्रामगािा ववधाक ेाँ  नव जीवन देमनिाि , पाठकीय ववधाक \nअगुआ। संपक ण-9430743070) \nसनातन धमण ओ संस्काि  \n'प्रभात'मे मनबन्धक संख्या बेसी अमछ। मनबन्धोमे साहिश्चत्यक \nववषयसाँ बेसी सामालजक-सांस्क ृ थतक ववषयपि ववशेष ध्यान देल गेल \nअमछ। भाषा सेिो मैथिलीक अथतरिक्त हिन्दी आ अंग्रेजी अमछ , मुदा \nमैथिलीक प्रमुखता अमछ। अनेक अंकमे सम्पादक द्वािा िचनाकाि \nलोकमनसाँ मनवेदन कयल गेल अमछ जे मैथिलीक ेाँ  प्रमुखता देथि। \nसनातन धमणपि अनेक अंकमे मैथिली एवं हिन्दीमे ववद्वत्तापूर्ण \nआल ेख अमछ। ओहि  आल ेखम ेसाँ वकछु म ैथि ल ीक आल ेख एतय \nप्रस्तुत क�ि ि ल  छी आ वकछु अग्रग्रम  अंकम े प्रस्तुत कि ब । व तणनी \nिचनाकािक जे अमछ ओकिा हू -बहू िखबाक प्रयास कय ल गेल \nअमछ। \n 8 || ववदेि  ४३३ \n \nसनातन-धर्म्ण  \nक े दािमग्रर् झा मंगिौनी  \n \nजे धर्म्ण पिम्पिा साँ चलल अबैत अमछ सैि धर्म्ण  सनातन धर्म्ण \nिीक। एहिमे सन्देि नहि जे सनातनधमाणवलम्बी अपन धर्म्णमे पूर्ण \nववश्वास कए एहि पि कट्टि छथि औि यैि कािर् िीक जे ई धर्म्ण \nअनाहद कालसाँ अनेकान्य धमण साँ प्रथतवामधत िोइतहुाँ संख्यामे कम \nनहि भेल अमछ। जाहि हदन बौि धर्म्णक भयंकि धूआाँ समस्त संसाि \nक ेाँ  झााँवप देने छल , जैन धर्म्णक प्रकोप साँ सभ धर्म्ण कम्पायमान \nिोइत छल औि इसलामक घण्टा भूमंडलक कोर् -कोर् मे आसमदण \nकए ििल छल ताहू हदन ई सनातन धमण अपन प्रथतष्ठा पि अटल \nिहि संसाि कााँ ववमुग्ध  क ै ल। संसािक एहि प्रलयकालमे जखन वक \nवक्रश्चियन धमण काठक घून जकााँ बड़े-बड़े प्राचीन धमण कााँ धक्का \nदए खसा ििल अमछ , मुसलमान हिन्दूक माममिक वविोधी , आर्य्ण \nसमाज हिन्दू धमणक प्रथतष्ठा कााँ मााँवट मे ममला ििल अमछ तिावप \nई सनातन धमण अपन िास्ता साँ कनेको ववचललत नहि भेल। जेिो \nवकछु ह्रास ब ुझ ना जाइछ से म ुसलल म  धम णक काि र् े नहि , इसाई \nधर्म्णक कािर्े नहि , ई िीक --घिक भेहदया आर्य्ण समाजी धमण  !  \nई बूझब पिम् मूखणता िीक जे बाबू अाँग्रेजी पबढ कोट -कमीज \nपहििनहि खाइत छथि  ! ई अाँग्रेजी भाषाक दोष नहि , अंग्रेजक \nसंसगणक दोष नहि , ई िीक --- बाबूक अंग्रेज बनबाक इच्छाक दोष। \nकािर्े यैि िीक जे क े िन  -क े िन मिामिो उपाध्याय लोकमन जूता \nपहिरिने पामन वपबैत छथि यद्यवप हुनका मे अंग्रेजीक  \" अ आ इ \nई  \" क लेश नहि  !  यहद हुनका संग एिन प्रश्न उठौल जाय जे अपने  विदेह ४३३|| 9 \nपनिी पहिरिने पामन वकयैक पील ताँ मनुक ,याज्ञवल्क्यक श्लोक साँ \nकान तोहड़ देताि।  ततेक प्रमार्ो देताि जे अवाक भए जायब। वस्तुतः \nववषय की थिक ै क कोना बुझू  ? सत्यदेव ममश्र ओहि पंमक्तक अिण \nवकछु कि ताि  औि  ल ूटी झ ा वकछु  ? िमिा लोकमनक मोट बुमि ताँ \nवीचहि मे गैव भए जाइत अमछ। धमणशास्त्र अपाि अमछ। ओइ मे की \nनहि छैक  ? जे जेिन पंहडत तकिा तेिन स्वाद। तखन किक वैि \nचािी जे सभ हदनसाँ कए आएल छी। वकिु किै छी किााँ  ? बबना \nस्नाने नहि खाइ, अछू त साँ छू त ि ो ताँ स्नान कए ल ी ! मगि एहि \nअछू तोि ाि क सम यम े जखन वक एक डोम  साक्षात वव श्वनाि केाँ \nछू ब क ि ेतु तत्पि अमछ, क ै क बेि स्नान किब ? उत्तम िीक जे जले \nम े डूबब  ि ि ी। \nबड़े दःखक संग ललख पड़ैत अमछ जे एखन िमिा लोकमनक धमणक \nनेता मिात्मा गााँधी, प . मदन मोिन मालवीय प्रभृथत छथि जमनका \nलोकमनक शोग्रर्त ववलायतक दूवषत वायु साँ अपरिष्क ृ त भए चुकल \nछैन्हि। जे स्वयं यूिपक यात्रा क ै क बेरि कए आयल अमछ , जकि \nमलेक्षक अन्नपामन साँ शोग्रर्त, िड्डी,मांस बमन चुकल छैक तकिा की \nअमधकाि िमिा लोकमनक मनिाममष धमणमे िाि ले  ? िाजनीथत द्वािा \nिमिा धमणमे वकयैक दवाब पहुाँचत  ? ई आर्य्ण समाजी लोकमन जे \nिािमोमनयम बिने शििे -शिि नाच क ै ने हफिै छथि तमनका ई ज्ञान \nनहि  जे हिनका लोकमनक आहद गुरू दयानंदेक ेाँ  स्वामी \nशंकिाचायण  क े िन क ेाँ  मूाँि कािी क ै ने छलिीि?वमाणश्रम संस्था बहुत \nहदनसाँ अमछ। औि की, वेदमे पयणि एकि चचाण आएल अमछ। वैहदक \nभाित , जखन समस्त संसाि अंधकािमय छल , वमाणश्रमक प्रतापसाँ \nकी नहि क ै लक ? एतबो ताँ पश्चिमीयो ववद्वान मानैत छथि जे  ई \nसंस्था नीक िीक औि यैि एक प्रधान कािर् छल जे भाित वषणक  10 || ववदेि  ४३३ \nसूर्य्ण एक हदन आकाश मे उहठ पड़ल छलाि। वमाणश्रम प्रिा साँ \nकतणव्याकतणव्यक ज्ञान ताँ हदव्य रूपेाँ िोइते छैक , जे एहिसाँ \nसामालजक , िाजनैथतक एवं धाममिको उन्नथत पूर्ण रूपेर् िोइछ। मनयम \nछल ब्राह्मर् मानलसक ,क्षबत्रय शािीरिक, वैश्य आथििक उन्नथत किथि \nऔि शूद्र तीनूक सेवा। पािात्य भाषाक ववद्वान लोकमन यद्यवप ई \nसंस्था तोहड़ शूद्रो कााँ शास्त्राध्ययनक भाग देवामे संकोच नहि \nक ै लन्हि अमछ औि अनेको नीच जाथत यद्यवप हदग्गज जकााँ अपन \nववद्वताक मदसाँ मााँथत ििल अमछ, वकिु संस्काि किााँ ? \nअस्पृश्य जाथत साँ छू थत भेने ि ड्डी पयणि  छू तल  जायत संस्काि लुप्त \nभए जायत। एहि भयसाँ एखनो एिन बहूत मिात्मा छथि जे गाड़ी \nसाँ उतितहि स्नान कए लैत छथि। एतबे नहि , स्नानोत्ति गंगाजल \nछीवट तज्जन्य पापक प्रायश्चित किैत छथि। गाड़ीमे खैताि नहि --\nभूखे बरु कााँकोड़ भए जैताि, कलक पामन साँ लघी नहि किताि ,अंग \nब रु  टूवट जाय। पुनः एखनो कतेक व्यमक्त छथि  जे�संध्या� ई शब्द \nकदालचते सुनने िैताि। की कहू बाबू , समय ताँ तेिने आबब गेल \nअमछ जे, जे यज्ञोंपवीत, बाप -माय ग्रभक्षा मााँमग-मााँमग कए वैहदक \nमन्त्र साँ िोम किैत अग्रि ब्राह्मर्क ेाँ  साक्षी कए देलैन्हि अमछ तकिा \nस्थानमे एलेक्जेंडि गोलीताग पहिरि , दिीक घो ि क ेाँ  छोहड़ ववलायती \nचबी औि घोड़ाक ललट्टीक बनल ग्रभनोललया साबून साँ साफ किैत \nछी। \nकिााँ तक हुनक संस्काि हदव्य िेतैि  ? कललयुगमे चारू वर्ण एक \nभय जायत एहि श्रुथतवाक्यक ेाँ  क ै क घड़ी िम अिााँ िोकबैक? यहद \nयिािण रूपेाँ देखल जाय ताँ ककिो धमण बााँचल नहि अमछ। बाजािक \nल ड्डू  जे वक दोब ाड़े चीनीक ब नैत छैक, अपने ताँ खाइते छी, अलभ्य \nबुझै छी जे घिक गोसाउमनयों क ेाँ  बड़े प्रसन्न लचत्त भए उत्सगण किबा  विदेह ४३३|| 11 \nमें कनेको मन मलीन नहि िोइत अमछ। संसगाणसंसगण जन्य पापसाँ \nवंलचत िजािमे गोटेको भेटब दलणभ। जे िो , सनातन धमण पिम \nप्राचीन अछु औि  एकि  उद्देश्यो ब ड़े म ि त्वपूर् ण एव ं उदाि । सनातन \nधमणक संतान लोकमनक यैि कतणव्य िीक जे दत्तलचत्त साँ एकि \nि क्षर् ाि ण ल ामग पड़ी औि  साम्प्रथतक अछू त-मिार्णव साँ िक्षा किी। \nसनातन धम णक पैि  एखनहुाँ टुटल ैक नहि । प.िाजेश्वि शास्त्री सदृश \nखम्भ एखनहुाँ एहिमे वतणमान छथि।  \nममथिला सभ हदनसाँ धमणक क े न्द्र मानल गेल। \nगौतम ,शंकि , वाचस्पथत प्रभृथत धमणशास्त्रक कीड़ा लोकमन एतैक \nछला। हुनका लोकमनक सिान िोइतहुाँ यहद िमिालोकमन धमण \nिक्षािण नहि ठाढ िोइ ताँ एिेन अधम क े  ? अन्यान्य धमणक ेाँ  प्रचाि \nकिबाक मनममत्ते प्रत्यि कोवटयो टाका कहि ििल अमछ वकिु िमिा \nलोकमन देहि ल क ठाढ िोयबामे अपन अपमाने बुझै छी , वाि िे \nबुमि  ? \nक े दाि मग्रर् झा  \n(वषण -01, अंक-05 मइ  1933 ई(. \n \nसनातन धमणक अनुसन्धान \nतुलानन्द ममश्र , नािि।  \n \nबहुत आियणक ववषय िीक जे िमिा लोकमन अपन-अपन धमण क ेाँ  \nत्यामग अन्य धमणक अनुकिर् क ििल छी।  प्रायः कइ िजाि वषण गत \nभ गेल जे ई धमणक प्रचाि भाित क े  प्रत्येक कोन मे पूर्ण तििेाँ छल \nलेवकन आइ इिो समय आबब गेल अमछ जे प्रत्येक घिमे एकि \nववरुि षड़यंत्र भय ििल अमछ।  आधुमनक ववद्याक कोनो दोष नहि  12 || ववदेि  ४३३ \nछैक पििु शोक साँ किक पड़ैत अमछ जे नवयुवक लोकमन क े वल \nभाित वषणक इथतिास पि मनभणि भय पूवणक आचाि -ववचािक ेाँ  क े वल \nदोष लगाय नवीन सुधाि किबाक िेतु पूर्ण यत्न किैत छथि। भाित \nवषणक इथतिास जे प्रत्येक वगणमे पढाओल जाइत अमछ , एकदम \nकल्पना िीक। प्रत्येक व्यमक्त क ेाँ  उलचत िीक जे वेद क े  ऊपि पूर्ण \nववचाि किी जे वर्ण -ववभागक व्यवस्था क े ने  अमछ। ऐथतिालसक \nलोकमन किैत छथि जे पूवणमे वर्ण -ववभाग नहि छल क े वल  Epic \nperiodक बाद ई व्यवस्था भेल अमछ लेवकन वेदानुसाि ई एकदम \nझूठ िीक। कािर् पुरुष सूक्तमे जे ई अमछ  --\n�ब्राह्मर्ो sस्यमुखमासीद्वाहू िाजन्य :क ृ तः। \nउरू तदस्य यद्वैष : पद्भभ्यां शूद्रोsजायतः। �एहि साँ स्पष्ट बुझझ पड़ैत \nअमछ जे वर्ण ववभाग वैहदक समयमे पूर्ण तििे छल। अपन -अपन \nधमण क े  एकदम बबसिब क े वल अपन -अपन कमणक लोप िेबाक \nकािर् बुझझ पड़ैत अमछ। ब्राह्मर् लोकमन अपन -अपन कमण एकदम \nछोहड़ देलैन्हि जेकि उदाििर् ई िीक जे प्रत्येक गााँव मे आठ अंशमे \nएक अंश ब्राह्मर् संध्या -तपणर् किैत छथि अन्य कमणक बात दूि िि। \nब्राह्मर्क कतणव्य िीक जे गायत्रीक जप खूब किी लेवकन आइ -\nकान्ति गायत्री शुि पूवणक जानब सेिो कहठन भ गेल अमछ तेाँ िेतु \nिमिा लोकमन क े  बाि -बाि ईश्वि सेिो पूर्ण तििे दश्चण्डत कय ििल \nछथि। जखन ब्राह्मर् लोकमन अपन -अपन कमण छोहड़ देलन्हि तखन \nअन्य वर्णक कोन किा कहू , पाठक लोकमन क े  स्वयं ववहदत िैत। \nक े वल वर्ण -संकि लोकमन एकि अनुकिर् कय ििल छथि यद्यवप \nएहि वर्ण क े  एकि आग्रि नहि छैि , लेवकन िमिालोकमन एकि भाि \nदेबाक कोलशश कय ििल छी जेकिा िेतु मिात्मा गााँधी एकि बीड़ा \nउठा लेने छथि। िमिोलोकमनमे अमधकांश हुनक े  सिायक बनैत छी।  विदेह ४३३|| 13 \nबड़ा शोक क े  ववषय िीक जे िमिोलोकमन अपना -अपना पूवणजक \nकमणकाण्ड क े  ऊपि लांक्षर्ो लगाय नूतन िेि फ े ि चािैत \nछी। �कमणण्येवामधकािस्ते मा फलेषु कदाचन �एहि सूत्र क े  ऊपि \nवकछु वव चाि  नहि  कि ैत छी। \nसम्प्रथत मे सनातन धमणक ऊपि बड़ा आघात पहुाँलच गेल अमछ \nजेकिा िेतु बहुतो पंहडत तिा मिान व्यमक्त ममथिला मे घिे -घिे घूमम \nप्रत्येक व्यमक्त क े  सूलचत कय ििल छथि जे आबो अपने लोकमन \nक ु म्भकिर्ीय मनद्रा साँ च्युत भय जाउ। यद्यवप भावी जे िेतैक से \nिेवे कित तिावप अपन भरि पूर्ण यत्न कय ििल छथि। िमिा \nलोकमनक ेाँ  ई ववश्वास अमछ जे ई सनातन धमणक नीव बहुत मजबूत \nतिा पक्का छैक। एकिा मे एहि तििक उपद्रव क ै क बेि भेल अमछ \nलेवकन ई डोलबो टा नहि क ै ल। श्री  108 जगदम्बा एकिा एहि तििे \nबचबैत िितीि। हिन्दू िाज्यक समयमे बौि धमण पूर्ण तििे जाग्रत \nभय एहि धमण क े  दवा क िेतु पूर्ण यत्न क े लक तिा जैन -धमण सेिो \nअपना सीमाि तक पहुाँलच गेल पििु ई सनातन धमण कहियो \nववनष्ट नहि भेल। मुसलमानी िाज्यक समय एकिा ऊपि क ै क तििे \nआघात पहुाँचलैक पििु एकि जहड़ तेिन पक्का छलैक जे अन्य \nधम ण के  वकछु नहि  टेि ल क। तेाँ ि ेतु आशा कि ैत छी जे सम्प्रथत म े जे \nअछू तोि ाि क आघ ात छैक ताहि साँ अवश्ये उबरि जैत। \nिमिलो कमनक पिम् कतणव्य िीक जे अपना -अपना पिपि आरूढ \nभय�मन्हन्दि प्रवेश बबल 'क पूर्ण वविोधी भय जाइ।  \nगत भूक ं प िमिालोकमन क े  पूर्ण चेतना देलक जे धमण की वस्तु िीक \nतिा िमिा लोकमन क े  की कतणव्य िीक। यहद धमणक अभाव नहि \nििैत त पृथ्वी एहि तििे अपना बोझ नहि पटैक हदतथि। माय कतौ \nअपना बेटा क े  छोड़ैक। एहि तििक समस्या उपस्थस्थत भय गेल  14 || ववदेि  ४३३ \nतिावप िमिा लोकमन काहिल भय गेलौं। कमण -धमण सभगोटा क े  \nबबसरि गेल। तेकि ई फल िीक। आबहु दृढ प्रथतज्ञ भय जाउ , जाहि \nसाँ अपन-अपन धमण बलच जाय तिा एहिमे कोनो तििक धब्बा नहि \nलगैक। ई ववचाि किब िमिा लोकमन क े  उलचत िीक।  \nआधुमनक संस्था एहि तििक अमछ जे ककिो धमण नहि बचत , पिंतु \nिमिा लोकमन यिासाध्य चेष्टा किी जाहिसाँ सनातन धमणक ह्रास \nनहि िोइक। एकिा िेतु िमिलोकमन तन -मन -धन साँ यिासाध्य \nअपना क ेाँ  बललदान किबाक पूर्ण यत्न किी। जखन -जखन बात \nस्वयं लसि अमछ जे ई शिीि अवश्य नष्ट िैत तखन धमणक िेतु नष्ट \nिो सैि उलचत िीक।  \nववशेष िमिा सदृश अल्पज्ञ सनातन धमणक अनुसंधान किााँ तक \nकय सक ै त अमछ, तिावप आशा किैत छी जे पाठकगर् एतबैक साँ \nपूर्ण तििे संतुष्ट भय जेताि तिा िमिा लोक मन एहि धमण -युिमे \nअवश्य ववजय प्राप्त किब।  \n \n\"यत्र योगेश्वि : क ृ ष्ण :  \nयत्र पािो धनुधणि  : \nतत्र श्री ववजयोभूण \nथतर्ध्ुणवानीथत मथतमम।  \" \n \nतुलानन्द ममश्र ,नािि।  \n(वषण -02,अंक-04,अप्रैल 1934ई(. \n \nसंस्कािक लशथिलता  \nश्री िमानन्द झा , कोइलख।   विदेह ४३३|| 15 \n \nमैथिल मण्डली  सदाचाि आहद ववषयमे  पूवणकाल साँ सवणदा \nअग्रगण्य  बूझल जाइ छलाि , वकिु साम्प्रथतको समयमे बहुत \nसमाजक अपेक्षा अग्रगण्य छथि। पिञ्च संस्कािक ववषयमे क्रममक \nलशथि ल ता आबब  ि ि ल  अमछ। वकछु ि ोइतहुाँ अमछ ताँ असम यपि  औि  \nअववमध। शास्त्रानुसाि ब्राह्मर् कॉ दश टा  संस्काि मनहदिष्ट अमछ। \nगभाणधान पुंसमन , सीमिोन्नयन कोन समयमे िोइ छैक वा ई कोन \nवस्तु िीक एकि परिभाषा यैि अमछ। जे सीमि उन्नीयते यस्थिन \nकमणग्रर् तत सीमिोन्नयम। सीमिीन्तिनी बधूस्तस्या \nसीमिीन्नयनाख़्य संस्काि स्योत्सवः गग्रभिर्य्वस्थायाम चतुिे गभण \nमालस कायण :। एकि अिण अत्यि सुगम छैक। तदत्ति जातकर्म्ण \nसंस्काि, ई संस्काि जन्मकाललक संस्काि िीक। एहि संस्काि मे \nजन्मक बाद ओिी मुहूतणमे नाि काटल जायब साँ पूवण मे मन्त्र पबढ \nक ेाँ  प्रसूत बालक क ेाँ  सुवर्ण मधु औि घृत चटाओल जाइत छैक। \nतखमन नामकिर् , जन्महदनसाँ ल कए ग्याििम हदन वा बाििम हदन \nमे िोइ छैक। नाम क े िन िोमक चािी तकि पतंजलल क ृ त \nमिाभाष्यमे मनर्णय अमछ जे द्वयक्षिं चतुिक्षिंम्वा नामकिर्म \nक ु याणत, द अक्षिक अिवा चारि अक्षिक नाम िो औि क े िेन िोमक \nचािी ताँ मंगलवाचक नाम ब्राह्मर्क ेाँ , बल वाचक नाम \nक्षबत्रयक ेाँ, धनवाचक नाम वैश्यक ेाँ  औि दास भाव वाचक नाम शूद्रक ेाँ  \nयिा शर्म्ण , वर्म्ण , भूथत, दास,शुभशमाण आहद।  एिी तििे स्त्रीयो \nजाथतक नाममे ववचाि अमछ। स्त्रीक नाम एिन िोमक चािी यिा \nअक्र ू ि औि सिल तिा कल्यार्  वाचक ,यिा यशोदा अमछ। तदनिि \nषष्ठम मासमे अन्नप्राशन , प्रिम वा तृतीय वषणमे चूड़ाकिर्  औि \nगभाणष्टमक बाद अिाणत जन्मसाँ ल क  6 वषण तीन मासक  16 || ववदेि  ४३३ \nबाद , उपनयन संस्काि िोइ छैक। एिी तििे शास्त्रोक मनयम अमछ। \nयिा )प्रिमे s तृतीयेवा चूड़ाकिर्म हद्वजन्मनाम। गभाणष्टमे ब्राह्मर् \nस्योपनायनम  एहि  ति ि े संस्काि  कयल ासाँ वकछु फल  छैक की नहि । \nएहिमे िृथतक वचन प्रमार् दैत छी। यिा - \n \nवैहदक े:कमणग्रभः पुण्यै मनवकषा हदहद्वजणन्मनाम।  \nकार्य्ण : शिीिे संस्काि  :पावनः प्रेत्य चिेच ? \n \nश्री िमानन्द झा , कोइलख  \n(वषण -02,अंक-05,मइ  1934 ई(. \n \n \nधमण  \nप . श्री द्वािका नाि झा , क्वैलख।  \n \nयतो धर्म्णस्ततोजयः।  \n \nएहि क्षर्भंगुि संसािमे सवणतो  भावे धमण उपासनीय िीक। कािर् \nधमणहि साँ प्रार्ी लचिस्थायी सुखक अनुभव क ै  सक ै छ। पिञ्च धमण \nककिा किी , धर्म्ण की वस्तु िीक , धर्म्णक क े िन स्वरूप छैक , एकि \nमनर्णय किब अत्यि क्लक्लष्ट अमछ। कािर् धमणक गथत अत्यि \nसूक्ष्म छैक।�घृ �धािर्े  धातु साँ धर्म्णक साधमनका भेल छैक। यद्यवप \nधर्म्ण अनेको अमछ तिावप अिण सभक एक्क े  छैक। अपन -अपन \nशास्त्रोक्त जे कतणव्य कमण किब , प्रार्ीपि दया िाखब सैि धमण किै \nछी ताँ यिािण कािर् जे अहििंसा पिमोधमणः। पिञ्च सांख्य सूत्र प्रर्ेता  विदेह ४३३|| 17 \nमिवषि कवपल मुमनक सूत्र छैि जे -�यतोभ्युदय मनःश्रेयस लसमि : स \nधर्म्ण  : । � इिो सूत्र ओहि अिण क े  पुष्ट किैत अमछ। मानव \nधमणशास्त्रमे एहि तििेाँ धर्म्णक लक्षर् ललझखत अमछ। \nयिा  �ववद्वलि : सेववतः सालिमनित्य मद्वेष िामगग्रभः। \nहृदयेनाभ्यनुज्ञातोयो धर्म्णस्त मनवोधत। �अिण - साधु तिा िाग द्वेष \nशून्य ववद्वान सभैक द्वािा हृदयसाँ अनुज्ञात अिाणत मनसाँ जानल औि \nमनििि सेवन कयल जे धमण ओकिा सुनू। बबना धर्म्ण  साँ सुख \nकदावप नहि भ सक ै छ। सुखक अग्रभलाषा समस्त जीव क े  िोइ छैक। \nपिञ्च मानवीय कलेवि धािी जीव क े  ववशेषतया अग्रभलाषा िोइ \nछैि । जाहि िेतु पूवण कालमे ऋवष मिवषि तिा िाजवषि लोकमन \nधमाणचिर्क प्रभाव साँ असाध्य साधन कय अि मे अक्षय सुख \nप्राप्त किैत भेलाि।  \nसवणवप्रय प्रार् िीक जीवमात्रक िेतु पिञ्च ताहूसाँ श्रेष्ठ धर्म्ण िीक। \nकािर् जे प्रार् ििमनिाि नहि िीक ओकि आधाि शिीि साँ अमनत्य \nछैक। शिीि अमनत्य भेलासाँ अत्यि कष्ट साँ प्राप्त जे शािीरिक \nगुर् जे ववद्या बुमि वक्रया कौशल आहद सभ ववनष्ट भ जाइ छैक। \nतखन शिीिाथतरिक्त वस्तुक कोन किा। एिन एक मात्र  सिायक \nममत्र धमे टा अमछ जे सवणदा संग ििमनिाि िीक। धर्म्ण दूत ििे भ \nसक ै छ अिण साँ ओ शिीिो साँ एहि तििे िृथतकािोक्त वचन \nअमछ - शिीिात एतवते धमण : पवणतात सलललं \nयिा  �वकिंचधनादधमण :। \n \nप.श्री द्वािका नाि झा , क्वैलख।  \nवषण -02,अंक-07,जुलाइ -1934ई(. \n  18 || ववदेि  ४३३ \n \nसनातनधमण  \nश्री शोभानन्द झा बी .ए. \n \nसम्पनं बत्रषु कालेषु सवाणवस्थासु शाश्वतं।  \nसनातनं मतं सत्यं चीयते नापचीयते।। \n \nसनातन धमण ककिा किी  ? ििर्ातीत कालसाँ जाहि धमण क ेाँ  \nिमि  पूवणज लोकमन - वलशष्ठ, वत्स,याज्ञवल्क्य प्रभृथत- मामन ऐलाि \nजे धमण अद्यपयणि  िमिा लोकमनक मान्य अमछ तकिे नाम िीक \nसनातन धमण। सनातनधमणक प्रधान अंग िीक वर्ाणश्रमधमण। अतः \nवर्ाणश्रमधमणक पालन किब सनातनधमणहिक जहड़ सीचब िीक। \nवर्ाणश्रमधमण मनम्नललझखत अमछ  : - \n \nब्राह्मर् क्षबत्रयववशां शूद्रार्ां च पिंतप।  \nकमणग्रर् प्रवववक्तामन स्वभाव प्रभवैगुंनैः।। \n \nगीतामे भगवान क ृ ष्ण अजुणन क ेाँ  उपदेश क ै ने छलाि जे \nब्राह्मर् , क्षबत्रय,वैश्य वो  \nशूद्रक कमण स्वभावानरूप पृिक क ै ल अमछ।  \n \nशमो दमस्तपः शौचं क्षान्तििाजणव मेव च।  \nज्ञानं ववज्ञान मस्थस्तक्यं ब्रह्मकमण स्वभावजनं।। \n \nब्राह्मर् स्वभावतः शाि , लजतेन्द्रन्द्रय, बह्याभ्यंति पूत , क्षमासम्पन्न  विदेह ४३३|| 19 \nसिल ,ज्ञान-ववज्ञान वप्रय वो आस्थस्तक िोइत छथि। \n \nशौयं तेजो धृथतिदाक्षयं युिे चाप्यपलायनम।  \nदानमीश्विभावि क्षात्रं कमण स्वभावजम।।  \n \nक्षबत्रय स्वभावतः शूिवीि ,तेजस्वी,धैयणसम्पन्न,चतुि ,युिमे \nदृढ,दानपिायर् वो प्रजापालक िोइ छथि।  \n \nक ृ वष गौिक्ष्य वाग्रर्ज्यम वैश्यकमण स्वभावजम। \nपरिचचाणक्तम कमण शूद्रस्यावप स्वभावजम।।  \n \n(गीता अध्याय 12) \nक ृ वष, गौिक्षा,वाग्रर्ज्य ई तीनू टा कमण बमनयांक स्वभावलसि छैक। \nअितोगत्वा  \nशूद्रक स्वभाव जन कमण परिचचाण थिक ै क। सम्प्रथत समाजमे स्वभाव \nववरुि धमण वा ममश्रश्रत धमण प्रचललत अमछ। ब्राह्म र्क शुि स्वभाव \nथिक ै ि जे क्षमासम्पन्न िोथि मुदा अनेको ब्राह्मर् सम्प्रथत शूिवीि \nिोइ छथि जेना द्रोर्ाचायण पूवणमे  भेल छलाि। ई कोनो तेिन दोष \nनहि िीक पिञ्च क्षात्र धमणक मनशान िीक। शूद्र ज क े ओ तपस्वी \nअमछ त बुझक िीक जे ओ ब्राह्मर्कमण पालन क ै  ििल अमछ। ई \nतेिन भ्रष्ट युग अमछ जे कथतपय ब्राह्मर् अव्याित रूपसौं वैश्यकमण \nओ कथतपय वैश्य शूद्रकमण क ै  ििल अमछ। शास्त्रदृष्टया चाण्डा ल त \nप्रायः सभ वर्णमे देखब। भवभूथत मनममित उत्ति िामचरित काव्यमे \nललझखत अमछ जे मिािाज िामचन्द्र कोनो शूद्र तपस्वीक बध िेतु \nशत्रुघ्नक ेाँ  पठौलन्हि। शत्रुघ्न अपना सिोदि भाइक आज्ञा पाबब  20 || ववदेि  ४३३ \nजम्बूक  ? नाम शूद्र क ेाँ  मारि यमपुिी प्रेवषत क ै लन्हि। आब से काल \nनहि। आइ अनेको शूद्र ब्राह्मर्क ेाँ  मनःशंकोच धमोपदेश क ै  ििल \nअमछ)जन्मना ( ब्राह्मर् लोकमन घट्ट -घट्ट उपदेश पीबब ििलाि अमछ। \nअनेको क्षबत्रय वैश्यक चाकिीक ेाँ  गुजि क ै  ििलाि िै। \nकािर्  'आपत्काले मयाणदा नास्थस्त�अिवा �ववनाश काले ववपिीत \nबुमि :'। अनेकानेक अनाचाि आओि क ु संस्काि दृष्टगोचि भै ििल \nअमछ। अपन-अपन पिम्पिागत धमण ववसरि गेलय तेाँ  ई दशा प्राप्त \nभेल छी। एखनो धरि जे सनातन धमणपि वस्तुतः आरूढ अमछ से \nआनन्द अमछ। ववद्वान कमणमनष्ठ ब्राह्मर् प्रायः सबठाम सुखी छथि। \nदेशादेशाििमे पैि -पूजा किा ििलािै। पश्चिममे िाजपूत लोकमन \nबहुसंख्यक अपना धमणपि आरूढ छथि , फलतः ओ अपना िाज्यमे \nसुयश प्रजापालन क ै  ििलािै। अनेको मािवाड़ी ओ गुजिाती बमनयााँ \nवगण वाग्रर्ज्य वृलत्तसाँ हदनानुहदन कोवटध्वज वा लक्षपथत भै ििल \nअमछ। कलकत्ता वो बम्बइ मे बमनयााँक शान देखबायोग्य अमछ। \nसनातन चाललपि दृढ ििने सबठाम ववजय िैत। इिलोक पिलोक \nदनू बनत।  \nकतेक गोटाक भ्रान्तिपूर्ण मत अमछ जे सनातन धमण िमिा लोकमनक \nसवणनाशक जहड़ िीक। पिञ्च ई सिासि गल्प िीक। कािर् जे \nवलशष्ठ, िामचन्द्र , शुिि वो िनुमान क्रमशः ब्राह्मर् , क्षबत्रय, वैश्य वो  \nशूद्रक पिथत पालन कय प्रातःििर्ीय भय गेलािै। सीता , साववत्री \nओ पझिनी सनातन पाथतबत्यण क ैं  पालन कय भाितवषणक  �एक ै  \nधमण एक व्रत नेमा , काय वचन मन पथत पद प्रेमा �मूलमंत्रक ैं  \nसन्साि भरिमे उद्घोवषत क ै लमन अमछ। वकिं वहुना अनेकानेक \nसनातनधमी शास्त्रत , िाजनीथतज्ञ, भमक्त, शूिवीि , लचत्रकाि ओ \nकािीगि भय अपन समाजक मंगल क ै लमन अमछ। इथतिास -पुिार्  विदेह ४३३|| 21 \nएकि साक्षी अमछ। \nधमोिक्षथत िश्रक्षतः। सनातनधमणक िक्षा कोना किी  ? सनातनधमण \nकी थिक ई ववषय अपना बालक ओ कन्याक ेाँ  नेनहि साँ लसखाबी। \nपाचमवषण साँ नेनालोकमनक ेाँ  अपन मातृभाषामे उपदेश किी। कााँच \nवांशक े  जािी गिे नबैब तािी गिे नबत।  नहि पहिने त उपनयन \nसंस्काि भेलापि बालकक ेाँ  सनातनी स्क ू ल वा पाठशाला मे पढक \nिेतु बइसाबी। संध्योपासना प्रातःकाल ओ संध्याकालक अवश्ये किी \nओ हुनको साँ किाबी। लोअि -अपि कक्षाक पोिीमे अपूवण -अपूवण दोिा \nसभ छैक यिा  - \n \n\"मीठी बोली बोललये , मन का आपा खोय।  \nऔिन को शीतल किै , आपहु शीतल िोय।।  \" \n \nसााँच बिोबि तप निीाँ, झूठ बिोबि पाप  \nजाक े  हृदय सााँच िै वाक े  हृदय आप।। \n \nदखमे सुममिन सब किे  , सुखमे किे न कोय।  \nसुखमे जो सुममिन किे , दख कािे को िोय।।  \" \n \nबच्चा लोकमनक ेाँ  एहि दोिा सभिक अिण बुझाबी औि अपनहुाँ अनुभव \nकिी। क े वल पाठशालाक गुरूजी पि मनभणि भय अग्रभभावक \nलोकमनक ेाँ  नहि चािी जे अपन बोझ पटवक दी। पुत्रवत्सल वपताक ेाँ  \nअपन कतणव्य पालनमे कसरि नहि किक चािी। सिानक दामयत्व \nसभसाँ बेसी माय-बापक ें  छैक। जखन माय - बाप अपना सिानक ेाँ  \nउलचत लशक्षा-दीक्षा देथि तखने ओ संतानसाँ सुखक अग्रभलाषा  22 || ववदेि  ४३३ \nकिथि। यावत धरि पुत्र  '�वपतरि प्रीथतमापन्ने वप्रयिे सवण \nदेवताः �वा  �नास्थस्त मासमो गुरुः �उमक्त सबहिक अिण नहि जानय \nयोग्य िैताि तावत अपना माता -वपताक ेाँ  कोना संतुष्ट \nिखताि  ? स्क ू लमे बालक -बाललका लोकमन की पढइ छथि तकिा \nहदलश गुरुवत लजज्ञासा िाखी। ब्राह्मर् माय -बापक ेाँ  संकल्प क लेबक \nचािी जे सिानक ेाँ  ता शास्त्रपािंगत बनौने दम नहि लेब। क्षबत्रय \nब्राह्मर्हिक आदशण क ेाँ  पालथि से नहि ललखइ अमछ। तमनका चािी \nजे िाजनीथत ,शस्त्रास्त्र ज्ञान इत्याहद अनेको क्षबत्रयोलचत ववषय \nअपना सिानक ेाँ  लसखाबी। वैश्य अपना पुत्रक ेाँ  वाग्रर्ज्य व्यवस्थामे \nचतुि बनाबथि से उत्तम , कािर् क े वल वकील -मुख्ताि बना क \nअपना समाजक कल्यार्साधन किब मृगतृष्णा मात्र थिकन्हि। नीक \nिोइत यहद पृिक -पृिक वर्णक ेाँ  अपना कतणव्य कमण लसखबा िेतु \nपृिक -पृिक स्क ू ल िोइत। लशक्षा ववभागक ेाँ  एहि हदलश ध्यान िाखक \nचािी। वर्ाणश्रमधमण लसखबा िेतु  , साधन क े ि आवश्यकता अमछ। \nम्युमनस्पैललटी , हडस्ट्रिक्ट बोडण, कौंलसल तिा असेम्बली मे एकि \nआन्दोलन िोमक चािी। पििु याधारि से व्यवस्था नहि भेलै ताधरि \nजैि संस्थासभ बनल अमछ तािी साँ काज ली। कािर् हदल्ली दूि \nअमछ। वा एहिमे वववाद भै सक ै छ।  \nसनातनधमण िक्षािण एक टा बात औि आवश्यक अमछ। िाजनीथतक \nजतेक संस्था अमछ यिा कॉउन्सन्सल, असेम्बली सभठाम सनातनी \nसदस्य सनातनी जनता हदशसाँ जाथि। अनेकानेक \nब्राह्मो , आर्य्णसमाजी वा ववप्लवकािी सभ एहि संस्था सभमे प्रधान \nभ ब ि शल ै। सनातनी टुकु ि -टुकु ि  तवकते ि हि  जाय छथि । \nसनातनधमणक कर्णधाि लोकमनक ें  सावधान िोमक चािी। \nअनेकानेक सनातनधमण ववरुि  बबल सब असेम्बलीमे पेश िो 6इ  विदेह ४३३|| 23 \nअमछ तकिा वविोध किक िेतु सनातन धमी वक्ताक ेाँ  जैव अमनवायण \nअमछ। सनातनी जनताक ेाँ  कदावप ने बबसिक िीक जे िाजनीथतक \nसत्ता एखन सनातनी िाजाक िािमे नहि अमछ। ई बात स्वयंलसि \nअमछ। िमिा लोकमनक संकल्प िोमक चािी  - \n \nश्रेयां स्वधमो ववगुर्ः प्रधमाणतस्व नुश्रष्ठतात। \nस्वधमे मनधनं श्रेयः पिधमो भयाविः।।  \n \nयहद िमिालोकमन शास्त्रोक्त मागणसाँ ववहित कमण किी तखनहि \nसनातन धमणक िक्षा वा अपन िक्षा कय सक ै  छी अन्यिा भगवाने \nिक्षा किथि तखने िक्षा भय सक ै  अमछ। भाइ-भाइमे प्रेम  \n \n(चन्द्र चुनै वरु अनल कि , सुधा िोइ ववष तूल।  \nसपनहुाँ कबहुाँ वक आचिहििं भित िाम प्रथतक ू ल।। ( \n \nबसपा -बेटा मे प्रेम , वक वहुना �ब सुधैव  कु टुम्ब कम  '�सभसाँ \nप्रेम ... ई सनातन धमणहिक आदशण िीक। अिमे चारू वर्णक धमण \nमनदेश कय िम अपन संश्रक्षप्त लेख समाप्त किइ छी।  \n \nअहििंसा सत्यमस्तेम शौचममन्द्रन्द्रय मनग्रिः। \nएतं सामालसकम धमं चतुवर्णएय ब्रवीर्मनु।।  \n \nलेखक :- शोभानन्द झा बी .ए., भिाम।  \n(वषण -02,अंक-11 नवम्बि 1934ई(.  24 || ववदेि  ४३३ \nसंपादकीय सूचना -एहि लसिीजक पुिान क्रम एहि ललिंकपि जा कऽ \nपबढ सक ै त छी- \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -1 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -5 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -6 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -7 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -8 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -9 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -10 \nमैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक परिवािक योगदान -11 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n  विदेह ४३३|| 25 \n२.३.डॉ. सुमन ममश्र - वैदेिी  \n \nडॉ. सुमन ममश्र \nवैदेिी  \n{1} \n\"अिााँ सभक जलखै िाझख देने छी टेबुलपि , खा लेब ! अच्छा \nसुनू,  िमिा आइ कने ववलम्ब िएत आबयमे , ठीक ?\", वैदेिी दनू \nिािसाँ अप्पन पैघ क े सक े  जूड़ा बनबैत बजलीि ।  \n  \nिाघव िहफयाइत आ आाँझख ममिैत बैसकी -कक्षमे प्रवेश क े लाि, वैदेिी \nहदस तवकते देि ी हु नकि  म ोन प्रफु न्सल्ल त भऽ गेल मन । ि ाघ व  कने \n 26 || ववदेि  ४३३ \nएम्हि -ओम्हि देझखक े  आश्वस्त भेलथि जे पापा -मर्म्ी अखैनतक \nनहि उठल छलथि । भरि पााँज वैदेिीक े  पकहड़ िाघव धीिेसाँ \nबजलाि ,  \"ठीक, तखैन िम कायाणलयसाँ आबबक े  अिााँक े  वपक-अप \nकऽ लेब ! अिााँ वटहिन लेलहुाँ ?\" \n  \n\"मर्म्ी -पापाक ेाँ  आइ डॉक्टिसाँ देखेबाक आवश्यक अमछ, अिााँक \nसमय भेटत तऽ आइ डॉक्टिक े  देखेबाक प्रयास किब ? िम बससाँ \nआबब जाएब\" - वैदेिी सोचैत बजलथि। मर्म्ी -पापा क ेाँ  दू हदन साँ \nज्वि धएने ििमन ।  \n  \nवववािक तीन मास भेल ििै आ िाघवक माता -वपता पमछला िप्ता \nपहिल बेि घि आएल ििथि । तखैनसाँ ओना तऽ सभटा ठीक े  चलैत \nछलय मुदा हुनका सभक वैदेिीक काज किब नीक नहि लगैत \nछलमन । सेिो आबय -जयबाक समयक ठेकान नहि । वैदेिी सीमनयि \nरिसचण फ े लो छलथि तऽ १० साँ ५ वाला रूटीनमे काज कहुना  चलैत \nछलमन । प्रयोगशालामे मशीन सभक े  बुवकिंग लऽ भोिे ८ बजेसाँ बेस \nमािा -मािी िोइत छल , दूटा मशीनपि लैबमे आठ गोटाक काज \nकोना आगू बढत ? एिी दआिे लैबक सभटा पीएच.डी ववद्यािी आ \nपोस्ट-डॉक कमणचािीसभ िाथत दस -एगािि बजे तक मनयममत काज \nकिैत ििय ।   विदेह ४३३|| 27 \n  \nजाबय धरि वैदेिी िॉस्टलमे ििैत छलथि सभटा सम्हरि ििल छल । \nमुदा वववािक पिात काज गड़बड़ा गेल । दनू परिवािक ेाँ  नीक लगैत \nछलमन जे कमनयां बेस पढलल -ललखलल छथि मुदा अवाडण सभसाँ \nपरिवािजन जतेक आनंहदत िोइत ििथि , ओतेक दैमनक हदनचयाणमे \nकोनो सिानुभूथत नहि ििमन । वैदेिी किैत ििथि अप्पन माता -वपता \nक ेाँ  वक पीएच.डी भेलाक पिात वववाि किैमे बेसी सुववधा िित , \nमुदा ई भयसाँ जे बेटी आन बबिादिीमे किीं वववाि नहि कऽ ललअय , \nमाता -वपता वैदेिीक वववाि किबा देलझखि ।  \n  \nिाघव ओना बेस नीक बि छलाि , काजक प्रथत हुनकि उत्साि \nदेझखक ेाँ  वैदेिीक मोन आब कने मनश्चिि भऽ ििल छलमन । मुदा \nिाघवक गाम -समाजमे अपेक्षाक हिसाबेाँ वकयो वैदेिीक समिणन नहि \nकिैत ििमन । सासुिक लोक पहिने जोि देलकमन जे नबका घिमे \nएक मास कमनयां एना लैपटॉप लऽक े  नहि बैसिु , लोक सभक ेाँ  \nएिेन अलशष्टता बड्ड खिाप लगैत छलमन ।  \nतकि बाद िाघवक वपसाजीक किब छलमन , \"कमनयांक ेाँ  पीएच.डीसाँ \nघि िोड़े चलत , िािसाँ लैपटॉप झीक ू  आ िाँसुआ-चक्क ू  हदऔन, \nएिन -एिन पीएच.डी िम बड्ड देखनै मछयै !\" , तऽ दोसि अवसिपि \nवपथतयासासु किलझखि , \"यै, नबका घि आएल छी , छि मास -  28 || ववदेि  ४३३ \nएक साल धरि काज छोहड़ हदऔ , ई सभ तऽ लगले ििैत छैक !\"  \n  \nएिी सभसाँ यैि भेल जे वववािक पहिने वैदेिीक जेिो उत्साि छलमन \nअप्पन पढाइ-ललखाइ आ शोध लऽ कए , से आब ओिेन नहि बांचल \n। लैबमे ओहिने बहुत प्रेशि आ तनाव छल , आब  जे छुट्टी सभ \nललअऽ पड़ैत छल तेहिसाँ वैदेिीक बॉस खौझाइत ििैत छल , दूटा \nशोध-पत्रसाँ नाम सेिो कावट देलक । कान्ति किने ििमन जे तीन \nहदनमे काजक रिजल्ट टेबुलपि चािी । तैं आइ सांझतक काज \nकिब आवश्यक छल , मुदा वैदेिीक े  पता ििैन जे आइ बॉसक े  प्रसन्न \nकिै लए काज किब तऽ घिमे कोनो वववाद अवश्य आिंभ भऽ \nजाएत । \n  \nवैदेिी अप्पन वटहिन एक िािसाँ पकहड़ दोसि िािसाँ क े बाड़ खोलैत \nलैबक लेल बबदा भेलीि , मोनमे क्रोध िोइत ििमन जे स्क ू टी -गाड़ी \nवकए नहि सीखलहुाँ । िाघव हुनकि हदलस तावकक े  तुित्त अप्पन \nस्क ू टी मनकालल लेलथि आ वैदेिीक २०० मीटि जाइत -जाइत स्क ू टी \nलऽक े  सामने आबब गेलाि ।  \n   विदेह ४३३|| 29 \n\"पाछू  ब ैसू व ैदेि ी ! ि म  अि ााँके  झ टसाँ छोहड़ देब  कॉल ेज\", िाघव \nप्रेमसाँ तक ै त बजलाि । वैदेिीक मोनमे चलैत सभटा आबाज बबला \nगेल आ हुनकि चेििापि मुस्की आबब गेलमन । एहि सभ खिाप \nसम यम े छुच्छे ि ाघ व क स्वभाव साँ व ैदेि ीकेाँ कोनो कष्ट नहि  ब ुझ ाइ \nछलमन ।  \n  \nव ैदेि ी ि ाघ व के  कलसकऽ पकहड़कऽ पाछू  ब ैलस ि ि ल ीि  आ दनू गोटा \nकॉलेज लेल बबदा भेलथि । एहि समय एकटा छोटका सन स्क ू टी \nवैदेिी लेल कोनो  पुष्पक ववमानसाँ कम नहि छल ।  \n  \n{2} \n  \nल ैब म े साढे आठ ब जे ढुकै के  ब ादो व ैदेि ी देखल थि  जे हु नकि  काजक \nसभटा मशीन आजुक िाथत दस बजे तक एकटा दोसि पीएच.डी \nववद्यािी बुक कऽ लेने अमछ ! वैदेिीक े  मोनमे पिेशानी भेलमन , ई \nसभ लैबमे पहिनो िोइत ििैत छल मुदा तखन ऐना दूिसाँ नहि \nआबय पड़ैत छल तऽ िाथतओमे सभटा काज भऽ जाइत ििै । अखन \nक ैं पसक बािि िाथत आठ -नौ बजे िस्ता एकदम सुनसान भऽ जाइत  30 || ववदेि  ४३३ \nछल ।  \n  \nवैदेिी सोचलथिजे कनी ई दोसि ववद्यािीसाँ अनुिोध कऽक े  हदनुक \nकोनो एकटा समयक े  बुवकिंग स्लॉट लऽ लैत छी । एक्क े  गोटाक े  \nभरि हदनुक काज तऽ ऐना नहि ििबाक चािी जाहिसाँ बांकी सभ \nबैसलै िहि जाए ! वैदेिी ओकिा हदलस तावक सुस्ते बजलीि , \"अिााँक े  \nपीसीआि मशीनक स्लॉट सभमेसाँ िमिा सांझसाँ पहिने एकटा तीन \nघंटाक स्लॉट दऽ हदअऽ प्लीज , आइ िमिा लेल आवश्यक अमछ \n।\" \n  \nदोसि ववद्यािी बबना वैदेिीक हदलस तकनै असिमथतमे मुड़ी डोला \nदेलक ।  \n  \nवैदेिी सोचलथिजे एिेन स्थस्थथतमे लैब सभमे वववाहित महिला सभ \nलए काज क े नाइ कहठन छै , अखन तऽ बच्चा सेिो नहि अमछ \nतखनो ई अवस्था अमछ ।   विदेह ४३३|| 31 \n  \nहुनका मोन पड़लमन जे कोना हुनकि बॉस मनयममत रूपसाँ अप्पन \nदस बिखक बच्चा लैबमे अनैत ििथि जखन ओकि स्क ू ल ख़तम \nभए जाइत छल मुदा लैबक एकटा पोस्ट -डॉकक े  पमछला बिख \nकिने ििथि जे अप्पन नेना -भुटकाक े  क ैं पस मए नहि आनू, लैब \nकोनो धमणशाला नहि मछयैक । ओ पोस्ट -डॉक वैदेिी संग बैलस \nकानय लागल ििय जे यहद ओकि तीन बिखक बच्चाक े  कतो िाखै \nक े  जगि नहि भेटतै तऽ घिपि ििए पड़त । आ से ठीक े  ओ एक \nमासक बाद अप्पन त्यागपत्र दऽ बबदा भऽ गेल छलीि ।  \n  \nआब वैदेिीक े  लचिंता भेल की क े म्हिसाँ काज मनकलल सक ै त अमछ । \nदोसि तल्लापि एकटा आि लैब ििए जतऽ हुनकि काजक मशीन \nछल । वैदेिी जेना -तेना काज अगुऔलथि । दोपिरियामे हुनकि \nबॉस जे एतेक हदन धरि दू ममनट ठीकसाँ गप्प नहि किैत ििय से \nअप्पन ऑहफसमे बजा लेलक  आ खूब मधुि बोलीमे किय लागल \nजे जमणनीमे एकटा पैघ कॉन्फिेंस अमछ एक सप्ताि धरि , से हुनकि \nइच्छा छमन जे वैदेिी हुनकि संग जाइथि । ई कहिक े  हुनकि बॉस \nमुस्कीक संग वैदेिीक मुाँि   ताकय लागल ।  \n\"ई कॉन्फिेंस अिााँ लेल आगू बहुत काज आएत । ओना खचाण \nबहुत अबैत अमछ - दू लाखतक लामग सक ै त अमछ , यहद हदक्कत  32 || ववदेि  ४३३ \nिैत तऽ अपना सभ शेयरििंग रूम लऽ सक ै त छी , अिााँक े  स्टेजपि \nबजबाक अवसि भेटय ताहि लेल िम ववशेष लसफारिश किब । की \nकिैत छी , वैदेिी ?\" \n  \nवैदेिीक मोन कााँवप उठलमन । सभ हदन झोलंगा कपड़ा सभ पिीरि -\nपिीरि ओ प्रयास किथि जे बॉस आ सिकमी सभसाँ कोनो पिेशानी \nनहि हुअय मुदा आब हुनका अप्पन अपेक्षापि िाँसी अबैत ििमन ।  \n  \nई कोनो पहिल बेिक घटना नहि ििै लैबमे , बेिा -बेिी सभ छात्रा \nआ महिला सभ संग हुनकि बॉस कॉन्फिेंस जेबाक चेष्टा किैत \nििथि जाहिमे कोनो पुरुख ववद्यािीक े  आमंबत्रत नहि किैत ििथिि \n। पहिल बेि जखन पहिल पीएच.डी छात्रा हुनकि संग गेल ििमन \nतऽ कॉन्फिेंसक हडनि पाटीमे महदिाक मनशांमे बॉस अप्पन छात्राक े  \nबेस मन कट आबबक े  गप्प किय लागल । तखन एकटा दोसि \nप्रोफ े सि आबबक े  हुनका दोसि ठाम बांकी प्रोफ े सि सभ लग लऽ \nगेल आ छात्राक े  इशािा कऽ पुछलमन जे अिााँ ठीक छी ने ? ओ \nछात्रा बादमे आबबक े  सभटा गप्प अप्पन जूमनयि वैदेिी कऽ किने \nछल ।     विदेह ४३३|| 33 \n  \n\"नहि , िम नहि जा पाएब अिााँक संग , िमिा अखन समय नहि \nभेटैत अमछ ।\", वैदेिी बबना बेसी समय लेने जवाब देलीि , चेष्टा \nकिैत जे हुनकि मोनमे एतेक जे डि आ क ं पकपी ििमन से आवाज़मे \nनहि आबय । हुनकि बॉस क्रोमधत भऽक े  बजलाि , \"गेट आउट यू \nि ूल ! एकि  ब ाद देखू के ना ि म  अि ााँ के  कांफ्रें स- पोस्टडॉक लेल \nकतहु जाए दैत छी ! \"  \n  \nवैदेिी ओकि बाद भरि हदन एम्हि -ओम्हि अप्पन बॉससाँ नुकयलथि \n। सांझमे काज ख़तम िोइत -िोइत आठ बालज गेल । वैदेिी अप्पन \nबैग लऽक े  बबदा भेलीि िड़बड़ीमे जे कोनो बस भेवट जाए । दस \nममनट बस स्टैंडपि ठाबढ ििलीि , हुनका देखाइत छलमन जे ओम्हिसाँ \nजाएय-आबय बला सभ मोटिसाइवकल वला हुनका ऊपिसाँ मनच्चा \nदेखैत जाइथत ििमन । वैदेिी मोनेमोन बजलीि , \"महिला सभ लए \nएक-एक हदन काटब पिाड़ भऽ गेल अमछ एम्हि ।\"  \n  \nबस भेटल तऽ महिलाक सीटपि दूटा शिाबी बैसल छल , वैदेिी \nपाछू  हदलस चलल  गेल ीि  । ब सक कं डक्टि  व ैदेि ीक ढांड़पि  ि ाि  \nलगबय लागल । वैदेिीक इच्छा भेलमन जे काली बमन ओकि मुड़ी  34 || ववदेि  ४३३ \nकावट ली , मुदा देिमे जेना लकबा मारि देलकमन । अप्पन घि लग \nबससाँ उतिैत देिी वैदेिी िबोढकाि भए कानय लगलीि । एकटा \nमहिला जे भरि जीवन सभटा कक्षा सभटा पिीक्षा सभमे सभसाँ \nबेसी नंबिसाँ उत्तीर्ण किैत ििए , तेकि जीवन आ बांकी कोनो \nमहिलाक जीवनमे कमनयों अंति नहििं । त्रेतायुगक एकटा दस -मुखी \nिावर् जेना कललयुगमे अखन दसटा मुख साँगै -साँग दसटा देि सेिो \nधािर् कऽ लेने ििय ।  \n  \n{3} \n  \nवैदेिी अप्पन नोि पोमछ क े  घिमे प्रवेश क े लथि । देखलथि जे तीनू \nगोटय- िाघव आ सासु -ससुि चौकीपि बैलस क े  हुनक े  हदलस घृर्ासाँ \nतावक ििल छलथि। सासु तामसमे बाजय लगलीि , \"आबब गेल \nअिााँक अधांमगनी क े म्हिोसाँ मूाँि कािी कऽ क े, नौ बजैत अमछ , एिेन \nकोन काज ििैत छौ ? मछनारि किींक े !\" \n  \nव ैदेि ी म ूक ठाबढ छल ीि  । वकछु ब जब ाक ने साि स भेल  ने  विदेह ४३३|| 35 \nआवश्यकता बुझाएल । वैदेिीक आाँझखमे नोि जे सुखाएल छलमन \nसे फ े ि डबडबा गेलमन ।  \n  \nससुिक े  आाँझखमे सेिो क्रोध छलमन, आ तामससाँ देि हिलैत छलमन \n। \"िाघव , एतेक समय कमनयां घिसाँ बािि ििैत छथि , समाज िू -िू \nकित अिााँपि ! पुरूख छी , स्त्रीक े  खुंट्टामे बािब सीखू, बंद किाउ \nएकि पीएचडी !\"  \n  \nवैदेिीक अप्पन माि आब बेस भािी लगैत ििैन ,  एहि पूिा संसािमे \nहु नका अखन छुच्छे ि ाघ व क सम ि णनक आव श्यकता छल मन । ओ \nिाघवक हदलस तकलथि , िाघव हुनकासाँ प्रेम बेस किैत छलथि मुदा \nअप्पन माता-वपताक साम ने वकछु नहि  ब जल थि  । \n  \nवैदेिीक े  लगलमन जे िाघव हुनकि अझुका समस्त घािपि नून \nमछड़वक देलथि !  \n   36 || ववदेि  ४३३ \nबब नु वकछु कि ने, वैदेिी निाय लेल चलल गेलीि। मोनमे खौलैत \nपामनसाँ निाएक े  इच्छा छलमन । बैसकी-कक्षसाँ हुनकि चरित्रपि जे \nगप्प भऽ ििल ििय से शॉविक े  मनच्चााँ सेिो सुनाइ दऽ ििल छल \n। \n  \nवैदेिीक मोन समाजसाँ एतेक जिल छलमन जे खौलैत पामनक ताप \nहु नका वकछु नहि  ब ुझ ैल मन । ि ाव र् क एहि  संसाि म े अग्रि  पि ीक्षा \nआइयो सीतेक जे देबाक छलमन � \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४३३|| 37 \n२.४.ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा- जोशीमठ में भू -धसान आ ओकि \nमानवीय पक्ष \n \nग्रुप कॅप्टन (डॉ) वी एन झा \nजोिीमठ में भू-धसान आ ओकर मानवीय पक्ष \n \n \n \n \n 38 || ववदेि  ४३३ \nववषय -वस्तु \n \n \nउत्तिाखंड में बदिीनाि धाम जाए क े  िास्ता में आवै वाला प्रमुख \nशि ि  जोशीम ठ वकछु प्राकृ थतक आ वकछु  मानवक ृ त आपदा-ववपदा \nसाँ गुजरि ििल अमछ। ओना ताँ टेक्टोमनक प्लेट पि स्थस्थत समस्त \nचमोली लजला भूक ं प साँ प्रभाववत अमछ, मुदा जोशीमठ में अमनयंबत्रत \nबहुमंलजला गृि -मनमाणर् व घना आवादी ओहि ठाम भू -धसान क े  \nमुख्य कािर् बमन गेल अमछ I एहि ठामक नवीनतम प्राक ृ थतक \nआपदा जे २७ हदसम्बि २०२२ क शुरू भेल आ ८ जनविी २०२३ \nधरि एक भयावि रूप ल चुकल छल , अनेकों मकान में दिाि आवव \nगेल आ धिातल वा सड़क फाटए लागल । बहुतों घि - दीवाि सभ \nमें बड़ -ब ड़ दि ाि  आवव  गेल  ि ि ए आ वकछु ताँ धि ाशाई सेि ो भ गेल  \n विदेह ४३३|| 39 \n। घि , आंगन-प्रांगर्, सड़क-गली मागण , सभ में दिाि आबब गेल \nििए आ कतहु -कतहु घिक सति सेिो धाँसै लागल। वाडण संख्या १ , \n४, ५ आ ८ में एहि आपदा क असि बेसी ििल। एहि प्राक ृ थतक \nआपदा साँ बहुतों घि बबलक ु ल असुिश्रक्षत भऽ गेल आ ििए जकााँ \nनहििं ििल , जकि तस्वीि नीचा देखायल गेल अमछ। जोशीमठ आ \nपूिा चमोली लजला में िािाकाि मलच गेल , जाहि पि पूिा भाित आ \nववश्व क े  ध्यान आकवषित भऽ गेल ििए । भाित आ दमनयाक मीहडया \nओतय िहि , तिि -तिि क े  समाचाि देवै लें वाध्य ििए। हदवस -िाबत्र \nदेश दमनयााँ में मात्र एक े  समाचाि छल�जोशीमठ क े  की िेतै ? \n \n \n \n 40 || ववदेि  ४३३ \nतत्का  बचाव कायय \n  \nआपदा पिात उत्तिाखण्ड िाज्य सिकाि अथत सिािनीय बचाव \nकायण कयलक । जतबे घि असुिश्रक्षत भऽ चुकल ििए तेकिा \nलचन्हित कए क ेाँ  ओतऽक लोकमन क ेाँ  एक सुिश्रक्षत जगि मे \nस्थाि रि त कए हु नकि  देखभाल  शुरू  कयल  गेल  । वकछु  ल ोक ओहि  \nअसुिश्रक्षत घि क ेाँ  छोड़ए लें तैयाि नै छल लजनका मनाओल गेल । \nिाज्य प्रशासन द्वािा भिसक मदद क े  आह्वान कए ओ सभु परिवाि \nक ेाँ  सुिश्रक्षत स्थान पि लाओल गेल । सभ क ेाँ  तुिंत िाित पहुाँचाएल \nगेल आ एक सिमथत बनायल गेल जे जतेक लोकमन जोशीमठ साँ \nबािि अन्यत्र सुिश्रक्षत जगि जा चुकल छलाि , हुनका घि क े  \nवकिाया सेिो देल जाओल । िाज्य आ क ें द्र सिकाि क े  सभु िाित \nसंस्था (SDRF, NDRF) क ेाँ  तैनात क देल गेल जेकि वैज्ञामनक \nदल क ेाँ  स्थस्थथत का जायजा लेबा लेल पठाएक आदेश देल गेल । \nसिकािी व अनेकों गैि -सिकािी संस्था क ेाँ  िाित कायण में लगा देल \nगेल  । पीहड़त परि व ाि  म ें साँ वकछु एि ेनों सम ूि  छल ाि  जे चम ोल ी \nक्षेत्र में दशकों साँ चलल ििल अमनयंबत्रत मनमाणर् का यण व पिाड़ -\nकटाव में सिकािी लापिवािी साँ क्षुब्ध छल।  \nभू-धसानक मुख्य कारण \n१९७७ में जोशीमठ चमोली में आएल प्राक ृ थतक ववपदा क े  बाद जे \nवैज्ञामनक समूि क े  �ममश्रा कममटी � बनाओल गेल छलन्हि , ओ  विदेह ४३३|| 41 \nअपने समयक सिकाि सभ क ेाँ आवश्यक कदम उठेबै लेल हदशा -\nमनदेश देल छल जे तत्कालीन सिकाि अनदेखी का देलन्हि । खास \nबात ई अमछ जे तत्कालीन जनता दल आ तत्पिात कांग्रेसक \nिाज्य आ क ें द्र सिकाि सभ ओ मित्वपूर्ण रिपोटण क ेाँ  ठंढा बस्तामें \nिाझख , ओहि  पि  वकछु काि णव ाई नैं के ल क। ब ाद म ें आपदा के  \nपुनिावृलत्त भेल , तें देििादून स्थस्थत वाहडया हिमालयन भूगभण संस्थान \nसेिो जााँच करि क ेाँ  एक आओि रिपोटण सिकाि क ेाँ  सौंपलक, मुदा \nओकि ा पि  सेि ो वकछु  खास कदम  नइ उठाउल  गेल । के व ल  कांग्रेस \nसिकाि क ेाँ  दोष देब उलचत नहि िोयत , कािर् वक ओकि बाद क \nअन्य सिकाि सभ सेिो ओहि रिपोटण क ेाँ  ध्यान में िाझख कोनों ठोस \nकायण नहि कएलक । परिर्ाम ई भेल जे जोशीमठ में अंधाधुंध रूप \nसाँ बहुमंलजला पक्का मकान क े ि अमनयंबत्रत मनमाणर्क ववस्फोट भेल \nआ ओकि परिर्ाम िम सभक समक्ष अमछ।  \nउल्लेखनीय छै वक जोशीमठ प्राचीन कालीन भूस्खलन क े  अस्थस्थि \nमलबा क े  ऊपि एक असंतुललत सति पि स्थस्थत छै , जेकि ऊपि \nवजन क े  सीममत सीमा िोबाक चािी । जाँ ओ भूखंड क े  वजन ओहि \nसीमासाँ बेसी भ जाएत ताँ ओकिा जमीन मे धाँसै क े  संभावना बबढ \nजाएत । जोशीमठ क े  संदभण में वैज्ञामनक मंतव्य अमछ जी ओतए \nएतैक बेशी घि -बाि क े  अमनयंबत्रत मनमाणर् किलऽ गेलऽ छै जे \nसुिश्रक्षत सीमा स॑  बहुत  गुना अमधक छै । एकि  अलावा  वकछु \nपिाड़ी  के ऊ ाँ च ढलान  ओकिा  औिो  बेशी  अस्थस्थि बना  देल  छै, \nजेकिा प ॑  अत्यमधक भाि  के कािर्  भूस्खलन -भूधसान के \nअत्यमधक संभावना  भ गेल  अमछ ।  42 || ववदेि  ४३३ \n \n \nभाित -एलशया क े िऽ �टेक्टरिक चट्टान� क े िऽ टक्कि क े  कािर् \nबाि -बाि िोवै वाला भूक ं पऽ स ॑  ई दूनू आशंका कई गुना बबढ  \nजाय छै । ई सब  के संयुक्त परिर्ाम  ई छै वक जोशीमठ  में  भवन  \nमनमाणर्  के ववस्फोट के कािर्  घि -आाँगन में  धसान आरू  दिाि  भ \nििलऽ  छै । संलि  लचत्र मे  सेिो  इएि  बात  देखाओल  गेल  अमछ । \nइिो  बुझाइत  अमछ जे वकछु घि  मे  दिाि  नीचााँ उतरि  ििल  अमछ। \nलेखक  ई किे  में  संकोच नहििं  किै  छथि  जे एिोस्पेस व  जैववक  \nववज्ञान के वैज्ञामनक िोवै  के अथतरिक्त ओ भू-ववज्ञान में  अनेकों \nशोध क े ने छथि  व  शोध-पत्र सेिो  प्रकालशत क े ने छथि  I \nववगत में सभु िाज्य सिकाि एहि ठाम अमनयंबत्रत भवन मनमाणर् \nवकए नहि िोकलन्हि , ओ समझ साँ पिे अमछ। एहि  शिि मे एकटा \nसीविेज लसस्टम क मनमाणर् वकएक नहि क ै ल गेल , ओ बुझबा स \nपिे अमछ। सीवेज लसस्टम मात्र एक वाडण मे स्थावपत अमछ आ दोसि \nमनमाणर्ाधीन अमछ जेकि अत्यावमध परिचालन नहि भेल अमछ । \nबााँकी सभु वाडण क े  दूवषत जल (sewage) कतय जाइत अमछ से \n विदेह ४३३|| 43 \nककिो ज्ञात नहि । िाँ। कोनों परिवाि कहियो अपन -अपन सेझप्टक \nटैंक साफ नहि किय छथि I ताँ ई प्रायः स्पष्ट छै वक िि सेझप्टक \nटैंक स ॑  दूवषत जल  के जमीन  म ॑  रिसाव  िोय  ििलऽ  छै आ \nसंभवतः  ओ पानी भूस्खलन  म ॑  मदद  क ििलऽ  छै । \nजोिीमठ के भू-धसान पर राजनीतत आ दोषारोपण \nजोशीमठ क े  एक छोट जनमानस में बबना कोनो ठोस सबूत क े  \nएिो अवधािर्ा अमछ जे ओ भू -भाग के  पाछू  अनेकों वकल ोम ीटि  \nदूि बमन ििल जलववद्युत परियोजना क े  कािर् ई भू -धसान भ ििल \nछै । हुनका सब क े  ई बुझेवाए पडत जे एहि सीमावती क्षेत्र में \nवैज्ञामनक दृझष्ट साँ संचाललत सुिश्रक्षत सड़क आ जन-ववकास क े \nपरियोजना अत्यावश्यक अमछ I एहि  म े वकछु देशद्रोि ी ल ोकमन चीन \nया कम्युमनस्ट पाटी क े  समिणक, भाित सिकाि क े  ववरुि आंदोलन \nक े  समिणन क ििल छथि I संभवतः ओ सब नहि चािैत छथि जे \nचीन क े  सीमा साँ लागल ई सीमावती क्षेत्र क े  ववकलसत िोवए । \nजल -ववद्युत परियोजना क ें  लजर्म्े दाि ठििाबै क ें  एकटा आओि \nकािर् छै I यिााँ वषण 2006-07 म ॑  �जेबी जल -ववद्युत परियोजना' \nके ि ऽ कम ीशन के  वकछु हदन ब ाद भूस्खल न के ि ऽ घ टना घ वटत \nिोय गेलऽ छेलै । कतौ कतौ नया भूममगत जल स्रोत आरू प्रवाि \nस्वतः भ गेल छलै जेकिा आम लोकमन मीलों दूि जल बबजली \nपरियोजना स ॑  आवै  वाला  बुझल , लेवकन एकि पुझष्ट नहििं भ \nसकल अमछ ।   44 || ववदेि  ४३३ \n \n \nओ लोकमन ई बुझए में असमिण छथि जे नया जल श्रोत क े  कािर् \nजोशीमठ क े  भूस्खलन सेिो भ सक ै छ I एहिठाम साँ ५ वकलोमीटि \nदूि 'चाय गााँव' में सेिो भू -स्खलन व नया जलश्रोत पाओल गेल \nअमछ िालांवक तुलनात्मक रूप स बहुत कम I ओहि गााँव में बहुत \nकम घि क े  मनमाणर् भेल छै जाहि साँ जमीन पि दवाब कम छैक I \nई सभु साँ ई किी सक े  छी जे वक एनटीपीसी क े  सुिंग जे 4 \nवकलोमीटि दूि बनाओल जाय छै , जेकि एखन तलक कमीशन \nसेिो नै भेल छै , जोशीमठ म ॑  भ ििलऽ  भूस्खलन  लेली  लजर्म्ेदाि  \nनहििं  बनाओल  जा सक ै छ । वकछु भ्रराि  लोकमन  द्वािा ई गलत  \nधािर्ा  ओहि  लोकमन  में  पिोसल  जा ििल  अमछ जे एनटीपीसी मे  \nिाइड्रो  पावि  बनाबे  क बौमिक  क्षमता नहि  अमछ, ओ क े वल कोयला \nस बबजली पैदा किब जनैत अमछ। दोसि हदस एनटीपीसी आ \nसिकाि एहि  गलत धािर्ा क े  सक्षमता साँ खंडन किबा मे सेिो \nअसमिण बुझाइत अमछ।  \nउत्तिाखंड क े  मुख्यमंत्री तुिंत प्रभाववत क्षेत्र क े  दौिा क े लमन, जनता \nसं बात क े लमन, एक सममथत क े  गठन क े लमन आ सिकाि तीन \nतििक मुआवजा क े  प्रस्ताव िखने ििथि : - \n� एक घि मनमाणर् ल एकमुश्त मुआवजा  \n विदेह ४३३|| 45 \n� एक सुिश्रक्षत स्थान पि जमीन क े  बदला में जमीन  \n� सिकािी पीडब्ल्यूडी घि बनेबाक प्रस्ताव  \nई तीनू ववकल्प भूस्खलन सं प्रभाववत लोकमन क ेाँ  देल गेल छल \nम ुदा वकछु ल ोकमन एहि  सं संतुष्ट नहि  छल ाि  I हुनका सभक ेाँ  बेसी \nजमीन आ मुआवजा चािी। सिकाि क े िऽ कािणवाई स ॑  असंतुष्ट \nवकछु लोकमन  'जोलशमि लैंडहफललिंग संघषण सममथत ' क े  गठन क े लन्हि \nजेकि मुख्य मांग मनम्नललझखत छै: - \n� लजनकि घि नष्ट भ गेल अमछ हुनका अमधकतम मुआवजा \nभेटबाक चािी।  \n� सिकाि क े  प्रभाववत लोक क े  बेशी जमीन देबाक चािी I \n� वतणमान समस्या सिकाि क े  लापिवािी क े  कािर् अमछ , एहि \nलेल सिकाि क े  एकि लजर्म्ेदािी लेबय क े  चािी I \n� अवैध आ अमनयममत भवन मनमाणर् साँ संबंमधत अमधकािी क ेाँ  \nबखाणस्त किय क े  चािी I \n� हुनका इिो चािी जे चमोली िेंज आ एनटीपीसी पावि प्रोजेक्ट \nमे जािी िैहफक बंद भ जाए I \n� मोदी क े  ववकास मॉडल हुनका पसंद नहि छमन जाहि में पिाड़ी \nदूि -दिा ज स्थान में सड़क आओि बबजली पहुाँचाओल जाइछ I \n� ओ चािैत छथि जे सिकाि क े  िि सममथत मे हुनका लोकमनक \nप्रथतमनमधत्व िोवए चािी लजनकि सिमथत साँ पिाड़ी क्षेत्र में नव -\nमनमाणर् व ववकास क े  मनर्णय लेल जा सकए I \nएहि सब क े  अथतरिक्त सेिो एिन -एिन मसला उहठ ििल अमछ \nजाहि सं ई स्पष्ट नहििं अमछ जे ओ लोकमन की चािैत छथि I लगै \nछै वक वकछु व ाम पंि ी आरू  ब ीजेपी के  ि ाजनीथतक वव ि ोधी भी संघ षण \nसममथत म ॑  शाममल  भ क ेाँ अिाजकता  फ ै लाबे के प्रयत्न क ििल   46 || ववदेि  ४३३ \nअमछ । हुनकऽ  ध्येय जोशीमठ  के भूस्खलन  स॑  प्रभाववत लोकमन  \nक ेाँ सिायता  पहुचवाईक  नै छै बन्ति  मोदी  सिकाि  क ेाँ कठघिा  में  \nआनैक ििै  । ई ताँ सवण -ववहदत  अमछ जे वकछु लोकमन  देश में  \nअिाजकतावादी  गथतववमध  साँ प्रेरित छथि  जेना वक सीएए, \nशािीनबाग , वकसान आ एग्रिवि आन्दोलन ििन्हि । एहि साँ \nजोशीमठ आंदोलन सममथत कए सतक ण  ििय पड़त । जोशीमठ नगि \nमनगम क े  पाषणद स॑  बातचीत  के दौिान  ई बात  के खुलासा  भेल  \nवक सिकाि  पीहड़त के प्रथत बहुत  संवेदनशील  छलन्हि  आरू  अलग -\nअलग  सममथत  पीहड़त लोकमन  के पुनवाणस  के पुिजोि  प्रयत्न क े लन्हि \n। \n \nवैज्ञामनक जााँच हरपोर्य \nअन्यान्य आठ संस्था साँ वैज्ञामनक जााँच रिपोटण सिकाि क ेाँ  देल गेल \nजेकिा पि उत्तिाखंड उच्च न्यायालय संज्ञान लेलन्हि I मोटा -मोटी \nई तय भेल जे : - \n� चमोली लजला क े  जोशीमठ व अन्यान्य शिि में भू -धसान क े  \nप्रबल समस्या अमछ I \n� भाित क े  भूगभण वैज्ञामनक सवेक्षर् (GSI) क े  अनुसाि मात्र \nजोशीमठ में ८१ भूगभण दिाि अमछ जाहि में ४२ नवीन अमछ I भूक ं प \nसाँ ई दिाि क े  चौड़ा िोवै क े  संभावना अमछ जाहि साँ पुनः भू-धसान \nभ सक ै छ I \n� जोशीमठ भू -धसान में NTPC क े  िाइड्रो-इलेस्ट्रिक प्ररोजेक्ट क े   विदेह ४३३|| 47 \nकोनों दोष नहििं अमछ I \n� दिाि मुख्य रूप स घना आबादी वाला क्षेत्र मे प्रकट भेल अमछ \nI एिन घना आवादी क े  िोक े  पडत I \n� क ें द्रीय भूजल बोडण आरू नेशनल लजयोहफलजकल रिसचण \nइंस्टीट्यूट (NGRI) रिपोटण साँ पता चललै वक मािवािी म ॑  जेपी \nकॉलोनी  के पास बिय  वाला  नाला  घन  आबादी  वाला  क्षेत्र के \nनीचााँ भूगभण में  18-48 मीटि  गििा  अमछ जेकिा  भू-धसान स सीधा \nसंबंध  भ सक ै त अमछ । \n� जेपी कॉलोनी म ॑  जल  श्राव क ेाँ NTPC क े  तोपवन-ववष्णुगढ \nजलववद्युत परियोजना क े  सुिंग स ॑  कोनो संबंध  नै छै । \nसारांि \nिाज्य व क ें द्र सिकाि उत्तिाखंड क े  जोशीमठ आपदा में व्यथित \nजनसमुदाय क ेाँ  पयाणप्त िाित देबाक प्रयास क े लन्हि, मुदा पीहड़त \nलोकमनक मानवीय पिलू पि सेिो ध्यान देबय क े  आवश्यकता अमछ \n। एहि लेल हुनकि शािीरिक , मानलसक आ बौमिक सिायता आ \nहुनकि व्यवसाय आ िोजी -िोटी क े  सेिो देखए क े  आवश्यकता अमछ \nजाहि सं हुनकि परिवाि क े  नुकसान क े  यिासंभव भिपाई व \nसमाधान भ सक ै  I ई िाित क े  बात ििै वक स्थानीय 'लसटी \nकाउंलसल ' साँ मानवीय व ववत्तीय सिायता ममलला क े  बाद बहुत \nिद तक पीहड़त लोकमन क े  स्थस्थथत बदलल I बंद स्क ू ल-कॉलेज क ॑  \nफ े ि स॑  शुरू  कएल  गेल  तावक छात्रऽ के लशक्षा म ॑  कोनो तिि  \nके बाधा  नै आबै  । पयणटन पुनः शुरू  भेल  आ जीवन -यापन सेिो  I \nसम्प्रथत जोशीमठ पुनः अपन पुिान हदनचयाण पि लीन अमछ वकिु  48 || ववदेि  ४३३ \nसमस्या क े  कोनों स्थायी समाधान नहििं भेल छैक I \nआठ अन्यनंय वैज्ञामनक संस्थान अपन-अपन रिपोटण सिकाि क े  \nसमवपित क े लन्हि जेकि आंकलन उत्तिाखंड उच्च न्यायालय में \nकएल  गेल  आ ओहि  आधाि  पि  वकछु अनुशंषा सेि ो कएल  गेल  I \nई संभावना साँ मुाँि नहििं मोहड़ सक ै त छी जे भववष्य में सेिो भूक ं प \nसाँ उत्पन्न भयंकि भू-धसान व भू -स्खलन िोवए I पिमात्मा भाित \nक े  ई भूखंड पि दयादृझष्ट िाखै I \n \n-ग्रुप क ॅ प्टन (डॉ) वी एन झा; सेवा मनवृत्त वायुसेना अमधकािी ; \nमुख्य, वायुसेना लचवकत्सा अनुसन्धान; प्रोफ े सि, ववभागाध्यक्ष ओ \nस्नातकोत्ति पिीक्षक (RUGHS); वरिष्ठ वैज्ञामनक �F� व सि \nमनदेशक (डी आि डी ओ) ; सदस्य, Institute of Defence \nScientists & Tech (IDST). \n \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४३३|| 49 \n२.५.पिमानन्द लाल कर्ण -एक नव सफि  \n \nपिमानन्द लाल कर्ण                                                                          \nएक नव सफि  \nघिक  सव कोना मे आाँझख दौड़ावैत प्रममलाक आाँझख नोि साँ सिाबोि \nछल । आधा साँ बेसी लजनगी मनकलल गेल छल । ओ अपन  \nजीवनक  कहठन फ ै सला लेवऽ सोलच  ििल छलीि । हुनका हदल \nआ हदमाग मे जेना तूिान मलच  ििल छल । जखन  ववआि भेल \nछल तखन तऽ ओ सपनो मे नहि  सोचने छलीि जे एिन फ ै सलाक  \nनौबत आयत । प्रममलाक आाँझख मे वपछला बिखक याहद कोनो \nहफल्मक दृश्य जकााँ सबटा परिदृश्य दौड़ैत छल । हुनका याहद \nआयल ओ लम्हा जे लाल जोड़ा मे ललपटल क े िन दृश्य छल । \nप्रममला लाल जोड़ा में िानी लागैत छलीि हुनका गोि िाि मे िचल \nमेिंदीक लाली कतेक नीक लामग ििल छल । नव साड़ी  पहििने \nऐना मे अपनाक  देखैत वकित  पि नाज किैत छलीि । सासुि \nआयल द हदन बीतल  छल  तखनहि  भनसा घि मे बतणन मगिबाक \nजोि साँ आवाज आयल - एना लामग ििल छल जे कोनो जामन \n 50 || ववदेि  ४३३ \nबुझझ  क े  बितन  पटवक  ििल िो । आवाज आयल जे चतुिी साँ \nपहिले भाभी कोना भनसा घि मे एतीि । चतुिीक बाद ओ बितन \nछुथि न  ता धरि  तऽ ि म ि ा सब के  काम  कि ऽ पड़त । चतुि ीक  ब ाद \nप्रममलाक  सास किलझखन - कमनया ! आई  साँ अिााँ घि सम्भालू \n। आब अिााँक  लजर्म्ेवािी अमछ जे घिक भनसा भा त कोना िोयत \n। हुनका चेििा पि नहि तऽ कोनो प्याि छल आ नहि मुस्कान । \nप्रममला िाँलस  क े  किलझखन - िााँ मााँ जी ! मोिनक संग जखन \nप्रममलाक  रिश्ता तय  भेल छल तऽ हुनकि चेििा सौम्य आ शांत \nछल । मोिनक चेििा देझख प्रममला मोहित भऽ गेल छलीि । हुनक \nमाय बाबुजी बड्ड  धुमधाम  साँ हुनकि ववआि क े ने छलझखन । ओ \nसोचने छलीि जे नव कमनयाक खुशी मे सासुि मे नीक िश्म \nकििीन । शगुनक  तौि पि कोनो मीठगि पकवान बनाओल जायत \n, जेना आस पड़ोस म े देखने छल हुाँ । म ुदा एहि  ठाम  तऽ सव  वकछु \nववपिीत छल । जाहि हदन साँ प्रममला  भनसा घि मे ठाढ भेलीि \nसासु मााँ हुनका सव काम बता देलझखन । ग्रभनसिक चाय साँ लऽ \nक े  िाथत धरिक काम आव प्रममला पि आवव गेल । प्रममला एतेक \nकाम कहियो नहि किैत छलीि मुदा ओ हिर्म्त नहि  िािलीि । \nग्रभनसि मे चाय बना कऽ सासु मााँ क े  देलझखन । सासु मााँ चायक \nचुसकी लैत किलझखन - कमनया ! नैिि मे एहिना चाय बनवैत \nछलहुाँ की ? एहि मे चाय पत्ती  आओि देवाक चािी । कमन आओि \nपामन खौलऽ देवाक चािी । चीनी सेिो ठीक नहि अमछ । कोनो \nदाई एहि साँ नीक चाय बनावैत अमछ। प्रममला मुस्क ु िाकऽ \nकिलझखन - मााँ जी ! फ े ि साँ चाय बना दी ? एहि पि सासु मााँ \nकिलझखन नहि ििऽ दीअ ! िम  एिन चाय नहि वपयव । मुाँिक  \nस्वाद बदलल  गेल । अिााँक माय चाय बनेनाई नहि लसखेलथि की  विदेह ४३३|| 51 \n? ई  कहि  कप िाझख देलझखन । सासुमााँक  एिन व्यविाि साँ \nप्रममलाक  आत्मा छलनी कऽ देलक । हुनक सास सख्त ममजाज \nमहिला छलीि । हुनका लेल घिक बहुक मतलव छल - घिक काम \nकिऽवाली मशीन । जे बबना कोनो लशकायत  भरि हदन कि किैत \nििे । कोनो एक गलती पि सासु मााँक  ताना सुननाई एक हदनचयाण \nभऽ गेल  छल   । ओ कि ैत छल ीि  जे ि म ि  तऽ भाग फु वट गेल  जे \nएिन पुतोहु िमिा कपाि मे सवट गेल ।पढल -ललखल भेलाक बादहु \nएहि  ल ड़की के  वकछु नहि  आव ैत अमछ । ि म ि  ब ौआ तऽ एि न \nलड़की साँ ववआि कऽ बड़का गलती क े लमन । एिन कतेको व्यंग \nसव हदन प्रममला क े  सुनऽ पड़ैत छल । ननद जे प्र ममला साँ कम \nउमि क े  छलीि । ओिो कोनो कसरि  नहि  छोडैत छलीि । ओ \nसव बात क े  तोहड़ मिोड़ी क े  माय क े  बतावैत छलीि । सव हदन \nकोनो ने कोनो तमाशा अवश्य िोयत छल ।  \n \nएक हदन पड़ोसन घि पि एलीि आ बातलचत किैत किलझखन आब \nनीक भऽ गेल अमछ। बौआक  ववआि कऽ अपन आधा लजर्म्ेवािी \nपूिा कऽ लेलहुाँ । आब बुच्चीक  ववआि कहिया किव । आव तऽ \nपुतोहु घि आवव गेलीि ,घि ख़ाली नहि िित । एहि पि प्रममला \nकिलझखन - िााँ चाची ! देख़ु ने कोनो नीक रिश्ता ममल जायत \nतऽ कऽ देल जायत । कोनो नीक लड़का नजरि मे िोयत तऽ \nबतायव । प्रममलाक  ई  बात सुमन हुनकि सासुमााँ किलझखन - \nकमनया ! अिााँ ओकात मे िहु , िमि बेटीक  ववआि कखन िोयत \nआ कखन नहि  ई  िमि लजर्म्ेवािी अमछ । िम अखन  लजन्दा छी  52 || ववदेि  ४३३ \n, अिााँ कोनो फ ै सला एहि सम्बन्ध मे कोना लेव । ई  सुमन प्रममलाक  \nआाँझख मे नोि ढव ढवा  गेल आ ओ चुप भऽ गेलीि । एहिना कोनो \nबात आवैत छल हुनका पि सासुमााँ कटाछ किैत छलीि । सबसाँ \nबेसी दःख तखन िोयत छलैन जखन मोिन सेिो प्रममलाक  साि \nनहि दैत छलाि । ववआिक  शुरुआती हदन मे ओ अपना पत्नीक \nसंग नीक वताणव किैत छलझखन ,मुदा धीिे -धीिे ओ अपन माय \nबहिनक  बात मे आवव गेलाि । आव तऽ ओ प्रममला क े  आदमी \nबुझैते नहि छलाि । हुनकि िि बात आदेशक  लिजा मे छल । \nहुनका आाँझख मे कोनो प्रेम नहि अवपतु अमधकाि छल आ अमधकाि \nएिन जाहि मे सर्म्ानक  कोनो जगि नहि छल  । वव आि क वकछु  \nहदन बीतल छल एक िाथत प्रममला खाना बना कऽ मोिन क े  \nदेलझखन , खाना एक बेि मुाँि मे लेलाक  बाद प्लेट सिका देलझखन \nआ किलमन - अिााँ एतेक हदन साँ खाना बनावैत छी, मुदा अिााँ क े  \nअखन धरि एतेक अन्दाज़ नहि भेल अमछ जे तिकािी मे नून कतेक \nदेल जाय । आई तऽ लागैत अमछ जे अिााँ अनोने तिकािी बनेलहुाँ \nअमछ ।  एहि पि प्रममला किलझखन जे रुक ु  तिकािी मे नून डालल  \nक े  गिम  कऽ दैत छी । तिन ठीक भऽ जायत । एहि पि मोिन \nजोि साँ किलमन जे आब िम नहि खायव । प्रममला सोचने छलीि \nजे घ ि व ाल ा सााँझ  म े एताि  तऽ वकछु ब ात कि व , मुदा ओ किााँ \nजानैत छलीि जे एना भऽ जायत । फ े ि अपना पथतदेव क े  मानवैत \nकिलझखन - ठीक अमछ , आगु साँ िम एहि बात क े  ख्याल िाखव \n, मुदा अखन िम खाना मे नून ममला दैत छी । खा लेतहुाँ तिन \nठीक िित भरि हदनक  भूखल अिााँ कोना ििव । घि मे क े ओ \nलोकमन नहि खेलैन  अमछ । एहि पि मोिन किलझखन - अिााँ क े  \nतऽ  सोचवाक चािी जे घिक  लोकमन कोना खेथिन ? एहि पि  विदेह ४३३|| 53 \nप्रममला किलमन - नून कम ििला साँ फ े ि सुधाि भऽ सक ै त अमछ \n। अमधक ि हि तै ति न वकछु  हदक्कत छल  । ि म  ति काि ी एक ब ेि  \nगिम कऽ लावव दैत छी । प्रममला तिकािी मे नून दऽ क े  गिम कऽ \nदेलझखन आ मोिन साँ किनलझखन - सुनै छी ? िम तिकािी मे \nनून ममला देलहुाँ अमछ आ िम कमन खा क े  सेिो देख लेलहुाँ अमछ \n। आव ठीक भऽ गेल अमछ । फ े ि साँ खाना लेने आवव ? एहि मोिन \nसाफ इंकाि कऽ देलझखन आ ओहिना सुथत ििलाि । सास आ \nननद क े  खाना झखला कऽ अपने ओहिना सुथत ििलीि ।  \n \nधीिे - धीिे मोिनक  व्यविाि मे परिवतणन भऽ ििल छल । हदनानुहदन \nहुनकि िवैया प्रममलाक प्रथत कठोि भेल जा ििल छल । सााँझ मे \nजखन ओ घि आवैत छलाि तऽ पहिले  मायक कोठिी में जायत \nछलाि। ओहि ठाम दूनु माय -धी  हु नकि  कान फु कै त छल ीि  , जाहि \nसाँ ओ प्रममलाक  प्रथत  मोिन क े  नीक  भावना  नहि  ििैत छल \n। प्रममला ई सव बात जानैत छलीि । एक हदनक बात अमछ जे \nप्रमम ल ा सोचल थि   जे ओ म ोि न साँ वकछु गप्प कि ी, मुदा जखनहि \nओ वकछु कि ऽ चाि ल झखन तऽ उल्टे हु नका म ोि न डााँवट देल झखन \nआ किलमन - अिााँक  किवाक तात्पयण अमछ जे िमि माय आ \nबहिन गलत अमछ । िमि किव अमछ जे अिााँ अपन गलती क े  \nसुधारु । िम अिााँक  एकहु टा  बात नहि  सुनव । मोिन कड़क \nआवाज सुमन प्रममला िैिान भऽ गेलीि आ बबछौना प ि लेट गेलीि \n। िाथत भरि खूब कानलीि । आव तऽ प्रममलाक  लेल एक -एक \nहदन पिीक्षा बनल जा ििल छल । धीिे -धीि े प्रमम ल ा टूवट ि ि ल   54 || ववदेि  ४३३ \nछलीि । िाँसैत झखलैत हुनक सपनाक दमनया आव खामोश भऽ \nििल छल । ग्रभनसि साँ सााँझ धरि घिक काम , सासु मााँक  \nफिमाइश सास ननदक  चुगली आ घिवालाक  उदासीनता ई  सव \nप्रममला क े  झकझोरि ििल छल । एक समयक  बात अमछ जे \nप्रममलाक मन  खिाब भऽ गेल । हुनका बबछौना पि साँ उठवाक \nहिर्म्त नहि छलमन । शिीि बोखाि  साँ तवप  ििल छल । आाँझख \nबोझझल छल । प्रममला पलंग पि लेटल छलीि तखन सासु  मााँ  \nताना मािैत किलझखन - मिािानी जी ! कोन खुशी मे आई  आिाम \nफिमा  ििल छी । एहि पि प्रममला किलझखन - मााँ जी मन ठीक \nनहि लागैत अमछ , बोखाि साँ पुिा  शिीि तोहड़ ििल अमछ । िमिा \nउठवाक हिर्म्त नहि अमछ तैं िम लेटल छी । एहि पि सासु मााँ \nकिलझखन - कमनया ! बोखाि अमछ तऽ ओ एक - द हदन मे ठीक \nभऽ जायत । िम सव तऽ बोखािो मे घिक  सव काम किैत छलहुाँ \n। एहि  पि  प्रमम ल ा वकछु कि ऽ चाि ल झखन म ुदा वकछु नहि  ब ालज  \nसकल ीि  । तखनहि  म ोि न घ ि  एल ाि  म ुदा बब ना वकछु  पुछने ओहि \nठाम ठाढ भऽ गेलाि आ मोबाईल देखऽ लगलाि ।प्रममला हुनका \nसाँ किलझखन-सुनै छी  ! िमि तबीयत ठीक नहि लामग ििल अमछ \n। ब ोखाि  साँ देि  टुवट ि ि ल  अमछ । ि म ि ा डाक्टि  साँ देखा देतहुाँ ति न \nठीक भऽ जायत । वकएक  तऽ िम बोखािक  दवाई लेलहुाँ अमछ , \nमुदा ठीक नहि भऽ ििल अमछ । एहि पि मो िन  किलझखन - \nअखन तऽ ऑहफसक  लेट भऽ जायत , ओना मौसमी बोखाि अमछ \nएक दई  हदन मे ठीक भऽ जायत । िमिा नाश्ता बना देतहुाँ \n,ऑहफस जयवा मे लेट भऽ ििल अमछ । ई  सुमन प्रममलाक  मन \nमे जे बचल - खुचल उर्म्ीद छल ओ खत्म भऽ गेल । क े हुना \nबबछौना पि साँ उहठ ओ भनसा घि गेलीि , मुदा माि घूमम ििल  विदेह ४३३|| 55 \nछल । धीिे - धीिे मोिनक लेल नाश्ता बना कऽ फ े ि बबछौना पि \nलेट गेलीि आ आाँझख साँ ढव -ढव नोि मगि ििल छल । ताहि हदन \nसाँ कोनो बात मोिन क े  नहि किैत छलीि । जेना तेना िोयत छलैन \nओ घिक काम किैत छलीि ।  \n \nएक हदनक बात अमछ मोिन अपना माय आ बहिनक  संग कोनो \nरिश्तेदािक कायणक्रम मे गेल छलाि । प्रममला घि मे असगिे छलीि \n। तखन ओ अपना माय क े  फोन क े लझखन । फोन घंटी बाजल तऽ \nप्रममलाक  माय बड्ड खुश भेलीि । बहुत हदन साँ फोन नहि आयल \nछल । प्रममलाक  माय पूछलझखन - अिााँ सव क ु शल मंगल साँ छी \nने ? एहि पि प्रममला किलझखन - माय ! िम तऽ एहि ठाम बड्ड \nपिेशान छी । क े ओ िमिा आदमी बुझैते नहि अमछ । मानु एहि घि \nमे एकटा कामवाली दाई  आवव गेल अमछ । िमि स्थान तऽ अहु \nसाँ नीचा भऽ गेल अमछ । कखनो क े ओ डााँवट दैत छथि । िम एहि \nठाम घुवट -घुवट मरि  ििल छी ।एहि पि हुनकि माय किलझखन - \nबुच्ची ! ववआिक  लजनगी आसान नहि िोयत छैक । मुदा एक \nबात अमछ जे बच्चा भऽ गेला पि लजनगी बदलल  जायत । जखन \nअिााँ माय बमन जायव तिन अिााँक  घिक  लोकमनकक मन  सेिो \nबदलल जायत आ सासुिक  लोकमन सेिो कदि कित । अपन मायक  \nबात पि ववश्वास किैत प्रममला सोच ल थि  जे भऽ सकै त अमछ वकछु \nहदन मे ठीक भऽ जाय । ववआिक  दई  बिखक  बाद प्रममला क े  \nपुत्र ित्नक  प्राश्चप्त भेल । पुत्रक  नाम गोपाल िाखल गेल । आव \nप्रममला बच्चा क े  देखभाल किैत घिक सव काम किैत छलीि ।  56 || ववदेि  ४३३ \nगोपालक  जन्मक  बादहु मोिनक  स्वभाव मे कोनो परिवतणन नहि \nभेल ।कोनो  िाथत मे जखन गोपाल कानैत छल तऽ मोिन गुस्सा \nसाँ किैत छलझखन जे बच्चा क े  चुप वकएक नहि  किैत छी िमिा \nग्रभनसिे ऑहफस जयवाक अमछ ।प्रममला चुपचाप बच्चा क े  कोिा मे \nलऽ क े  सुतेवाक प्रयास किैत छलीि। कोनो -कोनो िाथत तऽ एिन \nभऽ जायत छल जे प्रममला बच्चा क े  लऽ क े  जागले िहि  जायत \nछलीि ।  \n \nएक समयक  बात अमछ जे गोपालक मन खिाब भऽ गेल । प्रममला \nिोिन साँ किलझखन - सुनै छी ! बौआक  तबीयत खिाब  भऽ गेल \nअमछ, ओ खाना सेिो नहि खा ििल अमछ , कमन डाक्टि साँ देखा \nदेतहुाँ  । एहि पि मोिन किलमन - आई  िमिा ऑहफस में एकटा \nमित्वपूर्ण मीवटिंग अमछ तैं आई  िम नहि जा सक ै त छी । प्रममला \nकिलझखन - िमिा संग  मे पाई नहि अमछ , वकछु  पाई दऽ हदअ \nतावक  िम डाक्टि साँ देखा सकी। एहि पि मोिन किलमन - अिााँ \nमाय साँ पाई मााँमग  लेव िम सव पाई माय क े  दऽ दैत छी । बगले \nमे नीक डाक्टि अमछ जा क े  देखा लेव । प्रममला अपना सासु मााँ \nसाँ किलझखन - मााँ जी ! बौआक  मन खिाब अमछ । एहि पि \nहुनक सासु मााँ किलमन - बौआक  की भेल अमछ ? \n  विदेह ४३३|| 57 \nप्रममला किलझखन - सदी भऽ गेल अमछ आ देि सेिो तवप  ििल \nअमछ । कान्ति  साँ वकछु नहि  खा पी ि ि ल  अमछ । एना म े कम जोि  \nभऽ जायत । आई-कान्ति सदी-बुखाि बबना डाक्टि साँ देखेने  नहि \nछू टैत  अमछ । एहि  पि  तपाक साँ ओ कि ल मन - कमनया ! िमहुाँ \nसव बच्चा पालने छी । घिेलू नुख्सा साँ ि म सव सदी बुखाि ठीक \nकऽ लैत छलहुाँ । एहि मे पाई खचण क े नाई फालतु अमछ । पाईक  \nअभाव मे प्रममला ओहि हदन डाक्टि साँ नहि देखा सकलीि । िाथत \nम े फे ि  म ोि न साँ प्रमम ल ा ई  ब ात कि ल झखन म ुदा म ोि न वकछु नहि  \nकिलझखन । दोसि हदन प्रममला अपन िािक अंगूठी बाजाि मे बेच \nकऽ बच्चा क े  डाक्टि साँ देखेलझखन । ईलाजक  बाद गोपालक मन \nठीक भेल मुदा बड्ड  दब्बि  भऽ गेल छल । प्रममला सोचलथि जे \nएहि ठाम नहि तऽ िम ठीक साँ ििैत छी आ नहि बच्चा ठीक साँ \nिहि पावैत अमछ । एक हदन अपना नैिि फोन कऽ अपना माय साँ \nकिलझखन - माय ! िम गाम आवऽ चािैत छी से अिााँ कमन एहि \nठाम  बात करितहुाँ । िमिा किने तऽ ई  सव नहि आवऽ देताि  \nअिााँ कहितहुाँ तऽ िम चलल अववतहुाँ । एहि पि प्रममलाक  माय \nकिलझखन - िााँ बुच्ची ! नाथत क े  नहि देखलहुाँ अमछ । िमिो मन  \nिोयत अमछ नाथतक देखवाक लेल। िम सममधन साँ बात किैत छी \n। सममधन बात किलाक बाद  मोिन प्रममला साँ किलझखन  - \nअिााँक  माय नैिि बुलावैत छथि जायव की ? एहि पि प्रममला \nकिलझखन - माय किैत छलीि जे बौआक  देखवाक इच्छा अमछ \n। ताहि पि िम किने छलहुाँ जे एहि ठाम अिााँ सव साँ बात कऽ \nलीअ । भऽ सक ै त अमछ जे मााँ जी क े  फोन क े ने िेथिन ।एहि पि \nमोिन किलमन - िााँ ! माय किैत छलझखन । ठीक अमछ अिााँ \nअसगि े चलल  जाउ ि म ि ा छुट्टी नहि  अमछ । प्रममला बच्चा क े  लऽ  58 || ववदेि  ४३३ \nक े  अक े ले नैिि चलल एलीि । एहि ठाम एला पि सव किानी \nप्रममला अपना माय साँ किलझखन । तकि बाद प्रममला किलमन - \nमाय िम मरि  जायव मुदा ओहि परिवाि मे िम नहि जायव । घुवट \n-घुवट क े  मिनाई  साँ बबढया एक बेि मिनाई नीक  िोयत अमछ । \nिम अपन जीवन लीला समाप्त कऽ लने िहितहुाँ मुदा अिााँ किने \nछलहुाँ जे बच्चा भेलाक  बाद सविक नजरिया बदलल जायत अमछ \nतैं िम इंतजाि किैत छलहुाँ । गोपालक  जन्मक  बादहुाँ हुनका सव \nपि कोनो असि नहि पड़ल । ई  किानी जखन हुनकि बाबुजी \nसुनलझखन तऽ प्रममला क े  किलमन - अिााँ एतेक पिेशान छलहुाँ \nतऽ िमिा वकएक  नहि किलहुाँ । जौं आव सासुि नहि जाय चािैत \nछी तिन अिााँक  तालाक ललअ पड़त । एहि पि प्रममला किलमन - \nिााँ बाबुजी ! िम सासुि नहि जायव । िम तालाक लेव आ िम \nअपन लजनगी अपने हिसाव साँ जीअव । अपना नैिि मे प्रममला एक \nप्राइवेट स्क ू ल ज्वाइन  कऽ लेलीि । हुनकि पढाव �क  तिीका \nदेझख बच्चा सव बड्ड खुश ििैत छल । धीिे - धीिे स्क ू ल मे प्रममलाक  \nख्याथत  फ ै ल गेल । प्रममला स्क ू लक  बाद प्राइवेट  ट्यूशन सेिो \nकिऽ लागलीि । ट्यूशन नीक चलऽ लागल जाहि मे हिनका नीक \nआमदनी िोयत छल । गोपाल सेिो पैघ भऽ ििल छल । स्क ू ली \nलशक्षाक  उपिांत गोपाल का लेज मे एडममशन लेलथि । प्रममला क  \nइच्छा छल जे साइंस ववषय साँ कालेज मे नाम ललखावैथि , मुदा \nगोपाल मना कऽ देलथि । गोपाल माय साँ किलमन - माय िम \nआगु कोनो आर्टसण ववषय िाखव आ यूपीएससीक  तैयािी किव । \nप्रममला किलमन ठीक अमछ । कोनो ववषय खिाव नहि िोयत अमछ , \nअिााँ  तन मन साँ  पढाई  करु । अिााँ जे किऽ चािैत छी ओ करु \nमुदा मन लगा कऽ करु । अिााँ क े  पढाई  मे जे खचण लागत से  विदेह ४३३|| 59 \nिम देव  तकि अिााँ लचिंता नहि करु । गोपाल स्नातकक पिीक्षा \nपास किलाक बाद  यूपीएससीक  तैयािी किऽ लगलाि । पहिल \nचांस  मे हुनका सफलता नहि  ममललैन   तिन ओ मनिाश भऽ \nगेलाि ।  प्रममला हुनका साँ किलझखन - बौआ ! अिााँ उदास नहि \nिोऊ । असफलताक  मतलव ई  नहि अमछ जे अिााँ नहि कऽ सक ै त \nछी। अिााँ  फ े ि कोलचिंग करु आ नव लसिा साँ तैयािी करु । सफल \nअवशय िोयव  । अिााँ हिर्म्त नहि िारु । मायक ववश्वास आ अपन \nदृढ प्रथतज्ञाक  फलस्वरूप गोपाल दोसि चांस मे पिीक्षा मे पहिल \nस्थान आयल । गोपालक  नाम अखबाि छपल जाहि मे मोट िेहडिंग \nछल मायक ववश्वास  आ पुत्रक  परिश्रमक  फलस्वरूप बबना वपताक  \nसियोग साँ सफल भेल छात्र । पेपेि जखन मोिन देखलथि तऽ दंग \nिहि  गेलथि । प्रममला आ गोपाल दूनु माय पूत अपन खुशी जीवन \nव्यतीत किऽ लगलाि ।  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n  60 || ववदेि  ४३३ \n२.६.िबीन्द्र नािायर् ममश्र - बाबाक दिबािमे  \n \nरबीन्द्र नारायण ममश्र \nबाबाक दरबारमे  \n \nबहुत हदनसाँ वािार्सी जएबाक मोन छल। असलमे  \nओहिठाम बाबा ववश्वनािक मंहदिक आ आसपासक जगिक \nपुनुिोिािक समाचाि देझख -सुमन मोनमे बहुत प्रसन्नता भेल छल।िम \nजखन इलािाबाद (प्रयागिाज) मे ििैत ििी तखन एक बेि ओतए \nगेल ििी।इलािाबादसाँ वािार्सी िेनक यात्रामे िमि एकटा संगी \nसेिो िस्ते मे भेवट गेल ििथि।ओ वािार्सी लग अपन पैतृक गाम \nजाइत ििथि।िमिा संगे िमि श्रीमतीजी आ िमि पुत्र भास्कि \nििथि।ओ िेन इलािाबादक िामबाग टीसनसाँ खुजल ििैक आ \nवािा र्सी धरि गेलैक।िस्तामे सभ टीसनपि रुक ै त गेलैक।िमसभ \n विदेह ४३३|| 61 \nआपसमे गप किैत ििलहुाँ।िेन वािार्सी पहुाँचलाक बाद िमि संगी  \nअपन गाम चलल गेलाि।िमसभ टीसने लग एकटा आटो रिक्सा \nक े लहुाँ। ओ आटोरिक्सा िमिासभक संगे भरि हदन ििल,यिासंभव \nसौंसे घुमओलक आ ओिी हदन सााँझमे िमसभ वापस इलािाबाद \nआबब गेलहुाँ।वािार्सीमे काशी ववश्वनाि मंहदिमे बाबाक  दशणन बहुत \nनीकसाँ भेल ििए,कािर् ओहि समयमे स्वगीय आि०क े ० \nममश्र(आइएएस) (स्वगीय जयकाि ममश्रजीक भाइ) ,ओ \nिमिासभक दशणनक लेल ओरिआन कए देने ििथि। जयकाि बाबू \nिमिा लेल हुनका फोन कए देने ििथिन। मंहदिे मे ओ पलिा मारि \nकए बैसल ििथि। िमिा देझखतहि ओ बहुत प्रसन्न भे लथि  एकटा \nपंडाक ेाँ  िमिासभक संग लगा देलथि।तकि बाद िमसभ बहुत नीकसाँ \nमिादेवक दशणन क े लहुाँ।दशणन काल पंडासभक ेाँ  बड़का-बड़का पिातमे \nभोजन सामग्री बाबाक ेाँ  प्रसाद चढबैत देखेने िहियमन।िमिा भूख \nलामग गेल ििए। स्वाहदष्ट भोजन सामग्रीसभ देझख मुाँिमे पामन \nआबब गेल ििए।बाबाक  दशणनक बाद सोझे िोटल गेल ििी,भरि पेट \nभोजन क े ने ििी। तकि बादे िमसभ घुमबाक लेल आगू बढल \nििी।मोन पड़ैत अमछ जे मंहदिक आसपास क े िन गलींज छल, पैदलो \nचलब मोसवकल।बाबा मंहदिसाँ गंगा घाटक बीच आएब -जाएब बहुत \nमोसवकल छल। आब जखन सुनललऐक जे बाबा मंहदि परिसिक \nआ आसपासक क्षेत्रक नक्सा बदलल गेल अमछ,गंगा स्नानक बाद \nसोझे मंहदिमे बाबाक ेाँ  जल चढाउ,कतहु कोनो अविोध नहि,ताँ \nिमिोसभक ेाँ   ओतए एक बेि फ े ि जएबाक इच्छा िोएब स्वाभाववक \nछल ।म ुदा एकि  कायाणन्वयनम े वकछु वव ल ंब  भेल ।काि र्  नव का \nकािीडोि बनलाक बाद वािार्सी गेमनिाि लोकसभक मेला लागल  62 || ववदेि  ४३३ \nििैत छल। ओहिठाम ििबाक,घुमबाक व्यवस्था किब कहठन बुझा \nििल छल।  \nअचानक एक हदन वािार्सी स्थस्थत क े न्द्र सिकािक िोलीडे \nिोममे पााँच हदन ििबाक लेल जगि भेवट गेल। आब की छल।िम \nतुिंत हुनका िाक देललअमन - \n“िेयै ! किााँ छी?”  \nओ आबब गेलथि।िम हुनका वािार्सीमे ििबाक जोगाि \nिोएबाक जनतब देललअमन।ओिो बहुत प्रसन्न भेलथि।िम सभ तुिंत \nिेल वटकटक ओरिआनमे लामग गेलहुाँ।भेल जे जखन वािार्सी जाए \nििल छी ताँ इलािाबादो घुममते आएब।िमि अग्रभन्न ममत्र श्री संजीव \nलसिाजीसाँ भेाँट-घााँट भए जाएत।ओ बहुत हदनसाँ इलािा बाद \nअएबाक लेल आग्रि कए ििल छलाि।संगे िमिो इलािाबाद \nघुमबाक इच्छा छलिे।कािर् िम जनबिी १९७८साँ माचण १९८७ धरि \nनओ साल ओहिठाम ििल छी। ओतए पहुाँलचते िमिा अपन जगिपि \nपहुाँलच जएबाक आनन्द िोइत अमछ।अस्तु,ओतहु ििबाक लेल \nसिकािी अथतथि गृिमे ििबाक जोगािमे लामग गेलहुाँ जे सं योगसाँ \nसंभव भए गेल। ओना लसिा सािेबक बहुत जोि छलमन जे िम \nहुनक े  ओहिठाम ििी।मुदा लसग्रभल लाइन्स स्थस्थत अथतथिगृि आ \nजाजण टाउन स्थस्थत हुनकि घिमे बेसी दिी नहि अमछ,से सभ किला -\nसुनलापि ओ मामन गेलाि।िमसभ वापसी िेल वटकट इलािाबादसाँ \nबना लेलहुाँ।आब की छल?बस ओहि हदनक प्रती क्षामे लामग गेलहुाँ। \n२५ अगस्त २०२५क िमिासभक ेाँ  वािार्सी यात्राक लेल \nप्रस्थान किबाक छल।िमसभ तैयािी कए ििल छलहुाँ। िमि पौत्र \nिमि श्रीमतीजीक ेाँ  तैयािी किैत  देझख दखी भए गेल। ओकिा बुझा \nगेलैक जे िमसभ  कतहु जा ििल छी।ओ हुनका किैत छमन -  विदेह ४३३|| 63 \n“अिााँ एना नीक नहि लामग ििल छी।अिााँ जहिना ििैत \nछी,तहिना िहू।” ओ बहुत उदास छल। िमसभ जखन घिसाँ बािि \nिोइत ििी तखन सभ क े ओ बबदा किबाक लेल आएल छल,मुदा \nओ नहि आएल। ओ असलमे बहुत दखी छल। ओकिा दाइसाँ फिाक \nिोएब नीक नहि लामग ििल छलैक।असलमे दाइसाँ ओकिा बहुत \nलगाओ छैक।इसक ु लसाँ वापस भेलाक बाद ओ बेसी काल दाइए \nलग ििैत अमछ। िमिोसभक ेाँ  नीक ताँ नहिए लामग ििल छल। मुदा \nजएबाक ताँ छलिे।अस्तु,अछताइत-पछताइत िमसभ टैक्सीमे बैलस \nगेलहुाँ। िमि पोती जरूि िमिासभक ेाँ  नीकसाँ बबदा क े लक। बड़ी काल \nधरि बाइ -बाइ किैत ििल।  \nि म ि ासभकेाँ स्वतंत्रता सेनानी एक्सप्रेसम े एसीटूम े एक आ \nतीन नंबिक नीचााँक शामयका आिश्रक्षत छल।ई दनू शामयका बाििी \nद्वारिसाँ सटले छल।ओ मनिंति खुजैत ििैत छल।लोक अबैत -जाइत \nििैत छल।िमिासभ लग दूटा बाकसमे भिल सामानसभ छल।तकि \nलचिंता िोइत ििैत छल।अस्तु,िम ताँ िाथत भरि जगले िहि गेलहुाँ।भोिे \nसात बजे किीब िमसभ वािार्सी टीसनपि पहुाँलच गेल ििी। \nिमिासभक स्वागत लेल माधवजी(परिवथतित नाम)  आएल ििथि। \nिेनसाँ उतरितहि प्लेटफामेपि ओ भेवट गेलथि।प्रिमदृझष्टए माधवजी \nबहुत आकषणक आ िमर्ीय व्यमक्तत्वक लोक बुझेलाि।ओिो क े न्द्रीय \nसलचवालय सेवामे ििथि ।िमि क ै कटा संगी हुनकि परिलचत,ममत्र \nछथिन।ओ मूलतः वािार्सीएक वासी छथि,जीवन भरि एिी सििमे \nििल छथि।वािार्सीक मावट -पामनसाँ बहुत प्रेम छमन,से एहि िद धरि \nछमन जे ओ अपन हदल्लीक नौकिी एिी लेल छोहड़ देलमन। से \nसुनबामे कनी ववलचत्र ताँ लगैत छैक कािर् आजुक अिणयुगमे लोक \nएना कित से नहि सोचल जा सक ै त अमछ,मुदा ओ से क े ने छथि  64 || ववदेि  ४३३ \nआ एहि मानेमे एकटा अपना तििक उदाििर् छथि।अत्यि \nसाधािर् भेषमे अपन सिल सिज व्यविािसाँ ओ अपना हदस लोकक ेाँ  \nआकवषित किैत छथि।िम बड़ी काल धरि हुनका बािेमे सोचैत िहि \nगेल हुाँ। हु नकासाँ ब हु त वकछु जानकाि ी भेटैत ि ि ल ।हु नको ब ाि ेम े आ \nसििोक बािेमे।मुदा ओ नौकिी वकएक छोहड़ देलमन ,से िम नीकसाँ \nनहि बुझझ सकलहुाँ ,सेिो तखन जखन वक ओ ओकि बाद फ े ि \nकोनो नौकिी नहि कए सकलथि(िमिा जनतबे)।प्रत्येक मनुष्य \nस्वयंम े अि ुत ि ोइत अमछ,ि ि स्य अमछ।ि म  कनी काल  सएि सभ \nसोचैत ििलहुाँ।टैक्सी आगू बढैत ििल। सिि अपने सभठाम \nजकााँ।कतहु नव,कतहु पुिान तिीकाक घिसभ देखाइत  छल। भोिक \nसमय छलैक।दूबगली दोकानसभ खुलज ििल छलैक। िस्ताक \nकातमे चािक दोकानसभसाँ धुआाँ उहठ ििल छल।ठाम -ठाम \nलोकसभ चाि बनबाक प्रतीक्षा कए ििल छल।िािमे अखबाि आ \nति काि ीक झ ोि ा सेि ो वकछु गोटे ि खने ि ि थि ।  \n माधवजीक संगे  ििलासाँ िमिासभक लचिंता आब खतम \nछल।क े ना जाएब,कतए घुमब,की -की देखब  सभ वकछु हु नका \nऊपि।हुनका संगे टैक्सीसाँ िमसभ घंटा भरिक बाद क े न्द्र सिकािक \nिोलीडे िोम पहुाँलच गेलहुाँ।िोलीडे िोमेमे िमिसभक कोठिी दस बजेक \nबाद उपलब्ध िोएत,से बात स्वागती किलमन।िमसभ ताबत स्वा गत \nकक्षेमे बैलस चाि -पान क े लहुाँ।तखनहि श्रीमतीजीसाँ ववमशणक बाद \nआजुक घुमबाक कायणक्रम सेिो तय क े लहुाँ।आइ मंगल हदन \nछल।िमसभ उपास क े ने छलहुाँ।तेाँ हदनमे भोजनक लचिंता नहि छल। \nआइ िमसभ िनुमानजीक दशणन किब।तकि बाद लगपासक चीज -\nवस्तु देखबाक प्रयास किब।मंगल हदन प्रलसि संकट मोचन मंहदिमे \nिनुमानजीक दशणन किब मित्वपूर्ण छल,कािर् आइ मंगल हदन  विदेह ४३३|| 65 \nििबाक कािर् सिि आ बाििोसाँ बहुत भक्तसभ ओतए अबैत \nछथि।िमसभ  अथतथिगृिमे  आश्वस्त भए गेलाक बाद किीब तीन \nबजे टैक्सीसाँ संकटमोचन मंहदि लेल बबदा भेलहुाँ। किीब आधा \nघंटामे िमसभ ओहिठाम पहुाँचलहुाँ।  \nसंकर्मोचन मंददर वाराणसी \nसंकटमोचन मंहदि वािार्सीक अथत प्राचीन मंहदि \nअमछ।एकि स्थापना तुलसीदासजी स्वयं क े ने ििथि। एहि मन्हन्दिक \nपुनमनिमाणर् 1900 ईस्वीमे स्वगीय मदन मोिन मालवीयजी द्वािा \nकिाओल गेल। ओएि एहि मंहदिक ेाँ   “संकट मोचन िनुमान मन्हन्दि \nवािार्सी” क नामसाँ प्रथतश्रष्ठत क े लथि। \nकिबी छैक जे जखन तुलसीदासजी ओहिठाम िामकिा \nकिैत ििथि ताँ एक हदन एकटा प्रेत देखेलमन। ओिो हुनकि िामकिा \nसुनैत छल। तुलसीदासजी हुनका आग्रि क े लझखन जे ओ \nिनुमानजीक पता बताबथि जाहिसाँ हुनकि दशणन भए सकमन।ओ \nप्रेत किलझखन - \n“िनुमानजी ताँ मनत्य अिााँक किामे उपस्थस्थत ििैत  छथि। \nओ एकटा कोढीक भेषम े सभसाँ पहि ने अब ैत छथि ,पाछू ब ैसल  ि ि ैत \nछथि  आ कि ा सम ाप्त भेल ाक ब ाद सभसाँ पाछू जाइत छथि ।” \nप्रेतक देल हुललआक अनुसाि तुलसीदासजी िनुमानजीक ेाँ  \nकोढीक भेषमे लचन्हि लेलझखन आ हुनकि पैिपि खलस \nपड़लझखन।िनुमानजीक ेाँ  ओ भगवान िामसाँ दशणनक िस्ता बतेबाक \nप्रािणना क े लझखन।िनुमानजी हुनका किलझखन - \n“अिााँ लचत्रक ु ट चलल जाउ।ओतहि अिााँक ेाँ  भगवान िाम \nभेटताि।”  \nतकि बाद तुलसीदासजीक ेाँ  लचत्रक ु टमे भगवान िामक दशणन  66 || ववदेि  ४३३ \nभेल ििमन। किबाक तात्पयण जे ओ स्थान बहुत लसि आ प्रलसि  \nअमछ। तुलसीदासजी ओतए मावटक िनुमानजी मूथतिक स्थापना क े ने \nििथि। ओएि मूथति अखनहु ओहि मंहदिमे स्थावपत अमछ।िनुमानजीक \nहृदयक ठीक सामनेमे भगवान िामक पैि देखाइत अमछ।शमन आ \nमंगल हदन कए ओहिठाम भक्त लोकमनक बहु त भीड़ ििैत \nअमछ।मंहदिे परिसिमे प्रसादक क ै कटा दोकान अमछ जाहिठामसाँ घीमे \nब नल  ल ड्डू आ आन मम ठाइसभ प्रसादक ल ेल  उपल ब्ध ि ि ैत \nअमछ।मंहदि परिसिमे  प्राचीन इनाि अमछ।किल जाइत अमछ जे \nतुलसीदासजीक समयसाँ ई इनाि ओहिठाम अमछ।भक्त लोकमन \nओहि इनािक पामन वपबैत छथि।  \nयद्यवप आइ मंगल हदन छल,मुदा मंहदि परिसिमे अपेक्षाक ृ त \nबेसी लोक नहि देखेलथि।िमसभ बहुत सुववधासाँ िनुमानजीक दशणन \nकए सकलहुाँ।िनुमानजीक दशणनक बाद माधवजी  िमिासभक ेाँ  \nवािार्सीक प्रलसि पिलमान लस्सी वपयाबए लए गेलाि।  \nपि मान  स्सी \nवािार्सी सििक लंका चौकक पास सन् १९५०मे पन्ना \nसिदािजी द्वािा पिलवान लस्सीक स्थापना कएल गेल छल। एहि \nलस्सीक ववशेषता ई अमछ जे ई िािेसाँ बनाएल जाइत अमछ आ \nशुरूए साँ मावटक क ु ििमे पिसल जाइत अमछ।पिलवान लस्सी \nपीबाक लेल भोिे साँ लोकक पााँथत लामग जाइत छल। सालक -साल \nएकि  प्रलसमि  ब नल  ि ि ल । वकछु म हि ना पहि ने ओहिठामक आसपास \nसभटा दोकानसभक ेाँ  सड़क बनेबाक लेल ढाहि देल गेल। तकि बाद \nपिलवानक लस्सी कनीक े  फटकी दोसि ठाम चलल गेल। िमसभ \nतक ै त-तक ै त ओहिठाम पहुाँचलहु।कनीक प्रयासक बाद  दोकान भेवट \nगेलाक बाद िमसभ बहुत प्रसन्न ििी। चारिटा लस्सी बनेबा क लेल  विदेह ४३३|| 67 \nकिललऐक।िोड़बे कालमे लस्सी तैयाि छल। िम तीनूगोटे ओिीठाम \nबेंचपि बैलस लस्सी वपलहुाँ। लस्सीक उपिसाँ बेस मोट छािी छल। \nपिलवान लस्सी जेिने देखबामे िमनगि छल तेिने एकि स्वाद \nछल।िमसभ लस्सी वपबब सचमुचमे बहुत आनन्हन्दत भेलहुाँ। एकटा \nलस्सी वािन चालकक लेल सेिो लेने गेलहुाँ।  एहि बातसाँ ओ बहुत \nप्रसन्न ब ुझ ेल ाि । ल स्सी वपल ाक ब ाद ि म ि ासभम े नव स्फू थति आबब  \nगेल छल।आब िमसभ वनािस हिन्दू ववश्वववद्यालय परिसि हदस \nबबदा भए गेलहुाँ। \nवनारस हिन्दू ववश्वववद्या य पहरसर \nबीसवीं शताब्दीक आिम्भक समय भाितक आत्मा \nस्वतंत्रता आ सांस्क ृ थतक पुनजाणगिर्क लेल आतुि  छल। पश्चिमी \nलशक्षा प्रर्ाली भाितक नवयुवकक ेाँ  ज्ञान ताँ दैत छल, मुदा ओ \nभाितीय मूल्य आ पिंपिाक आत्मासाँ बहुत फटकी कए दैत छल। \nएहि परिस्थस्थथत मे  पंदडत मदन मोिन मा वीय  अपन अदम्य \nसंकल्पसाँ एकटा एिन ववश्वववद्यालयक स्वप्न देखलाि जे भाितीय \nसंस्क ृ थत, धमण , आ पिंपिाक गौिवक ेाँ  आधुमनक ववज्ञान आ लशक्षा \nसंग जोहड़ सकए। एहि स्वप्नक साकाि किबाक लेल मालवीयजीक ेाँ  \nडॉ. एनी बेसेंर्, मिाराजा रामेश्वर शसिंि, (दरभंगा) , मिाराजा \nप्रभु नारायण शसिंि (कािी) आ अन्य गर्मान्य लोकमनक सियोग \nभेटलमन। सन् १९१५ ई०मे  बब्रवटश संसदमे पारित  बीएचयू कानूनक \nआधाि पि ४  फिविी १९१६ क ेाँ  वािार्सीक पववत्र भूममपि बनारस \nहिन्दू ववश्वववद्या यक स्थापना भेल।  \nबनािस हिन्दू ववश्वववद्यालय (बीएचयू )  एलशयाक सबसाँ \nपैघ आवासीय ववश्वववद्यालय मानल जाएत अमछ आ \nवािार्सीमे १३०० एकड़ मे मुख्य परिसि स्थस्थत अमछ , जखन वक  68 || ववदेि  ४३३ \nममजाणपुि लजलामे दश्रक्षर् परिसि २७००  एकड़मे पसिल अमछ। \nववश्वववद्यालय मे१४  संस्थान, 14 संकाय आ १४० साँ बेसी ववभाग \nअमछ, जतए किीब तीस िजाि  छात्र अध्ययन  किैत छथि। ई \nववश्वववद्यालय भाित सिकािक “ प्रततष्ठित संस्थान(Institute of \nEminence) \" मे चयमनत अमछ आ अंतििाष्ट्रीय स्ति पि सेिो \nप्रलसि अमछ। सि सुंदिलाल अस्पताल , भाित कला भवन \nसंग्रिालय , ववशाल खेल मैदान आ सांस्क ृ थतक क ें द्र ववश्वववद्यालयक \nववशेष पहिचान अमछ। एहिठाम एक्क े  परिसिमे 3५० साँ बेसी स्नातक, \nस्नातकोत्ति आ शोध पाठ्यक्रम उपलब्ध अमछ । संक्षेपमे , बीएियू  \nलशक्षा, संस्क ृ थत, शोध आ सामालजक एकताक अहद्वतीय प्रतीक \nअमछ। \nबनािस हिन्दू ववश्वववद्यालयक परिसिमे अवस्थस्थत नव काशी \nवव श्वनाि  म ंहदि  आधुमनक स्थापत्यक अि ुत चम त्काि  आ धामम िक \nआस्थाक उज्ज्वल प्रतीक अमछ। पंहडत मदन मोिन मालवीयक \nसंकल्पसाँ ई मंहदि बबिला परिवािक सियोग साँ १९३१ मे लशलान्यास \nपाबब १९६६ मे पूर्ण रूप साँ तैयाि भेल। किीब २५०  फीट ऊ ाँ च लशखि \nआ देबालसभ पि अंवकत गीता आ शास्त्रक श्लोक एहि मंहदिक \nवैभवक ेाँ  बहुत आकषणक बनओने अमछ। लशवक प्रधान स्वरूपक संग \nनओ अन्य देवालयक उपस्थस्थथत एहि स्थानक ेाँ  बहुआयामी \nआध्यान्तत्मक क े न्द्र बनबैत अमछ। ववश्वववद्यालयक छात्र आ आगंतुक \nलेल ई मंहदि क े वल पूजा स्थल नहि , अवपतु ध्यान, शांथत आ \nसांस्क ृ थतक चेतनाक आलोकक स्रोत अमछ, जतए धमण , कमण , अिण \nआ मोक्षक मूल्य संगे -संग प्रथतध्वमनत िोइत अमछ। संक्षेपमे , ई \nमंहदि ववश्वववद्यालयक आत्माक ेाँ  धाममिक आ सांस्क ृ थतक रूपमे \nआलोवकत किैत भाितक सनातन पिंपिाक गौिवक जीवंत प्रतीक  विदेह ४३३|| 69 \nबमन गेल अमछ।  \nएि न अि ुत स्थान देखब ाक लजज्ञासा ककि ा नहि  \nिोएत?अस्तु,िमसभ बहुत उत्सुकतासाँ टैक्सीसाँ आब बीएचयू \nपरिसि हदस बबढ ििल छलहुाँ। माधवजी िमिा लोकमनक ेाँ  \nववश्वववद्यालयक ववग्रभन्न संकायक बािेमे बतबैत ििलाि।िोड़बे \nकालमे िमसभ ववश्वववद्यालय स्थस्थत काशी ववश्वनाि मंहदिमे पहुाँलच \nगेलहुाँ।िमसभ बहुत चैनसाँ मंहदिमे भगवान लशवक दशणन \nके ल हुाँ,चारू कात घ ुम ल हुाँ। ओतहि  वकछु काल  वव श्राम ो के ल हुाँ  तकि  \nबाद बािि भए गेलहुाँ।माधवजीक ेाँ  ओहिठामक समोसा खेबाक इच्छा \nििमन। ओ जखन कखनहु एमिि अबैत छथि तखन ओहिठामक \nप्रलसि समोसा जरुि खाइत छथि। िमिोसभक ेाँ  आग्रि क े लथि । मुदा \nिमसभ ताँ मंगलक उपास क े ने ििी। अस्तु, ओ असगिे समोसा \nखेबाक लेल गेलाि।ताबे िमसभ टैक्सीमे बैसल हुनकि प्रतीक्षा \nकिैत ििलहुाँ।  \nतु सी मानस मंददर  \nमाधवजी जाबे समोसा खेलमन,ताबे िमसभ टैक्सीमे बैसल \nसुस्ताइत ि ि ल हुाँ। ि म सभ उपास के ने ि ि ी आ भोि ेसाँ वकछु-ने-वकछु \nव्यस्तता ििबे कएल।टीसनसाँ िोलीडे िोम पहुाँचलाक बादो  कोठिी \nभेटबामे बड़ी काल लामग गेल।फ े ि िमसभ कोठिीमे सामानसभ \nि खल हुाँ। कनीकाल  वव श्राम  के ल हुाँ आ बब ना वकछु खेने-पीने मंहदि \nलेल बबदा भए गेलहुाँ। आब वापसीमे बहुत िावक गेल ििी। कतहु \nजएबाक मोन नहि छल।तिावप,जखन टैक्सी तुलसी मानस मंहदि \nलग पहुाँचल ताँ मोन भेल जे देझखए ली। तुलसी मानस मंहदि ओएि \nस्थान थिक जाहिठाम तुलसीदास अपन िामायर्क िचना क े ने \nछलाि। बादमे सन् १९६४मे बंगालक  िाविाक ठाक ु िदास सुिेका  70 || ववदेि  ४३३ \nपरिवाि द्वािा एहिठाम मंहदि बनाओल गेल। मंहदिक देबालपि संपूर्ण \nतुलसी िामायर् लचत्र सहित उक े िल गेल अमछ। एतए एकटा \nसंग्रि ाल य सेि ो अमछ जाहि म े अनेक व हु म ूल्य पाण्ड ुलल वप आ \nकलाक ृ थत िाखल गेल अमछ।िमसभ एहि मंहदिमे दशणनक बाद \nचारू कात घ ुम ल हुाँ।  वकछु काल  वव श्राम क ब ाद व ापसी यात्राक लेल \nटैक्सीमे बैलस गेलहुाँ। कनीक े  आगू वािार्सीक प्रलसि दगाणक ुं ड मंहदि \nआएल,मुदा िमसभ ततेक िावक गेल ििी जे एहिठाम कोनो आन \nहदन दशणन किबाक ववचाि कएल। लगभग आधा घंटाक बाद \nिाकल -झमािल िमसभ िोलीडे िोम स्थस्थत अपन डेिापि पहुाँलच \nगेलहुाँ।माधवजी पहिने उतरि गेल ििथि। टैक्सीबलाक ेाँ  कान्ति फ े ि \nभोिे नओ बजे अएबाक आग्रि कए िमसभ ववश्राम लेल अपन \nकोठिीमे चलल गेलहुाँ।  \nिोलीडे िोमक अपन कोठिीमे पहुाँलच िम मोबाइल फोन \nचाजण किए चािलहुाँ,मुदा चाजणि प्वाइंटमे जएबे नहि किैक। ओतहिसाँ \nटीभीक सेिो चलेबाक छल। ओिो नहि चलैत छल। अगल -बगलक \nक ै कटा प्वाइंटसभमे इएि समस्या छल।आझखि िम फोन कए \nओहिठामक क े यिटेकि पाण्डेयजीक ेाँ  बजेललअमन। ओ किलाि जे ई \nसमस्या सौंसे मकानमे छैक। ओ बबजलीक प्लगमे पेन घुसा \nदेलझखन, तकि बाद ओहिमे मोबाइलक चाजणि लगा देलथि। एिी \nतिीकासाँ टीभी सेिो चलल गेल। िमसभ जखन बादमे भीआइपी \nकोठिीमे गेलहुाँ तखनहु ई समस्या ििबे कएल । वािार्सीक िोलीडे \nिोम नबे बनल अमछ। ताहिमे एिन हदक्कथत नहि िोएबाक चा िैत \nछल। मुदा ई समस्या ओतए अमछ। अफसोचक बात ई अमछ जे \nएहि समस्यापि ओतुका व्यवस्थापक लोकमनक ध्यान वकएक नहि \nजाइत छमन।ओना ई िोलीडेिोम बहुत नीक अमछ आ एहिठाम बहुत  विदेह ४३३|| 71 \nमोसवकलसाँ कोठिी भेटैत छैक। तेाँ िमिा जखने कोठिीक आिक्षर् \nभए गेल ताँ िम तुिंत ओिी हिसाबसाँ िेलक वटकट बनबा लेने ििी। \nिमसभ क ु ल पााँचहदन ओहिठाम ििलहुाँ।भोजन,जलखै आ चािक  \nकम दाममे नीक व्यवस्था छल।संयोगसाँ एकटा बहुत नीक \nटैक्सीबला लोक भेवट गेल छल जाहिसाँ िमिा लोकमनक वािार् सी \nभ्रमर् किबामे बहुत आिाम ििल।  \nिोलीडे िोम वािार्सी टीसनसाँ लगभग नओ कीलोमीटिपि \nअवस्थस्थत अमछ। ओहिठामसाँ प्रेमचंदक गाम,लमिी सटले अमछ।मुदा \nसििक प्रमुख मंहदिसभ ओहिठामसाँ फटकी पड़ैत अमछ। \nिोलीडेिोमक परिसि बेस पैघ अमछ।ओकि एकहदस ववग्रभन्न प्रकािक \nसिकािी कमणचािी,अमधकािी लोकमनक लेल आवास बनल \nअमछ।बीचमे एक टा छोटसन मंहदिो अमछ जाहिमे स्थानीय लोकसभ \nपूजा-पाठ किैत छथि।िोलीडेिोमक सामनेमे  बड़ीटा मैदान अमछ \nजकि चारूकात  घुमनाइ मोसवकल छल।बहुत िास लोकसभ \nप्रातःभ्रमर् किैत देखा जाइत छलाि।ओना िोलीडेिोममे ठििल यात्री \nलोकमन भीतिेमे चक्कि लगबैत देखेलाि।िमहूाँ बेसी काल सएि \nकिी ,कािर् बािि बहुत िास क ु क ु िसभ घुमैत ििैत छल । \nिोलीडेिोमक चारूकात खाली जगिमे अनेक प्रकािक बृक्षसभ \nिोपल गेल अमछ।क े कटा रुद्राक्षक गाछ सेिो िोपल देखाएल।गाछक \nजहड़ लग बृक्षािोपन क े मनिाि व्यमक्तक नाम ललखल छल।  \nवािार्सीमे आइ िमिा लोकमनक दोसि हदन छल। मनयत \nसमयपि ठीक नओ बजे िमसभ तैयाि भए गेल ििी।तखनहि \nटैक्सीबला आबब गेल।िमसभ आइ बाबा ववश्वनािक दशणन \nकिब।माधवजी बीचमे कतहु भेवट जेताि।ओ अपन ठेकान नीकसाँ \nटैक्सीबलाक ेाँ  बता देने ििथिन। किीब दस ममनट चललाक बाद  72 || ववदेि  ४३३ \nओ स्थान आबब गेल। िम फटकीए साँ माधवजीक ेाँ  कातमे ठाढ भेल \nदेझख लेललअमन। टैक्सीबलाक ेाँ  सेिो  कनीको पिेसानी नहि भेलैक। \nओ टैक्सी कात लगा कए ठाढ क े लक आ माधवजी आगूमे बैलस \nगेलाि।िस्तामे क ै कटा प्रमुख स्थानसभ अबैत छल। तकि जनतब \nमाधवजी दैत ििलथि। दस ममनट आि चललाक बाद िम सभ अपन \nगंतव्यपि पहुाँलच गेल छलहुाँ। मंहदिसाँ फटकीए टैक्सी िोवक देल \nगेल।तकि बाद िमसभ एकटा एक्का ठीक क े लहुाँ। एक्का दू गोटेक \nसियोगसाँ चलैत छल।एकगोटे उपि बैसल छल आ दोसि बेि -क ु बेि \nओकि ा पाछूसाँ ठेल ैत छल । ऊपि  हदस चढान ि ि ैक। ब ीचम े पुलल स \nसेि ो ठाढ ि ि ए। ओकि ा म ाधव जी वकछु किलझखन तखनहि एक्का \nआगू बबढ सकल,अन्यिा ओ ओतहि िमिासभक ेाँ  उतारि दैत।एक्का \nसंगे दौहड़ ििल दोसि व्यमक्त बहुत कम बयसक छल। ओ िहि -िहि \nकए मधुि स्विमे एकटा गीत गबैत ििैत छल जे िमिा बहुत नीक \nलागल।गीतक अिण छल - \n“जखन टाकाक मित्व बेसी िेतैक तखन आि की \nिेतैक?भाए -भाएक खून कितैक।”  \nिम ओकि गीतक भाव बूझझ चवकत छलहुाँ ।ओ बच्चा बेि -\nबेि ओहि गीतक ेाँ  दोििबैत ििल। अंतमे,िम ओकिा बीस  टाका \nइनाम देललऐक।एहि बातसाँ ओ बहुत प्रसन्न भेल छल।  \n“शुवक्रया सािेब। फ े ि आएब।िमिा जरूि किब।िमि \nमोबाइल नंबि ललझख ललअ।”  \nआब मंहदि सामने देखा ििल छल। िमसभ एक्कासाँ उतरि \nगेलहुाँ। कनीक े  फटकी मंहदिक सेवाक े न्द्र छल। ओहिठाम िमसभ \nभीआइपी दशणन लेल वटकट कीनलहूाँ आ दनू गोटे पैिे -पैिे मंहदि \nहदस बबदा भेलहुाँ।माधवजीक ेाँ  संगे नहि जाए देलकमन,ने कोनो  विदेह ४३३|| 73 \nपंहडतजी संगे गेलाि।असलमे िमसभ यहद कनी आि टाका खचण \nकए जलाग्रभषेकक वटकट लेने िहितहुाँ तखन पंहडतोजी संगे \nचललतथि आ भीतिमे जा कए लशवललिंगपि जलाग्रभषको कए \nसवकतहुाँ। मुदा िमसभ एहि ववकल्पक बािेमे बादमे बूझझ सकलहुाँ \nजखन वक सूचनापट्टपि सभबात नीकसाँ ललखल ििैक। मुदा िम से \nनहि  पबढ सकलहुाँ आ माधवजी जे जे किैत ििलाि तेना -तेना किैत \nििलहुाँ।बादमे अफसोच िोअए जे अपनो माि वकएक ने लगओलहुाँ।  \nिमसभ लोकसभसाँ पुमछ-पुमछ मंहदिक भीति सिी जगिपि \nपहुाँलच गेलहुाँ।एहि परिसिमे मोबाइल िखबाक बहुत नीक ओरिआन \nअमछ। ओतहि िम अपन मोबाइल जमा किओलहुाँ।कनीक े  िवट कए \nपूजाक लेल प्रसाद लेलहुाँ आ दशणनक लेल भीआइपी लाइनमे लामग \nगेलहुाँ। बहुत जल्दीए िमसभ लशवललिंगक ठीक सामने पहुाँलच गे ल \nि ि ी। ओतए देब ाल क पाछू लशव लल िंग स्पष्ट देखा ि ि ल  छल थि । के ओ-\nक े ओ जलाग्रभषेक कए ििल छलाि।पंहडतजी हुनकासभक ेाँ  मंत्रोच्चाि \nकए पूजाक ववधान संपन्न किबा ििल छलाि।िमहूाँसभ बहुत नीकसाँ \nभगवान लशवक आिाधना क े लहुाँ आ आगू बबढ गेलहुाँ।  \nबाबा ववश्वनािक दशणनक बाद िमसभ कनीक े  आगू गेल \nछलहुाँ वक एकटा पंहडतजी िमिासभक ेाँ  घेरि लेलमन। तिि -तििसाँ \nबुझबैत ििलाि जे की की क े लासाँ िमिासभक पुण्य अलजित भए \nसक ै त अमछ। कनीक े  फटकी एकटा पंहडतजीसाँ सेिो भेंट \nकि ेल थि ।ओि ो वकछु दश्रक्षर् ा ल ेल थि । फे ि  ि म सभ साम नेम े  नन्दीक \nदशणन क े लहुाँ जकि ठीक सामनेमे ज्ञानवापी परिसि अमछ आ ओतहि \nकिााँदमन असली लशवललिंग भेटल छथि जाहिपि कानूनी वववाद \nचललए ििल अमछ।िमसभ पााँथतमे ज्ञानवापीक देबालपि बनल \nमूथतिक ेाँ  दशणन क े लहुाँ आ मोनमे अपाि क्षोभक संग वापस भए गेलहुाँ।  74 || ववदेि  ४३३ \nब ाि ि  पंहडतजी ठाढ छल ाि ।हु नको वकछु टाका देलल अमन,म ोब ाइल  \nछोड़ओलहुाँ आ तय मागणसाँ वापस बािि मनकलल गेलहुाँ। ओतएसाँ \nकनीकाल पैदल चलल िमसभ फ े ि सेवाक े न्द्रपि पहुाँलच गेल ििी। \nओहिठाम माधवजी ििबे किथि।टैक्सीबला सेिो कनीक े  फटकी \nआबब गेलथि।आब िमसभ आगू बबढ गेलहुाँ।  \nमंददर पहरसरक व्यवस्था \nमंहदि परिसिक सुिक्षा व्यवस्था बहुत चाक -चौबंद \nअमछ।जहिना लोक एहि दमनआमे खाली िाि अबैत अमछ आ \nओहिना चलल जाइत अमछ सएि िाल ओहि मंहदिक अमछ।मंहदिमे \nप्रवेशसुिक्षा व्यवस्थामे लागल क ै कटा लसपािीसभ बत्रपुंड क े ने \nदेखेलाि।ठाम -ठाम महिला पुललस सेिो लागल छलीि। मंहदि \nपरिसिमे  प्रव ेश कि ब ासाँ पूव ण सभ वकछु ब ाि ि े ि खब ा ल ेल  जाइत \nअमछ। एकटा समय छल  जे मंहदिमे जाएब मोसवकल िोइत छल \nकािर् चारूकात अबैध मनमाणर् भेल छल। अथतशय कहठन गलीसाँ \nलजलेबी जकााँ घुमम -घुमम बाबाक मंहदिमे लोक पहुाँचैत छल। आब \nजा कए देझखऔक।मंहदिक भीति आ बाििक संपूर्ण परिदृश्ये बदलल \nगेल अमछ।मंहदिक चारूकात पयाणप्त खाली स्थान अमछ।मंहदि \nपिसिमे लोकक ेाँ  अएबाक आ जएबाक लेल स्पष्ट व्यवस्था \nअमछ।गंगाक घाटसाँ सोझे मंहदि धरि बबना कोनो व्यवधानक ेाँ  लोक \nआबब -जा सक ै त छथि।गंगामे निाउ,गंगाजल ललअ आ आबब कए \nबाबापि चढाउ।  \nमाधवजीक संगे गलीक िस्तासाँ िमहूाँसभ गंगक कात धरि \nपहुाँलच गेल ििी।मुदा गंगाक पामन बहुत घोिल -घािल छल।ओहिमे \nस्नान किबाक माने छल घि पहुाँलच दोबािा स्नान किब जरूिी \nअन्यिा जेिो स्वच्छ ििी से खिाप भए जाएत।गंगाक पामन ििबे  विदेह ४३३|| 75 \nकिैक तेिने।तिावप,िमसभ घाटपि बहुत नीचााँ धरि \nगेलहुाँ।गंगामाताक ेाँ  प्रर्ाम क े लहुाँ आ वापस भए गेलहुाँ।गंगास्नान नहि \nकए सकलहुाँ।फ े ि ओिी गलीक बाटे माधवजी िमिासभक ेाँ  वापस \nसड़कपि अनलमन।बीचेमे एकटा लस्सीक दोकानपि िमसभ लस्सी \nपीबब फििि भेलहुाँ।मंहदिक लगीचे भंडािाक ओरिआन \nछलैक ।माधवजी ओकि आनन्द लेबए चािैत छलाि।मुदासभ ताहि \nलेल उत्साहित नहि ििी। पहिने घुमम ली तकि बाद देखल जेतैक -\nसे सोलच िमसभ टैक्सीसाँ सािनाि हदस बबढ गेलहुाँ। \nसारनाथ \nवािार्सीसाँ नओ वकलोमीटि उत्तिपूब कोनमे अवस्थस्थत \nसािनािमे भगवान बुि पहिल बेि अपन लशष्यसभक ेाँ  उपदेश देने \nििथि।लुन्तम्बनी,बोधगया,क ु शीनगिक आ सािनाि बुिक अनुयायी \nलोकमनक लेल बहुत पववत्र तीिण मानल जाइत अमछ। किीब \nआधाघंटाक बाद िमसभ सािनाि पहुाँचल ििी। टेक्सी बाििे द्वा रिक \nपास रूवक गेल। तकि बाद िमसभ पैिे -पैिे सािनािक प्रमुख \nस्थानसभ देखलहुाँ।शुरूऐमे िमिा सभक ेाँ  एकटा गाइड पछोि क े लमन। \nओ कमे बएसक े  ििथि आ हुनका ओहिठामक बािेमे कोनो ववशेष \nज्ञान नहि ििमन।तिावप,िमसभ हुनका उत्साहित किबाक उद्येश्यसाँ \nिाझख लेलहुाँ। िमिासभक ेाँ  ओ की बतबब तथि,उल्टे िमिीसभ हुनका \nसमय -सम यपि  वकछु-वकछु ब तब ैत ि ि ल हुाँ।ि म सभ ब ेि ा-बेिी \nसंग्रिालय , िाई मंहदि , थतब्बती मंहदि , देखलहुाँ। ओहि बच्चा गाइडक \nबहुत जोि ििैक जे िमसभ मनकटवती ििकिघाक दोकानपि \nचल ी।संभव तः ओकि ा वकछु कम ीशन भेवटतैक।आझखि  ि म सभ ओहि  \nदोकानपि गेबो क े लहुाँ,मुदा िमिासभक ेाँ  ओहिठाम कीनबाक योग्य \nवकछु पलसिंद नहि  भेल । ब ाि ि  मनकल ल ाक ब ाद ब च्चासभक ल ेल   76 || ववदेि  ४३३ \nजरू ि  वकछु खेल ौना कीनल हुाँ। तकि  ब ाद ि म सभ व ापसी यात्राम े \nप्रेमचंदक गाम लमिी हदस बबदा भए गेलहुाँ।  \n \n मिी \nिोड़बे कालमे िमसभ प्रेमचंदक गाम लमिीक ग्रामद्वारिमे \nप्रवेश कए ििल छलहुाँ। द्वारिक दनू कातमे बिदक   लचत्र बनल \nअमछ। गाममे कोनो तेिन ववशेषता नहि बुझाएल। आने गामसभ \nजकााँ कोठाक घिसभ। प्रेमचंदक पुस्तैनी घि लग पहुाँचलाक बाद \nिमसभ टेक्सीसाँ उतरि गेलहुाँ। दहिना हदस प्रे मचंदक नामपि \nबनल(मुंशी प्रेमचंद शोध एवं अध्ययन क े न्द्र-लमिी छल। बामा हदस \nप्रेमचंदक इनाि छल जे आब झााँवप देल गेल छल। प्रेमचंदक पुस्तैनी \nमकानक देबालक पलस्तिसभ झहड़ ििल छल। ओकिा आब \nसंग्रिालय बना देल गेल अमछ।ओहिमे प्रेमचंदसाँ जुड़ल अनेक \nप्रकािक वस्तुसभ िाखल गेल अ मछ। हु नकि  वकछु वकताब क \nपाण्ड ुलल वप सेि ो ि ाखल  ब ुझ ाएल ।वकछु पुि ान पबत्रका सेि ो ि ाखल  \nछल। ओहिठामसाँ कनीक े  फटकी सिकाि द्वािा नवमनममिथत भवन \nअमछ। सामनेमे  कायाणलय सेिो बनल अमछ जे ओहि हदन बंद छल। \nआसपास घुमलाक बाद िमसभ प्रेमचंदक पुस्तैनी घिक सामने \nबनल बैसकीपि बैसलहुाँ , िोड़काल रुकलहुाँ,फोटो \nथघचओलहुाँ।लगपासमे क े ओ एिन नहि देखेलाि लजनकासाँ प्रेमचंदसाँ \nजुड़ल  कोनो ब ातपि  वकछु चचाण कए सवकतहुाँ।म ाधव जी वकछु-वकछु \nकिैत ििलाि।स्थानीय िोएबाक कािर् हुनका ओहिठामक बहुत \nवकछु ब ूझ ल  ि ि मन।आब  वकछु कि ब ाक नहि  छल । आझखि  ि म सभ \nओहिठामसाँ  बबदा भए गेलहुाँ।कनीक े  फटकी प्रेमचंदक पोखरि सेिो \nदेखाएल।पोखरि आब काजक नहि िहि गेल अमछ। एतेक पैघ  विदेह ४३३|| 77 \nसाहित्यकािक िृथतसाँ जुड़ल हुनकि पैतृक घि आ आसपासक \nवस्तुक स्थस्थथत देझख मोनमे बहुत दख भेल।िमसभ आब वापस अपन \nडेिा हदस बबढ गेलहुाँ।क ैं टीनमे फोन कए देललऐक जे िमसभ भोजन \nओतहि किब।माधवजी सेिो िमिासभक संगे ििथि।िमसभ भोजन \nक े लहुाँ आ ववश्राम लेल अपन कोठिी चलल गेलहुाँ।  \nदुगायकुंड म ंददर  \nआइ वािार्सीमे िमिसभक तेसि हदन छल।िमसभ सभसाँ \nपहिने प्रलसि दगाणक ुं ड मंहदि गेलहुाँ। असलमे पहिने हदन वापसी \nयात्रामे िमसभ एहि मंहदिक लगे साँ गेल ििी।मुदा ओहिठाम पहुाँचैत \nकाल धरि बहुत िावक गेल ििी।सािस नहि भेल जे टेक्सीसाँ \nउतिी।आइ सभसाँ एहिने िमसभ एतहि पहुाँचलहुाँ।ववलंबसाँ अएबाक \nलेल मातासाँ माफी मंगलहुाँ। बहुत पववत्र स्थान अमछ दगाणक ुं ड \nमंहदि।एकि स्थापना   अठाििम शताब्दीमे बंगालक मििानी भवानी \nकिओने छलीि। किल जाइत अमछ जे एहिठाम मााँ दगाण स्वयं प्रकट \nभेल ििथि। दगाण मन्हन्दिमे बाबा भैिवनाि , लक्ष्मीजी, सिस्वतीजी , \nिनुमानजी आ माता कालीक मन्हन्दिो सेिो अमछ।मंहदिक सामने \nएकटा बहुत पैघ पोखरि अमछ। पहिने ई क ुं ड गंगासाँ जुड़ल छल। \nपोखरिक पामन बहुत मनमणल देखाएल।मंहदिमे भगवतीक दशणन \nक े लाक बाद आसपास घुमलहुाँ,कनी काल मंहदि परिसिमे बैसलहुाँ \nआ काशीनिेशक पैतृक मिल देखबाक लेल बबदा भए गेलहुाँ।  \n \n \n \nकािीनरेिक पैतृक मि (रामनगरक दक ा)  \nस्थानीय लोकमे एिन मान्यता अमछ जे काशीक तीनटा  78 || ववदेि  ४३३ \nिाजा छथि। पहिल बाबा ववश्वनाि,दोसि काशी निेश आ तेसि डोम \nिाजा।काशी िाज घिानाक ेाँ  काशी एस्टेटक नामसाँ जानल जाइत \nअमछ। सन् १७०० ई०मे स्वगीय मंसािाम एकि स्थापना \nक े लमन।तखनसाँ सन् १९४७ धरि ई पिंपिा चलैत ििल। सन् १९४७मे \nस्वतंत्रताक बाद काशी निेशक ेाँ  मिािाजा ववभूथत नािायर् लशिंि \nललखवाक अनुमथत देल गेल छल।सन् २००० ई० मे हुनकि मृत्युक \nबाद हुनकि पुत्र श्री अनि नािायर् लसिंि क ुाँ विक नामसाँ जानल \nछथि। संप्रथत ओएि ओहिठामक उत्तिामधकािी छथि। ओहिठामक \nिाजपरिवािक स्थानीय जनतामे बहुत धाख छल।मुदा पारिवारिक \nकलिक कािर् आब स्थस्थथत बहुत बदलल  गेल अमछ।  \nिमसभ जखन िामनगि वकलाक मुख्यद्वारिपि पहुाँचलहुाँ \nतखन ओकि मिर्म्थतक काज चलल ििल छल। मुदा भीति जएबाक \nअनुमथत छल। अस्तु,िमसभ वटकट लए वकलामे प्रवेश क े लहुाँ। \nमिलक अमधकांश भागमे िाज परिवािक पुिान वस्तुसभ प्रदशणनीक \nलेल िाखल अमछ। तिि -तििक पुिान मोटि,िथियाि,वतणन,िाज -\nपरि वािक सदस्य लोकमन द्वािा प्रयोग कएल गेल गृिस्थीक अन्य \nवस्तुसभ देखबामे आएल। ऊपिका मिलमे सेिो िोड़ बहुत  िाज -\nपरिवािक िृथतशेष भेटल। मुदा कनीक े  आगू गेलाक बाद िस्ता बंद \nछल।िमसभ सीढीसाँ नीचााँ उतरि गेलहुाँ। समयो आब समाप्त भए \nििल छल। सुिक्षाप्रििीसभ सीटी बजा -बजा कए लोकसभक ेाँ  वापस \nजएबाक आग्रि कए ििल छल।िमहूाँसभ जल्दी -जल्दी वकछु फोटो \nथघचओलहुाँ आ वापसी यात्राक लेल मुख्याद्वारिसाँ बािि मनकलल \nगेलहुाँ। बािि समोसा,चाटक क ै कटा दोकान छल। मुदा िमसभ \nवािार्सीक प्रलसि चाटक दोकान दीना चार् भण्डारपि चाट \nखएबाक लेल आगू बबढ गेलहुाँ। बहुत काल चललाक बाद ओहि  विदेह ४३३|| 79 \nचाटक दोकानपि पहुाँचबो क े लहुाँ,मुदा ओ बंद छल। तकि बाद \nिमसभ काशी चाट भंडाि ( जे बहुत प्रलसि अमछ) हदस बबदा भए \nगेलहुाँ।सााँझक समय  छल। िस्तामे भीड़ लामग ििल छल। \nटैक्सीबला चाहिओ कए बहुत तेजसाँ टैक्सी नहि चला सक ै त छल। \nआझखि जेना -तेना िमसभ ओहि चाटक दोकानपि पहुाँलचए गे लहुाँ। \nजल्दीसाँ िमसभ चाटक दोकानपि  अपन पलसिंदक चाटक आदेश \nदेललऐक। िोड़बे कालमे गिमा -गिम चाट आबब गेल। ओ सचमुचक ेाँ  \nबहुत स्वाहदष्ट छल।चाटक बाद गिमा -गिम गुलाब जामुन सेिो \nचललैक।िमसभ तकि बाद ओहिठामसाँ मनकललए ििल छलहुाँ वक \nबाििमे क ु ल्फी देखाएल।सभगोटे क ु ल्फीक आनन्द सेिो लेलहुाँ \n।िस्तामे िमसभश्रीिाम पान दोकानपि मीठका पान खेलहुाँ।पान वक \nओ ताँ एक प्रकािक मधुिे छल।आब िमसभ बहुत आश्वस्त \nछल हुाँ।ि ाथतम े वकछु खएब ाक स्थस्थथतम े नहि  ि ि ी, तेाँ फोनपि  कें टीनम े \nभोजन नहि बनेबाक लेल कहि देललऐक। आधा घंटाक बाद िमसभ \nिोलीडे िोम पहुाँलच गेलहुाँ। \nवाराणसीमे  चाहरम ददन  \nआइ वािार्सीमे िमि सभक चारिम हदन छल। मोटामोटी \nजे स्थानसभ देझख सकै त छल हुाँ,से देखल हुाँ।वकछु स्थान गंगाम े \nबाबढक कािर् नहि देखल जा सकल। कतहु -कतहु बहुत पैदल \nचलबाक ििैत।ताहू ठाम नहि जा सकलहुाँ। मुदा आइ की \nकिब?टैक्सी आबब चुकल छल।माधवजी सेिो िमिासभक प्रतीक्षा \nकए ििल छ लाि।आझखि बबदा भेलहुाँ।सभसाँ पहिने लगीचेमे स्थस्थत \nििगिघा म्युलजयम पहुाँचलहुाँ। ओहिठाम िमि श्रीमतीजी पलसिंदक \nसािीसभ कीनलमन। ओतए क ै कटा दोकानमे िस्तमनममित \nसामानसभ ववक्रय लेल उपलब्ध छल। से सभ देखैत सुनैत िम  80 || ववदेि  ४३३ \nसभ घंटा भरिक बाद ओहिठामसाँ मनकलल कबीि पंिक मुख्यालय \nपहुाँचलहुाँ। ओहिठाम जएबाक लेल बहुत काल पैिे चलए \nपड़ल।िस्तामे गाय -मिीषसभक गोबि भिल छल।आझखि िमसभ \nकबीिस्थानमे प्रवेश क े लहुाँ। ओहिठाम कबीिदाससाँ जुड़ल बहुत िास \nवस्तुसभ िाखल देखाएल। अनेक स्तंभसभपि कबीिदासक \nउपदेशसभ ललखल देखाएल।सामनेमे एकटा मिंिजी बैसल छलाि। \nओहिठाम गेलाक बाद एकटा महिला िमिासभक स्वागत क े लमन \nआ ओतए भीतिमे बैसबाक आग्रि क े लमन।मुदा िमिा ओहिठाम \nवकछु आकषणक नहि  ब ुझ ाएल ।ओहि ठाम  सफाइक अभाव  छल ।संगे \nबाििसाँ गोबिक गंध आबब ििल छल।िमसभ जल्दीए उबब \nगेलहुाँ।आझखि िोड़ेकाल ए मिि -ओमिि घुमलाक बाद िमसभ बािि \nमनकलल गेलहुाँ। \nभारतमाता मंददर  \nबाबू लशव प्रसाद गुप्ता द्वािा सन् १९१८साँ १९२४क बीच सात वषणमे \nमनममित  भाितमाता मंहदिक उद्घाटन मिात्मा गांधी द्वािा पन्द्रि \nअकटूब ि  सन् १९३६ कए  कएल गेल छल। ई वनािस िेलवे \nटीसनसाँ डेढ वकलोमीटि आ काशी ववश्वनाि मंहदिसाँ छओ \nवकलोमीटि दूिीपि अवस्थस्थत अमछ।भाित माता मंहदिमे कोनो देवी -\nदेवताक नहि, अवपतु अखंड भाितमाताक लचत्र बनाओल गेल अमछ। \nएहिसाँ भाितक लोकक ेाँ  देश प्रेम आ िाष्ट्रीय एकताक प्रेिर्ा भेटैत \nअमछ। िमसभ एहि मंहदिमे पहुाँलच बहुत आनन्हन्दत भेलहुाँ। क ै क बेि \nचारू कात घुमलहुाँ।  \nश्री शिवाय भोजना य \nसााँझमे डेिा लौटबासाँ पहिने िमसभ श्री लशवाय भोजनालय \nपहुाँचलहुाँ। ओहिठाम भोजन किबाक योजना कए हदनसाँ बमन ििल  विदेह ४३३|| 81 \nछल। िमसभ आइ तय क े ने ििी जे वापसीमे ओतहि भोजन किबाक \nअमछ।तेाँ क ें टीनमे  पहिनेसाँ मना कए देने िहिऐक। िमसभ श्रीलशवा \nभोजनालयमे जखन गेलहुाँ ताँ ओ खालीए छल। असलमे िमसभ \nभोजनक सम यसाँ वकछु पहि ने पहुाँलच गेल  ि ि ी। ति ावप,ि म ि ासभकेाँ \nनीकसाँ स्वागत कएल गेल। देशक ववग्रभन्न भागक प्रलस ि \nभोजनसभक ेाँ  समायोलजत किैत ओहिठामक िािी भोजन बहुत \nप्रलसि अमछ। अस्तु,िमसभ तीनूगोटे  ओहि भोजनक आनन्द लेलहुाँ। \nबेिा -बेिी अलग -अलग प्रकािक भोजनसभ पिसल जाइत छल।जे \nखाइ,जतेक खाइ। िमसभ कतेक खइतहुाँ?यिासाध्य भोजन क े लाक \nबाद िमसभ डेिा लेल बबदा भए गेलहुाँ।  \nवापसी यात्रा \nआइ िमि सभक वािार्सी यात्राक पााँचम हदन अमछ।आइ \nवकछु नहि  कि ब ाक अमछ।ि म ि ासभ आजुक हदन वव श्राम क ल ेल  \nिखने छी।िमिासभक ेाँ  िोलीडे िोममे घिो बदलबाक अमछ।एक हदनक \nलेल िमसभ भीआइपी कोठिीमे जा ििल छी ,कािर् दोसि कोठिी \nउपलब्ध नहि छल। िमिासभ लग बहुत कम सामान अमछ। कम साँ \nकम सामान लए यात्रापि जएबाक चािी।िमसभ सएि प्रयास क े ने \nि ि ी। ति ावप दूटा ब ाकस आि  वकछु साम ानसभ ि ि ब े कि ए।ब ेि ा ब ेि ी \nओकिा िमसभ उठा -उठा कए नवका कोठिीमे लए गेलहुाँ।िमसभ \nनवका कोठिीमे पहुाँलच बेस खुस ििी। बड़ीटा िाल,बेडरूम सेिो \nपैघ।संगमे आि तििक सुववधासभ। आब की?िोड़े काल एसी खोलल  \nकए आि ाम  के ल हुाँ।अचानक ध्यान  आएल  जे दााँत ताँ छुवटए गेल । \nआहि िे बा !आब की किी?दााँत कतए िहि गेल?िमिा बेचेन देझख \nओ किलथि - \n“वकएक पिेसान छी? अिााँ कोन दााँत लगबबते छी जे नहि  82 || ववदेि  ४३३ \nििलासाँ बेचेन छी। यहद जरूिी बुझाएत ताँ फ े ि बना लेब।”  \nिम की बलजतहुाँ?चुप िहि गेलहुाँ। तकि बाद मोन भेल जे \nकनी पुिना कोठिीमे जा कए देझखऐक।पुिना कोठिी एक तल नीचााँ \nछल। ओहिठाम कनीक े  पहिने सफाइबलासभ काज क े ने छल। \nतिावप,सौंसे तकलहुाँ।कतहु दााँत नहि देखाएल।ओ एकटा छोटसन \nहडब्बीमे िाखल ििैत छल। एमिि -ओमिि सौंसे बौअएलहुाँ। \nआझखि ,वापस नवका कोठिीमे आबब गेलहुाँ।टीभी देखबाक प्रयास \nक े लहुाँ।मुदा मोन नहि लामग ििल छल। फ े ि नीचााँ गेलहुाँ। पुिना \nकोठिीक बगलमे क ू ड़ादान िाखल छलैक।भेल जे देझखऐक।की पता \nएतहि दााँत िाझख देल गेल िोअए?किबी छैक – \n“मिता क्या निीं किता।”  \nओहि क ू ड़ादानमे िाि देलहुाँ।ऊपिसाँ कनीक े  िटओलाक बाद \nओ हडब्बी भेवट गेल। ओकि भीतिमे हडब्बीमे पामन आ पामनमे िमि \nदााँतसभ ओहिना देखा ििल छल। िम तुिंत ओहि हडब्बीक ेाँ  बािि \nक े लहुाँ। ओकिा नीकसाँ अनेक बेि साबुनसाँ साफ क े लहुाँ।फ े ि हडब्बी \nखोललहुाँ।पामन ििा देललऐक आ दााँतक ेाँ  वािंबाि साफ क े लहुाँ।आब \nदााँत ठीक बुझाएल। ओकिा लेने ववजयी मुद्रामे कोठिी वापस \nपहुाँचलहुाँ।िमिा प्रसन्न देझख ओ बुझझ गेलथि।  \n“भेवट गेल की?”  \nजबाबमे िम िाँलस देललअमन।  \nबेस कीमती दााँत भेवट गेलासाँ िमसभ बहुत आश्वस्त \nि ि ी।आइ वकछु कि ब ोक नहि  ि ि ए।कतहु  जएब ोक नहि  \nििए।ओतेकटा भीआइपी कोठिीमे दू गोटे ।हदन -भरिक ववश्रामक \nब ाद ि म सभ कि ुका यात्राक ओरि आनम े ल ामग गेल हुाँ।ि म ि ासभकेाँ \nवापसीमे वविंध्याचल भगवतीक ेाँ  दशणन किैत प्रयागिाज जएबाक छल।  विदेह ४३३|| 83 \nअस्तु,िमसभ ओिी टैक्सीबलाक ेाँ  ठीक क े लहुाँ।ओ िमिासभक ेाँ  कान्ति  \nभोिे सात बजे प्रयागिाज लए जेताि।िमसभ  तािी हिसाबसाँ तैयािी \nक े लहुाँ।भोिे सात बजे टैक्सी आबब गेल छल।िोललडेिोमसाँ कान्तिए \nफािकती भेवट गेल छल। िमसभ अपन सामानसभ टैक्सीमे िखलहुाँ \n,कोठिीक क ुं जी स्वागतीक ेाँ  दए देललऐक आ टैक्सीमे आगूक यात्राक \nलेल बैलस गेलहुाँ।  \nकनीकालक बाद एकटा नीक ढाबापि िमसभ चाि \nपीलहुाँ।चािक चुस्कीक संग िमसभ अपन वािार्सी यात्राक ििर् \nकिैत ििलहुाँ।  \n“क े िन ििल अपनसभक ई यात्रा?”  \n“अि ुत। ब हु त आनन्ददायी।” \n“वािार्सीमे  की सभसाँ नीक लागल?”  \n“ओना ताँ बहुत िास नीक -नीक स्थानसभ देखलहुाँ,मुदा \nबाबा ववश्वनािमंहदिक व्यवस्था बहुत प्रशंसनीय छल। बाबाक दशणन \nबहुत बबढआाँसाँ भए सकल।” \nआब चाि खतम छल।िमसभ फ े ि टैक्सीमे बैलस गेलहुाँ , \nबब दा भए गेल हुाँ ,,,।ब हु त वकछु देखल हुाँ,ब हु त वकछु नहि ओ देझख \nसकलहुाँ।मुदा िमिसभक मोनपि क ु लममला कए एहि यात्राक बड़ \nनीक प्रभाव पड़ल।िमसभ बादोमे एहि यात्राक प्रसंगसभपि क ै क \nहदन धरि आपसमे चचाण किैत ििलहुाँ।  \n  84 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 85 \n 86 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 87 \n 88 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 89 \n 90 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 91 \n 92 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 93 \n 94 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 95 \n 96 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 97 \n 98 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 99 \n 100 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 101 \n 102 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 103 \n 104 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 105 \n 106 || ववदेि  ४३३ \n विदेह ४३३|| 107 \n 108 || ववदेि  ४३३ \n \nरबीन्द्र नारायण ममश्र [१८।१२।२०२५] \n ेखक पहरचयः  \nनाम : िबीन्द्र नािायर् ममश्र  \nवपताक नाम : स्वगीय सूयण नािायर् ममश्र  \nमाताक नाम : स्वगीया दयाकाशी देवी  \nजन्म थतथिः२ जनबिी १९५४(प्रमार् पत्र)  \n               २४ अगस्त १९५२(जन्मपत्र)  \n विदेह ४३३|| 109 \nपैतृक ग्राम : अड़ेि डीि  \nमातृक : लसस्ट्घघआ ड्योढी \nवृथत : भाित सिकािक उप सलचव (सेवामनवृत्त )/ \nस्पेशल मेिोपोललटन मलजरिेट , हदल्ली(सेवामनवृत्त)  \nलशक्षा : चन्द्रधािी ममथिला मिाववद्यालयसाँ बी.एस -सी. भौथतक \nववज्ञानमे प्रथतष्ठा : हदल्ली ववश्वववद्यालयसाँ ववमध स्नातक \nश्री िबीन्द्र नािायर् ममश्रक प्रकालशत क ृ थत :मैथिलीमे: - \nप्रकाशन वषण:2017 \n१. ‘भोिसाँ सााँझ धरि’ (आत्म किा),    २. ‘प्रसंगवश’ (मनवंध) , \n३. ‘स्वगण एतहि अमछ’ (यात्रा प्रसंग),  \nप्रकाशन वषण:2018 \n ४. ‘फसाद’ (किा संग्रि) ५.  `नमस्तस्यै’ (उपन्यास) ६. ववववध \nप्रसंग (मनवंध )  ७.मििाज(उपन्यास) ८.लजकोटि(उपन्यास)  \nप्रकाशन वषण:2019 \n ९.सीमाक ओहि  पाि(उपन्यास)१०.समाधान(मनवंध संग्रि) \n११.मातृभूमम(उपन्यास)  १२.स्वप्नलोक(उपन्यास)  \nप्रकाशन वषण:2020 \n१३.शंखनाद(उपन्यास) १४.इएि थिक जीवन(संििर्)  \n१५.ढिैत देबाल(उपन्यास) १६.पािेय(संििर्)  \nप्रकाशन वषण:2021 \n१७.िम आबब ििल छी(उपन्यास) १८.प्रलयक पिात(उपन्यास)  \nप्रकाशन वषण:2022 \n१९.बीथत गेल समय(उपन्यास) २०.प्रथतबबम्ब(उपन्यास)२१.बदलल \nि ि ल  अमछ सभवकछु(उपन्यास)22. िाष्ट्र मंहदि(उपन्यास) २३. \nसंयोग(किा संग्रि) २४.    नालच ििल छलल वसुधा   ( उपन्यास)   110 || ववदेि  ४३३ \nप्रकाशन वषणः2023 \n२५.दीप जिैत ििए(उपन्यास)        २६.ठेिा पिक मौलायल \nगाछ(उपन्यास) २७.पटाक्षेप(उपन्यास) \n प्रकाशन वषणः2024 \n २८ मावट बजा ििल अमछ(यात्रा प्रसंग) २९ जयतु \nजानकी(उपन्यास)  \n३० यज्ञसेनी(उपन्यास)  \nप्रकाशन वषणः2025 \n३१.किा अखन बााँकी अमछ(संििर्) ३२ .  गाछ बजैत छैक(किा \nसंग्रि) ३३ .सूयणपुत्र(उपन्यास)  \nIn English: - \nYear of publication:2018 \n1. The Lost House (Collection of short stories) \n2. Life is an art \n3.The Ganges Whispers (English translation of my \nMaithili Novel,Ham Aabi Rahal Chhee (िम आबब ििल छी)  \nहिन्दी में  – \nप्रकाशन वषण:2019 \n१.न्याय की गुिाि  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n  विदेह ४३३|| 111 \nपद्य \n३.१.िाम शंकि झा\"मैथिल\" - नदी \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  112 || ववदेि  ४३३ \n३.१.िाम शंकि झा\"मैथिल\" - नदी \n \nराम िंकर झा\"मैतथ \" \nनदी  \n \n \nई नदी जें वपयासल  \n \nिहि गेल  \n \nनहििं जामन कतेको \n \nविख साँ \n \nआ वक िजािों विख साँ  \n \nलोक वेद सअि समांग  \n \nगाछी वृक्षी \nवकड़ा मकोड़ा वपलुआ  \n \nलचिंिाई चुनमुनी  \n विदेह ४३३|| 113 \n \nआ वक ई कहु  \n \nककि नहििं क ं ठ जूिेलक  \n \nई नदी जें....! \n \nकोअन खेत कोअन खारििान  \n \nनहििं पाटल  \n \nआ वक नहििं मनपाएल  \n \nचािे भीठाि आ वक धनिा  \n \nकतहु किीन लागल  \n \nकतहु दमकल  \n \nई नदी जें....! \n \nककि कोख नहििं भिलक  \n \nपुिनी पोखैि  \n  114 || ववदेि  ४३३ \nआ वक डबिी चअि चांचि  \n \nक े  नहििं नेिाएल  \n \nक े  नहििं सोनाएल \n \nएकि धाि मे  \n \nआ एकि वकछेि मे  \n \nपिि द पिि क े  किेआ  \n \nभरि भरि हदअन  \n \nििवाि चिवाि मगििि  \n \nसङ्ग बिद महििंस  \n \nई नदी जें....! \n \nसुिवकया पिअि सुिवकया  \n \nडुब की पअि  डुब की \n \nक े  नहििं चुभक ै त ििल   विदेह ४३३|| 115 \n \nमनसा मौउगी  \n \nआ वक नैना भुटका \n \nमछछीआइत बौआइत  \n \nआ वक घाम साँ \n \nतअि बति  \n \nक े  नहििं अपन नुआाँ \n \nआ वक धोती \n \nझखचलक  \n \nई नदी जें....! \n \nकट्ठा मे मअन सपे \n \nक े  किाअ \n \nतीन तीन मअन  \n  116 || ववदेि  ४३३ \nिामहििं जी िाम  \n \nजोखैत गाअमक  \n \nगाअम  \n \nभिळ बखािी  \n \nउमिल कोठी  \n \nएहि नदी क ें  सुन्नि \n \nपैईन साँ \n \nसगिों पाटल खेत  \n \nमनपाएळ खरििान  \n \nमुदा  \n \nई नदी जें... \n \nसब विख लबालब  \n \nभिैत चअि चांचि   विदेह ४३३|| 117 \n \nपोखैि मोईन डाबि  \n \nजाहि मे उमिळ  \n \nपुिैनक पाअत  \n \nगोिे गोि झखलल  \n \nकम ल क फू ल  \n \nकतौि लौढा मरुऐन  \n \nकतौि मनकालय सोन  \n \nसाँन माखन \n \nमुदा ई नदी जें...!  \n \nगाअमक गाअम  \n \nभोज जवाि  \n \nसब क ें  आगू चतिल  \n  118 || ववदेि  ४३३ \nपुिैनक पाअत  \n \nमुिन ववआि  \n \nचािे िोय उननायन  \n \nचािे िोय पाबैन  \n \nज्यों िरियि सोन  \n \nसाँन खेत \n \nसङ्गहििं भिल  \n \nबोझक बोझ खरियान  \n \nचौकल पुआिक टाअळ  \n \nमुदा ई नदी जें....!  \n \nदलान भिळ  \n \nमहििंस बिद गाय साँ  \n \nिाअन भिळ   विदेह ४३३|| 119 \n \nदग्ध साँ उमिल \n \nभिल बाल्टी डोळ  \n \nमटक ु रि कसतािा  \n \nछााँछ तौउला \n \nजोिअन दैत ममथिलानी  \n \nजन्मैत \n \nकठगि सोिनगि  \n \nदिी सङ्ग मठ्ठा \n \nमगििि जौउन  \n \nएकहििं आरि बैलस  \n \nकिैि कलौउ बेििठ  \n \nजलपान  \n  120 || ववदेि  ४३३ \nमुदा ई नदी जें...!  \n \nजति बढ हुलांस  \n \nगाबैत बटगबनी  \n \nसमदौन  \n \nसङ्गहििं मचान साँ \n \nमिाि  \n \nआएल बलान तअ  \n \nभिल दलान  \n \nमुदा स्वगण साँ पैघ \n \nई मधुमास संन  \n \nहदन िाथत  \n \nकति पायब कति  \n \nपायब   विदेह ४३३|| 121 \n \nई नदी जें वपयासल  \n \nिहि गेल..!!  \n \nिाम शंकि झा\"मैथिल\"  \n \nउघिा , दिभंगा l \n \n \n \nनदी : \n \n...... \n \nई नदी जें वपयासल  \n \nिहि गेल  \n \nनहििं जामन कतेको  \n \nविख साँ \n \nआ वक िजािों विख साँ  \n  122 || ववदेि  ४३३ \nलोक वेद सअि समांग  \n \nगाछी वृक्षी \n \nवकड़ा मकोड़ा वपलुआ  \n \nलचिंिाई चुनमुनी  \n \nआ वक ई कहु  \n \nककि नहििं क ं ठ जूिेलक  \n \nई नदी जें....! \n \nकोअन खेत कोअन खारििान  \n \nनहििं पाटल  \n \nआ वक नहििं मनपाएल  \n \nचािे भीठाि आ वक धनिा  \n \nकतहु किीन लागल  \n \nकतहु दमकल   विदेह ४३३|| 123 \n \nई नदी जें....! \n \nककि कोख नहििं भिलक  \n \nपुिनी पोखैि  \n \nआ वक डबिी चअि चांचि  \n \nक े  नहििं नेिाएल  \n \nक े  नहििं सोनाएल \n \nएकि धाि मे  \n \nआ एकि वकछेि मे  \n \nपिि द पिि क े  किेआ  \n \nभरि भरि हदअन  \n \nििवाि चिवाि मगििि  \n \nसङ्ग बिद महििंस  \n  124 || ववदेि  ४३३ \nई नदी जें....! \n \nसुिवकया पिअि सुिवकया  \n \nडुब की पअि  डुब की \n \nक े  नहििं चुभक ै त ििल  \n \nमनसा मौउगी  \n \nआ वक नैना भुटका \n \nमछछीआइत बौआइत  \n \nआ वक घाम साँ \n \nतअि बति  \n \nक े  नहििं अपन नुआाँ \n \nआ वक धोती \n \nझखचलक  \n \nई नदी जें....!  विदेह ४३३|| 125 \n \nकट्ठा मे मअन सपे \n \nक े  किाअ \n \nतीन तीन मअन  \n \nिामहििं जी िाम  \n \nजोखैत गाअमक  \n \nगाअम  \n \nभिळ बखािी  \n \nउमिल कोठी  \n \nएहि नदी क ें  सुन्नि \n \nपैईन साँ \n \nसगिों पाटल खेत  \n \nमनपाएळ खरििान  \n  126 || ववदेि  ४३३ \nमुदा  \n \nई नदी जें... \n \nसब विख लबालब  \n \nभिैत चअि चांचि  \n \nपोखैि मोईन डाबि  \n \nजाहि मे उमिळ  \n \nपुिैनक पाअत  \n \nगोिे गोि झखलल  \n \nकम ल क फू ल  \n \nकतौि लौढा मरुऐन  \n \nकतौि मनकालय सोन  \n \nसाँन माखन \n \nमुदा ई नदी जें...!   विदेह ४३३|| 127 \n \nगाअमक गाअम  \n \nभोज जवाि  \n \nसब क ें  आगू चतिल  \n \nपुिैनक पाअत  \n \nमुिन ववआि  \n \nचािे िोय उननायन  \n \nचािे िोय पाबैन  \n \nज्यों िरियि सोन  \n \nसाँन खेत \n \nसङ्गहििं भिल  \n \nबोझक बोझ खरियान  \n \nचौकल पुआिक टाअळ  \n  128 || ववदेि  ४३३ \nमुदा ई नदी जें....!  \n \nदलान भिळ  \n \nमहििंस बिद गाय साँ  \n \nिाअन भिळ  \n \nदग्ध साँ उमिल \n \nभिल बाल्टी डोळ  \n \nमटक ु रि कसतािा  \n \nछााँछ तौउला \n \nजोिअन दैत ममथिलानी  \n \nजन्मैत \n \nकठगि सोिनगि  \n \nदिी सङ्ग मठ्ठा \n \nमगििि जौउन   विदेह ४३३|| 129 \n \nएकहििं आरि बैलस  \n \nकिैि कलौउ बेििठ  \n \nजलपान  \n \nमुदा ई नदी जें...!  \n \nजति बढ हुलांस  \n \nगाबैत बटगबनी  \n \nसमदौन  \n \nसङ्गहििं मचान साँ \n \nमिाि  \n \nआएल बलान तअ  \n \nभिल दलान  \n \nमुदा स्वगण साँ पैघ \n  130 || ववदेि  ४३३ \nई मधुमास संन  \n \nहदन िाथत  \n \nकति पायब कति  \n \nपायब  \n \nई नदी जें वपयासल  \n \nिहि गेल..!!  \n \n-िाम शंकि झा\"मैथिल\" , उघिा , दिभंगा  \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पि पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३३|| 131 \nMaithili Literature in English Translation \n \n4.1.Desolate-Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  132 || ववदेि  ४३३ \n4.1.Desolate-Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n  \nDesolate  \nEvening had set in when Shyam Babu reached Gopal �s \n विदेह ४३३|| 133 \nhouse. Gopal himself was not at home; he had gone to \nthe market to buy medicine for his father. At the \ndoorway, wrapped in a quilt and lying on a wooden cot, \nwas Manmohan. Seeing him, Shyam Babu asked- \n�Uncle, where is Gopal?� \nAt the sound of his voice, Manmohan sat up slowly and \nreplied- \n�Ah, Shyam my boy! Come, come, take a seat on the \nchair. You�ve come after a long while. Gopal has gone \nto the market, he should be back any moment now.� \nHearing this, Shyam Babu sat down on the chair. \nInwardly he thought, since he had come here for an \nimportant matter, how could he leave without meeting \nGopal? And the work he carried with him was something \nthat had to be settled today itself. \nHe was still mulling over this when Gopal arrived, pedaling \nin on his bicycle. Spotting Shyam Babu seated there, \nGopal said- \n�Brother Shyam! Father�s health has taken a turn for \nthe worse these past seven or eight days. I had to fetch \nmedicines and show the report to the doctor, so I went \nto the market.� \nHe leaned his bicycle against the wall near the entrance, \nplaced the bag of medicines on the cot where Manmohan \nhad been lying, and then stepped quickly into the  134 || ववदेि  ४३३ \ncourtyard, calling out to his wife- \n�Make some tea.� \nReturning, he took a seat beside Shyam Babu on another \nchair, while Manmohan adjusted himself on the cot, \nresting against the wall. \nShyam Babu asked softly, \n�Gopal, how is uncle doing?� \nGopal replied- \n�Brother, it isn �t too good. The illness has left its \nmark.� \nShyam Babu said- \n�Surely his age must have crossed eighty by now?� \nAt the mention of his age, Manmohan himself spoke up- \n�My boy, I�ve already completed eighty-three years, and \nnow the eighty-fourth is running its course.� \nJust then, Aparajita, Gopal�s younger daughter, appeared \nat the doorway carrying three plates of refreshments. \nSeeing the plates in her hands, Gopal turned to Shyam \nBabu and said- \n�Brother, please eat a little first, drink some water. We \ncan talk afterward at leisure.� \nShyam Babu and Gopal had been friends since their days \nin the lower primary school. There was hardly a year �s \ndifference between them, only a few months in age. \nThough they came from different villages and different  विदेह ४३३|| 135 \ncastes, their bond was strong. Shyam Babu belonged to \nChampapur, while Gopal was from Kamalpur. Champapur \nand Kamalpur were adjoining villages. In truth, they were \nless than a mile apart, but because of the way the \nboundaries had been drawn, they fell under two separate \npanchayats. To outsiders, though, the two villages seemed \nlike one, so close were their ties. \n  \nThe three of them, Shyam Babu, Manmohan, and Gopal, \nwere still finishing their refreshments when Aparajita \nappeared again at the doorway, this time carrying three \ncups of tea on a tray. The men sipped their water and \nthen moved on to tea. After a couple of  gulps, Gopal \nsaid- \n�Brother, the time for the formal proposal must be \ndrawing near?� \nShyam Babu replied- �The day after tomorrow, we will \nhave the feast. That is why I came today to discuss \neverything.� \nGopal asked- �And how have you thought of arranging \nit?� \nShyam Babu answered with a weary smile- �Gopal, the \nsocial environment has become such, and is still \nbecoming worse, that people like us can barely breathe. \nYet, as long as we live, we have to remain within this  136 || ववदेि  ४३३ \nsame society.� \nFrom their conversation, Manmohan understood that the \nmatter at hand was Shyam Babu �s daughter �s \nmarriage, and the upcoming feast related to it. The \ndiscussion went on for a while, and then Manmohan \nbroke in gently- \n�My boy Shyam, you are an educated and thoughtful \nman, so what can I add? But let me tell you this much: \nall my life, for these eighty-odd years, I have heard from \npeople and seen with my own eyes that every age has \nhad all kinds of people. The best of men and the worst \nof men both have always existed. Even in the golden age \nof Satya Yuga there were thieves and scoundrels, and \ntoday we live in Kali Yuga, where such things come even \neasier. As for my own life, if God grants anyone a son, \nlet him grant a son like Gopal.� \nHearing these words, Shyam Babu lifted his eyes and \ngazed at Manmohan with deep feeling. \nWhen Shyam Babu kept looking at him intently, \nManmohan felt within himself that Shyam Babu wanted \nto hear more. He said- \n�My boy, we see it in our own villages and hear of it in \nothers too, how sons mistreat their fathers. But my own \nlife, the bond between father and son, has been such \nthat even now it feels like the rhythm of day and night  विदेह ४३३|| 137 \nin a single season, ever constant, unchanged by the \nharshness of time. Of course, when nature strikes, storms \nand disasters do bring a momentary disturbance. For a \nwhile the cycle of day and night seems shaken. Yet soon \nenough, the order returns to what it was before. That is \nhow it has been in my life.� \nBoth Shyam Babu and Gopal listened to Manmohan �s \nwords with full attention, their minds turning over what \nhe said. In the midst of this, Gopal stepped into the \ncourtyard, filled a brass lota with water, then fetched a \npill from the medicine bag and handed it to his father. \n�Babu, take this now, and lie down for a while,� he said \ngently. \nAfter giving his father the medicine, Gopal returned and \nsat again on the chair beside Shyam Babu. Shyam Babu \nsaid- �Gopal, the feast is fixed for the day after \ntomorrow. You must be there.� \nGopal did not answer at once. He sat in silence, though \nhis mind was restless with many thoughts. Until now, \nwhenever there had been a feast in the family, relatives \nand members of their own caste had always come and \ngone freely. Yet here was Shyam Babu, setting aside his \ntwenty-household kin and instead calling upon him. \nSeeing Gopal quiet, Shyam Babu spoke again- \n�Gopal, five men will go. Father and brother Sushil  138 || ववदेि  ४३३ \nbelong to the household, so they are certain. That makes \ntwo. You will be the third, I myself the fourth, and we \nwill take Budhan as the fifth.� \nAt this, Gopal asked hesitantly, \n�You mean you will not take anyone from your own kin, \nor your caste?� \nWithout pause, Shyam Babu answered- \n�No.� \nHearing this, Manmohan sat upright on the cot and said \nin surprise, \n�Shyam Babu, such a thought...?� \nSeeing Manmohan �s startled reaction, Shyam Babu �s \nheart flared like a smoldering fire, the kind that shows \nno flame on the surface yet burns deep and steady \nwithin. Hearing both his own half -spoken thoughts and \nhis father Manmohan �s words, Gopal too felt shaken. \nHe could not fathom why Shyam Babu had suddenly \ntaken such a grave decision. Still, Gopal said nothing, \nkeeping his lips sealed as though stitched shut. \nShyam Babu and Gopal were of the same age, classmates \nfrom school through college until their B.A. Shyam Babu, \nafter graduation, passed the competitive examinations \nand entered the Bihar Administrative Service, while \nGopal, left alone with his brothers, ch ose not to pursue \nemployment outside. He stayed back in the village,  विदेह ४३३|| 139 \ndevoted to farming and family life. From childhood, their \nways of thinking had run along the same channel, which \nstrengthened their bond and deepened their trust in one \nanother. \nYet Shyam Babu carried a hidden wound. He was not \nmerely displeased but inwardly pained by the character \nof his father, Ghanshyam Babu. In Champapur, there \nwere four men, Ghanshyam Babu, Puhup Lal, Devkant, \nand Singheshwar, known for their malicious ways. They \nthrived on spreading lies, stirring quarrels, and dragging \nneighbors into lawsuits. Their eyes were ever fixed on \nseizing others� property. Even in matters of kinship and \nfamily rituals, in marriages and alliances, they sowed \ndiscord with fabricated tales, creating needless conflict. \nWhat made it worse was that, in public, these four often \nposed as bitter rivals, standing against one another like \nsworn enemies. Yet behind the scenes, they would join \nhands and weave plots together. The result was endless \ndisputes in the community, fille d with abuse, quarrels, \nand violence. \nShyam Babu could never accept even an ounce of his \nfather�s wicked nature or his destructive role in society. \nTime and again, he had tried to dissuade Ghanshyam \nBabu, but nature is stubborn. Once it takes hold, it clings, \nsometimes for life, until death itself severs it. Because  140 || ववदेि  ४३३ \nof his father �s relentless malice, Shyam Babu had \nregarded him as a true enemy of society from the \nbeginning. For this reason, he had never placed the \nslightest trust in his father. \n  \nWhen Manmohan sat upright and fixed his gaze on him, \nShyam Babu said- \n�Uncle, the state of today �s government machinery is \nsomething you yourself have seen as well as I. How \ndeeply it has sunk into corruption. Here caste influence \ndominates, there communal pressure, elsewhere bribery \nand transactions, and again in another place the pull of \nregional interests. The entire system is entangled. Yet \nfrom childhood I had resolved never to wrong another \nand never to stain my character. That vow I have kept \nintact, and so long as I live, I will preserve it.� \nManmohan responded warmly- �Wonderful, my boy. For \nthis, you have my blessings.� \nShyam Babu went on, \n�Uncle, I am now arranging the marriage of my second \ndaughter. Not a single coin is being given in dowry, just \nas in the marriages of my two sons not a single coin \nwas taken in the name of dowry. What social customs \nare simple and natural, those I have always observed, and \nI will do so in this marriage too.�  विदेह ४३३|| 141 \nAt this point Gopal interjected- \n�Brother Shyam, why is it that you are setting aside \nyour relatives and community and asking me to go with \nyou for the feast?� \nShyam Babu replied- \n�Gopal, even now my heart cannot accept that in the \nend a father would act as mine has, led by his malicious \nnature. But you have been my companion all my life. If \nyou stand with me, then no matter what schemes my \nfather plots, not even the malice of God hi mself could \ntouch me.� \nGopal bowed his head slightly and said- \n�Brother, whatever command you give, I am ready to \nobey now and always in the future.� \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n   \n \n𑒀 \n \n ","size_mb":4.93,"has_text":true},"Videha 434.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 434.pdf","name":"Videha 434.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३४ \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथत क त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२६. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२६. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:434   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्। \nअनुक्रम \nविदेह ४३४ म अंक १५ जनिरी २०२६ (िर्ष १९ मास २१७ अंक \n४३४) \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.अंक ४३३ पर विप्पणी (पृष्ठ १-२) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साहहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं \nहुनक पहरिारक योगदान -२१ (पृष्ठ ४-११) \n२.२.हहतनाि झा-मैथिली साहहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक \nपहरिारक योगदान-१३ (पृष्ठ १२-२६) \n२.३.लालदेि कामत- अक्षय पात्रक े  रचनाकार (पृष्ठ २७-३३) \n  \n \n२.४.आचायष रामानंद मंडल- जननायक कप पषरी ठाकु र (पृष्ठ \n३४-३८) \n२.५.परमानन्द लाल कणष-सीख (पृष्ठ ३९-५१) \n२.६.मनोज झा मुक्ति- किा-नह क े श (पृष्ठ ५२-५७) \nपद्य \n३.१.जगदानन्द झा  मनु - बीसिा ह ाइकप  (पृष्ठ ५९-६८) \n३.२.रबीन्द्र नारायण छमश्र-थबसहर जाएब जरूरी िै (पृष्ठ ६९-\n७८) \n३.३.मुन्ना जी- अकविता- उघारू झांपलक ें ! (पृष्ठ ७९-८१) \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.Changing Thoughts, Diminishing Hope-Jagdish \nPrasad Mandal (Original Maithili Short Story) \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) [page \n83-94]   \n \n \n विदेह ४३४|| 1 \n१.१.अंक ४३३ पर टिप्पणी  \nप्रिय सम्पादकजी, \n \nसनातन धर्म पर श्री हितनाथ झा द्वारा लिखित -संकलित अिग -\nअिग िेिक क े  िेि पढ़िहुँ जाहि र्ें सनातन धर्म , तकर  वर्म-\nव्यवस्था क े  बीसवीं सदी क े  पूवामधम र्ें तत्कािीन िेिक स-उदािरर् \nसंक्षिप्त व्याख्या करए क े  ियत्न कएि गेि रिनन I कौतूििवश \nहितनाथ बाबू सुँ संक्षिप्त वाताम सेिो कएिहुँ I यद्यप्रप िर्र पीढ़ी क ें  \nसनातन क े  ने तुँ लशिा देि गेि अनि , ने कोनों शास्त्र पढ़ाओि \nगेि अनि आ नहििं ओ प्रवशाि प्रवषय-वास्तु क े  सर्ुलित ज्ञान अनि \nतथाप्रप एहि धर्म क े  ७२ वषम सुँ स्वयं आिरर् क रिि िी आ अपन \nसंपक म  र्ें िािों सनातनीं क ें  सेिो देिि आप्रव रिि िी I िर्र \nप्रविार अनि जे कलियुग क े  आधुननक पररपेि र्ें वर्म -व्यवस्था क े  \nसर्ीिा अत्यावश्यक अनि I जनसंख्याुँ प्रवस्फोट आ भारतीय \nसंप्रवधान द्वारा िदत्त आरिर् व्यवस्था र्ें योग्यता क े  भ रिि \nअविेिना र्ें जेकरा जे तरि क े  जीप्रवका भेट रिि अनि I एहि सुँ \nअनेकों ब्राह्मर् शूद्रकर्म व शूद्र आध्यात्मिक कायम क रिि अनि \nजाहि सुँ पुरातन कर्म पद्धतत तक म-रहित भ गेि अनि I इिो देिे र्ें \nआप्रव रिि अनि जे एकहि व्यनि वर्म -व्यवस्था क े  अन्यान्य कायम \nक रिि अनि I  अतएव सनातन आ ओहि र्ें वर्म -व्यवस्था क े  \nआधुननकीकरर् अननवायम भ गेि अनि I िर सनातनी क ें  धर्म क े  \nएक र्ूि िारूप प्रवद्यािय पाठ्यक्रर् र्ें अवश्य िोवए िािी I आजुक \nयुग र्ें बढ़ढ़ रिि कट्टरवाद र्ें र्ात्र सनातन एक एिन धर्म अनि \nजे सर्ावेशी अनि आ 'सवमदेवााः' क ें  र्ानैत िैक I सर्ग्र प्रवश्व र्ें  2 || प्रवदेि ४३४ \nधानर्िक वैर्नस्यता क ें   सर्ाप्त करए र्ें सनातनी र्ानलसकता क े  \nआवश्यकता अनि I   \n \nसप्रेम   \nडॉ वी. एन. झा  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३४|| 3 \nगद्य  \n२.१.कल्पना झा -मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं \nहुनक पहरवारक योगदान -२१ \n२.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक \nपहरवारक योगदान -१३ \n२.३.लालदेव कामत - अक्षय पात्रक े  रचनाकार  \n२.४.आचायय रामानंद मंडल - जननाय क  क प पयरी ठाक ु र \n२.५.परमानन्द लाल कणय -सीख \n२.६.मनोज झा मुक्ति - किा -नि क े श  \n \n \n \n  4 || प्रवदेि ४३४ \n२.१.कल्पना झा -मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास ' एवं \nहुनक पहरवारक योगदान -२१ \n \n \nकल्पना झा  \nआत्मकिा ललखबाक अपपणय इच्छा   \n\"अलिम योजना अछि आत्मकिा ललखबाक। अपन आत्मकिा \nललखब ; छनश्चित ललखब... घर -पहरवारक.. लोक सभक आिि \nकक दुरािि जे किल जाए , से ि छन... आब ईश्वरक  जे क ृ प ा!\" \nई पपज्य  'व्यास ' जीक मुखारटवन्द सँ छनकलल शब्द िछन। मुदा \nसे ई इच्छा अपपणे रहि गेलछन हुनकर। मामा , श्री सत्य ेन्द्र क ु मार \nझा (मोिन जी) सँ गप्प भेल एहि संदभय मे। तँ ओ किलछन , \n\"बाबप क ेँ  जखन -जखन कहिअछन , \"Autobiography ललखबाक \nचािी अिाँ क ेँ ।\" तखन हुनकर किब रिैत िलछन , \n विदेह ४३४|| 5 \n\"Autobiography बड़का लोक , मतलब मिान लोक सभ ललखैत \nिथि , िम तेिन टवलशष्ट लोक नहि। आत्मकिा ओ ने ललखैत \nअछि , जछनकर जीवन -यात्रा सँ लोक प्रेहरत भ ' सकथि। जेना \nनेल्सन मंडेला , मिात्मा गांधी , बराक ओबामा सन लोक \nललखलछन।\" मुदा भीतर इच्छा िलछन आत्मकिा ललखबाक , से \nबुझाइत िलछन पहरवारक लोक सभ क ेँ । जीवन तँ बहुत \nसंघर्यपपणय रिलछन  'व्यास ' जीक। हुनकर जीवन -यात्रा सँ बहुतो \nलोक प्रेहरत भ ' सक ै त िलए। ओना  Autobiography ललखबा मे \nसमस्या तँ िै। अपन उपलब्धिक चचाय स्वयं कहरतथि तँ लोक \n\"आत्ममुग्धता\" वा \"आत्मगौरव\"क अधीन बुझझ सक ै त िलछन।  \n\"आत्मकिा एकिा साहित्यत्यक टवधा अछि जाहि मे कोनो व्यक्ति \nअपन जीवनक उतार -चढाव, अपन सफलता -असफलताक \nलेखा -जोखा क ेँ  स्वयं पोिी रूप मे ललझख सावयजछनक करैत \nअछि\" से कतेक पाठक ई बात बुझझतछन , क े  जानए...। कतहु ने \nकतहु  'व्यास ' जीक मोन सशंककत िलछन प्रायः। आ तैँ मैथिली \nसाहित्य जगतक सुप्रलसद्ध व्यक्तित्व रहितहुँ ओ सिास नहि \nकएलछन आत्मकिा ललखबाक। जखन कक अपन टवचार आ \nअनुभव सँ लोक क ेँ  अवगत करबाओल जाए , से इच्छा बलवती \nिलछन हुनका भीतर। खैर , Autobiography नहि  biography तँ \nललखल जा सक ै त अछि। लोक  'व्यास ' जीक  जीवन-यात्रा सँ \nबहु त कक ि ु  सीझख सक ै त ि थि । सएि  सोक्तच ि म एहि  क ाज मे \nलगलहुँ अछि। कतेक -की ललझख सकलहुँ , से तँ प्रकाशनक \nउपरान्तहि स्पष्ट िोएत। लोकक प्रथतकिया सँ। अवतारी \nपुरुर्  'व्यास ' जीक जीवनी ललखैत , िम हुनकर टवराि  6 || प्रवदेि ४३४ \nव्यक्तित्वक क्तचत्रण करबाक िम मे कतेक सफल रिलहुँ , िमर \nललखल कतेक न्यायसंगत अछि , से तँ पोिीक प्रकाशनक \nउपरान्तहि स्पष्ट िोएत। प्रयास तँ पपरा रिल अछि , जे िमरा \nद्वारा एक्कहु िा शब्दक चयन एिन नहि हुअए , जे हुनकर मान -\nमदयन करैत सन प्रतीत िोइन पाठक क ेँ । यिािय क्तचत्रण करी एहि \nछमथिला टवभपथतक व्यक्तित्वक , से प्रयास रिल िमर।  \nउपयुयि पैरािाफ मे िम  'व्यास ' जी क ेँ  'अवतारी पुरुर् 'क उपाछध \nदेललअछन अछि , से एकरा अथतशयोक्ति रूप मे नहि लेल जाए। \nकक ि ु -ने-कक ि ु  वास्तटवक ता तँ छनश्चि त बुझ ना जाइत अछि  एहि  \nतथ्य मे , जे ओ सामान्य पुरुर् नहि िलाि। एिन िमिीं िा \nनहि , बहुत लोकक मुिेँ सुनल अछि िमरा। एहि तरिक प्रथतभा \nसामान्य मनुक्ख मे किाँ देखाइत अछि । जािी काज मे िाि \nलगौलछन , जािी क्षेत्र मे जे काज कएलछन , सभठाम हुनकर लोिा \nमानलकछन लोक। मतलब कमयक्षेत्र हुअए कक साहित्यत्यक \nजगत, आ कक अन्य सामालजक गथतटवछध , सभठाम खुट्टा \nगाड़लछन। एकिा इंजीछनयर रूप मे , एकिा साहि त्यकार रूप \nमे, एकिा संवेदनशील मानवक रूप मे , सभ रूप मे सभठाम \nसमादृत भेलाि। अवतारी पुरुर् किबाक पािाँ एकिा कारण \nसेिो अछि।  \n'व्यास ' जीक नाना िलथिन बड़का भारी तांटत्रक। उचैठ \nभगवतीक अनन्य उपासक। आनन्दी देवी , माने 'व्यास ' जीक \nमाएक , हिनका सँ पहिने  पाँच -िओ िा संतान जन्म िोइतहि  विदेह ४३४|| 7 \nमृत्यु प्राप्त करैत गेलछन। बहुत कबुला -पाती , िोना -िोिकाक \nउप रान्त एहि  अद्भु त प्रथतभाशाल ी नेनाक  प्राप्तप्त भेल  \nिलछन , आनन्दी देवी क ेँ । स्वाभाटवक े  एकिा पपता , अपन पुत्रीक \nस्वस्थ, दीघायय ु सन्तान ल ेल  कक ि ु  टवशेर् प पजा-अचयना-\nतप , कएनहि िल िेताि। एिन अनुमान लगबैत अछि लोक। \nएतेक गुणवान व्यक्ति टवरले देखल जाइत अछि समाज मे , तैं \nएहि तरिक अनुमान लगएबा लेल बाध्य िोइत अछि लोक। \nसिनशीलता , धैयय , कमयठता , हुनकर अनुशालसत जीवन , दृढ \nसंकल्प , सभ कक ि ु  सामान्य  प ुरुर् सँ बहु त उच्च स्तरक  रि ल छन। \nआ से आजीवन रि ल छन। कक ि ु  दैवीय  शक्ति  ि ल छन प्राय ः। कक िं वा \nभगवतीक अनन्य भि/उपासक िलाि , ताहि भक्तिक शक्ति \nप्रतापेँ असम्भवो क े  सम्भव क ' लैत िलाि। अन्तरात्मा सँ \nभक्तिभाव िलछन भगवती लेल। देखाविी बला नहि। देवी \nभागवतक सम्पपणय पाठ दू सए बेर सँ बेसीए क ' चुकल िलाि। \nएक सए आठ बेर पुहर गेलछन सम्पपणय पाठ , तक र बाद क ु माहर \nभोजन/कन्या पपजन कएने िलाि। आ तकर बादहु पाठ चललते \nरिलछन , अनवरत। तैं घरक लोक अनुमान लगा रिल िथि , जे \nदू सए बेर सँ बेसीए क ' चुकल िेताि , कम नहि।  \nअसम्भव क े  सम्भव करए बला बात जे किलहुँ , तकर पािाँक \nझखस्सा किब आवश्यक अछि। एक बेर आंलशक पक्षाघातक \nचपेि मे आथब गेल िलाि  'व्यास ' जी। बामा पैर नहि उठछन। \nसे भहर राथत मन्त्रोच्चारणक संग पैर उठेबाक प्रयास , ता धहर \nकरैत रिलाि जा धहर डेग उठएबा मे सफल नहि भ ' गेलाि। \nदृढटवश्वास िलछन जे िम अपनहि प्रयास सँ ठीक क ' लेब अपन  8 || प्रवदेि ४३४ \nपैर। \"उठत कोना नै\" सेिो बाजथि , संगहि अभ्यास आ \nमन्त्रोच्चारण करैत रिलाि , लगातार । अन्ततः सफलता िाि \nलगलछन , आ सरपि चलए लगलाि , थबनु कोनो लाठी/िड़ीक \nसिारा लेनहि। आजुक लोक क े  ई प्रसंग अटवश्वसनीय सन \nलगतछन। मुदा अछि ई शत् प्रथतशत सत्य।  \nसाल  2002 मे 85 बरखक अवस्था मे हुनकर देिावसान \nभेलछन। सेिो इच्छा -मृत्यु सन। कोनो दुःख -बेमारी नहि , कोनो \nदवाइ, कोनो पथ्य -परिेज नहि। आब ई की -कोना संभव \nभेलछन , से तँ किब ककठन अछि। ज्योथतर् टवज्ञानक गिन \nअध्ययनक फलस्वरूप संभव भेलछन , आ कक कोनो दैवीय \nशक्तिक फलस्वरूप , से नहि जाछन। लसद्ध योगी सभ , योग दशयन \nआ तंत्र-उपछनर्द् परम्पराक अभ्यासक माध्यम सँ इच्छामृत्यु \nप्राप्त करैत िलाि , एिन िमरा पहिनहु सुनल िलए। मुदा \nसामान्य मनुष्य लेल सेिो ई संभव िेतैक , से नहि बपझल िलए।  \nपचासी वर्यक अवस्था धहर , माने अपन अत्यन्तम साँस \nधहर 'व्यास ' जी लेखन -कमयक प्रथत पपणयतया समपपि त रिलाि। \nसाहित्य हुनकर सौख नहि िलछन। आ ने हुनकर आजीटवका \nिलछन। साहित्य हुनका लेल साधना िलछन। से ओहि साधना \nमे लीन रिलाि। अपन जीवनक एकिक क्षणक एहि तरिेँ \nसदुपयोग करब अनुकरणीय अछि। आउ न '....िम -अिाँ , सभ \nगोिे संकल्प करी , जे हिनक पदक्तचन्ह पर चलल सकी आ अपन \nमनुष्य जन्म सफल/साियक बना सकी। जेना  'व्यास ' जी अपन  विदेह ४३४|| 9 \nजन्म सफल बनौलछन। ततेक सफल , जे अमर भ ' गेलाि।  \n  \nसंपादकीय सपचना - एहि लसरीजक पुरान िम एहि ललिंकपर जा \nकऽ पपढ सक ै त िी - \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -1 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -2 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -3 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -4 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -5 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक  10 || प्रवदेि ४३४ \nयोगदान -6 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -7 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -8 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -9 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -10 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -11 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -12 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -13  विदेह ४३४|| 11 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -14 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -15 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -16 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -17 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -18 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -19 \nमैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एवं हुनक पहरवारक \nयोगदान -20 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n  12 || प्रवदेि ४३४ \n२.२.हितनाि झा -मैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक \nपहरवारक योगदान -१३ \n \n \nहितनाि झा  \n(मैथिलीमे िामगािा टवधाक ेँ  नव जीवन देछनिार , पाठकीय \nटवधाक अगुआ। संपक य -9430743070) \n'प्रभात'मे प्रकालशत समाचार  \nप्रलसद्ध आलोचक मोिन भारद्वाज  'प्रभात' (1933 -1934)क \nप्रसंगमे भाव -क्तचत्र, व्यंग्य -क्तचत्र, स्थायी \n विदेह ४३४|| 13 \nस्तम्भ, समाचार, खेल -समाचार आकदक टवर्यमे तत्कालीन \nटवछभन्न पटत्रकाक तुलनात्मक टवश्लेर्ण करैत िथि , तँ हुनक \nदृष्टष्ट छनम्नललझखत टवन्दुपर पड़ैत िछन - \"प्रकाशनक दृष्टष्टए ँ \nयद्यपप प्रभात छमथिला तिा टवभपथतक मध्यवती िल , तिापप \nसंयोजनक आधारपर बहुतो अंशमे दुनपसँ लग िल। भाव -क्तचत्त \nआ व्यंग्य -क्तचत्र छमथिला तिा प्रभात दुनपमे रिैत िल , ककन्तु \nप्रभात जेँ िस्तललझखत पटत्रका िल तेँ एकर बहुरंगी आ श्वेत -\nश्याम , क्तचत्रक अनगढ आकर्यण बेसी गाढ अछि। मुख -पृष्ठक \nआ कक ि ु  अन्य  मि त्वप पणय रचनावल ा प ृष्ठक  क ल ात्मक  प्रस्तुथतय ो \nदशयनीय अछि। टवभपथतमे स्तम्भक संख्या भने बेसी िो , मुदा \nप्रभातमे स्तम्भक उपयोग जतेक सुटवचाहरत ढंगसँ कयल जाइत \nिल ततेक टवभपथतमे नहि। जेना समाचार नामक स्तम्भ। \nसम्वाददातासँ प्राप्त समाचारक सं कलन -प्रकाशन आनुर्ंथगक \nरूपमे नहि , स्वतन्त्र रूपमे कयल जाइत िल। टवभपथतमे देश -\nदशयन नामक स्तम्भ एहि िममे प्रकालशत िोइत िल , ककन्तु \nप्रभातक समाचारमे सामालजक घिनाक प्रमुखता रिैत िल तँ \nटवभपथतक  ' देश-दशयन'मे राजनीथतक घिना - चिक। एकर \nअथतहरि प्रभात प्रायः पहिल पटत्रका िल जे खेल -समाचार \nप्रकालशत कयलक। एहिसँ पपवय खेल -जगतक ेँ  मैथिलीक पटत्रकामे \nस्थान नहि भेिल रिैक। ई तथ्य अत्यन्त मित्वपपणय थिक। एहिसँ \nछमथिला , छमथिला छमहिर , टवभपथत आकद पटत्रकासँ प्रभातक \nचाहरटत्रक छभन्नता स्पष्ट िोइत अछि। ओ सभ पटत्रका मुकित \nिल , प्रभात िस्तललझखत - ई पाियक्य ओतेक उल्लेखनीय नहि \nअछि जतेक ई जे आन पटत्रका सभ जत s स्थापपत साहित्यकार \nआ समाजक मठोमाठ व्यक्तिसभिक मानलसक व्यापारक देन  14 || प्रवदेि ४३४ \nिल तत s प्रभात छमथिलाक युवा -तपरक सोच -टवचार आ \nव्यविार -मयायदाक प्रविा बछन क s आयल िल।\"  \nछनज संवाददाता द्वारा समाचार मैथिली तिा हिन्दी दुनप भार्ामे \nअछि । ि म एहि ठाम मैथि ल ी भार्ाक  कक ि ु  समाचार प्रस्तुत \nक ' रिल िी। आनो टवर्य -वस्तु ल 'क ' पहिनहुँ जे प्रस्तुत कयने \nिी , ओिो मात्र मैथिली भार्ाक। हिन्दीमे प्रकालशत समाचार \nजखन हिन्दीक अन्यान्य टवर्यक प्रस्तुत करब , तखन \nहिप्तन्दयोक समाचारसँ तत्कालीन समाजक नीक -बेजाय \nसमाचारसँ अवगत करायब।  \n01. अंक -08,अगस्त-1933 (छनज संवाददाता द्वारा) \nकोइलख -तारीख ६ जुलाईक कोइलख पिबाहर िोल छनवासी \nश्री क ृ ष्णानन्द झ ाक  असामछय क  एक ाएक  मृत्य ुसँ क ोइल ख \nजनसमुदाय अत्यन्त दुःझखत अछि। अफवाि ई अछि जे गत \nबुधक राथत , छनकित अवस्थामे साँप काटि लेलक ै झन्ह , परन्तु \nअछधकांश मथत एहि बात क ेँ  छनमपयल करैक साि२ जोड़ दै िथि \nजे हिनका कोनो आकस्मिक भयानक दुःख आिमण \nकयलक ै झन्ह। टवश्वस्त सपत्रसँ ज्ञात भेल अछि जे ता.१७जुलाईक \nमिाराजाछधराज , दरभंगा श्रीनगर(पपछणिया लजला) ड्यौढीमे जा \nकरीब ४ घण्टा सुशोछभत कयने िलाि।  \nएहि  वर्य संस्कृ त प्रि मा प रीक्षामे स्थ ानीय  आद्य ासदन संस्कृ त  विदेह ४३४|| 15 \nपाठशालासँ श्री तेज नारायण झा (गुरू , ल ो.प्रा.स्कपल  क ोइल ख) \nतिा मिेन्द्र नाि झा (बेिा , काशीनाि झा उ.उिसेन) \nसब्धिललत भेल िलाि। दुनप गोिे परीक्षोतीणय भेलाि।  \nगत १५ जुलाईक खनगाँव  िीम तिा पंडौल िीमक े  मैच सम्भावी \nिलैक। जाहिमे खनगाँव िीम कोइलख िीमसँ चाहर प्लेयर बोरो \nकय क ' पंडौल लय गेल। पंडौल िीमक प्लेयर डहर जयबाक \nकारण , मैच खेलायब , घुमा कफरा अस्वीकार कयलक ै झन्ह।  \nकोइलखक श्री काशीनाि झा उफ य  उिसेन क े  श्री रघुवंश \nचौधरीक  वंशजक  कक ि ु  जमीन देल  क रीब प च्चास साकठ वर्यसँ \nअछधक ारमे चल  अबै ि ैझन्ह। कक ि ु  कदन प पवय ओहि  जमीन क े  \nदष्टक्षण वाहर िोल छनवासी श्री यशोधर छमश्र ( जछनका नामसँ \nसवे भेल िैझन्ह थतनकासँ क ै वाला लेलैझन्ह। तदनन्तर  ई अफवाि \nउड़लैक जे श्री यशोधर छमश्र ओहि जमीन क ेँ  आबाद करक िेतु \nउद्यत िथि। अतएब काशीनाि झा सावधान भय अिायत करीब \nतीस,चालीस िथियार बन्द आदमी क े  सङ्ग खेत जा ता.२५ \nजुलाई क ' छनटविघ्न आबाद कयलैझन्ह।  \nता. १५ जुलाई क श्री काथतिक े य झा उफ य  घुल्ली बाबप क ेँ  बाँसीक \nरघु बाबप सँ २ बाजी सतरंजक खेल भेल िल।श्री घुल्ली बाबप \nदुनप बाजी लजतलाि।  \nटवरौलक समीप एक बाँध िैक , जेकरा कटि गेलासँ टवशेर् वर्ाय  16 || प्रवदेि ४३४ \nभेलापर तिा बापढ अयला सँ बाँध सँ दष्टक्षण तरफक जायदात \nबहुत नष्ट भय जयबाक सम्भावना भय जाइ िैक तिा उत्तर \nतरफक जायदात क े  सावकाश भय जाइत िैक। गत बापढमे \nटवरौलक सत्यदेव झाक सिायता सँ बाँधक रक्षािय कदनराथत \nपिरा पड़ै िल , परञ्च ता.७जुलाई क राथतमे भगवतीपपरक \nमि ावीर नाय क क  सि ाय ता सँ कक ि ु  ि ँसेरी ल ाठी गड़ास ल य  \nओहि बाँधक ेँ  जबरदस्ती काटि देलक ै क। बाँध किबाक काल \nमुठभेड़ो भय गेलैक जाहिमे रोक ' वला कदससँ ३गोिे क ेँ  और \nकाि ' वला कदससँ १ गोिा क ेँ  माहर लगलैक। माहर िोयबासँ पपवय \nओत' टवदेलशया नाच भ ' रिल िल। ई टवर्य सरकारमे दाझखल \nभेल अछि।देखक  चािी - की िोइ िैक।  \n02.अंक ~९, लसतम्बर-१९३३(छनज सम्वाददाता द्वारा) \nकोइलख -गत १० अगस्त क ५।। बजे सायंकाल सँ पंडौलक \nफु ि बॉल  मैदानमे रामप ट्टीक  ि ीमक ेँ  प ंडौल  ि ीमक  साि  \nफु ि बॉल क  खेल  प्रारम्भ भेल । प ंडौल क  ि ीमक  तरफ सँ दू साि ेब \nविादुर नालदार अंगरेजी जपता पहिरने खेलाइ िलाि। खेल \nप्रारम्भ िोइतहि रामपट्टीक प्लेयर क े  मुक्का -िापर ठेलमठेलाक \nत' किे कोन , जपताक नालौक अकारण टवदाइ प्राप्त िोम \nलगलैझन्ह। िमशः एतेक तक बपढ गेल जे दशयको क े  मुठ -भेड़ \nभय गेल जेकर फलस्वरूप दस छमनि पपवयहि खेल समाप्त कय \nदेल गेल। रामपट्टीक खेल उत्तम रिलहुँ सन्ता एक गोल कयलो \nपर दू गोल सँ िाहर गेलाि। रामपट्टीक सिायताक िेतु ती न  विदेह ४३४|| 17 \nप्लेयर कोइलखौक िलाि।  \nकोइलख -ता.२१.८.३३ में प्रातः कालहि सँ मपसलाधार वर्ाय भय \nरिल िल।सपर्य्य -ििण देखबाक ककरो आशा नहि िोइ िल। \nपरञ्च करीब १०बजे मपसलाधार वर्ाय झीसी रूपमे पहरछणत भय \nगेल।करीब११॥ बजे झीसी िोइतहुँ अधय सपर्य्य दृष्टष्ट -गोचर िोम \nलगलाि। झीसी उिास्त समय तक िोइतहि िल तिा पप सपर्य्यक \nवृक्तद्ध समय२पर साफ२देख में अबै िलैक। ठीक १२ बालज क२४ \nछमनि पर उिास्त भय गेल। ताहिसँ अनुभव कयल जाइि जे \nछनयछमत समयसँ ििण लागव प्रारम्भ भेल।  \nता. १ अगस्तक श्री खगयनाि झा उफ य  नपनप बाबपक माय सदाक \nिेतु एहि संसार सँ टवदा भय गेलीि।श्राद्ध किय समयानुसार \nउत्तमे किक चािी।  \nबुधवार तदनुसार ता.।२३ अगस्तक ७१ वर्यक अवस्था मे गोखुल \nठाक ु र क े  ज्ञान प ुरस्सर मृत्य ु भय  गेल ैझन्ह। \n03. अंक ~१०, अक्ट पबर~१९३३ \nकोइलख -स्थ ानीय  क ु जर ि ोल ी मे मोखतब स्कपल  खुजल ै, देखा \nचािी एकर आयु कतेक िैक।  \nदसमीक उत्सव श्री १०८ भिकालीक स्थानमे शात्यन्त पपवयक  18 || प्रवदेि ४३४ \nसमाप्त भय गेल। लसहरयापुर ,हिसार तिा गामक टवदेलशया नाच \nसभक  मनक ेँ  प्रफु ल्लल्ल त क रैत ि ल । \nता.२२ लसतम्बरक छनशाभाग राटत्रमे श्री अच्युतानंद झा क घरमे \nचोहर भेल।दू िा पैघ२ सेंध पड़ल िल।घरबैया क े  जाथग जयबाक \nक ारण चोरक  लसनवाहर ति ा अंगप ोि ा अगुताइमे ि ु टि  गेल ैक , जे \nदोसर कदन प्रातःकाल िाना पहुँचावल गेल।  \n04. अंक ~ ११,नवम्बर१९३३ \nकोइलख -ता.१९.१०.३३ ई.क प्रायः प्रत्येक िोलमे गोिीड़ा \nभेल।पुबाहर िोलमे चाहर सपअर मारल गेल। टवश्वस्त सपत्रसँ ज्ञात \nभेल  जे भि सीमहर मे एक  कदन बाद अि ायत २० अक्ट पबर क  गो \nिीड़ा भेल।  \n05.अंक ~१२, कदसम्बर~१९३३ \nता.८ नवम्बरक छनशाभाग राटत्रमे मौजे कोइलख , िोल \nकलजयानाक सनीर छमयाँ परसा सँ पस्मच्छम क ै िािीक रास्तामे \nगुंडा द्वारा माहर देल गेल। पुललस गुंडाक पता लगा रिल \nअछि।जेकर फलस्वरूप एखन तक परसाक पाँच राजपपत ( ) \nसन्देिक कारण थगरफ्तार भय िाजतमे राखल गेल \nिल।जमानत भेलो पर पुनः मलजस्ट्रेि द्वारा अस्वीकार कय देल  विदेह ४३४|| 19 \nगेल। एहि मृत्युसँ मुल्लिम समाज तिा परसाक राजपपतमे पपणय \nिािाकार मक्तच रिल अछि।देखा चािी एकर पहरणाम किाँ तक \nकी िोइत िैक।  \nश्री ५ मती रानी चन्द्रावती साहिबाक अपन नैिर (कोइलख) \nप्रथत उदारताक फलस्वरूप एक सामेना और दू फदय सतरंजी \nदय असीम यश क े  प्राप्त कयलैझन्ह अछि। एहि समाजमे एकर \nपपणय अभाव िल। उपयुयि वस्तु श्री इन्द्रनाि झाक संरक्षणमे \nराखल गेल अछि। टवश्वस्त रूपसँ ज्ञात भेल अछि  जे श्रीमती \nरानी साहि बाक  क ृ प ा सँ एक  ि ा कि श्चि य न ल ाइि  मासाभ्य ंतरे \nआथब जायत।  \nश्री हृपर्क े श झा उफ य  बचाइ करीब डेढ माससँ ज्वर एवं यक्ष्मा \nरोगसँ क्लेलशत िथि। एहिसँ कोइलख छनवासी टवशेर् कय युवक \nसंघक  सदस्य  अत्य ंत व्य ाक ु ल  ि थि ।क ारण ई, संघ एवं प्रभातक \nप्रथत जे सिानुभपथत दशयउने िथि से अकिनीय अछि। एहि \nछनछमत्त युवक वृन्द श्री १०८ जगज्जननी भिकालीसँ प्राियना करै \nअछि जे हिनका शीघ्र आरोग्य कय देथिन।  \nरामपट्टी - ता.२ नवम्बरक काथतिक पपछणिमाक उपलक्ष्यमे कमला \nकातमे अन्य वर्य जेकाँ पुनः मेला भेल।यद्यपप अन्य वर्यक अपेक्षा \nलोक कम िल।ककन्तु जपआक खेल एहि वर्य अन्य वर्यक अपेक्षा \nकिीं अछधक िल।जपआक खेलमे मधुबनी तिा अन्य २ स्थानक \nप्रलसद्ध२सेठ-साहूकार सभ सब्धिललत ि लाि।   20 || प्रवदेि ४३४ \n06 अंक १ , जनवरी१९३४ \nकोइलख - स्थ ानीय  चन्द्रानंद फ्री एम.ई.स्कपल क  फोि य प श्चि त \nबाबप सिदेव झा गुरू -रेछन िं ग करबाक िेतु घोघरडीिा गुरू रेछन िं ग \nस्कपल  गेल ाि  अछि । \nकोइलख - चन्द्रानंद फ्री एम.ई. स्कपल क  सातवाँ श्रेणीक  २५ \nटवद्यािी मधुबनी क े न्द्र सँ परीक्षामे सब्धिललत भेल \nिलाि , जाहिमे २१ टवद्यािी परीक्षोतीणय भेलाि।  \nयमसम - ता. २२ कदसम्बर १९३३क प. गोपीनाि झा उफ य  लुचाइ \nझा करीब ७२ वर्यक अवस्थामे सदाक िेतु एहि असार संसारसँ \nटवदा भय गेलाि। गत तीन वर्य सँ लकबा व्याछध सँ िलसत \nिलाि। श्राद्ध किय उत्तम रूपें कयल गेलैझन्ह। ई पंलजकारी \nपरीक्षामे मिाराजाक घरसँ दोशाला प्राप्त कय ने िलाि।पांजीक \nटवर्यमे हिनक जे टवद्वत्ता िलैझन्ह से अकिनीय अछि। पैघ२ \nपंलजकारो हिनक प्रशंसा करबामे थतलमात्रो संकोच नहि करैत \nिथि। करीब ४ वर्य पपवय प. उमा झा ककरौड़क मृत्यु भेलापर \nस्वयं मिाराज रामेश्वर लस िं ि विादुर अनेक पंलजकारक आवेदन \nप त्रक ेँ  अस्वीक ृ त क य  हि नक ा सवयप्रधान मिाराजी पंलजकारक पद \nप्रदान कय गौरवाश्चित भेल िलाि। एतबै नहि , भौरागढीक \nदरबार मध्य िोिा लाि सािेब िाि छमलौने िलिीन्ह। एिेन \nटवद्वानक  मृत्य ुसँ मैथि ल  समाज अत्य न्त शोक ाक ु ल  भय  गेल  \nअछि और ईश्वरसँ प्राियना करै अछि जे हिनक आत्मा क े  शात्यन्त  विदेह ४३४|| 21 \nप्रदान करथि।  \nअंक ~२,अप्रैल१९३४  \nमधुबनी- ता.८ माचय क ेँ  थबिार रत्न बाबप राजेन्द्र प्रसाद जी \nमधुबनी, राजनगर तिा जयनगरक छनरीक्षण कयलैन्ह।  \nकोइलख - ता.८-३-३४ ई.क  साय ंक ाल  स्थ ानीय  ल ो.प्रा.स्कपल क  \nअंगनइमे गौआँक एक सावयजछनक बैठक भेल। जाहिमे छनिय \nभेल जे प्रत्येक िोल सँ दस२ रुपैया दय भपकम्पसँ नष्ट भेल \nमक ानक  स्थ ानप र प ुनः संस्कृ त प ाठशाल ा और ल ो.प्रा. स्कपल क  \nएक मकान बनाओल जाय।  \nकोइलख - ता.९ माचय सँ श्री तारानाि झाक अध्यक्षतामे युवक \nसंघक तरफ सँ मुफ्त दवा टवतरण कयल जाइत अछि। \nकोइलखक अथतहरि अनेक समीपस्थ गामोक जनता मुफ्त दवा \nलय लाभ उठा रिल िथि।  \nकोइलख - ता. १२ -३-३४ ई.क राजिामक श्री जय नारायण \nलस िंि  ठाक ु रक  य ोग्य  बाल क  श्री अय ोध्य ानाि  लस िंि  ठाक ु रक  शुभ \nटववाि कोइलखक गीतादत्त झाक कन्याक संग समारोिक साि \nसानन्द समाप्त भय गेल। एहि शुभ टववाि सँ कोइलख छनवासी \nअत्य न्त प्रफु ल्लल्ल त अछि ।  22 || प्रवदेि ४३४ \nकोइलख - १२-३-३४क प्रातःकाल मधुबनीक मलजस्टर और सब \nकडप्युिी मलजस्टर कोइलखक भपकम्प -पीकड़त -मनुष्यक मकान \nक े  स्वय ं छनरीक्षण क य  स्थ ानीय  चन्द्रानंद फ्री.एम.ई.स्कपल क  \nमैदानमे करीब ४००/ -रुपैया खैरात प्रदान कयलैन्ह और कजाय \nलेम वलाक नाम ललझख जनता क े  पपणय आश्वासन दैत म धुबनीक \nलेल प्रस्थान कयलैन्ह।  \nकोइलख - १३-३-३४क मधुबनीक पुललस सब इंस्पेक्टर \nकोइलखक खराब -खराब इनार तिा बालुकामय भपछमक \nछनरीक्षण कयलैन्ह। गौआँक ेँ  अनेक सिायताक वचन दय गेलाि। \nजेकर फलस्वरूप एक इनार साफ िोयब प्रारम्भो भेल परन्तु \nसेिो पपणय रूपे साफ नहि भय सकल।  \nकोइलख - सब कडटवजनल -सेन्ट्रल-हरलीफ कछमिीक तरफसँ ४ \nक पआँ साफक  ि ेतु ि ाि  ल ागल । कक न्तु क ोनो२ तरि सँ क े वल  २ \nक पआँक  जल  ल ोगक  व्य वि ारमे आथब रि ल  अछि । \nकोइलख - ता.२१ माचय मे लशक्षा टवभागक कडस्ट्स्ट्रक्ट इंस्पेक्टर \nस्थ ानीय  चन्द्रानंद फ्री. एम.ई.स्कपल क  छनरीक्षण क य ल ैन्ह। \nस्कपल क  क ार्य् यवाि ी देझख प पणय प्रसन्न भेल ाि । \nकोइलख - श्री भरिप झा वैद्य क ै क सप्ताि पपवय सँ घरक भीत \nदेअबै िथि।ओहि घरक माटिक नीचाँ अखन तक तीन मनुष्यक \nसम्पपणय अवयवक िड्डी उखड़लैक अछि। क्तचरकाल पपवय ओ स्थान  विदेह ४३४|| 23 \nमुसलमानक गोहर अिवा की िलैक  ? तकर पता नहि।लगैि।  \nता. ११ माचयक सब कडटवजनल सेन्ट्रल हरलीफ कछमिीक अध्यक्ष \nक े  क ोइल खक  क ु लसय ार प ेरबाक  य ा जोखेबाक  प्रबन्ध क रबाक  \nिेतु युवक संघक तरफ सँ ललखल गेलैन्ह।  \nमि ास छनवासी डॉक्ट र मि ाजनी क े  खैरातक  ि ेतु कक ि ु  दवा संघमे \nप्रेपर्त कय देवाक िेतु युवक संघक तरफसँ ललखल गेलैन्ह। \nडॉक्टर मिाजनीक प्रिम पत्र आशा जनक देझख पुनः संघक \nतरफसँ दवाक ललस्ट पठावल गेलैन्ह। तेकर उत्तर छनराशाजनक \nप्राप्त भेल।  \nमधुबनीमे कलकत्तासँ नवीन आगन्तुक हरलीफ कछमिीक \nअध्यक्ष क े  युवक संघक तरफसँ कोइलखक भपकम्प -पीकड़त \nमनुष्यक दुःख छनवारण करबाक िेतु छनवेदन कयल गेलैन्ह \nअछि। देखा चािी , एहि  कदश कक ि ु ओ ध्य ान दै ि थि  वा नहि  ? \nल ो. प्रा. स्कपल  और संस्कृ त प ाठशाल ाक  मक ानक  सि ाय ताक  \nिेतु मलजस्टर , पुललस सब इंस्पेक्टर कांिेस कछमिीक अध्यक्ष \nएवं कइएक संस्थाक अध्यक्षक सेवामे संघक तरफसँ छनवेदन \nकयल गेलैन्ह अछि।  \nयुवक संघक आवेदन पत्र पर सेन्ट्रल हरलीफ कछमिीक राजनगर \nक े न्द्र सँ कोइलख रामपट्टी क े न्द्रमे आथब गेल।   24 || प्रवदेि ४३४ \nटवगत रूपसँ पता चलल जे गत १० माचयक राथतमे मौजे \nमहिनािपुरमे शोछणत जकाँ लाल पाछनक वर्ाय भेलै। िप्तो व्यतीत \nभेलापर मकानमे लाल२ दाग दृष्टष्टगोचर िोइते िैक।  \nता.३० माचयक सायंकाल िहरपुरक श्री परमानन्द झाक दू \nबालकक लसद्धान्त कोइलखक श्री गोवधयन झाक दुनप कन्याक \nप्रसंग बड़गोहरयाक गािीमे भय गेल।  \nमधुबनी- ता. ३१ -३ ३४ ई.क ५ बजे सायंकाल सँ स्वराज्याश्रम \nसँ पपव वला मैदानमे करीब २० छमनि तक मिात्मा गाँधीक \nप्रभावशाली व्याख्यान भेल। एहि सावयजछनक सभामे करीब ३० -\n४० िजार जनता इकटत्रत िल। सभाक समयमे \nसनातनधमायवलम्बी मिात्मा गाँधी क े  कारी झंडा देखबैत नाना \nप्रका रक िल्ला -गुल्ला मचबैत िलाि।  \n(आगाँ अंकक संचार िमशः अलिम अंकमे)  \nउपयुयि समाचारक अवलोकन कयलापर तत्कालीन समाज \nटवशेर्तः कोइलख गामक \nवैयक्तिक , सामालजक , शैक्षछणक, आथििक ,धाछमिक इत्याकद \nटवर्यक सोच प्रतीत िोइत अछि। युवक संघक काययप्रणालीक \nदशयन िोइत अछि। गामक चन्द्रानंद फ्री इंग्लिश छमड्ल \nस्कपल ,ल ोअर प्राइमरी स्कपल , संस्कृ त प ाठशाल ा, मुसलमानक \nएक  स्कपल  खुजबाक  समाचार, िहरजन टवद्यालय आकदक  विदेह ४३४|| 25 \nटवर्यमे समाचार अछि। उपययि समाचार मे दू  अंकक समाचार \n१९३४ई.क भपकम्पक बादक अछि , जाहिमे गामक छनवासी एवं \nयुवक संघक सकियता स्पष्ट देखाइत अछि। युवक संघक एक \nसदस्यक बीमारीसँ क्तचत्यन्तत िोयबाक समाचार सेिो मानवीय \nसंवेदनाक  झ ल क  देखबैत अछि । खेल  समाचारमे फु ि बॉल  एवं \nसतरंजक टवर्यमे अछि। प्रत्येक समाचार छनज सम्वाददाता \nद्वारा देल गेल आ  'प्रभात'क सम्पादक तारानाि झाक िािसँ \nललखल अछि। सभ वगयक समाचार समावेश कयल गेल अछि। \nडा. राजेन्द्र प्रसादक भार्ण एवं गाँधीजीक सभामे \nसनातनधमायवलम्बीद्वारा िो -िल्ला एवं कारी झिा देखेबाक \nसेिो समाचार अछि। जतय एक कदस दवाइ टवतरणक समाचार \nअछि  तँ दोसर कदस सरकारक सकियताक समाचार सेिो \nप्रमुखता सँ देखाओल गेल अछि। सरकारक कमीक कदस सेिो \nध्यानाकपर्ित क ै ल गेल अछि।  \nसंपादकीय सपचना -एहि लसरीजक पुरान िम एहि ललिंकपर जा \nकऽ पपढ सक ै त िी - \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n1 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n2 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n3 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  - 26 || प्रवदेि ४३४ \n4 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n5 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n6 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n7 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n8 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n9 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान  -\n10 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान -\n11 \nमैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पहरवारक योगदान -\n12 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n  विदेह ४३४|| 27 \n२.३.लालदेव कामत - अक्षय पात्रक े  रचनाकार  \n \nलालदेव कामत  \nअक्षय पात्रक े  रचनाकार  \n \n 28 || प्रवदेि ४३४ \n \n \nमधुबनी लजलांतगयत सकरी िानाक े  वीरसाइर गामक स्व० \nगरीबनाि  प ासवान आ स्व० फु ल ेश्वरी देवीजीक े  घर ९ मई १९५७ \nक ेँ  श्री झौली पासवान जीक े  जन्म भेलछन। ओ दादा स्व० ठकाई \nपासवान आ दादी स्व० रामबोल देवी 'क बढ दुलारू एवम् नाना \nस्व० फ े कन पासवान ओ नानी स्व० सुनरी देवी ' क े  तँ बपझप \nखेलौना रिथि। बालक झौलीजीक लशक्षा - दीक्षा समय सँ \n विदेह ४३४|| 29 \nिामीण क्षेत्रमे भेलछन ,स्नातक पिौल कालेज सँ कयलाि िेन। \nसन् २००१ ई० सँ प्रभात संस्था वदीवन सँ जुकड़कय मिादललत \n(मुसिर) समाजक े  धीयापुता क ें  पढाबैत - ललखाबैत जागरुकता \nकरैत आथब रिलाि अछि। टवगत २००३ -०५ ई० मेँ राष्ट्रीय दललत \nमानवाछधकार अछभयानक छनरीक्षण काज कयल। हिन्दीक े  बाल \nपटत्रका  ' झखल ते फपल  \" क े  प्रक ाशनमे प्रभात संस्थ ा क ेँ  सकि य  \nसियोग देलछन। काहरतास इश्चिया - कदल्ली सँ रोशनी काययिम \nक े र तित् मुसिर समुदायक े  वाललका सभमे शैष्टक्षक जागरूकता \nबढेबामे अिछनिश सेवा कयलछन। हिनक रचनात्मक गथतटवछधक े  \nदेखैत रमेश रंजनजी  'िमर छमथिला ' कफल्ममे पपताक भुछमका \nलेल अवसर देलथिन। वतयमान समयमे सरकारी टवद्यालय क े र \nकमजोर बच्चा सबक े  स्वतंत्र रूपेँ पढाबैत सरािनीय काज कय \nरिलाि अछि। थबिार सरकारक े  राजभार्ा टवभाग 'क टत्रमालसक \nपटत्रकामे रचना आओर नौएडा सँ प्रकालशत 'पाखी ' पटत्रकामे \nहिनक कटवता िपैल िझन्ह। हिन्दी - मैथिली साहित्य \nआन्दोलनमे छनयछमत रूपेँ टवछभन्न काययिममे संलग्न रिैत िथि। \nजाहि लगनलशलता क ेँ  देझख कदल्लीक भारतीय दललत साहित्य \nअकादमी माचय २०२१ मे\" अम्बेडकर फ े लोलशप \" सिान प्रदान \nक े ने रिैन। श्री पासवान जीक मैथिली  मातृभार्ामे माटिक \nसुगंध,अक्षय पात्र पोिी प्रकालशत भेल अछि। ओ पहिले हिन्दी \nभार्ामे अपन रचनाधछमिता छनमािैत िलाि , जे माँ का आंचल , \nसारिी तिा बाल साहित्यमे आसमां क े  तारे , इंिधनुर् ,कब \nआयेंगे चंदा मामा रुपेँ जगलजयार भेल रिथि। ई कहि सक ै त िी \nजे हुनक दजयनों हिन्दी  प ोि ी ल ेल  प ाि ु लल पप  ि ैन से प ुस्तक  रूप ेँ \nबिरेबाक मदैतगारक वाि जोहि रिल िैक। मैथिली किा गोष्ठी  30 || प्रवदेि ४३४ \n' सगर राथत दीप जरय ' क े  अवसर पर अपन मैथिली काव्य \nसंिि िमरा भेँि क े लछन , ताहि  मादे कक ि ु  चचाय क रैत ि ी। \nसद्यप्रकालशत अक्षय पात्र मैथिलीमे छिकड़याएल काव्यक \nसंिहित १२३ पृष्टक पोिी िीक ,जाहिक दाम दूसय पचास िाका \nराखल गेल िैक। एहिमे ७४ गोि नव कटवता अछि जे पल्लवी \nप्रकाशन छनमयली सँ सन् २०२३ म प्रकालशत भेल अछि। प्रलसद्ध \nसाहि त्य क ार गजेन्द्र ठाक ु र जी हि नक ा प ोि ीक े  महि मा मि न \nकयने िथि। स्वयं कटववर झौली पासवान जी पोिीक वाबत \nअपन बातमे काव्य सृजन क े र अनेको पिलप पर टवस्तार सँ \nआधुछनक साहित्य क े र पहरपेक्ष्य मे गप्प कयलछन िे न। हिनक \nकाव्य सौष्ठव बढ कदव्य िोय िझन्ह। समकालीन कटवता क े र \nपाठक क ेँ  हिनक कटवताक भाव स्पष्ट बुझाइत िझन्ह। रामायण \nिन्थक े  तरि आर्य काव्य आओर मिाभारत िन्थ क े र तरि \nअस्थस्थ  क ाव्य  प ढबाक  नवपप पढक ेँ  फपसयत नहि  रि ने क टवजी \nएकपछनयां - दू पछनयां अकटवता रक्तच पाठक वगय  बीच \nप्रशंसात्मक काज अवडेरलाि अछि। वतयमान समयमे गद्य \nकटवता धपम मेने अछि।पद्य जे िंद आ दोिा रूपेँ रचल जाई , \nतकर जगि आब फकरा आ गीत ल ' लेने िैक ,जे मंचीय प्रस्तुथत \nसँ िपरी बिोरैत िैक। परंच अपन भाव सोझ रूपेँ जाहि टवधामे \nराझख समाजक ेँ  उत्प्रेहरत करैत िोए ,ताहिमे  नव कटवता प्रमुखता \nसँ स्थान बनौलक िेन। तेँ हिनक कटवता अपील करैत देखाईत \nआओत। प्रजातंत्रमे लशक्षा अिम िैक ,आ से ओम्हरे टवकासकाज \nऐ माध्यम िोती।एम्हरका समाजमे लशक्षाक कमी सँ सामालजक \nमुख्य  धारामे प ि ु आय ल  समाज अछधगम स्तर धहर नहि िं प हु ँच \nपौलछन अछि। तेँ काव्य क े र माध्यम सँ अपन सम्यक दृष्टष्टकोण  विदेह ४३४|| 31 \nरखबामे समिय भेलाि अछि। पाँथत िष्टव्य अछि -: \n...... प्रजातंत्रक रीढ जे लशक्षा \nतेकरो िालत नीक किाँ  \nलशक्षा बँिल दू भागमे  \nसमताक दशयन बनत क े ना .. �....! \nसमाजमे आजादी'क ७५ म् अमृत भारत वर्य म िम सब िी ,मुदा \nसंटवधानक े  स्वीक ृ त ल क्ष्य -समानताक अछधकार आईधहर नहि िं  \nभेलैक। एकोिा अफसर आ राजनेता अपना बच्चाक ेँ  सरकारी \nप ाठशाल ामे प ढबैत नहि िं ि थि । प्राईवेि  क ाि ेंि  स्कपल मे नहि िं तँ \nटवदेशक  मि ंग स्कपल मे प ढबैत देखाईत ि थि । क टव प ाँथत गढैत \nिथि -: भलहि िं  जाथत आ धमय अनेक  \nदेशमे लशक्षा िोअए एक।  \nतखने स्वर- मे - स्वर छमलत  \nमानवता क े र बल छम लत ।।  \nमनुखमे मनुखता रिने आ ममत्व रिने ,सबिक प्रथत सद्भावना \nरखने सँ प्रशंसा भेिैत िैक। कदाक्तचत जौं अपना टवशेर् स्वियमे \nलोक रिैत अछि तँ दस लोकीमे देखार िोईि। एक कदन तँ ऐ \nरंगमंच सँ लोक आँझख मुछन सदा लेल चललए जाईि। तँ एतेक \nिाँईं - िांईं कथिक ? कटव समरूपता क े र पक्षधर िथि। हिनक \nलसरजल पाँथत देखप -: \n...... सदा बिार ई रंग मंच अछि  \nएक अबैत एक जाइत अछि।  \nबड़ पुरान ई लसललसला अछि  \nभप लोकक अछमि किा अछि।।......  \nकोनप देशमे श्रम शक्तिक मिौत सब कदन सँ िैक । परंच ककि  32 || प्रवदेि ४३४ \nअथतशय बुछधयार लोक शाहररीक श्रम सँ दूरस्थ आ मानलसक \nकाज सँ लगीच बनौने रिैि ,ताहूमे चलकपनी धहर खपब करैत \nकाज सुतारैत य। से सहरपहुँ अँझखगर लोक अझखयाइस लैत \nिैक। ताहि िीश क ेँ  अपन कटवत्व भावे कटववर मिोदय लशक्षक \nकदवस पर एक काव्यात्मक पोिी ललझख ख्याथत अलजित कयलाि \nअछि। जोन - बोछनिार 'क टववशताक संग - संग देशमे पसरल \nअंधश्रद्धा, दललत - दछमत उत्पीड़न ,धमायन्धता आओर वगयभेद \nजिन समस्या पर क्तचत्यन्तत देखेलाि िेन। एक कदश देशमे \nवैज्ञाछनक नव- नव अटवष्कार सँ अछभमानमे िथि तँ दोसर कदस \nजादू ि ोना आ झ ार फपं क  सन समाजमे अछभशाप  सँ व्य ि ीत \nसेिो िथि। १४ सालसँ कम उमेरक बच्चा लेल सवयलशक्षा \nअछभयान आ बालबाड़ी - आंगनबाड़ी क ें ि तिा अनौपचाहरक \nलशक्षा धहर चलल ,मुदा लशक्षाक े  स्तर कमतर रिने बीचेमे िात्र \n- िात्रा वगय सँ तीजन भ ' जाईि। ई एकिा यक्ष प्रश्न भऽ समक्ष \nठाढ ि ैक । ऐ संदभय मेँ झ ौल ी बाबपक ेँ  क टवता फु राईत ि ैक । अप न \nसंवेदना अनेकों टवर्य पर कलम चलाबैत व्यि कयलाि अछि। \nसमाजक े  बीच धाछमिक उन्माद आ साम्प्रदाछयक तनाउ बढैत \nदेख सुधारवादी रूपरेखा आनबाक ले आतयनाद सँ अजस्र कटवत \nरसवाला ब िेने िथि। हिनक आशु कटवक पिचानक े  ककयो \nप्रांजल कटव कहि कदअ तँ अनसुिांत लागत। पयाय वरण संतुलन \nआ संरक्षण लेल जल जंगल में बचेबाक लेल अपना कटवता सँ \nपाठकक ेँ  उत्प्रेहरत करैत िथि। क े न्द्रीय कटवता 'अक्षय पात्र' म \nबढ पकठोस बात किबामे कटव श्री पासवान जी समिय भेलाि \nअछि। ई पोिी सागरमे गागर भरैक काज क े लक िेन। ऐ सँ \nमैथिली साहित्य क ेँ  अक्षय भंडार भरल आ ऐ अक्षय पात्र सँ  विदेह ४३४|| 33 \nिीरा चुछन - चुछन अिाँ अपने आपमे गौरव बोध करब से \nटवसबास जगैत य। पोथिमे मुिण / िंकण ठाम - ठाम अशुद्ध \nपाएल गेल अछि।  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  34 || प्रवदेि ४३४ \n२.४.आचायय रामानंद मंडल - जननाय क  क प पयरी ठाक ु र \n \nआचायय रामानंद मंडल  \nजननाय क  क प पयरी ठाक ु र \nछमथिला क े  लाल आ गरीब क े  मसीिा जननायक कपपयरी \nठाक ु र  िज्जाम समाज क े  अथत छनधयन पहरवार में माता \nरामदुलारी देवी क े  गभय से 24 जनवरी 1924 क े  कदन पैदा िोयल \nरि े। पप ता गोक ु ल  ठाक ु र ि जामत क े  क ाज क रैत रि थि न।हि नक र \nगांव आइ कपपयरी िाम से टवख्यात िैय।जे थबिार क े  छमथिलांचल \nमें अवस्थस्थत लजला समस्तीपुर में एकिा गांव पपतौझझया िैय।  \nजननाय क  क प पयरी ठाक ु र मैटरक  प्रि म श्रेणी से प ास \n विदेह ४३४|| 35 \nभेलन त हुनकर बाबपजी , क प पयरी ठाक ु र क े  संग अप ना गृि स क े  \nइंिा खुशी से गेलन आ किलथिन -माललक िमर बेिा मैटरक \nपास क ै लक िैय।तो माललक किलथिन -बड़ा खुशी क े  बात \nिैय।आवा कपपयरी पहिले िमर पांव दबाबा।क े तो पढ गेला िैय त \nकक िमनी क े  पांव त दबाबे क े  िी पड़त। माललक क े  इ कदम \nकपपयरी क े  मान मदय न करे क े  लेल रिे। परंच कपपयरी न त जबाब \nदेलन न कडमोरलाइज्ड भेलन।  \n       जननाय क  क प पयरी ठाक ु र 1942 में गांधी जी क े  आह्वान \nपर भारत िोड़ो आंदोलन में भाग लेलन।जेल गेलन।  \n   बाद में 1967 में थबिार क े  उपमुख्यमंत्री सि लशक्षा मंत्री \nबनलन। मैटरक में अंिेजी पास करै क े  अछनवाययता क े  समाप्त \nक ै ल न।दबल  क ु चल  समाज क े  ल ैय क ा क े  उच्च लशक्षा प्राप्त क रे \nक े  रास्ता खोल लैन।  \n        1971 में मुख्य मंत्री ि ोय ल ा प र मैटरक  तक  क े  स्कपल  फीस \nमाफ क ै  देलन।कक गरीब क े  बच्चा फीस क े  अभाव में भी पढाई \nजारी रख सक े ।  \n         मुंगरी लाल आयोग क े  अनुशंसा क े  लागप क ै  क े  \nसामालजक आथििक रुप से पपिड़ा क े   सरकारी नौकरी में \n26प्रथतशत आरक्षण लागप क ै लन।जैमे आथििक रूप से कमजोर \nसवणय क े  भी 03प्रथतशत आरक्षण देलन।तछययो आरक्षण टवरोधी  36 || प्रवदेि ४३४ \nहिनका गाली देलक।  \nप रंच जननाय क  क प पयरी ठाक ु र ि मेशा दबल  क ु चल  आ गरीब क े  \nआवाज बनल रिलैन।  \n      1974क े  िात्र सि लोकनायक जयप्रकाश आंदोलन में भाग \nले लेलन।बाद में 1977मे थबिार क े  मुख्यमंत्री बनलैन।  \n      मैथिली क े  संटवधान क े  अष्टम अनुसपची में शाछमल करे \nक े  लेल भारत सरकार क े  पत्र ललखनैन।  \n  \nक े न्द्रीय सरकार पत्र संख्या -03 आहर-1014/98का -8क ैं प कद -\n22/12/1977 \n  \nइ पत्र एक जखा से मैथिली क े  संटवधान क े  अष्टम अनुसपची में \nशाछमल क े  लेल बीजारोपण िैय।  \nतब मैथिली 2003-2004मे संटवधान क े  अष्टम अनुसपची में \nशाछमल भेल।   विदेह ४३४|| 37 \n   23माचय  1971क े  अपन मुख्यमंत्री कालल में छमथिला \nटवश्वटवद्यालय क े  स्थापना क े  लेल टविार टवधान पहरर्द में \nविव्य देलन आ अइसे पहिले 1967मे छमथिला टवश्वटवद्यालय क े  \nलेल  यपजीसी क े  अध्यक्ष से वाताय क ै ले रिथिन। बाद में 1972मे \nछमथिला टवश्वटवद्यालय क े  स्थापना भेल।  \n      1978 में थबिार पंचायत राज क े  चुनाव करैलन।आ दललत \nशोपर्त कमजोर वगय में चुनाव क े  सिारे नया नेतृत्व कताय पैदा \nक ै लन।  \n    21 अप्रैल 1979तक थबिार क े  मुख्यमंत्री \nरिलन। 17फरवरी1988 क े  अचानक हृदय गथत बंद िोयला क े  \nकारण सदा क े  लेल संसार से टवदा िो गेलन।  \nलोग हुनका प्रेम से जननायक पुकारैत रिे।  \n1988मे थबिार सरकार हुनका सिान में हुनकर गांव पपतौझझया \nक े  हुनकर नाम पर कपपयरी िाम घोपर्त क ै लक।  \nभारत सरकार सिान में डाक टिकि जारी क ै लक।  \nथबिार सरकार बक्सर में टवछध मिाटवद्यालय , मधेपुरा में \nक्तचककत्सा मिाटवद्यालय , दरभंगा आ समस्तीपुर में अस्पताल \nहुनका नाम से स्थापपत क ै लक।   38 || प्रवदेि ४३४ \nभारत सरकार दरभंगा -अमृतसर लेल जननायक एक्सप्रेस \nचलैलक।  \n    आइ जननाय क  क प पयरी ठाक ु र ि मरा सभ क े  बीच नै ि ैि  \nपरंच हुनकर टवचार आइयो लजिंदा िैय आ लोग क े  राि कदखवैत \nिैय।   \n-आचायय रामानंद मंडल , सामालजक क्तचिंतक , गौशाला \nचौक ,सीतामढी। \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n  विदेह ४३४|| 39 \n२.५.परमानन्द लाल कणय -सीख \n \nपरमानन्द लाल \nकणय                                                           \n                \nसीख \nअरे  िमर बौआ , कानप   नहि ! दादी तुरंत अिाँक   दूधक बोतल \nलाटव रिल िथि । लीलाजीक पुकार भनसा घरक कदवार सँ \nिकराइत घर मे गपंलज रिल िल । हुनका िाि मे दूधक बोतल \nिल जाहि मे लसरगरम  दूध राखैत िलीि आ सोझा मे फशय पर \nबैसल हुनक पोता रोिन कानैत िल । लीलाजी आवाज दऽ \nरोि न क े  फु सल ाव�क कोशीश कऽ   रिल िलीि । मुदा रोिन \nचुप िोवाक नाम नहि लैत िल । लीलाजी   किैत िलीि - बस \nिमर लाल ! चुप भऽ जाउ ! दूध गरम भऽ गेल अछि । बस \nआटव गेलहुँ । लीलाजी बोतल मे दूध गरम कऽ आटव   रिल \n 40 || प्रवदेि ४३४ \nिलीि कक   कड़क आवाज मे हुनकर पुतोहु किलछन - माँ जी ! \nअिाँ की कऽ रिल िी ? िद भऽ गेल । एकहु िा काज अिाँ \nढंग सँ नहि करैत िी । देखप तऽ रोिन क े ना काछन   रिल अछि \n। रोिन क े  कोरा मे लऽ अपना सासु माँ पर जोर -जोर सँ किऽ \nलगलीि । लीला जी किलछन - � कछनया ! बौआक भपख \nलागल िल तें िम भनसा घर मे बौआक लेल दूध गरम करैत \nिलहुँ । देखप दूधक बोतल िमरा िािहि   मे अछि । एहि \nपर  सुर्माजी किलछन , �कछन   देखप तऽ बच्चाक   की िालत \nभऽ गेल अछि। नीचा मे लोरे झोरे कोना काछन   रिल अछि \n।ि मरा प ाि प मे बच्चा प र अि ाँ क ी ध्य ान दैत ि ी पता नहि ? \nलीलाजीक चेिरा लिकक   गेल  आ ओ कक ि ु  क ि ऽ चाि ैत ि ल ीि  \nतखनहि सुर्माजी किलछन - माँ जी , अिाँ क े  सफाई देवाक \nकोनो जरूरत नहि अछि । लीलाजी किलछन - नहि कछनया ! \nकछन सोचप तऽ िम भनसा घर मे बौआक   लेल दूध गरम \nकरवाक लेल गेल िलहुँ तें पलंग सँ नीचा रखने िलहुँ । पलंग \nपर सँ थगरवाक डर िल । िम नीचा मे चिाई थबिा कऽ बैसेने \nिलहुँ ,मुदा ओ चिाई पर सँ बािर खेलऽ लागल । बच्चा अछि \nतऽ िाि पाइर तऽ मारबे   करतैक । क े करो नहि देखलक तऽ \nकानऽ लागल । सुर्माजीक   नजहर  घरक एक कोन मे राखल \nबच्चाक कपड़ा पर गेल । तुरंत ओ किलछन - �माँजी ! आन \nकदन तऽ रोिनक िोि -िोि कपड़ा अिाँ सेिो साफ कऽ सुखा \nदैत िलहुँ मुदा आई तऽ अिाँ ओिो िोकड़   देलहुँ अछि । सभिा \nकपड़ा ओहिना राखल अछि । िमरा तऽ समझ मे नहि आटव  विदेह ४३४|| 41 \nरिल अछि जे छभनसर िम सभिा   काम छनपिा कऽ जायत िी \n। कदन भहर अिाँ की करैत िी ? एकिा िोि नेना   क े  नहि \nसंभालल   प ावैत ि ी।सुर्माक  क ि ु  वचन सुछन ल ील ाजीक  कदल  \nपर गिींर चोि लगलछन । हुनका मन मे एक तपफान उकठ रिल \nिल । लीलाजी किलछन - � कछनयाँ ! अिाँ ई   की कहि \nरिल   िी ? अिाँ क े  पता अछि जे कदन भहर कोन -कोन काज \nिोयत अछि ? असगरे कखनहु बौआक लेल दललया बना क े  दैत \nिी तऽ कखनहु रागी बना कऽ व कखनहु दूध दैत िी । \nबच्चाक  माललश करनाई , निेनाई सभ असगर करैत िी । अिाँ \nकोना समझव जे असगरे ई काम कतेक ककठन सँ िोयत अछि \n। सुर्माजी किलछन -�माँजी ! बस करु ,िमरा सभ पता अछि \nजे भहर कदन क तेक  क ाज ि ोय त अछि  । घरक  झ ाड़प प ोि ाक   लेल \nदाई राझख देने िी । छभनसरक   नाश्ता आ तरकारी िम बना \nकऽ जायत िी । फ े र अिाँक   लेल कोन काम बांचल रिैत अछि \n। देखप तऽ आई बच्चाक   की िाल भेल अछि। लागैत अछि जे \nअिाँ बौआ क े  आई   नेिेवो नहि क े लहुँ अछि । बौआ आई ओहिना \nगंदा कपड़ा पहिरने अछि । भहर कदन मे अिाँ एकिा   कपड़ो नहि \nबदलल सकलहुँ । ई   सभ सुछन लीलाजी क े  नहि रिल गेलछन । \nओ किलछन - �कछनया ! आई   छभनसरे सँ िमर शरीर बोखार \nसँ ि पटि  रि ल  अछि  । एहि  दशा मे बच्चाक े  संभल नाई क तेक  \nककठन िोयत अछि से अिाँ नहि बुझैत  िी की ?� ई  सुछन \nसुर्माजी किलछन - �माँजी ! बस करु , जखन सुनु तखन  42 || प्रवदेि ४३४ \nकोनो ने कोनो बिाना बना दैत िी । काम करवाक  इच्छा नहि \nिोयत अछि तिन कहु िम रोिन क े  डे -क े यर मे राझख दैत िी \n।� ई  कहि रोिन क े  कोरा मे लऽ क े  अपना कोठरी   मे चलल \nगेलीि । भनसाघर मे लीलाजीक   आँझख सँ ढव -ढव नोर थगरऽ \nलागल । बुझल मन सँ ओ अपना कोठरी मे थबिौना पर लेि \nगेलीि । आई   छभनसरे सँ लीलाजीक तबीयत खराब िल तैयो \nभहर कदन रोिनक   प ाि ु -प ाि ु  दौड़ैत ि ल ीि  । एहि  ि ाल  मे \nसुर्माजी एकहु बेर नहि किलझखन जे अिाँ कोनो दवाई लेलहुँ \nअछि कक   नहि ? ओना ई  नव बात नहि िल । लीलाजीक   मन \nठीक   रिे व खराब सुर्माजी ताना मारऽ मे कोनो कसहर नहि \nिोड़ैत िलीि ।  \nसुर्माजी रोिन क े  अपना कोठरी मे लऽ जा क े  पपरा कपड़ा \nबदलल देलझखन । कपड़ा बदलल पलना पर लेिा देलझखन आ \nदूधक बोतल ओकर िाि मे पकड़ा देलझखन । रोिन क े  \nदूधक  बोतल पकड़ा कऽ अपना थबिौना पर लेि गेलीि आ \nसभ कदन जकाँ फोन पर अपना माय सँ किलझखन , � \nमाय   अखन घर एलहुँ अछि तऽ फ े र आई घर मे तमाशा िल \n। बौआ फशय पर भपख सँ तड़पप   रिल िल । जोर -जोर सँ \nकनैत िल ।आई तऽ आओरो िद भऽ गेल , आई रोिन क े  कपड़ो \nनहि   बदलल   गेल िल । िम की करु ? ओ नहि तऽ बच्चाक \nख्याल राखैत िथिन आ नहि घरक कोनो काम करैत िथिन । \nसुर्माक माय किलछन - बुपढया भहर कदन मोबाईल चला वैत  विदेह ४३४|| 43 \nिेतीि नहि तऽ सुतैत िेतीि । बच्चाक   देखभालक   लजिेवारी \nतऽ दादी पर रिैत अछि खास कऽ  जेकर माय नौकरी करैत \nअछि । ककएक   तऽ ओ भहर कदन   अपने ओकफस मे रिैत   िथि \nआ साँझ मे िकल मारल घर   आवैत अछि । सुर्माजी अपन \nभड़ास छनकालैत िलीि आ माय सँ किैत िलीि जे माय आव \nिम की करी ? छभनसरे नाश्ता बना कऽ आ दाई क े  काम समझा \nकऽ अपना नौकरी पर भागप । नौकरी पर सँ घर आवैत िी \nतिन माँजीक बिाना सुनैत िी ।सभ कदन ओ कोनो ने कोनो \nबिाना जरुर बतावैत िथि । आई   देि तोकड़ रिल अछि तऽ \nआई बोखार भऽ गेल अछि । सब कदन इएि ड्रामा लागल रिैत \nअछि । एहि पर सुर्माजीक माय किलझखन - अरे बेिा ! \nई  सव  बिाना िोयत रिैत अछि । अच्छा ई   बताऊ जे \nपाहुनक   तबीयत   सब ठीक ठाक अछि ने ?  एहि पर सुर्माजी \nकिलछन - िाँ   माँ , ठीक अछि मुदा आई ओकफसक   काम सँ \nबािर गेल िथि । लगभग एक घंिा दूनु माय -धी सब कदन फोन \nपर बात करैत िलीि । भहर कदन की भेल तकर पपरा  जानकारी \nदेलाक बाद मोबाईल बन्द िोयत िल । सुर्माजीक माय अपना \nहरश्तेदारी मे किैत िलीि जे िमर बेिी सासुर मे कतेक मेिनत \nकरैत अछि । घर संभालनाई ओकफस जेनाई कोनो आसान बात \nनहि अछि ।  \nलीलाजी अखन माि पकड़ने थबिौना पर लेिल िलीि । जखन \nसुर्माजी अपना माय सँ बात करैत िलीि तखन ओ सब बात \nसुनैत िलीि । मुदा अपना कदल पर िाि राझख चुपचाप िलीि \n। अचानक हुनका कदमाग़ मे आयल जे अपन बेिा मनोज सँ  44 || प्रवदेि ४३४ \nसभिा बात किी । फ े र हुनका कदमाग मे आयल जे बेिाक किला \nसँ कक ि ु  नहि  ि ोय त । ओ अप ना घरवाल ीक  बात सुनत नहि  \nकक   िमर । िमरा बात पर हुनका टवश्वास िेतछन की नहि ? \nलीलाजीक आव एिसास भेलछन जे िम कतबहु घर मे काज \nकरब िमर कोनो कदहर नहि िोयत । आई   तऽ देि तोकड़ रिल \nअछि आ बोखार सेिो अछि तैयो रोिन क े  भहर कदन संभालहु । \nघरक काम क े लहुँ मुदा कछनया क े  तऽ िमर गलती देखा दैत \nिैन । कतेको बेर मन भेलछन जे एहि ठाम सँ दोसर ठाम चलल \nजाउ मुदा फ े र सोचैत िलीि जे गाम मे सेिो घर ठीक ठाक नहि \nअछि कोन ठाम जाय ? ई सोक्तच चुपचाप बेिा -पुतोहु लग मन \nमारी रिैत  िलीि ।  \nएक कदनक बात अछि सुर्माजीक ओकफस बन्द िल ओ घर \nपर िलीि । रोिन अपना माय लग खेलाइत िल । लीलाजी \nअपना घर मे बैसल िलीि तखन हुनका पुरान बात याकद आवऽ \nलागल जे एकिा समय िल जखन ख्वाव देखैत िलथि जे \nबच्चा जखन पैघ भऽ जायत आ अपन माि उठा लेत तिन िम \nतीिय वगैरि जायव । ओना लीला जी क े  घुमवाक बड्ड शौक \nिलछन मुदा घरक   लजिेवारी हुनका बान्हने रिैत िल । जखन \nबच्चा ि ल ीि  तखन हु नक र माय  क ि ैत ि ल झखन जे अखन प ढप, \nपढाई पपरा कऽ लीअ टवआिक   बाद घुमव । माय बाबुजीक \nदेख-रेख मे पढाई नीक जकाँ क े ने िलीि । टवआिक बाद हुनका \nनौकरी करवाक इच्छा भेलछन , मुदा सास- ससुर नौकरीक लेल \nसाफ मना कऽ देलझखन । टवआिक बाद लजिेदारी ख्वावक  विदेह ४३४|| 45 \nजगि लऽ लेलक । सासुर मे साउसक ताना , घरक काज , \nहरश्तेदारक अपेक्षा आ पथतक   फरमाईश धीरे-धीरे लीलाजी क े  \nअन्हार कोठरी मे धक े ल देने िल । छभनसर सँ साँझ धहर काम \nकरैत -करैत िकक   जायत िलीि ।बेिाक जन्म भेलाक बाद \nघरक काज आ बेिाक देखभाल मे समय बीतैत िल । बेिा \nजखन टवआिक लायक भेल तिन हुनक टवआि नीक खान दान \nमे क े लीि । हुनका बेिी नहि िलछन तें सकदखन मलाल िलछन \nजे िमरा बेिी नहि अछि । ओ सोचैत िलीि जे बेिी नहि अछि \nमुदा बेिा तऽ अछि । टवआिक   बाद बेिी जरूर   छमल जायत \n। बहुक िम बेिी जकाँ राखब । मुदा लीलाजीक ई अरमान \nसुर्मा क े  एलाक   बाद ि पटि  गेल। ओ तऽ अपना दुछनया मे \nमस्त ि ल ीि  । सासुर मे सुर्मा एक ि ा स्कपल  मे क ाज क रऽ \nलगलीि आ अपना दुछनया मे मस्त रिैत िलीि । \nछभनसरक   कक ि ु  क ाम क ऽ टि कफन मे अप न खाना प ैक  क ऽ \nलैत िलीि आ साँझ क े  आवैत िलीि । साँझ मे घर एलाक \nबाद फोन पर अपना माय सँ घंिों बात करैत िलीि । घरक \nसव काज लीलाजी पर िल। सुर्माजीक एलाक पहिले तऽ \nहु नक ा कक ि ु  राि त ि ल  । क खनो सत्संग मे चलल  जाय त ि ल ीि  \nतऽ कखनहु अरोस -पड़ोस मे बात कऽ  लैत िलीि । मुदा आव \nपोताक जन्म भेलाक बाद सभिा लजिेदारी लीलाजी पर आटव \nगेल िल । बच्चा क े  माललश करनाई , नेिेनाई ,ओकर कपड़ा \nसाफ करनाई आ खाना झखलेनाई सभिा काज हिनका पर \nिलछन।  \n   46 || प्रवदेि ४३४ \nएक कदनक बात अछि लीलाजी अपना पुतोहु सँ किलझखन - \nक छनय ा ि ु ट्टीक  कदन घरक   क ाज मे कक ि ु  ि ाि  बि ा  देतहुँ तिन \nि मरा कक ि ु  आराम छमल  जाय त । भहर कदन क ाज क रैत-करैत \nिकक जायत िी । एहि पर सुर्माजी किलझखन - माँ जी ,अिाँ \nतऽ जानवे करैत िी भहर काज करैत -करैत िम िाकक जायत \nिी आ   सप्ताि  मे एक  कदन तऽ आराम क रवाक  ल ेल  ि ु ट्टी \nछमलैत अछि । अहु कदन आराम नहि करी तऽ फ े र आगु कोना \nकाज करव ।अिाँ तऽ भहर कदन घर पर रिैत िी । अिाँ तऽ \nघरक   काज संभालल   सक ै त िी । सुर्माजीक   ई बात हुनका \nतीर जकाँ लागल । ओ सोचैत िलीि जे नौकरी करनाई क े  \nकाज किल जायत अछि आ घरक   काज क े  कोनो अि छमयत \nनहि अछि की ? आव तऽ लीलाजी बहुक   लेल नौकरानी भऽ \nगेल िलीि । भहर कदन काज करैत रहु जाहि मे कोनो गलती \nभऽ गेल तिन बात सुनु । मन खराव रिै वा नीक घरक   सभिा \nकाज करनाई आवश्यक िल । मन खराब रिलाक वावजपद \nभहर कदन रोिनक देखभाल करनाई , रोिनक खाना बनेनाई \nआकद सभिा काजक लजिेदारी   लीलाजी पर िल । \nराथतक   खानाक बाद रोिन हिनका लग सुतैत िल ककएक तऽ \nराथत मे ओ दूध पीवाक लेल उठैत िल । एक राथतक   बात \nअछि रोिन नीन मे िल मुदा लीलाजीक   आँझख सँ नीन गायव \nि ल  । थबि ौना प र ल ेि ल  कक ि ु  सोक्तच रि ल  ि ल ीि  । ल ील ाजी \nसोचैत िलीि जे आव वदायश्त नहि भऽ रि ल अछि । आव िमरा \nअप ने कक ि ु  छनणयय  लल अ प ड़त । ि मरहु ँ जीवनक  कक ि ु  मोल  \nअछि । ई   साथबत करनाई िमर कत्तयव्य अछि । िम \nसुर्माक   कतेक थतरस्कार सिी ? ओ सोक्तच रिल िलीि जे  विदेह ४३४|| 47 \nहरश्ता क े  जबरदस्ती बाँछध  क े  रखनाई नीक नहि िोयत अछि \n। जखन कक   एक पक्ष हरश्ता राखऽ चािैत अछि आ दोसर पक्ष \nओकर मोल नहि दैत अछि । लीलाजीक   सब्रक  बाँध ि ु टि  गेल  \nिल । आव ओ सोचलथि   जे िम एहि घर मे नौकरानीक जीवन \nनहि लजअव । आव सुर्मा क े  सीख   देनाई आवश्यक अछि ।  \nएक कदनक बात अछि छभनसरे लीलाजीक फोनक घंिी बाजल \n। मोबाईल पर अपन सिेलीक नाम देखलझखन । फोन देझख \nओ किलछन आई   भोरे-भोर फोन क े लहुँ अछि , कोनो खास बात \nतऽ नहि अछि ? एहि पर ओ किलछन - लीला , िम सव गंगा \nस्नानक लेल बनारस जा रिल िी । िमरा आँगन सँ \nआओर  लोकछन जेथिन । अहुँ चलव की ? ओना तऽ अिाँ सव \nबेर किैत िी जे िम कोना जायव ? घर क े  संभालत ? तैयो िम \nसोचलहुँ जे अिाँ सँ पुछि  ली । संग चलव तऽ दूनु गोिे काशी - \nटवश्वनािक   दशयन कऽ लेव । ई   सुछन लीलाजीक   माि \nठनकल । गंगा स्नान क े ला कतेक कदन भऽ गेल अछि । \nघरक   काज , रोिनक लजिेदारी आ   कछनयाक   ताना सभ \nलजनगी क े  बोझ बना देने िल , मुदा आई सखीक आवाज सुछन \nथबना ओ कक ि ु  सोचने ल ील ाजी क ि ल ीि  - िाँ सखी , िम चलव \n। ठीक अछि कात्यि िम सव गंगा स्नानक   लेल बनारस जायव \n। दूनु गोिे बनारस जयवाक लेल तैयार भऽ गेलीि । फोन \nराझख ओ सुर्मा सँ किलझखन - कछनया , गंगा \nस्नानक  अिाँक   ि ु ट्टी अछि  क ी नहि  ? ओहि पर सुर्मा किलछन \n- िाँ माँ जी , अखन गंगा स्नान आ रटव लगा कऽ लगातार तीन  \nकदनक  ि ु ट्टी अछि  । ई सुछन ल ील ाजी क ि ल छन - कछनया , िमर  48 || प्रवदेि ४३४ \nइच्छा िोयत अछि जे गंगा स्नान कऽ आटव । कछनया काकीक \nआँगन सँ कतेको लोकछन जा रिल अछि । आई   छभनसरे िमर \nसखी फोन क े ने िलीि । हुनक े  सविक संगे िम बनारस जा \nरि ल  ि ी । बौआ क े  सेि ो ि ु ट्टी ि ोय त दूनु प्राणी छमल  रोि न क े  \nसंभालल   लेव । एहि पर सुर्माजी किलछन - ठीक अछि माँ जी , \nएक दुई कदनक तऽ बात अछि , ओहुना   िम घर पर रिव । अिाँ \nजाउ गंगा स्नान कऽ आवु । सुर्माजी मने मन सोक्तच रिल \nिलीि जे चलु एक -दुई  कदन तऽ घर मे शात्यन्त  रित । रोिन \nक े  संभालनाई   क ोनो प ैघ बात नहि  अछि  । माँजी ि ु ट्टीक  \nकदन  सेिो िमरा सुतऽ नहि दैत िथि । आव दू   कदन देर धहर \nसुतव । लीलाजी क े  साँझ मे रेन िल । कदन मे रोिन क े  \nसंभालैत अपन यात्राक तैयारी क े लथि । साँझ मे रेन पकड़वाक \nलेल स्टेशन चलल एलीि ।  \nदोसर कदश सुर्माजी फोन पर अपना माय सँ बात करैत िलीि \nतखन रोिन सुथत रिल । राथतक भानस बनल िल । सुर्माजी \nभनसा घर गेलीि तऽ देखैत िथिन जे राथतक भानस भेल अछि \n। ओ खाना खा लेलथि । देर राथत हुनकर पथतदेव घर एलाि \nतिन सुर्मा जी गिींर नीन मे िलीि ।बहुत घंिी बजेलाक   बाद \nउठलीि । अधनीने ककवाड़ खोललथि । पथतदेवक   एलाक बाद \nसुर्माजी पपिलझखन - खाना खायव गरम कऽ दी ? एहि पर \nओ किलछन - खाना गरम भऽ जायत तिन नीक रित । खाना \nखा कऽ ओ सुथत   रिलाि । िोड़े देरक बाद रोिन जोर -जोर सँ \nकानऽ लागल । राथत मे ओ खाना खा क े  नहि सुतल िल ताहि  विदेह ४३४|| 49 \nसँ भपखे ओ काछन रिल िल । ओना तऽ रोिन राथत क े  दादी \nलग सुतैत िल । राथत मे रोिन क े  दूध देवाक लजिेदारी दादी \nपर िल , मुदा आई  दादी क े  नहि रिलाक कारण ई   लजिेदारी \nसुर्माजी पर आटव गेल िल ।सुर्माजी दूध गरम कऽ रोिन \nक े  बोतल िमा देलझखन । रोिन दूध पीव थबिौना पर खेलऽ \nलागल । रोिन क े  नहि सुतलाक   कारण सुर्माजी सेिो नहि \nसुतलथि । भोरवा मे फ े र रोिन सुतल तिन  सुर्माजी क े  चैन \nछमलल ।तिन सुर्माजी सेिो सपथत रिलीि , मुदा िोड़े देरक बाद \nघरक   घंिी बजल । सुर्माजी क्तचरक्तचरा कऽ मने मन \nकिलझखन - पता नहि एते   छभनसरे क े  िथि ? टविौना पर सँ \nउकठ ककवाड़ खोललथि तऽ देखलझखन जे दूधवाला ठाढ अछि। \nदूध लऽ क े  चपिा पर गरम िोयवाक लेल राझख देलझखन । आ \nथबिौना पर आटव लेि गेलथि । चपँकक राथत मे ओ नहि सुतल \nिलीि तें हुनका नीन आटव गेल । झपकी लागैत िल कक दाई \nघरक घंिी बजेलक । ककवाड़ खोललाक बाद याकद ए लेन जे \nदूध चपिा पर राखल िल । भनसा घर गेलझखन तऽ देखैत \nिथिन जे दूध उबालल कऽ चपिा पर   थगरल अछि । सुर्माजी  \nदाई सँ ओ साफ करेलथि । सुर्माजी मुँि िाि धो क े  चाय बना \nकऽ घरवाला क े  उठेलथि । मुदा ओ किलझखन - िम अखन \nचाय नहि पीयव , िमरा अखन सुतऽ कदअ , ई  कहि ओ \nसुथत  रिलाि । ओ अक े ले चाय पीव भानस बनयवाक लेल \nतरकारी कािैत िलीि तखन रोिन जाथग गेल आ जोर जोर सँ \nकानऽ लागल । तरकारी बनेनाई   िोकड़ सुर्माजी रोिन क े  \nकोरा मे लेलझखन , मुदा ओ चुप नहि भेल । तिन रोिन क े  कोरा \nमे लऽ क े  घुमावैत िलीि , तैयो ओ चुप नहि भेल । एकर बाद  50 || प्रवदेि ४३४ \nसुर्माजी अपना घरवाला सँ किलझखन - सुनै िी ? कछन \nबौआक े  देखप िम एकरा लेल दललया बना दैत िी , ओ खा लेत \nतिन चुप भऽ जायत ।   एहि पर ओ गुस्सा सँ किलझखन - \nिमरा सुतऽ कदअ नीन लागल अछि । ई   कहि ओ सुथत   रिलाि \n। सुर्माजी रोिन क े  कोरा मे नेने भनसा घर मे आटव दललया \nबनेलथि आ ओकरा खुआ देलझखन । तकर बाद सुर्माजी \nतरकारी बनाव �क लेल बैसलीि मुदा रोिन बेर -बेर हुनका \nलग आटव तरकारी नहि कािऽ देलक ।िोड़े देरक बाद हुनकर \nघरवाला उठलथि तऽ किलछन - चाय छमलत की नहि ? \nसुर्माजी किलछन जे रोिन क े  देखप तिन िम चाय बना दैत िी \n। ई   कोनो काज नहि करऽ दैत अछि । सुर्माजी चाय बना \nकऽ देलझखन । एकर बाद रोिन पोट्टी क े लक ताहि   लेल साफ \nकरवाक लेल बािरूम मे गेलथि । रोिन ततेक िाि पाइर   मारैत \nिल जे अक े ले साफ करवा मे बड्ड परेशानी भेलछन । रोिन आ \nसुर्माजीक सभिा कपड़ा भींग गेल । बाि रूम सँ बािर आटव \nपहिले रोिनक कपड़ा बदलल देलझखन तकर बाद ओ स्नान करऽ \nचलल गेलीि । रोिन क े  बाि रूम क े  सोझा मे बैसा देलझखन । \nनिेलाक   बाद हुनका भपख लगलछन , मुदा भानस नहि बनल \nिल । मोबाईल सँ खाना आडयर क े लछन तिन खाना खेलथि । \nतकर बाद घरक   काज मे जुटि गेलीि । भहर कदन कोना बीतल \nतक र प ता नहि  चल ल  । रोि न क े  प ाि ु -प ाि ु  ल ागल पुरा कदन \nबीत गेल । साँझ मे सुर्माक   माय सव कदन जकाँ फोन \nक े लझखन मुदा हुनका समय नहि छमलल जे फोन पर बात \nकरथिन । फोन उठा कऽ माय सँ किलझखन - माय !  विदेह ४३४|| 51 \nआई  िमर सासु माँ नहि िथिन , ओ गंगा स्नान गेल िथि ताहि \nसँ समय नहि अछि जे बेसी बात करव । आई परेशानी बेसी \nभऽ गेल अछि , कदन मे खाना सेिो नहि बनेने िलहुँ । रोिन क े  \nसुता रिल िी , ओ सुतत   तिन भानस िोयत । रोिन क े  सुता \nकऽ सुर्माजी भानस क े लथि । दूनु प्राणी खा रिल िलीि \nकक   रोिन उकठ गेल आ कानऽ लागल । सुर्माजी खाना िोकड़ \nरोिन क े  कोरा मे लेलछन आ पथतदेव सँ किलछन - अिाँ पहिले \nखाना खा ललअ तिन िम खाना खायव । घरवाला क े  खाना \nखेलाक बाद ओ खाना खेलीि । सुतऽ सँ पहिले ओ रोिन क े  \nखाना बना कऽ झखलेलथि । रोिन खाना खेलाक   बाद थबिौना \nपर खेलऽ ला गल । सुर्माजीक   लाख प्रयासक   बादहु रोिन \nनहि सुतल । राथत क े  १२ बलज   गेल मुदा रोिन नहि सुतल । \nरोिन क े  जागलाक   कारण सुर्मा सेिो नहि सुतैत िलीि । \nकात्यि राथत सेिो ढंग सँ नहि सुतल िलीि । आव हुनका \nएिसास भेलछन जे हुनकर सासु माँ कतेक  ककठन सँ रोिन क े  \nलालन -पालन करैत िथि । दोसर कदन फ े र वएि कदनचयाय भेल \nदुई कदन मे सुर्माजी परेशान भऽ गेलीि । दुई कदनक   बाद \nसुर्माजी गंगा स्नान सँ एलीि तिन हुनका आराम छमलल । \nतकर बाद सुर्माजी घरक   काज मे िाि बिावऽ लागलीि ।  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n  \n   52 || प्रवदेि ४३४ \n२.६.मनोज झा मुक्ति - किा -नि क े श  \n \nमनोज झा मुक्ति  \nकिा -नि क े श  \n \nगाममे अफरा तफरी मचल िै । घरघरमे एतवे चचय भरिल िै \nजे आब कक िेतई ? बातो त ओिने िल । एहिसँ पहिने कहियो \nएिन टववाद गाममे नई देखल गेल िलै ।  \n \nकक ि ु कदनसँ सामान्य रुप मे टवमार रामानन्द छमसरक े  देि ान्त आई \nछभनसरमे भेलछन । टववाद एहि बातक िल जे रामानन्द बाबपक े  \nमुखालग्न क े  देतछन ? \n \nछमसरजीक गन्ती गामक किवैकामे िोइत िलछन । छनम्न \nमध्यमवगीए पहरवारक िोइतो लजल्लाभहरमे अपन ििले \n विदेह ४३४|| 53 \nपहिचान िलछन छमसरजीक ेँ  । सन्तानकरुपमे दूिा बेिा आ दूिा \nबेिी िलछन । िोि बालक अनजाथतमे टववाि कएने िलछन , \nओहि टववािमे छमसरजी दूनु प्राणी सिभाथग भेल रिथि । आ \nतकरे बिन्ना बनाटवक जेठ बालक मायबापक नामपर नि क े श \nकरालेने रिछन , नाता सम्बन्ध मायबाबपसँ तोस्ट् ड लेने रिछन ।  \n \nिोिका ननककरवाक टववािसँ पहिनिी जेष्ठ बालकक जीद्दक े  \nदेखैत दूनु बेिाक े  अंशविा कदेने रिथिन्ह छमसरजी । जेठ \nबालकक ईच्छा अनुसार थबनु लजउका छनकालने दूनु बेिाक \nनामपर आधाआधा सम्पथत कदेने रिथिन्ह । शतय ई रिैक जे \nसम्पथत दूनु बेिाक नामपर भेलाक वादो , छमसरजी दूनपप्राणी \nआजीवन खेतक उबजा खएताि आ दूनप बेिा प्रथतमास \nपाँच �पाँच सौ िका थतमनतरकारी वास्ते देतछन । अंशविा \nजहिया भेल रिैक तहिया जेठ बालक कोनो टवदेशी अकफसमे \nकाज करछन आ मोि पाई कामाइन , िोि बालक वेरोजगार \nरिछन । पाहरवाहरक पालनपोर्णलेल छमसरजीद्वारा लेलगेल \nबैंकक कजयक े  सेिो आधाआधा कयलजएवाक जेठ बालकक \nप्रस्ताव अएलछन । छमसरजीक ईच्छा टवपरीत िोि बालक अपन \nजेष्ठ भ्राताक आकांक्षा अनुरुप छमसरजी दुनपप्राणीक े  सिमथतमे \nलाथब , कजयक पाइयक बदलामे खेत जेठका भायक नामपर \nकऽदेलकछन । िोि बालकक टववािकवाद अपन हिस्साक खेतक \nउबजा सेिो जेष्ठ बालक अपने उठब लगलछन आ मायबाबपसँ \nनाता सम्बध तोस्ट् ड लेलकछन । अंशविाक समयमे प्रथतमास \nपाँचसौ गिल िका एक्को मास जेष्ठ बालक नई देलकछन । \nिोि त हूनकासबसंगे रहि ते िलछन ।   54 || प्रवदेि ४३४ \n \nछमसरजीक देिान्तक बाद जेष्ठ बालक कतायक भपछमका छनवायि \nकरबाकलेल देिान्तक खबहर सुछनते गामपर उपस्थस्थत भऽगेल \nरिछन । मुदा , िोि बालक जेठकाक े  छमसरजीक े  मुखालग्न देबाक \nबातसँ सिमत नई भेलछन आ ई नौवत आएल िल ।  \n \nगामक  कक ि ु  व्य क्ति क  क ि ब ि ल छन जे पप ताक े  मुखालग्न देवाक  \nअछधकार जेष्ठ बालकक े  िोइत िझन्ह , ताँए जेष्ठ बालकक े  \nमुखालग्न देवासँ क े ओ नई रोक सक ै य । एम्हर , िोिका बालकक े  \nप्रश्न समाजसँ िल , ूपएक्कहि व्यक्ति , एक्कहि व्यक्तिक नामपर \nकए वेर नि क े श करौतैक ? जे अपन लजटवते रिल मायबाबपक \nनामपर श्राद्ध कऽ कऽ नि क े श करालेने िोए , ओ ओहि \nमायबा बपक ेँ  मुखालग्न देवाक अछधकारी कोना अछि ?ूप \n \nओना जेठ बालकद्वारा मायबाबपक नामपर नि क े श \nकराओलगेल बात गामक अछधकांश गोिेक े  बुझल िलछन ।  \n \nस्कपल क  प्राँगण गामक  ल ोक  आ बाि  चल छनि ारसँ खचाखच \nभहरगेल  ि ल  । कक ि ु गोि े प रम्परा आ संस्कृ थतक े  दोि ाई दैत ई \nटवचार व्यि कयलझन्ह , ूपछमसरजीक जेष्ठ बालक गल्ती त \nकयलक मुदा , कक करबैक ? अपना समाजमे सबकदनसँ जेठे पुत्र \nमुखालग्न दैत अएलैय , ताँय जेष्ठे बालक एकर अछधकारी अछि \n।ूप \n \nसबिक बात सुछनरिल मुझखयाजी छमसरजीक िोि बालकक ेँ   विदेह ४३४|| 55 \nअपन पक्ष रखवाक आदेश देलकछन । अपना स्थानपर ठाढ \nिोइत छमसरजीक िोि बालक सभक े  सम्बोधन करैत किलथि ,ूप \nएखछनधहर समाजमे क े ओ कोनो जघन्य गल्ती कऽलेलाक बाद \nकक करबै ? गल्ती भेलै । माफी मंगौक । आकद ईत्याकद किैत \nसमाजमे गल्ती कयने लोकक े  माफी दैत अएलै , ताँए गल्ती \nकयछनिार एकर फायदा उठवैत गल्तीपर गल्ती करैत आएल , \nअपन कतयव्यसँ मुकरैत अएबाक संस्कारमे कदनानुकदन बढोत्तरी \nिोइत गेल । समाजक एिने उदार भावक फायदा उठबैत समाज \nदुपर्त भऽगेल अछि । जकरा जखन जे मोन लागल ओ अपराध \nकरैत गेल । जीटवतमे कहियो नपनधहरक आिि नई कयने बेिा , \nमायबाबपक ेँ  थबनु लजउका छनकालनिी आधा सम्पथत लऽकऽ \nनाता तोस्ट् डलने बेिा , लजवीतेमे मायबाबपक श्राद्ध कऽदेने घोर्ण  \nकरैत �नि क े श � करौने बेिाक िािसँ मुखालग्न देवयबाक बात \nजेसब कऽरिलिी से समाजमे क े िन संस्कार देबऽ चािैत छियै \n? समाजमे ई आ एिन गल्तीक े  माफी दऽ एहि प्रकारक प्रवृथतक े  \nजौं प्रोत्सािन करबाक काज िोइत रितै त अप्पन हिस्सा लऽकऽ \nमायबाबपसँ सम्बन्ध नई रखछनिारक संख्या बढैत �बढैत \nसमाजसँ मायबाबपकप्रथतक बेिाक कतयव्यक बात थबलीन नई \nभऽजएतैक ? भाय  आ बाँस त ओि ने बँि ल  रि बाक  प्रक ृ थतए \nबनौने िैक , त भायसँ मनमोिाव भऽगेलापर मायबाबपक े  \nअनदेखी करब कतेक उक्तचत ? एिन �एिन बेिाक े  परम्पराक \nनामपर मरनोपरान्त मुखालग्न देवाक अछधकार ककन्नहु नई \nभेिवाक  चािी ।ूप   56 || प्रवदेि ४३४ \n \nबैसारमे उप स्थस्थ त अछधक ांश ल ोक क  ि प ड़ीसँ स्कपल क  प्राँगण \nगड़गड़ागेल । मािौल पपणयरुपेन शात्यन्तक चदहर ओटढलेलक । \nक ानाफु सीक  गुल गुल ाि टि  वातावरणमे क ौतुि ल ता आछन देने ि ल  \n। फरकीपर चढल छमसरजीक अन्त्येष्ठीक समयमे सेिो थबलम्ब \nभऽरिल िलछन ।  \n \nमुझखयाजीक े  बेंतक सिारा लैत ठाढ िोइत देझख वातावरणमे \nमौनता पसहरगेल । सबककयो छनष्प्राण जकाँ िोइत मुझखयाकदसँ \nिकिक्की लगाक देखऽलागल । ठाढ भऽ मुझखयाजी \nकिऽलगलाि ,ूपछमसरजी आ हूनका दुनप बेिाक खेरिा ओना \nसबक े  बीसो वर्यसँ बुझले अछि । सबबातक े  गौर करैत , समय \nआ समाजक मनोभावक े  देखैत िम जे छनणययपर पहुँचलिी  से \nअपने सबिक समक्ष रखैत िी ।ूप नमिर स्वाँसलैत मुझखयाजी \nअपन बात आगु बढयलाि ,ूप ओना मुखालग्न देवाक अछधकार \nअपना सबिक संस्कारमे जेष्ठे सन्तानक े  रिल अछि । जेष्ठ \nसन्तानद्वारा जीटवत माय बाबपसँगे क ु क ृ त्य  एवम् दूव्र्य वि ार \nकयलाकबादो मुखालग्न देवाक परम्पराक नामपर जाहि प्रकारसँ \nआईधहर माफी दैत समाज आएल अछि , तकरे कारण आजुक \nकदन िमरासबक े  देखऽपड़ल अछि । जे बेिा लजवीत मायबाबपक े  \nसेवा नई करत , सम्बन्ध नई राखत, कोनो बिन्नामे लजवीते \nमायबाबपक नामपर श्राद्ध एवम् �नि क े श � कराओत ओिन \nबेिा जेष्ठे ककया नई हुए , मुखालग्न देवाक अछधकारी नई \nबनाओल  जाए । एि न एि न क ु संस्क ारी बेि ाक े  जँ एखुनक ो  विदेह ४३४|| 57 \nसमयमे माफ कयल जाए त समाजमे जएि संस्कार \nबाँचलखुचल अछि तकरा बचौनाई कठीन िोएत । अतः \nछमसरजीक े  मुखालग्न देवाक अछधकार जेष्ठ बालक गमाचुकल \nिमर बुझाई अछि ।ूप एतेक किैत चुप्प भऽ ठाढे रिलाि आ \nस्कपल क  प्राँगणमे बैसल  ल ोक सबकदस नजहर घुमाक  देखऽ \nलगलाि । प्राँगणमे उपस्थस्थत लोकसब अपन कतय ल ध्वनीसँ \nमुझखयाजीक फ ै सलाक ेँ  अनुमोदन कएलक आ छमसरजीक ेँ  \nमुखालग्न देवाक अछधकारी िोि बालकक े  बनाओल गेलछन ।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n \n \n \n \n \n  58 || प्रवदेि ४३४ \nपद्य  \n३.१.जगदानन्द झा  मनु - बीसि ा ि ाइक प \n३.२.रबीन्द्र नारायण छमश्र-थबसहर जाएब जरूरी िै  \n३.३.मुन्ना जी- अकटवता - उघारू झांपलक ें !  \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३४|| 59 \n३.१.जगदानन्द झा  मनु - बीसि ा ि ाइक प \n \nजगदानन्द झा �मनु� \nबीसि ा ि ाइक प \n१ \nगरीब जछन \nिमर मोन तोहर  \nओ िँसै िथि  \n  \n२ \n 60 || प्रवदेि ४३४ \nप्रेममे धोखा \nबहुते खेलौं िम  \nटवश्वास क े ने \n  \n३ \nतरका मोने  \nआइ कात्यि िमरा  \nओ तक ै  िथि  \n  \n४ \nमोनमे बलस  विदेह ४३४|| 61 \nिमर संग रहू \nजनम भहर \n  \n५ \nआखर आँझख \nसुख दुख धेलक  \nपाँथत -पँथतमे  \n  \n६ \nआखर संगे \nजीयब सीखलहुँ   62 || प्रवदेि ४३४ \nआखरे मीत \n  \n७ \nसीख नै पेलौं  \nजीवनक आखर  \nमहरतो तक  \n  \n८ \nआखर सन \nिमर करेजमे  \nक े  बलस गेल   विदेह ४३४|| 63 \n  \n९ \nआँझखक जोत  \nचलल गेल िमर  \nप्रेम तक ै मे \n  \n१० \nआखर जछन \nनहु  नहु  प ढप ने \nमोन िमर  \n   64 || प्रवदेि ४३४ \n११ \nललख कदयौ ने  \nिमर मोन पर  \nप्रेम आखर \n  \n१२ \nमुँि पर िै  \nकरेजाक लसनेि  \nमुस्की बछन कऽ  \n  \n१३  विदेह ४३४|| 65 \nदुख सुखक ेँ  \nकरेजामे नुकोने  \nबापक चुप्पी  \n  \n१४ \nददय सहितो  \nजे नहि काछन सक े  \nओ तँ बाप िै  \n  \n१५ \nलाखो खचाय क   66 || प्रवदेि ४३४ \nजे प ुरान क ु ताय मे \nबेिीक बाप  \n  \n१६ \nजीवन भहर \nनुकोलछन नोरक ेँ  \nददय सहितो  \n  \n१७ \nब्यािक खुशी  \nदूर िोबैक ददय   विदेह ४३४|| 67 \nभरल आँझख  \n  \n१८ \nआइ बुझलौं  \nबेिी थबदाइ बाद  \nबापक ददय  \n  \n१९ \nबुझब कोना  \nई नेिक दरेग  \nथबिोि थबना   68 || प्रवदेि ४३४ \n  \n२० \nलजयल जे नै  \nप्रेम क े र जीवन \nओ थबन प्राण \n    \n-जगदानन्द झा �मनु�, मो० न० ९२१२ -४६-१००६ \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n  विदेह ४३४|| 69 \n३.२.रबीन्द्र नारायण छमश्र-थबसहर जाएब जरूरी िै  \n \nरबीन्द्र नारायण छमश्र \nथबसहर जाएब जरूरी िै  \n  \nिोकड़ कदअ क्तचिंता \nमोनक ेँ  आराम   कदऔ \nचािक संग रौदमे  \nभोरुक ा अखबार प ढप \n 70 || प्रवदेि ४३४ \nकोनो पुरान दोस्तक ेँ  \nफोन लगाएल करू  \nथबसरल बात सभ  \nअंतरग प्रसंगसभ \nचैनसँ बथतआएल करू  \nकखनो -कखनो  \nि ु ट्टी मनाएल  क रू \n  \nआइ-काि करैत  \nलजनगी बीता देलहुँ  \nजे क े लहुँ ,नहि क े लहुँ   विदेह ४३४|| 71 \nतकर कोन हिसाब िै  \nथबसहर जाउ पुरान बात  \nमोनक ेँ  उसास कदऔ  \n नहूँ-नहूँ  गीत \nगुनगुनाएल करू  \nकखनो काल  \nआरामो कएल करू  \n  \n  एक पर एक  \nदुछनआमे  पसरल िै  \nककरा की िै   72 || प्रवदेि ४३४ \nतकर की माने िै  \nजे कक ि ु   प्राप्त अछि  \nबहुत मपल्यवान   िै  \nकिुक ने अंत िै  \nजीवनमे िोि -पैघ  \nसभक स्थान   िै  \nसुखी रिबाक लेल  \n संतुष्टष्ट जरूरी िै \nजीवनमे शांथत लेल  \nसंतोर् जरूरी िै  \nिोि -मोि बात   विदेह ४३४|| 73 \nथबसहर जाएब जरूरी िै  \n  \nव्यियक शंकासँ  \nअनावश्यक क्तचिंतासँ  \nसकदखन बचैत रहू \nमोनक ेँ  िल्लुक करू  \nजाहिसँ छनचेन रिए  \nआनन्द  बनल रिए  \nसे काज अबस्स करू  \nजीवन बड़ िोि िै  \nिँलस कए थबतबैत रहू   74 || प्रवदेि ४३४ \nमरबाक तँ िैिे  \nमहरओ कए नाम रिए  \nतेि नो कक ि ु \nजीथबते करैत  रहू \n  \n-रबीन्द्र नारायण छमश्र, १६।०८।२०२४ (९।२५ प्रातःकाल ) \n  \n  \nलेखक पहरचयः  \nनाम : रबीन्द्र नारायण छमश्र \nपपताक नाम : स्वगीय सपयय नारायण छमश्र  \nमाताक नाम : स्वगीया दयाकाशी देवी  \nजन्म थतथिः२ जनबरी १९५४(प्रमाण पत्र)  विदेह ४३४|| 75 \n               २४ अगस्त १९५२(जन्मपत्र) \nपैतृक िाम : अड़ेर डीि  \nमातृक : लसस्ट्न्ट्घआ ड्योढी  \nवृथत : भारत सरकारक उप सक्तचव (सेवाछनवृत्त )/ \nस्पेशल मेरोपोललिन मलजस्ट्रेि , कदल्ली(सेवाछनवृत्त)  \nलशक्षा : चन्द्रधारी छमथिला मिाटवद्यालयसँ बी.एस -सी. भौथतक \nटवज्ञानमे प्रथतष्ठा : कदल्ली टवश्वटवद्यालयसँ टवछध स्नातक  \nश्री रबीन्द्र नाराय ण छमश्रक  प्रक ालशत क ृ थत :मैथि ल ीमे:- \nप्रकाशन वर्य :2017 \n१. �भोरसँ साँझ धहर � (आत्म किा) ,    २. �प्रसंगवश� \n(छनवंध), ३. �स्वगय एतहि अछि � (यात्रा प्रसंग), \nप्रकाशन वर्य :2018 \n ४. �फसाद� (किा संिि) ५.  `नमस्तस्यै � (उपन्यास) ६. \nटवटवध प्रसंग  (छनवंध ) ७.मिराज(उपन्यास) \n८.लजकोिर(उपन्यास)  \nप्रकाशन वर्य :2019  76 || प्रवदेि ४३४ \n ९.सीमाक ओहि पार(उपन्यास)१०.समाधान(छनवंध संिि) \n११.मातृभपछम(उपन्यास) १२.स्वप्नलोक(उपन्यास)  \nप्रकाशन वर्य :2020 \n१३.शंखनाद(उपन्यास) १४.इएि थिक जीवन(संिरण)  \n१५.ढिैत देबाल(उपन्यास) १६.पािेय(संिरण)  \nप्रकाशन वर्य :2021 \n१७.िम आथब रिल िी(उपन्यास) १८.प्रलयक परात(उपन्यास)  \nप्रकाशन वर्य :2022 \n१९.बीथत गेल समय(उपन्यास) \n२०.प्रथतथबम्ब(उपन्यास)२१.बदलल रिल अछि \nसभकक ि ु (उप न्य ास)22. राष्ट्र मंकदर(उपन्यास) २३. \nसंयोग(किा संिि) २४.    नाक्तच रिल िलल वसुधा   ( \nउपन्यास)  \nप्रकाशन वर्यः 2023  विदेह ४३४|| 77 \n२५.दीप जरैत रिए(उपन्यास)         २६.ठेिा परक मौलायल \nगाि(उपन्यास) २७.पिाक्षेप(उपन्यास)  \n प्रकाशन वर्यः 2024 \n २८ माटि बजा रिल अछि(यात्रा प्रसंग) २९ जयतु \nजानकी(उपन्यास)  \n३० यज्ञसेनी(उपन्यास)  \nप्रकाशन वर्यः 2025 \n३१.किा अखन बाँकी अछि (संिरण) ३२ .  गाि बजैत \nिैक(किा संिि) ३३ .सपययपुत्र(उपन्यास)  \nIn English: - \nYear of publication:2018 \n1. The Lost House (Collection of short stories) \n2. Life is an art \n3.The Ganges Whispers (English translation of my \nMaithili Novel,Ham Aabi Rahal Chhee  (िम आथब रिल  78 || प्रवदेि ४३४ \nिी)  \nहिन्दी में  � \nप्रकाशन वर्य :2019 \n१.न्याय की गुिार  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n  विदेह ४३४|| 79 \n३.३.मुन्ना जी- अकटवता - उघारू झांपलक ें !  \n \nमुन्ना जी \nअकटवता - उघारू झांपलक ें !  \n \nचुप्पे ,ककए खौंझाइ िी िमरा पर  \nककए कनझखयाइत गरौने िी नजहर  \nक ' दै िी आरोपपत अिां सब िमरा  \nइ कहि जे अिां स्त्री टवरोधी िी।  \n \nयै ,िम मात्र गढछन नै गढै िी ,बुझललयै  \nिम त ' उकसबै िी अिां सबक ें  \nसनकबै िी सब जनी जाथतक ें  \nलजनक आंगुर चलैए शब्द संयोजनमे  \n \nबहुत बेर किलौं जे - \nस्त्री जन्य बातक ें  जं लेखक ललखताि  \nतिन ओ मात्र मात्र भावािय िेतै  \nजं लेझखका ललखती ? \n 80 || प्रवदेि ४३४ \nतिन ओ पपणयत: भोगल यिािय िेतै।  \n \nिम त ' \nढाठ खोलल बढबाक आह्वान करै िी  \nसबक ें  ओइ ढकठएल लजनगी सं  \nनै जाछन कलम उठाइयो धखाइ िी अिां  \nदोसर स्त्री क ें  नव दृष्टष्ट, बाि देखेबा सं  \n \nधाख जरूरी िै ,साख बचेबा लेल  \nपहिने ककशोरीक गेम िल ककत ककत ,गोिरस....  \nआब बेधड़क भ' खेलाइए  \nललव इन सं पेयर क्लब धहर।  \n \nधाखक तर त ' ओ दबाएल रिै िलझखन  \nतें बाबा आ दाइक अधरथतयाक पिड़मे  \nदबल े प एरै ढपकक  ि ोइन य ुग्म दशयन \nतखनो धीया - पुता सं घर भरल।  \n \nआ,आब...! \nसंवैधाछनक , सामालजक जोड़ा बनै सं पहिने।  \nकतेको बेर कतेको संग  \nलाथग जाइि जोड़ ,प्रथतस्पधाय चालप...  \nअिां कनै अवरोधक भ ' अजमाउ नै \n \nटवर्म ल ैंथगक ता प्रक ृ थत प्रदत्त अछि   विदेह ४३४|| 81 \nसाम्य ता क ृ टत्रम क ाय य वि न मात्र \nतिन उकस - पाकस सं उत्फाल ककए ? \nकरू प्रदशयन अपन अस्थस्तत्व जोगा \nअपन कलेवरक संग!  \n \nपारू नवका डरीर ,ललखप अिां उघाहर  \nओ सबिा झांपल बातक ें  \nजे अिाक ें  रखलक ढकठया  \nआ छनशि बनाक ें !  \nकलमक धारक ैं  पपजाउ ,बनाई धरगर। \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n  \n \n \n  82 || प्रवदेि ४३४ \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.Changing Thoughts, Diminishing Hope -Jagdish \nPrasad Mandal (Original Maithili Short Story) \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३४|| 83 \n4.1.Changing Thoughts, Diminishing Hope -Jagdish \nPrasad Mandal (Original Maithili Short Story) \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n \n 84 || प्रवदेि ४३४ \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n  \nChanging Thoughts, Diminishing Hope  \nThoughts grow, and with them hope and faith grow \nas well. Just as they rise, they can also diminish. \nWhen one�s thoughts incline toward the good, toward \nnoble ideas, hope and faith flourish. When they drift \ntoward the base, toward ignoble ideas, hope and faith \nwither. Yet such a measure does not come easily to a \nperson, for people rarely grasp the nature of events  \nas they unfold. The reason is simple: human beings \nare prone to confusion. In confusion, the good may \nappear bad, and the bad may seem good. \nIn the village of Katharbouni, the family of Hridaynath \nhad long been counted among the most prosperous \nand respected households, not only in the present day \nbut for a full century past. Still, they were not \nconsidered the original inhabitants of the village, for \nHridaynath�s great -grandfather had come from \noutside to settle there. His ancestors had arrived from  विदेह ४३४|| 85 \nthe west, from Bhojpur, and made Katharbouni their \nhome. For three generations, up to the time of \nHridaynath�s grandparents, the family spoke only \nBhojpuri. After settling in Mithila, the later \ngenerations gradually began speaking Maithili. \n  \nHridaynath�s great -grandfather Krishnanand had \nserved as a soldier in the Darbhanga estate. Even in \nthat humble post, his mind was sharp and discerning, \nqualities that won him the estate �s trust. Later, \nKrishnanand was appointed Kamatia, the overseer of \na vast tract of three thousand bighas of estate land. \nThe responsibility for cultivation and upkeep rested on \nhim, while collection of land revenue was handled by \nthe Patwari, Mukund. As ch ance would have it, both \nMukund and Krishnanand hailed from the same region \nand shared the same caste. In time, they became \nrelated by marriage, with one �s son marrying the \nother�s daughter.  86 || प्रवदेि ४३४ \n  \nQuarrels and reconciliations were nothing new to the \nMithila region, and Katharbouni was no exception. \nWith funds from the estate, Krishnanand had a \nthree-bigha pond dug, and on the eastern \nembankment of that pond he built his home. The \nestate�s courthouse stood elsewhere, but the \npresence of that pond brought prestige to \nKrishnanand�s family, raising them to the ranks of \nthe village�s honored households. \nTime changed. The grandeur of the Darbhanga estate \nfaded into memory. \n  \nHridaynath was a sociable man, free even of the \nslightest trace of prejudice over the fact that his \nfamily had come from the west to settle here while \nthe original inhabitants of Katharbouni were from \nother lineages. Like a native-born son of the soil, he  विदेह ४३४|| 87 \ntook an active part in community affairs, whether \nfunerals, weddings, or any public or religious event, \noffering his presence and assistance, which \nstrengthened his social bonds. Being from a well-to-\ndo household and also educated, he was regarded as \none of the prominent figures of the village. \n  \nWith his sound financial footing, he also engaged in \nthe trade of grain and water, including moneylending \nand interest-based transactions. Most of the native \nfamilies of Katharbouni had suffered repeated losses \nfrom floods and river erosion, forcing them t o part \nwith their lands and properties. As a result, the \nmajority of villagers became poor and worked as \nsharecroppers to survive. Until that time, \nHridaynath�s heart had not hardened enough to \nprovoke social opposition; he continued to treat the \nnatives with fairness. Yet he was well aware that his \nfamily stood apart in this place, having come alone \nfrom elsewhere to settle here. \nHridaynath had one son and three daughters. The  88 || प्रवदेि ४३४ \ndaughters were married in the Bhojpur�Ara region of \nthe west, but for his son �s marriage he resolved to \nchoose a bride from Mithila. The reason was that by \nmarrying into a Maithil family, the household would \nabsorb Maithil customs into its own traditions, and \nrelations with the Maithil community would deepen. \nHis son Manoj was a very intelligent and hard worker. \nHe passed the matriculation examination in first \ndivision. Although a commerce student, his grasp of \nother subjects too was strong, and this helped him \nsecure a good result. He enrolled at C. M. College  for \nthe Intermediate in Commerce, and alongside his \nregular classes, took private tuitions from college \nteachers. The reason for these tuitions was to build \nhis backing, a network of connections. \n  \nWith honors, Manoj completed his B.Com. in first \ndivision. While he was still pursuing his degree, \nHridaynath began speaking of his marriage. In his \nmind was the wish that, just as his son was well  विदेह ४३४|| 89 \neducated, so too should his bride be educated. \nMithila remained, in many ways, unchanged. Men �s \neducation had long been valued, but women �s \neducation still lagged behind. Fortune favored them; a \nproposal came for a B.A.-educated girl, and the talks \nfor Manoj�s marriage began. \nThe practice of dowry was not confined to Mithila \nalone; it existed everywhere. Yet here it had a certain \ndistinction, since dowries were not uniform in value or \nform. In some castes the amounts were high, while in \nothers they were relatively modest. For e xample, a \nB.A.-educated groom from one caste might command \na far higher dowry than a similarly educated groom \nfrom another caste. Manoj belonged to a higher caste, \nso the expected dowry was naturally greater. After \nnegotiations, the marriage was settled with an agreed \ndowry of thirty lakh rupees in cash. \nFollowing the agreement, Manoj was married to a B.A.-\neducated young woman named Sheela. As in other  90 || प्रवदेि ४३४ \nmarriages, family ties began to form between the two \nhouseholds, and the bond between Manoj and Sheela \nalso grew. Along with the wedding came the custom \nof Duragaman, the ceremonial arrival of the bride at \nher husband�s home. In earlier times this would take \nplace in an odd-numbered year after the wedding, one \nyear, three years, or five years later. With changing \ntimes, Duragaman began to occur alongside the \nwedding itself, as was the case for Manoj and Sheela. \nBeing a commerce graduate, Manoj secured a job as \nan accountant in the state �s finance department. \nAs a government employee, his salary was fixed \naccording to official scales. In the modern climate, \nhowever, private -sector salaries, whether from \ndomestic or international companies, often surpassed \ngovernment pay. Manoj was on the lookout for better \nopportunities and was eventually offered an \naccountant�s position in an international firm. \nResigning from his government post, he joined the \nprivate company.  विदेह ४३४|| 91 \nThe salary was generous, and the benefits impressive. \nTwo years passed quickly. During that time Manoj and \nSheela were blessed with a daughter. \nUp to this point, their married life resembled that of \nmost couples, ordinary in its outward harmony. \n  \nYet beneath the surface there was a quiet rift \nbetween them. In Manoj �s mind was the ingrained \nbelief in a husband �s authority, while in Sheela �s \nmind was the memory of the thirty lakh rupees her \nfather had given as dowry. Sheela held to the notion \nthat her father had, in effect, purchased her \nhusband, whereas Manoj viewed the dowry as a \ncustomary social arrangement. Sheela �s father, \nYogeshwar, was an inspector in the state police, while \nManoj�s father, Hridaynath, was a prosperous farmer \nof high standing. \nIn Delhi, Manoj worked while living with his family.  92 || प्रवदेि ४३४ \nThe company had provided them with accommodation. \nYet Sheela did not treat him in the manner most \nMaithil wives treated their husbands. All household \nchores were left entirely to the maid. Manoj could see \nthat Sheela lacked the warmth and attentiveness \nexpected of a wife, but since their marriage appeared \noutwardly like any other, he kept his feelings to \nhimself and endured it. \nLife, however, has its own rhythm. Everyone wishes \nfor a warm and trusting bond between husband and \nwife so that the family can live in peace. To lessen \nthe restlessness in his mind, Manoj began drinking \nalcohol. Sheela noticed this change in her husband�s \nhabits. She was aware that drinking altered a \nperson�s behavior, and she could see this difference \nin Manoj, yet she chose to remain silent and bear it \nquietly. Being the daughter of a police officer, Sheela \nalso had a strong belief that she could earn he r own \nliving if necessary. \n   विदेह ४३४|| 93 \nObserving his wife �s manner, Manoj began to feel \ninwardly despondent. He often thought that his \nmarried life, which was meant to uphold both family \nresponsibilities and social standing, should have been \npeaceful. He wished for a home where the years \nahead, with children and parents together, would be \nfilled with harmony, but he felt this was not \nhappening. \n  \nThe demands of Manoj �s job in the international \ncompany left him with little sense of time. His \nworkload continued to grow. The office had its own \ncanteen, so he often left home early in the morning \nand returned late at night. Disheartened by his \nwife�s attitude, he began spending more and more \ntime away from home. \nFive years after their wedding, the rift between Manoj \nand Sheela had grown so deep that they no longer \nwished to see each other.  94 || प्रवदेि ४३४ \nEight days before the Chhath festival, Manoj said to \nSheela- �This year we will celebrate Chhath in the \nvillage.� Sheela readily replied - �That would be \nwonderful.� \nManoj then said- �When we go to the village, we will \ntake all the festival items and clothes for my parents \nas well. Tomorrow we will finish all the shopping.� \nThe next morning Manoj and Sheela set out for the \nmarket with their four -year-old daughter walking \nbetween them. Manoj had drunk heavily. Sheela \nwalked in front, the child beside her, while Manoj \nfollowed behind. At a narrow bend in the road, a truck \napproached from behind. As it came close, Manoj \npushed Sheela. She fell beneath the rear wheels, and \nher life ended instantly. \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।    \n \n𑒀 \n \n ","size_mb":1.38,"has_text":true},"Videha 435.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 435.pdf","name":"Videha 435.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३५ \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथतक त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२६. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२६. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:435   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्। \nअनुक्रम \nविदेह ४३५ म अंक ०१ फरिरी २०२६ (िर्ष १९ मास २१८ अंक \n४३५) \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.अंक ४३४ पर विप्पणी  (पृष्ठ १-१) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक परिवािक योगदान -२२ (पृष्ठ ३-१६) \n२.२.हितनाि झा-मैथिली साहित्यमे तािानाि झा एवं हुनक \nपरिवािक योगदान-१४ (पृष्ठ १७-३३) \n  \n \n२.३.लालदेव कामत -बााँकी जीवन : अनुभव, जजम्मेदािी, आ अिथक \nखोज  (पृष्ठ ३४-४१) \n२.४.प्रणव क ु माि झा- जिककत्सा जिक्षा एवं सेवाक नव क्षक्षथतज: \nNBEMS द्वािा 'AI in Medical Education' पाठ्यक्रमक िुभािंभ \n(पृष्ठ ४२-५३) \n२.५.पिमानन्द लाल कणथ-बुढ़क ददथ (पृष्ठ ५४-६८) \n२.६.क ु माि मनोज कश्यप- लघुकिा - टीस (पृष्ठ ६९-७१) \n२.७.प्रीथत क ु मािी- श्री लालदेव कामत जीक व्यक्तित्व आ क ृ थतत्व \n(पृष्ठ ७२-८१) \nपद्य \n३.१.जगदानन्द झा  मनु -तीनटा गजल  (पृष्ठ ८३-८८) \n३.२.१० टा ककवता - मूल हिन्दी-अकवनाि क्तमश्र- मैथिली अनुवाद- \nपल्लवी मण्डल (पृष्ठ ८९-१०२) \n३.३.कल्पना झा- िेिायल मऽन (पृष्ठ १०३-१०४)   \n \n३.४.जगदानन्द झा  मनु -बीसटा िाइक ू (पृष्ठ १०५-११४) \n३.५.िबीन्द्र नािायण क्तमश्र-मनुक्ख आ भगवान! (पृष्ठ ११५-१२२) \nMaithili Literature in English Translation  \n4.1.For Whom Did I Do It -Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal \n(English Translation) [page 124-126] \n \n विदेह ४३५|| 1 \n१.१.अंक ४३ ४ पर टिप्पणी \nगंगेश  क ु मार पाठक  \nशुभेच्छा \nबहूत नीक एततहासिक धरोहर क े  िंरक्षण आ िंवधधन क े  लेल ववदेह \nक ें  धन्यवाद् िंगहह शुभकामना अशेष 🙏 \n-बोकारो स्टील सीिी, झारखंड। \n \nआशीष अनचिन्हार \nमनोज झा मुक्तिजीक कथा बहुत हदन बाद पढ़बाक लेल भेटल। \nमुदा कथामे मुक्तिजी जाहह िमाजक वणधन क े ने छतथ िे िमाज \nप्रायः एखन धरर नै भेटै छै , अपवाद छोह़ि। बहुत िंभव जे एहन \nिमाज भववष्यमे होइक।  \n \nदू-दू टा जीवनी धारवाहहक रूपमे आबब पबिकाक ेेँ  नीक बना रहल।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n  2 || ववदेह  ४३५ \nगद्य \n२.१.कल्पना झा -मैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्याि ' एवं \nहुनक पररवारक योगदान -२२ \n२.२.हहतनाथ झा -मैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक \nपररवारक योगदान -१४ \n२.३.लालदेव कामत -बाेँकी जीवन : अनुभव , सजम्मेदारी, आ अथधक \nखोज \n२.४.प्रणव क ु मार झा - सिवकत्सा सशक्षा एवं िेवाक नव क्षक्षततज: \nNBEMS द्वारा 'AI in Medical Education' पाठ्यक्रमक शुभारंभ \n२.५.परमानन्द लाल कणध-बुढ़क ददध \n२.६.क ु मार मनोज कश्यप- लघुकथा- टीि  \n२.७.प्रीतत क ु मारी- श्री लालदेव कामत जीक व्यक्तित्व आ क ृ ततत्व  \n  विदेह ४३५|| 3 \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक पहरवारक योगदान -२२ \n \nकल्पना झा \nउपेन्द्र नाि झा 'व्यास' जीक पहरवारक अन्य सदस्यक टववरण \n\"मैतथली िाहहत्य मे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान\" एहह ववषय पर सलखैत आब हम ओहह ठाम पर पहुेँसि \nिुकल छी , जतए  'व्याि ' जीक अक्तगला पीढ़ीक उपलब्धिक ििाध \nशुरू कएल जाएत। जेँ  'व्याि ' जीक पररवारक योगदान मैतथली \nिाहहत्ये टाक िन्दभध मे देखल जाए , तखन तेँ हुनकर माि दू गोट \nिन्तान िवक्रय छतथन। मुदा िाहहत्य िेँ उपर अक्तछ िमाज। आ \nिमाजक लेल तेँ  'व्याि ' जीक िभ िन्तान कोनो -ने-कोनो रूप मे \nिहयोग कएनहह छतथ , एखनहुेँ कइए रहल छतथ। तैं बेरा -बेरी \nहम  'व्याि ' जीक िभ िंतानक ििाध करब। क्रमवार। जेठ िेँ छोट \nधरर , िभक। छओ गोट िन्तानक वपता छलाह  'व्याि ' जी। \nक्रमानुिार िभक नाम एहह तरहेेँ छक्तन - \nहद्वजेन्द्र क ु मार झा (क ु मर जी) \n 4 || ववदेह  ४३५ \nबृजेन्द्र क ु मार झा (वकशोर जी) \nशैलेन्द्र क ु मार झा (क े शव जी) \nववजया झा (मुन्नी) \nित्येन्द्र क ु मार झा (मोहन जी)  \nधीरेन्द्र क ु मार झा (िोहन जी)  \nलोकमन्त सिवकत्सक : डॉ. हद्वजेन्द्र क ु मार झा  विदेह ४३५|| 5 \n \nआब ििाध शुरू करैत छी  'व्याि ' जीक ज्येष्ठ िंतान डॉ. हद्वजेन्द्र \nक ु मार झाक , जक्तनक घरक नाम छलक्तन क ु मर जी। जन्म भेल \nछलक्तन 9 जून, िन् 1948 मे। बहुमुखी प्रततभाक धनी छलाह। जेहने \nवपता , तेहने पुि। वपता बला बहुत गुण आएल छलक्तन हुनका मे। \nक ु शाग्र बुक्तिक िंग िाहहत्य आ िंगीत मे रुसि , ई गुण िभ वपता \nिमान छलक्तन। हुनकर मृदुभावषता , ववनम्रता, िादगी , शालीनता \nएहन छलक्तन जे पहहले भेंट मे ककरो मोन जीतत लेबाक क्षमता \nरखैत छलक्तन। घर िेँ बाहर धरर कहहयो ककरो िेँ कोनो तरहक \nमनमुटावक स्थितत नहह उत्पन्न भेलक्तन हुनका। एकटा स्थित मुस्की \nिहदखन ठोर पर  ववद्यमाने िन बुझना जाइत छलए। कखनो \n 6 || ववदेह  ४३५ \nक्रोक्तधतो होइत हेताह , तेहन अंदाज नहह लागैत छल।  \n  \nिंगीत मे रुसिक जे ििाध कएलहुेँ , िे एहह आधार पर जे शास्त्रीय \nिंगीत िुक्तनते टा नहह छलाह , बुझझतो छलाह , गबबतो छलाह। राग -\nतानक नीक जानकार छलाह। एहह मामला मे वपता िेँ आगुए \nछलाह। ई जनतब हमरा देलक्तन श्री ित्येन्द्र क ु मार झा (मोहन जी)। \nओ कहलक्तन जे, \"बाल्याविा मे हम आ भाइजी एक्कहह िौकी पर \nिुतैत छलहुेँ।\" मतलब परमानेंट िीट जे छलक्तन िुतबाक िे मोहन \nजी आ क ु मर जीक एक िंग। तेँ तैं हहनका देखल छलक्तन , अपन \nभाइजीक िंगीत प्रेम। रातत एगारह िेँ बारह बजे तक ऑल इंहडया \nरेहडयो पर प्रिाररत होइत छलै शास्त्रीय िंगीतक कोनो कायधक्रम। \n\"भाइजी क्तनयक्तमत िुनैत छलाह , ऑल इंहडया रेहडयो पर ओ  \nिंगीतक प्रस्तुतत। एकटा ट्ांसजस्टर कीक्तन देने छलतथन बाबू। \nिंभवतः  'िंगीते प्रेम 'क कारणें ट्ांसजस्टर भेटल छल हेतक्तन हुनका। \nआन कोनो क्तधया -पूता क ें  एना व्यक्तिगत ट्ांसजस्टर नहह भेटल \nछलक्तन। हुनकहह िंगतत मे हमरो इंटरेस्ट जागल िंगीतक प्रतत। \nनहह तेँ ओहह िेँ पहहने हम शास्त्रीय िंगीत िेँ अनभभज्ञ छलहुेँ। \nिंगीतक आनन्द लेब , मत लब  ि ंगीत  मे डू बब  क' ओकर रिास्वादन \nकरब भाइएजीक क ृ पा िेँ सिखलहुेँ हम।\" ई विव्य छक्तन डॉक्टर \nहद्वजेन्द्र क ु मार झाक अनुज श्री ित्येन्द्र क ु मार झाक। \n   विदेह ४३५|| 7 \nआब बात डॉक्टर हद्वजेन्द्र क ु मार झाक सशक्षा आ रोजगार िंबंधी। \nइंग्लिश ऑनिध कएलाक उपरान्त  MGM मेहडकल \nकॉलेज, जमशेदपुर (झारखंड) िेँ  MBBS क े  हडग्री लेलक्तन ओ। \nतदुपरान्त इंटनधसशप कएलक्तन पटने िेँ। कोनो हॉब्धिटल िेँ \nज्वाइक्तनिंग लेटर अबबतक्तन, त ाहह  ि ेँ पहह ले वकछु  हदन लेल एकटा \nछोट िन क्लिक्तनक िेहो खोलने छलाह , पटने मे। माने हडग्री प्राप्त \nक', एक्कहु हदन बैिल नहह रहलाह। आ िंयोग एहन जे अविान \nहदन धरर ई क्रम (बैिल नहह रहबाक) जारी रहलक्तन।  \n  \nपहहल पोस्स्टिंग भेलक्तन क्तमजाधगंज, क्तगरीडीह सजलान्तगधत। जतए \nहॉब्धिटलक क ै म्पिे मे आवािक व्यविा छलक्तन।  'ड्यूटी आवर'क \nअलावे जखन कखनो कॉल आबक्तन , कोनो इमरजेंिी क े ि \nआबक्तन, अपन \"सिवकत्सक -धमध\"क पालन बहुत इमानदारी िेँ \nकएलक्तन। त कर  ब ाद वकछु  ि मय ध रर  पोस्स्टिंग र ह लक्तन वव क्रम। \nववक्रम िेँ ट्ांिफर भेलक्तन मोततहारी। मुदा ववक्रम मे िरकारी \nहॉब्धिटल मे कायधरत रहैत अपन क्लिक्तनक िेहो खोसल लेने छलाह। \nआ िे क्लिक्तनक खूब नीक िसल रहल छलक्तन। बहुत यश कमओला ह \nओहह ठाम। ओहह ठामक हॉब्धिटलो मे अन्य डॉक्टरक अपेक्षा मरीज \nिभ हहनक े  िेँ देखेबाक पक्ष मे रहैत दे खाइत छलक्तन। माने हहनकर \nप्रतीक्षा मे िाररओ घंटा बैिए लेल तैयार रहैत छलक्तन मरीज िभ। \nदेखाएब तेँ डॉ. झाए िेँ देखाएब , तेहन मानसिकता लोकक। आ तैं \nमोततहारी ट्ांिफर भेलाक बादो ववक्रम आबैत -जाइत रहलाह। \nमतलब ववक्रम बला क्लिक्तनक िसलते रहलक्तन। ओहह क्लिक्तनकक  8 || ववदेह  ४३५ \nबोडध पर एखन धरर  'डॉ. हद्वजेन्द्र क ु मार झा'क नाम जि -के-ति \nटंवकते छक्तन। भले आब ओहह ठाम दोिर डॉक्टर बैसि रहल छतथ। \nमुदा ओहह क्लिक्तनकक नाम आ पहिान हहनकरहह नाम िेँ \nछक्तन, एखनहु। मोतत ह ार ीक ब ाद वकछु  हदन लेल पालीगंज पोस्टेड \nरहलाह , जे पटने सजला मे प़िैत अक्तछ। \n  \nडॉक्टर मामाक एकटा ब़िका ववशेषता ई छलक्तन , जे जखन \nजाहहठाम पोस्स्टिंग रहलक्तन आ जेहन मरीज अएलक्तन िोझाेँ, ओकरा \nिंग ओकर भाषा मे िमस्या पुछैत छलतथन। माने \nदेश, काल, पररस्थितत अनुरूप स्वयं क ें  ढालबा मे क्तनपुण छलाह। \nमगही , भोजपुरी , हहन्दी, अंग्रेजी, मैतथली, जे मरीज जाहह भाषा मे \nक ं फटेबल रहतथ , तक्तनका िंग तहहना बततआएल करतथ। आ एकर \nलाभ ई भेटैत छलक्तन जे लोक हृदय िेँ जु़िाव महिूि करैत छलक्तन \nडॉक्टर िाहब िेँ। जाहहठाम पोस्स्टिंग रहलक्तन , यश-मान-प्रततष्ठा \nपयाधप्त भेटलक्तन। मुदा िभ बेिी लोकक मोन मे जगह बना \nिकलाह , ववक्रम रहैत।  \n  \nआब कने गप्प डॉ. हद्वजेन्द्र क ु मार झाक व्यक्तिगत/पाररवाररक \nजीवनक। 24 जून 1974 मे श्री देवानन्द झाक िुपुिी रीता झाक \nिंग पररणय िूि मे बन्हाएल छलाह डॉक्टर मामा। नारायणपट्टी  विदेह ४३५|| 9 \nगामक िभ िेँ धनाढ्य पररवारक बेटी रीता मामी रंग रूप िेँ \nल' क' सशक्षा-दीक्षा, ि भ  वकछु  मे पतत क ि ोझ ाेँ \nकने 'दब ' छलीह , मुदा िे कहहयो पततक व्यवहार मे पत्नीक प्रतत \nकोनो तरहक उपेक्षाक भाव कहहयो ककरो नहह देखेलक्तन। बहुत प्रेम \nिेँ गृहिीक गा़िी आगाेँ बढ़बैत , िाल 1979 मे एक टा पुिीक \nआगमन भेलक्तन हहनकर दुनूक जीवन मे। फ े र िाल 1981 मे एकटा \nपुिक आगमन भेलक्तन आ िाल 1994 मे दोिर पुिीक पदापधण \nभेलक्तन एहह दम्पसिक आश्रम मे। \n  \nज्येष्ठ पुिी फ ै शन हडजाइक्तनिंग क े  कोिध क' स्वावलंबी छतथ। बौआ \nसि. शरद  Tribhuwan University Institute of medicine \nMaharajgunj Medical Campus,  नेपाल िेँ MBBS कएलक्तन। \nजखन वक हहनकर िेलेक्शन  BHU मेहडकल कॉलेज मे भ ' गेल \nछलक्तन। मुदा जाहह हदन िेलेक्शनक सलस्ट जारी भेलक्तन, ठीक ओही \nहदन 10 नवम्बर 2004 क ' डॉक्टर हद्वजेन्द्र क ु मार झाक क्तनधन \nभ ' गेलक्तन। आब ओ बच्चा उिरी धारण कररततथ आ वक मेहडकल \nकॉलेज मे नामांकनक प्रवक्रया मे लक्तगततथ। भावी जे छलक्तन, िे \nभेलक्तन। नेपाल िेँ MBBSक हडग्री प्राप्त क' DMCH  दरभंगा \nिेँ MD कएलक्तन। बौआक  पहहल पोस्स्टिंग पटनाक पारि हॉब्धिटल \nमे भेलक्तन। तदुपरान्त हदल्ली पारि , फ े र टाटा पावर मे , िम्प्रतत \nपटनाक बबहटा थानांतगधत रेफरल हॉब्धिटल मे कायधरत छतथ।   10 || ववदेह  ४३५ \n  \nघरक मुझखयाक अिमय प्रिान क ' जाएब , वज्रपात िन बुझना \nगेलक्तन घरक लोक क ें । मुदा ककरो बबना कोनो काज ने रुकलैए \nने रुकतैक , ई अकाट्य ित्य अक्तछ। िे िएह , वपताक अविानक \nउपरान्त पुि पबढ़-सलझख डॉक्टर बक्तनए गेलतथन आझखर। यशस्वी \nडॉक्टर बक्तन, आब सि. शरद नीक पतत आ एकटा नेनाक वपता िेहो \nबक्तन गेल छतथ। सि. शरद बाबूक जीवनिंक्तगनी अपणाध भारद्वाज िेहो \nडॉक्टर छतथन। डेन्टल डॉक्टर। जे नॉएडा मे अपन क्लिक्तनक खोलने \nछतथ। डॉक्टर हद्वजेन्द्र क ु मार झाक ज्येष्ठ िंतान िौ. नक्तमताक वववाह \nहुनकर रहहते मे भ ' गेल छलक्तन। वपताक अविानक बाद ओहो \nएकटा पुिक माए  बनलीह। आ डॉ. हद्वजेन्द्र क ु मार झाक िभ िेँ \nछोट िंतान िौ. ववशाखा अंतरा एखनहह दू िाल पहहने पररणय \nिूि मे बन्हएलीह अक्तछ। मतलब तीनू िन्तान अपन -अपन जगह \nपर िुखमय जीवन जीबब रहल छक्तन। आइ जेँ िशरीर एहह धराधाम \nपर रहहततथ तेँ अपन भरल पूरल पररवार देझख कतेक आह्लाहदत \nहोइततथ डॉक्टर हद्वजेन्द्र क ु मार झा। मुदा जन्म-मृत्यु पर ककर वश \nरहलैए जे हहनकर रहहतक्तन।  \n  \nजेना वक िवधववहदत अक्तछ जे डॉक्टर पेशाक ब़िका िािदी छै \nमानवीय जीवनक अक्तनश्चितता , माने लाख प्रयािक बावजूदो  \nअप्रत्यासशत मृत्यु िेँ दू-िारर होबहह प़िैत छै िभ हदन , एहह पेशाक  विदेह ४३५|| 11 \nलोक क ें । हालांवक एहह पेशा क े  'िेवा ' बला पेशा कहल जाइत \nअक्तछ। मुदा िािदी ई जे ववज्ञान िेहो मृत्यु क ें  हरएबा मे अिमथध \nभ ' जाइत अक्तछ। आ तैं ई पेशा बहुत तनावपूणध जीवनशैली िेँ युि \nभ ' जाइत छै। अक्तधकांश डॉक्टर िामान्य लोकक तुलना मे अल्पायु \n(औित 55 -59 वषध) होइत छतथ। जाहह ठाम िामान्य भारतीय \nनागररकक औित आयु 69 -72 वषध रहैत छक्तन , ओहह ठाम डॉक्टर \nिभक औित आयु 55 -59 वषध माि रहैत छक्तन। मतलब िामान्य \nनागररक िेँ 10 वषध कम। (आेँक़िा गूगल िेँ लेलहुेँ अक्तछ) \n  \nआ ताहू मे अक्तधकांश डॉक्टर हृदय रोगक िपेट मे आबब जान \nगमबैत छतथ। डॉ. हद्वजेन्द्र क ु मार झाक िेहो एक बेर ए ं सजयोप्लास्टी \nभेल छलक्तन। तकर बाद नि -ि ंब ंध ी वकछु  ि मस्या ि ुनब ा मे आएल \nछलए। अन्ततः माि 58 बरखक बएि मे 10 नवम्बर 2004 \nक' इहलोक त्याक्तग अनन्त यािा पर क्तनकसल गेलाह श्री भवनक \nजेठपुत  'क ु मर' जी। 'व्याि ' जीक देहाविानक माि दू बरखक \nउपरान्तहह। ओना जतबे टा जीवन जीबब क ' गेलाह , घर -पररवार िेँ \nल' क' िमाज धरर , िभ ठाम  'बहुत नीक लोक 'क छवव बना \nक' गेलाह। िे िंतोषक गप्प !  \n  \nएहह ठाम हमरा  'व्याि ' जीक ज्येष्ठ पुि-वधू , माने डॉक्टर हद्वजेन्द्र  12 || ववदेह  ४३५ \nक ु मार झाक धमधपत्नी श्रीमती रीता झाक धैयध ओ कतधव्य \nपारायणताक ििाध करब िेहो आवश्यक अक्तछ। हहम्मत नहह हारलीह \nओ। पततक अिामक्तयक मृत्यु िेँ हतोत्साहहत नहह होइत अपन \nकतधव्यक पालन कएलक्तन। तीनू क्तधया-पूता क ें  स्वावलम्बी बनबा \nधररक िमय , हुनका लेल परीक्षाक िमय छलक्तन। आइ हुनकर िभ \nक्तधया-पूता अपन -अपन स्तर पर िुव्यवस्थित , िुखमय जीवन जीबब \nरहल छतथन , िे क्तधया -पूताक िंग माएओक िफलता कहल जाएत \nने !  \n  \nवतधमान मे रीता मामी अपन पुि आ पौिक िातन्नध्य मे अक्तधक \nिमय बबतबैत छतथ।  'व्याि ' जीक दोिर पीढ़ीक पहहल बौआ \n(जेठपुत) , जे एखन धरर हमरा िभ लेल  'बौए ' छतथ, तक्तनका \nपररस्थितत िमय िेँ पूवधहह बहुत सजम्मेदार नागररक बना देलकक्तन। \nबौआ अपन सजम्मेदारी जहहना िक ु शल क्तनभाबैत रहलाह अक्तछ \nएखन धरर , तहहना आगाेँ िेहो क्तनभाबैत रहताह , ववश्वाि अक्तछ। \n   विदेह ४३५|| 13 \n \n(डॉक्टर हद्वजेन्द्र क ु मार झा अपन धमधपत्नी श्रीमती रीता झाक िंग) \n  \nिंपादकीय िूिना - एहह सिरीजक पुरान क्रम एहह सलिंकपर जा कऽ \nपबढ़ िक ै त छी- \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-1 \n 14 || ववदेह  ४३५ \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-2 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-3 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-4 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-5 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-6 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-7 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-8 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-9  विदेह ४३५|| 15 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-10 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-11 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-12 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-13 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-14 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-15 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-16 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-17 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-18  16 || ववदेह  ४३५ \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-19 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-20 \nमैतथली िाहहत्यमे उपेन्द्र नाथ झा  'व्याि ' एवं हुनक पररवारक \nयोगदान-21 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३५|| 17 \n२.२.हितनाि झा-मैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक \nपहरवारक योगदान -१४ \n \nहितनाि झा \n(मैथिलीमे ग्रामगािा टवधाक ेेँ  नव जीवन देननिार, पाठकीय \nटवधाक अगुआ। संपक क -9430743070) \n'प्रभात'मे प्रकाशशत समािार (गतांकसेँ आगाेँ) \n08.अंक ५ , मई, १९३४ ई.  \nकोइलख- गत १५ जनवरीक भूकम्प जन्य जाहह जमीनिेँ बालु \n 18 || ववदेह  ४३५ \nबहरेलैक तेकरा नाप करबाक हेतु ता.१० -४-३४ई.क िरकारी अमीन \nअयलाह। तीन िारर हदन रहह बालुकामय भूक्तम क े  नावप कय गेलाह।  \nकोइलख- ता.१४ -४-३४ ई.क जू़िशीतल हदन पुबारर और \nदक्षक्षणबारर टोल क े  परिर मावट होयबाक ििाध फगुआक बाद िेँ \nब र ाब रर  ि ल अब ै छल। वकछु  गुंडा द्वार ा ब ढ़ैत  ई ि मस्या एत ेक \nजवटल भय गेल जे मावट होयब अक्तनवायध बुझना जाइ छल , परञ्च \nयुवक िंघक उद्योगक फलस्वरूप एक हदन पूवधहह , पुसलि \nजमादार, दू पुसलिक िङ्ग घटनािलर पहुेँसि गेलाह। गौआेँ पर \n१४४क कायधवाही िरकारक तरफिेँ कयल गेल तकर िंग२ इहो \nआदेश छल जे कोनो टोलक आदमी नव ी पोखरर मे फु ि ुक्का नहह  \nखेला िक ै छ , जकरा िभ टोलक जनता पालन कयलक । तथावप \nदुिध टोलीक िमीप लाठी -ग़िाि बहराइये गेल , परन्तु ईश्वर क ेेँ  \nओहह हदन रक्षा करबाक छलैन्ह अतः मारर नहह भेल।  \nकोइलख- ता.१५ अप्रैलक क्तनशाभाग राततमे श्री महादेव ठाक ु रक \nघरमे क े ओ दुष्ट आक्तग लगा देलक ै न्ह। हहनक क ु ल घर और िैक़िो \nमन अनाज जरर कय स्वाहा भय गेलैन्ह। हहनक अततररि \nक्तनकटवती और पाेँि-िात व्यक्तिक घर जरलैक।  \nकोइलख- श्री तारानाथ झाक अध्यक्षतामे युवक िंघक तरफिेँ \nदवा ववतरण होयब पूवधवत जारी अक्तछ। दवा करीब दू -२ माि िेँ \nववतरण कयल जा रहल अक्तछ।   विदेह ४३५|| 19 \nकोइलख- ता. २८ एवप्रलक बेरुका पहर पुबारर टोलक श्री श्रीनन्दन \nझाक पोखररक मोहार पर गामक िैक़िो आदमीक उपस्थिततमे दू \nजो़िी क ु स्ती भेल। पहहल जो़िी िुखदेव झा और वकिुनमा धानुक। \nजाहहमे िुखदेव झाक जीत भेलैन्ह। श्री ब्रजनाथ झा जीत ' वला क े  \nदू रुपैया देवाक विन वि भेल छलाह अतः िुखदेव झाक ेेँ  दुनू रुपैया \nदय अिीम उत्साह दशोउलैन्ह। दोिर क ु स्ती िुरेन्द्र झा और क े दार \nपाि क े  भेलैन्ह , ताहहमे िुरेन्द्र झा ववजयी भेलाह। दंगलक िमयमे \nडफरा - वांिी अखा़िा क ेेँ  दलमला रहल छल।  \nकोइलख- ता.३० अप्रैलक िायंकाल िानीय िन्द्रानंद फ्री एम.ई \nस्क ू लक मैदानमे करीब एक -डेढ़ िै जनताक उपस्थिततमे पंसजकार \nश्रीयुत ववुए क्तमश्रक िभापततत्वमे िनातन धमधक िभा भेल। \nजाहहमे गौिपुर क्तनवािी , लोहना िंस्क ृ त ववद्यापीठक अध्यक्ष प. \nश्रीयुत बिलोकनाथ क्तमश्रक प्रभावशाली भाषण करीब डेढ़ घण्टा तक \nभेल। ओहहमे क्तनिय भेल जे अिेम्बली मे पेश मन्दन्दर -प्रवेश-बबल \nजाहहिेँ नहह पाि हो ततन्नक्तमतत आगामी ६ मइ क ' िभ क े ओ \nउपवाि अथवा फलाहार करी और लाल झंडा लय बाजाक िंग \nएक जुलूि क्तनकाली, जे जुलूि देवालयमे जाय ईश्वर क े  आराधना \nकरै। और एकर िंग२ इ हो क्तनिय भेल जे आगामी बुध हदन \nहैदरपुरक मुक ु न्द झाक पोखरर पर पुनः िभा होयत। तदनन्तर िभा \nवविजधन भेल। िभा वविजधन भेलाक बाद दू -ि ारर  अछू त ोि ार क \nपक्षपाती द्वारा \"िनातन धमधक क्षय , गाेँधीजीक जय\" कहल गेल \nएवं दुनू पक्षक जयक्षयक ध्वक्तनिेँ आकाश गूेँसज उठल। एहह प्रकारे \nक्तमिंटो तक भेलाक बाद एकर पररणाम एतेक तक भय गेल जे \nगाररक तेँ कथे कोन, जूता िलवामे तथा शस्त्रास्त्र िेँ मावट होयबामे  20 || ववदेह  ४३५ \nकनेक े  किरर रहल।  \nकोइलख- कततपय युवकवृन्दक उत्साह िेँ दुगाध िक्तमतत नामक एक \nिंिा कायम भेलै।  \nकोइलख- िानीय हररजन पाठशालामे छाि क े  कांग्रेि -ररलीफ \nिोिाइटीिेँ वस्त्र ववतरण भेल।  \nबहुत हषधक ववषय तथक जे िानीय युवक िंघक िभापतत बाबू श्री \nउमानाथ झा इंजीक्तनयररिंगक अस्न्तम वषधक परीक्षामे िेक ं ड \nहडवीज़नमे परीक्षोतीणध भेलाह।  \nयुवक िंघक िदस्य कोइलख क्तनवािी बाबू श्री अक्तनरुि क्तमश्र \nदरभंगा हडस्ट्रट्क्ट बोडधक इंजीक्तनयरक हेतु उमेदवार छतथ।१४ व्यक्तिमे \n४ व्यक्ति िुनल गेलाह अक्तछ ताहहमे एक इहो छतथ।  \nयुवक िंघ श्री१०८ भद्रकाली िेँ प्राथधना कय रहल अक्तछ जे आगामी \n५ मईक अस्न्तम िुनावमे हहनका िफलीभूत करतथ।  \nश्री ५ मती रानी िन्द्रावती िाहहबाक अपन नैहर प्रतत स्नेह जन्य \nएकटा लटकाव वला पेट्ोमैक्स प्रेवषत कय अिीम यश क े  प्राप्त \nकयलैन्दन्ह अक्तछ।  विदेह ४३५|| 21 \n  \n9 अंक 6,जून-1934 ई. \nकोइलख- ता.६मई १९३४ ई -िनातन िेँ 0 धमधक गत िभाक  \nअनुिार \"मन्दन्दर-प्रवेश-बबल\"क प्रदशधनक हेतु करीब ९ बजे प्रातः \nकाल श्री १०८ लक्ष्मीनारायण िानिेँ एक िावधजक्तनक जुलूि \nबहरैल जे गामक मुख्य २ मागध होइत श्री ०१०८ भद्रकाली िानमे \nपहुेँिल। करीब ३ बजे िभा वविजधन भेलाक बाद जुलूि पुनः श्री \n१०८ भुवनेश्वर िान आयल । ओत ' िेँ िायंकाल िभ क े ओ अपन -\n२ घरक रास्ता धयलैन्ह। एहह जुलूिमे करीब आठ -दि गामक \nजनता िस्थम्मसलत छल। \nकोइलख- ७ मई १९३४ ई. - ता. ६ मईक जुलूिक िमािार ब़िा \nलाट, छोटा लाट और िनातन धमध महािभा काशी क े  तार द्वारा \nिूसित करावल गेलैन्ह।  \nकोइलख- श्री तारानाथ झाक अध्यक्षतामे युवक िंघक तरफ िेँ \nदवा ववतरण होयब पूवधवत जारी अक्तछ। दवा करीब ३ महहना िेँ \nववतरण भय रहल अक्तछ।  \nकोइलख- ता.२५.५.३४ ई.क श्री इन्द्रनाथ झाक बा लक श्री सजतेन्द्र \nनाथ झा , ज्येष्ठ भ्राता जगन्नाथ झाक बालक श्री अमरनाथ झा \nतथा लघु भ्राता बदरीनाथ झाक बालक श्री प्रेमनाथ झाक उपनयन  22 || ववदेह  ४३५ \nएक म़िबापर एवं भोला झाक पुि श्री क ु लक ु ल झा तथा श्री दुल्ली \nझा और श्री राम झाक पुिक उपनयन िानन्द िमाप्त भय गेल।  \nकोइलख- ता.२७ मईक करीब ४ बजे हदनमे बटौआ धानुकक घरमे \nआक्तग लाक्तग गेलैक। परञ्च ईश्वरक क ृ पाक फलस्वरूप शीघ्र अक्तधक \nिंख्यामे जनिमुदाय िस्थम्मसलत भय क्तमझेबाक यत्न करय \nलागल, जाहह कारण अपन प्रिण्ड रूप नहह धारण कय िकलाह।  \nहषधक ववषय थीक जे युवक िंघक िदस्य श्री हररनाथ क्तमश्र एहह \nवषध कलकिा यूक्तनवसििटी िेँ  I.A. परीक्षामे फस्ट हडवीजनमे उिीणध \nभेलाह अक्तछ। \n10. अंक ७ , वषध -१९३४ ई.  \nकोइलख- ता.।२२ -६-३४ई.क श्री डोमाइ क्तमश्र पंसजकार , श्री रघ्घू \nझा तथा श्री यशोधर झाक बालकक उपनयन क्तनवविघ्न िमाप्त भय \nगेल। \nकोइलख- ता. २४ -६-३४ ई.क हररपुरक श्री परमानन्द झाक ज्येष्ठ \nबालकक शुभ -वववाह श्री गोविधन झाक ज्येष्ठा कन्याक िंग \nिानन्द िमाप्त भय गेल।  \nकोइलख- श्री तारानाथ झाक अध्यक्षतामे युवक िंघक तरफिेँ  विदेह ४३५|| 23 \nदवा ववतरण होयब पूवधवत जारी अक्तछ। दवा करीब ४ माििेँ ववतरण \nभय रहल अक्तछ। \nता. २७ जूनक रामपट्टी टीम क े  लोहटक िमीपि गामक टीमक \nि ंग फु टब ॉलक मैि  र ामपट्टीक मैदानमे भ ेलैक। दोि र  ि मयमे \nलोहटक िमीपि गामक टीम नहह खेलेबाक कारण रामपट्टी \nटीम 'नेट' गोल कय देलक ै क। रामपट्टीक तरफिेँ कोइलख टीमौक \nश्री तारानाथ झा तथा श्री िहदेव झा खेलायल छलाह।  \nकोइलख- ता. २५ जूनक राबिमे राततम मंगलाक बाद वकशुन क्तमश्र \nऔर ववशुन क्तमश्रमे मारर भय गेलैन्ह। जेकर फलस्वरूप ववशुन क्तमश्र \nफौजदारी दायर कयलैन्ह। वकशुन क्तमश्र, सिरंजीव क्तमश्र, ब ंगटू  क्तमश्र \nऔर भभखारी क्तमश्रपर िम्मन जारी भेलैन्ह अक्तछ। \n11. अंक ८ , अगस्त १९३४ई.  \nश्रीमती रानी िाहहबा िन्द्रावती जी १५०/ -रु. पुस्तकालयक \nमकानक हेतु दान दय अिीम यशक ेेँ  यश क ेेँ  प्राप्त कयलैन्दन्ह। \nकोइलख कम्पनीक रामलीला, जे करीब एक डेढ़ माििेँ मधुबनीमे \nभय रहल छल िे आव परिर ववरोध भय जयबाक कारण िवधदाक \nवास्ते िमाप्त भय गेल।  \nवकछु  हदन पूव ध कोइलख मध्य ि ेि कक प्रकोप ब हु त  जोर  छल ि े  24 || ववदेह  ४३५ \nआब बन्दे कहक िाही। वकन्तु ज्वर अपन आक्रमण जोरे िेँ कयने \nजाइ अक्तछ। \nमंगल हदन प्रातक तदनुिार ता.४ जुलाईक प्रातःकाल िानीय श्री \n१०८ भद्रकालीक मन्दन्दरमे ५श्री रानी िाहहबा िन्द्रावती जीक दीघध \nजीवनक हेतु दुगाधपाठ होयत। जेकर आयोजन युवक िंघ कय रहल \nअक्तछ। \n12. अंक ९ ,सितम्बर १९३४ई.  \nकोइलख- मोतीपुरमे  मधुबनी खादी भण्डारक शाखा श्री दामोदर \nक्तमश्रक िंरक्षतामे खुजलै। एहह दुकानमे मधुबनीक दरिेँ खद्दर ववक्री \nभय रहल अक्तछ। अतएब खद्दर एवं देशी कप़िा खरीद वालाक ेेँ  एहह \nदुकानिेँ अत्यन्त लाभ भेलैन्ह अक्तछ। आशा कयल जाइछ जे जाहहिेँ \nई दुकान सिरिायी रहह िक ै , तेकर यत्न कोइलख तथा कोइलखक \nिमीपि गामक खद्दर प्रेमीवृन्द , कर ब ामे तत लमाि ो पैर  पाछू  \nकरबामे बाज नहह औताह।  \nगत  अगस्त माि मे ब ़िगोरर या और  नाह र क ब ीि  फु टब ॉलक मैि  \nतीन बेर भेल। मध्य मे एक बेर पूवध क्तनिय भेलो पर ब़िगोररयाक \nटीम नहह खेलेबाक कारण नाहरक प्लेयरक रास्तािेँ घूक्तम आयल। \nपूवध दू बेर खेल िमान रहलैक। और अस्न्तम खेलमे ब़िगोररया बाबू \nिाहेबक टीम क े  क ू मरर पोखरीक क्तनकटवती  मैदानमे दू गोलिेँ हरा \nदेलक ै न्ह। ओहह टीनू मैिमे कोइलख टीमक प्लेयर नाहर टीमक  विदेह ४३५|| 25 \nतरफिेँ क्रमशः ७-८ एवं ४ खेलायल रहैन्ह।  \nकोइलख- ता.१३ अगस्तक मैतथल महािभाक तरफ़ िेँ एहह गामक \nभूकम्प-पीह़ित मैतथल वृन्दक े  िहायताथध एक िज्जन प्रेवषत कयल \nगेल छलाह। जे १३७ व्यक्तिक ेेँ  दू-दू रुपैया तथा एक व्यक्ति क ेेँ  एक \nरुपैया अथाधत १३८ व्यक्तिक ेेँ  २७५/ -रु. प्रदान कय गेलाह। एहह \nक्तनक्तमि मैतथल महािभा क े  हा हदिक धन्यवादक िंग२ \nमहाराजाक्तधराज, दरभंगाक ेेँ  कोवटशः धन्यवाद  , आशा जे \nमहाराजाक्तधराज कौन्सिलक अपन भिाक क ु ल ३७००/ -रु. भूकम्प \nपीह़ित मनुष्यक दुःख क्तनवारण काेँ महािभा क े  दय देलैन्ह। \nकोइलख- श्री तरानाथ झाक अध्यक्षतामे युवक िंघक तरफिेँ \nमुफ्त दवा ववतरण पूवधवत जारी अक्तछ। दवा करीब ६ महहनािेँ ववतरण \nभय रहल अक्तछ। \nकोइलख- ता. २९ अगस्तक करीब १० बजे हदनमे १ क्तमनट तक \nलगातार भूकम्प होइत रहल। तदनन्तर तीि तारीखक िायंकाल ५ \nब जेक कर ीब  पुनः वकछु  ि ेकं ड्ि  त क भ ूकम्प भ य गेल। उपयुधि  \nभूकम्प क ै क िप्ताहक बाद भेल छल।  \n13. अंक १० , अक्टू ब र  १९३४ई. \nकोइलख- ता.२ सितम्बरक कोइलख एम.ई. स्क ू लक बी. टीम क े  \nकाको टीमक ि ङ्ग फु टब ॉलक मैि  काकोक मैदानमे  26 || ववदेह  ४३५ \nभेलैक , जाहहमे स्क ू लक बी.टीम एक गोलिेँ जीतल।  \nता. १७ और १८ सितम्बरक औनरेट शील्ड ब्रह्मोिरा और नेहराक \nब ीि  पंडौलक मैदानमे फु टब ॉलक खेल भ ेलैक, जाहहमे कोइलखक \n६ प्लेयर ब्रह्मोिराक तरफिेँ िस्थम्मसलत छलाह। पूवध हदन िमान \nखेल भय गेलैक , दोिर हदन ब्रह्मोिरा िारर गोलिेँ जीततिेमी -\nफाइनलमे खेलेबाक अक्तधकारी भय गेल।  \n  \nकोइलख- मातृनवमीक क्तनक्तमि एहह गाम मध्य कततपय मनुष्य \nिोमेहदन और कततपय मंगल हदन भोजन करौलैन्ह।  \nकोइलख- ता. ९ मािधिेँ श्री तरानाथ झाक अध्यक्षतामे युवक \nिंघक तरफिेँ  मुफ्त दवा ववतरण कयल जाइ अक्तछ। कोइलखक \nअततररि अनेक गामौक जनता मुफ्त दवा लय लाभ उठा रहल \nछतथ। \n१५ जनवरीक भूकम्पिेँ ध्वस्तक कारण मधुबनीक िरकारी किहरी \nक े  अन्यि लय जयबाक ििाध महीनो िेँ छल। परञ्च आब ववश्वस्त \nरूपिेँ पता लागल अक्तछ जे मसजरट्ेटक वतधमान वािाक रमनामे \nकिहरी बनाओल जायत।   विदेह ४३५|| 27 \nगत २२ सितम्बरक ववश्वेश्वर शील्डक फाइनल मैि जमालपुर टीम \nऔर कलकिा एररयन टीमक िंग दरभंगाक मैदानमे भय \nगेलैक, जाहहमे जमालपुरक टीम दू गोलिेँ जीतल।  \n14. अंक ११ , नवम्बर १९३४ई.  \nकोइलख- िानीय श्री १०८ भद्रकालीक िानमे वृझष्ट एवं झकािक \nकारण दशहराक अष्टमी ओ नवमी हदन नाि -तमाशा होयब त कथे \nकोन, लोक क े  भगवतीक दशधनक हेतु जायब दुष्कर भय गेल \nछलैक। दशमीक मेलाक मौका पर एहन ववकराल काल प्रायः \nसिरकाल पर भेल छलैक।  \n  \nकोइलख- जेम्हर बाबढ़क आवागमन नहह छैक , तेम्हर वषाधक \nअभाविेँ क ृ षकवृन्दमे हाहाकार मिल अक्तछ । कारण जे अक्तधकांश \nखेतमे धान िुखा क ' पोआर जकाेँ भय गेलैक अक्तछ, एहन स्थिततमे \nशीश कोना क ' फू वट ि कै छ।ब हु त ो कृ षक त ेँक्तनर ाश भ य ध ानक \nफिल क े  कावट २ जानवरक हेतु घािक काजमे लाब लगलाह। \nयहद वकछु  हदन त क व षाध नहह  भ ेल त  अनुमान कयल जाइछ जे \nदशांशो जमीनमे ध ान फू वट जाइ त  गृह ि क भ ाग्ये तथक। \nकोइलख- त ा. २९ अक्टू ब र क प्रात ःकाल कर ीब  ४ब जे मे वकछु  ि ेकं ड \nतक भूकम्प होइत छल। ई भूकम्प बहुत हदनक बाद भेलाक कारण  28 || ववदेह  ४३५ \nजनतामे पुनः नवीन डर उत्पन्न भय गेलैक अक्तछ। \nकोइलख- श्री तरानाथ झाक अध्यक्षतामे युवक िंघक हदसशिेँ \nपूवधवत बबना मूल्य औषध ववतरण भय रहल अक्तछ।औषध लगभग \n८माििेँ ववतरण भय रहल अक्तछ।  \nकोइलख- बोडधक हदसशिेँ श्री खगधनाथ झाक दरबाजाक आगाेँ \nपाक्तनक कल लगावल गेलैक अक्तछ। एहहिेँ राही -बटोही तथा \nिमीपि क्तनवािीक ेेँ  अत्यन्त उपकार भय रहलैक अक्तछ।  \nरानीटोलक श्री रामिन्द्र झा'िन्द्र' जे एहह प्रभातक उच्च श्रेणीक \nएक लेखक छतथ , स्वरसित  'स्वणधपुरी का राणा ' नामक पुस्तक उि \nपिक िम्पादक क ेेँ  अढ़ाई आना मूल्य रहहतहुेँ प्रिाराथध क े वल एक \nआना मूल्य मे ववक्रय करबाक हेतु प्रेवषत कय देलतथन्ह अक्तछ। \nवस्तुतः पुस्तक उिम छैक अतः प्रत्येक ववद्या प्रेमीवृन्द अवश्य एक२ \nप्रतत पुस्तक खरीद कय पढ़तथ। \n15. अंक १२ , हदिम्बर १९३४ई.  \nकोइलख- ता. ९ मािध १९३४ई.िेँ श्री तारानाथ झाक अध्यक्षतामे \nयुवक -िंघक हदसशिेँ बबना मूल्य औषध ववतरण भय रहल अक्तछ। \nकोइलखक अततररि अनेक िमीपि गामौक जनता ववना मूल्य \nऔषध लय लाभ उठा रहल छतथ।   विदेह ४३५|| 29 \nहषधक ववषय तथक जे राजग्राम क्तनवािी श्री अयोध्या नाथ सििंह \nठाक ु र, जे िम्प्रतत युवक िंघक िदस्य छतथ , दरभंगा राज्यमे क े वल \n६ मािक हेतु िहायक मैनेजरक पद पर िुशोभभत कयल गेलाह \nअक्तछ। तदनन्तर मैनेजरक िान भेटवाक आश्वािन राज्यक हदसश \nिेँ देल गेलैन्ह अक्तछ। \nकोइलख- ता.१९ नवम्बरक िानीय फ्री. एम.ई.स्क ू लक क्तनरीक्षण \nकरबाक हेतु स्क ू ल ववभागक डेप्युटी इंिेक्टर पदापधण कयने छलाह। \nस्क ू लक कार्य्धवाहीिेँ अतत िंतुष्ट भेलाह।  \nकोइलख- िम्प्रतत दामि एवं मलेररया ज्वरक पूणध प्रकोप \nअक्तछ।।एहह दुःख िेँ ग्रसित भय कततपय मनुष्य ववकराल कालक \nगालमे प्रवेशो कय रहलाह अक्तछ। \nप्रायः भारत वषधक प्रत्येक प्रान्त मे अिेम्बलीक िदस्यक हेतु \nअक्तधकांश कांग्रेि व्यक्तिए क्तनवाधसित भेलाह अक्तछ। ताहूमे बबहारिेँ \nकांग्रेिक अततररि एको व्यक्ति नहह भय िकलाह। दरभंगा और \nिारणिेँ तीन व्यक्ति ठाढ़ भेल छलाह , जाहहमे कांग्रेिक उम्मीदवार \nश्री ित्यनारायण सििंहक ववजय भेलैन्ह , सजनका ४१४६ भोट भेलैन्ह। \nक ु मार गंगानन्द सििंह (दरभंगा राज्यक प्राइवेट िेक्र े टरी) और श्री \nरामक ृ ष्ण झा (एडवोक े ट , पटना) हारर गेलाह , सजनका क्रमशः \n१४१७ और ३४३ भोट भेलैन्ह। अत्यल्प भोट होयबाक कारण श्री \nरामक ृ ष्ण झाक जमानतक रुपैया जप्त कय लेल गेलैन्ह ।  30 || ववदेह  ४३५ \nकोइलख - प. श्री सशवनन्दन ठाक ु र व्या.तीथध एहह वषध पुनः कलकिा \nयूक्तनवसििटी िेँ िेक ं ड िािमे हहन्दीक एम.ए. क उपाक्तध प्राप्त \nकयलैन्ह अक्तछ। एहहिेँ पूवधहु कलकिा तथा पटना यूक्तनवसििटी िेँ \nक्रमशः फस्ट और िेक ं ड िािमे िंस्क ृ तक एम.ए.क हडग्री प्राप्त \nकयने छतथ।  \nता. १५ िेँ  १७ नवम्बर तक दरभंगामे अझखल भारत वषीय मैतथल \nपश्चण्डत महािम्मेलन दरभंगा महाराजक हदसशिेँ ब़िा िमारोहक \nिंग भेल छल जाहहमे पश्चण्डतवृन्द क ेेँ  भोजनक अततररि रेल भा़िा \nइत्याहद राज्यक हदसशिेँ देल गेलैन्ह। \nकोइलख - ता.११ नवम्बरक पौने दशबजे हदनमे लगभग एक क्तमनट \nतक बहुत जोर िेँ भूकम्प होइ छल , जाहहिेँ जन िमुदाय बहुत \nभयभीत भय गेल।  \nरामपट्टी- काततिक -पूभणिमा मे कमला -स्नान करबाक हेतु करीब \nपच्चाि-िाहठ हजार नर -नारी जमा भय गेल। एहन मेला बहुत \nवषधक बाद लागल छल। नाशकारी जूआक खेलक खूब धूम छल।  \nता.१७ नवम्बर क ेेँ  श्रीमान महाराज क ु मार िाहहब श्री ववश्वेश्वर सििंह \nघोषणा कयलन्दन्ह जे एक माि मध्य जे महानुभाववृन्द सिरिरणीय \nमैतथल सशरोमभण भूतपूवध ववद्यापतत ठाक ु रक ववषयमे अथाधत हुनकर \nअतुल कीततिकीतधन क्तमतथला भाषामे रिना सलझख प्रेवषत \nकरताह , ताहहमे िवोत्क ृ ष्ट लेख सजनकर पावल जयतैन्दन्ह , ओहह  विदेह ४३५|| 31 \nमहानुभाव क ेेँ  एक शत (१००)रुपैया पाररतोवषक भेटतैन्ह।(लेख यहद \nक्तमतथलाक्षर मे हो त उिम) \n********* \n'प्रभात'क िमािार िंकलनक व्यापकता आ खेल िमािारक \nमैतथली पबिकामे प्रारम्भ करबाक दूरदसशिता पर मैतथलीक प्रसिि \nआलोिक मोहन भारद्वाजक ववश्लेषण हुनक एकल पाठ पोथीमे \nिंकसलत अक्तछ, जे शोध पबिका  ' सजज्ञािा'मे िेहो प्रकासशत भेल \nअक्तछ-प्रस्तुत अक्तछ- \" िमािार खण्डक उि बानगीिेँ पता िलैत \nअक्तछ जे िम्पादकक दृझष्ट कतेक व्यापक छलक्तन। िमािार िंकसलत \nकरैत काल हुनका िम्मुख क्तमतथलाक ववभभन्न क्षेि आ क्तमतथलाक \nगततववक्तधक ववभभन्न क्षेि तेँ रहहते छलक्तन, क्तमतथलाक िभ जातत आ \nवगधक लोक िेहो रहैत छलक्तन। हुनका लेल व्यक्ति नहह , व्यक्ति आ \nिमाजक जीवन -स्थितत क ेेँ  प्रभाववत करयवला घटना महत्वपूणध \nहोइत छल। एकटा उदाहरण देखल जाय। अक्तगलग्गी ककरो लेखे \nब़ि पैघ घटना तथक। हम िभ जनैत छी जे पूभणियाक श्रीनगर \nड्योढ़ी अभिकांडमे भि भ s गेल। एक हदि ओ १३ अप्रैल १९३३ \nक ेेँ  श्रीनगर ड्योढ़ीक जरर क ेेँ  छाउर भs जयबाक पूणध वववरण िंग \nमहाराजाक्तधराज, दरभंगाक श्रीनगर ड्योढ़ीमे १७ जुलाई १९३३क ेेँ  \nकरीब िारर घंटा रहबाक िूिना दैत छतथ तेँ दोिर हदि ई िमािार \nिेहो प्रकासशत करैत छतथ जे २७मई ,१९३४ क ेेँ  कोइलखक बटौआ \nधानुकक घरमे करीब िारर बजे हदनमे आक्तग लाक्तग गेलैक जे जन -\nिमुदायक तत्परतािेँ ववकराल रूप धारण क रबािेँ पूवधहह शान्त \nकs देल गेल। एहहना कोइलखक महादेव ठाक ु रक घरमे १५ अप्रैल  32 || ववदेह  ४३५ \n१९३४क ेेँ  क्तनशाभाग राबिमे कोनो दुष्ट द्वारा आक्तग लगायब आ हुनक \nिभ घर तथा िैक़िो मन अनाजक जरर जायब उल्लेखनीय अक्तछ \nतेँ ओही गामक धोबब िभक घरक स्वाहा भ s जयबो महत्वपूणध \nअक्तछ। \nएहह तरहेेँ कहह िक ै त छी जे  'प्रभात' मैतथलीमे िमािार -वविारक \nनेओं रखलक। िाहहश्चत्यक पबिकाक ओहह युगमे िामासजक -\nराजनीततक घटनाक प्रतत अततररि अभभमुखता एकटा एहन \nपृक्षष्ठभूक्तमक क्तनमाधण कयलक जकर फलाफल भेल ' दैक्तनकस्वदेश' \n(1955 ई.)। इएह दृझष्टकोण तथक जाहह कारणे प्रभातमे कववता -\nकथाक अपेक्षा क्तनबन्धक िंख्या बेिी अक्तछ।\" \nिमािार िंकलनक उपयुधि िमािार माि मैतथलीक एतय प्रस्तुत \nअक्तछ, हहन्दीमे सलझखत िमािार जखन हहन्दी खण्डक अलगिेँ \nदोिर भागमे प्रकाशनक  िमय िस्थम्मसलत कयल जायत। श्रीनगर \nड्यौढ़ीक िमािार ववस्तारिेँ पंहडत ब्रजनाथ झा सलखने छतथ , ओ \nहहन्दीमे अक्तछ आ कततपय अन्य िमािार िेहो।  \n  \nिंपादकीय िूिना -एहह सिरीजक पुरान क्रम एहह सलिंकपर जा कऽ \nपबढ़ िक ै त छी-  विदेह ४३५|| 33 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -1 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -2 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -3 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -4 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -5 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -6 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -7 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -8 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -9 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -10 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -11 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -12 \nमैतथली िाहहत्यमे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -13 \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n  34 || ववदेह  ४३५ \n२.३.लालदेव कामत -बाेँकी जीवन : अनुभव , शजम्मेदारी, आ \nअिकक खोज \n \nलालदेव कामत  \nबाेँकी जीवन : अनुभव , शजम्मेदारी, आ अिकक खोज \n \nमधुबनी सजलाक बेरमा ग्रामवािी वरेण्य िाहहत्यकार श्री जगदीश \nप्रिाद मंडल जीक े  'ठु ठ गाछ' मैतथली उपन्याि तेँ २०१५ ई० मे \n विदेह ४३५|| 35 \nमुद्रीत भऽ गेल रहय ,जकर पाेँिम िंस्करण िन् २०२४ मे पल्लवी \nप्रकाशन क्तनमधली िेँ क्तनकलल छल। एहहक े  आई एि बी एन \n९७८९३८७६७५२५४ छै। ऐ पोतथक लोकापधण श्री कमलेश झा जीक \nकर कमल िेँ भेल अक्तछ। िंशोक्तधत ई - पोथी िंस्करण - २०२६ \nई०मे बहराए गेल हेन। िद्यप्रकासशत उपन्यािमे एकमाि स्त्री पािक \nनाम छैक -: िुभद्रा आ पुरुष पािमे प्रो० रामक ृ ष्ण , िाहहत्यिेवी - \nधीरेन्द्र,सिनुररया उफ़ ध  श्याम िुंदर - मशाला भौरीबाला , अच्छेलाल \n- नामी िाहबाला , फोंिाई दाि एक वपतमरू जौन आर राधािरण \nकाका- प़िोिी , िीबीआई िेँ िेवाक्तनवृि । कथाक्रम िुखान्त आरंभ \nम रहैछ तेँ आखररमे दुखान्तक खबेर दूरदेश िेँ प़िोिी माध्यम वाताध \nिेँ पररलक्षक्षत होईछ। \n२८,४७४ शव्दमाल ि ेँ गंथल \" ठू ठ गाछमे \" कोनो अि ाध ार ण \nनायकक े  कथा नै छै। ई एकटा एहन िाधारण आदमीक े  कथा छै \nजे अपन जीवनक बेिीराि िमय अपन सजम्मेदारीक े  क्तनवधहनमे \nबबता देने छै । आब जीवनक बादक अविामे िोिय लगैत छतथ \nजे हुनका जे िमय बिल छक्तन तकर अिली अथध की छक्तन ।  \nई उपन्याि जीवनक ेेँ  उपलब्धि वा उत्क ृ ष्टताक दौ़ि नहह बुझैत अक्तछ \n। ई जीवनक े  ववराम , धक्का, आत्मक्तनरीक्षण, आरू नया अथधक \nखोजक े  प्रवक्रयाक रूपमे प्रस्तुत करैत छैक । \nउपन्यािक आरम्भ गोधूसल बेला  गह ींर  ह ोइत  अन्हार  आ ठू ठ भ ेल \nगाछक दशधनिेँ होइत अक्तछ । एहनेक े  वैद्यनाथ क्तमश्र \" यािीजी\" पि \nहीन नि गाछ धरर कहने रहतथ। ई दृश्य मािे वातावरण बनेबा िेँ \nआगूए नै बबढ़ गेल अक्तछ ; वरन् ई िमस्त रिनाक क ें द्रीय प्रतीक \nब क्तन जाइत  अक्तछ । ठू ठह ा गाछ जीवव त  अक्तछ, तइयो िवक्रय अक्तछ। \nई िमयक मौन गवाह अक्तछ , ब हु त  वकछु  देझख ि ुकल अक्तछ, िे आब  36 || ववदेह  ४३५ \nकाज करबा मे अिमथध अक्तछ । ई प्रतीक वृि रामक ृ ष्ण बाबूक \nजीवन िेँ गहींरतल धरर जु़िल अक्तछ । ओकर देह एखनो िवक्रय \nअक्तछ, िेतना ितक ध  रहैत छैक , तइयो ओ धीरे -धीरे जीवनक \nमुख्यधारा िेँ ववरि भ ' र ह ल अक्तछ । एत य ठू ठ भ ेल गाछ मृत्युक \nिंक े त नहह दैत अक्तछ ; ई ओहह जीवन हदि इशारा करैत अक्तछ जे \nएखनो बाेँसि गेल अक्तछ। \n \nिन् 1925 िेँ शुरू भेल रामक ृ ष्ण बाबू 'क जीवन स्वतंिता \nआन्दोलन, जमींदारी व्यविा , भूक्तम िंघषध , आ स्वतंि भारत 'क \nिामासजक ववडंबना ' क बीि आकार लैत अक्तछ । उपन्यािकार श्री \nमंडलजी अपन व्यक्तिगत जीवन क ेेँ  इततहािक व्यापक धाराक भीतर \nिा वपत करैत छतथ । एकरे पररणाम ई छै जे कथा ग्रामीण भारत \nक े र िामूहहक यािा िेँ कम नहहिं ,एक व्यक्तिक े  ववषयमे कम अवश्य \nहोय छै ।  \nभारतक े  वकिान आ गाम आधाररत िमाजक े  रूपमे सिबित करब \n,लेखक िावपत करैत छतथ जे गामक उपेक्षा राष्ट्र क ेेँ  भीतर िेँ \nक्षीण करैत अक्तछ । जमीन आ जमींदाररता माि राजनीततक \nिंरिनाक े  िमस्या नहहिं तथक ; ई िब मानव ववघटनक े  िंरिना \nिेहो छैक।  \nरामक ृ ष्ण क े रऽ जन्म जमीन मासलक पररवारमे होय छै, परंि पररवार \nक े रऽ ववघटन जल्दीमे खुसज जाय छै । िम्पसिक क्षरण , आ वपताक \nमृत्यु आओर भाय - बहहनक बेँटबारा हुनका िमय िेँ पहहने \nसजम्मेदारीमे धक े सल देलकक्तन । पूरा पररवारक भार हुनक े  कान्ह पर \nप़िैत छक्तन । एहहठाम उपन्याि िं युि पररवार िेँ व्यक्तिगत \nसजम्मेदारीमे िंक्रमणक े  आत्मीयता िेँ दस्तावेजीकरण करै छै ।  विदेह ४३५|| 37 \nरामक ृ ष्ण नै ववद्रोह करैत छतथ आ नै पररस्थितत िेँ भागैत छतथ । \nओ परम्परागत रूपेेँ िुपिाप सजम्मेदारी लैत छतथ -ई हुनकर िंघषध \nछक्तन, आ ई हुनकर नैततकता छक्तन।  \nरामक ृ ष्णक े  लेल सशक्षा आत्म-ववकािक े  िाधन आरू पाररवाररक \nसजम्मेदारीक े  क्तनवधहनक े  िाधनो छै । ओना उपन्यािमे ई िष्ट \nकयल गेल अक्तछ जे सशक्षा अपने आपमे मुक्ति नहह तथक । \nिामासजक िंरिना अिंतुसलत रहैत अक्तछ त सशक्षक्षत व्यक्ति िेहो \nबान्हले भ ' जाइत अक्तछ । \nखेती -बारीक े  अछैत रामक ृ ष्णक े  एहह िेँ दूरी बदलैत िामासजक \nमानसिकताक हदश इशारा करैत अक्तछ , जतय सशक्षा आ क ृ वषक े  \nबीिक अंतर लगातार बढ़ैत जा  रहलैक अक्तछ । ई अन्तर खाली \nपेशे क े र नै छै , बस्ि मनोवृसिक े  िेहो छै ।  \nरामक ृ ष्ण कोिी क्षेिमे सशक्षक बक्तन िीक्तमत आय, जोझखम, आ \nत्यागक जीवन स्वीकार करैत छतथ | हुनका महापुरुषक रूपमे \nसिबित नहह कयल गेल अक्तछ । ईमानदार आ कतधव्यक्तनष्ठ छतथ , \nमुदा िाधारण आदमी। ओकर ववधवा माय ओकर जीवनक नैततक \nक े न्द्र बक्तन जाइत छैक । \nभूख आ िंकल्पक ववपरीतता उपन्यािक एकटा माक्तमिक बबन्दु अक्तछ \n। भूख िहनाइ आ िंकल्प पूरा करब एक िमान नहह अक्तछ , आ \nलेखक एहह भेद क ेेँ  गहींर िंवेदनशीलताक िंग प्रस्तुत कयलाह \nअक्तछ । \nरामक ृ ष्णक आत्मिंवाद जीवनक ववववधता , हदशाहीनता , आ \nआन्तररक खोजक ेेँ  उजागर करैत अक्तछ । एतय जीवन िंघषध क े र \nघोषणाक े  रूपमे नै अवपतु सजम्मेदारीक े  मौन स्वीकारक े  रूपमे उभरैत \nअक्तछ |आओर कमधक े  प्रविनक े  रूपमे प्रस्तुत नै कयल जाइत अक्तछ,  38 || ववदेह  ४३५ \nओकर अथध रोजमराधक े  श्रम , ईमानदारी आ आत्मिंयममे भेटैत \nअक्तछ | \nउपन्यािकार शुरूए िेँ िष्ट क ' दैत छतथ जे ई वीरताक नहह अवपतु \nिाक्तयत्वककथा तथक; उदािताक बात नहह अवपतु स्थिरताक ववषय \nमे। एतयक े  जीवनक े  अपन जह़िक े  परीक्षाक े  रूपमे देखल जाइत \nअक्तछ। \nदोिर िरणमे रामक ृ ष्णक िबिेँ पैघ आन्तररक िंघषध िष्ट भ ' \nजाइत अक्तछ । एम.ए. करबाक इच्छा िालों िेँ अक्तछ, मुदा एकरा \nव्यवहारमे उतारबाक िाहि देरी िेँ ववकसित होइत अक्तछ। िाहहत्य \nआ अथधशास्त्रक बीि िहदखन फाटल रहैत छतथ । िमय बढ़ैत \nअक्तछ, आ क्तनणधय बेर-बेर िक्तगत भ ' जाइत अक्तछ। अंतमे ओकरा ई \nअहिा ि होय छै वक लक्ष्य खाली इच्छाक े  माध्यम िेँ नै , बस्ि \nअनुशािन आरू िमयक े  िही उपयोगक े  माध्यम िेँ प्राप्त होय छै \n। िंकल्प बनैत छैक , मुदा तखने एकर माय आ छोट भाइ -बहहनक \nसजम्मेदारी िष्ट भ ' जाइत छैक। आत्म -ववकाि आ पाररवाररक \nदाक्तयत्वक बीिक ई द्वंद्व ओकर िम्पूणध जीवनक क्रम क्तनधाधररत करैत \nअक्तछ । \nतेिर िरणमे उपलब्धि भेटैत अक्तछ , मुदा ओकर िंग नव जवटलता \nिेहो अबैत अक्तछ। एम.ए. स्वतंिताक बादक िामासजक पररदृश्य , \nिंिाक क्तनमाधण , आ गामक स्थि र त ा ि ब  वकछु  ध्यानमे अब ैत  अक्तछ \n। रामक ृ ष्णजी राम क ृ ष्ण कॉलेजमे पढ़ेबाक आकांक्षा आ आतथिक \nिीमा क बीि िंघषध करैत रहैत छतथ । पंडौल कॉलेजमे हुनकर \nक्तनयुक्ति हुनकर जीवनमे एकटा मो़ि अक्तछ, मुदा एकर पूणध िमाधान \nनहह अक्तछ। लेखक ई दशाधबै छैथ वक व्यक्तिगत यािा सशक्षा व्यविा , \nअविरक े  अिमानता , आरू राष्ट्रीय यथाथध क े र िंग गहराई िेँ  विदेह ४३५|| 39 \nजु़िल छै । \nिाररम िरणमे प्रोफ े िरक जीवन बेिी स्थिर भ ' जाइत छक्तन. दरमाहा \nबढ़ैत अक्तछ, िम्मान भेटैत अक्तछ, आ पढ़ाई आ पुस्तकालयक दुक्तनया \nखुसज जाइत अक्तछ। मुदा एकर िंग -िंग िामासजक अलगाव िेहो \nबढ़ैत अक्तछ । रामक ृ ष्ण धीरे-धीरे गामक जनजीवनिेँ हवट जाइत \nछतथ । ओकर दुक्तनयाेँ वकताबमे सिक ु ह़ि जाइत छैक। एतय  उपन्याि \nएकटा मौन प्रश्न ठाढ़ करैत अक्तछ जे िमाज िेँ कटल ववद्वानक \nलेल कोन िामासजक भूक्तमका रहह जाइत छैक ? \nपाेँिम िरण मे रामक ृ ष्णक िाहहश्चत्यक िाधना उभरैत अक्तछ । \nकववता , गीत , डायरी, िंगीत हुनका भीतर बहैत अक्तछ । अपन िंग्रह \nप्रकासशत करैत छतथ आ एकरा अपन जीवनक ववशेष उपलब्धि \nमानैत छतथ । मुदा िमाजक प्रततवक्रया हुनक अपेक्षािेँ कम अक्तछ \n। पोथी नहह बबकाइत अक्तछ , आ ओकरा कोनो िराहना नहह भेटैत \nछैक। ई क्षण गहींर माक्तमिक अक्तछ। लेखक िष्ट करैत छतथ जे \nलेखन एकटा व्यक्तिगत िाधना तथक , मुदा एकर  टू टब  ि ामासजक \nउपेक्षा िेँ िेहो जु़िल अक्तछ । एतहह रामक ृ ष्ण आलोिना आ अनुवाद \nहदि  मु़िैत  छतथ । ठू ठ ब नब  खाली उम्रके  परर णाम नै छै, िामासजक \nक्तनराशाक े  पररणाम िेहो खूब छै।  \nछठम िरण उपन्यािक िांस्क ृ ततक ववस्तार अक्तछ । गामक मंि , \nिाहहश्चत्यक आयोजन, आ ववभभन्न क्षेिक ववद्वानक उपस्थितत गामक \nबौक्तिक जीवन क ेेँ  जीवंत करैत अक्तछ | धीरेन्द्र आ रामक ृ ष्णक वषोंक \nदूरी िंवादमे पररणत भ ' जाइत अक्तछ । ई भाग ई दशाधबै छै जे \nिंबंधक े  गहराई िमय िेँ नै , िंवाद िेँ बनल होय छै ।  \nिातम िरण िेवाक्तनवृसि अक्तछ। ई खाली क ै ररयर क े र अंत नै छै , ई \nपहिानक े  िंकटो छै। पेंशन अक्तछ , घर अक्तछ, मुदा काज नहह।  40 || ववदेह  ४३५ \nरामक ृ ष्ण िवाल उठबैत छतथ जे बबना श्रमक े  मयाधदा आ अथध कोना \nजीववत रहत। िुभद्रा िंग हुनक वैवाहहक तनाव एहह शून्यता िेँ \nक्तनकलैत अक्तछ । एहह खंडमे घरेलू जीवनक िूक्ष्म मनोववज्ञान क ेेँ  \nबबना कोनो मेलोड्रामाक िंवेदनशीलता पूवधक प्रस्तुत कयल गेल \nअक्तछ | \nआठम िरणमे जीवनक शेष भागक हदशा िष्ट होइत अक्तछ । तीन \nबेटा, तीन अलग -अलग सजबबका िंिार , आ रिे -र ि े टु टैत  \nपाररवाररक िंरिना उभरैत अक्तछ। िुभद्राक व्यावहाररक बुक्ति आ \nआत्मिम्मान कथ्यक िंतुलन बना दैत अक्तछ । अंततः िृझष्टक \nवविार क्तनणाधयक रूप लैत अक्तछ । गीताक े  अनुवादक प्रकल्प क े वल \nएक कायध तक िीक्तमत नै छै ; हेरायल अथधक पुनधप्राश्चप्तक िाधन \nबक्तन जाइत अक्तछ । \"अपन कतधव्य करू\" एतय प्रविनक रूपमे नहह \nदेखाइत अक्तछ; जीवनक े  िमझै आओर जीबैक े  दृझष्ट बक्तन जाय छै।  \nठू ठ गाछ अथाधत  \"शेष जीव न\" ई दशाधब ै छै जे जीव नक अंतत मो ि र ण \nक्तनरथधक नै छै । िेतना जाक्तग गेल तऽ जीवनक शेष भाग िेहो \nिृझष्टक अविर बक्तन िक ै त अक्तछ ।  \nर ामकृ ष्ण ब ाब ू ठू ठ जकाेँ छतथ, मुदा हुनकर जह़ि एखनो जीववत \nअक्तछ । ओ जह़ि ओकरा जीवनिेँ जो़िने रहैत छैक । आखरर क्षणमे \nक्तमतथलाक रामपुर- क ृ ष्णपुर,पण्डौल- झंझारपुर क्षेि िेँ बाहर दूर \nदेशमे छतथ। \nएहह उपन्यािमे कोनो िहज क्तनष्कषध  नहह भेटैत अक्तछ । ई जीवन \nक े र ऐहन िवालक े  तावक िंबोक्तधत करैत छै जे क्तनठाहे अनुिररत \nर ह ै छै । ठू ठ गाछ कहू  व ा \"जीव न'क शेष\" हमरा िब पाठकक े  ई \nवविार करय लेल बाध्य करैत अक्तछ जे ,जे बिल अक्तछ जीवन ओ \nभररिक िबिेँ बेिी मूल्यवान छैक।   विदेह ४३५|| 41 \nरामक ृ ष्ण बाबूक जीवनमे जे ववराम आ आत्म क्तनरीक्षण होइत छैक \nिे एहह रिनाक िार तथक ।  \n- लाल देव कामत , नौआबखर मो० ७६३१३९०७६१  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  42 || ववदेह  ४३५ \n२.४.प्रणव क ु मार झा- चिककत्सा शशक्षा एवं सेवाक नव क्षक्षथतज: \nNBEMS द्वारा 'AI in Medical Education' पाठ्यक्रमक शुभारंभ \n \nप्रणव क ु मार झा \nचिककत्सा शशक्षा एवं सेवाक नव क्षक्षथतज: NBEMS द्वारा 'AI in \nMedical Education' पाठ्यक्रमक शुभारंभ \nवपछला 1 -2 वषध क े  िबिे महत्वपूणध घटनाक्रम( phenomena) जे \nवैझश्वक स्तर पर लोक िबहक दैक्तनक जीवन , आतथिक, अकादक्तमक \nआ पेशेवर जीवन क े  प्रभाववत कऽ रहल अक्तछ मे िे एकटा अक्तछ \nक ृ बिम प्रज्ञा (AI) क े  क्षेि मे क्तनत नव प्रगतत आ वैझश्वक स्तर पर \nजीवन क े र हरेक क्षेि मे एकर उयपयोग। लोक िब अपन \nमनोरंजन, सजज्ञािा, लोक क े  बुरबक बनाबाय िे लऽ कऽ अलग \nअलग पेशा मे लागल  लोक अपन पेशेवर क्षमता क े  ववकाि मे \nएकर प्रयोग कऽ रहल छतथ। ववभभन्न माध्यम िे लोक एक दूिरा \nिे िीख - िीखा रहल छतथ आ आगा बवढ रहल छतथ। मुदा जीवन \n विदेह ४३५|| 43 \nक े  ववभभन्न क्षेि मे एकर बेहतर आ पेशेवर प्रयोग क े  लेल ओहह क्षेि \nमे ज्ञान आ अनुभव , बेहतर प्रोस्ट््टंग तकनीकी , नैततक \nदृझष्टकोण, डाटा िुरक्षा, आ कानूनी पहलू आहद क े  जनतब भेनाई \nिेहो बड्ड आवश्यक अक्तछ। \nस्वास्थ्य आ सि वकत्स ा क्षेि  ि ेह ो एहह  प्रगतत  ि े अछू त  नै र ह ल अक्तछ \nआ वैझश्वक स्तर पर ऐ क्षेि मे  AI तकनीक क े  उपयोग सिवकत्सा \nआ स्वास्थ्य देखभाल क े  बेिी िुगम , िटीक आ िुलभ बनाबय \nलेल भऽ रहल अक्तछ। \nआजुक स्वास्थ्य िेवा आ सिवकत्सा सशक्षा क े  अहह युग मे \nइलेक्ट्ट्ॉक्तनक्स, बबग डेटा , ऑटोमेटेड डाइिोस्स्टक्स िऽ लऽ कऽ \nिीक्तनकल हडिीजन िपोटध तक अनेक क्षेि मे  AI (आवटिहफसशयल \nइंटेसलजेंि) क े  उपयोग तेजी िऽ बढ़ल अक्तछ। ई तकनीक \nसिवकत्साकमी िभक िोि , क्तनणधय, िुरक्षा आ सशक्षा क े  एक नव \nपक्ष प्रदान कऽ रहल अक्तछ  जाहह िऽ मरीजक देखभाल और \nस्वास्थ्य पररणाम बेहतर बनाओल जा िकय।  \n  \nसिवकत्सक लोक क े  AI क े  आधारभूत सििान्त , उपयोक्तगता, आ \nनैततक वविार िभक ववषय मे ज्ञान प्राप्त करबाक आवश्यकता \nअक्तछ ववशेषकर भारत जेहन ववशाल स्वास्थ्य प्रणाली मे दक्षता आ \nिवधिुलभता क े  बढ़ावा देबय लेल।   44 || ववदेह  ४३५ \nभारतक स्वास्थ्य िेवा क्षेिमे क ृ बिम प्रज्ञा (AI) क प्रयोगक ें  बढ़ावा \nदेबाक लेल एकटा अत्यंत महत्वपूणध डेग उठाओल गेल अक्तछ। \nस्वास्थ्य एवं पररवार कल्याण मंिालय , भारत िरकारक अधीन \nआयुवविज्ञान राष्ट्रीय परीक्षा बोडध (NBEMS) द्वारा ऑनलाइन \nप्लेटफॉमधक माध्यम िेँ \" Artificial Intelligence (AI) in \nMedical Education: Vikasit Arogya Bharat\" नामक एकटा \nक्तन:शुि ऑनलाइन कायधक्रमक शुभारंभ 21 जनवरी 2026 िे \nकएल गेल अक्तछ। एहह कोिध क े  पोटधल आ रसजरट्ेशन क े  शुभारंभ \n21 हदिंबर 2025 क े  क ै ल गेल छल।  \nई कायधक्रम मुख्य रूप िेँ स्नातकोिर ( PG) सिवकत्सक , िंकाय \nिदस्य ( Faculty) आ अन्य स्वास्थ्य पेशेवर िभक लेल तैयार \nकएल गेल अक्तछ, जे आक्तधकाररक तौर पर 21 जनवरी 2026 िेँ \nशुरू भऽ कऽ  6 माि धरर िलत। एहह कायधक्रमक मुख्य उद्देश्य \nसिवकत्सक िभक ें  एआई ( AI) क िुरक्षक्षत, नैततक आ प्रभावी \nप्रयोगक सशक्षा प्रदान कएनाइ अक्तछ, जाहह िेँ ओ िब \nअपन 'क्लिक्तनकल प्रैब्धक्टि', सिवकत्सा सशक्षा आ स्वास्थ्य प्रणालीमे \nएआई क े र भरपूर लाभ उठा िकतथ।  \nNational Board of Examinations in Medical Sciences \n(NBEMS) भारत िरकारक स्वास्थ्य एवं पररवार कल्याण \nमंिालयक अधीन एक स्वायि क्तनकाय अक्तछ। ई बोडध \nडॉक्टर, प्रसशक्षु और सिवकत्सीय ववशेषज्ञ िभक \nपरीक्षा, सशक्षा, प्रमाणन आ गुणविा िुक्तनश्चित करबाक कायध करैत  विदेह ४३५|| 45 \nअक्तछ। एहह िंिाक महत्वपूणध भूक्तमका अक्तछ: \n�     डाक्टरी हडग्री डीएनबी/DrNB/एफ़एनबी कायधक्रम िभक \nपरीक्षा और मानकीकरण \n�     नीट-पीजी/नीट-एमडीएि /नीट-\nएिएि/एफ़एमजीई/ MRE/DRE िन   राष्ट्रीय आ अंतरराष्ट्रीय \nसिवकत्सक परीक्षा िभक   आयोजन \n�     सिवकत्सीय सशक्षा मे िुधार  \n�     उन्नत प्रसशक्षण और अध्यापन मापदंड ववकसित करब  \nAI इन मेहडकल एजुक े शन कोिध िेहो एहह क्तमशनक एकटा भाग \nअक्तछ जाहह िऽ आधुक्तनक सिवकत्सीय सशक्षा मे तकनीकी दक्षता \nआ नैततकता एक िंग आगा बढ़य। ई पाठ्यक्रम मुख्य रूप िेँ \nसिवकत्सा क्षेिक पेशेवर िभक ें  एआई ( AI) क े र व्यावहाररक ज्ञान \nिेँ पररसित करेबाक लेल अक्तछ। एकर मुख्य उद्देश्य क्तनम्न अक्तछ: \n�     तकनीकी िाक्षरता: डॉक्टर िभक ें  एआई क े र मूल सििांत  46 || ववदेह  ४३५ \nआ सिवकत्सा ववज्ञानमे एकर उपयोक्तगता बुझाएब।  \n�     नैततक दृझष्टकोण (Ethics): सिवकत्सा क्षेिमे एआई क े र \nप्रयोग काल डेटा गोपनीयता आ नैततक मापदंडक रक्षा कएनाइ।  \n�     क्तनणधय क्षमता ( Decision Making):  नैदाक्तनक \n(Clinical) क्तनणधय लेबाक प्रवक्रयामे एआई क ें  एकटा िहायक \nउपकरणक रूपमे अपनाएब।  \n�     स्वदेशी िमाधान: भारतीय स्वास्थ्य ढाेँिाक अनुक ू ल एआई \nिमाधान ववकसित करबाक लेल प्रेररत कएनाइ।  \nई पाठ्यक्रम अत्यंत िुवविाररत आ व्यवस्थित बनाओल गेल अक्तछ। \nएकरा  20 मॉड्यूल मे ववभासजत कएल गेल अक्तछ , जाहहमे प्रत्येक \nमॉड्यूल मे 40 िेँ 50 क्तमनट धरर क े  लाइव ऑनलाइन िाि \nहोयत जे मुख्यतः िाप्ताहहक रूप िे प्रत्येक बुधवार दुपहर 4 बजे \nिे क्तनधाधररत अक्तछ। जाहह मे मुख्य व्याख्याता क े  व्याख्यान क े  बाद \nमोडरेटर द्वारा प्रसशक्षण िे जुडल पेशेवर िभक उपयोगी प्रश्न क े  \nउठा क ऽ ओकर उिर देबाक फॉमेट छैक।  एकर मुख्य उद्देश्य \nसिवकत्सक िभक ें  'आवटिहफसशयल इंटेसलजेंि ' (AI)  क मूल \nसििांत िेँ पररसित करेबाक अक्तछ , जाहह मे कोनो गहन गभणतीय \nिूि या जवटल प्रोग्राक्तमिंग ज्ञानक आवश्यकता नहह प़ित। ई  विदेह ४३५|| 47 \nपाठ्यक्रम एआई क ें  सिवकत्सा क्षेिमे एकटा  'िहायक ' \n(Augmentation) क रूपमे प्रस्तुत करैत अक्तछ , नहह वक मानव \nमेधाक ववकल्पक रूपमे। पाठ्यक्रम क े  प्रमुख मॉड्यूल क्तनम्नसलझखत \nअक्तछ: \n�     सिवकत्सक िभक लेल एआई क पररिय: स्वास्थ्य िेवामे \nएआई क अवधारणा , स्विालन ( Automation) आ एआई मे \nअंतर , आ भववष्यवाभणक तुलनामे क्तनणधय प्रवक्रयाक िमझ।  \n�     बायोस्टैवटस्स्टक्स िेँ एआई धरर: जैव-िांख्यख्यकी िेँ एआई \nधरर पहुेँिबाक मागध , जाहहमे ररग्रेशन िेँ लऽ कऽ 'डीप लक्तनिंग' धरर \nििाध अक्तछ।  \n�     क्लिक्तनकल डेटा आ िही प्रश्नक िुनाव: िही प्रश्न पूछबाक \nकला, िंरसित -अिंरसित डेटा क िमझ , आ 'गाबेज इन -गाबेज \nआउट' क अवधारणा।  \n�     अिंरसित आ िुवटपूणध डेटा: डेटाक कमी िेँ उत्पन्न िमस्या \nआ दस्तावेजीकरण मे पूवाधग्रह।  \n�     मशीन लक्तनिंगक मूल सििांत: एमएल ( ML) क आधारभूत  48 || ववदेह  ४३५ \nअवधारणा , ओवरहफवटिंग आ अंडरहफवटिंगक िमस्या।  \n�     सिवकत्सामे डीप लक्तनिंग: िीएनएन ( CNN), एनएलपी \n(NLP) आ ट्ांिफॉमधर आहद क सिवकत्सा क्षेिमे उपयोक्तगता।  \n�     पूवाधग्रह आ क्तनष्पक्षता: स्वास्थ्य िेवा एआई मे व्याप्त \nपूवाधग्रह, एल्गोररथक्तमक क्तनष्पक्षता आ नैततकता। \n�     एआई क नैततकता: मरीजक िहमतत , पारदसशिता आ \nमानवीय गररमाक रक्षा। \n�     िाइबर िुरक्षा आ डेटा गोपनीयता: िाइबर जोझखम , डेटा \nिुरक्षा आ डीपीडीपी ( DPDP) एक्टक महत्व। \n�     एआई टीमक क्तनमाधण आ िंिालन: नैदाक्तनक एआई टीमक \nगठन आ ओकर शािन -प्रशािन। \nएहह पाठ्यक्रमक लक्ष्य 50000 सिवकत्सक िभक ें  (15000 प्रसशक्षक \nआ 35000 प्रसशक्षु) प्रसशक्षक्षत कएनाइ अक्तछ, जाहह िेँ ओ भारतीय \nपररवेशक अनुक ू ल एआई िमाधानक िह -क्तनमाधता बक्तन िकतथ। ई  विदेह ४३५|| 49 \nकायधक्रम एआई क ें  भारतीय स्वास्थ्य िेवाक मौसलक िुनौती \n(जाहहमे ग्रामीण पहुेँि आ िंिाधनक अभाव शाक्तमल अक्तछ) िेँ \nजो़िैत अक्तछ। एखन धरर पाठ्यक्रम क े  लेल 52000 िे बेिी मेहडकल \nआ मेहडकल एलाइड प्रोफ े शनल रसजरट्ेशन करा िुकल छतथ। \nभारतक कोना -कोना िेँ डॉक्टर िभ एहहमे जु़िल छतथ , जे ई \nदशाधबैत अक्तछ जे एआई आब क े वल महानगर धरर िीक्तमत नहह \nअक्तछ। यद्यवप पहहल लाइव मॉड्यूल  21 जनवरी क े  भेल छल आ \nदोिर 28 जनवरी क े  क्तनधाधररत अक्तछ , तथावप देशक ववभभन्न कोना \nिे सिवकत्सक आ अिताल आ मेहडकल िंिान िभक अनुरोध \nपर 31 जनवरी तक रसजरट्ेशन खुजल राखल गेल अक्तछ जे \nएनबीईएमएि क े  क्तनणधय िे आगा िेहो बढ़ाओल जा िकय अक्तछ। \nपहहल लाइव मॉड्यूल मे 22 हजार िे बेिी पेशेवर औपिाररक रूप \nिे हासजरी बना क े  लाइव िेशन मे उपस्थित रहल छलाह।  \nिंकाय ( Faculty) आ वैझश्वक िहयोग:  एहह पाठ्यक्रमक िभ िेँ \nपैघ ववशेषता एकर ववश्वस्तरीय ववशेषज्ञ िंकाय अक्तछ। एहहमे मेयो \nक्लिक्तनक, हावधडध यूक्तनवसििटी , ऑक्सफोडध \nयूक्तनवसििटी, आईआईएििी बेंगलुरु , आईआईएम लखनऊ , जीई \nहेल्थक े यर आ माइक्रोिॉफ्ट इंहडया जेहन प्रततक्षष्ठत िंिानक \nहदग्गज िब शाक्तमल छतथ। प्रमुख ववशेषज्ञक रूपमे पद्म ववभूषण डॉ. \nडी. नागेश्वर रेड्डी (एआईजी हॉब्धिटल्स) आ डॉ. रिेल फ्र ैं को हडिूजा \n(यूनेस्को िेयर इन बायोएतथक्स) जेहन व्यक्तित्वक िहभाक्तगता \nअक्तछ। ई अंतरराष्ट्रीय िहयोग भारत क ें  वैझश्वक एआई स्वास्थ्य \nज्ञानक मुख्यधारा िेँ जो़िैत अक्तछ।  50 || ववदेह  ४३५ \nकायधक्रमक प्रभाव: \n• तकनीकी िाक्षरता:  एहह कायधक्रम द्वारा भारत क े  कोना \nकोना मे कायधरत आ प्रसशक्षण लऽ रहल सिवकत्सक िभक ें  \nवृहि स्तर( mass level)  पर एआई -िाक्षर बनेबाक \nप्रयाि अक्तछ , जाहह िेँ ओ तकनीकक आलोिनात्मक आ \nवववेकपूणध प्रयोग कऽ िकतथ।  \n• नैततक प्रयोग: भारतीय सिवकत्सक िभ मे पूवाधग्रह मुि \nएआई उपयोग आ गोपनीयता िुक्तनश्चित करब िेहो एहह \nकायधक्रम क े  प्रभावी उद्देश्य अक्तछ। \n• भारत -क ें हद्रत िमाधान:  ग्रामीण स्वास्थ्य आ िीक्तमत \nिंिाधनक स्थितत मे एआई क उपयोक्तगता द्वारा सिवकत्सा \nिेवा क े  बेिी िऽ बेिी दक्षतापूणध आ िवधिुलभ बनाएब।  \n• ववशाल नेटवक ध : 50000 िे बेिी सिवकत्सक आ मेहडकल \nएलाइड िाइंि मे कायधरत पेशेवर क े  नेटवक ध  एहह नवािार \nआ प्रसशक्षण िे भववष्यक नैदाक्तनक िेवा आ नीतत क्तनमाधणमे \nिहायक होयताह एहन उम्मीद क ै ल जा रहल अक्तछ।  \n• िवधिुलभ:  क्तन:शुि भेला िेँ ई प्रसशक्षण कायधक्रम प्रत्येक \nस्तरक सिवकत्सक आ मेहडकल एलाइड प्रोफ े शन जे जुडल  विदेह ४३५|| 51 \nलोक धरर पहुेँि रहल अक्तछ।  \nNBEMS द्वारा प्रारम्भ क ै ल गेल �AI for Medical \nProfessionals / AI in Medical Education� कायधक्रमक िंग \nजु़िबाक प्रवक्रया पूणधतः ऑनलाइन, ि र ल आ पार दशी अक्तछ। इच्छु क \nसिवकत्सीय पेशेवर िभ क ेेँ  कोिध िम्बन्धी आक्तधकाररक \nिूिना , िमय -िाररणी , हदशाक्तनदेश आ अपडेट लेल NBEMS AI \nin Medical Education Portal  पर जाए क े  िाही। ई कोिधक \nमुख्य हडसजटल द्वार छी। \nपोटधल https://natboard.edu.in/Sangam/index  पृष्ठ पर \nकायधक्रमक उद्देश्य, िि -आधाररत िंरिना , आवश्यक \nक्तनदेश, पाठ्यक्रमक रूपरेखा तथा जरूरी दस्तावेज िभ उपलि \nअक्तछ। पंजीकरण क े  िमय प्रततभागी क ेेँ  अपन मूल वववरण भरर \nकऽ िहमतत देबऽ प़िैत अक्तछ आ  NMC/SMC पंजीकरण वववरण \n(Registration Number)  प्रस्तुत करब होइत अक्तछ , जाहह िेँ \nसिवकत्सीय पािता क े  ित्यापन िंभव होय। िफल पंजीकरणक \nबाद प्रततभागी क ेेँ  पोटधल/सलिंकक माध्यम िेँ लाइव ऑनलाइन िि \nमे िस्थम्मसलत होयबाक अक्तधकार भेटय अक्तछ, आ कोिध िम्बन्धी \nिूिना , िामग्री, िि सलिंक तथा आवश्यक अपडेट क्तनयक्तमत रूप \nिेँ ओही आक्तधकाररक मंि पर उपलि कराओल जाइत अक्तछ। जे \nलोक कोिध शुरू करबा िेँ पहहने ववषय -ववस्तार बुझय िाहैत \nछतथ, हुनका लेल पाठ्यक्रमक आक्तधकाररक  PDF �AI in  52 || ववदेह  ४३५ \nMedical Education � Curriculum Design � पोटधल पर \nउपलि अक्तछ , जे कोिधक दायरा , मॉड्यूल-वार ववषय तथा \nिीखबाक लक्ष्य क ेेँ  िष्ट करैत अक्तछ। कोिधक अंत \nमे NBEMS द्वारा क्तनधाधररत मापदंड (जेना लाइव िि िभ मे \nन्यूनतम 75% आवश्यक उपस्थितत आहद) पूरा करय पर प्रततभागी \nक ेेँ हडसजटल Course Completion Certificate  िेहो प्रदान \nकरबाक योजना अक्तछ। जे लोक कोिध क े  लेल रसजरट्ेशन नै करा \nिकलाह आ वकन्तु कोिध क े  सशक्षण िामाग्री क े  देखय िाहय छतथ \nिेहो कोिध क े  ओहफसशयल यूट्यूब िैनल क े  माध्यम िे लाइव या \nररकोडेड िि देख िकय छतथ।  \n21 जनवरी 2026 क े  कतधव्य भवन नई हदल्ली मे  AI in Medical \nEducation ऑनलाइन प्रसशक्षण कायधक्रमक उद्घाटन िमारोह \nक ें द्रीय स्वास्थ्य आ पररवार कल्याण राज्य मंिी, श्रीमती अनुवप्रया \nपटेल द्वारा िंपन्न कएल गेल। एहह अविर पर श्रीमती पटेल \nकायधक्रमक उिरदायी , नैततक आ व्यावहाररक उपयोग पर जोर दैत \nकहलकतथ जे  health care  मे AI अब वैकस्थल्पक नहह, बस्ि \nआवश्यकता बक्तन गेल अक्तछ। ई तकनीक डाक्टरक िान त नहह \nलऽ िकय अक्तछ, मुदा हुनकर क्षमता क ेेँ  बढ़ा देत। ओ कहलक्तन जे \n\"ववकसित भारत\" क िंकल्पक ें  पूरा करबाक लेल स्वास्थ्य िेवामे \nतकनीकक िमावेश अत्यंत आवश्यक अक्तछ। मंिी महोदया \nएनबीईएमएि ( NBEMS) क िराहना करैत कहलक्तन जे ई \nपाठ्यक्रम भारतक 'हडसजटल पब्लिक इंफ्रारट्क्चर' क ें  िुदृढ़ करत \nआ देशक िुदूर ग्रामीण क्षेि धरर ववशेषज्ञ सिवकत्सा परामशध  विदेह ४३५|| 53 \nपहुेँिाबय मे मदतत करत। उद्घाटन िि मे  NBEMSक अध्यक्ष डॉ. \nअभभजात िेठ , स्वास्थ्य िसिव तथा मंिालयक वररष्ठ अक्तधकारी \nिभ िेहो उपस्थित छलाह , िंगहह राष्ट्रीय आ अंतरराष्ट्रीय क्षेिक \nववशेषज्ञ िभ िेहो ऑनलाइन माध्यम िऽ जु़िल रहतथ।  \nआजुक हडसजटल युग मे इलाज क े  माि सिवकत्सकीय \nनहह , अवपतु  नैततकता , िामासजक न्याय आ मानव -क ें हद्रतत भेनाई \nिेहो आवश्यक अक्तछ आ नेशनल बोडध ऑफ़ एग्जाक्तमनेशंि इन \nमेहडकल िाइंिेि ( NBEMS) द्वारा शुरु क ै ल गेल ई पहल, भारतक \nसिवकत्सा क्षेिक भववष्य क े  िशि , िंतुसलत आ \nसजम्मेदार  बनेबाक एकटा राष्ट्रीय स्तर क े  महत्वपूणध कदम कहल \nजा िकय अक्तछ। \n  \n-       [प्रणव क ु मार झा , राष्ट्रीय परीक्षा बोडध, नई हदल्ली ] \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n  54 || ववदेह  ४३५ \n२.५.परमानन्द लाल कणक-बुढ़क ददक \n \nपरमानन्द लाल \nकणक                                                           \n                \nबुढ़क ददक  \nरग्लिक सजनगी मे ओ हदन कखनहु भूलऽ वाला नहह छल , जखन \nहुनकर पततदेव एहह दुक्तनया िेँ ववदा भऽ गेल छलाह । ओ एक \nिाधारण वकिान छलाह , मुदा मेहनत आ दूरदृझष्ट पररवार क े  एकटा  \nमजबूत नींव देने छल । गामक   पुरान घर जाहह मे दुई   टा  झोप़िी \nछल, ताहह मे अपन िारु बेटाक लालन पालन क े ने छलाह । रग्लि \nएक मजबूत महहला छलीह । हुनका िेहरा पर िहदखन मुस्कान \nरहैत छल , जे हुनकर िहनशक्ति क े  देखवैत छल । मुदा घरवालाक \nदेहाविान हुनका अंदर िेँ तोह़ि देने छल । रग्लिक अनंत दुःखक \nशुरुआत भऽ गेल छल । िारु बेटा मे मनमुटाव आ बबखराव भऽ \nगेल छल । श्राि कमधक   बाद िारु बेटा सजनकर नाम मोहन , \nिोहन ,अक्तमत आ रवव छल गामक   हवेली मे एलेतथ । मोहन िबिेँ \n विदेह ४३५|| 55 \nपैघ छल , ओ हाई कोटध मे वकील छलाह । दोिर बालक मोहन \nप्रखंड ववकाि अक्तधकारी छलाह , तेिर बालक अक्तमत प्रोफ े िर छलाह \nआ िबिेँ छोट रवव िरकारी स्क ू ल मे मास्टर छलाह । \nिारुक   ववआह भऽ गेल छल । िारु हदयादनीक   लालन पालन \nनीक शहर मे भेल छल । िव गोटे िाय पी रहल छलाह तखन रवव \nजे िबिेँ छोट छल , ओ कहलक्तन, �भैया , आव माय क े  की करव \n?� अक्तमत कहलक्तन, � गाम मे माय अिगरे कोना रहतथन ? \nहमरा िव क े  ड्यूटी पर जाय प़ित । एहह ठाम खेत अक्तछ िभटा \nववलवट  जायत । वकएक   नहह जमीन  बेि कऽ पाई हम िव बाेँवट \nली आ माय क े  हमिव अपना पाि राखी । िोहन एहह बात पर \nिहमतत दैत कहलक्तन , � हाेँ , ई  ठीक अक्तछ मुदा माय वकनका \nपाि रहत ? हम तऽ दूनु आदमी काज करैत छी । हमरा रखवा मे \nहदक्कत अक्तछ । माय क े  देखभाल कोना होयत ?� मोहन कहलक्तन, \n�हम िारर गोटे छी िारुक सजम्मेदारी अक्तछ जे माय क े  राखी । \nएक-एक महीना िव गोटे राखू । एहह िेँ वकनको पर बोझ नहह \nप़ित । � र ग्लि जी ई ि भ टा ब ात  वकव ा़िक पाछु  ठाढ़ भ ऽ ि ुक्तन \nरहल छलीह । बोझ शब्द िुक्तन  रग्लिजीक  हदल टू वट गेल, मुदा ओ \nिुप रहलीह । िारु भाई मे िबिेँ छोट भाय रवव कहलक्तन , � हम \nिबिेँ छोट छी पहहले हमही माय क े  अपना पाि राझख लैत छी । \nदोिर हदन रवव माय क े  अपना िाथ लऽ आनलतथ । छोट छीन \nघर छल जाहह मे दु टा   बेड रूम एक वकिन आ एकटा हाॅ ल  56 || ववदेह  ४३५ \nछल । एक   घर मे िौकी राखल छल   । िौकी पर ववछौना बबछा \nकऽ माय क े  बैिेलतथ आ हुनकर कप़िा िव आलमीरा मे राझख \nदेलझखन। रववक घरवाली खाना बनेलतथ आ िभगोटे खाना खेलतथ \n। र ातत  मे र वव  माय लग थो़िे देर  ब ैि लतथ वकछु  गप्प-िप्प क े लतथ \nतहन ओ िुतऽ िसल गेलतथ।रववक घरवाली िेहो नौकरी करैत \nछलीह। भभनिरे उहठ हदनक खा ना बना कऽ राझख देलझखन आ \nअपना िािु माेँ   िेँ कहलक्तन, � माेँ जी, हम ड्यूटी पर जा रहल \nछी अहाेँ खाना खा लेव। भानि बनल अक्तछ। � रग्लिजी हाेँ मे \nजवाव देलझखन । रग्लिजी अक े ले घर पर टीवी देखैत छलीह व \nपुरान बात िोिैत हदन गुजारैत छलीह। एक हदनक   बा त अक्तछ \nरववक घरवाली कहलक्तन , �माेँ जी अहाेँ भनिा घर मे नहह जाउ । \nह म ि ाेँझ  मे ि व  वकछु  ब ना लैत  छी ।� रग्लिजी िोिलतथ जे \nकक्तनया व्यस्त रहैत छतथन तें   कहलतथ   अक्तछ। एक हदनक बात \nअक्तछ रग्लिजी क े  िारर बजेक बाद िाय पीवाक इच्छा भेल , तहन \nओ भनिा घर मे िाय बना कऽ पी   लेलतथ । िाेँझ मे जखन \nरववक  घरवाली एलीह तहन भनिा घर गेला पर देखैत छतथन जे \nरग्लिजी िाय बना कऽ पीने छलतथ। एहह पर ओ आक्तग बबूला भऽ \nगेलीह। ओ कहलक्तन, �माेँ जी अहाेँ क े  मना क े ने छलहुेँ जे भनिा \nघर नहह जायव । मुदा फ े र आई भनिा घर जा क े  गैि बबाधद क े लहुेँ \nअक्तछ। शह र  मे ि व  वकछु  मह ेँगा अक्तछ, अहाेँ नहह जानैत छी । ई \nिुक्तन रग्लिजीक हदल मे बड्ड िोट लगलक्तन । धीरे -धीरे िमय  विदेह ४३५|| 57 \nबीतल महीनाक अंततम िप्ताह मे रववक कक्तनया अक्तमतक घरवाली \nिेँ फोन पर बात करैत छलझखन जे दीदी महीना खत्म भऽ रहल \nअक्तछ भैया क े  भेज देवै माेँ क े  एहह ठाम िेँ लऽ जेतथन। ओहह पर \nओ कहलक्तन, �ठीक अक्तछ, ई िसल जेताह आ माेँ क े  एहह ठाम \nलऽ आनतथन । ई बात रग्लिजी िुनैत छलीह। िप्ताहक अंततम \nहदन रग्लिजी अपन िव नुआ िमेट   लेने छलतथ मुदा अक्तमत \nहुनका लेव �क  लेल नहह एलाह। रवव िाेँझ मे घर एलाह तहन \nहुनकर कक्तनया कहलक्तन, �आई भैया माेँ क े  नहह लऽ गेलझखन। \nअहाेँ हुनका लग माेँ क े  पहुेँिा हदयोन ।� रवव अपना भाई अक्तमत \nक े  फोन क े लझखन  भैया माय क े  नहह लऽ गेलीयै । अक्तमत क हलक्तन \nहम आई   व्यस्त भऽ गेल छी या तऽ अहाेँ माय क े  हमरा एहह ठाम \nपहुेँिा हदयौ नहह तऽ कास्ि भभनिरे हम माय क े   एहह ठाम लऽ \nआनव। ई   बात िुक्तन   रववक कक्तनया कहलक्तन, �भ ैया के  छु ट्टी \nनहह छैन तऽ अहीं माेँ क े  पहुेँिा हदयौ। � रवव कहलक्तन, � रातत \nभररक   बात अक्तछ कास्ि भभनिर भैया हम पुक्तछ लेव नहह एताह \nतहन हम माेँ क े  भैया लग पहुेँिा देव। � मुदा हुनकर कक्तनया \nई  बात नहह मानलतथ। हारर क े  माेँ क े  अक्तमतक   घर पहुेँिा \nदेलझखन। तहन ओ राहतक   िाेँि लेलतथ। मने मन िोिलतथ जे \nआव तीन मािक   छु ट्टी भ ेल।  58 || ववदेह  ४३५ \nरग्लिजी अक्तमतक घर एलीह तहन हुनकर कक्तनया घर खोललझखन \nमाेँ क े  देख हुनका गोर लागलझखन। गोर लाक्तग हुनकर िामान िव \nएक घर मे राझख देलझखन। फ े र िाय बना कऽ िाय आ बबस्क ु ट \nरग्लिजी क े  देलझखन। रवव अपना घर िली गेलाह। राततक १० \nबसज   रहल छल। अक्तमत कालेज िे आवव िुतत   रहल छलाह । \nअक्तमत क े  पाेँि िालक  एकटा बच्चा छल। ओकरा लऽ क े  अक्तमतक \nघरवाली ई   कहह िसल गेलझखन जे माेँ जी हम बौआ   क े  िुतावऽ \nजा रहल छी। अहाेँ एहह घर मे िुतत रहव। रग्लिजीक भूख लागल \nछल। ओ कहलक्तन, �कक्तनया, हमरा भूख लागल अक्तछ , दुपहर मे \nखाना खेने छलहुेँ िएह खेने छी। खायक   लेल वकछु  अक्तछ त ऽ \nहमरा दऽ हदअ। � एहह पर ओ कहलक्तन माेँजी हम िव तऽ खाना \nखा लेलहुेँ अक्तछ। हम बौआ क े  िुतावऽ जा रहल छी । अहाेँ वफ्रज \nखोसल क े  देखव जे राखल होयत िे अहाेँ खा लेव नहह तऽ हम \nबौआ   क े  िुता क े  आवव रहल छी। ई   कहह ओ िसल गेलीह । \nरग्लिजी बबछौना पर थो़िेक देर इंतजार क े लझखन , मुदा ओ नहह \nएलतथ । त ह न र ग्लि जी भ नि ा घर  मे जा के  देखलझखन जे वकछु  \nखाना अक्तछ वक नहह ? वफ्रज खोललझखन तऽ देखलक्तन क े  दुई टा \nरोटी राखल अक्तछ, मुदा िब्जी नहह छल । रग्लिजी रोटी खा कऽ \nपाक्तन पी लेलतथ आ जा क े  िुतत रहलीह। रातत भरर गमी आ मच्छर \nिेँ परेशान भऽ गेल छलीह। भभनिर पाेँि बजे अक्तमत क े  \nउठ�क  लेल आवाज देलझखन तऽ हुनकर घरवाली गुस्सा िेँ \nबाहर आवव कहलक्तन , �माेँ जी, भभनिरे नीन खराव नहह करु।  विदेह ४३५|| 59 \nकास्ि िेँ िात बजे क े  बाद घर िेँ बाहर आयव। हम िव देर रातत \nमे िुतैत छी । � एहह पर रग्लिजी कहलक्तन, �कक्तनया हमरा तऽ \nआदत अक्तछ जे भभनिरे उठी। पाेँि बजे क े  बाद तऽ हमरा नीन \nनहह आवैत अक्तछ । कतेक करवट बदलैत रहु । ओहुना आई मच्छर \nबड्ड काटलक अक्तछ ताहह िेँ नीन िेहो नहह भेल अक्तछ। � हदन \nबीतैत गेल पुतोहुक   व्यवहार क़िवा होयत गेल। रग्लिजी क े  लागैत \nछल जे अपने बच्चाक घर मे अजनबी भऽ गेल छी । रग्लिजी एहह \nठाम एकटा नव िुनौतीक   िामना करैत छलीह। एक हदनक बात \nअक्तछ रग्लिजी भनिा घर मे गेलीह तहन हुनकर पुतोहु कहलक्तन , \n�माेँ जी अहाेँ एहह ठाम की करव? हम भा नि बना रहल छी। � \nएहह पर रग्लिजी कहलक्तन, �कक्तनया आई  तरकारी मे की बना \nरहल छी ? कोनो तरकारी कम तेल मे बनायव तावक पेट मे गैि \nनहह बने।अक्तमतक  घरवाली िुपिाप िुक्तन लेलेतथ आ तरकारी \nमिालेदार बना रहल छलीह । दोिर तरकारी नहह बनेलतथ।खानाक \nिमय मे वएह मिालेदार तरकारी खेलतथ जाहह िेँ रग्लिजीक \nतबबयत खराव भऽ गेल । रग्लिजी अक्तमत िेँ कहलक्तन , � बौआ \nआई  पेट मे ददध भऽ रहल अक्तछ। कोनो दवाई अक्तछ तऽ दऽ हदअ \n।� एहह  पर  अक्तमत  वकछु  नहह  ब जलाह  ।ओ ि ुपि ाप काॅ लेज \nिसल गेलाह । रग्लिजी िोिैत छलीह जे एहह बेटाक लेल हम िव \nकतेक जान दैत छलहुेँ । कतेक कहठन िेँ पालने छलहुेँ , बेटा िभ \nक े  पढ़ेलहुेँ तावक िव बच्चा अपना पाइर पर ठाढ़ भऽ जाय आ  60 || ववदेह  ४३५ \nआश छल जे बुढ़ापाक िहारा बनत , मुदा आई हम हहनका िवहक \nलेल वकछु  नहह  छी। व एह  ब ेटा ह मर ा ब ोझ  मानैत  छतथ। र ग्लि जी \nभरर हदन अक े ले घर मे बैिल रहैत छलीह व िमय काटवाक लेल \nटीवी देखैत छलीह । िाेँझ मे जखन अक्तमत काॅ लेज िेँ आवैत \nछलाह तहन थो़िेक देर बात करैत छल। फ े र ओ अपन दुक्तनया मे \nरक्तम जायत छलाह । धीरे -धीरे  एक माह बीत गेल। अक्तमतक घरवाली \nअपना जेठानी िेँ कहलझखन ,�दीदी,माेँजी क े  एहह ठाम एक माह \nभऽ गेल अक्तछ। आव अहाेँ हहनका लऽ जाउ । � एहह पर ओ \nकहलक्तन जे अक्तमत क े  कहु जे माेँ जी क े  एहह ठाम पहुेँिा देतथन। \nअक्तमत रग्लि जी क े  जेठ भाय िोहन लग पहुेँिा देल झखन। \nरग्लिजी िोहनक घर पर रातत क े  १० बजे पहुेँिलीह। अक्तमत हुनका \nएहह ठाम छोह़ि अपना घर िसल गेलाह। िोहनक कक्तनया रग्लि जी \nक े  गोर लाक्तग कहलक्तन, �आऊ  माेँजी तबबयत ठीक अक्तछ ने?� \nएहह पर रग्लिजी कहलक्तन, �हाेँ कक्तनया, अहाेँ िव ठीक छी ने ?� \nएहह पर ओ कहलक्तन, �हाेँ माेँजी, हम िव एहह ठाम ठीक छी। � \nरोहनक कक्तनया एक कप िाय बना कऽ रग्लिजी क े  देलझखन । \nओ िाय पीव पुतोहु िेँ कहलक्तन जे कक्तनया हम िाय पी   लेत छी , \nमुदा हमरा भूख लागल अक्तछ। आई दुपरहक खेने छी , वकछु  अक्तछ \nतऽ हमरा दऽ देव तहन अहाेँ िुतऽ जायव। एहह पर ओ कहलक्तन ,  विदेह ४३५|| 61 \n�माेँ जी हम िव तऽ खाना खा लेलहुेँ अक्तछ, मुदा वफ्रज क े  देखव \nजे होयत िा अहाेँ खा लेव। हम रोहन क े  िुतावऽ जा रहल छी। \nहम रोहन क े  िुता कऽ आवव रहल छी। � िोहनक   घर एक पैघ \nएपाटधमेंट मे छल । जाहह मे िारर टा बेड रूम छल ,तीन टा बाथरूम \nछल आ एकटा हाॅ ल छल । रग्लिजी थो़िे देर ववश्राम क े लाक  बाद \nवफ्रज खोललतथ तहन ओ देखैत छतथन जे एकटा बाटी मे खीर \nराखल अक्तछ। ओ खीर खा क े  फ े र ओहह िोफा पर बैसि गेलीह। \nरोहन िुतत   रहल तहन हुनकर पुतोहु एलझखन । ओ कहलक्तन , � \nमाेँजी, वकछु  खेलहु ेँ की नहह ?� ओहह पर रग्लि जी कहलक्तन, � \nहाेँ कक्तनया, वफ्रज मे एकटा बाटी मे खीर छल , िे हम खा लेलहुेँ \nअक्तछ। आव  ह म वकछु  नहह  खायव ।� तकर बाद रग्लिजी बगलक \nएकटा घर खोसल देलझखन आ कहलक्तन , �माेँजी, एहह घर मे \nिुतत   रहु। � घर मे पंखा तऽ छल मुदा पंखा िेँ हवा नहह लाक्तग \nरहल छल । नव जगह भेलाक   कारण रग्लिजी क े  नीन नहह एलक्तन। \nरातत भरर कछ -मछ करैत रहलीह । भभनिरे रग्लिजी घर िेँ उहठ \nिोफा पर बैसि रहलीह । रग्लिजी िोहन क े  आवाज देलझखन , \n�बौआ ,िाय बना दी ?� ई  िुक्तन हुनकर पुतोहु घर िेँ बाहर आवव \nकहलक्तन, �माेँजी, एतेक भभनिर हमरा िव क े  नहह उठावु । हम \nिव िात बजेक   बाद उठैत   छी । अहाेँक इच्छा अक्तछ तऽ भनिा  62 || ववदेह  ४३५ \nघर मे अहाेँ अपना लेल  िाय बना सलअ । अखन रोहन आ रोहनक \nपापा िुतल छतथ। � रग्लि जी भनिा घर मे गेलीह िाय बना कऽ  \nिोफा पर बैसि िाय वपलतथ । िोहन दूनु प्राणी िात बजेक बाद \nउठलतथ िाय पीव रोहन क े  नाश्ता बना कऽ स्क ू ल भेज देलझखन \n। तकर बाद जल्दी जल्दी खाना बना कऽ तैयार भेलीह आ दूनु \nप्राणी ऑहफि िसल गेलतथ। रग्लि जी अक े ले घर मे नहा धो क े  \nखाना खेलतथ । भरर हदन कखनहु झख़िकी िेँ बाह र देखैत छलझखन \nतऽ कखनहु टीवी देखैत छलीह ।एक हदनक बात अक्तछ रग्लिजी क े  \nपुरान बात एलक्तन । ओ िोिलतथ जे आई बैगनक भरवा बनायव। \nपुतोहु िेँ कहलक्तन, �दुलहहन , आई अहाेँ िवहक ऑहफि बंद अक्तछ। \nअहाेँ कहह तऽ आई   हम बैगनक भरवा बना दी ? एहह पर ओ \nकहलक्तन, �नहह माेँ जी, हमरा िव क े  बैगनक भ रवा नीक नहह \nलागैत अक्तछ। रोहन िेहो बैगन देख नाक भौं िुक़िैत रहैत अक्तछ । \nओना अखन बैगन घर नहह अक्तछ जे अहाेँ बनायव। �  रग्लिजी \nकहलक्तन, �ठीक अक्तछ, जौं ओ नहह अक्तछ तहन िादा खाना बना \nसलअ।� मुदा ओ वकछु  नहह  ब जलीह  । ओ अपना हह ि ाव  ि ेँ भ ानि  \nबनेलतथ । जखन रग्लिजी क े  खाना देलझखन तऽ थारी मे राजमा \nआ भात छल ।ओ भात खा लेलतथ मुदा थो़िे देर बाद हुनका पेट \nमे ददध होमय लागल । पेटक ददध िेँ परेशान भऽ गेलीह रातत मे \nनीन नहह भेलक्तन । भभनिरे िोहन क े  कहलझखन , �बौआ , हमर  विदेह ४३५|| 63 \nमन खराव लागैत अक्तछ। पेट मे ददध भऽ रहल अक्तछ , दवाई लेने \nआयव । � िोहन मायक बात िुक्तन अनहठया देलझखन आ दवाई \nिेहो नहह आनलझखन । धीरे -धीरे िमय बीत रहल छल । हदन मे \nअक े लापन, िाेँझ मे बेमनक भोजन , रातत मे गमी आ मच्छर िेँ \nरग्लिजी परेशान छलीह । महीना मे दुई हदन बाकी छल तहन मोहन \nअपना भाई िेँ कहलझखन , �छोटे, हमरा िािुर मे ववआह अक्तछ \nिे हम िव जा रहल छी। एहह महीना अहाेँ माय क े  अपने पाि \nराझख लेव । अक्तगला माि मे माय क े  दुई माि राझख लेव । � ई \nिुक्तन िोहन दूनु प्राणी सििंततत भऽ गेलतथ। िोहन अपना भाई िेँ \nकहलझखन , �भ ैया ब च्चा के  छु ट्टी भ ऽ र ह ल अक्तछ तें हम िव घुमऽ \nजा रहल छी। वटकट कवट गेल अक्तछ आव माय क े  वकनका लग \nराखू ?  र ग्लि जी ई ि भ टा ब ात  ि ुनैत  छलीह । हु नकर  हदल टू वट \nरहल छल। िाेँझ मे बबछौना पर लेटल ढ़व -ढ़व नोर क्तगर रहल छल। \nओ ि ोि ैत  छलीह  जे ि ारु  ब ेटा ह मर ा फु टब ाॅ ल ब ना देलक अक्तछ \n। हुनका पुरान बात िभ याहद आवव रहल छल । कोना िारु क े  \nपढ़ाई सलखाई करेलहुेँ। िारु क े  ववआह क े लहुेँ । िोिैत छल हुेँ जे \nबेटा नीक शहर मे रहत तहन िमय नीक िेँ कटत । मुदा एहह \nठाम अके लापन छोह़ि वकछु  नहह  अक्तछ । आव  ब दाधश्त ि ेँ ब ाह र  भ ऽ \nगेल अक्तछ, कह व ाक लेल वकछु  नहह  अक्तछ । ह म अपन फै ि ला खुद \nलेव ।  \nरग्लिजी िोिलतथ जे वकएक   नहह हम गाम िसल जाय। ओहह  64 || ववदेह  ४३५ \nठाम अपन खेत पथार   देखव बटायदार िव की देत नहह देत तकर \nकोनो ठेकान नहह अक्तछ।िोझा मे रहव तहन खेतक जे उपजा होयत \nओकरा जरूरत भरर राझख बेि लेव । एहह ठाम डगराक बैगन बनल \nछी । ई   िोसि िोहन िेँ कहलक्तन - �बौआ , आव तऽ अहाेँ लग \nएक माि बीतऽ वाला अक्तछ। मोहनक िािुर मे ववआह अक्तछ तें ओ \nिािुर जा रहल छतथ । � एहह पर िोहन कहलक्तन -�माेँ की होयत \nअहाेँ एहह ठाम हदक्कत होयत अक्तछ तहन हम रवव आ अक्तमत िेँ \nबात करैत छी , ओ लोकक्तन अपना घर पर रहताह तहन हम हुनका \nलग अहाेँ क े  पहुेँिा देव।� रग्लि जी कहलक्तन - नहह बौआ , हम \nि ोसि  र ह ल छी जे वकछु  हदनक लेल गाम ि सल जाय । अहु  ठाम \nखेत पथार अक्तछ, की उपजा होयत िे देख लेव। जे  अन्न  बेिऽ \nवाला होयत ओकर बेि लेव। तें अहाेँ हमरा गाम पहुेँिा हदअ । \nिोहनक   कक्तनया कहलक्तन - � हाेँ माेँ जी, ई िारु भाई खेत बेिऽ \nिाहैत छलाह , मुदा छु ट्टी नहह  भ ेलक्तन जे गह की ठीक कऽ ब ेि त ाह  \n।जा धरर खेत नहह बेिल जायत अक्तछ ता धरर ओकर देखभाल \nकरनाई आवश्यक अक्तछ ।� िोहन कहलक्तन -�ठीक अक्तछ माेँ, \nहम अहाेँ  दुई हदन बाद अहाेँ क े  गाम पहुेँिा देव। रग्लिजी कहलक्तन, \n�कास्ि तऽ अहाेँक   छु ट्टी ह ोयत  वकएक  नहह कास्ि हमरा गाम \nपहुेँिा दैत छी। � िोहन अपना गा़िी िेँ भभनिरे रग्लिजी क े  गाम \nपहुेँिा देलझखन । रग्लिजी गा़िी िेँ उतरर अपन पुरान झोप़िी  विदेह ४३५|| 65 \nदेखलतथ, जेकर हदवार जजधर भऽ गेल छल । आेँगन मे घाि -फू ि  \nजक्तम गेल छल, मुदा रग्लिजीक मन प्रिन्न छल । अपन बैग राझख \nघरक वकवा़ि खोललतथ । घरक अंदर धूलक मोट परत जमल छल \n। क ु िी क्तनकासल घरक बाहर बैसि गेलीह आ राहतक   िाेँि लेलतथ \n। ओ िोसि रहल छलीह जे िुक ू न शहरक िमिमाईत घर मे नहह \nक्तमलैत अक्तछ जे िुक ू न एहह कच्चा मकान मे अक्तछ । घरक िफाई \nकऽ बबछौना िव ठीक क े लक्तन आ भानि बना क े  खाना खेलतथ । \nरातत मे खाना खा कऽ िुतत रहलीह । बाहर तारा िमवक रहल छल \n। िानक   रोशनी झख़िकी िेँ आवव रहल छल । मच्छर तऽ छल \nमुदा मच्छरदानी लगा लेला पर मच्छरक  प्रकोप कम छल । शहरक \nगरम हवा आ उमि िेँ दूर एहह ठाम रग्लिजी िुक ू न िेँ िुतत \nरहलीह । दोिर हदन भभनिरे पाेँि बजे उठलीह हाथ -मुेँह धो कऽ \nपाक्तन गरम क े लीह आ क ु िी पर बैसि पाक्तन वपबैत मने मन िोसि \nरहल छलीह जे आई िेँ हम अपन सजनगी खुद जीयव । ककरो पर \nआक्षश्रत नहह रहव । भभनिर िेँ घर -आेँगन िाफ क े लतथ तकर \nनहा -ध ो के  भ ानि  ब नेलतथ । ि ाेँझ  मे वकछु  ि ामान लेव क लेल \nब ाजार  जायत  छलतथ त ह न प़िोि क वकछु  लोकक्तन र ग्लि जी के  \nक्तमललक्तन तऽ आियध िेँ ओ कहलक्तन, �रग्लिजी अक े ले आयल \nछी वक बालक िभ आयल छतथ। � एहह पर रग्लिजी कहलक्तन, \n�ब ेटा ि भ  के  नौकर ी मे छु ट्टी कह ाेँ क्तमलैत  अक्तछ, तें ओ िव नहह \nएलतथ । � रग्लिजी बाजार िेँ िाउर ,दासल  आ  हररयर तरकारी \nिव खरीद क े  आनलतथ । िाेँझ मे अपना िूिा पर मनपिंद िादा \nखाना बनेलतथ आ मन भरर खाना खेलतथ । हुनका आई भोजन  66 || ववदेह  ४३५ \nिेँ िंतोष क्तमललक्तन । धीरे-धीरे िमय बीतल , रग्लिजीक  मन स्थिर \nभऽ रहल छल ।                  \nएक िमयक बात अक्तछ रग्लि जी अपन पुरान घर क े  तोह़ि पक्का \nमकान बनावऽ िाहलतथ तहन बेटा िव मना कऽ देने छल। हुनकर \nघरवाला िहो कहैत छलाह जे मकान लऽ क े  की   करव ? बेटा \nिव शहर मे रहत एहह ठाम क े  रहत ? ई  िोसि गाम मे कच्चा \nमकान रहऽ देने छलतथ । रग्लिजी िोिलतथ जे आव एहह कच्चा \nमकान क े  बग़ल मे दुई कमराक पक्का मकान बनावी । रग्लिजी \nएक बटायदार क े  बजा कऽ कहलक्तन , �ह म वकछु  जमीन ब ेि ऽ \nिाहैत छी । कोनो खरीददार होय तहन कहव । � गामक  पुरान \nवकील क े  बजा कऽ जमीनक पेपर िव देखेलझखन आ हुनका िेँ \nराय लेलतथ जे हम कोन जमीन बेि िक ै त छी । जमीनक कागज \nदेझख वकील िाहेब कहलक्तन जे िभटा जमीन अहींक   नाम िेँ \nअक्तछ । जे जमीन िाहव िे बेि िक ै त छी । एक िप्ताह मे जमीनक \nिौदा पक्का भऽ गेल । कोनो बेटा िेँ राय लेने बबना जमीन बेि \nक े  बैंक मे पाई राझख लेलक्तन । रग्लिजी एकटा ठेक े दार क े  बजेलतथ \n। पुरान घरक दोिर भाग मे दुईटा मकान , भनिा घर आ बाथरूम \nबनेलतथ । घर मे िव िुववधा - पंखा,क ू लर,एिी आ इन्वटधर लगा \nलेलतथ  । बबजलीक ओतेक िमस्या गाम मे नहह छल तें एक \nकमरा में एिी िेहो लगा लेलतथ , दोिर कमराक लेल क ू लर खरीद \nलेलतथ ।आव घर मे शहरक िव िुख िुववधा उपलि भऽ गेल । \nरग्लिजी अपना मनोनुक ू ल भभनिरे पाेँि बजे उहठ  पूजा पाठ करैत  विदेह ४३५|| 67 \nछलीह तकर बाद िाय बना कऽ पीवैत छलीह । दुपहररया मे भनिा \nघर मे मनोनुक ू ल भानि बना कऽ खायत छलीह । िाेँझ मे बाहर \nलॉन मे बैिैत   छलीह । जमीन िवहक देखभाल करवाक लेल \nएकटा नौकर राझख लेने छलीह । रातत मे गहींर नीन िेँ िुतैत \nछलीह  । वकछु  हदनक ब ाद मोह न के  ख्याल आयल जे माेँ के  एहह  \nठाम लऽ आवव कारण िव भाई माय क े  एक -एक माि राखने \nछलतथ,मुदा ओ नहह राखने छलाह तें ओ माेँ क े  शहर लऽ जेवाक \nलेल एलाह । एहह ठाम आवव ओ स्ति रहह   गेलाह । ओ देखलतथ \nजे एहह ठाम कच्चा मकानक  िंग एकटा   पक्का मकान बक्तन गेल \nअक्तछ । मोहन माय क े  गोर लागलझखन आ माय िेँ कहलक्तन जे \nमाय अक े ले अहाेँ एहह ठाम की करव िलु शहर हमरा एहह ठाम \nरहव । रग्लिजी िाफ मना करैत कहलक्तन जे नहह बौआ   हम आव \nकतहुेँ नहह जायव । जखन धरर हाथ पाइर मे दम अक्तछ ता धरर हम \nकतहुेँ नहह जायव ।  \nएक हदनक बात अक्तछ िारु भाई गाम एलाह तहन रग्लिजीक   ठाठ \nबाट  देझख आियध िवकत भऽ गेलाह । ओ अपना माय िेँ कहलक्तन , \n� माय एतेक पाई अहाेँ वकएक बबाधद क े लहुेँ । एहह ठाम क े  रहत \n? अहाेँक  तबीयत   खराव होयत तहन क े  देखत ।शहर िलु हम \nिव अहाेँ क े  राखव आ एहह ठामक   जमीन बेि लैत छी । � \nरग्लिजी कहलक्तन, � अहाेँ िव अपन -अपन देखू ,इएह जमीन िेँ \nअहाेँ िवक े  एहह लायक़ बनेने छी ।अहाेँ िवक े  जखन इच्छा होय \nएहह ठाम आवव िक ै त छी , मुदा जमीन नहह   बीकत ।जहाेँ  धरर  68 || ववदेह  ४३५ \nज़मीन बेिवाक प्रश्न अक्तछ अहाेँ हमरा रहने जमीन नहह बेि िक ै त \nछी । हम क्तमश्रजी वकील िाहेब क े  जमीनक   िभटा कागज देखा \nलेने छी । तें अहाेँ िवक े  अखन कोनो हक नहह अक्तछ । � अपन \nमायक बात िुक्तन िव अिंभभत रही गेलाह आ दुई हदनक बाद आव \nवकओ अपना - अपना ड्यूटी पर िसल गेलाह । शहर जायत खन \nबेटा क े  रग्लिजी कहलक्तन जे अहाेँ िव जमीन मे हक िाहैत छी \nतहन माि मे कोनो ने कोनो भाय   एहह ठाम आवैत रहव अन्यथा \nहम जमीन कोनो ट्स्ट क े  दऽ देव । िारु भाई वविार क े लतथ जे \nजौं हम िव गाम नहह आयव तहन करो़िोक धन माय क े करो दान \nकऽ देतथन तें िव माि कोनो एक गोटे आवव माय क े  हाल िाल \nलऽ लेल जाय । एकर बाद जमीनक   लोभ िेँ प्रत्येक माि कोनो \nने कोनो भाय गाम आवव मायक हाल िाल लैत रहैत छलाह । \nरग्लिजी आराम िेँ अपना घर मे जीवन बिर करऽ लागलीह ।  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n  विदेह ४३५|| 69 \n२.६.क ु मार मन ोज क श्यप- लघुकिा- िीस \n \nक ु मार मनोज  कश्यप \nलघुकिा- िीस \nकक्का क े  मुईला उपरांत काकी क े  बेटा-पुतोहू लग शहर मे रहबाक \nअततररि आन कोनो टा उपाय नहहिं रहलैन।  \nकाकी क े  नुआेँ ठाम-ठाम ि s मिवक गेल रहैन। गाम -घर रहल \nत s लोक फाटलो-पुरान वक िेफह़ियो लगा क s पहहरने रहल ; मुदा \nशहर -बाजार मे त s एना नहहिं ने िलतै! अ़िोि -प़िोि क े  लोक \nदेखतै त s झखधांिे करतै! काकी क े  अपन बीतल हदन मोन पह़ि \nएलैन त s आेँझख िs अश्रु-धार बहह गेलैन ....   कक्का अपन \nजीबैत -जी िाहे जाहह धराक्तनये होईन ; कोनो वस्तुक खगता कहहयो \nहोमय नहहिं देलझखन। अपना अछैत फाटल की ; पुरानो नुआेँ-वस्त्र \n 70 || ववदेह  ४३५ \nकहहयो नहहिं पहहरने देने हेतथन!   पेटी कप़िा ि s हरदम भरले! \nअपने नजरर रखतथन � रंग जहाेँ कक्तनये मसलन भेलै की खबासिन \nक े  हदया देतथन। \nक ै क बेर जाेँतले स्वर मे नुआेँ फटबाक ििो क े  आयाि काकी \nक े लक्तन; मुदा क े यो कान-बात नहहिं देलक ै न। हारर -थावक क s पोती \nि s िूईया -ताग मेँगलैन जे िीबब लेती। िमय पर नहहिं िीने फाट \nत s बबढ़ते जेतै! एक त s वृिाविा क े  कारणे थ़िथ़िाईत हाथ आ \nदोिर एहन काजक अनुभवहीनता , िूईया आेँगुर मे भोंका गेलैन। \nपी़िा ि s मुेँह ि s   'माय गे माय � क े  तेहन जोर ि s स्वर \nबहरेलक्तन जे पुतोहू -पोती िभ दौ़िल जे की भ s गेलै!  काकी \nबबषववषाईत आेँगुर क े  पक़िने .... शोभणतक बुन्न िुबैत! अश्रुपूणध \nकातर दृझष्टये िभ हदि तक ै त जे क े यो कोनो दवाई लगा देत .... \nपट्टी बान्दन्ह देत!  िे त s भेलैन नहहिं ; उनटे शोभणतक वक छु  ब ुन्न \nिोफा पर खसि प़िल देझखते पुतोहू क े  तामि िभ िीमा पार क s \nगेलैन - 'दुरध जो! ....... क े हन अलबटाहह छैथ! नुआेँ िीब s बैिली \nत s आेँगुरे मे भोंवक लेली। देखथुन त s िोफा मे दाग कोना लगा \nदेलझखन? आब  ई दाग ओना छु टत ै बब नु ड्राईि ीन कर ेने? ओनाहे \nघर -खिाध मोश्चिल ि s िलै छै तै पर ि s ई बैिल -बैिायल \nजबदधस्ती क े  खिाध!....... िभटा हमरे कपा़ि पर बथायल \nछल।'   भनभनाईत पैर पटक ै त मुेँह िमकबैत ओ दोिर घर िसल \nगेली।  विदेह ४३५|| 71 \nह त्प्रभ  काकी वकछु  ब ासज नहह िं ि कल र ह तथ। के व ल आेँझख ि s \nअश्रुधारा बरिाती नदी जकाेँ िभटा बान्ह -कछेर तो़िने अनवरत \nबहल जा रहल छल। िूईया क े  टीि त कहुना िहहयो लेलक्तन , \nमुदा......!!!      \n-क ु मार मनोज कश्यप, क्तनदेशक, भारत िरकार , िंपक ध  :   िी -11, \nटावर -4, टाइप-5, वकदवई नगर पूवध (हदल्ली हाट क े  िामने) , नई \nहदल्ली-110023; # 9810811850; ईमेल: \nwritetokmanoj@gmail.com \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n  72 || ववदेह  ४३५ \n२.७.प्रीथत क ु मारी- श्री लालदेव कामत जीक व्यचित्व आ \nक ृ थतत्व \n \nप्रीथत क ु मारी \n \nश्री लालदेव क ामत जीक  व्यचित्व आ क ृ थतत्व \n \nववश्व कवव रववन्द्र नाथ टैगोर सलट्ेिर अवाडध आ िाहहत्य अकादमी \n विदेह ४३५|| 73 \nपुरस्कार ( मैतथली मूल) प्राप्तकताध श्री जगदीश प्रिाद मंडल जीक े  \nबबछल कथा (कथा िंियन) प्रो० रामिेवक सििंह - मैतथली हेड \n,भागलपुर यूक्तनवसििटी (२०२५) क े र लोकापधणकताध श्री लालदेव \nकामतजी अन्तरमुखी व्यक्ति छतथ। हहनक व्यिीत्व क ेेँ  जानय लेल \nबालपनक े  पृष्ठभूक्तममे जाए प़ित। मोरंग काऊटन क्तमल्सक े  जोगबनी \nक्वाटरमे लालदेव जीक े  जन्म भेल रहक्तन। प्रदीप दाजूक े  अम्मा \nहहनक पुकारु नाउ - पबन रखलझख न। बालपनमे आन बच्चाक \nअपेक्षा ई दू माि पहहले िलब शुरू क े लक्तन। एक हदन डेगाडेगी दैत \nपौरक े  बबजुआ आ िुखदेव जीक े  पछबररया क्वाटरधरर िसल गेल \nछलैक। उिरबररया अपना क्वाटरमे िुतल अविामे ढोढीक मखठी \nमोलही देवी नोंसि नोकिान पहुिेने छलैन। िे िैंली -मैली आ \nिानो क े  बहहण काेँछी पक ै ़ि लेने रहैक। ओहह अबघात िेँ गंगौली \nडाक्टर  ब ि ा लेने र ह ैक्तन। मैि  फै क्टर ी ि ेँ मैज्यू छु ट्टीमे अब तथन त ेँ \nभोजन िेँ पहहले ओ पबनक े  दुलारतथ आ लोरीक जगह जलजला \nटावकजमे लागल हफल्मक गीत िुनाबतथन -: \nिाउनक े  महहना पबन करय शोर ...........  \nसजयरा रे झूमे ऐिे , जैिन बनमा नािे मोर!  \nऐ गीतक मीठ धुन पर पबनक े  िेँग पुष्पा , काली,काततिक ,वकशोर \nआ मंजू िेहो पहारी क्तधयापुता आनन्द उठाबैक। कहय लागल रही \n२ अवप्रल १९७१ ई० क ेेँ हटनी क्तनवािी बाबूिन कामतत उफ ध  \nबाबूलाल क े उट आ अरहुल देवी क े र घर तेिर खेप एक बालकक \nजनम भेल रहय , सजनकर नाम जागेश्वर प़िल। परेँि छहठहारी \nपुकारू नाउ हुनक वपततयौत ब़ि बहहन लक्ष्मी देवी राखलक्तन \nलालदेब ,िे बहुिसिित नाम वटप्पैणमे नहह छैक। सशवहरर बाजे ओतय \nएक सिलेट आ धाक्तमिक पोथी ल ' क ेेँ  बहहन वैशाली उफ ध  िरोस्वती  74 || ववदेह  ४३५ \nिंग पढय जा लागल तेँ क ै म्पिमे मदूमाक े  दूगोट हाेँि \nखेहारलकक्तन। फ े र नेपाल िेँ नौआबाखर गाम आबब जाए गेलतथ। \nहुनक छोटका ममा बबराटनगर िेँ आबब अपर प्राइमरी स्क ू ल - \nनौआबाखर किहरी पर पं०हेमकर झा , हेडमास्टर लग ल ' जाकय \nपहहल वगधमे नाम सलखा देलतथन। श्री लालदेव कामत मनोहर पोथी \nअपना वाडधक िज्जन िौधरीक मरबापर हरझखत िंगे जाकय िांझ - \nभोर ट्यूशन पढ़य जाए। ओतय वपरोजगढक े  काॅ ० कामेश्वर राम \nखानगी रूपेेँ मास्टरी करैत क़िा िेँ पढ़बतथन। हहनक िंगी - तुररया \nिब वटनही सिलेट आ काठक पाठी लऽ पैरमे खरपा पहहरक े  \nगुलाबजी िेँगे टीशन पढ़य क्तनतह जाई। िब िहपा ठी हहनक हवाई \nिप्पल आ पाथरक सिलेटक ेेँ  अिरज नजररये देखय। श्री कामतजी \nतेहने पढ़ैयोमे लगनशील आ अवकलगर रहतथ। दुिरा कक्षामे \nगेलापर जहरी दीदी दोकान िेँ िदातावक े  कागत बेिाहह अपने िेँ \nटाेँवक सलखना काॅ पी बना लेने रहतथ। ओहहमे करिीक  \nकलम - इंक दुआतत ल ' क ेेँ  'िलो पाठशाला िलें ' पोथीक पाठ िेँ \nदेखशी सलखना उतारतथ। सििकारी िेहो आ अक्षर हूबहू छापतथ। \nघीनिी सलखना देझख टोलक िहपाठी दुगाधनन घर पर आबब एक \nपृष्ठमे माि ५ पाेँतत वाक्य सलखक ेेँ  बतौलकक्तन। तखन दररोज तेहने \nसलखबाक अभ्याि करय लगलाह। हहिाबक जो़ि - घटावधरर \nसलखने कोपीमे अभ्याि कय जमै लाक मोलबी िाहेब (अनवारूल \nहक )क ेेँ  देखबय प़िैन। हहनक िबिेँ वप्रय अध्यापक दुगीपट्टीक \nयमुना िाफीजी रहतथन ,सजनका जन्मभूक्तम पर लोक गंगा िाफी \nनामे जानैत रहलक्तन। ओ िनरदेव आ अकलेश क ेेँ  बाल वगधमे िेहो \nपढ़य लेल िेँग लगेलक आ नाऊ सलखबेलक्तन। जे िवटया तै \nजमानामे कहहयो स्क ू ल जाय िेँ नागा करै तेँ िाफीजी घर पर िेँ  विदेह ४३५|| 75 \nतावक आनतथ आ करमीलाक े  छरी िेँ ततारर दैतथ। पंहडत जी िबक \nिुक्तन कतेको िवटयाक ेेँ  दे धौल ....! धरर शनीिराक िाउर आ क ैेँ िा \nलै ले हुनक छोट बालक हरेराम धार टवप आबब जाइन। अपना िेँ \nछोट भायक ेेँ  रानी मदन अमर नामक पीयर ढ़ाउि ब़िका वकताब \nक े र िेँग पहलामे नाम सलखा देलन्दन्ह। ता पहहले  खेप क्तन: शुि \nमैतथली पोथी - मीरा कमल हदनेश ,कपूधरी जीक क ृ पा िेँ बाल वगधमे \nबबतरीत भेलैक। ताहह िमय हहनका गुलाबजी िेँ भुली महहि बाला \nमैतथली पुस्तक िेहो पढ़बाक िौभाग्य भेलन्दन्ह।  \nजहन िौथा वगधमे रहतथ तेँ बुधहदन हवटया जाइतकाल पछोर लाक्तग \nगेलाह। जहन बगरबोनी लग जीरा य खातीर बैिलाह भोगी लालजी \nआ पाछाेँ उनवट देखल तेँ बजलतथन देखू काकी अहाेँक लालदेब \nबौआ िेहो िसल आयल। आ बजारमे इिक ु सलया बाकि कीनलक। \nओहह हदन तारभुज खाइतेकाल मरिाई दोकान बाला लग मुछाध \nआबब गेल छलैन्ह। िन् १९८० मे पाेँिमाक े  छाि कामत जीक \nबालववयाह २५ फरबरी क ेेँ  क ु ० िू क्तमिा उफ ध  मुन्नीजीक िेँग भेलन्दन्ह। \nओहह िमय िािुरमे मरजाद हदन अपन जेष्टिार श्री मंगनू जीक ेेँ  \nगभणतक ऐवकक क्तनयम पाठ िेँ हहिाबधरर सिखेने रहतथ।  \nिन् १९८१ मे छठम वगधमे हटनीक े  मध्य ववद्यालयमे नामाक ं न \nप्रधानाध्यापक उमेश झा लग करेलक्तन। कोशी मरनाधार टवपकय \nआ वषाधकासलन ऋ तुमे जूगत क्तमयाेँक े  नाह िेँ पार होइत क्तनतहदन \nपढाय करय जातथ। नाेँह सलखबैिेँ िालभरर पहहने शक्तनहदन \nबौएलाल जीक िेँग हटनी क्तमहडलस्क ू ल पढ़य गेल रहतथ। ओहह \nहदन रायजी गुरूजी िब ववद्याथी िेँ लोकगीत गबाबतथ। हहनको \nपेँततयानीमे क्रम अयलक्तन तेँ िरफर िेँ ठाढ़ भ' अपन मीठक ं ठ िेँ \nक्तनधोख छकरवाजी नािमे लेबरा िेँ िुनल गीत गौलतथ -:  76 || ववदेह  ४३५ \nपीतरोक े  गहना द ' केेँ ह मर ा फु सि लेलह  \nिोना क ेेँ  नै प़िलै गतरमे - गतरमे! गतरमे !!  \nआब नै रहब देह जरूआक घरमे - घरमे !!  \nएक े  अंतरा गीत िुक्तन िभ ववद्याथी थपरी बजेलकक्तन तेँ ितमाक \nिेष्टगर ववद्याथी लोकक्तन वपहकारी पारलकक्तन। एक आरो प्रिेँगक \nिरि िुनने छी -: \nनेनपनमे जखन ओ ततिरेमे रहतथ तेँ पाेँि नया पैिा िेँ सशक्षक \nहदविक े  वटकि वगधसशक्षक िेँ वकनय प़िल रहक्तन। िे बेररयां पहरमे \nबजरंगी िाह िंगे ओकरा घर लगक घाट पर धार टवप दुगाधपूजा \nहोय िेँ मािहदन पहहले बनैत मूरूत देखय गेला , हटनीक े  क्तधयापुता \nिब मूरूत नहहिं देखय दैन। तखन दोिर हदन िेँ िबहदन पाेँ ि \nसितम्बर बाला वोयह वटकट बुिटध क े र जेबी पर िावटकय जातथ \nआ अक्तधकार पूवधक मैवटक मूरूत छलगररया क ेेँ  बनाबैत देखतथ। \nमधेपुरक े  कारीगर िेँ लुरर मोनेमोन िीख , गामपर क ु मरोटी माेँवट \nिेँ छोटगर मूतति यथा -: भोमरा ,भाेँटा, करेला ,ऊ ेँ ट ,हाथी - क ु िा \nबनाकय पीठार िेँ ढ़ौरक ेेँ  िीमक पातक े  रि ,कु ि ूम फु लके  आ \nखापररक पेनी िेँ काररख ल ' क ेेँ  रंगैत बावषिक व्यवहाररक परीक्षामे \nडोरी - बाढ़ैन आ खराध िहहत पंडीजी मािेएब क ेेँ  दैतथ ,परीक्षा पाि \nकरैले नाररक े ल - छोहाराधरर छढ़ाबा करय प़िैन। १९८१ ई०मे एक \nहदन इंग्लिश ववषयक े  टीिर शंकर क्तमश्रजी रीहडिंग दैलै कहलक ै न , \nछठम् वगधक े  िब छािक ेेँ  बेराबेरी ठाढ़ करैत गेलाह। हहनकर प्रखर \nउच्चारण 'इट वाज िण्डे ,देयर वाज ए वक्रक े ट मैि इन द स्क ू ल , \nपाल वाज क ै टन .गाडेन इन प्लेग्राउंड,गोपी .....कहैत काल शाबिी \nदैत बैिबाक िंक े त क े लक ै न। ओहह हदन िंयोगे क्रमांक १ . \nआशुतोष झा एवम् क ु िूम लाल िौधरी वगध िेँ अनुपस्थित छलैक।  विदेह ४३५|| 77 \nएक िोमहदन हटनीक े  ववद्यालयमे बालवगध िेँ अष्टम (नवीन) \nवगधधररक ववद्याथीगण िाढ़े दिवजे जुक्तम गेलैक आ वव० सशक्षक \nक ृ ष्ण देब िाहु आ महेश बाबू आयल रहतथ। िब वगधक छाि - \nछािाक ेेँ  वरवपपर - पाखैर गाछतर ववतधमे बैिबैत िातगोट प्रश्न \nसलखाओल गेलैक। उिर पुस्थस्तका जाेँि लेल जमा लेल गेल ै तेँ \nएकमेव उिीणध छाि इयहटा रहतथ। बहुत गोरे राष्ट्रीय गान आ \nगीतमे भ्रक्तमत भऽ सलखने छलैक। एकहदन देवकान्त यादव सशक्षक \nहहनका हेडमास्टर उमेश जा लग भोजनावकाश िमयमे कायाधलय \nलऽ गेलक्तन,आ १५ अगस्त पर भाषण िुनबय कहलक ै न। िे िंभाषण \nकलामे प्रवीण बुझल कन्दन्ह। आनछाि - छािाक े  बिव्त सशक्षक \nलोकक्तनक बीि हहनका मादे नीक धारणा बनल रहलन्दन्ह। िन् १९८३ \nई०मे गामक दक्षक्षण ३ वकलोमीटर पर अवस्थित ने०रा०िा० उेँच्च \nवव० िरौतीमे वगध अष्टममे मो० शगीर िाहेब वगध सशक्षक लग \nनामांकन लेल दरखास्त आ ववद्यालय िानांतरण प्रमाणपि  तथा \nकौमनिायध जम्मा देलक्तन। ववद्यालय वकरानी रामबाबू कामत लग \nवपऊन रामप्रकाश शमाध बजाकय लऽ गेलक्तन ओतय बालिर रिीद \nभेटलक्तन। मैतथली ववषय खूब नीकजेकाेँ िीताराम कामत पढ़ाबक्तन। \nओहह िमय नवम् - दशम् वगध लेल मैतथली भाषा िाहहत्यमे गद्य -\nपद्य िंग्रह, एकांकी , गल्प गुच्छ आ आदशध जीवन पोथीक अततररि \nव्याकरण आओर रिना स्वीक ृ त रहैक। िमिामक्तयक पि - पबिका \nपढ़य लेल िीताराम बाबू हहनका प्रेररत क े लकक्तन। िन् १९८६ मे \nप्रवेसशकोिीणध आ १९८८ मे अन्तर स्नातक(कला) तृतीय श्रेणी िेँ \nपाि क े लाह। हहनका इिक ू ल - कालेज िरौतीमे फस्टध हडवीजन \nनील िसल गेल रहक्तन। कपूधरी नागेश्वर शम्भूनाथ जनता \nमहाववद्यालय िरौतीमे िेक े ण्ड हडववजन िेहो नीले भेल रहैक। धरर  78 || ववदेह  ४३५ \nमातृभाषा मैतथलीमे हहनका १०७ लव्धाेँक मेंटल रहक्तन। आन दोिर \nववषय यथा इततहाि , राजनीततक ववज्ञान अथवा लौजीकमे ९० अंक \nिेँ कम रहने बी. ए. (आटध) िि १९८८ -९१ टीडीिी फस्ट बैिमे \nआनिध नहहिं भेलक्तन। िन्द्रमुखी भोला महाववद्यालय डेवढ़ - \nघोघरडीहामे कला िंकाय क े र बहुत कमे ववषयमे तत्काल प्रततष्ठा \nकरैक ववषय मंजूर रहैक। इिू िेँ पीजी. डीआरडी. १९९६ म  \nमुजफ्फरपुर बी आर अम्बेडकर बबहार ववश्वववद्यालय क े र पुस्तकालय \nकक्षमे नामांकन लेल गेल रहतथ। ऐ लेल गाम िेँ अथक पररश्रम \nबले पदयािा करैत लोहनामे रेलगा़िी पकह़ि अवधेश जी आ \nरामलोिन औभरसियर िाहेब िेँग पहुेँिल छलाह। क्तनमधली िेँ \nझंझारपुर धरर रेलमागध प्रल्यंकारी वाबढ़क कारणेेँ कमला नदी लग \nठप्प प़िल रहलैक कतेको मािधरर। आधुक्तनक वकिान आ \nप्रगततशील क ृ षक लेल एन वाय क े  - मधुबनी िेँ जुह़ि ततरहुत क ृ वष \nमहाववद्यालय - ढोली आ पुिा क ृ वष ववश्वववद्यालय िेँ आवािीय \nप्रसशक्षण 'नगदी फलोत्पादन ' पर करने रहतथ। िन् १९९१ -९२ मे \nवेदव्याि ग्राम्य क्तनमाधण िह युवा िब गाममे गहठत करने रहतथ। \nग्राम स्वराज िभा कायम कय जनहहतमे भूदान वकिानक े  बीि \nकाज कयलक्तन। हहनका आठमा वगधमे भारत स्काउट एवं गाइड क े र \nगुरू पद प्रसशक्षण श्रीक ृ ष्ण यादव उेँच्च ववद्यालय - फु लप्राश ि ेँ \nसशववर जीवनक अनुभव भेल रहक्तन। स्काउवटिंग बौक्स रझख \nआवश्यक प्राथक्तमक उपिार क' िामग्री कतेको िालधरर िमाज \nिेवाथध व्यवहाररक िुववधा देलक्तन। प्रखंड आत्मा० िेँ मौधमाछी \nपालन प्रसशक्षण लेल राजगीर (नालन्दा) आ पुष्प खेती पर ववशेष \nप्रसशक्षण लेल भागलपुर क ृ वष ववश्वववद्यालय - िबौर पठाओल गेल \nछलक्तन। क्तनवंक्तधत िंिा \" क्तमतथलांिल कोिी ववकाि िक्तमतत क े र  विदेह ४३५|| 79 \nप्रविा छतथ ,ऐ िामासजक िंगठन िेँ लोकहीतमे कततपय काज \nकयलाह अक्तछ। ब़िी रेल मागध िक़िी िेँ पूरब धरर बनय आ ताहह \nपर िस्ता रेलयािा आरम्भ हुअय। ऐ लेल अथक पररयाि अपना \nटीम द्वारा करैत रहलाह। जनताक ज्वलंत िमस्याक िमाधान लेल \nिरकारी कायाधलय पर अनेकों बेर धरणा - प्रदशधन करैत रहल छतथ। \nमातृभाषा मैतथली क े र प्रिार -प्रिार लेल जत्थामे कतेको सजलामे \nजन िेतना जगेलाह। कोिी िंदेश बिमासिक मैतथली पबिका \nमाध्यम िामासजक अव्यविा दूर करबामे िदैव लागल रहैत छतथ। \nक्तमतथला'क लोकमे अंधववश्वाि ,कररतत आ नशापान छो़िेबाक िेहो \nकाज कयने छतथ।  श्रीकामत जी अपने आपमे एक करैत - हफरैत \nस्वयं िंिा छतथ। हहनक वक्रया कलाप क े र ववश्लेषण वा लेखा \nजोखा कोनो शोधाथी वा अन्वेषक करतथ तेँ एक पोथी बक्तन िक ै त \nअक्तछ। िन् १९९२-९३ मे एन िी आर डी - नागपुर िेँ जुह़िकय \nववनोबा आश्रम शाला प्रकल्प क े  तहत् आहदवािी बाहुल्य बस्ती  \nहेडरी ,तलबारा , कोटमी, गेदा,अहेरी ,एटापल्ली,अल्लापल्ली आ \nबेणागुण्डीमे अपन भरल जवानी कष्टप्रद बबतौने छतथ। अझखल \nभारत रिनात्मक िमाजक े  मुख्य पि ' क्तनत्य नूतन ' पाक्षक्षक \nपबिकामे हहनक आवटिकल्स छपैत रहैत छलक्तन। १९९२ मेेँ पिकाररता \nमहाववद्यालय लाजपनगर िेँ प्रकासशत मोटगर पुस्तक 'हहन्दी \nपिकाररता कोश 'मे हहनक नांऊ छपल 'युवा लेखक एवं पिकार ' \nरूपेेँ अशोक गुप्त जी जगसजयार कयने रहक्तन। कामतजी गांधीवादी \nवविार वो िमाजवादी वविारधाराक गहन अध्ययन कयने छतथ। \nदेशरत्न राजेन्द्र बाबूक ' िादा जीवन - उेँच्च वविार ' बाला दशधनक ेेँ  \nआत्मिात करने छैथ। कोशी नदी अपन बहावधारा बदैल श्रेणी , \nमुदा कोशी कछेरक लालदेव जी अपन एकिुराह धारा ऐ दिकोशीमे  80 || ववदेह  ४३५ \nनइ बदैल िकला हेन्। िामुदाक्तयक भाव आ परोपकारमे लागल \nबात हहनका मादे ट्युशन मास्टर िुखदेब पंहडत कतेको ठाम बजैत \nरहतथन। जाहह िमय घोघरडीहा बजार जाईमे तीन ठाम नाह पर \nपार हुअय प़िैक आ कारनीक ेेँ  िारर आदमी िेँ खाटपर डाक्टरी \nआनल जाई , ओहह िमय ई कतेको रूग्ण स्री - वृध - निार पुरूष \nक ेेँ  िाईवकल िेँ मधेपुर अिारी जी लग ल ' जाइन। अपनो \nहेमोपैतथक , एलोपेथी आ आयुवेदी औषक्तध राझख वरखा कालीन \nिमय जरूरतमंद बेरामी क ेेँ  दैत रहलझखन। िुईया भोकाई िेहो नहह \nलैत रहतथ। डायवक्रष्टीन इंजेक्शन लगेला उपरान्त रोगी बुझझ नहहिं \nिक ै  आ दुखाई क ेेँ  बात तेँ दूरे र हय! पाररबाररक बले कतेको \nराजनीततक कायधकताध आ क ृ वषश्रक्तमक क ेेँ  अपन क ु रता,पैजामा- \nधोती ,बण्डी आ कोट - शाल ओ पनही देने हेताह तकर ठेकान \nनहहिं। नगदो टाका ,मफलर - गमछा,रुमाल ,टोपी खुशी िेँ बाेँटलक्तन। \nकांपी, डायरी, पबिका ,पोथी धरर बबलहने छतथ। प्रवाि यािामे \nवटकट,जलपान आ भोजनधरर होटलक े  बील इयह िुकबैत अपना \nलल भेल रहैत ,वकछ लोकक नजैरमे अधधववक्षक्षप्त िेहो कहेलाह। \nवकछु  एह नो लोकक ि ंगह त  र ह ैन जे हह नका ि ेँ माछ,मौि आ अण्डो \nकीना लैत छलन्दन्ह। आब तेँ न आधो िेँ लेनाइ ,न माधोक ेेँ  देनाए \nि न अपनाकेेँ ठू ठ गाछ ब ूझ ैत  छथीन। पहह लुका जह ाेँतत  ५ लोको \nकोनू प ण्डा-पुजारी, अक्तगलगी वपह़ित, बाबढ़क िािदी िं वपह़ित \nछाि , वक्रक े ट दलक े  वक्ऱिाकमी, वा अन्तयक े  िन्दा मेँगक्तनहार क ेेँ  \nहहनक े  हाथे बोहनी नै करबै छतथ। आब कोनू आयोजनमे हहनक \nअमीन बालक आ दूगोट +२ बीपीएििी.सशक्षक पुि बबढ़ -िबढ़ क' \nआतथिक िहयोगी बनैत छैन। िे प्रभाव हहनक व्यक्तित्व आ \nक ृ ततत्वक े  कारणेेँ भेल छन्दन्ह।  विदेह ४३५|| 81 \nहहनक वंशावली (क ु िीनामा) मैतथली पोथी २०२० ई० आई एि बी \nएन ९७८९३८८८११५१४ क ेेँ  पृष्ठ िं०-४० पर छपल िन्दभध स्रोत थीक। \nमूलक्तनबािी हटनीक गोववन्द कामतत ओऽ बूलो कामतत पेिर स्व० \nहनुमानी कामतत मध्यववत् वकिान पोखररया हिामी रहतथन। हटनी \nगामक े  अततररि खततयानी जमीन राजस्व  मौजे - \nनौआबाखर ,धनपतबरही , ह़िरी,मैनही आ अलोलामे छलन्दन्ह। \nगोववन्द कामततक े  तीन पुि क्रमशः झपट ,बौधू आ लसलत भेलन्दन्ह। \nगोववन्द कामततक े  िौथापनमे िुमौन देवनाथपट्टीक मखन कामततक े  \nदादाक अवववाहीत बहहन िेँ भेल रहक्तन। लसलत अशेिर क ेेँ  पहहल \nपत्नी िेँ लसलया बेटी भेलक्तन। हुनकर अिामक्तयक क्तनधन उपरांत \nअपन ववधबा छोट िाबढ़ रक्तनयाेँ िेँ िमध रिेलक्तन। ताहह िुकमारपुर \nबाली िेँ दू पुि रामवकिुन आ बाबुिन ' बबाजी ' तथा क ु न्ती बेटी \nजेठ रहलक्तन। बाबूिन्दक ेेँ  जेठ पुि नन्दलाल नान्दन्हयेटामे मरर \nगेलापर पुिी िरस्वती आ पुि क्रमशः लाल देब ,उमाकान्त ओ \nमहाकान्त प्रिादजी भेलक्तन। \nलाल देब जी लव्ध प्रततक्षष्ठत िाहहत्यकार आ स्वतंि पिकार \nछतथ।(शेषांि अंक्तगला अंकमे) \n \n-प्रीतत क ु मारी,बी.ए. ऑनिध (बी.एड०)  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  82 || ववदेह  ४३५ \nपद्य \n३.१.जगदानन्द झा  मनु -तीनटा गजल  \n३.२.१० टा कववता - मूल हहन्दी-अववनाश क्तमश्र- मैतथली अनुवाद - \nपल्लवी मण्डल \n३.३.कल्पना झा- हेरायल मऽन  \n३.४.जगदानन्द झा  मनु -बीिटा हाइक ू  \n३.५.रबीन्द्र नारायण क्तमश्र-मनुक्ख आ भगवान!  \n \n \n \n \n  विदेह ४३५|| 83 \n३.१.जगदानन्द झा  मनु -तीनिा गजल \n \nजगदानन्द झा �मनु � \nतीनिा गजल \nगजल - 1 \nवकए तीर  आेँझखिेँ अहाेँक ेेँ िलैए   \nहेँिी ई तेँ घाएल हमरा  करैए  \n  \nमधुर बासज पाजेब पैरक छमा -छम \nहृदयमे हमर रातत हदन ई बजैए  \n 84 || ववदेह  ४३५ \n  \nबिंतक हबामे हहलोरे खुजल लट  \nिवकत लोक दाेँतेिेँ आेँगुर कटैए \n  \nजखन ििरर जेए अहाेँ क े र आेँिर  \nपकररते करेजा   कतेको मरैए  \n  \nअहीेँक ेेँ तेँ मुेँह देझख जीवैत �मनु� अक्तछ \nभ जेए क्तमलन मोन िहदखन रहैए  \n  \n(बहरे मुतकाररब , मािाक्रम 122-122-122-122)  विदेह ४३५|| 85 \n  \n  \nगजल - 2 \nहमरा प्रेम करु िहदखन बिन्ती वपया  \nनहह बाबूक   हम यौ आब रहलहुेँ क्तधया  \n  \nिाजन लेल  रखने नेह छी कोंढ़ तर  \nरुवक नहह करु जुलम तरिै हमर ई सजया  \n  \nबहुते जतन   िोलह वषध िम्हारलहुेँ  \nि ह लो जाइए नहह  आब  टू टे हह या \n   86 || ववदेह  ४३५ \nआेँकु र  फू वट गेलै आब  मनमे ह मर \nरोपल  जे करेजामे सिनेहक बबया  \n  \nि ाउन बब त  र ह ल दम टू वट �मनु�क ेेँ  रहल \nजल्दी आउ ने  जरर गेल   आिक हदया  \n  \n(बहरे कबीर , मािाक्रम 2221-2221-2212) \n  \n गजल -3 \nई कमल िन नजरर जे लाजे झुकल अक्तछ  \nप्राण लेलक हमर जे आेँिर खिल अक्तछ   विदेह ४३५|| 87 \n  \nदेखलहुेँ मोहहनी रूपक छवव जखन हम  \nभेल पहहनेिेँ मनमे जेना बिल अक्तछ  \n  \nहम दुनू क्तमल जेँ जीवनमे िंग िलबै  \nप्रेम जग देखतै मनमे जे िजल अक्तछ  \n  \nित कहै छी अहाेँक ेेँ  हम माक्तनयो सलअ \nबबन अहाेँ िुन्न िगरो जीवन बनल अक्तछ  \n  \nछी मनक क्तमत अहीेँ हम्मर  िात जनमिेँ   88 || ववदेह  ४३५ \nहाेँ िजन क े र िुक्तन ली तेेँ �मनु� बिल अक्तछ \n  \n(बहरे अिम , मािाक्रम  2122-1222-2122) \n  \n-जगदानन्द झा �मनु�, मो० न० ९२१२ -४६-१००६ \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४३५|| 89 \n३.२.१० िा कटवता - मूल हिन्दी-अटवनाश नमश्र - मैथिली \nअनुवाद - पल्लवी मण्डल \n१० िा कटवता \nमूल हिन्दी-अटवनाश नमश्र \nमैथिली अनुवाद- पल्लवी मण्डल \n \n01 टववेक  \n बुझल रहत जौं  \nिुंदरताक माने  \nतखन ववपततयोमे  \n 90 || ववदेह  ४३५ \nजाएत नहह , िुंदरताक िरण  \n  \nबेथा  \nदुख \nववलापहुमे  \nबजा लेत  \nगहदाएल िुंदरता  \n  \nरहलापर नहह  \nनइ रहलापर  \nमोन प़िैत अक्तछ  विदेह ४३५|| 91 \nरहब  \n  \nरहैत िसल जाएब  \nहमरा मन अक्तछ। \n 02. इत्र \n एहह तरहेेँ प्रवेश करए िाहै छी हम ; अहाेँमे \nकी हमर कोनहुेँ रूप नहह रहय  \nहम अहाेँक ेेँ  कक्तनयोेँ नहह छेकी \nमुदा, अहाेँक ेेँ पूरा झाेँवप ली। \n 03. औपहरष्टक \n अहींिेँ मांगब हम ; अहाेँक ेेँ   92 || ववदेह  ४३५ \nखाली अहींक ेेँ ... \nमुदा अहाेँ नहह, नइ कहब  \nदइिेँ घटै नहह छइ  \nआओर बेँिबैत तेँ ओ अक्तछ वकने \nसजनका लग कम होइ छइ।  \n04. संकल्प \nअहाेँक ेेँ  एतेक िाहलौं \nवक एकर बदलामे  \nवकछु  नहह  ि ाह लौं \nअहाेँक अवधान तक नहह।  \n   विदेह ४३५|| 93 \n05. पूवक प्रेमीसेँ प्रेमक कटवता \n की उमेर छल अहाेँक \nजखन पहहल खेप  \nअहाेँपर उतरल रहए दुख  \n  \nहमरा हुनक नाओं कहू  \nजे अहाेँक आलोकिेँ आलोवकत नहह भऽ िकल  \n  \nहमरा ओहह वंसितक पता दीअ  \nजे अहाेँक िशधिेँ ववमुख रहह गेल  \n   94 || ववदेह  ४३५ \nओकरा अहाेँ अप्पन पूवध प्रेमी नहह कहहयौ \nअभागा कहहयौ वा अधम कहहयौ  \nओकरा प्रेमी वकन्नहु नहह कहहयो \n  \nअहाेँक प्रेममे पह़ि \nअिंभव अक्तछ  \nअहाेँक पूवध प्रेमी होएब! \n06. अव्यि आश्चयक \nिभिेँ कम मोल रहह गेल अक्तछ , वविारक  \nजखन वक पोथी क्तनरंतर महग भेल जा रहल अक्तछ  \nपहु ेँि क ब ाह र  भ ऽ गेल अक्तछ वकछु ; बेि जरूरी िीज   विदेह ४३५|| 95 \nजखन वक ब हु त  वकछु  मंॅंगनीमे ि ेह ो बाेँटल जा रहल अक्तछ \n  \nअिताल अइ रूपेेँ महग भऽ गेल जे  \nमाए इलाजक अभावमे मरर गेली  \n  \nअइ एक िमयमे िीज एतेक महग  \nआओर एतेक राि रहल  \nकी बुक्तधयार बच्चा \nकनैत रहल मुहिेँ बबनु आवाज क्तनकालने  \n  \nनहह रहह गेल आब हल्लुक   96 || ववदेह  ४३५ \nपयधटन आओर प्रवाि  \nजे जेतए रहल ओ ओतइ बनल रहल  \nबबनु कोनो भूक्तमकाक \n  \nएक गोट घर िपनामे बनैत , बिैत  \nआओर उज़िैत रहल  \n  \nिलाय क े र दाम तैयो नहह बढ़ल  \nपक्तछला कतेको बखधिेँ..! \n07. सांप्रदानयक विव्य \nहम िहदखन गलत सलखै छी 'िांप्रदाक्तयक'  विदेह ४३५|| 97 \nआओर 'विव्य ' िेहो  \n  \nिांप्रदाक्तयक विव्य हम गलत सलखै छी  \nहम गलत सलखैत छी 'िांप्रदाक्तयक विव्य'। \n08. पािर िोएब बेितर अनि \nअहाेँ वक गेलौं \nबेिुरक भऽ गेलौं हम  \nजीवनिेँ िंगीत आओर  \nवस्तुगत आकषधण िभ िसल गेल  \n  \nहम पांततयोक ेेँ  हरा गेला पर   98 || ववदेह  ४३५ \nकानल छी  \nतखन तेँ अहाेँ िमुच्चा स्त्री छेलौं! \n09. स्थिथत क े िनो िोउ \nकखनो-कखनो िफलता पूरा भेटैत अक्तछ  \nआ कखनो-कखनो आधा  \nकखनो-कखनो तेँ भेवटते नहह अक्तछ \n  \nस्थितत क े हनो रहए  \nहम िफलतािेँ आिि  \nआ अिफलतािेँ घबराइ नहह छी  \n   विदेह ४३५|| 99 \nस्थितत क े हनो रहए  \nहम कखनो मयिेँ भरल क्तगलाि तो़िै नइ छी  \nऊ ेँ िगर आवाजमे बजै नइ छी  \n  \nस्थितत क े हनो वकएक ने रहए  \nई हमर प्रश्न नहह होएत अक्तछ \nहमर प्रश्न अक्तछ- \n'आझखर हम कऽ की िभ िक ै  छी '। \n 10.आगू जीवन अनि \n खूब राि आत्मस्वीक ृ तत अक्तछ  \nखूब राि ददध आ िांत्वना िेहो   100 || ववदेह  ४३५ \n  \nबड्ड कम िमय आ खूब राि शुभकामना  \nओना, ि भ  परर सि त  पाछू  छू वट ि ुकल छतथ \n  \nआब , एकटा छोट िन कोठरी माि अक्तछ  \nजतए एक गोट छत -पंखा अप्पन अक्तधकतम गततिेँ \nघुमैत रहैत अक्तछ  \n  \nजेतए हम , प्रत्येक भ ोर मे टु टैत  देह ि ेँ उठैत  र ह ै छी \nजेतए भववष्य पहहनहहिेँ उपस्थित रहैत अक्तछ  \n   विदेह ४३५|| 101 \nई बुझबैत वक  \nहमरा अविाद आओर नाउम्मीदीिेँ बेँिबाक अक्तछ  \n  \nथकान आओर उदािीिेँ बेँिबाक अक्तछ  \nजलन आओर अधैयधिेँ िेहो ; बेँिबाक अक्तछ \n  \nहमरा अभभनय नहह , िि क े र िंग जीबाक अक्तछ  \nओना, ई िभ हदनो -हदन कहठन भेल जा रहल अक्तछ  \n  \nभरमाएबैए प़िोिी आओर नगरक लोक  \nमुदा घृणा नहह , हमरा िभ िीजमे भरोि बना कऽ रखबाक अक्तछ   102 || ववदेह  ४३५ \n  \nवकएक त ऽ ि ंभ ाव नाि ेँ स्थि तत  अखनो छू छ नहह  अक्तछ \nक्तधया-पुता अखनो हेँसि रहल अक्तछ  \n  \nहहनका िभक हाथ अखनो कोमल आ िफ े द अक्तछ  \nिक्कत होइत िमयपर , अखनो \nहहनकर पक़ि मजगूत छक्तन। \n  \n(अववनाश क्तमश्रक दि गोट हहिंदी कववताक मैतथली अनुवाद। हहिंदीिेँ \nमैतथलीमे अनुवाद पल्लवी मण्डल।) \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n  विदेह ४३५|| 103 \n३.३.कल्पना झा- िेरायल मऽन \n \nकल्पना झा \nिेरायल मऽन \n \nिंउिे घर इजोत , \nब डु  कष्टप्रद अक्तछ इि  इजोत  ! \nअंहारे  घर कते जगमग छल , \nवकछु  फु सि  वकछु  ि त े ि ब  अनदेखल छल, \nकते महग भेल ई , \nिमय क डोबढ़, \nझलफलाइत आंझख क कोन ठेकान , \n 104 || ववदेह  ४३५ \nसियान भेल धी पूत , \nबिल आन मोकाम ,, \nबेिी नय मुद्दा भरोि छल , \nअंहार घर में टोहैत , \nमातृत्व क ओ क्षुिा  \nकाल्पक्तनक छल की िते, \nबताहह भेने कोनो फ़ायदा नय , \nभावी सजिंदगी जुआरर में , \nखेतक आरर बनने कोनो फ़ायदा नय , \nक्तनहोरा क े ने ठार छी, \nिहद खन इजोते रहै।  \n-कल्पना झा, बोकारो  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४३५|| 105 \n३.४.जगदानन्द झा  मनु -बीसिा िाइक ू  \n \nजगदानन्द झा �मनु � \nबीस िा िाइक ू  \n1 \nछसलया प्रेमी \nिंगे लेने िलै छै  \nिेनुर हडब्बी  \n  \n2 \n 106 || ववदेह  ४३५ \nनै बुझलक्तन \nहमर प्रेम वकए \nक्तनमोही वपया \n  \n3 \nदेह हमर  \nई प्राण वपया क े र \nहमरा लग  \n  \n4 \nप्रेमक आक्तग  विदेह ४३५|| 107 \nबारल करेजमे  \nक्तनमोहीयाक \n  \n5 \nबाबूजीक ई  \nदेहेटा रहहगेल  \nहमरा लग  \n  \n6 \nमोनक भाव  \nकागदपर नेने   108 || ववदेह  ४३५ \nप्रेमपिमे \n  \n7 \nिगर रातत  \nमुेँह नुका कानै छी \nवपयाक यादे  \n  \n8 \nजीतक शतध  \nहारब छै प्रेममे  \nबुझझते राजा   विदेह ४३५|| 109 \n  \n  \n9 \nबबन जो़िन \nदही नै जनमतै  \nठीक े  िोिलौं  \n  \n10 \nबाहर तावक  \nजीवन हारलहुेँ \nओ तेँ  मनमे  110 || ववदेह  ४३५ \n  \n11 \nमाेँझ राततमे  \nगरीबक झोप़िी  \nिगरो िूबै  \n  \n12 \nरोपनी दौनी  \nखूब झूठक खेती  \nनीक लोकमे  \n   विदेह ४३५|| 111 \n13 \nिाेँपक डरे \nगाम घर छो़िब  \nकहहया धरर  \n  \n14 \nजीवन नहह  \nबबन राक्षि दाेँत \nतो़िने आब  \n  \n15  112 || ववदेह  ४३५ \nजीवन युि  \nअपने क े ने जीव  \nराम नै औता  \n  \n16 \nघूरक आक्तग \nप्राण बिबै छैक  \nजा़ि मािमे  \n  \n17 \nनून तेलमे   विदेह ४३५|| 113 \nगरीबक जीवन  \nओझरायल  \n  \n18 \nपुषक जा़ि \nशोभणत जमेलक ै  \nगरीबेटाक ेेँ \n  \n19 \nगरमी जा़ि \nगरीबक आफत   114 || ववदेह  ४३५ \nधनीक मौज  \n  \n20 \nता़िीक क्तनशा \nरुपैयाक  घमंड \nदुनू आन्हरे \n  \n-जगदानन्द झा �मनु�, मो० न० ९२१२ -४६-१००६ \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  \n  विदेह ४३५|| 115 \n३.५.रबीन्द्र नारायण नमश्र-मनुक्ख आ भगवान! \n \nरबीन्द्र नारायण नमश्र \nमनुक्ख आ भगवान! \nएक हदन पलखततमे ईश्वर िोिलाह  \nजे िली पृथ्वीपर  \nदेखी हमर िंतानिभ क े ना छतथ ? \nभ्रमण करैत -करैत  \nिभिेँ पहहने ओ  \nमनुक्खिभक प्रदेश पहुेँिलाह  \n 116 || ववदेह  ४३५ \nतेँ देखैत छतथ \nजे ववभभन्न पूजािलीपर जमा भेल लोकिभ  \nआपिमे लह़ि रहल   छल \nहुनक े  नामपर \nकहह रहल छल  \nहमर भगवान पैघ  \nतेँ तोहर भगवान छोट  \nक े ओ ककरो िुनबाक हेतु तैयार नहह छल  \nअवपतु ,मारकाट करबाक  हेतु उद्यत छल  \n  \nएहह दयनीय पररस्थिततक ेेँ  देझख  विदेह ४३५|| 117 \nईश्वर  बहुत दुखी भेलाह  \nओतए थो़िे काल रूवक गेलाह  \nआ हुनकािभक ेेँ  मनेबाक प्रयाि क े लक्तन \nजाहहिेँ ओ िभ बूझझ िकतथ  \nजे ओ कहहओ नहह िोिने रहतथ  \nजे घटनाक्रम एहन होएत  \nजे लोक हुनका कोनो खाि भवन वा पोथी धरर  \n िीक्तमत करबाक प्रयािमे हहिंिक भए जाएत  \n  \nओ तेँ स्वेच्छािेँ बहुरंगी दुक्तनआक िृजन क े लक्तन \nहुनकर िभक स्वभाव ,स्वरुप आ वविार   118 || ववदेह  ४३५ \nअलग- अलग  देलक्तन \nजाहहिेँ लोकिभ ववभभन्नतामे  \nआनंद मना िकतथ  \nआ मतभेद अछैतो  \nआपिमे तालमेल बनओने रहतथ  \nमुदा िे कहाेँ भए िकल ? \n  \nआब जे ओ देझख रहल छतथ  \nिे िवधथा हुनकर इच्छाक प्रततक ू ल छल  \nओ कहहओ िोसिओ नहह िकलतथ  \nजे हुनकर िंतान एना आपिेमे   विदेह ४३५|| 119 \nछोट-छोट बात लेल लह़ि कए  \nजीवनक ेेँ  दुष्कर बना लेताह \nनहह बूझझ िकताह अटल ित्य  \nजे िभ तेँ हुनक े  िंतान छतथ  \n  \nई िभ देझख ईश्वर बहुत उदाि भए गेलतथ  \nओ दुखी मोनिेँ जंगल आ पहा़ि हदि बबढ़ गेलाह  \nजाहहिेँ ओ अपन आन -आन िृजन  \nजेना जानवर ,बृच्छ आ सि़िैक ेेँ  देझख िकतथ \nओमहर गेलापर ईश्वर देखै छतथ  \nजे ओ िभ बहुत मस्त छल   120 || ववदेह  ४३५ \nअपन-अपन रुसि आ स्वभावक अनुिार  \nउनमुि जीवन जीबब रहल छल  \nयद्यवप ओ िभ कहहओ  \nकोनो धाक्तमिक िानपर नहह गेल  \nकोनो धाक्तमिक पोथी नहह पढ़लक \nतथावप ,पूवाधग्रह,बदला वा  \n अनावश्यक हहिंिािेँ मुि छल  \nअपन आयु िमाप्त भेलापर  \nबबना कोनो पिातापक ेेँ  \nएहह दुक्तनआक ेेँ  छोह़ि दै छल \n   विदेह ४३५|| 121 \nओकरािभक ेेँ  आनन्दमि देझख  \nईश्वर बहुत प्रिन्न भेलाह  \nओमह र  वकछु  हदन ब ेि ीए र हह  गेलाह  \nमुदा \nपृथ्वीक ओहह भाग हदि  \nजेमहर मनुक्खक बाि छल  \nकहहओ नहह घुरलाह  \nबहुत दुखी मोनिेँ अपन गाम लौवट गेलाह  \n  \nईश्वरक िंदेश बहुत िष्ट आ िाफ छल  \nतथावप ,हमिभ अज्ञानतावश   122 || ववदेह  ४३५ \nआपिमे ल़िैत रहह गेलहुेँ  \nअहंकारमे रमल रहह गेलहुेँ  \nहुनकर भावनाक ेेँ  नहह बूझझ  \nित्यिेँ बहुत दूर रहह गेलहुेँ ।  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३५|| 123 \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.For Whom Did I Do It -Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal \n(English Translation) \n \n \n \n \n \n \n \n \n  124 || ववदेह  ४३५ \n4.1.For Whom Did I Do It -Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Rameshwar Prasad Mandal \n(English Translation) \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \nFor Whom Did I Do It   \nFor the past seven or eight days I had not met with \nSangi Uncle, and my mind was growing restless. Yet the \nongoing land survey work had kept me so entangled that \nI could not find a moment to visit him. My house is in \n विदेह ४३५|| 125 \nthe southern quarter of the village, while Sangi Uncle�s \nhouse is in the northern quarter. The different layout of \nour village is quite that of other villages. In most places, \nthere are mixed hamlets where many castes live together, \nbut not here. In our village, each caste has its own \nseparate quarter. \nFor the past two months, a land survey has been in \nprogress. The entire village has become so absorbed in it \nthat some people spend their whole day following the \nsurvey clerks, while others trail the amin (surveyor). My \nown view is clear: I do not own as m uch land as some \nothers, so once the work at the survey office quiets down, \nI will go there and get all my matters settled in a single \nday. But while in the village, my own thoughts hardly \nmatter, someone or the other is always dropping by to \nask something . One person says the land record is \nmissing, another says the title deed is lost, yet another \ncomplains that no rent receipt has been issued for years, \nand still another recalls that when the floods swept away \ntheir home, all the papers were ruined. My ow n case is \nmuch the same. When the 1987 flood destroyed my \nhouse, the land documents were soaked and decayed \nbeyond recovery.  126 || ववदेह  ४३५ \n  \nOnce again, the thought of Sangi Uncle came to mind. \nWe had been in the habit of meeting at least once every \nday, exchanging all kinds of conversation, yet for the past \nseven or eight days that had not happened. There was \nso much to catch up on, but what c ould I do? The \nwhirlwind of survey work had kept me from seeing him. \nSitting alone at the doorway, I resolved that today I \nwould go and meet Sangi Uncle. \n  \nAs luck would have it, at that very moment Ammarupi, \na sister-in-law from the village, was passing by on her \nway to the market. I caught sight of her and called out- \n�Bhaujii, please wait a moment.� \nAs soon as I called out, Bhauji came closer, muttering to \nherself- �I am going to the market. It �s getting late. \nI have been so caught up with farming work that there \nhasn�t been a single moment free.�  विदेह ४३५|| 127 \nI said - �Since you are already on your way to the \nmarket, go ahead. I have work there too, but I do not \nhave a single rupee in hand, so I will first arrange for \nmoney and then go, maybe tomorrow or the day after.� \nLooking unsettled, Bhauji asked - �Why did you call \nme?� \nI replied - �It has been seven or eight days since I \ndon�t met Sangi Uncle. I called you only to ask how he \nis doing.� \nAmmarupi Bhauji said- �I have not seen with my own \neyes, but I heard he has been quite ill.� \nSangi Uncle is ill! On hearing this, my eagerness to see \nhim only increased. I said- �That�s what I wanted to \nknow. You should go now, or you will be late for the  128 || ववदेह  ४३५ \nmarket.� \nBhauji went on toward the market, and I decided in my \nmind that since I did not have to go to another village \nfor any errands, I would go right now to meet Sangi \nUncle. \nWithout even stopping for a snack, I got up and left. On \nthe way, many thoughts came to mind, but I brushed \nthem aside until I reached Sangi Uncle �s doorway. He \nwas sitting on the wooden platform just outside. The \nsight of him reminded me of what Bhauji had said- but \nI immediately changed my mind about repeating her \nwords. Since I was already here and he was in front of \nme, why bring up that topic unnecessarily? \nI said- �Uncle, my respects to you. I have been so \ncaught up with this survey work that even food feels \nhard to digest. I spend the whole day running behind \nit.�  विदेह ४३५|| 129 \nSangi Uncle responded - �Rupalal, land belongs to the \none who holds it firmly, otherwise it belongs to someone \nelse.� \nHearing this, I could not help but smile, though I also \nwondered why people still spend their whole day chasing \nthe amin, the clerks, and the survey office if ownership \ndepends on firmness of claim. I kept my thoughts to \nmyself and only said- �Uncle, it has been seven or eight \ndays since we met, so I was feeling restless to see you.� \nAs soon as I spoke, Sangi Uncle replied- �Rupalal, I was \nbeginning to think you must have fallen ill, which is why \nyou have not been coming to this side of the village. Are \nyou keeping well?� \nI kept talking with him, but at the same time a corner \nof my mind kept returning to what Bhauji had said about \nhim being unwell. I wondered how I could ask directly if \nhe was sick. If he truly were, would he not have said  130 || ववदेह  ४३५ \nhimself- �Rupalal, I have not been feeling well lately�? \nJust then Sugiya Aunty, Sangi Uncle�s wife, came from \nthe courtyard to the doorway. Without any preamble, she \nsaid- �Son Rup, I am not going to live much longer.� \nI quickly replied- �Aunty, why speak such inauspicious \nwords? Speaking of good brings good, and speaking of ill \nbrings ill.� \nBefore I could say more, Sangi Uncle interjected - \n�Rupalal, you talk and think like the old folks.� \nA little startled, I asked- �What do you mean, Uncle?� \nHe explained- �The people of earlier times believed and \noften said that speaking ill brings ill and speaking well  विदेह ४३५|| 131 \nbrings well.� \nI felt like responding to this, but as I prepared to speak, \nI held my tongue. Sangi Uncle understood. He could tell \nI wanted to say something but was choosing not to. \nMaking his own point clear, he said- �Rupalal, speaking \nalone does nothing. Action is what counts. The one who \nacts, even without speaking, will succeed. But the one \nwho does nothing and only talks big will achieve \nnothing.� \nHis words rang true in my mind, and I nodded in \nagreement. Turning the conversation toward what \nAmmarupi Bhauji had mentioned earlier, I tried to shift \nthe topic, pulling a face as I said - �Uncle, your face \nlooks troubled to me. Is something bothering you?� \nIn the entire village, if Sangi Uncle trusted anyone more \nthan others, it is me. Perhaps it was because, whether \nor not I could always help with money or other things, I \nwas always ready to stand beside him with my three - 132 || ववदेह  ४३५ \nand-a-half-hand-long body in times of need. That kind \nof readiness naturally inspires trust. \nSangi Uncle said- �Rupalal, times have gone crooked.� \nI could not understand what he meant by �times have \ngone crooked.� \nDay and night seemed to be passing just the same as \nbefore. How then could time itself be crooked? I asked- \n�What do you mean, Uncle?� \nHe said- \n�Rupalal, I cannot speak for others, for in some places \nfathers mistreat their sons, and in other places sons \nmistreat their fathers. But what has happened in my \nown life, I have lived through, so I will speak of my own \ncase.�  विदेह ४३५|| 133 \nHearing him say - �I will speak of my own case, � I \npricked up my ears and asked - �What do you mean, \nUncle?� \nHe said- �I have two sons, as you know.� \nI cut in- �Not only I know that, everyone knows it.� \nSangi Uncle continued- �Both brothers live in Delhi. I \nhear they earn quite well.� \nI replied- �I have heard the same. Each of them owns \na flat, has a four -wheeler, and send their children to a \nconvent school.� \nAdding to my words, Sangi Uncle said- �My elder son�s \nfather-in-law developed cancer. He spent generously to  134 || ववदेह  ४३५ \nget him treated in Mumbai. You know about that, don�t \nyou?� \nI had not known, but in my own thinking, I have always \nbelieved that whenever possible, one should help others. \nAnd if he paid for his father-in-law�s treatment, what \nharm was there in that? So I said- �Uncle, if a person \nhelps another in need, is that not a good thing?� \nShifting the direction of the talk, Sangi Uncle said - \n�Rupalal, you too have not understood the whole matter, \nbut�� \nI asked- �But what?� \nHe said - �For the past three months I have been \ntroubled by a painful illness, and it is getting worse by \nthe day. An operation will be necessary. Many times I  विदेह ४३५|| 135 \nhave spoken to both my sons over the phone, and their \nmother has also told them, but neither of them has paid \nany attention.� \nI said- �If they are not listening, then you have your \nown land and property. Sell it and get the operation \ndone.� \nSangi Uncle replied- �That is easy for you to say. I have \nthis stomach ailment, and my wife�s eyesight has also \ndeteriorated badly. Here in the village she manages to \nmove around and do some small tasks by guesswork, but \nin the place where the operation would be done, would \nshe be able to manage on her own?� \nI said- �No, that would not be possible.� \nSangi Uncle continued - �The sons for whom I did so  136 || ववदेह  ४३५ \nmuch, are they truly sons today?� \nI agreed- �No, they are not.� \nHe asked- �Then you tell me, for whom did I do all \nthis?� \nWhat could I say? I remained silent. \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n   \n \n𑒀 \n \n ","size_mb":5.27,"has_text":true},"Videha 436.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 436.pdf","name":"Videha 436.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३६ \n \nविदेह मैथिली साहहत्य आन्दोलन: मानुषीममह संस्क ृ ताम्  \n \nसम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिाामिकार सुरक्षित अमि। कॉपीराइट (©) िारकक लल खित अनुमथत क त्रिना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉह िंग \nसहहत इलेक्‍ट रॉमनक अििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन \nअििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकै त अमि। \n(c) २०००- २०२६. सिाामिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूलसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आहद ललिंकपर आ अिनो ५ \nजुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  के र रूपमे इन्टरनेटपर  मैथिलीक \nप्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अमि (वकिु हदन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, स्रोत \nwayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ \nभालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पहहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्थिथतक \nयािा विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अमि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकालशत होइत अमि। आि \n“भालसररक गाि” जालिृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्ताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अमि।  \n(c)२०००- २०२६. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्द्र ठाक ु र। \nEditor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create \nthe web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ \ntransliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन \nमौललक आ अप्रकालशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा मयत्व रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ  \nमेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल गेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ \nप्रकालशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम नै अमि ततऽ \nई संपादकािीन अमि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकालशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार, ऐ \nसभ आकााइिक अनुिाद आ ललप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक मनमााणक अमिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ वप्रिंट-\nप्रकाशनक अमिकार रिैत िथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रममकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रममकक इच्छुक \nरचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक मनकलैत अमि जे मासक ०१ आ १५ थतथिकेँ  \nwww.videha.co.in  पर ई प्रकालशत कएल जाइत अमि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , \nhttps://keyman.com/   \nThese are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of \nthese are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to \nsales.videha@gmail.com. The contents and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X \nVIDEHA are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty \naccessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:436   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत - लचि विदेह सम्मानसँ सम्मामनत श्री पनकलाल मण्डल द्वारा । \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तिान- मानुषीममह संस्क ृ ताम्। \nअनुक्रम \nविदेह ४३६ म अंक १५ फरिरी २०२६ (िर्ष १९ मास २१८ अंक \n४३६) \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.अंक ४३५ पर टिप्पणी (पृष्ठ १-१) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं \nहुनक पररवारक योगदान -२३ (पृष्ठ ३-७) \n२.२.हितनाि झा-मैथिली साहित्यमे तारानाि झा एवं हुनक \nपररवारक योगदान -१५ (पृष्ठ ८-१८) \n२.३.प्रणव क ु मार झा-अपनइथत! (पृष्ठ १९-२५) \n  \n \n२.४.परमानन्द लाल कणण-बाबुजीक  सबक (पृष्ठ २६-३२) \n२.५.प्रीथत क ु मारी- श्री लालदेव कामत जीक व्यछित्व आ क ृ थतत्व-\n२ (पृष्ठ ३३-४४) \nपद्य \n३.१.जगदानन्द झा  मनु -तीनिा गजल (पृष्ठ ४६-४८) \n३.२.जगदानन्द झा  मनु -बीसिा िाइक ू (पृष्ठ ४९-५३) \n३.३.रबीन्द्र नारायण छमश्र-प्रदूषणक प्रिार (पृष्ठ ५४-५६) \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.Service-Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) [page 58-69] \n \n विदेह ४३६|| 1 \n१.१.अंक ४३ ५ पर टिप्पणी \nअरुण मिश्र \nअति सुन्दर , दिव्य पत्रिका।  \n-Arun Misra, PhD 10995 Parsons Road Johns Creek, GA \n30097-1723 \n  \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || वििेह  ४३६ \n \nगद्य \n२.१.कल्पना झा -मैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक \nपररिारक योगिान -२३ \n२.२.दहिनाि झा -मैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक \nपररिारक योगिान -१५ \n२.३.प्रणि क ु मार झा -अपनइति!  \n२.४.परमानन्द लाल कणण -बाबुजीक  सबक  \n२.५.प्रीति क ु मारी- श्री लालिेि कामि जीक व्यक्तित्व आ क ृ तित्व -\n२ \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३६|| 3 \n२.१.कल्पना झा -मैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक \nपररिारक योगिान -२३ \n \nकल्पना झा  \nउपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' जीक पररवारक अन्य सदस्यक टववरण \nिर्णन र्ास्त्रक र्ोध -विर्ेषज्ञ: डॉ. ब्रजेन्द्र क ु मार झा \nई एकटा अद्भुि  संयोग छल  जे 'व्यास' जीक िोसर बालक वकर्ोर \nजीक वििाह भेलक्तन वकर्ोरी नामक कन्याक  संग। मिलब ई गीि \nजे अक्तछ- \nजेहने वकर्ोरी मोरी िेहने वकर्ोर हे....  \nत्रबधना लगाओल जोडी क े हन बेजोड हे......  \nसे बुझू ई गीि दहनक े  सभ लेल ललखल गेल हो , अक्षरर्ः \n 4 || वििेह  ४३६ \nदिट ' बैसैि छक्तन। पी.एच.डीक उपाक्तध प्राप्त डॉ. ब्रजेन्द्र क ु मार झा \nआ हुनक जीिनसंक्तगनी वकर्ोरी झा पर। आश्चयणक गप्प इहो जे \nमाि नामदह टा मे नदह , आचरण  मे सेहो अद्भुि  समानि ा ि ेखना \nजाइछ, दहनका दुनू गोटे मे। मिलब जेहने मािा -वपिाक आज्ञाकारी \nपुि रहलाह वकर्ोर जी , िेहने आज्ञाकारी, संस्कारी पुििधू लसद्ध \nभेलीह हुनकर अद्धाांक्तगनी वकर्ोरी झा। सासु चाह पीत्रब कप खाली \nकररितिन , िादह सँ पदहनदह पुििधू हाि सँ कप लेबा लेल मोस्तैि। \nसासु-ससुरक प्रति एदह िरहक किणव्य क्तनिणहन बला प्रिृलि विरले \nिेखबा लेल भेटैि छै समाज मे।  \nिर्णन र्ास्त्र ( Philosophy) सँ पी.एच.डीक उपाक्तध प्राप्त क' चुकल \nब्रजेन्द्र क ु मार झा 'लेक्चररलर्प 'क बाट धएलक्तन, रोजगार लेल। \nराजनगर कॉलेज मे पदहल पोस्टिंग भेल छलक्तन हुनकर। आ \nररटायरमेंट भेलक्तन जे. एन. कॉलेज मधुबनी सँ।  'एसोलसएट \nप्रोि े सर'क पि सँ अिकार् प्राप्त कएने छलाह प्रोि े सर साहब। \nदहनकर र्ोधक विषय छलक्तन , \"प्राचीन भारिीय िाङ्मय मे आतििक \nअिधारणा।\" मूलिः ओ \"स्मृति नीति क े  ित्व\"क अध्येिा छलाह। \nमनुस्मृति , याज्ञिल्क्य स्मृति , अत्रि स्मृति , विष्णु स्मृति , परार्र \nस्मृति , हारीि स्मृति , गौिम स्मृति , इत्यादि लगभग सभ स्मृतिक \nअध्ययन कएल छक्तन हुनकर। मुिा एिेक गहन अध्ययन क ' चुकल \nवकर्ोर जी सँ गप्प -र्प्प करैि क्षणहु माि लेल आभास नदह हेिक्तन \nसामने बला क ेँ  जे एिेक रास अध्ययन कएल छक्तन हुनकर। बड्ड \nस्थिर लचि आ  'लो िॉल्यूम ' मे गप्प करिाह ओ। जहाँ सभ िरर \nलोक अपन अल्प ज्ञानक बखान करैि नदह अघाइए , िहाँ ई अपना \nद्वारा अलजिि ज्ञान क ें 'प्रिर्णन 'क 'प्'ओ सँ भेंट नदह होमए िेलतिन \nअक्तछ। ई दहनकर सभ सँ पैघ विर्ेषिा छक्तन।   विदेह ४३६|| 5 \nत्रबधना द्वारा लगाओल एदह अनुपम जोडीक माि एक गोट संिान \nछतिन। दहनकर क्तधया अक्तमिा झा। मिलब दहनकर व्यक्तिगि \nपररिार माि िीन गोटाक छक्तन। मुिा स्वािी जकाँ माि अपने िीनू \nगोटा लेल सोचबाक दहनकर प्रिृलि कदहयो नदह िेखाएल हमरा। \nसभ क ें  संग ल' क' चलब , अपन वपिा सँ सीखल छक्तन बुझझ पडैए। \nई प्रिृलि एखनहु धरर दृझिगोचर होइि अक्तछ , से आश्चयणक गप्प! \nमिलब मािा -वपिाक उपरान्तहु जस -के-िस बनल रहलक्तन पदहने \nसन मनोिृलि।  \n  \n  \nसंपादकीय सूचना - एरि ससरीजक पुरान क्रि एरि स िंकपर जा \nकऽ पढ़ि सकैत छी- \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -1 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -2 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -3 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -4 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -5 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -6 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक  6 || वििेह  ४३६ \nयोगिान -7 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -8 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -9 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -10 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -11 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -12 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -13 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -14 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -15 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -16 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -17 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -18 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -19  विदेह ४३६|| 7 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -20 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -21 \nमैतिली सादहत्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक \nयोगिान -22 \n  \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  8 || वििेह  ४३६ \n२.२.दहिनाि झा -मैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक \nपररिारक योगिान -१५ \n \nदहिनाि झा  \n(मैतिलीमे ग्रामगािा विधाक ेँ  नि जीिन िेक्तनहार , पाठकीय विधाक \nअगुआ। संपक ण-9430743070) \n'प्रभात'िे प्रकासित कांचीनाथ झा 'ककरण 'क रचना  \n \nहस्तललझखि पिक उपयोक्तगिा  \nश्री कांचीनाि झा (धमणपुर)  \n \nकोनो ि स्तुक प्रारम्भि क रू प क्षीण  ि ि ा छुद्र ि ेझख ओकर उपेक्षा \nकरब सिणिा अनुलचि। कारण संसारक शृझि माि परमाणुए सौं \nबनल अक्तछ। बडक बीज िेझख क्यो कदह सक ै छ जे एही राइ समान \nछुद्र कण मे ओहेन-2 महान िृक्षक आकार गुप्त अक्तछ। हािी सन -\nसन प्रकाण्ड जनिरौक शृझि एक े  सेल माि सँ ह्वैि छैक। िदहना \n विदेह ४३६|| 9 \nकोनो संिा िा संघ प्रारिे सौं महान ििा सिणमान्य नदह रहैछ।  \n \nसिणप्रिम कोनो भािनाक उत्पलि एक े  व्यक्तिक हृियमे होइि छैक। \nअनन्तर विचारक प्रचार भेलासँ अनुयायीक संख्या बत्रि एक समूह \nबक्तन जाइछ। और एक विचारािलम्बी जन समूहक नामे संिा \nतिक। भािना दृिमूल नदह भेलासँ नि भय जाइछ। और पक्षान्तरमे \nविकलसि।  \n \nउिाहरण ििणमान इंदडयन नेर्नल कांग्रेस एकरो िापना प्रायः बहूि \nअल्प व्यक्तिक द्वारा भेल छल। परन्तु एकर साम्प्रतिक िैभि िेखू। \nहँ, एििा अिश्य जे संख्या क े  लचरिायी ििा सिल बनेबाक हेिु \nओकर संचालक क े , भगीरि समान दृि प्र तिज्ञ ििा प्रयत्नर्ील \nहोयब एकान्त आिश्यक।  \n \nक्वैलख सन सामान्य िेहाि मे युिक संघक िापना ििा ओकर \nद्वारा द्वारा  'प्रभाि ' नामक मालसक पिक प्रकार्न क्तमतिलाक \nउन्नतिक उज्वल भविष्यक सूचना तिक। यद्यवप प्रभािक स्वरूप क्षुद्र \nक्षीण ििा अपररष्क ृ ि अक्तछ ििावप उपेक्ष्य नदह तिक। उद्योग \nकयलासँ ई  ' प्रभाि ' क्तमतिलाक अलर्क्षा रजनीक अज्ञानान्धकार क े  \nनालस िास्तविक प्रभाि बक्तन सक ै छ।  \n \nसम्प्रति, अमुदृति सादहत्यक नाम नदह होइछ। एकर आिर नदह ह्वैछ। \nपरन्तु ई , मनोिृलि ििणमान पाश्चात्य -विलासी िािािरणसँ दूवषि \nअक्तछ। जादह दिनमे मुद्रण यन्त्र नदह छल , कागजक िानमे िालपि \nचलैि छल , ओदह दिनमे की विद्याक प्रचार कम छल ! सादहत्यक  10 || वििेह  ४३६ \nउन्नति कम छलैक ? विश्वविख्याि सिणश्रेष्ठ संस्क ृ ि सादहत्यक उन्नति \nहािदहसँ िालपिेपर ललझख भेल छल। िखन की हमरा सब मैतिलीक \nउन्नति एदह हस्त ललझखि पि सँ नदह कय सक ै ि छी  ? \n \nसम्प्रतियो चरखा ििा एकर द्वारा िेसी िस्त्रक उद्धारपर दृझिपाि \nकरू! यदि चरखाक द्वारा , लंकार्ायर मैनचेटर सन विश्वविख्याि \nमसीनक प्रतिद्वन्द्वििा कय िेसी िस्त्रक क्तनमाणणकलाक उद्धार सिि \nहो िँ की प्रभािादिक पि द्वारा मैतिली सादहत्यक उद्धार असिि \nमानक चाही ? किावप नदह। एकर उपेक्षा नदह कय, सिदहिं सहयोग \nप्रिान करय िँ एकर मुद्रणो कदठन नदह रहि। हम  प्रभािक ियनीय \nिर्ा िेझख चवकि छी कारण एदह गाममे विद्वानक अभाि नदह। ि े र \nप्रभािक ई रूप वकयैक! हमर एदह गामक प्रत्येक विद्वानसँ अनुरोध \nजे प्रभािक पालन सुचारु रूपसँ करति।  \n \nिखन एक बाि ! जहाँ िक भय सकय , एखन मैतिलीक दिलस \nध्यान िेब उलचि। बंगलाक िैभि महान छैक। दहन्दीक सेिक बहुि \nछैक। अंग्रेजीक िँ किे नदह। सागरमे एक पोखररयोक जल प्रिान \nकयने कोनो लाभ नदह िखन एक चुरुक आध चुरुक सँ की हो। \nपरन्तु चुकरी एक े  चुरुकसँ उमटाम भै जाएि।  \n \nयद्यवप दहन्दी राष्ट्रभाषा तिक। एकर प्रचार सिणिा किणव्य। परन्तु \nएखन नदह। एखन मैतिली मरर रहल अक्तछ । यािि अन्य प्रान्तीय \nभाषाक समान नदह बनलल अक्तछ िािि हमरासि िनमन धनसँ \nएकरे सेिामे एकक्तनष्ठ रही। अन्यिा एकर अस्थस्तत्व सिणिा सिणिा \nअसिि। हमरा जहाँ िक आर्ा अक्तछ - क्यो व्यक्ति एहन नदह  विदेह ४३६|| 11 \nहोयिाह जे मैतिली नदह लीझख सकिाह। विर्ेष  'विज्ञेर्ु वकम \nअक्तधकम'। \n \nईश्वरसँ प्रािणना जे प्रभाि प्रभाि हो और युिक संघ सिणिा युिक े  \nरहय। \n(प्रभाि अंक - 06, जून 1933, पृष्ठ- 21) \n \nकवििा  \nयुिकसौं  \nकांचीनाि झा \"वकरण\"  \n(धमणपुर) \n \nहो पैघ काज क े हनो \nसाहस क े  नै हडाबी। \nऔलचत्य लझख पिय जौं  \nक्तनभणय किम बिाबी।।  \n-0- \nआरि काज कय क ेँ  \nमुख नै किावप मोडी।  \nपि मे पडल  रहौ वकछु  \nकोमल कली की रोडी।।  \n- 0 - \nअपना बुिे हुए जौं  \nनदहँ आनक ेँ  अिाबी। \nकिणव्यक्तनषु भय पुक्तन  12 || वििेह  ४३६ \nकिणव्यिा पिाबी।।  \n- 0 - \nसद्धमण तिक युिक क े र  \nक्तनज िेर् जाति सेिा।  \nपदहने भेटि कदठनिा  \nपररणाम वकन्तु मेिा।।  \n-0- \nविश्वास क्तनज श्रमक दृि \nजाधरर रहि हृियमे।  \nिासी बनलल सिलिा  \nरहिीह पयर धयने।।  \n-0- \nयािि रुक्तधर गरम अक्तछ  \nचलू िा \"सुकाज \" कयने।  \nपुक्तन कय सकब \"वकरण\" की  \nजर जर र्रीर भयने।।  \n---0--- \n \nवप्रयिमसौं  \n \nप्रभु ! मम जीिन जीणण क ु टीमे \nकदहया होयि भाग्योिय।  \nहाय ! अनन्तक अमा क्तनर्ामे \nलेि मनोहर चन्द्र उिय।।  \n-0-  विदेह ४३६|| 13 \nक ु मुदिक्तन-अरुण - अधर पर िेखि  \nकखन सरल मुस्कान।  \nप्रेम-पतिक मधुकरक सुनब हम  \nमधुर याचना गान।। \n-0- \nविरह -विह्वला मुग्ध चकोरी  \nक्तनरखि नि। ज्योत्सनाक प्रकास। \nमालिीक पुलवकि िनु िनमे  \nहोयि नि कललकाक विकास।।  \n-0- \nहृिन्त्री मे लहरर उठि वप्रय - \nक्तमलन राग क े र मृदु झंकार। \nमुरझल र्ीणण लर्तिल िनमे पुक्तन  \nहोयि नि जीिन संचार।।  \n-0- \nदुदििन -विरह त्रबिि पर प्रभु ! कदहया ? \nहोयि हृिय -गगन अभभराम।  \nिीव्र अिक -गति नयन क्तनझणरक  \nश्रोिक कदहया ह्वैि वििान।।  \n-0- \nहोयि र्ान्त कखन मम मानस - \nसागर क े र दहल्लोल महान।  \nवप्रयिम ! ऐ क्तनरीह दुझखया क े र \nमूक िेिना क े र अिसान ।। \n-0-  14 || वििेह  ४३६ \nमलार  \nहे सझखया ! आजहुन आयल पँतिया !  \n \nनीरि नील गगन मंह र्ोभय  \nचमवक रहय त्रबजुलतिया।  \nझझिंगुर , मोर, पवपहरा गाबय  \nऔर अमािस रतिया।।  \nसून सिन , िय िरुण चपलमति  \nपीडति दहय रति -पतिया।  \n\"कांलचनाि\" आिहुँ सुक्तध लेतिन  \nभय गेल क े हन क ु मतिया।। \n- -0- \nरति -पति = कामिेि  \n \n(प्रभाि अंक - 06, जून 1933, पृष्ठ- 21, उपयुणि िीनू कवििा एही \nअंकमे ) \n \nयाचना \nनदह मड�इि छी सौख्य सक्ति  \nसम्पति नदह प्रभुिा।  \nनदह विद्या यर् कीतिि िुक्तद्ध  \nिल नदह सुन्दरिा।।  \nदृििर हो ई ज्ञान प्राण रह  \nयािि िन मे।   विदेह ४३६|| 15 \n\"र्ुभमय ईर् विधान\"  \nभान हो सन्ति मनमे।।  \n(प्रभाि अंक - 08, अगस्त 1933) \n \nलललि -क्तनबन्ध \nिैिेदह  \n \nिेवि ! औ स्यमन्तक मभण की भेल  ? जे अंर्ुमाललक समान हृिय \n-कमल  के  उत्फु ल्ल  करैि  छल । नि ीन नील  नीरि क समान मन-\nमयूर क े  उद्भ्रान्त कय िैि छल। र्ीिल र्ारिीय सुधांर्ुक समान \nनयन चकोर क े  उन्मि कय िैि छल। जे संगीिक प्रिम \nध्वक्तन, िेिक प्रणि , शृझिक मूल प्रक ृ तिक समान महान छल।  \n \nजकर मधुर धिललमा सँ आक ृ ि भय स्वयं जगज्जननी एदह िानमे  \nअििीणण भेलल छली। जकर मनोहर प्रकार्क अन्वेषण करैि आिर्ण \nरूप मर्य्ाणिा पुरुषोिम , त्रिभुिन पािक रामचन्द्र अयोध्यासँ पैरदहिं \nएक सामान्य अतितिक रूपमे एदह भूक्तमक पालक जनकक गृह \nआयल छलाह।  \n \nमा ! की ओ मभण हडा गेल! अििा मादृष क्यो हठी सन्तान अहाँ \nसँ लय कय नि कय िेलक। जादह मभणक प्रकार्मे व्यास अिािर् \nपुराणक रचना कय अज्ञानान्धकार सागरमे क्तनमग्न क े  पि \nिेखौलक। याज्ञिल्क्य -स्मृति शृंखलाक क्तनमाणण कय विछऋ ं खल \n(vitchhrinkhal)-र्क्तिहीन समाज क े  श्रृंखललि , सम्पन्न \nबनाय , लचरिायी होयबाक योग्य बनौलक। जे श्रृंखला असंख्य  16 || वििेह  ४३६ \nअनाचार प्रहार सह्य करैि अद्यािक्तध ओहने दृि बूझझ पडैछ। मा ! \nओ अमूल्य मभण किय अक्तछ। जकर सुधांर्ु र्ीिल प्रकार्मे \nअयाचीक साग अंक ु ररि भेल। िेिान्तिािी सुकक जन्म भेल छल।  \n \nकविकोवकल विद्यापतिक कवििा मन्दावकनीक मूल स्रोिो ओही \nमभणक प्रकार् छल। जादह मभणक एक वकरण पात्रब सूर्य्ण दिनकर \nकहाय रहल छति से मभण की भेल। हाय ! अम्ब ! की कहल  ? हडा \nगेल। िखन वकयैक नदह कहै छी जे क्तमतिले हडा गेल। मैतिले हडा \nगेल। वकयैक जीविि रखने छी।  \n(प्रभाि अंक - 08, अगस्त 1933) \n \nरण साज  \n \nसपदि चलु सुन्दरर क े लल क ु टीर \n \nकय आमस्न्त्रि िोदह रलसक िर  \nर्ीिल यमुना िीर।  \nसुरि समर परिीक्षा मे छति  \nसज्जज्ज सर रतििीर।। \nकमर िन्द कोच िन्द क ं चुकी  \nदृि कए आँचर चीर।  \nउन्नि उरज पिाक क्तनरझख सुभ  \nसक ु न मीन सलस कीर।। \nवकरण कहति विजयी क्तनश्चय  \nयदि नदह हयब अधीर।   विदेह ४३६|| 17 \nरहि िीर क े  पीर जखन िुअ  \nछूटि  नयज ि ीर।। \n(अंक 9, लसिम्बर -1933) \n \nउपलब्ध अंकक आधारपर कांचीनाि झा  'वकरण ' क े र दू आलेख \nएिं पाँच कवििा प्रकालर्ि छक्तन , सेहो माि िीन अंकमे। ओदह समय \nवकरणजी  26-27 िषणक छलाह। लेखनी दहनक प्रारम्भिक समयक \nछक्तन, मुिा ओदह समय हस्तललझखि पत्रिकाक हस्तक्षेपपर महत्वपूणण \nआलेख ललखने छलाह , एदह पत्रिकामे सेहो आ क्तमतिला क्तमदहरमे \nसेहो। उपयुणि आलेख आ कवििाक नीचाँ कोनोमे माि कांचीनाि \nझा (धमणपुर) आ कोनोमे कांचीनाि झा  'वकरण '(धमणपुर)। \n \nमैतिलीक प्रलसद्ध आलोचक वकरणजीक उपयुणि आलेख आ \nकवििापरवटप्पणी करैि  ललखैि छति - \" कांचीनाि झा  'वकरण 'क \nपाँच टा कवििा आ दू टा क्तनबन्ध प्रभािक विभभन्न अंकमे  प्रकालर्ि \nअक्तछ। एक टा क्तनबन्ध हस्तललझखि पिक उपयोक्तगिा सँ सम्बद्ध \nअक्तछ िँ िोसर लललि क्तनबन्ध अक्तछ - िैिेदह। ई सािो रचना \nवकरणजीक दुनू मुिक काव्य -संग्रह आ एकटा क्तनबन्ध-संग्रहमे \nनदह अक्तछ, अन्यिो किहु मुदद्रि अक्तछ िा नदह से कहब कदठन। \nवकरणजीक प्रारम्भिक कालक काव्य -स्वरूपक पररलचतिक लेल \nप्रभािक पेटीमे सैंति क s राखल कवििा पठनीय अक्तछ।\"  \n(सन्दभण: एकल पाठ -मोहन भारद्वाज)  \n  \nसंपादकीय सूचना -एदह लसरीजक पुरान क्रम एदह ललिंकपर जा कऽ \nपत्रि सक ै ि छी-  18 || वििेह  ४३६ \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -1 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -2 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -3 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -4 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -5 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -6 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -7 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -8 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -9 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -10 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -11 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -12 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -13 \nमैतिली सादहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगिान -14 \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३६|| 19 \n२.३.प्रणि क ु मार झा -अपनइति!  \n \nप्रण व कुिार  झा \nअपनइतत!  \nबाि 21म सिी क े  पदहल िसक क े  छी। आनंि एखन लखनऊक \nएकटा सरकारी महकमा मे कायणरि रहति। िीन बरख पदहने  दहनका \nई नौकरी भेटल छलैन्ह। आनंि एकटा अतिसाधारण पररिार सं \nअबै छति। वपिाजी कानपुरक एकटा मील मे काज करै छलाह , मुिा \nवकछु साल  पदहनहे ओ मील  ब ंि  भ ऽ गेल , जकरा संगदह हुनक \nरोजी-रोटी सेहो त्रब ल ा गेल । वकछु दि न दि ल्ल ी-पंजाब मे हाि -पैर \nमारलझखन्ह , मुिा किौ बाि नै जमलैक। अंििः हारर -िारर क गाम \nपकडला। मुिा गामों मे की कररितिन! खेिी -बाडी नई ओिे छलक्तन \nआ नै कदहयो क े ने छ्लाह। गाय-गोरू , आटा-चक्की, िोकान -िौरी \nकै  टा आइदडया आब ईन मुि ा कोना की करी वकछु समझ  नै \nआबय। िटेहाली आ भविष्यक लचिंिा हुनक मानलसक संिुलन \nडोलबय लागल छल। ओ बिाह जेना क रय लागल छलाह।  \nमुिा आनंिक माय  धैयणक प्रतिमूतिि छलीह। बेसी पिल -ललखल नै \nछलीह , मुिा संकट क ें  एदह कालासागर मे ओ पररिारक पििार क ेँ  \nिामने रहलीह। आनंि ओदह समय इंटर मे छलाह। िर्मा मे प्रिम \nश्रेणी सं उिीणण भेला कऽ बाि विज्ञानक छाि बनल छलाह। कोनो \nसामान्य कानपुररया छाि क जेकां हुनक ऑंझख मे सेहो आईआईटी \n 20 || वििेह  ४३६ \nकानपुरक विर्ाल गेट झलक ै ि छलैक। मुिा त्रबना कोनो कापोरेट \nकोलचिंगक ओदह दुगण क ेँ  भेिब अत्यंि कदठन छल। बापक नौकरी \nछूटल  ि ऽ कोलचिंगक आस सेहो गेल । सरकारी इंटर कॉल ेजक पि ाई \nिऽ बस कागजी खानापूतिि छल। ििावप , माय किहु -किहु सं \nपाईक जोगाड कऽ छोट-मोट ट्यूर्नक प्रबंध कऽ िेलझखन्ह।  \nआनंि  इंटर पास के ल झखन्ह आ वकछु ि ोस्त सब हक ि ेखाि ेखी \nआईआईटी आ एआईविपलई ( AIEEE) क िॉमण सेहो भरलझखन्ह। \nआईआईटी िऽ नै भेल , मुिा एआईविपलई मे काउंसललिंगक बुलािा \nआयल। कोनो एनआईटी भेटबाक नंबर िऽ नै छल , मुिा िेर्क \nनामी प्राइिेट कॉलेज आ डीम्ड यूक्तनिलसिटी सभक कट-ऑि ललट \nमे आनंिक नाम चमकल। मुिा ओदह चमक मे अन्हार बेसी छल \n- िीसक अन्हार। एहन नै छल जे आनंि ऐ से बेहिर ररजल्ट नै \nकऽ सकाय छलाह , मुि ा वकछु पररि ारक स्थि ति  आ कु छ \nदिर्ाहीनिा क े  प्रभाि सेहो ऐ ररजल्ट पर छल।   \nर्ुरू मे ि नै मुिा आनंि आ माय क े  लजद्द आ उत्साह पर बाबू \nगामक जमीन बेलच कऽ एडक्तमर्न कराबय लेल िैयार भेलाह , मुिा \nगामक दहिैषी सब अपन असली रंग िेखा िेलझखन्ह। क े ओ जमीन \nकीनय लेल िैयार नै भेल , उलटे िाना मारय लागल � \"बेटा िोरा \nि ु लसया रहल  छौ, बाप बेरोजगार छै आ ई डोनेर्न िऽ कऽ \nइंजीक्तनयर बनि ? किौ दिल्ली -ढाका जाय कमाय नदह करैि ग!\" \nअंििः इंजीक्तनयररिंगक सपना ओदह ठाम िम िोदड िेलक। आनंिक \nवकछु सहपाठी इंजीक्तनयरर िंग मे एडक्तमर् न ल ेल ाह ि  वकछु दि ल्ल ी \nपकदड रहल छलाह। िेखा -िेखी आनंि क े  सेहो एकटा आस \nल ागल ैन जे नै इंजीक्तनयरर िंग ि  वकछु समकक्ष पि ाई ल ेल  दि ल्ली  विदेह ४३६|| 21 \nजाय। हुनक एकटा मामा दिल्ली रहय छलझखन। आनंि माय क े  \nकहलक।  माय अपन भाय (आनंिक मामा) क नाम एकटा \nमाक्तमिक लचठ्ठी ललखलझखन्ह। ओ लचठ्ठी अपन बेटा क े  भविष्य लेल \nएकटा बदहनक अपन भाय सं कयल गेल अंतिम अनुनय छल। \nआनंिक माय क्तनयि दिन मे ओ लचट्ठी आ अपन लसरमा मे राखल \nअंतिम पाँ च सैया नोट जे ओ गामक क्तमर्र पंडीजी से उधार मांगने \nछललह आनंि क े  पकडा िेलझखन। आनंि ओही लचठ्ठी क ेँ  संजो कऽ \nएकटा पेटी मे वकछु वकि ाब  आ कपडा ल ऽ कऽ दि ल्ल ी के  ि ेन के  \nजनरल बोगी क े  कचरमबद्ध मे सिार भऽ गेलाह। दिल्लीक अजनबी \nभीड मे पुछईि पाछईि अंििः मामाक डेरा आगाँ जा  ठाि भेलाह।  \nमामाक मिैि सं इग्नू ( IGNOU) मे बीसीए मे नाम ललखायल गेल। \nयेन क े न प्रकारें ित्काल लेल आनंि क ें  ओदह सामालजक अपमान \nसं सुरक्षा भेटलैक जे नौकरी नदह करबाक कारणे गाम मे सहय \nपदडिैक। आनंि ट्यूर्न पिा कऽ अपन गुजर -बसर करय लागलाह \nआ वकछु समय ब ाि  अपन एकटा साि ीक संग र् ेयरर िंग रू म मे \nलर्फ्ट भऽ गेलाह।  \nबीसीए पूणण भेला कऽ बाि असली संघषण र्ुरू भेल। आब घरक \nस्थिति आ समाजक प्रेर्र दुनु आनंि क े  कन्हा पर नौकरी क े  उम्मीि \nमे सिार भेल छल । आनंिक िेह पर पदहरल कपडा साि िऽ \nछल , मुिा हुनक कॉन्द्विडेंस आ संिाि कौर्ल ओदह चकाचौंध \nभरल ऑदिस सभक लेल पयाणप्त नै छलैक। रेि े रेंसक अभाि आ \nकमजोर पसणनाललटीक कारणे एक क े  बाि एक इंटरव्यू सं क्तनरार्ा \nहाि लगैि छलैक। प्रत्येक बुधिार कऽ अखबार सं िैक ें सीक किरन \nकाटब, डीटीसी बसक पास बनबा कऽ रौि  मे दिल्लीक कोना -\nकोना बौएनाइ आनंिक दिनचयाण बक्तन गेल छल। दिल्लीक करोल  22 || वििेह  ४३६ \nबाग सं लऽ कऽ नेहरू प्लेस धरर , आनंिक लेल ई र्हर एकटा \nविर्ाल अजगर जकाँ छल। इंटरव्यू मे जखन आनंि सं अंगरेजी मे \nपुछल जाइि छल - \"Tell us about yourself,\" िऽ आनंिक जीह \nपर अपना दहसाबे यंििि रटल जिाब ि अबैि छलैक , मुिा ओदह \nकॉरपोरेट दुक्तनयाक िराणटा अंगरेजी नदह। हुनक कमजोर \nपसणनाललटी िेझख कऽ इंटरव्यू लेक्तनहार मुसक ै ि अक्सर कहय \nछल  OK Mr. Anand, You have good logics and coding \nskills. We will call you latter for the results  मुिा ककरो \nकॉल नै आबय। ककरो हुनक कोदडिंग स्स्कल सं मिलब नै \nछल , सभक मिलब हुनक पॉललर् कयल जूिा आ कॉपोरे ट एक्सेंट \nसं छल। कॉलक आस मे आनंि एकटा मोबाइल िोन सेहो लऽ \nनेने छलाह। ििावप ओदह मोबाइल पर नौकरी ज्वाइन करबाक लेल \nकॉल एखन धरर नै आयल छल।  \nएही बीच एकटा क ं प्यूटर इंटीट्यूट मे नौकरी भेटल, मुिा ओिय \nनौकरी सं बेसी र्ोषण छल। हुनक काज छल भोरे िस बजे से \nराति आठ बजे धरर बच्चा सभ क ेँ  एमएस -ऑदिस से लऽ कऽ \nसी-प्लस -प्लस आ जािा लसखायब , आ जखन कोनो टाि नै \nरहय, िखन ररसेप्र्न सेहो सम्हारब। मदहनाक अंि मे जखन आनंि \nअपन िरमाहा मांगय छलाह , िऽ माललक हुनका कोनो ने कोनो \nबहाना बनाबय आ हुनक काज मे खोट क्तगनाबाय। ऊपर से उपिेर् \nिै - \"अखनो अहाँक आिाज मे ओ प्रोि े र्नललज्म नै अक्तछ। क्लाइंट \nसं कोना बाि कयल जाइि अक्तछ , से िऽ सीखू!\" आनंि तिलक्तमला \nक े  रदह जाय छलाह। हुनक भीिरक इंजीक्तनयर एदह स्थिति पर \nविषादिि होइि छलैक।  \nगाम-समाज सं कोनो संबल नै , कोनो रेि े रेंस नै भेट रहल छल।  विदेह ४३६|| 23 \nएक बेर आनंि गामक एकटा पैघ लोक क े  फ्लैट पर गेलाह - ई \nसोलच कऽ जे र्ायि किौ कोनो नीक नौकरीक रेिरेंस भेट जाय। \nगोर लागला पर ओ भलमानुष आनंि क े  एना क े  िाकला जेना \nकोनो म्यूलजयम मे राखल ििणमान मे अनुपयोगी अिीि क े  कोनो \nसंजोगल िस्तु क ें  िेखल जाइि अक्तछ। ओ कहलझखन्ह - \n\"आनंि , िोहर बाप िऽ कानपुर मे मील मे छलाह ने ? ओहने वकछु \nकाज िेझख लेिदहिं। ई आईटी -िायटी िोरा बुिे नै हेिौ। ई इंजीक्तनयर \nबनबाक र्ौक किी लेल पोसलह ?\" \nआनंिक मोन भेल जे कदह दियौक जे  \"कक्का, हमर स्स्कलसेट \nअहाँक बेटा सं नीक े  अक्तछ,\" मुिा जेबी मे राखल डीटीसी बसक \nपास आ िटेहाल स्थिति हुनका चुप करा िेलक। ओ क्तनरार् ओिदह \nसं बाहर क्तनकलल एलाह। दिल्लीक सडक पर चलैि आनंि क ें  लागल \nजे ओ अपनदहिं समाज मे एकटा अछूि  ब क्तन गेल  छति । ओ अछूि  \nजेकरा लग पैसा आ पािर नै अक्तछ।  \nअंििः , एकटा सरकारी स्क ू ल मे टेम्परेरी क ं प्यूटर टीचरक काज \nभेटल। ई हुनक मंलजल िऽ नै छल , मुिा एदह सं  हुनक बाट अिश्य \nडाइि टण भ ऽ गेल ैक। ओ ि ेखल झखन्ह जे हुनक वकछू संगी-सािी \nसरकारी नौकरीक िैयारी मे छति। आनंि क े  रुझान सेहो एदह दिर् \nहोबय लागल। ओहो आब कॉपोरेट क े  छोदड सरकारी नौकरी क े  \nिैयारी क े नाइ र्ुरू क े लाह। स्क ू ल से बचल समय मे सेल्फ टडी \nकरय लागलाह। आनंि मे मे धा छलिे छलैक , डेि सालक िैयारी \nआ िजणन भैर परीक्षा क े  बाि ओ सरकारी नौकरी प्राप्त कऽ \nलेलझखन्ह।  \nजेना-जेना ई खबरर गामक एकपैररया सं होइि घरे -घर \nपहुँचल , लोकक क्तमजाज अचानक दहनक पररिार लेल मधुर आ  24 || वििेह  ४३६ \nअपनैिी बला भऽ गेल। जे लोक कलंक लगबैि छलाह आ झखधांर् \nकरय छलाह , ओ बेटा-बेटा कदह कऽ अपनैिी जियबाक होड मे \nलाक्तग गेलाह। वियाहक प्रस्ताविक बात्रि आत्रब गेल। \nकक्का, मौसा, गामक मुझखया, अक्तधकारी सभक लग अपन कोनो \nने कोनो योग्य कन्या छल। \nक्तनयतिक चक्र अपन गति सं चलल। आनंिक वियाह भऽ गेल। \nवििाह मे खूब गाजा -बाजा भेलइक। समाजक खूब जुटानी , बर -\nबारािी , नाच-गान सभ भेल। गाम -समाज, सर-कु टुम सभ  ठाम \nमान-िान अपनइति। आनंिक वपिाजी क े  आनंि क े  कोनो सीमा \nनै छल। हुनका लागैन जेना हुनकर त्रबलायल सभटा \nसम्मान, सभटा खुर्ी सभटा अपनइति भेट गेल होईन। मुिा आनंि \nजे वपछला 8 साल क े  लजनगी िेखने छलाह ओकर अनुभि क े  \nकारण  हुनका एदह अपनइति  मे वकछू कृ त्रि म ल ाक्तग रहल  छल । मुि ा \nओ ऐ पर ध्यान नै िऽ समयक धारा संगे बहल जा रहल छलह।   \nवि याहक वकछु समय ब ाि , गामक ओदह घर मे जिय आनंिक \nकोहबर भेल छल , चोरी भऽ गेल। अचिा िऽ िखन भेल , जखन \nओदह अपनइति  जि ब य ि ाल ा भ ीड कें  ऑंझख ि े र सं पि रा गेल । जे \nररश्तेिार वियाह लेल अपनइति िेखबैि अडल छलाह आ आगा -\nपाछा करय छलह , ओ ई कदह कऽ उलहन िेबय  लागलाह जे \n- \"हम िऽ कहबे क े ने छलहुँ जे िलां जगह वियाह कऽ ललअ , मुिा \nनदह मानलझखन्ह। ई लडकी ठीक नै पकडेलई। क ु टमईतियो ठीक \nनै छाईक।  आब भुगिू!\"।  वकयौ पुललस -िाना मे ररपोटण मे सेहो \nमिि नै क े लक , उल्टे आनंि चोरी क े  ऑनलाइन ररपोटण \nललखेलझखन ओकरा लऽ कऽ सरपंच हुनम माय -बाप पर ििाब \nबनेलझख न जे जे हेबाक छल से भेलय। गाम मे पुललस एने माहौल  विदेह ४३६|| 25 \nखराप हेि ैक। ऐ सभ  चक्कर मे नै पडू। ल ोक हुनक घरक चोरी पर \nचुस्की लैि चचाण करय लागल। आनंि अपन ऑदिसक मेज पर \nबैसल विचार कऽ रहल छलाह: ई समाज कोनो व्यक्ति सं नै , हुनक \nसमय सं प्रेम करैि अक्तछ। समय नीक िऽ सभ अपन, समय खराब \nिऽ परछाई सेहो साि छोदड िैि अक्तछ। ओ गाम , ओ समाज जे \nवकछू समय पदहने अप्पन होयब ाक ि ंभ  भ रैि  छल , आई ओ \nअपनइति कोना त्रबला गेलई! आनंि बुझझ गेलाह जे ओ आईओ \nओही ठाम ठाि छति , जिय सं ओ दिल्लीक िेन पकडने छलाह - \nएकिम एकसरे। बस आनंिक वपिाजी ई बाि नै बुझझ सकलाह।  \n-प्रणि क ु मार झा , राष्ट्रीय परीक्षा बोडण, नई दिल्ली  \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  26 || वििेह  ४३६ \n२.४.परमानन्द लाल कणण -बाबुजीक  सबक  \n \nपरिानन्द  ा  \nकणण                                                           \n                \nबाबुजीक   सबक  \nमोहनलाल जी अपना कोठरी मे राखल क ु सी पर बैसल छलाह । \nहुनकर बडकी पुिोहु राखी हुनका कोठरी मे आवि रूखल आिाज \nमे कहलक्तन - बाबुजी , अपनेक चाय राझख   िेलहुँ अक्तछ । चाय पी \nलेि , नदह िऽ सरा   जायि । मोहनलालजी धीरे -धीरे उठलाह आ \nचायक कप हाि मे लेलति । एक घूँट चाय पीि ि े र चायक कप \nराझख िेलझखन वकएक   िऽ चाय मे चीनी बेसी पदड गेल छल , ओ \nसदिखन कम चीनीक चाय पीिैि छलाह । हुनकर मन उिास भऽ \nगेल । ओ चुपचाप अपना कोठरी सँ क्तनकलल भनसाघर मे गेलाह , \nजादह ठाम हुनकर पुिोहु काम कऽ रहल छलीह । धीरे सँ ओ \nकहलक्तन - कक्तनया , अहाँ जानैि छी जे हमरा र्ुगरक बी मारी अक्तछ \nिैयो एिेक मीठ चाय बना कऽ हमरा िेलहुँ   । ई  सुक्तन ओ कहलक्तन \n विदेह ४३६|| 27 \n- बाबुजी , हमरा लग एिेक काम रहैि अक्तछ , हम कोन-कोन बािक \nध्यान राखी ? चाय क े  लेल अहाँ छोटकी कक्तनया क े  सेहो कदह \nसक ै ि छी । घरक सभटा   लजम्मेिारी हमही उठा लेलहुँ अक्तछ । \nमोहनल ाल जी वकछु कहऽ चाहैि  छल ीह ि खनदह  छोटकी \nपुिोहु   जेकर नाम रश्मी छल ,ओदह ठाम आवि गेलीह आ कहलक्तन \n- िाह िीिी ! अहाँ भरर   दिन कोन पहाड िोडैि रहैि छी ? भभनसर \nआ रातिक भनसा अहाँ करैि छी  आ बाकी सभटा काम िऽ हमही \nकरैि छी । भनसा घरक माहौल अचानक भारी भऽ गेल आ एक \nबेर घर मे जंगक र्ुरुआि भऽ गेल छल । दूनु दिआिीनक बीच \nबािाबािी होमय लागल । छोट -छोट लर्कायि िाना मे बिलल गेल \nआ िाना झगडा मे बिलल गेल । बडकी दिआिनी ऊ ँ च आिाज मे \nअपन लजम्मेिारी क्तगनािैि लागल  ि हन छोटकी दि आि नी कहाँ पाछु \nरहऽिाली छलीह । ओ हुनकर सि बािक उलाहना िैि छलीह । ई \nबािाबािी सुक्तन मोहनलालजीक मन आओर भारी भऽ गेल आ \nअपना कोठरी मे आवि गेलाह । हुनकर डेग भारी छल आ मन \nभरल छल , जे सि दिनक दिनचयाण छल ।  \n  \nराति मे दूनु भाई आर्ीष आ सुमन भोजनक लेल बैसलाह । एक \nकौर खेलाक बाि सुमन कहलक्तन - भाभी , आई िरकारी मे नून \nिेनाई भुलल   गेल हुँ अक्तछ । राखी वकछु कहऽ चाहैि  छल ीह \nिखनदह   छोटकी दिआदिनी िंज कसैि कहलक्तन - िीिी क े  ध्यान \nरहक्तन िहन ने नून डालतिन । दहनकर ध्यान िऽ सदिखन झगडा \nझंझट पर रहैि छैन । ई   बाि सुनैि राखीक मुँह गुस्सा सँ लाल \nभऽ गेल आ कहलक्तन -  बौआ , अहाँ अपना घरिाली क े  समझा \nदियौन नदह िऽ कास्ि सँ भानस अपने बना लेि । ई सुक्तन छोटकी  28 || वििेह  ४३६ \nदिआदिनी   जेकर नाम रश्मी छल ओ कहलक्तन - हाँ िीिी , हम बना \nलेि आ अहाँ सँ नीक जकाँ बना कऽ िेखा िेि । ई सभ सुनैि पैघ \nभाई आर्ीष कहलक्तन - अहाँ दूनुक उिराचौरी कखनहु खत्म नदह \nहोयि । जखन िेखू िखन र्ुरू भऽ जायि छी । सुमन सेहो ई सभ \nसुक्तन खाना नदह खेलति आ उदठ कऽ बाहर चलल गेलाह । \nमोहनलालजी ई सब िेखैि चुप -चाप अपना कोठरी मे आवि गेलाह \n। \n  \nराति क े  एक बलज   रहल छल सि लोकक्तन सुिल छलाह , मुिा \nमोहनलालजीक   आँझख सँ नीन गायब छल । बेर -बेर करोर ि े रैि \nछलाह , धीरे सँ ओ उदठ बिी जला कऽ त्रबछौना पर बैलस गेलाह । \nसोझा मे हुनकर घरिाली र्ांतिक िोटो टांगल छल , ठाि भऽ मने -\nमन कहलति - र्ांति अहाँ िेखैि छी ने ? एदह घर मे र्ांतिक छोदड \nसि  वकछु अक्तछ । आई  बेटा िारी पर सँ त्रबना खेने उदठ गेल आ \nदूनु पुिोहु एक िोसर सँ नीचा िेखािऽ मे कक्तनको कसर नदह \nछोडलति । अहाँ कहैि छलहुँ जे घर ईंट पािर सँ नदह आपसी प्रेम \nसँ बनैि अक्तछ । आई  एदह घर मे प्रेम खत्म भऽ गेल अक्तछ । हमरा \nबुझना जायि अक्तछ जे हम एदह ठाम बेसी दिन नदह सदह सकि । \nिखनदह मन मे ख्याल एलक्तन जे र्ांति सदिखन कहैि छलीह जे \nजखन घर अर्ांि भऽ जाय िहन चुप -चाप नदह बैसिाक चाही । \nघर मे अमन कायम करि ाक ल ेल  वकछु ने वकछु जरु र करि ाक \nचाही । ओ अपन पुरान कपडा झ ोरा उठेल ति  जादह मे वकछु कागज \n- पिर , वकछु नुआ आ ि ि ाई ल ेल ति  । वि छौनाक नीचा सँ चप्पल  \nक्तनकालल पदहरलति । अपना कोठरी सँ धीरे धीरे बाहर आवि गेलाह \n। मोहनलालजी अपन कान्ह पर झोरा टाँक्तग अन्हररया राति मे गली  विदेह ४३६|| 29 \nसँ बाहर आवि गेलाह । घर मे ककरहु कोनो खबर नदह भेल । \nभभनसर जखन घरक लोकक्तन जागलति आ मोहनलालक पुिोहु \nएक कप मे कम चीनीक चाय बना कऽ भरल मन सँ \nमोहनलालजीक   कोठरी मे एलति िहन ओ िेखैि छतिन जे \nकोठरीक  िरिाजा िोडेक खुलल अक्तछ । कोठरीक अंिर आवि मेज \nपर चायक  कप राखैि ओ कहलक्तन - बाबुजी , अहाँक चाय अक्तछ, \nमुिा कोनो जबाि नदह क्तमलल िहन त्रबछौना पर नजरर घुमा कऽ \nिेखैि छतिन जे हुनकर ससुरजी त्रबछौना पर नदह छति । हुनकर \nझोरा सेहो नदह टांगल छल । राखीक माि पर लचिंिाक लकीर \nउभरर गेल । ओ जोर सँ अपना घरिाला   क े  आिाज िेलझखन - \nसुनै छी ? बाबुजी घर मे नदह छति।िेखू कोन ठाम गेलति ? आर्ीष \nकहलक्तन जे एिेक भभनसर कोन ठाम गेल हेिाह ? बाहर घुमिाक \nलेल गेल हेतिन िोडेक िेर मे आवि जेिाह । भऽ सक ै ि अक्तछ कोनो \nमंदिर ि पाक ण  मे गेल हेिाह । बुि मे नीन सेहो कम आिैि अक्तछ ।  \n  \nमोहनलालजी राति मे एकटा होटल मे रुवक गेलाह । भभनसरे अपन \nसंगी लजनकर नाम रमेर् छल हुनका घर पर आवि अपन जायिािक \nसम्बन्ध मे बाि क े लक्तन । रमेर् ओदह ठामक  नामी िकील छलाह \n। मोहनलालजी कहलक्तन हमरा जीिा लजनगी हमर जायिाि पर \nवकनको हक नदह होय िकर व्यििा कऽ दिअ आ एकर बाि \nएकटा िसीयि बना दिअ िावक हमर दूनु बेटा आपसी िाल मेल \nसँ जीिन िसर कऽ सक े  । एदह बाि पर िकील साहब कहलक्तन - \nठीक अक्तछ , हम कागज िैयार कऽ िेि । चूँवक अहाँक \nसभटा  जायिाि स्वअलजिि अक्तछ िें अहाँक जीिा लजनगी वकनको \nअक्तधकार नदह छैन । जहाँ धरर िसीयिक   सम्बन्ध अक्तछ हम बना  30 || वििेह  ४३६ \nिेि   । हुनका सँ बािचीि कऽ ओ घर पर चलल एलाह । चूँवक ओ \nगुस्सा मे राति मे घर सँ बाहर गेल छलाह िें ओ चुप -चाप अपना \nकोठरी मे आवि गेलाह । घर एला पर राखी कहलक्तन - बाबुजी , \nभभनसरे चाय लऽ क े  आयल छलहुँ िहन अहाँ नदह छलहुँ । कोन \nठाम गेल छलहुँ   ? एदह पर मोहनलालजी कहलक्तन - की कहु \nकक्तनया, अहाँ सभहक   उिारा चौरी सँ हम परेर्ान भऽ गेलहुँ अक्तछ \n। घर अर्ांि भऽ रहल अक्तछ ।हम की करी जे घरक सि लोकक्तन \nनीक जकाँ रहैति । ई सुक्तन राखी चुप -चाप रदह   गेलीह । \nमोहनलालजी क े  लेल चाय बना कऽ िेलझखन , चाय मे कम चीनी \nछल । मोहनलालजी चाय पीि अपना त्रबछौना पर बैलस रहलाह ।  \n  \nवकछु दि नक ब ाि  मोहनल ाल जी अपन ब डका ब ेटा आर् ीष के  \nबजेलझखन आ कहलक्तन - बौआ , हम बड्ड लचिंतिि छी जे एदह घर मे \nककरो सँ कोनो मेल जोल नदह रहैि अक्तछ िादह सँ हम लचिंतिि छी \n। एदह पर आर्ीषजी कहलक्तन - बाबुजी , की कएल जाय ? क े ओ \nकोनो बाि मानिाक लेल िैयार नदह छति । मोहनलालजी कहलक्तन \n- ठीक अक्तछ, जौं अहाँक बाि नदह क े ओ मानैि छति िहन हम \nकोनो ने कोनो उपाय अिश्य करि । अहाँ पैघ छी िें अहाँ सँ कदह \nरहल छी ।अहाँ एक बेर सि सँ कहु , जौं अहाँक बाि नदह \nमानिाह   िहन हम सोचि ।  \n  \nएक दिनक बाि अक्तछ आर्ीषजी सुमन सँ कहलक्तन - छोटे, बाबुजी \nहमरा सँ कदह रहल छलाह जे घर मे मेल -जोलक कमी अक्तछ, िें \nहम लचिंतिि छी । हमरा विचार सँ अहुँ अपना कक्तनया सँ कहु जे \nघर मे कोनो िरहक झगरा झंझट नदह करति । हमहु अहाँक भाभी  विदेह ४३६|| 31 \nसँ कदह रहल छी जे घर मे कोनो िरहक वििाि नदह करु । घर मे \nजिेक र्ांति रहि ििेक नीक रहि । सुमन कहलक्तन - ठीक अक्तछ \nभैया हम कहैि छी । घर मे आवि सुमनजी अपना कक्तनया सँ सभटा \nबाि कहलझखन । मुिा हुनकर कक्तनया उल्टे हुनका कहऽ \nलागलझखन जे िीिी भरर दिन बैसल रहैि छतिन आ हम भरर दि न \nखटैि रहैि छी । ई कोना होयि ? जौं दिक्कि अक्तछ िहन दूनु \nआिमी अपन -अपन काम करु । िीिी क े िल भानस करैि छतिन \nिकर बाि सभटा काम हमरा पर छोदड िैि छतिन । घर साि \nकरनाई, बरिन साि करनाई , नुआ िालर्िंग मर्ीन मे रखनाई आ \nसुखेनाई सभटा काज हम करैि छी िकर बाि कखनो -कखनो \nिरकारी से हो बना िैि छी । हम एदह सँ बेसी नदह कऽ सक ै ि छी \n। रश्मश्मक ई बाि सुक्तन सुमनबाबू  चुप रदह गेलाह । िोसर दिर् \nआर्ीषजी अपना कक्तनया सँ कहलक्तन जे बाबुजी हमरा कहैि छलाह \nजे घर मे सदिखन षडमंडल होयि रहैि अक्तछ । िें हमर विचार अक्तछ \nजे सि क े ओ मेल - क्तमलाप सँ रहु । एदह पर हुनकर कक्तनया \nकहलक्तन जे हम की करी ? भानस करनाई आ छोट \nबच्चाक  संभालनाई मे की परेर्ानी होयि अक्तछ से हमही जानैि \nछी । छोटकी िऽ अखन अखुल्ला छतिन । भरर दिन िोन पर बाि \nकरैि रहैि छति । हम बच्चाक लऽ क े  परेर्ान छी ।हमरा सँ जिेक \nसिि होयि अक्तछ ििेक हम करि ।  \n  \nएक दि नक ब ाि  अक्तछ राखीक नैहर सँ वकछु ल ोकक्तन आयल  छल  \n। राखी भानस बनािैि छलीह । िखन हुनक बालक कानऽ लागल , \nिहन राखी रश्मश्म सँ कहलझखन - कक्तनया कक्तन भनसा घर मे \nिरकारी चला िेि नदह िऽ जरर जायि , हम बौआ क े  िेखैि छी ।  32 || वििेह  ४३६ \nएदह पर रश्मश्मजी कहलक्तन - िीिी , हम छि पर कपडा पसारऽ जायि \nछी । आँच कम कऽ दिअऊ िरकारी नदह जलि । ई   सुक्तन राखीक \nनैहरक  लोकक्तन कहलक्तन - बुच्ची अहाँक  दिआदिनी बड्ड ठस -ठस \nबाजैि   छति । एदह   पर राखी चुप भऽ गेलीह । िखन िऽ कोनो \nबाि नदह भेल मुिा जखन राखीक नैहरक लोकक्तन चलल गेलति \nिहन ओ आर्ीष बाबू सँ कहलझखन - हम रश्मश्म संग नदह \nरदह  सक ै ि छी । दूनु आिमी अपन - अपन िेखू । आि भानस \nअलग -अलग बनि एक ठाम आि सिि नदह अक्तछ । एदह \nबािक   जानकारी मोहनलालजी क े  भेलक्तन िहन ओ आक्तग बाबुला \nभऽ गेलाह   । ओ अपना दूनु बालक क े  बैसा कऽ कहलक्तन - बौआ \n, हम की सुक्तन रहल छी ? दूनु कक्तनया कहैि छतिन जे अपन अपन \nचूिा अलग कऽ ललअ ।एदह पर सुमनजी कहलक्तन - हाँ बाबुजी , \nभाभी कहैि छलझखन जे जौं दिक्कि होयि अक्तछ िहन  चूिा अलग \nकऽ ललअ । मोहनलालजी कहलक्तन - हमरा जीिा लजनगी ई नदह \nहोयि । हमरा अछैि एदह घर मे दुईटा चूिा नदह   जलि । लजनका \nदिक्कि छैन ओ अपन वकरायाक पर िोसर घर लऽ सक ै ि छति । \nई  बाि सुक्तन  दूनु भाय परेर्ान भऽ गेलति । ओ अपना अपना \nघरिाली सँ कहलक्तन - बाबुजी हमरा दूनु भाई क े  बुला कऽ ई   बाि \nकदह रहल छलाह िें अहाँ सि क्तमलजुलल क े  रहु नदह िऽ बाबुजी \nअपन कोनो ि ै सला करिाह । राखी आ रश्मश्म सोचलति जे जौं \nएदह घर सँ बाबुजी क्तनकालल िेिाह िहन कोन ठाम जायि ? \nई  सोलच दूनु दिआदिन क्तमल -जुलल क े  रहऽ लगलीह ।  \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n   विदेह ४३६|| 33 \n२.५.प्रीति क ु मारी- श्री लालिेि कामि जीक व्यक्तित्व आ क ृ तित्व -\n२ \n \nप्रीतत कुिारी \n \nश्री  ा देव क ाित जीक  व्यक्तित्व आ कृततत्व-२ \n(क्रमर्ः क ेँ  िाि र्ेषाँस )  \nलाल िेब जीक माय श्वाँस िमा रोग सँ बषाणकाललन िीनमास सब \nर्ाल बेराम पडैि छलीह। िेँ  १९७४ मे बेटी 'क वियाह - रसुआर \nकयलीह आ १९८० ई०मे जेठ बेटाक िाल वियाहमे िेख लेलीह माि \nपर मौर। से २५ िरबरी क ेँ  खडौआ क्तनिासी बिहू कामति क े र जेठ \nबेटी सूक्तमिा उि ण  मुन्नी सँ पाणीग्रहण जे भेलैक से िर - कक्तनयाँ क ेँ  \n 34 || वििेह  ४३६ \nकोनू त्रबधक े  मोन नदह रहलन्हन्ह। उपराहैरक े  ई जािीय मान्यजन \nपररिार गीरहबासु - सुझखिगर रहतिन। भीखर वकयोटक े  पुि \nभेलझखन गंगाराम ,लजनका दू पुि अजब आ बिहूजी भेलझखन। \nबिहूजीक सासुर रहक्तन मोहना , पत्नी बुललयाक पुि मंगनू अमीन आ \nपुिी क्रमर्ः मुक्तनयाँ,रक्तमयाँ आ सोक्तनयाँ भेलतिन। हम श्रीमिी मुनी \nिेिी आ श्री लाल िेब कामि जीक छोट आनुिांलर्क पुिी छी। \nहमरा चारर जेठ भाय छति -: सुभाष , क ै लार्, आकार् अमीन आ \nलिक ु र्।  \nश्री कामिजी'क पल्लिी प्रकार्नसँ बहराएल मैतिली भाषामे क्तनबंध \n- प्रिन्ध - समालोचना पोिी \" दिव्य दृझि \" २०२२ मे प्रकालर्ि \nभेल ,िकर पाँचम् संस्करण क्तनक ै ल गेल छैक। ओदहक े  आई एस बी \nएन ९७८ -९३-९३१३५-३३-९ छै ,जादहमे कामि जीक मािृक \nगम्हररयाक बंर्ाबली ( जेनरेर्न टेबूल ) ज्ञाि भेल अक्तछ -: \nरूपण आ छिन पेर्रान नारायण भंडारी पोखररया हसामी रहतिन। \nरूपनक ेँ  िीन पुि क्रमर्ः भीखर ,र्ौली आ लक्ष्मण छलझखन। \nसौलीक े  सेहो िीन पुि भेलक्तन क्रमर्ः मोिी ,संजीि आ जयलालजी। \nसंजीि क ेँ  दू पुि क्रमर्ः मखसुिन ओ पृथ्वी लाल आ पुिी क्रमर्ः \nधनमा,िनमा आ अरहुल िेिी छलझखन। अरहुल िेिी हटनीक \nमयटुअर - ब पटुअर खलल ि ा ब ाब ूचन सँ त्रब याहल  गेल ीह। ब ाब ुचन्द \nबाबाजी दुधा िैष्णि रहतिन आ वकर्ोराििा  सँ लसध्ि गुरूक \nसंगहि क े लक्तन ििा अनेको िीिणिलक यािी बनलति। चौिापनमे \nलाल िेबजी माय - बाबू क ेँ  िैद्यनाि धाम ,जग्रनािपुरी ,काली माय \nकलकिा आ लसमररया गंगाजीक िर्णनािण रमण करए लेल ल ' \nगेल रहति। िादहकऽ गाउँ आत्रब खूब नीक िरहेँ भोजभाि िेलन्हन्ह। \nश्रीकामि जी स्वयं ठाक ु र अनुक ू ल चन्द्र जीक भव्य िान सिसंग  विदेह ४३६|| 35 \nनगर आश्रम - िेिघर आ पटनाक राजीि नगरमे विहंगमयोग क े र \nस्विन्त्र िेिजी सँ िीक्षा लैि पुन: िैदिक रीति सँ कमणकांड बाबू \nजीक आ सालेभरर िाल मािाक सुख श्राद्ध कमण कयलक्तन। ग्रामीण \nक्षेिमे चलन ओ मान्यिाक अनुसार खूब प्रतिष्ठा अजणन कयलक्तन। \nपरंच दुरिक े  विद्विजनक े  न जैरमे दहनक समाजिािी छवि धुक्तमल \nनदहिं भेलक्तन, से कोना कदह सक ै ि छी। \n१९९४- ९५ ई० मऽ स्वयं सेिी संिा - जगिपुरक सरकारी \nअनौपचाररक लर्क्षामे बिौर दू साल पयणिेक्षक पि पर गुरूिर सेिा \nकोर्ीबेल्टमे रदह िेने छति। दहनक े  गाममे सेहो क े िट समाजमे \nपदहल पजेबाक मकान रहक्तन, ओदहमे भोर सांझ फ्रीमे पूबारर टोलक \nबच्चा सबक ेँ  लर्क्षा िान िेने रहति। एदह सब वक्रयाकलाप सँ दहनक \nव्यक्तित्व क्तनमाणणमे बेर् क्तनखार अयलन्हन्ह। िेहािी क्षेि सँ प्रकालर्ि \nमािृभाषा मैतिली 'क िैमालसक पत्रिका 'कोसी - सन्देर् क ेँ  आतििक \nमिैि िेबाक उद्देश्य सँ माय बाबूक बरखीक विज्ञापन धरर करैि \nरहलाह अक्तछ। गामक छैठव्रि घाट पर चून - म्भिलचिंग पोडर क्तछट \nआ दिनाईल - दडटौल द्रव्य मुख्यमन्त्री पुला सँ पूबभर क्तछरकाि \nक्तमलर्ल पीठपर लाक्तध स्प्रे सँ करैि ओ वकन्नो - वकनारा पर \nप्रधानमन्त्री सडकमे किेको िैक्टर माँवट कीन अििान कय यर्क े  \nभाक्तग बन लाह। एदह क्रममे क े राक बीट आ बाँसक मंगनी \nकयनहारकेँ  क्तनरार्  नदह कयल क्तन। ऐ उि ारि ाक प्रति  अद्भुि  धारण ा \nजन- जनक े  दहनका प्रति बनल रहलक्तन हेन। गामक होरी पाबैन - \nजुडलर्िल , क ृ ष्णामुठीमे आगू बत्रिकय सहभाक्तगिा िैि रहलाह \nअक्तछ। जिबे श्रधा सँ गणिन्त्र दििसक े  समारोह ,स्वाक्तधनिा दििसक े  \nराझष्ट्रय तिहार मनाबैि , ििबे श्रधा आ विर्िास सँ िाहा -िलजयाक े  \nमुहरम आ काली पूजा आयोजनमे सामुिाक्तयक भािे समय िैि  36 || वििेह  ४३६ \nरहलाह अक्तछ। गामक अियाम ,निाह ,सरोस्विी पूजन , यज्ञ िा \nवकनको बेटीक सामंजस्य वििाह होय - माय बापक गैि होई ; \nसबमे र्क्तिभरर िासोिास रहैि छति। ग्राम सुधारक े  यिेि धेह सँ \nझगडा - िसाि र्लटाबैमे पुरणा ग्राम विकास कक्तमटीमे िृध्िजन \nपंचक बीच हररयर क े सबाला इयेहटा बािमे जडक्तमझर रहैि \nबुझारिक े  िसदिहा ललखैि छलाह। आब ओदह स्व० पंच लोकक्तनक \nबेटा- भािीज आ पोिा गामक झंझट क्तनपटारामे परर स्थितििर् \nलागल रहैि अक्तछ। किेको ि ै सला करयमे गामक प्रतिक्तनक्तध बक्तन \nबाहर पैनचैिीमे - मैंनही बगराहा , गम्हरीया, हडरी ,पररी आ सोनबषाण \nसदहि बहुिो गाम गेल छति आ  क ै िी अक्षर क े र कबाला - खतियान \nपिने छति। ऐ रचनात्मक काज सँ दहनका एक छोटमोट कोर्ीक े  \nगाँधीजी धरर कहय जा लागल ,जे विभृति मैतिली पोिी ,आई एस \nबी एन ९७८९३८८८११५१४ मऽ पाठक पिने होयि। एदह उत्प्रेररि \nपोिीमे श्रीकामि जी वकसान हीिमे िमी कम्पोि खाि आ घरेलू \nक ु टीर उद्योग बािि अनेको रस्ता िखेने छति। श्रृजनक काज दहनक \nअभभयन्तरमे रहैछ। िाहू लेल ई बेर बखि पर जत्थामे यािा धरर \nकरैि अपन लघु सादहत्यक े  द्वारा जन - जनमे सन्देर् िेिामे समिण \nभेल छति। एदह िरहक सादहत्यत्यक जागरूकिा िोसर वकयो कोसी \nक्षेिमे नदहिं कयलाह हेन। समय - समय पर एलर्या मैिी - \nअक्तनयक्तमि काललन पत्रिका, समिा प्रेस सवििस आ किेको बुलेवटन \nििा पररपि - फोल्डर द्वारा लोकमे िैज्ञाक्तनक - राजनैतिक जागृति \nपसारैि सन् १९९५ सँ अपन किणव्यक क्तनिणहन करैि आत्रब रहलाह \nअक्तछ। ई लघु पि - पत्रिका िृहि् पोिीक अपेक्षा बेसी असैरिार \nसामान्य लोकमे होइि छैक। ओदह समान बसपा सँ १११ - वकर्नपुर \nविधान सभा सँ आ बािमे िरभंगा स्नािक क्तनिाणचन क्षेि सँ अभ्यिी  विदेह ४३६|| 37 \nबनय लेल उद्यि भेल रहति।  \nबापू चम्पारण सत्याग्रह र्िाब्दीक े  अिसर पर श्रीकामिजी \nमोिीहारी जाकय कायणक्रममे भाग लेलक्तन। संगदह महात्मा गांधी \nजीक े  १५०म् जयन्ती पखबारा अिसर पर एक मैतिली पोिी स्वच्छिा \nपियािा - २०१९ मे पल्लिी प्रकार्न बेरमा सँ छपौलक्तन ,जादहक \nआईएसबीएन ९७८९३८८८११३५४ छैक। ऐ पोिीक लेखक लालिेि \nजीक ेँ  एक गांधीिािी रुपेँ लोक बूझय लागलक्तन। ऐ पोिीमे हुनक \nनागपुर यािाक े  सँगे महारािक े  गाँधीजीक आश्रम - िधाण आ \nआचायण विनोबा भािेक े  ब्रह्म विद्या मंदिर - पिनार ििा गाक्तधज्म \nअिणर्ास्त्री जे.सी. क ु मारप्पाक े  मांगनबाडी क े र यािा कयने छति। \nसाबरमिी 'क संि सँ लसखू १० गुर आ एकािर् व्रि पाठ मनक ेँ  \nमोदह लैि छैक। कामि जीक ि े सबुक पेज पर गिलचरौली 'क स्मरण \nसेहो एक यािा िृिांि िीक ै क। सामान्यि: सबक ेँ  २४ घंटाक े  दिन -\nरात्रि बूझल होयि , मुिा काजक े  वििरण अनुसारे दहनका लेल बेलर्ये \nघंटा होइि सन लगैि अक्तछ। आ िेँ स्वैम्भच्छक संिा , स्वयंसेिी \nसंगठन क े र लोकसभ ओ राजनीतिक भटकाउक े  पैघ समयक \nअन्तराल आ ि े र सबसँ अलग हवटक ेँ  जे समाजकमी रूपेँ अपन \nसमय जनसेिा ओ सादहत्य सेिामे लगेलक्तन , िादहक मूल्यांकन \nकयला सँ पाठक स्वि: बूझझ जाएब जे दहनका लेल कोनो घडीमे \nअतिररि समय ठीक े  िँ नदह बवढ जाईछ। इयह सवक्रयिा ओ \nजीिंििा दहनका बीपी हाय आ साइवटका ओ बाईसीर रोगोक ेँ  \nभगाकय सामूदहकिामे अरबैधक ेँ  धक े लने रहैि छैक। जहन एदह \nभ ौति कि ाि ी युगमे आति िक हाल ाि  पर सब  वकछु क्तनभ णर करैि  \nछैक,िहन एहन काज सब करैि िरह - िरहक े  पोिी - पत्रिका \nछपायब , आ ऐ लेल छापाखाना ओ प्रकार्नक िौड लगाबैि  38 || वििेह  ४३६ \nअपलसयांि रहनाई एक विर्ेष जूनून क ेँ  िर्ाणबैि छैक। एदह िरहेँ \nपररिाररक सिस्यक मनाही कयलोपरान्त रातिदिन खटैि रहैि , \nसि णवप्रय ब नल  ि ेखाईछ आ सरकु टूमक ओि य पररर मण  ; चुनािी \nअभभयानमे सिि् लागल रहनाई एक आिर्ण उपस्थिि करैि होति। \nगामक एक पिधारी व्यक्ति बजलाह जे \" हम सब जौं दहनका जहाँति \nआतििक बेरिादि करब िँ दडहो बोहा जायि आओर भीखमँगा बक्तन \nजाएब।\" ऐ आलेखमे दहनक क ृ तित्व पर प्रकार् िेब विस्तार सँ \nसंभि नदहिं भ ' सकल।  \nएकटा दहनक ललखल पुस्थस्तकामे समाजसेिी एक्रामूल हक साहेबक \nउद्धरण छैक - \"जौं हमरा सबक े  बीच एहन अहक्तनिर् कायणकिाण \nसमाज लर्क्षणक े  अगुआ रहैि िँ छोटमोट गाँधीजी बनाकय \nरझखिहुँ।\" पडोसी गाम हडरी (करीहर) मेँ मुसहर समुिायक े  बच्चा \nलेल महामदहम राज्यपाल बास्ते भुक्तमिान कयक ेँ  बाल विद्यालय \nआरंभ करौलक्तन , हटनी म०वि० उत्क्रक्तमि भेलापर हाईस्क ू ल दहनक े  \nपूिणजक े  जमीनमे उच्चिर माध्यक्तमक विद्यालय चलैि छन्हन्ह। \nनौआबखर सँ मैनही धरर प्रधानमंिी ललिंक रोड लेल खूब िौड -धूप \nआ क्तनयक्तमि 'आज' अखबारमे लोसंिाि ललखैि राजनेिा आ \nअिसर सँ मंजूरी लैि एक त्रबगहा जमीनक एकाि सँ यािायाि \nिाहनगम्य बनबौलक्तन। अपना घर लगक गलीमागण क े र चौडीकरण \nलेल टोलबैयाक बैठाकर कय ललझखि सहमति ले लक्तन,मुिा अपना \nनीजी खचण सँ राजालाल साहक े  िेक्टर सँ मांदिक काज आरंभ \nहोइिे १० िेलर माँवट खलसिे पूब आ पत्यश्चममे जक्तनजाि लोकक्तन \nसँ काज बाक्तधि करबै गेलाह। से २५ हजार ईंट उघाएल ि ै ल \nरस्ताक ेँ  एहन संकीणण क े ने छन्हन्ह जे मुिाणक अिी धरर बोझ भऽ कऽ \nनदहिं क्तनक ै ल सक ै छ। ई अिि डगहर बनाबैक लेल बाधक दू त्रबगहा  विदेह ४३६|| 39 \nखेि बेचने छलाह। जादह ग्रामीण सब सँ जसीमन क ैँ चा पौने \nरहति ,सब केँ  ब ेराब ेरी ि ु ल परास अपना खचण सँ पहुंच कय त्रब नु \nभोजन कयनदह क े िाला िस्तािेज बना िेलतिन। ऐ िरहक त्यागक \nमूतिि ,सािगी - सिव्यहारक े  लोक रहल छति सादहत्यसेिी श्री लाल \nिेि कामि जी।  \nआलजविका लेल दूगोट कारी गाय पोसने छति ,जादहक दूध आ घी \nसँ नगिी आय होइि रहलक्तन अक्तछ। माय - बाबूक खूब सेिा \nकयलति। सेिा एहू अिणमे ,िीनू भाय भभनभभनाउज भेलासन्ता वकछ \nमालसक रालर् पाँचगोटे िय कय िेलकक्तन ; से छोटभाय िँ १० \nसाल धरर टुकटुकी ि का ि ेल क्तन, परंच मझझला भाय टाकाक एिजमे \nलगेक १० कठा खेि उब जाबै ले सुमझा िेलकक्तन । से १० साल \nबाबा - मैयांक मुयना भेलोपर उबजा नदहिं बाँवट लैि छन्हन्ह। िखन \nई बाि जे पौनी - पसारीक ेँ  हुनका बिला इयह साली भरैि छतिन। \nई सामंजस्यक े  भरि प्रेम भैयारी बािि समाजमे सराहल गेल छैन।  \nखरीि ,रव्बब आ गरमा अन्नक खेिी -बाडीक े  अतिररि िरकारी खेिी \nओ आमबगीचा बाँसकोदठ सँ सेहो नगिी आय दहनका होईि \nरहलन्हन्ह अक्तछ। मधुबनी लजलाक ३९९ ग्राम पंचायिक पाँच सर सँ \nअक्तधक गामक िर्णन कयने छति।आ िादह रमणर्ीलिाक कारणेँ \nखेिी यिा - बौग पटबन िसल कटाई आ पसरी पडल जजातिक \nउगहाय ओ उगहल  जाकल  ब ोझ के  ि ौनी सब सँ पछुि ाए जाइि  \nरहक्तन। सरहा,पारा, बोिा सँ कांरक ेँ  उपद्रि सँ िोबर हरानी हुअय \nपडैन। धरर धीर गाय आ बानरक उपद्रि कम रहैछ। जोन मजदूर \nक ेँ  खासकय गछपँगा ,गाछ कटाय करयबालाक े  अगरबार टाका \nि ेल हा डुब ल े रदह जाईन। औने- पौने िाममे \nवकनकोक्षलर्र्ोगाछ ,गम्हायर गाछ लेबाक होय िँ ,दहनका परोक्षेमे  40 || वििेह  ४३६ \nत्रबनु कहनौ कावट,उधारे ल ' जाईन ,से सब ग्रामिासीक नजैिरमे \nएक दिल्मी सीन जेकाँ मानस पटल पर अंवकि भेल सन \nछैक।एिेक उिारिाक हद्द सीमा विरले किौह ऐ धराधाम पर \nउिाहरण बनल होय।  \nछोटभायक ेँ  िररभंगामे राझख पिाए लेल मोहनजी ,लर्िनारायण जी \nहािे पदहले खेि भरना पडलैन। िािमे निुनी भजार हािे , सािे आठ \nकठा,भगबानी हािे सबा िीन कठा , सुकन पंदडि हािे दू कठा , \nमुरारी आ दठठर हािे नऊ कठा , अजूणन महराज हािे सािे पाँच \nकठा, मो० इस्लाम हािे अिाई कठा ,बमभोली हारे अढाय कठा , \nऐनूल हािे पौने साि कठा , त्रबनोि हािे सिा िीन कठा ,सिन \nपासिान आ मंसुरी जी  हािे पौने दू कठा जमीन सस्ता सुभभस्तामे \nबेचलक्तन। मोनमे रहक्तन जे पवढ- ललख अिसर बनि िँ रामनायणे \nबाबू नहाति भाय - भािीजक े  सिैि मिैि िैि रहि। मुिा अपन दूनू \nछोट भायक े  एको मासक िरमाहाक याचक नदहिं भेलाह।  \nश्री कामि जीक े  नौ खेप चुनाि हारबाक अनुभि भेल छन्हन्ह। सन् \n२००५(प्रिम) आम चुनािमे ८१ - ि ु ल परास वि धानसभ ा क्षेि  सँ एक \nनेर्नल पाटी 'क लसम्बल हािी छाप सँ एम एल ए . बनय ले ठाि \nभेल रहति। ओदह क्तनिाणचनमे इन सब उम्मीििार िँ जनिाक बीच \nलोक लुभािन बाि राखति ,मुिा लाल िेब जीक चुनािी पचाण एक \nपररपि िा प्रेस विज्ञत्यप्त सन छपल रहक्तन। ओ  मििािा माललकक े  \nबीच समाज सुधारक दृझिये िोट एदह िरहेँ मांगलक्तन -: \n(क)- जे व्यक्ति अपन वियाह , छोट भायक वियाह आ बेटाक \nवियाहमे कन्यागि सँ िान - िहेज माँग कयने होति ,नगिी डाली - \nतिलक गनौने होति ,जैिुकमे गाय - महींस ,खस्सी भेड पौने छी \nसे हमरा अपन नापाक िोट िै सँ पडहेज भऽ जाऊ।   विदेह ४३६|| 41 \n(ख) - जे वकयो अपना पडोसी - ग्रामीण सँ धूिणिा ओ ठकपनी \nकयने छी ,िकरा अपन िोट हमरा िै सँ मनाही करैि छी।  \n(ग)- हमरा जे मििान करब से संकल्प ललअ - र्क्तिभरर \nपरोपकारमे जीिन पयणन्त लागल रहब। अन्याण्य ......!  \nऐ िरहेँ ओ लजला पररषि सिस्य लेल प्रािेलर्क क्तनिाणचन क्षेि सं० \n४५ सँ आ १४ - नौआबाखर पंचायिक े  ग्राम कचहरी सँ सरपँच \nपिक चुनाि आ १४ नं० िाडणमे पँच क े  उपचुनािमे हाडबाक अनुभि \nप्राप्त कयने छति। नौआबखर पैक्स० क े र अध्यक्ष पि लेल सेहो \nक े िट जाति सँ एकलौिा अभ्यिी ब क्तन सिाणक्तधक िोटर रहैि हारर \nिेसर िान पर लटवक गेल छलाह। जुटल घर कोना चुनाि लदड \nगरीबीक ेँ  आमन्त्रण करैि एक प्रयोग मानल जाइछ ,से दहनको संग \nसयह बाि भेल छन्हन्ह। एकटा आरो काज सँ दहनक िाररद्रिा \nबिलक्तन। गामे गाम नोि पीहानी हकार पुरैि लजला जबार आ \nराज्यक राजधानी धरर अनेको सभा सासाइटीमे क्तनयक्तमि सहभागी \nबनला सँ घरक लचकस गील होइि रहलक्तन। इलाकामे अनेक \nअिसर पर सबसँ बवढचवढक े  िािा बनल रहलाह। एक सू रिास \nहनुमान मंडील बनाबय लगलाह ,िादहमे मुख्यमंिी आिास योजना \nसँ २५ हजार रालर्मे सँ गनैिकाल एक पंचायि प्रतिक्तनक्तध पाँच \nहजार हुनक िात्रब धेलकक्तन। कोसी बान्ह सँ गामपर अयलापर \nसमाँगक े  गणना करैि रालर् घट ला पर ओ सक्तमतिक ेँ  बेटा लगाक ेँ  \nश्रापय लागलैक। िादह िाट सँ श्री कामिजी जाइि ई हाक्रोर् सुक्तन \nबजलाह - जँ अहाँकमे वकयो ५ हजार ि ' दिअ िँ टाका अपने की \nकरबै ? ओ कहलझखन हनुमान जीक जयपुर सँ आनंि पािर मूतििक \nसुरक्षा लेल ग्रील लगत्रबिहुँ। से बजरंगीबली क े  लेल अपना स्तर \nसँ ग्रील िेलतिन। श्राि - अभभर्ाप धरर पदडक ेँ  रहलैक।   42 || वििेह  ४३६ \nहररभंगा उँच्चिर माध्यक्तमक विद्यालयक े  +२ बीपीएससी . अध्यापक \nसुभाष क ु मार जीक े  पोिी समीक्षा ई - पाक्षक्षक पत्रिका वििेह \nमैतिलीमेँ १५ -२-२०२३ई० मे ३८४म् अंक पिने रही। ओदहमे अपन \nविलक्षण िथ्य आ िह धररक बािक े  अतिररि पोिीक विषय सूलचक ेँ  \nगजपट होय सँ बचेबाक सुझाउ िेने रहति। सगण१ - जीिनी -९ \nलर्षणक यिा , १. अनन्त बाबू अमर रहय ,२. दिनकर जीक े  उत्कषण ,३. \nमैनेजर स्व० मखसुिन भंडारी जीक पूण्य स्मरण ,४. मैतिली सेिी \nललन बाबू : एक पररचय ,५. सकल समाजक े  चहेिा रामसकल ,६. \nस्वाधीनिा सेनानी क ेँ  र्ि् - र्ि् नमन ,७. सादहत्य रत्न अनुप लाल \nमंडल ,८. स्वनाम धन्य लर्रोमभण ,९. हमर आिर्ण स्मृति र्ेष सूयण \nनारायण चौधरी।  \nसगण २.क्तनबन्ध १५ पाठ १. अनन्त बाबू क ेँ  सब करैि छन्हन्ह प्रणाम \n,२. उपन्यास बनाम बायोग्रािी ,३. एदह जगमे क े  किेक मिैिगार \n,४. कवििर बद्रीनाि रायजीक ५७म् जन्मदिन ,५. कवि लाललत्य ,६. \nबदहमुणखी कामैि कौम ,७. कजरी विर्ेष ,८. क्तमतिलाक रोदहि यािि ,९. \nक्तमतिला राज्य 'क औलचत्य : एक विमर्ण ,१०. युक्ति संगि बनाम \nिक ण  संगि ,११. विदृयापतिक आत्मकिा क े र दृझि बोध ,१२. िेिव्यास \nपूभणिमा ,१३. स्विेर्मे आश्रमक िापना , १४. स्व० हररनन्दन कामि \nजीक गाम - मँगरौनी ,१५. श्रीमान र्ंकर बाबूक ओदहठामक \nलजलेबी। सगण ३. पोिी समीक्षा (२३) पाठ क्र०१ . सँ २३ धररक े  \nलर्षणक ऐ िरहेँ िणणमाला आधार पर सजेबाक प्रकार्कक े  काज \nरहक्तन, मुिा चाररखेप संस्करण/ मुद्रण पल्लिी प्रकार्न क्तनमणली सँ \nभेलाक िािो जसक े  िस िेख दिव्य दृझि क े र पाठकक ेँ  छगुन्ता \nअिश्ये होईि हेिक्तन। अक्षर - अक्षर अमृि , पाठकीय वटप्पणी , \nआिंवकि नेपथ्य डॉ० ब्रहृमिेि प्रसाि कायी उपेक्षक्षि समाज क ेँ  बाट  विदेह ४३६|| 43 \nिेखाबैि िभणिि रस , किा एक पोिीक : हमर टोल , युिराज जीक \n' पररचय ' एक अनुलर्लन , जय प्रकार् मंडल जीक गीि नि दिर् , \nजगिीर् प्रसाि मंडल जीक संचरण , टीकापिीक संग्राम, नारायण \nयािि जीक किा संग्रह निकी पुिौह , नन्द विलास रायजीक किा \nयािा र्ुरू , पाठकीय प्रतिवक्रया , पोिी समीक्षा , पुस्तक समीक्षा, \nभोलूम - २ िेिाश्रमक े  मूल्यांकन , मैतिली भाषामेँ एकटा िीघण \nकवििाक पोिी मािे गिीर चचाण किेको अखबार -पत्रिकामे दहनक े  \nललखल छपला पर उपरोि पोिीक विपणन बिलैक। पररलर्ि रूपेँ \nजुटल वििेह ई -पत्रिका अंक ३८१ सँ साभार रूपेँ नीक पोिी समीक्षा  \n' दिव्य - दृझि ' मेँ कवि गंगाधर क ुं िर हषण आ िार्णक्तनक रामेश्वर \nप्रसाि मंडल जीक े  पवढ प्रेरणा आ भािना जगैि छैक। एक कचरी \nपाँति द्रिव्य अक्तछ -: \nआरे रमा लाल िेि जीक ई पोिी  \nगुलरी 'क ि ू ल ब े ऐ हरी ...........!! \nदहनक अनेको वि धामे कि ेको पुस्तक पाण्ड ुलल वप ि ेखब ाक अि सर \nभेटल अक्तछ। प्रकाश्य क ृ तिि ' गँहकी नजैर ' क े र पीडीएि सोर्ल \nमीदडया पर पढबाक लललसा सेहो पुरा भेल अक्तछ। एदहमे िीन सगणमे \nक्तनन्मांवकि पाठ लर्षणक िेल गेल छैक। जेनावक -: \nअलख जगाबैि कपूणरी ठाक ु र जी , आधुक्तनक लचट्ठी - ई मेल , आटण \nपुरस्कार आ सुरेन्द्र , एक अध्यास्त्मक पिक े  पतिक : स्विंििा \nसेनानीक जय-जय, औषधीय गुण मौधमे , किाकार अर्ोक मािे , \nगिलचरौली 'क स्मरण , जातिगि आकषणण , जन्मदिन र्िाब्दी \nसमारोह - पटना, जीिनी अनुिािक े  एक पोिी , डॉ० रामभरोस \nकापडी ' रमर ', एक व्यक्तित्व डॉ०(प्रो०) राम अििार यािि \nविर्ेषांक मािे , डॉ० उमेर् मंडल : एक मैतिली अभभमानी , नरेन्द्र  44 || वििेह  ४३६ \nझा जीक स्मरण , प्रलसद्ध सादहत्यकार िणीश्वरनाि रेणु 'क स्मरण , \nपानक बरेब , भूगोलमे क्तमतिला राज्य कदहया धरर , मभणपद्मक ' \nर्िाब्दी 'क िाि , क्तमति ल ा टूडेंट यूक्तनयन के र हश्र, क्तमतिला विभूति: \nखुर्ी लाल बाबू , मखानक गुण बूझू , क्तमतिलामे माछक रोजगार , \nमूल अति वपछडाक आरक्षण हक हडपल गेल , सरौिी सपूि : खुर्ी \nबाबूक उपलव्बध , सिणश्री रासत्रबहारी िासजी : एक विषय कीिणन \nज्ञािा, श्रक्तमक हीिक े  उपाय हुअय, श्रीमान मोन पडैि छति , सादहत्य \nअकािमी परेखलक पेन ड्राइिमे पृथ्वी क ेँ , महामदहम धक्तनक लाल \nमंडल आदि। दहनक पररचयक े  संग पदहल रचना बाबि प्रो० रवि न्द्र \nक ु मार चौधरी जीक े  डायरेक्टरीमे पिल जा सक ै ि अक्तछ। अनुिाि \nकायणके  दि र् ामे सेहो र् ेष जीि न नामे दहन्दीमे ठूठ गाज(मैति ल ी) \nक े र प्रकाश्य पोिी आत्रब रहलन्हन्ह अक्तछ। \nहम कदह सक ै ि छी श्री कामि जीक लेखन र्ैली मैतिली भाषा \nमानक िय करैयमे अक्तछ र्बिक े  जगह 'य' आओर हेन क े र प्रचलन \nििा िहन - िखन क े र जगह 'िब ' आ लेल क े र जगह - ल आओर \nिीक क े र जगह छी क े र प्रयोग ठेंठी मैतिली जे क्तमतिलांचलक े  ९० \nप्रतिर्ि आिािीक जनिाणी माक्तन ,जे वक भाषायी आत्मा छी महौि \nलेल जेबाक  चाही। \n \n-प्रीति क ु मारी,बी.ए. ऑनसण (बी.एड०)  \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n  विदेह ४३६|| 45 \nपद्य \n३.१.जगिानन्द झा  मनु -िीनटा गजल  \n३.२.जगिानन्द झा  मनु -बीसटा हाइक ू \n३.३.रबीन्द्र नारायण क्तमश्र-प्रदूषणक प्रहार  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  46 || वििेह  ४३६ \n३.१.जगिानन्द झा  मनु -िीनटा गजल  \n \nजगदानन्द झा �िनु� \nतीनिा गज  \n1 \nकी बनब चाहै छलौं हम वक बक्तन गेलौं  \nप्रेममे वप्रयिम अहीँ  क े र    सक्तन गेलौं \n  \nआर् जे पररिारक ेँ   आब नदह रहलै  \nजेब खाली िेख सब हीन जक्तन गेलै  \n  \nसुक्तध रहल नै बोझ लिने अपन हमरा  \nप्रेम कक्तनको भेटिे हम िँ कक्तन गेलौं \n          \nगाम सदिखन खूनमे अक्तछ बसल हम्मर  \nछल ललखल परिेर्क े   गाम मक्तन गेलौं                  \n  \nनेह अप्पन आब नै नेह टा रहलै \nमोनमे बलस �मनु� हमर साँस गक्तन गेलौं \n  \n विदेह ४३६|| 47 \n(बहरे कलीब , मािाक्रम   2122-2122-1222) \n  \n  \n2 \nपोिीक  िर  ित्रब  पि ुआ सगर मरर गेल  \nजे प्रेममे  डूब ल  जीवििे  िरर  गेल   \n  \nसदिखन जिय मनमे छल डरक आिंक   \nअत्रबिे  अहाँक े नि  ि ू ल  िल  िरर  गेल  \n  \nधरिी  िपल  छल  जे पाक्तन त्रबन िरसैि  \nहतियाक हँलसिे  बरखा  क्तनमन परर गेल  \n    \nआनक सुखक लचिंिा  बेस  अप्पन दुखसँ  \nडाहसँ किेको  घर िेल  त्रबन जरर गेल   \n       \nपािरसँ  �मनु� र्ाइर  बक्तन रहल  अक्तछ आब  \nिोरासँ  जे  मृगनयनी  नजरर लरर  गेल   \n  \n(बहरे  सलीम , मािाक्रम  - 2212-2221-2221) \n  \n  \n3 \nिाडीमे किए मि जे चाही जीबै लेल  \nमाहुरमे क ु न जीिन चाही जे चीखै लेल    48 || वििेह  ४३६ \n  \nब ाँकी नै ि ाडीएटा टूटल  मोनक ल ेल  \nजीिनमे एकर बािो बड छै पीबै लेल  \n   \nलसटममे िाटल छै मेघसँ धरिी धरर कोि  \nएिै कियसँ िरजी ई लसटम सीबै लेल  \n  \nजीिब हारब सदिखन लगले छै जीिन संग  \nि े रसँ उदठ कोलर्र् नमहर हेिै जीिै लेल  \n  \nमोनसँ करबै �मनु� अप्पन जीिनक ेँ  िैयार  \nकमणक बीया सगरो बहुिे अक्तछ छीटै लेल  \n  \n(बहरे वििेह , मािाक्रम  2222-2222-222-21) \n  \n-जगिानन्द झा �मनु�   मो० न० 9212-46-1006 \n  \nअपन मंिव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n  विदेह ४३६|| 49 \n३.२.जगिानन्द झा  मनु -बीसटा हाइक ू \n \nजगदानन्द झा �िनु� \nबीस िा िाइकू  \n१ \nसंगे ल गेल  \nहमर नानी िाई  \nढेकी समांठ \n  \n२ \nवपयरगर  \nमाँछ भािक भोज  \nगाम-गाममे \n  \n३ \nभोरका  सूयण \nआजुक लोक लेल  \nदुलणभ छैक  \n  \n४ \nमनमोहक \nकल कल करैि  \n 50 || वििेह  ४३६ \nगंगाक धारा \n  \n५ \nक े हन माया \nउज्जर कारी धारा  \nसंग बहैि  \n  \n६ \nचाँिी लगैए  \nआइर परहक  \nओसक बूँि  \n  \n७ \nपोखरर घाट \nहररयर कजरी  \nलोभै मोनक ेँ  \n  \n८ \nमनोरंजन \nकम नदह होयि  \nचुनाि धरर  \n  \n९ \nगरीब नेिा  \nअमीर बक्तन गेलै  विदेह ४३६|| 51 \nिेखिे कोना  \n  \n१० \nयौ सरकार  \nगरीबोक ेँ  सुनबै \nजीिला बाि  \n  \n११ \nहमरे वपसू \nभोट हमरे िेल  \nलोकिंिमे  \n  \n१२ \nउपिेर् नै  \nलर्क्षा चाही हमरा \nनेिा िेि नै  \n  \n१३ \nनेिाक बेटा  \nनेिे वकए बनै छै  \nलोकिंिमे  \n  \n१४ \nनेिा बक्तनिे  \nसभ पाप धोबेलै   52 || वििेह  ४३६ \nक े हन  न्याय \n  \n१५ \nराजनीतिमे  \nनीति नै बाँकी सभ  \nभ रहल छै  \n  \n१६ \nपाँचे िषणमे  \nबोलेरो कोना एलै  \nमुझखया जीक \n  \n१७ \nसत्यक मोले  \nझूठ आसनपर  \nपसरल छै  \n  \n१८ \nजनिा अक्तछ \nनेिाक नजररमे  \nबंसीक बोड  \n  \n१९ \nबड बहाना  \nपाइ जाति िअरे   विदेह ४३६|| 53 \nभोट बेचक  \n  \n२० \nक े  अपन छै \nसभ मौकाक ेँ  यार \nराजनीतिमे  \n  \nजगिानन्द झा �मनु� \nमो० न० ९२१२-४६-१००६ \n  \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  54 || वििेह  ४३६ \n३.३.रबीन्द्र नारायण क्तमश्र-प्रदूषणक प्रहार  \n \nरबीन्द्र नारायण मिश्र \n  \nप्रदूषणक प्रिार \nहजार साल बाि  \nजौँ  घुरर आएब एदह पृथ्वीपर  \nिक ै ि अपन लोकसभक ेँ  \nिखन क े  भेटि ? \nसाइि ई दुक्तनआ \nबक्तन गेल रहि मरुभूक्तम  \nनदह रहि किहु  \nपाक्तनक एक्को बूंि \nधह-धह जरैि धरिी  \nअचानक ि ु वट गेल  \nर्क्तिर्ाली आणविक बमसँ  \nक्तनकलैि अजस्त्र उष्मासँ \nछाउर बक्तन गेल  सभ वकछु \n विदेह ४३६|| 55 \nसमुद्र पयणन्त सुखाएल   रहि  \nिरारर िावट गेल रहि सौंसे  \nखण्ड -खण्ड भेल धरिी  \nनदह िेखाइि रहि सूयण  \nसौंसे धुआँ-धुआँ भेल रहि  \nमनुक्खक िँ बािे कोन  \nनदह बाँचि कोनो जीि -जन्तु \nक े  करि करुण क्रन्दन  \nहाकरोस करैि प्रक ृ ति  \nभ ष्म भ ए गेल  रहि  सभ वकछु \nपिा नदह पृथ्वीक आस्थस्तत्व \nरदहओ सकि वक नदह  \nहमर अहाँक क्तनक्तमिि \nसुंिर -सुंिर महल सभक  \nनदह रहि नामोक्तनसान \nकिए िकबक्तन अपन िंर्जक ेँ ? \nओ सभ िँ कदहआ ने \nभए गेल रहिाह काल कलविि  \nनदह भोक्तग सकिाह कोनो सुख  \nनदह िेझख सकिाह  \nपृथ्वीपर सहज सुलभ  \nहरीतिमाक अनुपम सौंियण  \nसोलचऔ, ओ सभ की कहिाह  \nक े हन छलाह हमर पूिणज  \nजे क्तमथ्या अहंकारिर्  56 || वििेह  ४३६ \nनदह ब चा सकल ाह वकछुओ \nनारात्मक सोचसँ आिद्ध  \nनि  कए ि ेल क्तन सभ  वकछु  \nआबो सम्हरर जाउ \nछोडू दु राग्रह \nबचा ललअ पृथ्वीक ेँ \nप्रदूषणक प्रहारसँ  \nबहा दिअ समुद्रमे  \nसभटा आणविक हतियार  \nजे बक्तन गेल अक्तछ \nर्िु   मानि समाजक ेँ \nआब बुझललऐ  \nक े हन बुक्तद्धमान छलाह पूिणज \nपोषण करैि रहलाह प्रक ृ तिक  \nसिणि रहए र्ांति   ओ सुख \nआबो जागिु , सम्हरर जािु  \nकरिु त्याग राक्षसी प्रिृतिक ेँ  \nजीबिु संयक्तमि जिबे -ििबेसँ  \nप्रक ृ तिक संरक्षण करैि  \nसोवप जािु   िसुंधरा  \nएदहना हररयर क ं चन \nअक्तगला पीिीक ेँ । \n१९।२।२०२४  \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  विदेह ४३६|| 57 \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.Service-Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  58 || वििेह  ४३६ \n4.1.Service-Jagdish Prasad Mandal (Original Maithili \nShort Story) Rameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \n \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short Story) \n \nRameshwar Prasad Mandal (English Translation) \n  \nService   \n विदेह ४३६|| 59 \nEarly in the morning, when Bhushan Uncle went out for \nhis walk, he saw from a distance that on both sides of \nthe road, east and west, groups of women were talking \namong themselves. He kept walking forward, though in \nhis mind the thought had already taken shape that \nsomething must have happened in the village and it was \nthis incident the women were discussing. \nAs he walked along the road with his eyes fixed \ndownward, watching the path closely, his ears were \npricked, ready to catch some hint of the matter. Yet \nwhen he was still a little way off, the women continued \ntheir chatter, but as soon as he came near, they all fell \nsilent. Thus, not a word of the conversation reached his \nears. \nEven though he had heard nothing, his mind kept turning \nover the possible nature of the incident being discussed. \nBy the time he reached the main road leading out of the \nsettlement, there was still no clue. \nThat morning, Bhushan Uncle was walking alone, with no \ncompanion to exchange words with. As usual, he went as \nfar as the village�s southern boundary and then turned \nback home daily. On the way, he did meet two or three \nmen and women, but they showed no sign of speaking \nto him, and he could not bring himself to ask them \nanything.  60 || वििेह  ४३६ \nWhen he reached home after his walk, his curiosity had \nonly grown stronger. The reason was the thought that if \nmost of the people of the village already knew the news \nor the talk, then why was he still in the dark? Yet \nanother thought came to him, softenin g his self -\nreproach: even though humanity has an immense history, \nthere are such animals or creatures in the forest that a \nperson may never have seen. So if he too did not yet \nknow about some event in the village, what great loss \nwas there in that? Still, the thought came to Bhushan \nUncle that since this was a village matter, it was indeed \nsurprising that he had not heard of it yet. After reaching \nhome, another idea crossed his mind: even if he had not \nheard, his wife must have. Why not simply ask her and \nfind out? Then again, he told himself, his wife was no \ndifferent from anyone else. If he repeated to someone \nwhat she told him, and it turned out to be untrue, would \nhe not be blamed for spreading it? \nLost in such weighing of options, Bhushan Uncle was \nsitting on a chair in the doorway when he saw Sumaritlal \ncoming up the road from south to north. As soon as \nSumaritlal came near, Bhushan Uncle called out - \n�Sumarit, you seem to have forgotten us completely!� \nSince Sumaritlal regarded Bhushan Uncle with respect,  विदेह ४३६|| 61 \nhe came straight to the doorway without saying anything, \nsat down on another chair, and replied - �Uncle, what \ncan I say? I spend the whole day worrying about matters \nat home.� \nBhushan Uncle said - �You worry unnecessarily. Think \nabout how the household can move forward and put your \nefforts into that work. Worry alone will bring nothing.� \nAgreeing with him, Sumaritlal said - �Uncle, that is \nexactly what I try to think, but the family members are \nsuch that they never let my thoughts stay steady, nor \nlet my mind be at peace.� \nWithout pursuing the subject further, Bhushan Uncle \nsaid- \n�Sumarit, as long as you live and are part of family life, \nthere will always be entanglements. So why are you \ngetting unceasing worried forit?� \nFinally Sumaritlal replied- \n�Yes, Uncle, my own heart says the same, but \nsometimes it happens that I get caught in some sort of  62 || वििेह  ४३६ \nweb for no reason, otherwise I would simply leave the \nhouse.� \nHearing this, Bhushan Uncle laughed and said- \n�Sumarit, even if you leave home, life will still go on. \nWhat will you do then?� \nAdmitting himself at a loss, Sumaritlal said- \n�That�s exactly why I don�t leave.� \nChanging the subject, Bhushan Uncle asked- �Sumarit, \nhas any new incident taken place in the village?� \nSumaritlal replied- \n�I have heard a faint hint of something, but I don �t \nknow it clearly.� \nBhushan Uncle asked- �What hint have you heard?� \nJust then, by coincidence, Janaklal was walking down the \nroad from north to south. Seeing him, Sumaritlal said- \n�Uncle, now we will know the whole story.� \nJanaklal was known in the village as someone who was \nalways in the thick of every bit of news, spending his  विदेह ४३६|| 63 \ndays stirring conversations and spreading talk. As soon \nas he came in front of the doorway, Bhushan Uncle called \nout, \n�Janak, come here for a moment before you go any \nfurther.� \nJanaklal stepped up to the doorway and said- \n�Uncle, my respects to you.� \n�Stay well,� Bhushan Uncle replied. �Janak, what is \nthe news in the village?� \n�Uncle, a great injustice has taken place, � Janaklal \nanswered. \nHearing the words �a great injustice,� Bhushan Uncle \nlooked startled and asked - �What great injustice has \ntaken place, Janak?� \nJanaklal said- �Do you know Varaspati?� \n�That same Varaspati who lives in Assam? � Bhushan \nUncle asked.  64 || वििेह  ४३६ \nNodding, Janaklal replied - �Yes, yes, the same \nVaraspati.� \n�What happened to him?� Bhushan Uncle asked. \nJanaklal began- �It has been nearly five years now. \nBefore that time, he used to come to the village every \nyear and send money home every month, enough to keep \nhis family going.� \nSumaritlal interrupted- �Who is in his family?� \n�His parents have passed away,� Janaklal said. �Only \nhis wife and a daughter of about four and a half years \nare there.� \n�What happened to him then?� Bhushan Uncle asked \nagain. \n�Uncle, I will tell you everything as I understand it, � \nJanaklal replied. \nSumaritlal broke in again- \n�Janak bhai, your house is right next to Varaspati �s,  विदेह ४३६|| 65 \nso you must also know how much he spend on things \nlike salt and oil.� \nJanaklal said- \n�Uncle, for the last five years Varaspati has neither \ncome to the village nor sent a single rupee.� \nHearing Janaklal �s account, Bhushan Uncle began to \nweigh the matter in his mind. If Varaspati �s family, \nmeaning his wife and child, were living in the village and \nyet he neither came home nor sent money, then how \nwas the family managing? The more Bhushan Uncle \nthought, the more different questions arose. He decided \nit would be best to first hear from Janaklal exactly what \nhe knew. Only when one reaches even a small part of \nthe root of a problem can it be properly understood. \nSpeaking without knowing could e asily turn out to be \nwrong. \nSteadying his thoughts, Bhushan Uncle said- \n�Janak, tell me what you know.� \nJanaklal replied- \n�Uncle, I have not seen it with my own eyes, but I have  66 || वििेह  ४३६ \ncertainly heard it with my own ears.� \nSumaritlal broke in- \n�Are you giving testimony in court now, the way you \nkeep hedging? Just say what you know.� \nJanaklal said - �Sumarit bhai, I have heard that \nVaraspati is living with a woman in Assam and has even \nmarried her.� \nLaughing, Bhushan Uncle said- �Janak, for many years \nI have heard that the tribal women in Assam turn our \nmenfolk into cattle, tie them to a peg in the fields for \ngrazing all day long and when they themselves return \nhome in the evening, they bring the men back too, and \nat home treat them again like men.� \nJanaklal, who had also heard such talk from old folks, \nsaid- �Uncle, I have heard the same, so I agree with \nyou, but I have not seen it myself.� \nBhushan Uncle asked- �If Varaspati has not sent money  विदेह ४३६|| 67 \nfor four or five years, then how is his family managing?� \nJanaklal answered - �Uncle, his wife is quick -witted. \nSometimes she does a bit of sowing and planting; \notherwise she spends most of her time gossiping here \nand there.� \nBhushan Uncle said- �All right, she can do what she \nlikes. That is not the point. Tell me what happened \ntoday.� \nJanaklal said- �The last time Varaspati left the village, \nhis wife was pregnant. About seven or eight months after \nhe had gone, a daughter was born. She is a very beautiful \nchild.� \nBhushan Uncle thought to himself that such a thing was \ncertainly possible. Carrying the thought forward, he \nasked- �Was the child brought up entirely by his wife, \nmeaning Varaspati�s wife?� \n�Yes,� Janaklal replied. \nSumaritlal interjected-  68 || वििेह  ४३६ \n�All right, she did what she did. But what exactly \nhappened today?� \nWith a look of surprise, Janaklal said- \n�Sumarit bhai, sometime during the night, that woman \nleft the little girl sleeping and ran away from the \nhouse.� \nBhushan Uncle asked- �Did she run away alone, or with \nsome man?� \nJanaklal answered- �Uncle, it is not yet certain whether \nshe went with anyone, but what is clear is that she has \nleft home. In the morning, when Marni, meaning \nVaraspati�s daughter, woke up and did not see her \nmother, she stayed quiet for a while but then began to \ncry, and she has been crying ever since.� \nHearing this news, Bhushan Uncle called out to his wife. \nWhen she came and stood in front of him, she asked - \n�What is it?�  विदेह ४३६|| 69 \nBhushan Uncle said- �Let us all go and bring that child, \nMarni, here to our home and take care of her. She is a \ngirl, and when the time comes for her marriage, we will \ngive her to someone as our own.� \nHearing his words, his wife stood silently. Bhushan Uncle \nthen turned to Sumaritlal and asked - �Sumarit, what \ndo you think?� \nSumaritlal replied- �Uncle, there is no greater religion \nthan serving another human being. I support your thought \nnot just fully but with all my heart.� \n�And you, Janak, what do you say? � Bhushan Uncle \nasked. \nJanaklal answered- �Uncle, what you are thinking is \nexactly what I am thinking as well.� \n  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।   \n \n𑒀 \n \n ","size_mb":1.37,"has_text":true},"Videha 437.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 437.pdf","name":"Videha 437.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३७ \n \nविदेह मैथिली सावहत्य आन्दोलन: मानुषीथमह संस्कृताम् \n \nसम्पादक: गजेन्र ठाकुर।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिााथिकार सुरक्षित अथि। कॉपीराइट (©) िारकक त्रलखित अनुमथतक विना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉड िंग सवहत इलेक्‍ट रॉवनक \nअििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन अििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सक ै त \nअथि। \n(c) २०००- २०२६. सिााथिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूत्रसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आदद ललिंकपर \nआ अिनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  क े र रूपमे \nइन्टरनेटपर  मैथिलीक प्राचीनतम उपस्स्ितक रूपमे विद्यमान अथि (वकिु ददन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-\ngachh.html ललिंकपर, स्रोत wayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) \nfrom 2004 to 2016- http://videha.com/ भालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पवहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्स्िथतक यािा विदेह- प्रिम \nमैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अथि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकात्रशत होइत अथि। आि “भालसररक गाि” जालिृत्त \n'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्‍टताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्‍टत भऽ रहल अथि।  \n(c)२०००- २०२६. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्र ठाकुर। Editor: \nGajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to \ncreate the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives \nand create translated/ transliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these \narchives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन मौत्रलक आ अप्रकात्रशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा थयत्ि रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) \neditorial.staff.videha@zohomail.in क ेँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सक ै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल \nगेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ प्रकात्रशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िखन्ह आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम \nनै अथि ततऽ ई संपादकािीन अथि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकात्रशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक वनमााणक अथिकार, ऐ सभ \nआकााइिक अनुिाद आ त्रलप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक वनमााणक अथिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ प्प्रिंट-प्रकाशनक अथिकार रिैत \nिथि। ऐ सभ ल ेल  कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रथमकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रथमकक इच्छुक रचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई \nपत्रिकाक मासमे दू टा अंक वनकलैत अथि जे मासक ०१ आ १५ थतथिक ेँ  www.videha.co.in  पर ई प्रकात्रशत कएल जाइत अथि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , \nhttps://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/   \nThese are print -on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@ zohomail.in. The \neBooks of some of these are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, \nsales.videha@gmail.com], send your queries to sales.videha@gmail.com. The contents and documents \ne-published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X VIDEHA are periodical ly being checked for \naccessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing these contents/ \ndocuments. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:437   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत- थचि विदेह सम्मानसँ सम्मावनत श्री पनकलाल मण् ल द्वारा। \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्‍टतिान- मानुषीथमह संस्कृताम्। \nअनुक्रम \nविदेह ४३७ म अंक ०१ माचा २०२६ (िर्ष १९ मास २१९ अंक ४३७) \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.अंक ४३६ पर टिप्पणी (पृष्ठ १-१) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैछिली स ाटित्यमे उपेन्द्र न ाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपररवारक योग्ान -२४ (पृष्ठ ३-११) \n२.२.टितनाि झा -मैछिली साटित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पररवारक \nयोग्ान -१६  (पृष्ठ १२-१७) \n२.३.प्रणव क ु मार झा-रंगा ससयार ररिनन   (पृष्ठ १८-२०) \n  \n \n२.४.टव्ेिक िोली उपाछि- 2026  (पृष्ठ २१-२८) \n२.५.प्रीछत क ु मारी-फौजी उमाकांत कामत : एक व्यक्तित्व  (पृष्ठ २९-३३) \n२.६.आशीष अनछिन्दिार- टकिु लीखि ्ेलास ँ, टकिुओ लीखि ्ेलास ँ गजल \nनटि िोइत ि ै  (पृष्ठ ३४-३६) \n२.७.लाल ्ेव कामत- श्री छमछिला : एक पोिी समीक्षा  (पृष्ठ ३७-४५) \nपद्य \n३.१.ब्रीन ाि राय 'अमात्य'- क ु िील कषाइ  (पृष्ठ ४७-४८) \n३.२.जग्ानन्द् झा  मनु - बीसिा िाइक ू  (पृष्ठ ४९-५८) \n३.३.रबीन्द्र न ारायण छमश्र-अन्दवेषण  (पृष्ठ ५९-६०) \n३.४.प्रणव क ु मार झा- टकिु जोटगरा  (पृष्ठ ६१-६३) \nMaithili Literature in English Translation   \n \n4.1.The Poverty of True Vision -Jagdish Prasad \nMandal (Original Maithili Short Story) Rameshwar \nPrasad Mandal (English Translation) [page 65-76] \n \n विदेह ४३७|| 1 \n१.१.अंक ४३६ पर टिप्पणी \nआशीष अनचिन्हार \nप्रीति क ु मारीक आलेखक दूनू भाग पढ़ल। एक नीक लेखखका विदेह लग \nआएल अति। भविष्यमे प्रीति क ु मारीक आनो रचना पढ़बाक लेल भेटि। \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  2 || विदेह ४३७ \nगद्य \n२.१.कल्पना झा -मैतिली स ावहत्यमे उपेन्दद र न ाि झा 'व्यास' एिं हुनक \nपररिारक योगदान -२४ \n२.२.वहिनाि झा -मैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक \nयोगदान -१६ \n२.३.प्रणि क ु मार झा-रंगा ससयार ररटनन  \n२.४.विदेहक होली उपाति - 2026 \n२.५.प्रीति क ु मारी-फौजी उमाकांि कामि : एक व्यक्तित्ि \n२.६.आशीष अनतचन्दहार - वक िु लीखख  देलास ँ, वक िुओ लीखख  देलास ँ गज ल \nनवह होइि ि ै \n२.७.लाल देि कामि - श्री तमतिला : एक पोिी समीक्षा \n \n \n \n  विदेह ४३७|| 3 \n२.१.कल्पना झा -मैतिली स ावहत्यमे उपेन्दद र न ाि झा 'व्यास' एिं हुनक \nपररिारक योगदान -२४ \n \nकल्पना झा  \nउपेन्र नाथ झा 'व्यास' जीक पररवारक अन्य सदस्यक टववरण \n'व्यास' जीक  'ऑलराउ ं डर' बालक: डॉ. शैलेन्दर क ु मार झा  \n \n 'व्यास' जीक िेसर बालक डॉ. शैलेन्दर क ु मार झा , घरक नाम क े शि जीक \n 4 || विदेह ४३७ \nचचान शुरु करब हम मैतिली सावहत्य मे हुनकर योगदानवह सँ।  'व्यास' जीक \nसन्दिान मे सँ ई पवहले एहन भेलाह जे वपिाक जीिनकालवह मे मैतिली \nसावहत्य जगि मे पदापनण कएलवन। सन् 1994 मे ऑवफसशयली \nमैतिली 'लेखक ' रूप मे अपन नाम अंवकि करबा चुकल \nिलाह 'व्यास' जीक  'हैंडसम ' ' डैशशिंग' ' हीरो' सन बालक क े शि \nजी।  'हीरो' स न  बालक क  भीिर वक िु लक्षण स ेहो वफल्म ी हीरो बला िलवन । \n17 जुलाइ 1952 मे जन्दमल ई हीरो िावह जमाना मे (1976) अपन \nक्लासमेट भानु झा संगे प्रेम वििाह क ' क ' िहलका मचा देने िलाह , मैतिल \nसमाज मे।  \n  \nमािृभाषाक प्रति अनुराग रवहिहु , अत्यतिक व्यस्ििाक कारणेँ मैतिली मे \nकम सलखलवन। कारण , समय -समय पर वहन्ददी, अंग्रेजी मे सेहो काजक पोिी \nसभ प्रकासशि होइि रहल िवन। मिलब समय खचन करैि रहलाह , अन्दयान्दय \nएक े डतमक गतिविति सभ मे संसलप्ि रहैि। वहनकर सलखल सैकडा़ों शोि -पत्र \nराष्रीय/अन्दिरानष्रीय अकादतमक पसत्रका ( journals) मे प्रकासशि \nभ' च ुक ल िवन । वहन क र सलख ल वक िु अंग्रेज ी पोिी विदेश ी विश्वविद्यालयक  \nकोसन मे सेहो सम्ममसलि कएल गेल अति। डॉ. शैलेन्दर क ु मार झाक प्रकासशि \nक ृ तिक सलस्ट देखख स्ियं बुझबा मे आवब सक ै ि िवन लोक क ़ों, जे किेक -की \nकाज क ' चुकल िति ओ। देखल जाउ - \n1. आरोह-अिरोह (किा-संग्रह, 1994) \n2. The Economic Heritage Of Mithila (1996) \n3. संस्कार (उपन्दयास ; यू. आर. अनंिमूर्ििंक मूल कन्दनड उपन्दयासक मैतिली \nअनुिाद ; सावहत्य अकादमी ददल्ली द्वारा प्रकासशि, 1999) \n4. दसम खुट्टी (किा -संग्रह, 1999) \n5. Imperatives Of Globalization (2003)  विदेह ४३७|| 5 \n6. मुझे चाँद नहीं चावहए (कवििा -संग्रह 2006) \n7. प्राच ीन  भारिीय िाङ्म य म़ों अन्दिर्न िंवहि आर्ििंक  अििारणाएँ (2009) \n8. संघ -चचिंिन; व्यिस्िाएँ और विकल्प (2010) \n9. फ े र एक बेर (किा -संग्रह, 2019) \n10. चालीस नमबर पन्दरहम िल्ला (मैतिली उपन्दयास, 2024) \n11. गाँिी मानुष (मूल उवडया , सावहत्य अकादमी पुरस्कार सँ पुरस्क ृ ि \nग्रन्दिक मैतिली अनुिाद ; सावहत्य अकादमी ददल्ली द्वारा अनुबंतिि एिं \nप्रकासशि, (2025) \n12. डी. डी. कोशामबीक ग्रन्दिक अंग्रेजी सँ मैतिली मे अनुिाद ; (National \nTranslation Commission द्वारा अनुबंतिि; प्रकाशनािीन)  \n13. अिन-यात्रा (किा-संग्रह; प्रकाशनािीन)  \n  \nएक े डतमक गतिविति मे संसलप्ििा/सावहत्य-लेख न क  अतिररक्ि वक िु स ौख  \nसेहो पोसने िति डॉ. शैलेन्दर क ु मार झा। क ु ककिंग , शसिंकगिंग क े  संग-संग खेल -\nक ू द मे सेहो रुतच िलवन। स्टेट लेिल िरर सेलेक्शन भेल िलवन \nविक े ट, बैडचमिंटन, लॉन टेवनस , सभ खेल मे। कवटहार रहैि नॉिन ईस्ट फ्र ं वटयर \nरेलिेज ( NFR) क अंदर होमए बला खेल प्रतियोवगिा मे भाग लैि \nिलाह, विजयी होइि िलाह। रेलिे विभाग आ पुसलस विभाग मे शारीररक \nआ मानससक स्िास््य क ़ों  बढ़ािा देबाक उद्देश्य सँ विसभन्दन खेल सभक \nप्रतियोवगिा आयोजजि कएल जाइि रहैए , प्रसशक्षण देल जाइए , से \nसिनविददि अतिए। खेल-क ू दक संग संगीि मे सेहो अगाि रुतच िलवन। रुतचए \nटा नवह राखैि िलाह , पारंगि िलाह, से कवह सक ै ि िी। मात्र गायन मे \nनवह , िबला आ िॉयसलन बजाबए मे सेहो। बाकायदा ससखने िलाह िबला \nआ िॉयसलन बजाएब। फोटाग्राफी सेहो नीक करैि िति। नीक े  नवह , बहुि \nनीक करैि िति। होतमयोपैिी दिाइ सभक नीक जनिब राखैि िति महोदय। \nमिलब पी.एच.डी होल्डर क े  संग संग होतमयोपैिी डॉक्टर सेहो िति , से  6 || विदेह ४३७ \nकहल जा सक ै ए। एवह सभ गुणक संग एकटा  'विशेष'  गुण िवन , अपन गप्प \nसँ सामने बला क ेँ  प्रभाविि करब। बहुि नीक िक्िा िति। से चाहे घरक लोक \nसँ सामान्दय गप्प सरक्का काल  'क ै जुअल ' गप्पक बाि हुअए आ वक मंच पर \nिक्िव्य देबाक बाि हुअए , एकदम संिुसलि िक्िव्य दैि \nबुझेिाह 'व्यास' जीक ई  'ऑलराउ ं डर' बालक।   \n  \nहालवह मे (2024) वहनकर नबका मैतिली पोिी (उपन्दयास) \"चालीस नमबर \nपन्दरहम िल्ला\" प्रकासशि भेलवन अति। जावह लेल लेखक क ेँ  चेिना सतमति \nद्वारा \"कीर्ििंनारायण तमश्र सावहत्य सममान-2025\" सँ सममावनि कएल \nगेलवन अति। एवह उपन्दयास सँ पवहने वहनकर िीन गोट मैतिली किा -संग्रह \n\"आरोह अिरोह\" \"दसम खुट्टी\" आ \"फ े र एक बेर\" प्रकासशि भ ' चुकल \nिवन। चाररम किा -संग्रह \"अिन-यात्रा\" प्रकाशनािीन िवन। माने क ु ल पाँच \nगोट मैतिली पोिी (मूल) रूपी फ ू ल अपन मािृभाषाक पएर पर अर्पिंि \nकएवनहार मैतिली सावहत्यकार िति।  \n  \nपवहल किा -संग्रह \"आरोह अिरोह\"क चौदह गोट किा मे सँ कोनहु किा \nपवढ़, एक रत्ती लागि नवह जे ई रचनाकारक पवहल प्रकासशि क ृ ति िवन। माने \nििेक पररपक्ि, स्िावपि रचनाकार सन िवन सभटा किा , जे पाठक किा \nपढ़ला उत्तर क िेक  क ाल िरर क िा मे डूबल रवह ज ाइए। एहन -एहन चररत्र \nसभ गढ़ने िति जे लोक क ेँ  चचिंिन-मनन करबालेल वििश क ' दैि अति। चाहे \nओ 'सीमाबद्ध' किाक होमी बाबू होइि ककिंिा  'लीभ-एप्प्लक े शन'क \nगौरी।  'अनुत्तररि' किाक बारह -िेरह बरखक अनाम बच्चा होइक \nिा 'वफल्ली-ब्लैक'क दस िषन चारर मासक वफसलप , सभ पात्र ददमाग मे बडी \nकाल िरर घुररआइि रहए बला िवन।   \n   विदेह ४३७|| 7 \nदोसर किा -संग्रह \"दसम खुट्टी\"क िँ बािे की कएल जाए। शीषनक \nकिा  'दसम खुट्टी 'क किानक िँ िेहन जबरदस्ि िवन , जे हम मामा सँ \nपुिनहुँ िसलयवन , \"एवह किाक प्लॉट किए सँ भेटल , कोना भेटल ?\" आ \nजिबा नीक किानक , िेहने सशल्प, भाषा, स भ वक िु बेज ोड। ओन ा सश ल्प \nआ भाषा िँ वहनकर सभ किा आ किा -संग्रह मे उत्क ृ ष्ट रहल िवन। से होएब \nस्िाभाविको। कारण सावहत्य िँ वहनका शोजणि मे िवन। सावहम्त्यक पररिेश \nमे पालन -पोषण, सावहम्त्यक लोकक संग उठब -बैसब। माने सावहत्ये \nओढ़न, सावहत्ये पवहरन बला गप्प। \"दसम खुट्टी\" किा -संग्रहक बहुि रास \nक िा स भ मे पात्रक  म न ोिैज्ञावन क  विश्लेषण अद्भुि भेल \nअति, जेना  'लालकाडन 'क मुख्य पात्र  'मनकी 'क मनोदशाक तचत्रण। \nिवहना  'प्रिीक्षा' शीषनक किा मे एकटा वनस्संिान स्त्रीक मनोदशाक तचत्रण \nकरबा मे सफल भेल िति लेखक।  'क ु िो ने कवहह '....किा मे घर सँ भागल \nिाैंडीक आँखखक कािरिा , वनरीहिा , फ े र आिंक सँ ओकर तचकडब...\"हमर \nबाबू  क े  क ु िो ने कवहह.....\" आत्मा क ेँ  झकझोरए बला दृश्य प्रस्िुि करैए। \nआ 'घाेँकल गंगाजल 'क मुख्य पात्र लिमीक पूिब \"हमरा वनकाल ि\" न \nदेब पप्पाजी.....?\" मे ओकर मोनक िुकिुकीक असभव्यक्क्ि मार्मिंक भेल \nिवन। विशेष रूप सँ बाल मनोविज्ञान पर वहनकर पकड , अचप्मभि करैए। एक \nटा किा  'बाक ्' मोन पडैए , जावह मे पल्ली माने पल्लिीक बाक ्  लागब \nआस्िे-आस्िे कोना कम भ ' जाइि ि ै, आ पुनः बाक ्  लागए लागैि ि ै । एवह \nप्रकरण क ेँ  किाक रूप मे बूनल गेल अति आ बड्ड नीक सँ बूनल गेल अति। \nपल्लिीक  म न ोद श ाक  तच त्रण अद्भुि भेल अति। \n  \nिवहना \"आरोह -अिरोरह\"क सिनश्रेष्ठ किा  'वफल्ली ब्लैक' सेहो बाल \nमनोविज्ञान पर आिाररि किा अति। बाल मनोविज्ञान हमर पढ़ल विषय \nअति, िैँ बाल मनोविज्ञान सँ संबंतिि किा सभ हमरा विशेष आकर्षिंि करैि \nअति, चाहे ओ कोनो रचनाकारक होअए।   8 || विदेह ४३७ \n  \nिेसर किा -संग्रह \"फ े र एक बेर\" लमबा अन्दिराल पर आएल मुदा वनस्सन \nआएल। एगारह गोट किाक संकलन मे  'झाडखण्डी स्टोि' 'एक टा िल \nकिाकार ' विशेष प्रभाविि करएबला।  'कीच ' किा मे ससपाही जखन \nजैक े टक जेबी टेबए लागल , िखन कागज मे मोडल , िक ु चाएल एक खखल्ली \nपान भेटब , हृदयविदारक अति।  'एक टा िल किाकार ' मूलिः मेककिंग ऑफ \nकिाकार अति। माने एक टा किाकारक , किाकार बनबाक \nप्रकरण। 'वनयतिबद्ध', ' अंििः', ' ऑनलाइन ', ई किा सभ कवन \nआत्मकिात्मक भ ' गेल िवन।  'तमस करेला ', 'हमहीं देबै मासलक ', 'वक िु \nभेटल अति', सभ किाक किानक जेहने मजगूि , सशल्प िेहने सिल।  \n  \nआब गप्प डॉ. शैलेन्दर क ु मार झाक एक े डतमक उपलप्ब्ि , व्यािसातयक \nउपलप्ब्ि आ हुनकर व्यक्क्िगि पाररिाररक जीिनक। वहनकर स्क ू शलिंग भेल \nिवन जजला स्क ू ल , राँची सँ। इंटरमीवडएट आ ग्रेजुएशन क े लवन पटना कॉलेज \nसँ। ित्पश्चाि पटना यूवनिर्सिंटी सँ मास्टसन क े  वडग्री प्राप्ि क े लवन। पी.एच.डी. \nक े लवन भागलपुर युवनिर्सिंटी सँ। एिेक रास वडग्री हाससल कएलाक उपरान्दिहुँ \nवक िु स ाल लेल प्राइिेट ज ॉब क रबा लेल वििश  भ' गेल िलाह। बैसारी मे। \nचूँवक वििाह भ ' गेल िलवन , गृहस्िीक गाडी खखिंचबाक िलवन। अन्दििः \nजनिरी 1978 मे पूर्णिंया कॉलेज ज्िॉइन करैि सशक्षण क्षेत्र मे प्रिेश क े लाह। \nशुरुआि मे लेक्चरर , आगाँ जा क ' Head of the post graduate \ndepartment, फ े र University head,  फ े र CCDC क पद िरर \nपहुँचलाह। वहनका अन्ददर दजनन सँ अतिक शोिािी शोि कएलतिन। साल \n2017 मे अिकाश प्राप्ि क े लवन। D. S. College कवटहार सँ। बेसी समय \nएिवह पोस्टेड रहलाह डॉ. शैलेन्दर क ु मार झा। \n   विदेह ४३७|| 9 \nवहनकर अद्धाांवगनी भानु झा सेहो पति सँ कवनको कम नवह िलीह , प्रतिभाक \nमामला मे। ओहो लेक्चरर िलीह एम.जे.एम. मवहला कॉलेज कवटहार मे। \nक े हुवनया गामक बेटी िलीह। बहुि लोकमन्दि मवहला। राजनीति (भाजपा) मे \nसेहो सविय रहए लागल िलीह बादक समय मे। जिबे टा जीिन \nरहलवन , िावह मे अपन सभ जजममेदारी इमानदारी सँ वनभाबैि सभक मोन मे \nजगह बनएबा मे सफल रहलीह। असाध्य रोगक चपेट मे आवब फरिरी 2008 \nमे वबच्चवह बाट मे पतिक संग िोवड इहलोक त्यावग गेलीह। जे बहुि पैघ \nझटका िलवन , पतिक संग दुनू सन्दिान लेल सेहो। जजन्ददगी किेक भयंकर \nिरीका सँ पटरी पर सँ उिरल सन बुझना गेल हेिवन , से अनुमान लगाओल \nजा सक ै ि।  \n  \nएवह दमपसत्तक दू गोट सन्दिान। एक पुत्र , एक पुत्री। पुत्र राजा , ऑवफसशयल \nनाम अंशुमान क ु मार \"यस बैंक\" मे कायनरि ितिन। वहनकर विशेष गुण \nफोटोग्राफी िवन। वपिा सँ बहुि बेसी नीक फोटोग्राफर िति राजा। प्रोफ े शनल \nफोटोग्राफर सन पारंगि िति , फोटोग्राफी मे। राजाक सुखद गृहस्ि जीिन \nजीवब रहलाह अति। दू टा पुत्रक वपिा िति। समप्रति बैंगलुरु मे रहैि िति। \nडॉ. शैलेन्दर क ु मार झाक पुत्री अनुररिा , अपन पढ़ाइ पूरा क ' 2009 मे \n\"miss gorgeous\" क प्रतियोवगिा जीति वफल्म लाइन मे प्रिेश \nकएलवन। अद्यिन वफल्मे लाइन मे िति आ नि िरहक काज सभ क ' रहल \nिति। मैतिली ससनेमा \"तमतिला मखान\" मे अनुररिा , िान्न्दि प्रकाश झा संगे \nमुख्य भूतमका मे िलीह। वनतिन चंरा द्वारा वनदेसशि एवह ससनेमा क े  राष्रीय \nवफल्म पुरस्कार प्राप्ि भेलैक 2016 मे। आब अनुररिा पटकिा लेखन आ \nवनदेशन मे सेहो हाि आजमा रहलीह अति। वनमानणािीन शॉटन वफल्म \n\"गुठली\"क किा अनुररिा स्ियं सलखलवन  अति आ स्ियं वनदेसशि सेहो \nक े लवन अति। संगवह मुख्य पात्र सेहो स्ियं िति। देखबाक चाही दशनकक \nक े हन ररस्पॉन्दस भेटैि िवन।   10 || विदेह ४३७ \n  \nिेल सेटल्ड बेटा-बेटीक अि ै िो अठारह िषन सँ एकाकी जीिन जीबाक लेल \nअसभश प्ि िति डॉ. श ैलेन्दर  क ु म ार झा। ज ीिन स ंवगन ीक  स ंग िुटलाक  उपरान्दि \nसावहम्त्यक गतिविति मे स्ियं क ़ों  पूणनरूपेण सलप्ि क' लेने िति। हमर \nअनुमान अति जे  'सलखब ' हुनका लेल  'िेरेपी'क काज करैि हेिवन। सलखैि \nरहति, िेरेपी चलैि रहवन , स म ाज क  स ोझाँ वक िु स ािनक  पररणाम  आबैि \nरहए, िावह मे कोनो हजाे िँ नवहए ने ? \n \nशैलेन्दर क ु मार झा अपन पत्नीक संगे  \n  \nसंपादकीय स ूिन ा- एटह सस रीजक पुरान  क्रम एटह ल िंकपर जा कऽ पट़ि \nसकैत छी- \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -1 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -2 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -3 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -4 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -5 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -6 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -7 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -8 \n विदेह ४३७|| 11 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -9 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -10 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -11 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -12 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -13 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -14 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -15 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -16 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -17 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -18 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -19 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -20 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -21 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -22 \nमैतिली सावहत्यमे उपेन्दर नाि झा 'व्यास' एिं हुनक पररिारक योगदान -23 \n  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n  12 || विदेह ४३७ \n२.२.वहिनाि झा -मैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक \nयोगदान -१६ \n \nवहिनाि झा \n(मैतिलीमे ग्रामगािा वििाक ेँ  नि जीिन देवनहार , पाठकीय वििाक अगुआ। \nसंपक न -9430743070) \n विदेह ४३७|| 13 \n  \n \nविषय आ वििाक विविििा प्रभािक उपलब्ि अंकमे दृतष्टगोचर होइि अति। \nसमसामतयक विषय -िस्िुक समािेश सेहो देखना जाइि। फगुआक समयमे \nजेना माचन -१९३३क अंकमे होलीपर विशेष हास्य -लेख िपल िल , एकर \nसूचना 'चैत्रक मजा 'क लेखक जखन अप्रैल१९३३क अंकमे वनमनांवकि लेख \nदेलवन , िँ होलीक पररिमाक चचान कयलवन। चूँवक माचन१९३३क अंक \nअनुपलब्ि अति, िेँ ओ एिय प्रस्िुि नवह भ' सकल ,मुदा पसत्रकाक दृतष्ट िँ \nझलवकये गेल। एवह अंकमे प्रस्िुि अति ' चैत्रक मजा ' आ एक टा एही अंकक \nकवििा ' प्रािःकाल'। \n  \nचैत्रक मजा  \n 14 || विदेह ४३७ \nहा-हा-हा........... \nलेखक - श्री नारायण ठाक ु र, कोइलख।  \n  \nश्रीमान समपादक जीक क ृ पासँ होलीक पररिमाक िँ मजा देखै गेलाैं , आब \nचैत्रक मजा देखै जाउ...  \n  \nकरीब ५बजे भोरक समय िीक। किेक बाबू लोकवन उठय लागल िति। \nवकयो ि ठररे पारर रहल िति। वकयो उदठ कान पर जनौ चढ़ाय िमाल पत्रमे \nससिुआक चूणन तमलाय चुटकी अिति ठोर पर दय हािमे जलपात्र लय अपन -\nअपन कलम ददसश दीघन शंकाक हेिु जाइि भेला। वकयो टहलबोक हेिु जाइि \nिति आ मजरक सुगं ि लैि शुद्ध-हिाक मजा लुटैि चल अबैि जाइि िति। \nआब वक िु देर  वििलाक  बाद  फ़े क ु  बाबू ओ ढेक ु  बाबू दु न ू गोटे द ीघन श ंक ा दद सश  \nसँ अबैि भेला। ओ कलममे टहलय लगला। टहसल -टहसल देखय लगला ? \nफ े क ु  बाबू- की औ ढेक ु  बाबू , क े हेन लक्षण ऐ बेर अति ? अहाँक कलकतिया \nिँ खूब जोड मजरल अति ? \nढेक ु  बाबू - हँ, आब देखा चाही। आशा िँ एकरे टा। जँ ई सुिरर जाय िँ ई दुनू \nगाि काम सँ कम 25 रु.मे वबकायि ? अहँक भदैबा िँ बेस मजरल अति।  \nफ े क ु  बाबू- हँ, भदैबा खूब अति , परन्दिु क लक तिया वक िु क म  अति।गाम मे िँ \nरुपैया गढ़बाक कल कलकतिये टा अति वक क ु ससयारे । ि क ु ससयारमे \nपुरजीएक बखेडा उठइये , िखन रहल कलकतिया आम जजनका कलकतिया \nअति िवन क े  वक िु रु पैया होइ िै न्दह।औ ढेक ु  बाबू, ि अहाँ दुनू गाि कलकतिया \nबेतच ए लेब वक  ख ेबो िास्िे वक िु राख ब। \nढेक ु  बाबू- खेिा िास्िे कोहिा और कौआ भोग राखब ? \nफ़ े क ु  बाबू- औ एिे मनसूबा एखन जनु करी , मज्जर भेने की ? सुिरि िैखन \nने ! िा गाि मे कटहर ओठ मे िेल , पानी मे माि न न क ु वटया बखरा की करै  विदेह ४३७|| 15 \nिी ? आब चलू फ े र स्नानो करब ग आइ मिुबनी जेबाक अति ओ िोढ़बा \nिाला मोकदमाक िारीख आइ तिक ै क ? िा विलैया माय ओ सजना क े  \nदेखलखन्दह।  \nफ़ े क ु  बाबू- गै हरमजादी , क े  तिक े  जारन िोरैि। मजरल गािमे जारन िोडय \nएलेह़ों ? \nवि.मा. - औ फ़ े क ु  बाबू, अहाँक  म ूँह बड िुटल अति।देख ू औ ढेक ु  बाबू, हम \nएखने एबे टा क े लाैं अति , इहे चारर काठी बाँझी िोरली ऐ अति , िै ले जे गावड \nपढ़ैि िति। देखलाैं अति, एखने सजनी एक पतिया खाली िौढ़ी िोरर क ल \nगेलै स े वक िु न े ! ओक र  िँ ख ुश ाम द  रहैि िखन्दह। भला बुवढ़ भेलहुँ िँ दू रर \nगेलहुँ। \nढेक ु  बाबू- जो , जो , बाि नवह बढ़ा, ओ नवह तचन्दहलिुन। चीखन्दह क ' जावन क \nनैन गावड पढ़लिुन अति , िै यो एखन मजरल गािमे नवह ने िोडक चाही ? \nआब फ़ े क ु  बाबू ढेक ु  बाबू दुनू गोटे अबैि भेला। िोिी लय अन्दहरी पोखररक \nवबदा भेला। स्नान क े लखन्दह। संध्या बन्दिन ककरा ले करिा ? एकर ि सब िा \nखास क युिक लोकवन पटले हटा देने िति। ऐ पर यदद आब सलखय लागब \nिँ बहुि बाि लमबाचौडा भ' जैि। दुनू गोटे आँगन अयला। चूडा दही खाय \nमिुबनीक जाइि भेला ।  \n  \n(प्रभाि, िषन-१,अंक -४, १९३३ ई.) \n  \nप्रािःकाल \nश्री चन्दर कान्दि तमश्र, क्िैलख। \nक े हेन अति सुन्ददर प्रािःकाल।  \nकायाेपयोगी िीक समय ई, प्रक ृ ति करि नि िार। \nशीिल -२ पिन चलै अति , पुष्पसब करे फ ु फकार।।  \nफलसँ झूकल शाखा सभसँ , सशसशरक बूँद खसै भूिल पर।   16 || विदेह ४३७ \nएवह समय पूिन ददशा मे , रवि सँ शोभा हो पृ्िी पर।।  \nनिनि सूयन वकरण सभ क े र , िृक्षपर खोिा क रेखा।  \nिमशः पृ्िी उज्ज्िल भ' क ' करवन अन्दहारक लेखा।।  \nजीि सभ उदठ एवह पृ्िी काँ , भोजनक करै अति िलाश।  \nशय्या कां त्यावग मनुष्य सभ, करै िति काजक प्रयास।।  \nक ृ षक सभ वनज काज करै िति , िात्र सभ पढ़ति वनज पाठ। \nसब काँ मन प्रफ ु ल्ल रहै अति, ससखैि प्रशान्दिक पाठ।।  \nआनन्दद होय भ्रमण कयला सँ, सूिब नवह ककरौ उतचि।  \nकाज क्षमिा होय शरीर मे , राति जगरना िी अनुतचि।।  \n(प्रभाि, िषन'0-१, अंक -४, अप्रैल १९३३) \n  \nउपयुनक्ि कवििा ,जेना लगैि , कविक प्रोत्साहन हेिु िापल गेलवन अति , \nकवििाक गुण -अिगुण पर ध्यान नवह दय कविक नीक सोचक ध्यान राखल \nगेलवन अति। पसत्रकाक ई प्रारंसभक समयो िल , िेँ हम एवह अंकमे एक हास्य \nआ एक कवििा प्रस्िुि क ै ल अति। अतग्रम अंकमे दोसर रचनाक संग प्रस्िुि \nहोयब। \n  \n  \nसंपादकीय स ूिन ा-एवह ससरीजक पुरान िम एवह शलिंकपर जा कऽ पवढ़ \nसक ै ि िी- \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -1 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -2 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -3 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -4 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -5  विदेह ४३७|| 17 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -6 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -7 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -8 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -9 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -10 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -11 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -12 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -13 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -14 \nमैतिली सावहत्यमे िारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -15 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  18 || विदेह ४३७ \n२.३.प्रणि क ु मार झा-रंगा ससयार ररटनन  \n \nप्रणव कुमार  झा \nरंगा ससयार ररिनन  \n  \nएवह बेर रंगा ससयार फ े र बस्िी सँ जंगल घूरर आयल िल। मुदा ई ओ \nपुरान , अकस्माि्  रंग म़ों रंगा गेल आ भेद खुसलिे हुलक ै ि भावग जाय बला \nसस यार न ै िल। स म य बहुि वक िु सस ख ा दैि अति। अपन  पुरख ा क े  गलिी \nपर रंगा ससयार अपन टीम संग गहन शोि कयने िल। ओकरा लग जंगल \nविश्वविद्यालय सँ वडग्री नै, मुदा अनुभि आ चालाकी क े  एंटायर शोि अिश्य \nिल। \nघुरबा स ँ पवहन ेहे ओ वक िु परबा क े  म ोटगर द ान ा द ऽ क ऽ अपन  “पीआर” पर \nलगा देने िल। ओ सभ ददन -राि उवड-उवड कऽ जंगल क े  सभटा गािक डावढ़ \nपर दू गो बाि क े  बीया तिटक ै ि वफरैि िल। “जंगल संकट म़ों अति। ििनमान \nराजा आ ओकर कोटरी जानिर सभ क े  खा रहल अति। ई अंतिम मौका \nअति। एकटा असािारण जीि आवब रहल अति जकरा  लग समािान अति। \nई संकट सािारण जीि सँ नै टुटि। एकटा ‘विशेष जीि’ आवब रहल अति \nजकरा म़ों चमत्काररक क्षमिा अति , जे युग पररििनन कऽ सक ै ि अति।”  \nजंगल क े  भोला वहरण , श्रमजीिी भैंस , डरायल खरहा , आ एत्त िक वक \nगमभीर हािी सेहो िीरे -िीरे एवह किा पर विश्वास करय लगल। जे बाि बार -\n विदेह ४३७|| 19 \nबार कहल जाय , ओ अंििः सत्य जकाँ प्रिीि होइि अति। येन-क े न प्रकारेण \nरंगा ससयार क े  पुनः जंगल म़ों एंरी भेल। प्रिेश सािारण नै िल। जंगल क े  \nसीमा पर स्िागि -ध्िवन, पत्ताक वबिौना , परबा सभक लाइि -चहकाहट। \nओही ददन जंगल म़ों रौदो कनी बेसी चमक ै ि बुझाइि िल - कम से कम परबा \nसभ ि एहनवह तचत्र बनौने िल।  \nजम्ल्दए अपन िंत्र क े  बल पर रंगा ससयार “युग-पररििनक” घोवषि भऽ गेल \nिल। कखनो ओकरा “जंगल -पुरुष” कहल गेल , कखनो “अििारी \nजीि” , कखनो “नॉनबायोलोजजकल सत्ता”।  \nगद्दी पर स्िावपि होइिवह ओ अपन मनमावफक राज करय लगल। वनणनय \nओकर , नीति ओकर , ददशा ओकर। शौख मनोरि सभटा पुरबय मे कोनो \nक म ी न ै। म ुद ा एवह बेर ओ पुरान  गलिी न ै द ोहराबैि िल। क ख न ो यदद  वक िु \nजानिर क े  चेिना म़ों प्रश्न उठ ै ि: “एहन जीि कखनो हमरा जंगल म़ों देखायल \nनै िल , ई आखखर क े  अति ?” ि िुरंि परबा सभ इंटरभ्यू लऽ कऽ प्रचारक \nआकाश भरर दै - ई ‘नॉनबायोलोजजकल’ नेिृत्ि अति।”  \nरंगा ससयार क े  कखनो “हुआ -हुआ” कऽ नाचय -गाबय क े  मोन होइि िल। \nपुरखा क े  स्मृति कनी -कनी भीिर सँ फ ुँ फकारैि िल। मुदा ओ साििान िल। \nजखन उत्साह अतिक भऽ जाय िऽ ओ विश्वविजय क े  नाम पर दोसर जंगल \nक े  प्रिास पर वनकसल जाय िल। ओिय की-की करैि िल - क े करा संग हुआ \nहुआ, क े करा संग की समझौिा ई सब ि िैह जानय िल आ आन जंगल क े  \nओकर संगी सब। मुदा परबा सभ हर बेर मिुर आ गमनजोशी बला \nिस्िीर, मयूटेड िीवडयो, स्लो-मोशन म़ों हाि वहलैि दृश्य प्रसाररि करैि गिनक \nइंजेक्शन डोज़ भरय -  “देखू! दुवनया भरर क े  जंगल म़ों अपन डंका बाजज \nरहल अति!” जंगल क े  भोला जीि सभ िाली बजाबय। जकर पेट अंिरी मे \nलागल िल ओहो सब जंगल -गौरि क े  गीि गाबय लगैि िल। \nिीरे-िीरे रंगा सस यार क े  वर क  ज ंगल क े  वक िु आर च लाक  ज ीि स ेहो स ीखख  \nनेने िल। कोनो भालू अपन इलाका म़ों , कोनो बानर अपन डावढ़ पर , कोनो  20 || विदेह ४३७ \nलोमडी अपन घाटी म़ों - िोट-िोट रंगा ससयार पैदा होबय लगल। “रंगा \nससयार” साैंसे जंगल मे एकटा संस्क ृ ति क े  रूप लेबय लागल िल। लोकल \nलेिेल पर सब अपन -अपन वहसाब सँ ऐ प्रिृसत्त क े  लाभ उठाबय लगल। सभक े  \nअपन परबा सभक े  अपन साम्राज्य।  \nजंगल म़ों अजगुिे प्स्िति बवन गेल। ऊपर सँ वफटफाट, भीिर सँ मोकामा \nघाट। बाहर विकास , भीिर अिसाद। बाहर जयघोष , भीिर कराह। समस्या \nक े  चचान जंगलसंस्क ृ ति क े  विरोि घोवषि भऽ गेल। प्रश्न पूिवनहार खरहा क े  \n“नकारात्मक” कहल जाय लगल। आ जे ससयार क े  रंग पर सिाल \nउठाबय, ओकरा “जंगल -विरोिी ित्ि” ठहरायल जाय। \nरंगा ससयार क े  मेहनि , शोि आ िंत्र क े  प्रभाि एहन प्रबल िल जे ई सब \nअनिरि चलैि रहल। सत्य िीरे -िीरे पत्ता जकाँ सूखैि रहल , आ प्रचार \nिटिृक्ष जकाँ पसरैि रहल। जंगल क े  इतिहास मे एकटा नि अध्याय सलखा \nरहल िल जिय ि्य असली नै, किा असली बवन गेल। जिय एकटा परबा \nगाल फ ु ला क े  कहय “facts are not facts”।   \n  \n-प्रणि क ु मार झा, राष्रीय परीक्षा बोडन, नई दद ल्ली \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३७|| 21 \n२.४.विदेहक होली उपाति - 2026 \nटवदेहक हो ी उपाचि- 2026 \nहोलीक अिसरपर प्रस्िुि अति \"विदेहक उपाति\"। ई उपाति िारण करति \nसावहत्यकमी आ विदेहक संग जुवड सािनक काज ददस आबति से \nकामना............(प्रस्िुति विदेह टीम)- \n1. अरविन्दद ठाक ु र- निका आशीिानदी लाल।  \n2. जगदीश चन्दर ठाक ु र अवनल - 'गीि-गंगा' क े र रऽहु।  \n3. प्रेमलिा तमश्र 'प्रेम'- सभ भेवट गेल।  \n4. किाकार अशोक - अंग्रेजीमे प्रचार करबेलहुँ िकरो मोजर नै।  \n5. रामभरोस कापवड  'भ्रमर- हमहीं मिेश िी।  \n6. लक्ष्मण झा सागर- हमरा अगरिल्ला पठ े लक िँइ अकादमी नीक ि ै ।  \n7. नरेन्दर झा - हम भने आर्ििंक लेखक िी।  \n8. प्रो. डा. रामाििार यादि- िरना बला सभ भाषािैज्ञावनक बवन गेल।  \n9. वहिनाि झा- बाल पुरस्कारक लाइनमे।  \n10. सशिशंकर श्रीवनिास - सावहत्य अकादमी कवहया बंद हेिै ? \n11. नारायण जी चौिरी - गोवह उफ न  पोखररक रखबार।  \n12. भिनाि झा- पािरपर घसल विद्विा। \n13. बृशेष चंर लाल - चुपचाप।  \n14. रमानन्दद झा रमण - \"मोन पाडबा\"सँ लोक मना करैए।  \n15. काश्यप कमल  (उफ न  पिन झा)- 'प्रकाश ' वबनु लोक घंटो -घंटा जीवब \nसक ै ए मुदा  'पिन ' वबनु एकौ तमनट नवह।  \n16. सुभाष चंर यादि - भेटिै हमरो मुदा अहाँ बुझबै नै।  \n17. राजदेि मंडल - कवििाक राजतमस्त्री।  \n18. ददनेश क ु मार तमश्र - कोसी नदीक सहेली।  \n19. अश ोक  झा (तम तिला विक ास  पररषद ्)- मूर्ििंपूजक।  22 || विदेह ४३७ \n20. िीरेन्दर मल्ल्लक- आखर गोष्ठीसँ गाएब। \n21. परमेश्वर कापवड - हम रो पोिी पढ़़ू। \n22. भीमनाि झा - भािांजसल बनाम पुष्पांजसल।  \n23. उदय नारायण शसिंह 'नतचक े िा '- मात्र मोहर मानू हमरा।  \n24. गंगेश गुंजन - आदमी सन  / आदमीनुमा।  \n25. प्रदीप वबहारी- 12 मास , 12 किा।  'कोखख ' क ेँ  आराम नवह।  \n26. योगानन्दद झा- हरेक मंच हमरे अति।  \n27. चन्दरेश - दुभानग्यसँ \"मजण\" भेटल। \n28. मुन्दनाजी - बीहवनकिा संस्िा भरोसे।  \n29. प्रीति ठाक ु र- तच त्रक िा िोवड वक िु न ै। \n30. िीणा ठाक ु र- सावहत्य अकादमीक नेहरू। सभ गलिी लेल जजममेदार।  \n31. रमेश - बहरक विरुद्ध विििा विलाप। \n32. डॉ. क ै लाश क ु मार तमश्र - गलबज्जू मैतिल।  \n33. रबीन्दर नारायण तमश्र- समीक्षा लेल बेहाल। \n34. वबनयानंद झा - तमतिलाक सभ जजलाक विकास मिुबनीसँ भेल ि ै ।  \n35. शैलेन्दर आनन्दद - हमरो नवह भेटि हम सत्रकोणक िेसर कोण िी।  \n36. कल्पना झा (पटना) - रील बनेबाक प्रेशरमे।  \n37. नबोनारायण तमश्र - ददल्ली सेट। \n38. गजेन्दर ठाक ु र - बैसल रहबै िािीपर।  \n39. अजजि क ु मार झा - आब हमरो पोिी अति। \n40. ददलीप क ु मार झा - स्माररकाक ेँ  पसत्रका कहेबाक लेल व्यग्र। \n41. नारायणजी - सही टाइमपर भेवट गेल , मोदीजीक कोन भरोसा।  \n42. प्रदीप पुष्प- 'बाबा' क े  फ े रमे किेको बरबाद भेल ि ै  से क े  कहिवन ? \n43. असभलाष ठाक ु र- ससखा रहल िी।  \n44. क ुं दन क ु मार कणन - हमहँ ससखा रहल तियै।   विदेह ४३७|| 23 \n45. कीर्ििंनाि झा- क ु रल कवहया िरर? \n46. िनाकर ठाक ु र - िांतिकारीसँ सावहत्यकार बनबाक लौल।  \n47. योगेन्दर पाठक 'वियोगी'- स ाढ़़ू स ंस ारक  स भस ँ न ीक  लोक  होइि िै । \n48. गौरीनाि - पवहने हम अपन पोिी लीखब िखन खुदरा काज करब।  \n49. शेफासलका िमान - सभ यश भेवट गेलाक बादो आरो लेबाक इच्छा।  \n50. श्रीिरम- उपन्दयासक कहबैका।  \n51. ससयाराम झा  'सरस '- हमर  'लाल वकला ' ढावह देलक , ' लोक -\nिेद' सेहो संग िोडलक।  \n52. विभा रानी - डहकन सुनबै ? \n53. क ु णाल- चेिना सतमतिक कायनिमक हकार दैि िी।  \n54. मुक े श दत्त - हम संस्िासँ बाहर नै िी।  \n55. चंदना दत्त - बेसी लीखख की करब ? \n56. शैलेन्दर तमश्र- आब हमर नाममे डाक्टर लगाउ।  \n57. रमेश रंजन - सावहत्य नाटक े सँ चलैि ि ै । \n58. कामेश्वर झा कमल - वबना पावन -कादोक कमल िी।  \n59. मुन्दनी कामि - यस, भेवटए गेल। \n60. क े दार कानन - क े सलयै अकादमी मुट्ठीमे। \n61. डा. सशि क ु मार तमश्र - ररटायरम़ोंटक बाद फ ु रसतिए नै भेटैए। \n62. प्रेमकान्दि चौिरी- संस्िा िऽ व्यक्क्िगि काजक संिाहक ि ै । \n63. उदय चन्दर झा  'विनोद '- सभ कसरर िार्षिंक पुरस्कारमे वनकासल लैि \nिी। \n64. लाल देि कामि - िोट पाठकीय। \n65. आचायन रमानंद मंडल - काज कम आत्मप्रचार बेसी।  \n66. सुरेन्दर ठाक ु र - बाबू साहेब चौिरीसँ शुरू आ बाबू साहेब चौिरीपर खत्म।  \n67. चन्दरमजण झा - िीन लाख हम देब।  \n68. बैद्यनाि चौिरी 'बैजू '- अिेक काज क े लाक बादो दरभंवगया हमरा सशक्षा  24 || विदेह ४३७ \nमावफया कहैए।  \n69. विभूति आनन्दद- असभनंदनग्रंिक असगर नातयका।  \n70. शैलेन्दर क ु मार झा - बुढ़ारीमे सगर राति जागब।  \n71. महेन्दर नारायण राम - मुख्यिाराक जाति वफलर।  \n72. हीरेन्दर झा - जखन -िखन पसत्रकाक प्रबंि संपादक बवन ठक े लहुँ आब \nसगर राति क े र प्रबंि संपादक िी।  \n73. देि शंकर निीन - हम किहुँ नै िी।  \n74. ईशनाि झा - फ े सबुकक गप्पी।  \n75. नाटककार आनन्दद क ु मार झा - ने पुरस्कार भेटल आ ने हम नाटक लीखख \nरहल िी। \n76. अजजि आजाद - CM 'आजाद ' VS आजाद  'CM'।. \n77. नील मािि चौिरी - लीखब जरूरी नै ि ै ।  \n78. विजय चन्दर झा- स्टेवडयमे भरर िांति। \n79. विनोद कमार झा सरकार - फ े प्स्टभ सरकार। \n80. बुसद्धनाि तमश्र- मैतिलीमे अकादमी भेटब सहज ि ै ।  \n81. मिुकान्दि झा- िैयाकरण सावहत्यकार नै िति।  \n82. क े ष्कर ठाक ु र- PHD चाही ? \n83. कातमनी - लाइभ भीवडयो। \n84. चन्ददन कमार झा - मूल पुरस्कार लेल जगबे करबै।  \n85. िारानन्दद वियोगी- अपन ब्राह्मण संगीक ेँ  गारर देवनहार।  \n86. वनमनला कणन - नुकाएल अम्ग्नसशखा।  \n87. क ु मार मनोज काश्यप - हमरा बीहवन किा नै चाही।  \n88. परमानन्दद लाल कणन - सलप्यांिरण करै िी। \n89. संिोष क ु मार बटोही - लक्ष्यक पिा नै। \n90. डा. जजयाउर रहमान जाफरी - उदूनमे बहर , मैतिलीमे बेबहर।   विदेह ४३७|| 25 \n91. जगदानंद झा  'मनु '- फ े रसँ िाल ठोकने।  \n92. राजवकशोर तमश्र - पोिी पठबै िी। \n93. सुशील लाल दास - दोहा सुपरमैन।  \n94. दयानंद झा (दवडमा) - हमर अनुिाद वकयो ने पढ़ैए।  \n95. पं. दयानंद झा - ि ं दशास्त्री माि भंडार। \n96. सत्यनारायण झा- ओवहन ा वक िु लीखख  लैि िी। \n97. प्रणि झा- पवहनेसँ बेसी सलखैि िी िँइयो कोनो चचन नवह।  \n98. भैरि लाल दास - क ै िी क ु मार। \n99. अंजय चौिरी - पीढ़ी सह विशेषण सह दशक विशेषज्ञ।  \n100. संिोष क ु मार तमश्र - हम िऽ मैतिलीक पोसपुि िी।  \n101. िीरेन्दर झा 'मैतिल'- उपन्दयास कीनू।  \n102. रघुनाि मखखया - भोजनो बना कऽ भुखले रहलहुँ।  \n103. डा. आभा झा- सभ काज लेल लेखक दोषी।  \n104. क ु न्ददन कणन - भाजपा समर्ििंि बीहवन किा।  \n105. िीरेन्दर क ु मार झा - प्राइभेटे सही, कहुना पुरस्कारक सलस्टमे नाम \nआएल। \n106. कमल मोहन चुन्दनू - गजल आलोचनाक घोषणा कऽ डेरा गेलाह।  \n107. मेनका मल्ल्लक - अनुिाद क े र मल्ल्लका। \n108. अनमोल झा - लघुकिाक मोजर नै।  \n109. वकशोर क े शि - रमानंद झा रमणजी हमर \"परम तमत्र\" िति।  \n110. डा. राम चैिन्दय िीरज- हरेक िीरज क े र एक सीमा एक रेखा होइि ि ै ।  \n111. विद्यानन्दद झा- सावहत्य शास्त्रीय नवह चाही मुदा शास्त्रीय संगीिमे \nरुतच।  \n112. तमतिलेश क ु मार झा - अकादमी एक बेर बजेलक िकर बाद वबसरर \nगेल। \n113. जगदीश प्रसाद मंडल - सभहक वहस्साक अनुिाद।   26 || विदेह ४३७ \n114. क ृ ष् णमोहन झा मोहन - ग्लोबलो गाममे राजनीति ि ै । \n115. बैक ु ण्ठ झा- गजल बहरमे लीखू मुदा मात्रािम वकए लीखै िी।  \n116. महेन्दर- अही बेर अकादमीक घोषणा वकए लटका देल गेलै ? \n117. िीरेन्दर प्रेमर्षिं- माइक बलपर लेखक।  \n118. मन्दत्रेश्वर झा- आब िोवड ददअ। \n119. अरविन्दद अक्क ू- फ ु टानी चौकपर जीबैि लाश।  \n120. सुप्स्मिा पाठक- हमर घरक सभ िस्िु  'अकदमाइन ' महक ै ए।  \n121. अशोक अविचल - हमरो कायनकाल अवहना िल।  \n122. अमरनाि झा  'भारिी'- भोरुकिासँ पवहने अस्ि।  \n123. आनंदमोहन झा  (पोिीघर)- व्याख्यानमालाक चसक।  \n124. राजीिरंजन झा - शौवकया।  \n125. राजीिरंजन तमश्र - सालमे एक मास दशनन देब।  \n126. सुनीिा झा (असभनेत्री , ददल्ली)- गजलनेत्री  \n127. रेििीरमण झा- मात्र मिुबनी िरर।  \n128. अयोध्यानाि चौिरी- क ह वक न क र अन ुिाद  िूटल। \n129. बाबा िैद्यनाि- वहखन्ददएमे लीखब।  \n130. क ु मार रािारमण -अपने िगन पहेलीमे फ ँ सल।  \n131. देिांशु ित्स- कवहयो काल तचत्रकिा।  \n132. गंगा झा- टूटल मंचक वनदेशक।  \n133. ददनेश यादि - नेपालोमे ब्राह्मणिाद ि ै । \n134. वकशोर ठाक ु र - हमर तमतिला हाट कब्जा कऽ लेलक।  \n135. वबनीि ठाक ु र - कवहयो काल उगबै।  \n136. प्रिीण क ु मार झा- फ े सबुकपर अमीरीक प्रदशनन।  \n137. अशोक झा  'भोली' उफ न  भोली बाबा- खरापो लोक मंच देि िऽ \nओकरा नीक कहबै।   विदेह ४३७|| 27 \n138. मुक े श आनंद - ओकील जावन वकयो प्रसंशो नवह करैए।  \n139. रामबाबू शसिंह- बस चौपावडए भरर।  \n140. मुरारी क ु मार झा - हमर साइवकले हिाइ जहाज अति।  \n141. क ै लाश क ु मार ठाक ु र (नेपाल) - नि ध्िजा। \n142. कौशल क ु मार - झुट्ठेक टेक्नीकल।  \n143. मजणकांि झा (ददल्ली)- भोज क े र संबंि , संबंि क े र भोज।  \n144. इरा मल्ल्लक- भूिपूिन लेखखका।  \n145. विजयदेि झा- \"शंकर\" रक्षा करति।  \n146. सप्च्चदानंद सच्चू - कट -पेस्ट बदौलति संपादक।  \n147. शैलजा झा (बोकारो) - कवििा सलखबाक चसक।  \n148. शमभू झा (बोकारो) - पत्नी कारण कवि भेलहुँ।  \n149. मजणकांि झा (दरभंगा) - 'बािरूम मजण ' पोिी लीखब आब।  \n150. रजनी पल्लिी - घरक गातयका।  \n151. उज्ज्िल क ु मार झा- वक स ुन  स ंक ल्प क े र पािू-पािू। \n152. राम शंकर झा - हमरो कवि मानू।  \n153. राजक ु मार तमश्र (राँची) - पाग टोपटापर कोनो पोस्ट नै लीखब हम।  \n154. आशीष चमन - जनिा लेल  'चमन ' आ 'कानन ' दूनू शब्दक अिन एक ै  \nि ै । \n155. अजय तिरहुतिया (कलकत्ता)- हमरा कहिंदी लेखक कह।  \n156. सशि क ु मार झा  'वटल्लू'- मंच लेल सहतमल्लू।  \n157. दमन क ु मार झा - नै मौसलक िऽ संपादने कऽ लेखक बवन जाइ।  \n158. क ु मार मनीष अरविन्दद - मैतिलीमे पुरस्कार हँसोति लेलाक बाद कहिंदी \nलेखक।  \n159. नीरज झा (ददल्ली) - स्क ू ल लेल मैतिली नवह , पुरस्कार लेल मैतिली।  \n160. गंगानाि गंगेश - आडंबर प्राइभेट पुरस्कार ददयौलक , आडंबरे \nसरकाररयो ददयेिै।   28 || विदेह ४३७ \n161. पूनम झा  'सुिा '- जीिन गरल क े र बीचमे हम एक कबिंदु सुिा।  \n162. सुनील पिन - लोक आब हमरा पवहल गजल गायक मानैए।  \n163. (डॉ) सशि क ु मार  प्रसाद- हम कहिंदी क े र लोक िी। \n164. गोपाल झा 'असभषेक '- मुरसलयाचक सँ मिुबनी बीचक कवि मात्र।  \n165. कवि एकांि - ने कवि रहलहुँ ने आन्ददोलनी , एकांि रवह गेलहुँ।  \n166. वनिेददिा झा (ददल्ली)- पाइयो लऽ लेलाह मुदा कहलाह जे अवगला \nसाल भेटि।  \n167. विकास ित्सनाभ - जय नेपाल।  \n168. संजू दास+रिीन्दर दास=तमतिला प़ोंकटिंग वक यौन प़ोंकटिंग। \n169. देिानंद तमश्र - पंवडि भऽ गजल सीखख लेलवन।  \n170. संजय कणन - जनकपुरसँ बारल।  \n171. बैद्यनाि झा- अकादमीक परमाऩोंट अनुिादक।  \n172. आशीष अनतचन्दहार - फसादक जवड।  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३७|| 29 \n२.५.प्रीति क ु मारी-फौजी उमाकांि कामि : एक व्यक्तित्ि \n \nप्रीचत कुमारी \n \nफौजी उमाकांत कामत : एक व्यक्ततत्व \n  \n  \nतमतिलांचल क े र एक िोटसन नदी िट पर बसल नौआबाखर (मिुबनी) गाम \nआलापूर प्रगानामे पडैि ि ै क। ऐ गामक स्मृति शेष बाबू चन कामि आ स्मृति \nशेष अरहुल देिीक घर १ अप्रैल १९७२ ई० क ेँ  श्री उमा कान्दि जीक जन्दम \nभेलवन। ऐ गामक पैघ रकबामे पडोसी गाम पतिम सँ िािघाट , पूब भाग \nमैनही , उिर ददश हटनी आ दतिन सँ सटले - देिनािपट्टी राजस्ि गाम \n 30 || विदेह ४३७ \nअिप्स्िि ि ै क। फ ु लपरास एन एच सँ १३ वकमी. आ घोघरडीहा रेलिे टीशन \nसँ ५ वकमी. दतिनमे ई नामी राजस्ि गाम पडैि ि ै क। ई गाम ,गामे नकहिं \nपंचायि मुख्यालय क े र दजान १९९५ ई० सँ प्राप्ि कयने ि ै क। सावबक जमानामे \nअही गाममे ऐ इलाका 'क मलगुजारी ओसुलैले राज कचहरी चलैि रहैक। \nएखनो कोशी िेल्टक े  मीनी ब्लौक पंचायि सरकार भिनमे चसल रहलैक \nअति। भूतम सिेक े  अंचल स्िर पर कायानलय संचासलि ि ै क। जखन सभषण \nबरखा सँ प्रल्यंकारी िावढ़क कारणेँ मरना कोसी िार सवहि वबहुल बलान िार \nआ भूिही बलानमे साउन -भादो मा स उमरल त्रासदीक सामना करैि लोक \nघोघरडीहा बजार जाईि ि ै , िँ जानलेिा सपनदंश सँ आिांिक े  अन्ददेशामे रहैि। \nएवह दसकोशी क े र जनजीिन अस्ि -व्यस्ि भ' कदठण रहैि। िावह दुगनम \nभूभाग मेँ सब अपने ले जीिनभरर अपससयांि देखाईि। एवह िन्दसव्ि श्री \nकामि जीक े  चचान करै सँ पूिन वहनक बालपनक े  जानब आिश्यक बुझाइए। \nिह सालक उमेरमे गामक प्राितमक विद्यालयमे हुनक बडभाय श्री लालदेि \nजी नाउ ं  सलखा देलतिन। बाल पोिी आ रानी मदन अमर  वहन्ददी पोिी पढ़ैि \nएकटा नि संचार भेलैक। जनिा पाटी क े र वबहार सरकार मािृभाषामे ' मीरा \nकमल ददनेश ' मैतिली पोिी वन: शुल्क पहलामे वििरीि कय पढ़ौनी चालू \nक े लक । से मीरा कमल ददनेश क ेँ  ई एक शांसमे पवढ जाईि। िरर बोल सुपूट \nनकहिं वकयो बुजझ पाबैि ,ओना ओ कनेकबे िोिराईि सेहो िलाति। लगिक \nदसेक िवहिममे गामक काउमरेड मनशीजी , रामप्रसाद मंडल आ सुभक लाल \nठाक ु र ओ मुन्दनशी तमश्र ,ठको साह ,क ै लू तमयां ओ मािपर बैटरी लािने सत्य \nनारायण कामिक े  जत्िामे हाऊ - हुसील करैि लालपाटीक अण्डोलन म गेल \nरहति। ऐ जूलूसमे गंजजये पवहरने घोघरडीहा सक न लमे िरणा देलक। एक \nबंगाल सँ आयल जटाशंकर तमससर िोिराईि नारा बुलंद करति आगू सँ आ \nसबक े ओ पांिा -पांिा ईनक्लाि जजलािाद ब जति -: \n\"सरसिी (सरौिी) से कोसी बांि िक कच्ची सडक बनाना होगा!!\"   विदेह ४३७|| 31 \nफ े र आठ सर्किंल क े र आम जनिाक े  संगोर सँ अपन - अपन तिटा कोदाररक \nसंग हटनी होस्पीटल सँ आनन्दद नगर िरर कारसेिा भेल। स्ि० गुलाब \nठाक ु र,अम ीन  म ुक्क्ि ठाक ु र िूटिुटाह क ोद ररमे पच्च र लगेबाक  क ाज  क य न ाम  \nकमेलवन िँ बासुदेि तमस्त्री आ गणेश नेिाजी वटनक टीन पावन साईवकल पर \nउतघ जलसेिा दैति। किेको गोटे मांवटक चेका काटति िँ उमाजी सन - सन \nवनहि लोक चेका उगवह रस्िा -पेरा बनाबति। जहन श्रमदान सँ बनैि टेढ़ -मेड \nसी माने डगहर बनल िँ घोघरडीहाक े  भवगनमान अपना खेिक बीच मेड सँ \nसडक बनैक अचनन कयलाह। हुनका हटनी वनिासी श्री लखन झा माँवटक \nबदला माँवट ( एक एकड जमीन) दैि दानदािा बनलाह। ८१ - फ ु लपरास \nवििानसभा क्षेत्र सँ उपचुनािमे जीिल एम एल ए. वबहार 'क यशस्िी \nमुख्यमंत्री जननायक कपूनरी ठाक ु र जी सडक वनमानण लेल िाढ़ वपवडि \nजनिाक आशा - आकांक्षा अनुरूप ठाढ़ उिरलाह। भुिपूिन मुख्यमंत्री ददिंगि \nडॉ० जगरनाि तमश्र इांट सोशलिंग कायन कयलवन। एखन इयह पि क्षेत्रीय \nवििायक श्रीमिी हेमलिा यादिक े  अनुशंसा पर पी डब्लू डी रोड लाइफ लाइन \nबटोही लेल िाहनगमय बनल अि। \nश्री उमाकांि जी ९ -१० िषनक ियसमे मािक सशकार खूब करैि िलाह। लुकरी \nबाला बंशी , लहको बंशी आ िरेला बाला पिौिा बंशीक अतिररक्ि क ु प देलहा \nपैन खिा उपति सेहो माि , काँकोर - डोका मारर घर आनति। पहटा आ अरान \nसँ सेहो ििा हिौररयामे माि पकडबाक कला सीखने रहति। िह मास \nजझटकी गाममे मससयौि भाय राजजिंदर जी लग सेहो पढाक ू  आ गैबार बनल \nरहलाह। पुन: दुखखि पडला पर जन्दमभूतम पर आवब पढ़य सलखयमे रतम \nगेलाह। मध्य विद्यालय हटनी िठम िगन सँ सप्िम कक्षा िरर पढैि िारमे नाह \nचलौनाई खीख गेलाह। स्ि० सुखदेि पंवडि जी लग भोर - सांझ वटशन सेहो \nपढैि हुनकर विकलांग बाबूजी सँ सबैया ,डौढ़ा - अढ़ैया आ हुठ्ठा खांि वहसाब \nमनोयोग पूिनक ससखति। सरौिी उच्च विद्यालयमे जहन अष्टम् िगनक िात्र \nरहति िँ परसा वनिासी श्री काशी कान्दि भंडारी जीक जेठ पुत्री सावित्री सँ  32 || विदेह ४३७ \nसन् १९८६ ई० म बालवििाह भेलवन। द्वीतिय श्रेणी सँ मैवरक पास कय अन्दिर \nस्नािक (विज्ञान) उत्तीणन कयलाह। वनमनली महाविद्यालयमे स्नािक टीडीसी \nफस्ट ईयरमे पवढिे रहति िँ १९९३ मे सीमा सुरक्षा बलमे वनयुक्क्ि भेटलवन। \nखुशी पूिनक अपन जीिनभररक उपार्जिं क ैँ चा अनुज भाय  महाकान्दि जीक ेँ  \nपढाय लेल उत्सगन कयलवन। बच्चो सभक ेँ  पढायमे नगदी टाका मासे मास \nसमर्पिंि कयलाह। मुदा भाय िँ नोकरीमे जाय सँ पवहले भैयारी सभन्दन भऽ \nगेलवन। िरर अपन जेष्ट पुत्र प्रकाश जी दारोगा बवन गेलवन। अपन िोटे पुत्र \nविकासजी आ पुत्री सुखखति क ु मारी क ेँ  पढायमे खुब  पाई लगेलति। नोकडीमे \n२० शाल पुरिवह अपने भी. आर. एस. लैि गाम बसस गेलाह आ जेस्ट \nबालकक े  वियाह ससपौलमे आदशन रूपेँ करोना कालमे करेलाह। एकटा मैजजक \nचररचवकया लाैंन सँ लेलाह आ गामक पुल पर रासत्र - ददिा सेिािन व्यिहाररक \nसुवििा दैि देखेलाह। वकयो रोगीक संग वबनु पाईक े  गाम सँ बाहर इलाज \nकराबय वहनक गाडी वकरायामे ल ' जाए सक ै ि िला। जहन घर िोवड \nशीिलहरीमे गाडी मरज़ोंसी खािीर चलाबति िँ बहुि एहन सक्षम लोक िति \nजे वहनका टाका देबे नै करैन। िाध्य भऽ कऽ ऐ िेपार सँ मुक्क्ि लेलवन। पुन: \nकारोबार करयक े  उद्देश्य सँ मालिाहक चाररचवकया गाडी ऋण लैि बेसाहला \n। मोदीखाना चीज बौस्ि स्टौर कयला ह। मुदा उिारी सौदा लगला पर ििेक \nने चचिंिामे पडलाह जे राजस्िानमे रुग्णािस्िामे समुतचि उपचार करय \nपडलैन। परहेज राखैि ओना आब सेहि सामान्दय रहैि िखन्दह। समाजमे असैर \nपर िेश सहयोगी बनैि बहुिो लोकक हृदयमे जगह बनाबै बाला उपकारी , \nजागरूक नागररक िति।  \nदेखल जाईि एक व्यक्क्ि अपन जीिनक े  समपूणन कमाईक े  ५०% रासश िमन -\nकमनमे लुटाबैि अपने स्िंयक े  माली हालिमे दयनीय प्स्िति मेँ पेराईि रहैि। \nसे उमाकांि जी िैज्ञावनक जागरण आ राजनीतिक जागृतिक मूलभूि ससद्धांि \nअनुसारे सबक े ओ क ेँ  जागरूक करैि रहैि िति। अंि विश्वास आ ढकोसला   विदेह ४३७|| 33 \nसँ फराक रवह लोकमे जन चेिना आबय खािीर स्फ ू िन िैचाररकी बढाबैि \nसबक ेँ  सिक न  करैि देखाईि। ऐ िरहक सिाेदयी विचारिारा आ सोच सँ सिि् \nपिुआयल स ुवििा िंतच ि स म ाज  , जजनगीमे प्रगति कय सक ै ि अति। सादा \nजीिन आ उच्च विमशन सँ लोक आगू बढ़ि से विशिास जगैि िखन्दह श्री कामि \nजीक ेँ । ओ अपने जीिनमे एक टुक सुपारी िा कोनू िरहक वनशाँ नकहिं खाईि \n- वपयैि सबसँ अपील करैि िति \" देखाबटी आ पैतिमी सभ्यिा क े र होर सँ \nबचू।\"  \n \n-प्रीति क ु मारी,बी.ए. ऑनसन (बी.एड०)  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  34 || विदेह ४३७ \n२.६.आशीष अनतचन्दहार - वक िु लीखख  देलास ँ, वक िुओ लीखख  देलास ँ गज ल \nनवह होइि ि ै \n \nआशीष अनचिन्हार \n(मैतिली गजल विशेषज्ञ , मैतिली िेब पत्रकाररिा \nविशेषज्ञ, ब्लॉगर, शोिकिान , आलोचक , संपादक । संपक न - 813484902\n2) \nवक िु लीखख  देलास ँ, वक िुओ लीखख  देलास ँ गज ल न वह होइि िै \nमैतिली सावहत्य क े र मुख्यिारामे लेखन करबाक अपन एक वनखश्चि फमान ि ै  \nआ ई फमान लेखनक वनयमसँ अलग ि ै । उक्ि मुख्यिारामे जे पाइ बला \nिति, जज न क र स ारक  स ाढ़़ूक  स रबेटी क लक्टर ितिन , जे प्रभािशाली लोक \nलग उठक -बैठक करै िति , जे सावहम्त्यक वनयमसँ अलग भऽ हँमे हँ तमलाबै \nिति से सभ लेखक िति। मुख्यिाराक एहने एक लेखक िति कमलेश \nप्रेमेन्दर। वहनक बहुि रास वििाक बहुि रास पोिी प्रकासशि भेल िवन \nजावहमेसँ दू पोिीपर स्पष्टिः गजल वििाक संबंि ि ै । ई दू पोिीक नाम ि ै - \n1. समय बदललै से ठीक े  की (गजल -संग्रह) \n2. नवह िोडी अपन अतिकार (बाल गजल - संग्रह) \nजँ एवह दू पोिीक बाि करी िऽ हम जिेक िरर बूजझ सकलहुँ अति ई दूनू \nपोिीक रचना गजल वििाक नवह अति। एवह दूनू पोिीक रचना कवििा ओ \n विदेह ४३७|| 35 \nगीि जे कवह सकी से अति , गजल िऽ वकन्दनहुँ नवह अति। कोनो रचनाक ेँ  \nगजल हेबाक लेल जे बहर -कावफयाक जे अवनिायनिा ि ै  से एवह पोिीक \nरच न ामे न वहए टा अति। बहरक  बाि िोड़ू, कावफयो क े र अकाल ि ै । मुदा बाि \nिऽ िएह ि ै  जे मुख्यिाराक सावहत्य लेल सावहत्य क े र वनयम नवह, भौतिक \nजगि क े र वनयम चलैि ि ै  िावहमे जँ वहनकर उपरोक्ि दूनू पोिीक ेँ  जँ पुरस्कार \nभेवटयो सक ै ए, कोनो भारी बाि नवह। सरकारी अकामदीसँ लऽ कऽ प्राइभेट \nसंस्िाक मुखखया सभ सावहम्त्यक िौरपर नवह भौतिक े  वनयमपर चलैि िति।  \nमैतिलीमे एक ै  लेखक अनेक वििामे रचना करै िति िकर उद्येश्य एक ै  रहै ि ै  \nजे नै एवहमे िँ ओवहमे पुरस्कार भेवट जाए। मैतिलीमे बाल सावहत्य आ \nअनुिाद एवह पुरस्कारी वििाक सलस्टमेसँ सभसँ ऊपर अति। कमलेशजीक \nजे कतिि बाल गजल संग्रह आएल अति जे िस्िुिः गीि िा कवििा अति से \nअही पुरस्कारक लोभसँ आएल अति।  \nहम पवहनेहो कहने िी , बेर-बेर कहैि िी जे व्यक्क्िगि िौरपर हमरा कोनो \nआजाद वक बरबाद रचनासँ ददक्कि नै अति। एकटा पाठक िौरपर हम \nओकरो सभक ेँ  पढ़ैि िी। हमरा ददक्कि िखन होइए जखन वक कोनो वििाक \nनामपर भ्रम पसारल जाइि ि ै। अपन कमजोरीक ेँ  नुक े बाक लेल वििाक \nवनयम संगे मजाक कएल जाइि ि ै । उपरमे दूनू  पोिी क े र नाम हम गनेलहुँ से \nिावहमे अपन  क म ज ोरी न ुक े बाक  लेल भ्रम  पस ारल गेल िै्। आब पच ास -सए \nरचना ि ै  िँ कोने ने कोनो रचना क्य वहसाब़ों नीक हेबे करिै , वक िु पाँति \nनीक लगबे करिै मुदा िकर नाम गजले टा वकएक ? कवििा राखख सलअ नाम \nजखन वनयम क े र पालन कररिे नै िी िखन ओ गजल कोना ? नमहर -नमहर \nभूतमका सलखल जाइए मुदा जँ एकौ पाँति ओवहमे अपन कमजोरीक बारेमे \nलीखख देल जाए िँ एहन िोडे ि ै  जे कोनो पाठक वक कोनो आलोचक \nलेखकक ेँ  फाँसी लगा देिै। मुदा जँ ई सभ अवहना भ्रम पसारैि रहिा िँ कोनो \nने कोनो आलोचक वहनका सभक ेँ  नपैि रहि , आ अवहना बेकार कहैि रहि। \nलेखक अपन कमजोरीक ेँ  सािनजवनक करैि रचना लीखति ई बेसी इमानदार  36 || विदेह ४३७ \nओ साहसी काज हेिै।  \nएवह लेखक क े र अनेक पोिी िवन आ उममेद करैि िी जे आन वििाक विद्वान \nसभ एकर समीक्षा करिाह , हम मात्र गजल वििासँ संबंि िी िँइ हम ई दू \nपाँति सलखबाक लेल बाध्य भेलहुँ। अंिमे एकटा आर बाि एखने \nकमलेशजीक  18 पोिी एक ै  स ंगे लोक ापनण भेलवन  आ िावह लेल वक िु लोक  \nव्यंग्य करैि पोस्ट सभ सलखलाह हम एवह व्यंग्यक विरोि करैि \nिी। 18 वक  180पोिीक लोकापनण हेबाक चाही। आ जँ ओवह पोिी सभमे \nकमजोरी ि ै  िकरा अलगसँ रेखांवकि करबाक चाही। ििनमानमे वहनक जे \nपोिीक संख्या िवन से बढ़वन मुदा ओवह सभमेसँ ई दू पोिी गजलक नवह िवन \nसे हम दजन कऽ रहल िी।  \n  \n \n  \nअपन मंिव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n विदेह ४३७|| 37 \n२.७.लाल देि कामि - श्री तमतिला : एक पोिी समीक्षा \n \n ा  देव कामत \n \nश्री चमचथ ा : एक पोथी समीक्षा \n \nकवििर श्री राज वकशोर तमश्रक े  नि मैतिली पोिी 'श्री तमतिला ' संजक्षप्ि \nइतिहास काव्य िीक। श्री तमतिलामे कवििाक पाँति एिं लयक िम \nगेयिाभािक विपुलिा, कल्पना सूक्ष्मिा, मािुयन रस , भाषा आ \nअसभव्यंजनाक सौन्ददयन अति। श्री तमश्र जीक े  मैतिली भाषा मेँ २१ गोट पोिी \nपवहले सँ प्रकासशि िखन्दह। राज वकशोर जी वहन्ददीमे सेहो एगारहटा पुस्िक \nसलख चुकल िति। जावहमे सँ खण्ड काव्य -ऊजान िणनन एसशया बुक ऑफ \nररक ॉड्नस  ििा िल्डन बुक  ऑफ ररक ॉड्नस  एिं वहन्दद ी'क प्रिम काव्य ऊजान \nबािि घोवषि कयल गेल रहवन। संगवह सन् २०२० मे प्रदूषण खंड काव्य क ेँ  \nइप्ण्डया बुक  ऑफ ररक ॉड्नस  कहिंद ीक  पवहल क ाव्य पोल्यूश न  बािि घोवषि \nकयल गेल रहवन। वहनक रचनात्मक कायन बेसीिर कवििा वििामे भेल िखन्दह। \nसद्यप्रकासशि श्री तमतिला म कवििर तमश्रजी खू ब मेहनि कयने िति। एवह \nपोतिक सिानतिक महत्िपूणन िैसशष्य संजक्षप्ि इतिहाससक पररपेक्ष्य लए \nअति। पोिीक चचान सँ पूिन वहनक पूणन पररचय जानबाक पररयास करैि िी। \n 38 || विदेह ४३७ \nमिुबनी जजलाक अरेड डीह गाममे टीचसन रेकनिंग कालेजक े  प्राध्यापक श्री \nशसशभूषण तमश्र आ िमनपरायण श्रीमिी जीिेश्वरी देिीक घर २७ जनिरी \n१९६० ई० क ेँ  एक होनहार बालकक े  जन्दम भेल रहवन ,जजनक नाम राजवकशोर \nपडलवन। राज वकशोर तमश्र जीक प्रारप्मभक सशक्षा अपने गामक सरकारी \nतमवडल स्क ू लमे सािमािरर भेल रहवन। ओ गामेक सरकारी हाईस्क ू लमे अष्टम \nिखनमे नामांवकि भेलाह ,आ िार्षिंक परीक्षामे फस्ट वडविजन सँ पास क े लाह। \n७० क े र दशकमे ऐ सफलिा पर अपार हषन चहुँददश सहपाठीमे पसरलैक ,मुदा \nश्रीतमश्र जीक जेठभायजी कौशल वकशोर तमश्र कहलक ै न \" अपना स्क ू लमे \nप्रिम िँ बहुिो विद्यािी सब साल करैिे रहल अति,जाैं वबहार िाडन परीक्षामे \nप्रिम आवब िहन ने बडका बाि हैि।\" ई बाि मोनमे बैस गेलवन राज वकशोर \nजीक ेँ  आ सोचय लगलाह एखनिरर िँ नेिरहाट सन -सन स्क ू लक मेिािी \nविद्यार्ििंगण क ेँ  िन टू टेनमे स्िान भेटैि रहलैक हेन। जाैँ हमहँ खूब पररश्रम \nकरब िँ लक्ष्यिरर पहुँच सक ै ि िी। ओवह समय वबहार आ झारखंड संयुक्ि \nराज्य िल। मनोयोग पूिनक पढ़य लेल बाबूजीक कठोर अनुशासन आ \nममिामयी मायक े  िाक ु ि, सशर पर हाि ियल िलवन। सन् १९७६ क े र मैवरक \nबोडन परीक्षाक ररजल्ट घोवषि भेलैक िँ १० म् स्िान पर वहनक नाम देख \nसबक े ओ प्रशन्दन होइि गेलाह। श्री तमश्र जीक ेँ  अपना़ों मेहनि पर संिुतष्ट आ \nगिन भेल रहवन। हुनक बाबा स्ि० कलािर तमश्र मूलिः क ृ षक आ पहलिान \nिलाह, ओ जजलाक े  पैग क्षेत्र बुझैि सगिर लोक सभक ेँ  कहतिन \" हमर पौत्र \nजजला फस्टन क े लक हय!\" हुनक बाबूजी प्रखंड सशक्षा प्रसार पदातिकारी \nरहतिन ,अपन चारू पुत्रक ेँ  अनुशासन पूिनक पढ़ेबाक लेल आिुर रहैि \nिलतिन। ओवह सालक े  बोडनमे सिाेच्च अंक पौवनहार िात्र सब पटना साइंस \nकालेजमे पढति। हुनक बाबूजी सेहो ओियवह वहनक नामांकन करा देने \nरहतिन। मुदा गाम सँ बाहर किौह नकहिं गेल रहति कवहयो से अनभुआर \nलागवन। दुगान पूजा  िुट्टीमे ज हन  गाम  अयलाह िँ द रभंगेमे पढबाक  अपन  मंश ा  विदेह ४३७|| 39 \nपररिारमे उजागर कररिकहिं बबाबूजी बुझबैि िक न  देलतिन \" ककरो ओवहठाम \nएडतमशन नकहिं होय ि ै क , आ िा़ों एहन विचार रखैि िह!\" वपिाजी क ेँ  \nिमसाइि देखख मोन माररक ेँ  पटना होस्टलमे रवह अन्दिर स्नािक (विज्ञान) \nविषय मनोयोग पूिनक पढ़य लगलाह। प्रिमे िषनमे आई आई टी प्रतियोवगिा \nप्रिेश परीक्षा पास कयलाह। प्रशन्दनिा पूिनक बाबूजी बाहर रहैक खचन दैि \nरहलवन। बाबूजीक कठोर  अनुशासन िरदान सावबि भेलवन। हुनक आई आई \nटी .- बी एच यू . िाराणसीमे आह्लाददि भऽ असभभािक नाऊ सलखा देलकवन। \nजेठ भायक े  सेहो एडतमशन मोिीलाल इंजजवनयरींग कालेज इलाहाबादमे \nभेलवन। िेसर भाय आनन्दद वकशोर तमश्र बी आई टी . ससन्दरी सँ इंजजवनयररिंग \nक े र पढाए क े लाह। िोट भाय डॉ ० पिन वकशोर तमश्र डीएमसीएच. सँ \nमेवडकलक े  पढ़ायमे लागलवन। माय- बाबू चारु बालकक े  व्यिप्स्िि पढ़ाय सँ \nअति आनखन्ददि रहति। िावह समय गामक मेिािी िात्रक ेँ  ग्रामीण गौरि \nबूझति,नीक िािािरण सामाजजक पररिेशमे रहैक। श्री तमश्र जीक मािृक \nका़ोंकण , पुपरी(ससिामढी) आ सासुर मनपौर (बेनीपट्टी) ि ै न्दह।आदरणीय श्री \nरविन्दर नारायण तमश्र जी हुनक काका ितिन ,जे िरेण्य सावहत्यकार आ \nप्रख्याि उपन्दयासकार िति । हुनका सं सदैि विज्ञान विषय क े र त्रुवट सुिारमे \nमदैि भेटैि रहवन। मागनदशननक प्रयोजन भेलापर गलति सुिारर दैि रहलखन्दह।  \nबी. टेक. कयलािाद यूपीएससी. द्वारा आयोजजि भारिीय इंजीवनयररिंग सेिा \n१९८२ क े  प्रतियोवगिा परीक्षामे उत्तीणन भऽ दूर संचार विभागमे सहायक \nक ायनपालक  असभयंिा (विद्युि) क्लास  १ पद  पर योगद ान  देलवन । विभागीय \nपसत्रकामे राजवकशोर जी मैतिली मािृभाषामे अपन कवििा िपौलवन। िात्र  \nजीिने सँ लेखनक े  प्रति असभरुतच रखने रहति। से सेिा वनिृत्त भेलासन्दिा \nबहुि रास मैतिली कवििा 'क पोिी प्रकासशि करौलवन। यिा -: टेमी ,जँ जग \nजल नकहिं होईि,सभ्यिाक भ्रम, अष्टदल, मंिन , उगरास ,नै रहिै आब गाम \n, प्रलय पाश ,कनक कदली , ऊजनप्स्ििा, आचायन चाणक्य पर हम पाठकीय \nप्रतिविया द' चुकल िी ,जे विसभन्दन पत्र -पसत्रकामे समय - समय पर  40 || विदेह ४३७ \nप्रमुखिा'क सँग िपल रहय। वहनक कवििा संग्रह मेघ पुष्प ,चानवन , नि पाि \n- नि बाि, उपायन, सप्िपणन,नि घर उठय - पुरान घर खसय , जजनगीक सोन \nसन पाँखख , उबेर, ई संसार ओ सप्ि रप्श्म प्रकासशि क ृ ति िखन्दह। \nश्री तमतिला इतिहाससक संजक्षप्ि काव्य निारमभ प्रकाशन सँ २०२५ मे \nिपलवन , जावहक दाम ३०० टाका ि ै क। ओवह पोिीमे १३६ पृष्ठ ि ै,जे समपनण \nअपन स्ि० वपिाजी क ेँ  क े ने िति। ऐ मैतिली पोिी'क आई एस बीएन ९७८ -\n९३-४९८६७-०३-१ अति। ऐ पोिीक े  सुन्ददर सन् तप्रन्दट - आर क े  आफसेट \nप्रोसेस निीन शाहदरा , ददल्ली सँ भेल अति। एवह पोतिमे तमतिलाक विविि \nआयामक ेँ  संजक्षप्ि, समेवकि ओ समग्रिा सँ पद्य वििामे प्रस्िुि करैि \nरचनाकार श्री तमश्रजी भुतमकामे सममाननीय पाठक लोकवनक ेँ  चाउ सँ \nपढ़बाक आश रखने िति। पौराजणक पररिेशमे किािृत्तक अिंिारण भेलहुँ \nजावह रसबत्ता ओ स्िाभाविकिाक संग भारि भूतमक मानतचत्रक मध्य िणनन \nघटनािमक े  भेल अति से खू ब नीक ि ै क। कविजी प्राचीन काल क े र नऊ \nअध्यायमे िृिांि देने िति,यिा- विदेह, गागी - याज्ञिल्क्य समिाद, मैत्रेई - \nयाज्ञिल्क्य समिाद, अष्टािि, अष्टािि जनक -समिाद , िैदेही, दशनन समाज \nसंस्क ृ ति ओ अिनिंत्र, िल्ज्जमहाजनपद मौयन िंश गुप्िकाल, पाल िंश, गुजनर \n-प्रतिहार चन्ददेल, आओर मंडन शंकराचायन -शास्त्रािन । प्राचीन काल जे \n३०००ई.पू. सँ ६०० ई - पू० िरर विदेह राजक कायनकाल रहल होयि। ओह \nसमयमे पयानिरण सँ आच्छाददि गाि जीिनदातयनी रहय। पाँ दैि कवि कहैि \nिति-: \nबाँस , लिंग, पीपर - पाकवड , \nकदम , अशोक , नीम , बेल, साल , \nक े दली - बदरी , गमक ै ि महुआ, \nसघन बोन िल अति विकराल।  \nतमतिला िाह समयमे अध्यात्मिादक े  राजिानी िल ,जनक क ू लमे सीरध्िज  विदेह ४३७|| 41 \nब्रह्मज्ञानी रहति। चेिना सँ भरल लोक सब सबहक वहिैवषये रहति - िपश्चयानमे \nलीन मुवनगन  \nराजा ब्रह्मज्ञानी \nशास्त्र पुराणक ज्ञान रखैि िल  \nतमतिला क ेँ  हर प्राणी। \nइक्ष्िाक ु  िंशक वनतमक पुत्र तमति राज्य स्िावपि कयने िलाह। आयानििन देशमे \nतमतिला लासलत्य सँ भरल - पडल सभ्यिा ओ संस्क ृ ति से पूणन रहय। िन - \nिान्दय सँ भरल तमतिला'क मवहमा मण्डन पर पाठकक ेँ  नीक जनिब पौराजणक \nकालमे होइि : - \nविदेह भेल वनतम काननम्  \nयज्ञक्षेत्र , वनत्य मंगला, \nिैजयंिी, विकल्पषा , \nस्िणन लागल,से तमतिला ।  \nमध्य काल क ेँ  साि अध्यायमे बाँटने िति,यिा -: कणाटन -िंश, ओइनिार -\nिंश, विद्यापति, लोकगािा , खण्डिला - िंश, मध्यकालमे लोकजीिन , आ \nमैतिली भाषाक मध्य - कालिररक संजक्षप्ि इतिहास। आिुवनक कालक े  चचान \nिरर ऐ पोिीमे करय सँ अपनाक ेँ  नकहिं रोवक सकलाह। पोिी पठनीय \nिखन्दह,काव्य बढ़ सौष्ठि भेल ि ै क। एक पाँति देखू -: \nपँच हैन्ददि हषन िन्दिन अतिन \nतमतिला सेहो लेलवन ओ िीन।  \nएकटा दोसर पाँति रष्टव्य -: \nएवहन ा च लैि रहलै वक िु दद न , \nिँ अयला बंगाल गोपाल, \nपाल िंशक ेँ  संस्िापक सँ  \nशासनक बदसल गेल सुर -िाल। \nगोपाल'क िाद हुनक पुत्र िमनपाल विशाल साम्राज्य बनेबामे सक्षम भेला।  42 || विदेह ४३७ \nओ कन्दनौज ,भोज , क ु रु , मत्स्य िरर जीि लेने रहति। पालिंशक लगिक \nसाढ़े िीन सय िरखक शासनमे विग्रहपाल खूब प्रखर व्यक्क्ित्ि भेलाह। आगू \nबवढ़ कविजी पाँति गढ़लवन -: \nित्पश्चाि आयल चन्ददेल, \nअत्यल्प अिति िाद चसल गेल। \nबुकानन हेतमल्टन अपन पूर्णिंयाँ िृिांि (१८०८- १८१० ई०) मे सलखने िति \" \n८ म् सँ ११ हम् शिाब्दी िरर पालिंशक पाशिंशी राजा प्रिल शक्क्िक रूपमे \nउभरल िलाह। दरशन १० म् शिाब्दीमे बंगालक े  मवहपाल (दद्विीय) नामक \nपालिंशी राजा सँ लोहा लेनहार तमतिला क े िट पररिारक े  सपूि ऐतिहा ससक \nजननायक भीम क ै ििन िलाह। १०५१ ई० मे भीमा क े िटक े  वन:संिान काका \nसामंि ददव्योक स्िानीय क े िट ,िानुक ,पौण्डरीक, राजिंशी , कोच नागर आ \nदूसाि जािीक लडाक ू  सेना रखने रहति आ पुण्रीक भु औरक्क्ि प्रदेश क े र \nसामीप्य राजा सबक ेँ  समिनन लैि पालिंशक शासक पर चढ़ाए कय मवहपाल \nक ेँ  पराजजि करैि खिम कय देलक ै । \" आिोसशि जनिा राज मुक ु ट दैि \nशान्न्दिप्रद रहय लागल। भीम क ै ििन िामक े  भुरही पाई- ि े दाम चलौलवन। ओ \nदेिघर िैद्यनाि िाम मंवडलक े  जजणाेद्धार कयल। जेठ भाय द्वारा जहल देल \nगेल सूरपाल आ रामपाल क ेँ  बंदी मुक्ि कयल जे दजक्षण गंगाकाि ददश चसल \nगेल। सन् १०७७ मे पुनः भीम क ै ििन पर ओयह दूनू भाय द्वारा चढ़ाई आ \nसंघषनमे मारल गेला। विराट राजाक े  सीमा लगीच भोररयारी गढ़़़ ,अररीया \nजजलाक गाम - म क ै ििन ददव्योक राजाक े  जन्दमभूतम रहवन। एिेक पैघ घटनािम \nलेल कविजी दू पांति ससरैज नै सकला आ आगू बवढ़ तमतिला लेल उपेजक्षि \nअध्याय राखख देलवन। \nअतिशय असुरजक्षि रहल ई काल खंड , \nभयािांि जन -गण भोगति अराज दण्ड। \nआषन काव्य रामायणमे १२ िरखक लेल रामक ेँ  िनिास आ अप्स्ि काव्य  विदेह ४३७|| 43 \nमहाभारिमे १२ िषनक िनबास ि एक शालक े  अज्ञाि िास पाण्डिक ेँ  देल \nगेलक चचान ि ै क। िवहना विद्यापतिक तमत्र आ तमतिलाक राजा अज्ञाि िास \nपर रािाराति बनौली (सप्िरी)नेपाल पराए गेला। हुनक गजरिपुर क ेँ  यिन \nविदेशी सेना िहस -नहस कय देलकवन। राजा सशि शसिंहक े  अलोवपि भेलाक \n१२ साल  िाद प्रेि घोवषि कयल गेलैन। रानी लखखमा हुनक वियोगमे रहय \nलगलीह। पटनाक सूबेदार बैजलदेि एक प्रस्िाि ददल्ली पठाय रानी लखखमा \nक ेँ  राजपाट चलेबाक माँग राखलक। रानी नेपाल सँ अपन ददिोर पद्म शसिंह \nआ आप्ि सतचि विद्यापति जीक े  माध्यम सँ राज करैि गुजैर गेलीह। हुनक \nदेिरक दू ई साल राज्य शासन चलेलाक िाद वनिन भेलापर हुनक पत्नी रानी \nविश्वास देिी किेको शालिरर राज्य क े लीह। से बाि पाँतिमे विस्िार नै \nपौलक। कविजी अपन रचनामे विद्यापति जीक मैतिली ,अिहट, संस्क ृ ि आ \nप्राक ृ ि भाषा मेँ प्रकासशि पोिीक े  चचन अिश्य कयलवन अति। \nतमतिलाक ेँ  हर घर - आंगनमे , \nविद्यापतिक गीि, नचारी  \nहुनकवह रतचि मनोहर सोहर , \nशुभ अिसर पर गाबय नारी।  \nमध्यकाल १३ म् अध्याय 'लोकगािा ' पृष्ठ सं० ९८-१०५ बढ़ मनलगू \nबुझायि। ई तमतिलांचल क े र लोक देििा १०८ आ लिहर- क ु शहर लोक गािा \nरामायण सँ जुडल य। मैतिली भाषा असलमे वपिडल ,दसलि िबकाक े  क ं ठक \nिाणी रहय आ एखनो िरर अति। ओ लोकवन अपन लोक देििाक अभ्यिनना \nगेयरूपेँ कयने िति। लि-क ु श मात्रे एकटा लोकगािा िनिासीक बीच खूब \nलोकतप्रय भेलैक। मूलवनिासी अपन नायक आ देििाक गहिर गोहारर ,भाि \n- भगैि , महराय आ गािा गबैि आवब रहल अति। िवहना असभजाि िगनमे \nलि-क ु श गािा सराहल गेल ि ैक। से चलैन भारि - नेपाल देशक े  मैतिली \nभाषा - भाषी बीच वपवढ दर वपवढ गौरिपूणन प्स्मिाक े  संरक्षण करैि संिुतष्ट म \nि ै क।  44 || विदेह ४३७ \nगािा - गायक प्रारंभमे \nगबैि िति ' सुतमरन , बन्दहन', \nित्पश्चाि,शुरूह होइि अति  \nकिाक मनन - वििेचन।  \nमहेश ठाक ु र जीक पाठशालमे आन सशष्यक संगवह रघुनंदन सेहो पढैि बढ \nमेिािी भेल। ओकरा गुरूजी बढ़ मानैि रहतिन। से आिेशमे पसत्त सँ \nबजलखखन \" एिेक जे ससनेह दैि तियै रघुननमाक ेँ  से की ई अपन पवहल \nकमाय अहींक े  देिे!\" ऐ बािक गीरह चवटया रघुक े  मोनमे गकहिंरपन सँ जमल \nरहल। जँ समय  एलैक िँ मुग़ल दरिारमे विद्विा पर दरभंगा राज देल \nगेलैक।ओ अपन गुरूिाईन क े र समक्ष परबाना कागि सुमझाबैि गुरूिर महेश \nठाक ु र जीक ेँ  अपन पवहल अरजल समपदा समर्पिंि कयल। जहन वक श्री ठाक ु र \nजीक ेँ  झीझक होईन आ गुरूमािा िँ ऐ महात्यागीक े  मुंह ददश िक ै ि चवकि \nरवह गेलीह। दान क े र िरिी पर सन् १५२६ सँ १९४७ ई० िरर हुनक पुत्र गोपाल \nठाक ु र, िकर उिरातिकारी पुत्र टोडरमल ऐ िंशक मवहनाि ठाक ु र आ िकर \nपुत्र लोचन आ िकरािाद मािि शसिंह १७५७ मे अंग्रेजी हुक ू मिमे तमतिला \nराज्य भ' गेल दररभंगा राज जतमन्ददार १८७८ सँ रामेश्वर शसिंहक े  िाद हुनक \nपुत्र लक्ष्मीश्वर शसिंह आ िकर िाद हुनक पौत्र कामेश्वर शसिंह बहादुर \nमहराजातिराज राज चलेला। कवि जीक पांति -: \nनकहिं राजा , नकहिं रहल सामंि , \nआब राजिंत्रक भेल अन्दि । \nआिुवनक काल सन् १९४७ म़ों सुराज उपरांि सँ अद्यिन मानल जाईि। प्रो० \nरविन्दर क ु मार चौिरी ९०० लगिक मैतिली रचनाकाक े  डायरेक्टरी गि िषन \nप्रकासशि करौलाह अति ,जावहमे ५०% गैर सिणन लेखक िति। ओ अपन \nअहर्निंश सेिा सँ मैतिली लेल असभमानी कोनू ने कोनू रुपमे बनल िति। \nमैतिली आरंभ कालमे असभजाि िगनक बोली -िाणी नकहिं रहैक। ओ सभ  विदेह ४३७|| 45 \nसंस्क ृ ि, प्राक ृ ि आ अिहट क ेँ  मान्दय क े ने रहति। आई मैतिली सँ सुवििा \nिंतच ि स म ाज  पिुआ रहल िै क । एख न ो ठ़ोंठी मैतिली रू पेँ ऐ भाषाक ेँ  ज ीयाक े  \nरखने अति। मैतिली सावहत्य - सृजनमे  \nओना लागल किेको सावहत्यकार , \nअपना भरर सभ भरर रहल िति  \nअपन मािृभाषक भँडार ।  \n'श्री तमतिला' पोिी मैतिली भाषा मेँ अद्भुि स ावहत्य स ृज न  क यलवन  श्री राज  \nवकशोर तमश्र जी ,िावहक टटका प्रकासशि पोिी पढबाक सौभाग्य भेटल हेन। \nपाठक लोकवनक ेँ  सुझाि य , ऐ पोिीक ेँ  मनोयोग पूिनक पवढ़ स्ियं क ृ िानिन होय। \n \n- लाल देि कामि , नौआबाखर (मिुबनी)  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n  46 || विदेह ४३७ \nपद्य \n३.१.बद रीन ाि राय 'अमात्य'- क ु टील क साइ \n३.२.जगदानन्दद झा  मनु - बीसटा हाइक ू  \n३.३.रबीन्दद र न ारायण तम श्र-अन्दिेषण \n३.४.प्रणि क ु मार झा- वक िु ज ोवगरा \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३७|| 47 \n३.१.बद रीन ाि राय 'अमात्य'- क ु टील क साइ \n \nबरीनाथ राय 'अमात्य' \n \nकुिी  कसाइ  \n \n \nसोलकन बाबू यौ! लवडयौ अपने अतिकारक लडाइ।  \nफ ु ससञावहक े  दन्दिकिा गवढ़,ठकलक क ु वटल कसाइ ।। \nसोलकन बाबू यौ!लवडयौ अिने अतिकारक लडाइ।  \n \nदंिक िाक े  द ाँिक े  िोड़ू ,िखने हाएि भलाइ।  \nसोलकन बाबूयौ!लवडयौ अपने अतिकारक लडाइ।  \n \nस ंवििान  स त्य ज ीिन क े  रगड़ू दद यास लाइ। \nसोलकन बाबू यौ!लवडयौ अपने अतिकारक लडाइ।  \n \n 48 || विदेह ४३७ \nदूष्ट देििा दंिकिा गवढ़, सबटा खेलक मलाइ।  \nसोलकन बाबू यौ!लवडयौ अपने अतिकारक लडाइ।  \n \nलडलेपर अतिकार भेटि आब ,नजञ देि क ु टील कसाइ । \nसोलकन बाबू यौ!लवडयौ अपने अतिकारक लडाइ।  \n \nपाख ण्डक  पिुआरपर म ारु  स बदद न  क े लक  क ु टाइ। \nसोलकन बाबू यौ!लवडयौ अपने अतिकारक लडाइ।   \n-बरीनाि राय 'अमात्य', ग्राम पोस्ट करमौली , भाया कलुआही , जजला \nमिुबनी वबहार , 6205190859 \nअपन मंिव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n  विदेह ४३७|| 49 \n३.२.जगदानन्दद झा  मनु - बीसटा हाइक ू  \n \nजगदान न्द झा ‘मन ु’ \nबीस िा हाइकू  \n१ \nमेनाक बच्चा  \nभूखे मरणासन्दन  \nमाय जालमे  \n  \n२ \n 50 || विदेह ४३७ \nगोल मटोल  \nकारी उज्जर भुल्ल  \nक ु क ु र बच्चा \n  \n३ \nनांगैर उठा  \nसरपट दौडैि  \nअबोि बािी \n  \n४ \nगरीब संगे   विदेह ४३७|| 51 \nदठठुरैि सुरुज  \nपूसक भोरे  \n  \n५ \nिषानक बूँद  \nपुरवन पाि पर  \nमोिी लगैि \n  \n६ \nविरही ब़ोंग \nटर टर करैि  \nिषानक राति  52 || विदेह ४३७ \n  \n७ \nिानक खेि  \nकादो सनल पैर  \nकोरामे नेना  \n  \n८ \nजेठक मास  \nबाँस खीचैि बाप  \nखाली पएरे  \n   विदेह ४३७|| 53 \n९ \nजोिल खेि  \nपरिा रवह गेल \nवबन िषानक ेँ  \n  \n१० \nघूरक गप्प \nबूढ़क रूसनाइ  \nबुवढ़या फ ु सस \n  \n११ \nनोर खसल   54 || विदेह ४३७ \nिरिी गसल गेल \nक े  बूझलक  \n  \n१२ \nजमा क े ने िी  \nबाबूजीक यादक  \nमिुर क्षण \n  \n१३ \nकिय गेल \nढेकी समाठ संगे   विदेह ४३७|| 55 \nभोरका िान  \n  \n१४ \nखेिक बीच  \nनि -नि आइर  \nबँटैि मोन  \n  \n१५ \nआम जामुन  \nकटा रहल अति  \nनि विनाशे  \n   56 || विदेह ४३७ \n१६ \nसमांग दूर  \nआकाश भेल लऽग  \nमहानगरमे  \n  \n१७ \nभीडमे चुप्पी \nमोबाइल टीपैि \nआबक पीढ़ी \n  \n१८  विदेह ४३७|| 57 \nएलै बसंि  \nमोनक सभ रंग  \nहर्षिंि भेलै \n  \n१९ \nमोनमे लाबा  \nआगम बसंिक  \nवपया तमलन  \n  \n२० \nवपया विदेश \nबौरायल बसाि  58 || विदेह ४३७ \nमोन अिीर  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३७|| 59 \n३.३.रबीन्दद र न ारायण तम श्र-अन्दिेषण \n \nरबीन्र नारायण चमश्र \nअन्वेषण \n  \nहे भगिान  \nहमरा ओिए लए चलू  \nजिए क े ओ भूखल नवह होअए  \nनवह होइक क े ओ अिननग्न  \nजिए क े ओ रातिमे सडकपर अहुररआ नवह काटए  \nजिए कोनो बालकक ेँ  श्रम करबाक मजबूरी नवह होइक  \nजिए कोनो मवहलाक ेँ  प्रिावडि नवह कएल जाइक  \nजिए िमन , भाषा, जाति आओर पंिक नाम पर  \n भेदभाि नवह होइक  \nजिए ककरो भय  \nआपसी शत्रुिा , द्वेष,प्रतिशोि,नवह होइक   \n  \nहे भगिान ! \nहमरा ओिए लए चलू  \nजिए सभ मुडी उठा सकए  \nजीवब सकए सममानपूणन जीिन  \n 60 || विदेह ४३७ \nभेवट सक ै क सभक ेँ  अपन िाजजब हक  \nजिए न्दयाय सिाेपरर होइक \nआओर स्ििः सुलभ होइक  \nजिए सभ रहति तमत्रिि \nजिए गरीब आ िनीक होति सहभागी दुख -सुखमे  \n  \nहे भगिान!  \nहम अनंिमे समावहि भए चसल जाइ  \n दूर ,बहुि दूर \nिावहसँ पवहने  \nकमसँ कम एक बेर  \nहमरा ओिए लए चलू  \nजिए दुवनआ बुझाइक एकवह सुखी पररिार  \nजिए सभ क े ओ होति पूणन संिुष्ट \nजावहसँ हम एहन दुलनभ क्षणक आनंद उठा सकी  \nखुसीसँ नाची ,गाबी \nआओर कवह सकी  \nहे प्रभो! \nअहाँ सचमुच महान िी ! \n-रबीन्दर नारायण तमश्र [19.2.2022] ;  mishrarn@gmail.com \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n  विदेह ४३७|| 61 \n३.४.प्रणि क ु मार झा- वक िु ज ोवगरा \n \nप्रणव कुमार  झा \nटकछु जोटगरा   \nसोशल मीवडया क ु रुक्षेत्र भेल, कीबोडन बनल िलिार , \nसच आ झूठ क े  फक न  करब आब भऽ गेल अति दुश्वार।  \nऱोंकडिंग म़ों अति देशभक्क्ि मुदा िरािल पर विभाजन \nदेश  क ोन  म ागन पर अति बढ़ल क हु आंह वक िु राज न ।   \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n  \nजाति -िमन क े र आवग लगाबै, कीबोडन  क े र िीर, \nटोला-गाँि भाईचारा टूटै हालि बड्ड गंभीर। \nरोजी -रोटी िोवड बहस म़ों, ददन भर होय हलाल  \nभागैि भूिक लंगोटक पािा  अति समाज बेहाल!  \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n  \nयुिा कहै “रोजगार नै” , मुदा मेहनि से राखय दूरी , \nसमय वबिै रील मे िखन सशकायि कोन मजबूरी ? \nकौशल सीखब िोवड कऽ सब , खोजै बस आराम  \nसूिल सूिल पाई बटोरी , एहने िाकय काम।  \n 62 || विदेह ४३७ \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n  \nमहँगाई ददन दूना बढ़ै , िनखा भेल अिमरु  \nरासन लैि फोन से पूिय कवनया कह की करू ? \nपेरोल पंप पर मुस्की दैि अति नेिाजी क े  फोटो  \nटैक्सी बेच क े  चला रहल अति गोपालजी आब टोटो।  \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n  \nिैज्ञावनक अति जेल मे बंद बाहर घुमय रेवपस्ट  \nउिार लऽ कऽ चुकाबय भोलबा आई फोन क े र वकस्ि ।  \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n  \nचुनाि से पवहले पोस्टर भरल “हम तमतिलाक संिान!”  \nवटकट बँटल िऽ चुप्पी गाढ़ल दल बनल भगिान। \nमुद्दा कहाँ ? एज़ोंडा कत्त? बस फोटो -परचार  \nिांतिकारी पर फ े र से रहल तमतिला राज उिार!   \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n  \nरोगी गाडी चवढ़ पटना जाय, ददल्ली करय सफर  \nतमतिला म़ों सुपरस्पेशसलटी सपना बनल अमर।  \nदस िरष मे बवन ठाढ़ भेल एमस दरभंगा क े र गेट  \nमैतिल सभ लेल एखना़ों सभसँ बवढ क हुनकर पेट।  \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n  \nतमतिला प्रेम क े िल नारा नवह , संग होय जजममेदारी ,  विदेह ४३७|| 63 \nिोकटिंग टाइम सिाल उठाबै,  िैह असली िैयारी। \nमैतिली, तमतिला, संस्क ृ ति, सब क े  हृदय से प्यार, \nमुदा विकास , सशक्षा,स्िास््य पर चाही खुलल पुकार।  \nजोवगरा सा रा रा रा रा… !  \n-प्रणि क ु मार झा, राष्रीय परीक्षा बोडन, नई दद ल्ली \nअपन मंिव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  64 || विदेह ४३७ \n \nMaithili Literature in English Translation \n4.1.The Poverty of True Vision -Jagdish Prasad \nMandal (Original Maithili Short Story) Rameshwar \nPrasad Mandal (English Translation) \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३७|| 65 \n4.1.The Poverty of True Vision -Jagdish Prasad \nMandal (Original Maithili Short Story) Rameshwar \nPrasad Mandal (English Translation) \n \nJagdish Prasad Mandal (Original Maithili Short \nStory) \n \nRameshwar Prasad Mandal (English \nTranslation) \nThe Poverty of True Vision \nDurlabham Bharate Janma means that to be born \nin Bharat is a rare fortune. But why is it said so? \nWhat is the special quality or uniqueness of India \n 66 || विदेह ४३७ \nthat makes being born here considered such a high \nprivilege? The answer lies in the fact that one who \nis born here grows and lives within the ethos of \nIndian culture. \nThe greatness of Indian culture has been that here \nwealth, luxury, and power have never been valued \nas highly as the moral worth of life itself. Greater \nrespect has always been given to those who walk \nthe path of restraint, purity, and virtuous conduct, \neven if from the material point of view they live in \nscarcity. \nIn the realm of knowledge, India has long held a \nplace of honor, even if in today’s world many other \nnations have advanced further. From ancient \ntimes, the moral character of human beings here \nhas been of a high order. On one side, the creation \nof such lof ty character has been nurtured by a \nphilosophy rooted in spirituality; on the other side, \nsystems of power have often fostered the growth of \ndegraded character. \nIt is well known that centuries of foreign rule in \nIndia did not only plunder its wealth but also its  विदेह ४३७|| 67 \nart, culture, and heritage. Even those who \nexplained and spread India’s spiritual philosophy \nwere not entirely free from fault. Most ordinary \npeople, then as now, have been ignorant of the \ndeeper truths of that philosophy. Many \ninterpreters of spiritual th ought, wishing to make \ntheir own lives more comfortable, presented \nexplanations to the masses that served their own \nadvantage, leading to the continued exploitation of \nthe common people. \nJust as every region has its villages, there is also a \nvillage named Madhavpur. In that village lives a \nman named Jugai, a cattle herder by occupation. \nJugai is a simple and straightforward man who \nknows nothing of farming, and so he spends his \ndays tendin g cattle. For those whose cows he \nherds, there is a fixed monthly payment, and this \nis the foundation of his livelihood. \nJust as everything changes from moment to \nmoment, people’s thoughts also keep changing. \nThis is how the good can become bad, and the bad \ncan become good. We see that people with noble \nideas sometimes adopt base tendencies, while  68 || विदेह ४३७ \nthose with the lowest thoughts adopt virtuous \nhabits and make their lives successful. This does \nnot mean that all good people become corrupt, or \nthat all corrupt people turn good. Good people can \nadopt even better qualities and become better still, \nwhile bad people may also deepen their bad habits \nand become worse. \nJugai herded the cows of four or five families. He \nworked in two daily shifts. In the morning shift, \nafter the cows were milked, around eight o’clock, \nJugai would eat his breakfast, walk along the lanes, \nuntie each cow, and lead them out to the pasture. \nBetween eleven and twelve, he would bring the \ncows back from the pasture and tie them at their \nrespective owners’ posts. Then Jugai would go \nhome, bathe, have his meal, and rest for a while. In \nthe afternoon, he would again go to tend the cows. \nThe owners paid Jugai a fixed monthly wage for his \nherding work. \nWhen the month came to an end, Jugai went to \ncollect his pay from Rameshwar. Rameshwar was \na man well -versed in religious texts and legends. \nThough he had never received formal schooling,  विदेह ४३७|| 69 \nhe had gathered his knowledge of scriptures \nthrough devotional gatherings and self -study. He \nsustained himself in the village by wandering \nabout, telling stories, and reciting religious tales to \nboth his own community and others. He did not \nearn through ph ysical labor, yet his standard of \nliving was comfortable enough. \nThat day Rameshwar was sitting at his doorway. As \nJugai reached him, he said - “Uncle, the month’s \nherding is over. Please give me my wages.” \nRameshwar, accustomed to living off others’ \nearnings and skilled in the art of smooth talk, \nheard Jugai’s request and responded in a playful \ntone-  \n“Jugai, wages for what?” \n“For herding your cow, Uncle,” Jugai replied. \nJust as a courtesan’s voice can be sweet, so too can \nthat of a cheat. In a gentle tone, Rameshwar said-  70 || विदेह ४३७ \n“Jugai, do you not know what the Vedanta, the \nscriptures, say about this?” \nSimple and unlettered, Jugai replied- “No.” \nRameshwar said - “In the Vedanta it is written: \nSarvam Brahmamayam Jagat.” \nNot understanding what Rameshwar meant, Jugai \nsaid- “Uncle, I am not an educated man. My father \ndied when I was a child, and since then I have \nearned my living by herding cows for the people of \nthe village.” \nRameshwar continued - “Son, our scriptures say \nthat the entire world is pervaded by Brahmamay. \nYou are Brahma and so am I. Then why are you \nasking for herding wages, and how can I give them \nto you? Tell me that.” \nJugai had no knowledge of such tricks and \nreasoning. So in his mind he thought that, like \nother dishonest men, Rameshwar Uncle too was \ncheating him out of his wages. This was no  विदेह ४३७|| 71 \ndifferent from the way he must have cheated in his \nearlier dealings. Jugai decided he would stop \nherding Rameshwar’s cows from the next day. \nResigned, Jugai said- “Uncle, I am going now.” \n“Yes, yes, go,” Rameshwar replied. \nJugai set off toward home. A person’s thoughts \nrarely rise beyond the limits of their own \nknowledge. On the way, Jugai kept telling himself \nthat from tomorrow he would not herd \nRameshwar’s cows. But then another thought \ncame: if he stopped, what other work was there for \nhim to do? And almost immediately a third thought \narose: there is no shortage of work in the world; he \ncould leave Rameshwar Uncle’s cows and tend the \ncows of someone else instead. \nWith these thoughts running through his mind, \nJugai left that place and went to the home of Rita \nLal Bhai. \nEveryone in the village knew that if anyone could  72 || विदेह ४३७ \nmatch Rita Lal in being sharp and shrewd, there \nwas no one. In speech and in action, he was \nunpredictable. No one could say when he would \nturn a ‘yes’ into a ‘no’ or a ‘no’ into a ‘yes.’ Yet \nsociety itself is like the sea, deeper than the ocean \nand larger than the mountains. \nRita Lal was in the garden. His wife was standing \nat the doorway. \nGoing up to her, Jugai asked - “Bhauji, where is \nBhaiya?” \nRukmini replied- “He is in the southern garden.” \nAs soon as Rukmini spoke, Jugai walked toward the \nsouthern garden. Seeing Rita Lal Bhai, Jugai said- \n“Bhaiya, I have come to meet you.” \nRita Lal asked- “Why?” \nJugai replied- “The month is over, give me my pay.”  विदेह ४३७|| 73 \nRita Lal said- “Jugai, have you remained a child all \nyour life?” \nStartled, Jugai asked - “What do you mean, \nBhaiya?” \nRita Lal said- “Haven’t you heard of Lord Buddha? \nThere are two kinds of men, one is Mayavi and the \nother is Tathagata. Lord Buddha’s other name is \nTathagata.” \nHearing this, Jugai just stared at him blankly. Then \nRita Lal continued - “Jugai, do you not even know \nwhat the great Buddha said?” \nNot understanding the subject, but curious about \nBuddha’s words, Jugai replied- “No.” \nRita Lal said - “Buddha said Sarvam Kshanikam \nAsti. It means everything is momentary. The cows \nyou herded before are now dead, and the cows that \nare here now are their calves. You are no longer \nthe same, and I am no longer the same. We have \nboth been reborn  anew. Now tell me, for which  74 || विदेह ४३७ \nwork are you taking payment, and for which work \nam I to give it?” \nHearing this, Jugai’s heart sank. Seeing such open \ndishonesty, he felt like crying, but feeling \npowerless and helpless, he turned away and \nwalked toward his home in tears. \nA little further on, he saw Sonai Baba approaching \nfrom the opposite direction. \nSonai Baba was the oldest man in the village and \nalso known as a man of his word. Whatever he \nsaid- he would do, and whatever he did, he would \nsay. \nComing closer, Sonai Baba saw Jugai weeping and \nasked- “What happened, Jugai, that you are crying \nlike this?” \nJugai said - “Baba, you know I earn my living by \nherding cows, and that is how my mother and I \nsurvive. I have a monthly arrangement, and when \nthe month was over, I went to ask for my wages  विदेह ४३७|| 75 \nfrom Rameshwar Uncle and Rita Lal Bhaiya. \nRameshwar Uncle said that everything is \nBrahmamay, and Rita Lal Bhaiya said that the one \nI was before is not the one I am now, and the one \nhe was before is not the one he is now, so why \nshould he pay me?” \nHearing this, Sonai Baba thought to himself and \nunderstood that Jugai had fallen into the net of two \ntricksters. It is because of such petty cheats that \nIndia’s spiritual philosophy has been reduced to \npoverty, and whatever remains will also soon be \ndestroyed. \nSonai Baba said- “Jugai, do not cry. Go back to the \nvillage cheerfully. Tomorrow, as usual, go and take \nboth their cows out to graze. On your way back, tie \nboth cows at your place. When they come looking \nfor them, repeat their own words back to them.” \nJugai found wisdom in Sonai Baba’s idea, and the \npain in his heart began to lessen. \nThe next morning, he did exactly as Sonai Baba \nhad instructed. In the evening, when the cows did  76 || विदेह ४३७ \nnot return to Rameshwar or Rita Lal, both men, \nshivering like frost -bitten cane in the cold month \nof Paush, came to Jugai’s place and found their \ncows tied up. Without saying a word, both handed \nover his wages and took their cows home. \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ। \n \n \n   \n \n𑒀 \n \n ","size_mb":1.39,"has_text":true},"Videha 438.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 438.pdf","name":"Videha 438.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३८ \n \nविदेह मैथिली सावहत्य आन्दोलन: मानुषीथमह संस्कृताम् \n \nसम्पादक: गजेन्र ठाकुर।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिााथिकार सुरक्षित अथि। कॉपीराइट (©) िारकक त्रलखित अनुमथतक विना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉड िंग सवहत इलेक्‍ट रॉवनक \nअििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन अििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सक ै त \nअथि। \n(c) २०००- २०२६. सिााथिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूत्रसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आदद ललिंकपर \nआ अिनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  क े र रूपमे \nइन्टरनेटपर  मैथिलीक प्राचीनतम उपस्स्ितक रूपमे विद्यमान अथि (वकिु ददन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-\ngachh.html ललिंकपर, स्रोत wayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) \nfrom 2004 to 2016- http://videha.com/ भालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पवहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्स्िथतक यािा विदेह- प्रिम \nमैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अथि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकात्रशत होइत अथि। आि “भालसररक गाि” जालिृत्त \n'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्‍टताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्‍टत भऽ रहल अथि।  \n(c)२०००- २०२६. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्र ठाकुर। Editor: \nGajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to \ncreate the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives \nand create translated/ transliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these \narchives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन मौत्रलक आ अप्रकात्रशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा थयत्ि रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) \neditorial.staff.videha@zohomail.in क ेँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सक ै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल \nगेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ प्रकात्रशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िखन्ह आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम \nनै अथि ततऽ ई संपादकािीन अथि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकात्रशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिाररत िेि-आकााइिक वनमााणक अथिकार, ऐ सभ \nआकााइिक अनुिाद आ त्रलप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक वनमााणक अथिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ प्प्रिंट-प्रकाशनक अथिकार रिैत \nिथि। ऐ सभ ल ेल  कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रथमकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रथमकक इच्छुक रचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई \nपत्रिकाक मासमे दू टा अंक वनकलैत अथि जे मासक ०१ आ १५ थतथिक ेँ  www.videha.co.in  पर ई प्रकात्रशत कएल जाइत अथि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , \nhttps://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/   \nThese are print -on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@ zohomail.in. The \neBooks of some of these are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, \nsales.videha@gmail.com], send your queries to sales.videha@gmail.com. The contents and documents \ne-published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X VIDEHA are periodical ly being checked for \naccessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing these contents/ \ndocuments. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:438   \n \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत- थचि विदेह सम्मानसँ सम्मावनत श्री पनकलाल मण् ल द्वारा। \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्‍टतिान- मानुषीथमह संस्कृताम्। \nअनुक्रम \nविदेह ४३८ म अंक १५ माचा  २०२६ (िर्ष १९ मास २१९ अंक ४३८) \nऐ अंकमे अछि: - \n१.१.अंक ४३७ पर टिप्पणी (पृष्ठ १-४) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैछिली सा टित्यमे उपेन्द्र ना ि झा  'व्यास' एवं हुनक \nपररवारक योग्ान -२५ (पृष्ठ ६-९) \n२.२.टितनाि झा -मैछिली साटित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पररवारक \nयोग्ान -१७ (पृष्ठ १०-२१) \n२.३.प्रणव क ु मार झा-उजरका मुगाा  (पृष्ठ २२-२३) \n  \n \n२.४.मयंक क ु मार झा- एआई युग मे मैछिली (पृष्ठ २४-३१) \n२.५.प्रीछत क ु मारी-अशिक्षाक शिकार: क े वि समाज (िोध आलेख) (पृष्ठ ३२-\n३६) \n२.६.गजेन्द्र ठा कु र- संरचनात्मक अस्थिरता आ अिाक लीला: रमेिक मैछिली \nकिा -संग्रि 'किा -समय' क एकिा आलोचना  (पृष्ठ ३७-४९) \n२.७.लाल ्ेव कामत - ब्लैत जीवन एक पोिी (पृष्ठ ५०-५६) \n२.८.परमानन्द् लाल कणा- बेिाक टवविता  (पृष्ठ ५७-६२) \nपद्य \n३.१.आिीष अनछचन्दिार- २ िा गजल  (पृष्ठ ६४-६६) \n३.२.जग्ानन्द् झा \"मनु\"- बीसिा िाइक ू  (पृष्ठ ६७-७१) \n३.३.रबीन्द्र ना रा यण छमश्र-संवा्  (पृष्ठ ७२-७४)   \n \n4.Gajendra Thakur - A Parallel \nHistory of Mithila & Maithili \nLiterature \nAPPENDIX: METHODOLOGICAL NOTE \nThe Nepal Bikram Samvat years cited have been converted to \napproximate CE years using the standard offset of BS minus 56 –57 \nyears. Web sources consulted include the Videha digital archive \n(videha.co.in). This research was prepared using primary texts, and \nstandard academic resources. All quoted material is from the cited \nsources. For the most current scholarship, consult the Videha Parallel \nHistory series at www.videha.co.in/gajenthakur.htm. \n \n23 Language Transliterator \n \n  \n \n5.Maithili Literature in English Translation \n \n5.1.Thirty-Two Teeth -Jagdish Prasad Mandal \n(Original Maithili Short Story) Rameshwar \nPrasad Mandal (English Translation)  [Page 76-\n88] \n  \n \n \n विदेह ४३८|| 1 \n१.१.अंक ४३७ पर टिप्पणी \nविदेह ४३७  म अंक पर पाठकीय मन्तव्य  \nप्रण व कु मा र  झा  \nविदेहक होली उपाधि एकटा युविक प्रयोग लागय अधि। एवह क े  द्वारा विदेह \nटीम समसामधयक मैधिली सावहत्य , कला , मीविया , सोशल मीविया आदद से \nजुिल लोक क े  िै  खाली एकत्रित कय सूची बिाबय ि ै ि अवपतु लगि से \nहुिक आचार व्यिहार आ गधतविधि पर समझ बिा क े  चुवि चुवि क एक से \nएक उपाधि गढ़य िधि। ऐ से पाठक सभक स्मृधत पटल पर ई सभ लोक क े  \nधचि एक संगे स्मररत होइत ि ै क आ संगवह मोि सेहो गुदगुदाबय ि ै क।  \n \nआशीष अिधचन्हार क े  मैधिली गजल क े  प्रधत समपपण बेजोड़ ि ै क , ओ खोजज -\nखोजज मैधिली गलज क े  पढय िधि आ ओवह पर अपि प्रधतविया/आलोचिा \nत्रलखय िधि। स्िाइत वहिका गजल -गोवह क े  उपाधि सेहो देल जाय ि ै ि। \nहमरा ई आलोचिा पवढ़ , बचपि मे पढल एकटा कोिो पत्रिका मोि पवड़ गेल \nजावह मे अघोड़ी सभक कहािी िल , जावह मे एकटा अघो ड़ी क े  किा िल जे \nजेकरा ककरो गररया दै , कटु िचि कहय ओकर काज सुतरय लागय। हमारा \nलेखे एहि आलोचिा से ओहु लेखक सभक लेखिी क े  िार बढईत हेतई।  \n \nप्रीधत क ु मारी अपि गामक फौजी उमाकांत क े  व्यक्ततत्ि क े  उजागर कर ै त \nमैधिल युिा क े  तौर पर जे विचार त्रलखत्रल अधि ओकर स्िागत अधि। हमरा \nलेखे सेहो अत्रशक्षा, कौशल आ उद्योग िंिा आ गुणित्तापूणप सस्ता धचवकत्सा \nव्यिस् िा क े  कमी त धमधिला क े  आर्ििक सामाजजक विपन्िता क े  कारण ि ै क े  \nदेखािटी आ पैधिमी सभ्यता क े र होर सेहो वपिला एक -ि े ढ़ दसक मे  धमधिला \nक े  आर्ििक आ सांस्क ृ धतक विपन्िता मे सहायक बवि रहल अधि। आ ऐ बात \nक े  कोिो मैधिल युिा अपि लेख मे कवह रहल अधि ई स्िागत योग्य अधि।   2 || विदेह  ४३८ \n  \nराम शंकर झा  \n \nधमधिला -मैधिली सावहत्य क ु म्भ  \n  \nमणणकांत झा , दिल्ली \n \nकहै लेल अिधचन्हार ,मुदा सभक धचन्हार � \n \nलक्ष्मण झा 'सागर ' \n \nआत्रशष अिधचन्हार- ककरो िोड़य िला जीि िै।  \n \nकल्पना झा, पिना  \n \nविदेह होली उपाधि - 2026क कारणेँ विदेहक सद्य: प्रकात्रशत अंक ( 437म) \nबेस रुधचकर लागल। हमर े  टा िवह ; सभ पाठक क ेँ  लागल हेतवि।  \n \nहोली उपाधिक अधतररतत आरो महत्िपूणप लेख , जोगीरा , हाइक ू , िगैरह \nअभरल। वहतिाि झा जी द्वारा त्रलखल जा रहल सीरीज \"तारािाि झा एिं \nहुिक पररिारक मैधिली सावहत्यमे योगदाि\" तऽ जाविए कऽ पठिीय रवहते \nअधि।  \n \nप्र णि  क ु मार  झाक  वक ि ु  ज ोगीर ा ध् याि ाक ृ ष्ट क र बामे सफल  र हल । ि ीक  ि वि  \nसभ जो गीरा। एकटा जे हमरा बेसी िीक लागल , से अधि   विदेह ४३८|| 3 \nयुिा कहै  \nरोजगार िै , \nमुदा मेहित से राखय दूरी , \nसमय वबतै रील मे  \nतखि त्रशकायत कोि मजबूरी ? \nकौशल सीखब िोवड़ कऽ सब , खोजै बस आराम  \nसूतल सूतल पाई बटोरी , एहिे ताकय काम।  \nजोवगरा सा रा रा रा रा !  \n \nप्रणि क ु मार झाक \"र ं गा त्रसयार ररटिप\" सेहो पढ़लहुुँ। िीक लागल।  \n \nप्रीधत क ु मारीक त्रलखल \"फौजी उमाकान्त कामत : एक व्यक्ततत्ि\" पढ़लहुुँ। \nठीक े  प्रीधत क ु मारीक रूप मे एकटा िीक लेखक भेटलवि अधि विदेह टीम क े । \nजेिा वक आशीष अिधचन्हार पुरिा अंक (४३६म अंक) पर अपि प्रधतविया \nदैत त्रलखलवि अधि , हमरा लोकवि क ेँ  विश्चिते वहिकर त्रलखल आिो िीक \nिीक रचिा सभ पढ़बा लेल भेटत। एवह युिा  रचिाकार क े  स्िागत िवि हमरहु \nददस सुँ। \n \n\"वक ि ु  ल ीश्चख द ेल ासुँ, वक ि ु ओ ल ीश्चख द ेल ासुँ गज ल  ि वह होइत ि ै \" आशीष \nअिधचन्हारक त्रलखल ई लेख महत्िपूणप अधि। सभक ेँ  पढ़बाक चाही।  \n \nलालदेि कामत जीक त्रलखल पोिी समीक्षा एखि पूरा िवह पढ़लहुुँ अधि। \nजतबा पढ़लहुुँ , तावह सुँ ई बुझलहुुँ, जे श्री राज वकशोर धमश्रक िि मैधिली \nपोिी 'श्री धमधिला ' संजक्षप्त इधतहास काव्य अधि।  \n \nओिरऑल मे कही तऽ पठिीय अंक अधि।   4 || विदेह  ४३८ \n  \nकल्पना झा, बोकारो  \nबहुत िीक अंक ,रचिा सभ यिािप।  \n  \nअपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३८|| 5 \n \nगद्य \n \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साटित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपररवारक योगिान -२५ \n२.२.टितनाि झा -मैथिली साटित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पररवारक \nयोगिान -१७ \n२.३.प्रण व कु मा र  झा -उजर का  मुगा ा \n२.४.मयंक कु मा र  झा - एआई युग मे मैथिल ी \n२.५.प्रीथत कु मा र ी-अशशक्षाक शशकार: क े वि समाज (शोध आलेख)  \n२.६.गजेन्द्र  ठा कु र - संरचनात्मक अस्थिरता आ अिाक लीला: रमेशक \nमैथिली किा -संग्रि 'किा -समय' क एकिा आलोचना  \n२.७.लाल िेव कामत - बिलैत जीवन एक पोिी  \n२.८.परमानन्द्ि लाल कणा- बेिाक टववशता  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  6 || विदेह  ४३८ \n \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साटित्यमे उपेन्द्र नाि झा 'व्यास' एवं हुनक \nपररवारक योगिान -२५ \n \nकल्पिा झा  \nउपेन्द्र नाि झा 'व्यास' जीक पररवारक अन्द्य सिथयक टववरण \n'व्यास' जीक आुँश्चखक पुतरी: विजया झा  \n  \n'विदेश -भ्रमण' पोिीक पृष्ठ संख्या तीि पर विदेश -यािा लेल प्रस् िाि कालक \nबड्ड मार्मिक धचिण कएल गेल अधि  'व्यास' जी द्वारा। पररिारक लोक तुँ \nसहजवह , शताधिक धमिगण स्टेशि पर आवब िोराएल आुँश्चखए कोिा विदा \nकएिे िलधिि , तावह प्रसंगक चचाप कर ै त एक पैराग्राफ त्रलखल गेल अधि \n विदेह ४३८|| 7 \nलेखक द्वारा उतत पोिी मे। ओवह  'पैराग्राफ 'क अन्न्तम तीि िातय हम \nअक्षर शः उद्ध ृत क ' रहल िी। देखल जाउ - \"हाि ओ रूमाल वहलबैत लोक \nसभ विदाइ देलक - हमहुँ हाि  वहल बैत र हल हुुँ ज ाबत ि रर  वि द्युतक  आल ोक  मे \nवक ि ु ओ अंश द ेखबा मे आएल । ...मि  प ड़ल  क वि गुरु  \nरिीन्रक कविता - 'जेते िावह ददबो '- आ हमर अपि तीवि िषपक धच. श्री \nविजया...ओकर मुह....िोट वहलैत हाि।  'तबू जेते ददते हय , तबू चले \nजाय '। 21 त्रसतम्बर 1958 क चारर बजे भोरुकबाक एवह मार्मिक दृश्यक \nधचिांकि जावह तरहेँ कएल गेल अधि , से पवढ़ हमहीं टा िवह सभ पढ़विहार \nलेखकक भािुक हृदय सुँ सहजवह पररधचत भ ' जाएत।  \n  \nसाल  1954 मे ठीक विजया दशमी ददि जन्म भेल िलवि  'व्यास' जीक \nएकमाि सुपुिीक। तैँ िाम राखल गेलवि विजया।  'व्यास' जी अपि धियाक \nव्यक्ततत्ि विमापण मे कतहु कोिो कसरर िवह िोड़िे िलाह। पढ़ाइ -त्रलखाइ \nआ घर े लू लूवड़ -व्यिहारक संग बजाप्ता शास्िीय संगीतक त्रशक्षा सेहो \nददआओल गेल िलवि विजया दाइ क ेँ । श्याम िारायण खिाड़ े  आ सीताराम \nझा हुिकर गुरु रहलधिि ; जविकर त्रशष्या रूप मे ओ संगीत त्रसखलवि। िीक \nगाबैत िलीह , गाबैत िधि एखिहु। हुिका मुहेँ पारम्पररक गीत तुँ हमहुँ सुििे \nिी , वििाह , मूड़ि , उपिएि , इत्याददक अिसर पर।  \n  \n\"विदेश -भ्रमण\" प ोि ी मे उद्ध ृत ओवह प्र संगक  वि षय मे प ढ़ैत हमर ा स्मर ण \nआएल अपि िािी  'फ ू ल देिी 'क मुहें सुिल एकटा िृत्तान्त। 'व्यास' जीक \nकर े जक टुकड़ी विजया झा , घरक िाम  'मुन्िी' जखि सोलहम िषप पूणप \nक ' सतरहम मे प्रिेश कएलीह ; तखि बहुत जोर -सोर सुँ हुिका लेल \nसुयोग्य 'िर ' ताकल जाए लागल। ककरा हाि मे देल जाए एवह सुक ु मारर \nके ; जे हुिक े  लोकवि जकाुँ ओररआ क ' रखधिि हुिकर धिया क े । कोिा \nपरखल जाए....भारी मोशवकल। एहि समय मे ककिकतपव्यविमूढ़ बला स्स् िधत  8 || विदेह  ४३८ \nरहैत ि ै  प्रायः सभ वपताक। अन्ततः िावक हारर क ' सप्ता ग्रामक मूल \nवििासी , फारवबसगंज कॉलेजक प्प्रित्रसपल ििेश्वर झाक सुपुि िॉतटर क े . क े . \nझा ( eye specialist) संग संबंि तय क ' एलाह। तय क ' क ' अुँगिा \nपहुुँधचतवह ओसारा पर राखल चौकी पर बैत्रस बहुते जोर सुँ कािए \nलगलाह  'व्यास' जी। िोट वहलैत हाि सुँ वपता क े  विदाइ देविहारर विजया \nदाइ क ेँ  घर सुँ विदा करबाक बेर जे आबए बला िलवि। ककििा एकटा वपताक \nहृदय आशंवकत िल ; जे हमर विणपय सही त्रसद्ध होएत वक गलत। िास्ति मे \nई विणपय लेब कदठि तुँ रवहते ि ै । आश्चखर वपता , जन्मदाते टा िे रहैत अधि। \nओ भाग्यवििा ता तुँ िवहए िे भ ' सक ै ए अपि संतािक।  \n  \nविजया दाइ दू टा पुि आ दू टा पुिीक माए िधि। आब अपि चारू संतािक \nवििाह -दाि क ' क ' विश्चिन्त भ' गेल िधि। वहिकर चारू संताि सुखमय \nगृहस्ि  ज ीि ि  ज ीवब र हल ाह अधि । दु भापग्यि श प धतक  संग ि ू वट चुक ल  \nिवि , पन्रह िषप पवहिवह। िमप -कमपक संग जीििक गाड़ी विरन्तर बवढ़ रहल \nिवि। अन्न्तम सत्यो तुँ इएह िे अधि- जातस्य वह ध्रुिो मृत्युध्रुपिं जन्म मृतस्य \nच... \n  \nसंपा िकीय सूचना - एटि शसर ीजक पुर ा न क्रम एटि लल िंकपर  जा  कऽ पट़ि \nसक ै त छी- \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -1 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -2 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -3 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -4 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -5 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -6  विदेह ४३८|| 9 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -7 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -8 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -9 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -10 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -11 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -12 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -13 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -14 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -15 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -16 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -17 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -18 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -19 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -20 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -21 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -22 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -23 \nमैधिली सावहत्यमे उपेन्र िाि झा  'व्यास' एिं हुिक पररिारक योगदाि -24 \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n  10 || विदेह  ४३८ \n२.२.वहतिाि झा -मैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक \nयोगदाि -१७ \nटितनाि झा - मैथिली साटित्यमे तारानाि झा एवं हुनक पररवारक \nयोगिान -१७ \n \nटितनाि झा  \n(मैधिलीमे ग्रामगािा वििाक ेँ  िि जीिि देविहार , पाठकीय वििाक अगुआ। \nसंपक प -9430743070) \n  \n'प्रभात 'मे प्रकात्रशत काशीकान्त धमश्र  'मिुप ', कांचीिाि झा  'वकरण ' एिं \nअिेक रचिाकार लोकविक विशेष सन्दभपक मैधिली कविता पूिपक खण्ि \nसभमे प्रकात्रशत भेल अधि। प्रभातक उपलब्ि अंकमे मैधिलीक क ु ल \nकविता  46 अधि । ि ार ाि ावहक  रू प ें सेहो वक ि ु  क वि क  र चि ा ि वि , जावहमे \nप्रमुख चपाहीक प. ब्रजमोहि ठाक ु र  'मोहि ' िधि आ सम्पादकक ज्येष्ठ भ्राता \nप. चन्रिाि झाक सेहो। दुिू कविक अिुिाद सेहो िवि जे िारािावहक रूपसुँ \nप्रकात्रशत होइत िल। सभ अंक उपलब्ि िवह रहलाक कारण कविताक ओवह \n विदेह ४३८|| 11 \nअंकक उपलब्ि िवह होयब खस्ण्ित सि लगैि , वकन्तु जतबे उपलव्ि \nअधि , ओहो पाठकिृन्दक समक्ष प्रस्तुत करबाक प्रयास करब। कोइलखक \nअधतररतत अिेक गामक रचिाकार लोकविक सहयोग बिल रहलवि , से \nप्रभातक महत्िपूणप उपलस्ब्ि अधि। एवह अंकक जे कविलोकवि िधि ओ \nकोइलखक अधतररतत्त रािीटोल , मंगरौिी , मंगरपट्टी गामक िधि। ब्राह्मणक \nअधतररतत आिो िणपक िधि। एवह खंिमे दस कविता अधि। अधग्रम खंिमे \nबांकी कविता आ कोत्रशश करब जे कवि लोकविक अन्य अिदािक विषयमे \nचचाप करी आ मैधिलीक प्रत्रसद्ध आलोचकक मंतव्य सेहो अंवकत करी।  \n \n'प्रभात 'मे प्रकात्रशत मैधिली कविता  \nमािि  \nरा मचन्र झा, रािीटोल  \nआयल ऋतु िसन्त अि र े , िवह आयल क ं त।  \nत्रिविि बयार लगैत ति र े , हो जीिक अन्त॥१॥  \nवपक गण सोर सुिीउ चहु र े , वहय फाटत मोर।  \nअि ि सहब मदि सर र े , ति मि भेल भोला॥२॥  \nअत्रल सि लख घुमीउ घुधम र े , इस्ित कचिार।  \nमम अत्रल कतय भुलायल र े , तजज फल रतिार॥३॥  \nजौ िवह आजु धमलि हरर र े , होयत जजि कात।  \nरामचन्र िरू िैरज र े , अि ऐल \" प्रभात \"॥४॥  \n(प्रभात - अंक -४, १९३३ई.) \n \n॥ श्री धमधिला माता ॥  \nश्री मदिािन्द झा , मंगरपट्टी।  \n \nजििी अकहिक चरण हम ियलहुुँ।   12 || विदेह  ४३८ \n \nअकहि जगताररजण , भि -दुख हारवि।  \nई बुजझ चरण पकड़लहुुँ।।  \nअकहि दुष्टिाशवि , ि ू र वििाशवि।  \nतैं हम अकहिक ेँ  मिौलहुुँ।। \nअहाुँ मायामय, ओ करुणामय।  \nअकहिक शरण तैं भयलहुुँ।।  \n'मदि ' कहधि पुवि हे ! भि भालवि।  \nहमहुुँ अकहिक पद गहलहुुँ।। \n(प्रभात - अंक -४, १९३३ ई.) \n \nरुपैया िणपि  \nश्री रूप िारायण चौिरी , कोइलख।  \n \nजयधत -जयधत ठन्ि -ठन्ि शब्दकारी।  \n \nतोला भर तुत्रलत तोल , \nसोलह आिे सुमोल।  \nगौर गात गोल -गोल , \nसुख मम मि हारी।। जयधत।।  \n \nिाती िवि िवपत आप , \nककिग इम्परर िाप।  \nपृष्टभाग मूल्य िाप , \nइस्िी सि िारी ।।जयधत।।   विदेह ४३८|| 13 \n \nतुमवह गुरु तात , मात, \nिारी ,िात , यार, भ्रात। \nतुम वबि िवह बित बात , \nकहत सब िर - िारी।।जयधत।।  \n \n(प्रभात : िषप -01, अंक -08 अगस्त-1933) \n(साभार : प्रभात िषप  01 , अंक  10 ,अतटूबर  1933 ) \n \nकोइलख ग्राम  \n \nश्री क े दारमजण झा , मंगरौिी  \n \nदेखू  , िन्य कोइलख ग्राम !  \n \nभूधम सुन्दर सजल हररयर उिपरा सभ ठाम !!  \n \nपाठशाला संस्क ृ तक अधि बीच गामक ठाम ।  \n \nददव्य त्रशक्षा देधि वगररजा दत्त शमाप िाम ।।  \n \nस्क ू ल एम.ई.  ,फ्री तहपर पढ़ ै  सब वबि दाम ।  \n \nिन्य चन्रािती जगमे अमर जविकर िाम ।।  \n \nएल . पी . इसक ू ल अधि अधि भव्य सेहो िाम ।   14 || विदेह  ४३८ \n \nतेजिारायण गुरूजी उद्यमी अविराम ।।  \n \nपस्ण्ितो िधि पास बी. ए. भले मािुष योग ।  \n \nतविक की हम िाम भाखब  ,िधि कतेक एवहठाम।।  \n \n(प्रभात '-अंक १० , १९३३ ई.) \n \nविपरीत िाण  \nराम चन्र झा, रािीटोल।  \n \nआजु र ै वि हम देखल सजिी गे , \nर ं ग सुर ं ग अ िा र े  । \nधतवह पर मि शुक मोहल सजिी गे , \nयवह सम फल िवह आर े ।।  \n \nक ु मुद र ं ग स र ं जजत सजिी गे , \nमुख पर शोत्रभत गर ले ।  \nमलय पिि स िात्रसत सजिी गे , \nकोमल अधत मृदु कमले।।  \n \nकर युग तापर लपकल सजिी गे , \nलपकल चख दुहु ता रा।  \nवकन्तु मुरधि पुवि वफरल सजिी गे ,  विदेह ४३८|| 15 \nलश्चख धतवह पर मवि आरा।।  \n \n'रामचन्र' सुिुअ सि सजिी गे , \nिल कर करम अभागे।  \nभ्रम िश फल मवह तोरल सजिी गे , \nिल िवह मि अिुरागे।।  \n \n(िोट: - यदद यवह तरहक पद्यक रसास्िादि करबाक इिा हो तुँ दरभंगा \nकन्हैयालालसुँ हमर बिाओल धतरहुधत गीत पुष्पांजली माुँवग सक ै त िी।)  \n \n(प्रभात -अंक -११,१९३३ ई.) \n \nपरमुण्ि े  फलाहारी  \n(श्री रामचन्र झा 'चन्र', रािीटोल  \n \nअपिा िै चेत अधि , िूरो िै खेत अधि  \nपेटे महासेतु अधि त तकरा भरत की।  \nमि िै संतोष अधि , जीभ अधत चोख अधि  \nबाजब सरोख अधि , त पैघत्िे करत की।।  \n \nििैत अधत दािी िी ,होइत अत्रभमािी िी , \nभीतरीक क ृ पाणी िी ,त कहु  विमहत की।  \nबड़ बड़ राज सि , दैत दैत िावक गेल , \nतावह ठाम देहाती क े  ठकिे चलत की ।।  \n(प्रभात - अंक १२ ,१९३३ ई.) \n  16 || विदेह  ४३८ \n॥विररवहवि विलाप॥  \nरामचन्र झा 'चन्र', रािीटोल।  \n \nकी कहु सश्चख हम विज अपमािे !  \nसगर राधत हम विन्द गमाओल , \nराखल िवह मोर मािे॥१॥  \n \nआिक कहल सुिै िधि धप्रयतम , \nहमर कहल लग तीते।  \nबुझैत िलहुुँ हमर े  ओ हैता, \nपुरुषक िवह पर तीते॥२॥  \n \nआिक सुख आिक शुभ चरचा , \nआिवह क े  अपिािधि।  \nहमर दुख कवहयो िे बुझलवि , \nपोधि ि िोर सुखािधि॥३॥  \n \nयवह दुख स अि तजि िेह ई , \nअि ि रहि एवह गेहे।  \nजवहठा अपि क े ओ िवह सूझय , \nतवह ठा कोि सिेहे।॥४॥  \n \n'रामचन्र' िैरज िरु विररवहवि , \nधचत्त करू समिािे।  \nचतुर धचत्त अपिा क े  धचन्है ,  विदेह ४३८|| 17 \nअपि हैत िवह आिे॥५॥  \n \n(प्रभात -अंक -१२, १९३३ई.) \n \nउषा स्िप्ि  \nश्री सूयपिारायण िमाप , रािीटोल।  \n१ \nअंतररक्ष क े  ित पर मुस्ग्ित , िला सुिािर राजजत।  \nसस्स्मत िदि हषप उत्फ ु ल्ल्लत , िला तावड़का सल्ज्जत।।  \nअिप विशा विस्तब्ि ददशा िल ,त्रसतत चश्चन्रका िरणी। \nत्रसहवक-त्रसहवक िायु संचारधि , कामदेि ति रमणी।।  \n \n२ \nदेश्चख कलािर क ु सधमत क ु मददि , अपि िटा िहराबधि।  \nकोकी कोक विरह सुँ आक ु ल , क ु हवक क ु हवक वपक बाजधि।।  \nपूणप समुज्ज्िल त्रसता याधमिी , लय मि मुग्ि कराबधि।  \nमन्मि अपि शक्तत िसुिापर , अंतररक्षसुँ लाबधि।। \n \n३ \nसोिा सि कमिीय कान्न्त ति , िि यौिि सुक ु मारी।  \nरूप गर्ििता भृक ु टी क ु वटला , िाणा सुरक क ु मारी।।  \nसुतत्रल िली काम मद मातत्रल , अपिा शयिागार े ।  \nलंक चारर सि लय पयंको , सुखद विन्द विस्तार े ।।  \n \n४ \nदुिू गोल कपोल दशे सुँ , धचक ु र फरक फहराबधि।   18 || विदेह  ४३८ \nश्रेणी िद्ध गन्ि भृंग लय , जिु ित्ता विज साजधि।।  \nआवब झरोखे िदि विलोवकय , शत्रश स्िरूप विज भूले।  \nशीतल वकरण सुिा सरसािैत , िला तविक अिुक ू ले।।  \n \n५ \nशीतल मन्द समीर तविक ति , परत्रस मिोज जगािधि।  \nअवििावहत ति गन् ि मिुर लय , मलय पिि प्रस्तारधि।।  \nसुखद विन्द मे मगि बात्रलका , स्िप्ि देखलवि सुन्दर।  \nकामरूप कमिीय कान्न्तमय , जविक  िादि िवि शत्रशकर।।  \n \n६ \nअरुण अिर इन्दीिर लोचि , उर बैजयन्ती माला।  \nतरुण ियस घिश्याम िदि इि परम् धप्रये जे िाला।।  \nश्री यदुिाि क ु मार िदि शत्रश , उषा सेज पर राजधि।  \nक ु सुमायुि जिु अस्ि साजज  कय , काधमवि िदि सताबधि।।  \n \n७ \nमदि मोद काुँ दुसह िेग कय , सवह सकली िवह िाला।  \nझट पट ति मि अपपण कयलश्चन्ह , शान्न्त कर' लेल ज्िाला।।  \nहाि भाि मि दुिुक परस्पर , एक िलश्चन्ह भय गेले।  \nअिर सुिा रस चाखय कारण , युिा प्रगट रुधच क ै ले।।  \n \n८ \nमदिातुर जे उषा िाधयका , हुिक मिोरि जाित्रल।  \nउददत उमंग प्रेम मे सरिरर , पूर्ति करब मि ठाित्रल।।   विदेह ४३८|| 19 \nउभय परस्पर हाि बढ़ोलवि , शत्रश सम्मुख शत्रश क ै ले। \nवकन्तु हाय तेवह अिसर मे झट , विन्द अिम टुवट गेले।।  \n \n९ \nचक्षु खोत्रल  क य चहु दद त्रश ताक त्रल , अकचकाय से बाला।  \nवकन्तु कतहु िवह पाित्रल धप्रयतम , रोदि क ै त्रल बेहाला।।  \nहे प्राणेश हृदय क े  िल्लभ , हमरा तजज कत गेलो।  \nप्राण तजब हम अही कष्टसुँ,एहेि विठ ु र वकय भेलो।।  \n \n(प्रभात -िषप -२, अंक - १, १९३४ ई.) \n \nगोपी विलाप  \nश्री रामचन्र झा, रािीटोल।  \n \nआज चलू मम सदिम धप्रय हे !  \nश्याम सरोज ति पीत िसि िरर पाजणमहे पद चपलम।।  \n \nजखि धमलत हरर युग करक ं जे , उर साैं धमलत उरोजम।  \nतखि सरस सस भीजत तिमि , जन्म बुझि शुभ सफल म।। \n \nजुँ िवह आजु चलि हरर संगे,सुधच ि करि मम सयिम।  \nतजब मदि विरहाक ु ल ति हम , िरर मि तुअ पद कमलम।।  \n \nजेवह पद पदम् पराग परत्रस क ै , पाहि भै बर िदिम।  \n'रामचन्द' ताही संग गोपी क े त्रल चहत विज भििम।।  \n  20 || विदेह  ४३८ \nधप्रय हे आजु चलू मम सदिम।।  \n(प्रभात -िषप -२, अंक -१,१९३४ ई.) \n \nप्रािपिा  \nश्री जजतेन्र मजण झा \n(तारा संस्क ृ त विद्यालय , मंगरौिी)  \n \nतारा अकहिक क ै ल फ े र ध्याि।  \nग्राम जावहमे िीधत विद्या सुँ पुिः कर ै  अत्रभमाि॥ तारा॥  \n \nग्राधमक गण सभ िाम गाि कय वित्य िरधि ई ध्याि।  \nअकहिक सुपद सुँ संघ युिक मे राखधि लोलुप माि ॥ तारा ॥  \n \nजावह धमधिला मे िाम विस्मृत िल भेल कतेक अपमाि।  \nबहुत ददिि पर ओतय चलल िी जहाुँ अचल अधि िाम ॥ तारा॥  \n \nदीि युिक सभ रव्य हीि भय साहस कय सुज्ञाि।  \nिाि  ' जजतेन्र' करुणामय सागर मूर्ति बिाबधि ताम ॥ तारा॥  \n \n(प्रभात -िषप -२,अंक -१, १९३४ ई.) \nसंपा िकीय सूचना -एवह त्रसरीजक पुराि िम एवह ललिकपर जा कऽ पवढ़ \nसक ै त िी - \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -1 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -2 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -3  विदेह ४३८|| 21 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -4 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -5 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -6 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -7 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -8 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -9 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -10 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -11 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -12 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -13 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -14 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -15 \nमैधिली सावहत्यमे तारािाि झा एिं हुिक पररिारक योगदाि -16 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  22 || विदेह  ४३८ \n२.३.प्रणि क ु मार झा -उजरका मुगाप  \n \nप्रणव कु मा र  झा  \nउजर का  मुगा ा \nहोलीक सीजि रहय। खस्सी -पाठा सभक बीच अविश्चितता आ अफरा -\nतफरीक माहौल बिल िल। कतहु खस्सी त कतहु पाठाक संहार भऽ रहल \nिल। आब त पाठी -बक र ी सेहो अि ू त ि ै ि ल । ओतवह बगल क  गोटैक  द ेसी \nमुगापक टोत्रलयो मे एवह आपातकाल पर चचाप -पररचचाप चत्रल रहल िल।  \nएवह कोलाहलक बीच , एकटा मुगाप फामपक बाड़ा लग फामपक मात्रलकक दोस्त \nठाढ़ भऽ उजरा मुगाप सभ क ेँ  संबोधित कर ै त कहलधिि - देखही र े ! ओवह \nखस्सी-पाठी सभक हाल देखही , क े हि िावह -िावह मचल ि ै क। क े कर गदपि \nकखय र े त देल जेतै , क े करो दठकािा िै। आ तो सभ कतेक िीक जकाुँ अपि \nबाड़ा मे विश्िित बैसल िही। समय पर दािा भेवट रहल िौ , शीतल पावि \nिौ , आ दुपहररया मे सुखद विन्दो मारर रहल िवह। तोरा सभ क ेँ  त अपि \nमात्रलकक गुण गाबय क ेँ  चाही, जे तोरा सभ क ेँ  एहि सुरजक्षत जीिि देलधिि \nअधि।  \nओतवह ठाढ़ दू -चारर टा पैकार सेहो हुिकर दही मे सही धमलाबैत बाजल - हुँ \nभाय जी! एकदम टका गप् प कहलहुुँ। देश्चखयौ िे , एकरा सभ क ेँ  फोकट मे \nमाल श्चखया-वपया कऽ पोसल जा रहल ि ै क। ई सभ त एकर मात्रलकक रहमो -\nकरम अधि जे ई सभ एतेक मौज मे अधि! एवह बीच दू टा पैकार क े  टेंपू पर \nमुगाप लदा गेल िल , आ टेंपू शिैः शिैः आगा बढ़य लागल िल।  \n विदेह ४३८|| 23 \nओवह ठाम बगल मे महींस चरा रहल ललटूिमा क े  काि मे सेहो ई गप्प -सप्प \nजा रहल िल। ई सभ सुवि ओकरा मोि पवड़ गेल मास्टर साहेब क े  पढ़ाओल \nबात � द ेसी मुगाप क े  द ेखि े हेबहक  र ोज  भोरे  उदठ बाङ् ग द ेतौ। अप ि ा भवड़ \nखूब ददमाग लगेतौ । पकड़बहक त जल्दी हाि िै एतौ। मुदा ई उजरका  मुगाप \nमस्त मजा मे रहतौ। वकएवक एकरा सभ क े  एकटा विशेष प्रयोगशाला मे \nतैयार क ै ल गेल ि ै क। एकरा सभ क े  ददमाग क े  ऐ तरह से क ुं द कऽ देल गेल \nि ै क जे ई सभ साुँस लेबऽ आ दािा खेबा भररए क े  विकास बुझईत ि ै क। \nओकरा ई पता िै ि ै क जे ई दािा ओकर सेिा लेल िै , बस्ल्क ओकर ओजि \nबढ़बै लेल देल जा रहल ि ै क। ओकर बुत्रद्ध क े  एवह लेल हरर लेल गेल ि ै क जे \nओकर  मात्रलक क े  कारोबार मे बेसी पर े शाि िै करय आ ओकर ओजि जल्दी \nसे जल्दी बढय।  \n-प्रणि क ु मार झा , राष्रीय परीक्षा बोिप , िई ददल्ली  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  24 || विदेह  ४३८ \n२.४.मयंक क ु मार झा - एआई युग मे मैधिली  \n \nमयंक कु मा र  झा  \nएआई युग मे मैथिल ी \n  \nगत िषप सन्ताि प्राप्त भेल। जखि बालकक प्रिम स्िर बहरयाल  , तखि ई \nभाििा मोिमे भेल जे ई बालक जखि बाजय लगताह तऽ अपि मातृभाषा \nकतय सऽ त्रसखताह ? हम आ हमर िमप - पत्िी तऽ बेसी समय वहन्दीये , \nवकन्तु कखिो  वक ि ु  बेसी ि ोि  ि ा प्र ेम भेल ा प र  अंग्रेज ी ि ा कहिस्ग्ल शक  प्र योग \nकर ै त िी। बालकक बाबा - बाबी सभ लगमे िवह रहैत िधिि तऽ बालक \nमातृभाषा कोिा सीखत ? हमसभ तावह पर प्रिासी मैधिल , िेिाक ेँ  जे विकट \nभविष्यमे बन्िु - बान्ििी होएतश्चन्ह से सभ मैधिलीभाषी होएताह तकरो \nसंभाििा शून्यप्राय:। ओिा धमधिला क्षेिमे रहविहार  िि पीढ़ीक बालक - \nबात्रलका सभ क तेक मैधिली बाजत आ सीखत तकरो संभाििा सेहो क्षीण \nबुझिा जाइत अधि। एकटा जीिन्त भाषाक रूपमे मैधिलीक अस्स्तत्ि संकटमे \nअधि से तऽ  प्रत्यक्ष, वकन्तु एकरा क े िा संरजक्षत कयल जा सक ै त अधि तावह \n विदेह ४३८|| 25 \nप्रश्िक उत्तरमे दू टा मूलमंि होबय जा रहल अधि - सोशल मीविया आ  एआई( \nAI)।यदद भाषाक ेँ  जीवित आ जीिन्त रखबाक अधि तऽ एवह दुिू क्षेिमे \nआन्दोलि आिय पड़त ।  \n \n सोशल मीविया  सुँ तऽ आब सभ अिगत ि ै क आ  कतेकोक  लत्ते लागल \nि ै क फ े सबुक , इन्सटा, X ( पूिपक ट ् िीटर ,) यूट्यूबक  आदद। ई िि - \nमीवियाक तकिीक अधि जे लोकसभक ेँ  आिलाइि एक दोसरसुँ जोड़यमे आ \nविचार , विषय -िस्तुक  आदाि - प्रदाि करबाक  लेल  प्लेटफामप प्रदाि कर ै त \nअधि। आिुविक जीििक सोशल मीविया एक टा अत्रभन्ि अंग भऽ चुकल \nअधि।  \nवकन्तु (AI) अिापत्   क ृ त्रि म बुत्रद्धमता एक टा ज वटल  आ एखि हुुँ बड़ र ुत \n 26 || विदेह  ४३८ \nगधतसुँ विकत्रसत होइत क्षेि अधि। वकएक तऽ लोकसभ एकरा िीक जकाुँ \nिवह बुझैत अधि तावह लेल एआई सम्बन्न्ित बहुत रास भ्रान्न्त आ भय सेहो \nि ै क लोकसभमे आ िस्तुत: एकर पररिधत की होएत से एवह क्षेिक विशेषज्ञ \nलोकवि सेहो सटीक  रूपें  कहबामे असक्षम िधि। वकन्तु भाषाक संरक्षणक \nकाजमे एआई एकटा सशतत आ सहायक उपकरण भऽ सक ै त अधि से दृढ़ \nिारणा अधि। एतय ई स्पष्ट कहिाइ आिश्यक जे हम कोिो तरहसुँ एआई \nसम्बन्न्ित विशेषज्ञ िवह िी आ िवह एवह विषयक कोिो विग्री - विप्लोमा \nअधि। तिावप जतेक सामान्यत: बूझल - जािल हो इत अधि तावह आिार पर \nएकटा मागप धचि आुँकबाक  प्रयास करब। यद्यवप एआई क े र पररभावषत क े िाइ \nआ एकर विस्तृत वििरण  देिाई  एवह आलेखक पररधिसुँ बाहर अधि , तइयो \nएकटा पररभाषा देिाइ अवििायप।  एआई ( Artificial Intelligence \n)   अिापत् क ृ त्रिम बुत्रद्धमता , कम्प्यूटर विज्ञाि/ साफ्टिेयर \nअत्रभयांत्रिकीक  एक टा शाखा अधि जे कम्प्यूटरसुँ मिुतख तुल्य बौत्रद्धक \nकायप कर े बाक प्रयास कर 'बैत अधि । एकर बहुत रास प्रयोग ि ै क ,इ ं टरिेट पर \nतकिाई , सोशल मीविया आ विपणि िेिसाइट पर अिुशंसा क े िाइ , स्ित: \nचात्रलत िाहि चलेिाई  आदद ।  एकर अधतररतत एआईक प्रयोग लेंगिेज \nमाॅ िल्स ( language models) द्वारा लेखिी आ \nरचिात्मक ,सावहत्त्यक आ  कलात्मक कायप लेल सेहो होइत अधि। सोशल \nमीविया आ एआईक संयुतत प्रयोगसुँ बहुत एहि पदक्षेप लेल जा सक ै ि \nजावहसुँ भाषाक माि संरक्षणे िवह अवपतु विकास आ विस्तार सेहो कयल जा \nसक ै त अधि।  \nविजजटल कन्टेन्ट ( सामग्री   ) युिा ,वकशोर आ िेिा सभमे सिापधिक \nलोकधप्रय अधि। लघु विवियो , रील्स , शाॅ ट ् स आदद वििा मे  रोचक विषय - \nिस्तु बििाई मैधिलीमे आरम्भ भऽ चुकल अधि। एआईक प्रयोगसुँ एकरा \nआओर सरल , सुलभ बिाओल जा सक ै त अधि।  आि भाषाभाषी लोकवि  विदेह ४३८|| 27 \nलेल  सब- टाइटल्स सेहो देल जा सक ै ि।आि - आि भाषामे बिल लोकधप्रय \nसामग्री मैधिलीमे सहजतासुँ अिुिाद कऽ एकरा मैधिल श्रोता , दशपक सभक \nसम्मुख प्रस्तुत कयल जा सक ै त अधि। एआई द्वारा िेिा सभ लेल िार्मिक , \nलौवकक आ स् िािीय गीत , लोरी , श्चखस्सा- वपहािी आ रुधचगर कन्टेन्ट \nएविमेशि सवहत बिाय एकर  प्रचार - प्रसार सोशल मीविया द्वारा सहजवह \nकयल जा सक ै त अधि। Maithili.ai िामक एक टा िेबसाइट अधियो \nजावह पर धमधिला धचिकला आिाररत एआई क ृ त पौराजणक किाक धचिण \nउपलब्ि अधि। दुभापग्यिश एवहमे मैधिली भाषाक सामग्री उपलब्ि िवह \nअधि। उपरोतत सकल कायपकलाप एआईक सहायतासुँ अत्यन्त सहज रूपेँ \nकयल जा सक ै त अधि।  \nमैधिलीक त्रलश्चखत प्रयोगमे सेहो ए०आईक ेँ  विशेष रूपसुँ \nसत्म्मत्रलत कर े बाक  चाही। मैधिली भाषाक ितपिी , व्याकरणक शुत्रद्धकरण \nएआई माध्यमसुँ कयल जा सक ै त अधि। हमरा एवह आलेख त्रलखबाक िममे \nबेस कदठिाई भेल , कारण की देििागरीमे टाइप करबाक लूरर िवह अधि ,तेँ \nप्रयास कयलहुुँ जे  रोमि मे त्रलश्चख राुँसत्रलटर े ट ( transliterate) कयल \nजाय।वकन्तु से सुवििा वहन्दी भाषा लेल उपलब्ि अधि वकन्तु मैधिलीक लेल \nिवह। रोमिमे टाइप कयलासुँ स्ित: वहन्दी शब्दकोषक शब्द सभ तऽ प्रकट \nभऽ जाइि , वकन्तु मैधिली शब्द , विशेष कऽ  मैधिलीक जवटल वियापद सभ \nिवह अबैत अधि। मैधिलीमे ए हि एआई 'टूल 'क आविष्कार अधत शीघ्र होए \nतकर प्रतीक्षा । ओिा एवह संदभपमे CIIL मैसूर  ( सेंर ल  इंस्टीट्यूट ऑफ \nइ ं वियि लैंग्िेज़ ) द्वारा बिायल टूल अिुलेश्चखका उल्लेखिीय अधि। एवह पर \nवितटेशि ( Dictation)  दय िा ध्िवि ( ऑवियो ) फाइल अपलोि \nकयलासुँ त्रलश्चखत शब्द स्ित: आवब जाइि। संगवह आिो टूल्सक आिश्यकता \nअधि जे सहजतासुँ आि भाषा सभसुँ मैधिलीमे अिुिाद आ तकर उलट सेहो \nकऽ   पाबय।   एआईमे एकर उपाय बड़ सरल आ सहज अधि। सिपम \n(Sarvam) एआई िामक एकटा भारतीय क ं पिी ि ै क जे ई काजमे यिेष्ट  28 || विदेह  ४३८ \nदक्षता प्राप्त कऽ चुकल अधि। सिपम द्वारा बिाओल बुलबुल ए०आई माॅ िल , \nत्रलश्चखत शब्दक ेँ  मौश्चखक शब्दमे स्ित: पररिर्तित कऽ द ैत अधि ।संगवह एकर \nटूल्स सभ अिुिाद , त्रलश्चखतसुँ मौश्चखक, आ मौश्चखकसुँ त्रलश्चखतमे पररित्तपि \nकरबाक सुवििा सेहो उपलब्ि कराबैत अधि। मैधिली भाषाक लेल एखि \nिरर सभटा सुवििा उपलब्ि िवह अधि , वकन्तु आशा जे भविष्यमे शीघ्रकहि \nउपरोतत सभटा प्राििाि मैधिली लेल सेहो उपलब्ि भऽ जायत।  \nधमधिलाक्षर/धतरहुता त्रलवप तऽ मृत्प्राय  भऽ चुकल अधि। एआई वकन्तु \nएकर  पुिरुत्िािक  एक टा प्रशस्त  मागप भऽ सक ै त अधि। ' चैट जीपीटी ' \nधतरहुता त्रलवपक सपोटप कर ै त अधि यद्यवप एकर प्रयोगमे किी अशुत्रद्ध सेहो \nदेखल गेल।   यदद बेसी संख्यामे लोकसभ एकर प्रयोग करताह तऽ शुद्धता \nस्ित: बवढ़ जयबाक चाही। फीिबैक आ प्रत्रशक्षण सऽ चैट जीपीटी िा अन्य \nकोिो  एआई माॅ िलक शुद्धता बढ़ायल जा सक ै त अधि। जि सािारणमे \nधमधिलाक्षरक प्रचार - प्रसार सोशल धमिीया द्वारा रचिात्मक तरीकासुँ सेहो \nकयल जा सक ै त अधि। एहि सोशल मीविया हैण्िल बिायल जाय जावह पर \nव्यिस्स् ित आ आकषपक रूपसुँ धमधिलाक्षरक त्रशक्षण होए।जखि िि पीढ़ीक \nयुिक - युिती लोकवि ए०आईक माध्यमसुँ विदेशी भाषा सभ सीख सक ै त \nिधि तऽ हमरा विश्वास अधि जे विज मातृभाषाक मौत्रलक त्रलवप त्रसखबामे \nसेहो ओ लोकवि रुधच देखेताह।  \nसोशल मीविया पर एकटा िि वििा बड़ लोकधप्रय भऽ रहल अधि - \nपाॅ िकास्ट! एवहमे कोिो ितता , एकसरर िा दू या अधिक लोकसभ कोिो \nविषय पर  चचाप कर ै त िधि िा  िततव्य दैत िधि। एवह वििाक आर ं भ तऽ \nऑवियो रूपमे भेल रहय वकन्तु आइ कास्ल्ह विवियो  रूप बेसी लोकधप्रय भऽ \nचुकल अधि। पाॅ िकास्टक माध्यमसुँ वित्रभन्ि विषयक विशेषज्ञ लोकविक ेँ  \nबजा कऽ मैधिली भाषामे चचाप कयल जा सक ै ि - सावहत्य, िमप , \nसमाजशास्ि , विज्ञाि , धचवकत्सा , क ृ वष, संगीत, कला , राजिीधत  विदेह ४३८|| 29 \nआदद।  एकर विषय - िस्तुक ेँ  रोचक बियबाक लेल एआई क ृ त , ऑवियो - \nविजुिल ( दृश्य - श्रव्य  ) ,विषय - िस्तु सेहो जोड़ल जा सक ै त अधि।  \n मैधिलीक सावहत्त्यक आ सामाजजक जीििक एकटा पैघ वित्रशष्टता धिक - \nव्यंग्य।मैधिली भाषामे   कहबी आ फकड़ा क े र महत्िपूणप स् िाि ि ै क। इएह \nआजुक सोशल मीवियामे ' ,मीम' क रूपेँ  प्रचत्रलत  अधि।  एआईक माध्यमसुँ \nमैधिलीक फकड़ाक ेँ  सदृश्य , विवियो स्िरूप दऽ लोकधप्रय बिायल जा सक ै त \nअधि। संगवह देशज ,ठ ें ठ भाषामे िि - िि 'मीम' रचिा कऽ लोक संस्क ृ धत आ \nअिौपचाररक भाषाक प्रयोगक ेँ  आओर बेसी रुधचगर बिाओल जा सक ै त \nअधि। एहि ' मीम' बियबामे धमधिला धचिकलाक भंवगमा  के  सेहो आिल \nजा सक ै ि एआई द्वारा | \nमैधिली सावहत्यक इधतहास समृद्ध आ विविि अधि। दुभापग्यिश कतेको एहि \nपुराि ग्रन्ि  िा  हस्तत्रल श्चखत प ाण्ि ुत्रल वप  होएत ज े या तऽ अप्र क ात्रशत र वह गेल  \nअधि या सम्प्रधतमे प्रकात्रशत प्रधत अिुपलब्ि भऽ गेल अधि। एवह विशाल \nभंिारक ेँ  विजजटाइज कयिाइ अवििायप। एआई एवह  सम्पूणप प्रवियामे बड़ \nसहायक भऽ सक ै त अधि। एआई तकिीक द्वारा स्क े ि कयल गेल ग्रन्ि सभक ेँ  \nशुद्धतापूिपक \"टेतस्ट \" रूपमे पररिर्तित कयल जा सक ै त अधि आ एकर \nविजजटल अत्रभलेखागार ( Archive ) बिाओल जा सक ै त अधि। एहि \nअत्रभलेखागार सािपजविक होएबाक चाही आ एवहसुँ मैधिली भाषा आ \nधमधिला संबंिी अन्य विषय पर शोिकायप करयमे सेहो बड़ सुवििा भऽ \nजायत।भाषीणी ए०आई सेल्यूशन्स िामक क ं पिी एवह क्षेिमे काज कऽ रहल \nअधि। मैधिली त्रशक्षाक क्षेिमे सेहो ए०आईक महत्िपूणप यो गदाि भऽ सक ै त \nअधि - विशेष कऽ िेिा - भुटका आ अप्रिासी मैधिल सब लेल एआई प्रयोग \nकऽ  पाठ्यिम  िा  लघु कोसप प्रकस्ल्पत कयल जा सक ै त अधि। एआई \nचैटबाॅ ट या एआई क ृ त त्रशक्षक/ त्रशजक्षकाक प्रयोगसुँ दक्षताक वित्रभन्ि स्तर \nपर  मैधिली भाषाक ेँ  त्रसखायल जा सक ै त अधि।  \nमैधिली भाषामे िैज्ञाविक विषय - िस्तु पर आलेख त्रलखिामे एआई सहायक  30 || विदेह  ४३८ \nभऽ सक ै त अधि। एतय ई कहिाइ  आिश्यक जे एआई माॅ िल सभ उपलब्ि \nिाटा पर आिाररत भऽ प्रत्रशजक्षत होइत अधि। अिापत् जतेक बेसी मैधिलीमे \nविषय - िस्तु आ सामग्रीक रचिा होएत एआई माॅ िल सभ ओतबवह सटीक \nआ दक्ष होइत जायत। विकीपीिीया , जे आजुक ददिमे ऑिलाइि उपलब्ि \nआलेख सभक सभसुँ पैघ भंिार अधि , तावह पर मैधिली भाषामे योगदाि \nदेिाइ सेहो आिश्यक अधि।ऑिलाइि माध्यमसुँ आ एआईक सहयोगसुँ देशी \nभाषाक संग वित्रभन्ि प्रकारक बोली क े र िमूिा सभक ेँ  ररकार्ििग कय एआई \nमाॅ िलक प्रत्रशक्षण प्रदाि कराबय पड़त।जतेक बेसी सामग्री आ िाटा \nउपलब्ि होएत एआई माॅ िल सभ ओतबवह शुद्ध , सक्षम, आ दक्ष होएत। \nएवह पररकल्पिाक ेँ  यिािप पर आिय लेल मैधिलीमे विजीटल आ एआईक \nिान्न्त आिय पड़त। जतेको विश्वविद्यालय सभमे मैधिलीक पठि - पाठि \nहोइत अधि तावह सभमे एआई शोि क े न्रक स् िापिा करय पड़त।   संगवह \nभाषा- शास्िमे शोि करय िला संस् िाि सभक ेँ  सेहो महत्िपूणप भूधमका रहत। \nसरकार ददससुँ एआई सम्बन्न्ित िीधत सभ आ िि राष्रीय त्रशक्षा िीधतमे \nमातृभाषाक प्रयोगक ेँ  लय सामिजस्य आ समन्िय बुझिा जाइत अधि। \nसरकार आ विश्वविद्यालयक िंिक अधतररतत , गैर - सरकारी संस् िा , \nएि०जी०ओ  आ सामाजजक संस् िाि   सभक ेँ  सेहो योगदाि देबय पड़तैक।  \nप्रिासी मैधिल लोकवि कतेको साफ्टिेयर इ ं जजिीयर सभ सफलतापूिपक \nप्रौद्योवगकी क्षेिमे क ु शलता संग योगदाि दऽ रहल िधि। एवह सभमे कतेको \nरास मैधिली अिुरागी होयताह जजिकर  योगदािसुँ एक टा अिौपचाररक \nअवपतु प्रभािशाली व्यिस् िा बिाओल जा सक ै त अधि। सूचिा प्रौद्योवगकी \nक्षेिमे ओहुिा बहुत रास महत्िपूणप पररयोजिा सभ   विक े न्रीक ृ त ( \nDecentralized ) आ Crowd Sourced  अिापत्   - सामुवहक आ \nएस्िक प्रयाससुँ पूणप कयल जा सक ै त अधि। आशा अधि मैधिली भाषी \nलोकवि एवह प्रणालीक प्रयोग क ु शलतापूिपक करताह। िि - पीढ़ी मैधिली  विदेह ४३८|| 31 \nभाषाक अस्स्तत्िक माि रक्षे टा िवह करत अवपतु एवह भाषाक जे - जे \nअधिकारसुँ िंधचत कय कऽ राखल गेल अधि तकर सभक सुदद जोवड़ भरपाई \nकर ै त एआईक प्रयोगसुँ। \n  \n-मयंक क ु मार झा , वपता - सत्येंर क ु मार झा , वििास - बोररिग \nरोि , पटिा , ग्राम- बतसी टोल , हररपुर , मिुबिी ; भारतीय पुत्रलस \nसेिा , असम मे कायपरत  \n  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  32 || विदेह  ४३८ \n \n२.५.प्रीधत क ु मारी -अत्रशक्षाक त्रशकार: क े िट समाज (शोि आलेख)  \n \nप्रीथत कु मा र ी \nअशशक्षाक शशकार: क े वि समाज (शोध आलेख)  \n \nआिुविक कालमे हर े क िगप आ जाधत - उपजाधत लेल प्रगधतक मूलमंि िीक \nत्रशक्षा। देश स्िाधिि होईत समय पुरुष िगपक े  अपेक्षा िारी शक्ततमे साक्षरता \nदर बहुत कम िल। से अगुआएल समाजक स्िीगणमे लुअर प्राइमरी स्क ू ल \nस्तर  ि रर  प ढ़ाय हेबाक  ज ोर  प क वड़ ल ेि े र हैक । मुद ा प ि ु आएल  समाज क  लोक \nअपिा बवहि - िी क ेँ  इसक ू ल िकहि पठाबधि। एक दशक िरर १० प्रधतशत \nपुरूख अपर प्राइमरी आ ५ प्रधतशत पुरुष मध्य विद्यालय आ २ प्रधतशत \n विदेह ४३८|| 33 \nवपिरल आ दत्रलत समाजक े  िाि मैवरक तक पहुुँच सकल िलैि। इयह \nकारण रहैक जे क े िट समाज 'क सिपहारा लोक विरक्षर रवह गेल , त्रशबाए \nििीक लोक अपिा िीयापुताक ेँ  पढ़ा त्रलखा सकलाह। एवह समाजक \nअधि क तर  ल ोक  भूधमहीि  वक साि ी श्रधमक  बि ल  र हल ैक । द ेहात क्षेि मे वक ि ु \nगामक श्रीमन्त क े िट क े र स्िाधमत्िमे गुजर - बसर करय सुँ अधिक जोतसीम \nखेत रहवि ,जे कालान्तरमे विलामी युग रहलाक कारणेँ बंदोबस्त आ क े िाला \nद्वारा अर्जित कयलासन्ता रकबामे जयदाद बढ़ोतरी भेलवि। बेर - बेर रौदी 'क \nअकाल आ िावढ़क दहार सुँ टुट - पुजजया काश्तकार क े र माली हालत बढ़ \nदयिीय स्स् िधतमे आ वब गेलैक। िाि ,मरुआ सबैया - िौढ़ा सलािा पर ऋण \nलैत उपजाएल अन्ि मात्रलक - महाजिक े  बेमाक करय पड़ ै ि। फ े र जजपर \nगरीबी पिारर दैि। बेत्रसतर पुरुष बेगारर आ मौवग - मेहेर क ु टाउि - वपसौि \nकय बाल बच् चा पोसधि। से िौरा - िौरी ढ े रबा ियसिरर बकरी ,गाय- महींस' \nक चरिावह कर ै क। एखुिका मोदी युग जहांधत अलेल अन्ि - िस्िक े  सुवििा \nिकहि िलैक। तैयो खिदािी जिश्रुधत मजगूत बिोिे ईमािदारी सुँ कष्टप्रद \nजीिि खेवप लैधि।  \n. पौराजणक काल सुँ सप्तऋवष 'क आिार पर गोि िामकरणमे काशयि \nऋवषक े  िंशज सुँ क े िट क ू लक े  - गोि रूपेँ मान्यता होइत आवब रहलैक अधि। \nचौिरी ,सि िािी ,तेत्रल यागाि  आ क ोल गाि  गोि  मि ु आर ा समाज मे ि ै क । \nभारतिषपमे ई एक आददकालीि जाधत वििास कर ै त आवब रहल ि ै क। एवह \nप्रसंग िणपि प्रमाण रूपेँ शास्ि - पुराणमे भेटैि। हालमे ' ददव्य दृधष्ट ' मैधिली \nपोिीमे संजक्षप्त रुपेँ  एक पाठ सुँ हम गुरू पूर्णिमा मादे पढल। जितब पावब \nआरो अधिक जािबाक वपयास मोिमे हमरा जागल। उत्तर प्रदेश आ वबहार मे \nक े िटक ेँ  राम सुँ ,त्रिपुरामे शैि पर ं परा सुँ आओर असाममे िैष् णि संत \nशंकरदे ि 'क अिुयाई बतौल गेल ि ै । प्रत्रसद्ध िृिंश विज्ञािी रसेल आ वहरलाल \nसि् १९१६ मे भारतक े  क े न्रीय पान्तक े  जिजाधतय आ जातीमे वििरण त्रलखक ेँ  \nदशेिे ि ै ि ई एक धमत्रश्रत जाधत ि ै ,जकर संिन्ि आयप सं िकहि ि ै क। एच एच  34 || विदेह  ४३८ \nररजले १८९१ ई० मे बंगालक जाधत आ जिजाधत क ेँ  र े खांवकत कर ै त एकर \nरतत संबंि आददिासी सुँ रहबाक तथ्य सुकारलवि अधि।  \nमागी िाि ि क े िट आिा !  \nकहई तुम्हार मरमु मै जािा !!  \nचरण कमल रज कहुुँ सबु कहई !  \nमाि ुष क र वि  मुरर  क ि ु  अहई !! \nक े िट शव्दक पवहल प्रयोग गोस्िामी तुलसीदास जी रामचररत मािसक े  \nअयोध्या काण्िमे कयिे िधि। उपरोतत पाुँधत सुँ ई बुझाइत ि ै क जे क े िट \nकौम िाह चलाएक े  िदी ,िाला कात बसल , बालू बूरूज पर बत्रस गंगा िदीक \nिीटपर कांक ै र ,तारभूज आ सजमैि आि तरकारी खेती कय गुजर - बसर \nकरय बाला मूलवििासी िीक।  \nकालांतरमे क े िट समाज क े  आठ क ु री बवि गे लैक जे दू िारामे कब्बविक िांवढ़ \nजेकाुँ एक भाग िोिीयां , विषाद ,गोवढ़ ,सुरवहया , खुलिट आ धतयर रहल ,से \nमाि मार ै क हुिर अपिेलक। दोसर भाग क े उट , क ै ितप , हलदार आ चाई रमैिी \nकहार क ृ वष काजक ेँ  अपिाबैत खेधतहर बिल। एवह मुख्य काजक अधतररतत \nसमयािूक ू ल धिटपुट रूपेँ आिो लोकक पेशाक े  क्षजणक रूपें अपिाबैत \nमाििीय जीिि सुदृढ़ करयमे आगू बढ़लैक । सामाजजक िेव्यस् िा अिूक ू ल \nकोिू -कोि राज्यमे भारतिषपक क े िट समुदाय क ेँ  अिूसूधचत जा धत आओर \nअधतवपिड़ा जाधत ; वपिरा िगपमे राखल गेलैक। गोिा आ महाराष्र राज्यमे \nकामि उपिाम ब्राह्मण कहबैत िधि। क े िट क े  उपिाम (टाईटल) \nकामैत ,कामधत , चौिरी , भंिारी , कापड़ी ,कापड़ , मड़र , मंिल , शमाप,िमाप , राय \n, प्रसाद , क ु मार , व्यास, आिन्द, िर े िार , घीबहा,सगहा, गढ़बाईत, लसिह, \nपंवित , दास ,महतो , विश्वास ,कमती , क े िट आ कामत आदद धिररयाएल \nबुझाईत ि ै क। दोसर ददस मल्लाह समाजमे सहिी , विषाद , मल्लाह आ \nमुश्चखया उपिामे संगदठत होईत गजगज कर ै त। देखाईि। ई समाज मुख्यतः  विदेह ४३८|| 35 \nभारत आ िेपाल देशमे अपि जातीयता आिार पर बेटी - रोटीक े  संबंि बिाय \nवियाह दाि विमाहैत आवब रहल ि ै क। पंजाब ,चश्चन्रगढ, हररयाणा, लुधियािा , \nराजस् िाि इत्यादद ठाम ई चौिरी कहाबैत ि ै क। ित्तीसगढ़मे विषाद ,जलििी \nआ पाक प र कहाबैत ि ै क। आब एत्रशयाक े  अधतररतत दोसरो महादेशमे पसरल \nक े िट समाज अन्तर गोतरीय वियाहक समिपिमे जुबक - जुिती अन्तजापतीय \nप्रेम वििाह कर ै ि , सामाजजक माईि ददयेबाक लेल यिेष्ट पररयासमे रहैत \nअधि। एक सिेक्षण अिुसार े  हालवहमे गामसुँ पलायि कर ै त धमधिलांचल क े र \nपिापसी िगर - शहरमे स् िावपत भेल ि ै क। आ अन्तर जातीय वियाहक \nव्यक्ततगत मान्यताक ेँ  बढ़ े बाक विक ृ धतक े  सामाजजक र े िाजमे  बदलिाक लेल \nमूल वििास स् िल आवबकय सामाजजक प्रिा जेकां खाएि पीि , ि े का - धतलक \n, फलदाि , िरतुहारी आ मटकोर - क ु मरि िररक ' गृहपूजाक आयोजि सम्पन्ि \nकर ै त देखल जाईि। एवह काजमे जातीय मान्यजि आ मुखपुरूख सेहो अपि \nप्रभाउ घटैत पबैत अधि। पवहलुकबा मािता अिुसार े  वियाह ,गैत श्राि आ \nसामाजजक तािा - बािाक े  विपरीत पेयलापर मैिजि देबाि (िरीदार) दोखीक ेँ  \nजुरिािामे ग्रामीत/ सबहैधत एकसंझू भतभोज लैत सुआक्षण देल करधि। \nबेसीतर क े िट समाज अपिा जातीय समगोिीय वियाहक ेँ  अदौ सुँ मयापदा \nविमाहैत गररमापूणप व्यिस् िामे अधि। धमधिलाक े  वबहार प्रांत मे मिुबिी , \nदरभंगा , समस्तीपुर , सुपौल ,सहरसा , मिेपुरा , बेगूसराय , मुजफ्फरपुर , \nसीतामढ़ी, त्रशिहर, अररीया , कवटहार , पूर्णिया आ भागलपुर जजलामे सघि \nआबादी ि ै क। वबहार जातीय गणिािुसार िऊ लाख ३७ हजार ८६१ वकयोट \nआ दूई लाख ६५ हजार ९४३ लगिक क ै ितप मल्लाह समाजमे ३४ ,१०,०९३ \nआ कििद जाधत १२ ,८५,३५८ क े र आिादी 'क उल्लेख कयल गेल ि ै क। िेपाल \nअधिराज्यक े  तराई क्षेिक जजला यिा - ििुषा , महोतरी, त्रसरसा,सप्तरी \nसलापही , सुिसरी आ मोर ं गमे सघि रुपेँ वििास कर ै त ि ै क। एहठाम क ै ितप \nअिुपातमे कम ि ै क। गिापईत क े यट क े र जातीय उपाधि मण्िल ि ै ि। हुिका \nघरमे गाैंसाई वप त्तर िकहि होईि , जहिवक वकयोट क े र घरमे वहन्दू पध्दधत सुँ  36 || विदेह  ४३८ \nचौदहो देिािक अराििा होईि। मण्िलीकरणक े  दौरमे खतबे आ अमात तिा \nयादि एिं गंगौता समाजक े  टाईवटल सेहो मंिल ि ै क। राजपूत आ भूधमहार \nजाधतक आिादी कम रहैत ऐ समाज सं राजिीधतक लाभमे बढ़ बेशी ि ै क।  \nदेखल जाईि एक त्रशशुक िामकरण सुँ लऽ कऽ मुरि ,सतिारायणक े  पूजा , \nघर देखी , भुधमपूजि , घरिास , वियाह आ श्राि ओ बरखीमे ब्रह्मण पूरोहीत \nआ महापाि सुँ गरूड़ पुराण आ अिुष्ठाि कर े बाक चलैि आवब रहल ि ै क। \nवक ि ु  प रर ि ार मे अप ि े सज ातीय ि मापचायप सुँ प ंवि त बाल ा क ाज  क रे बाक  ि ि  \nचलैि सेहो  स् िावपत भेलैक अधि। मुदा कमप काण्िक े  पोषक िमरदार लोकवि \nअपिादमे िैददक रीधत अपिेिे ि ै क। अधिकतर लोक तै क ेँ  जागरूक लोकक \nचलाकी बुजझ मृत्यु भोज बाबत धमत्रश्रत प्रधतविया रखैत ि ै । समाज शास्ि सुँ \nकोिू सरोकार िकहि राश्चख त्रशजक्षत समाज विमापणमे िािक ि ै । तेँ अिपढ़ क े  \nबीच प्रजातांत्रिक व्यिस् िामे मूरखक बोलबाला अधि।  \n- प्रीधत क ु मार ,ॅी बी.ए., बीएि.  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३८|| 37 \n२.६.गजेन्र ठाक ु र - संरचिात्मक अस्स् िरता आ अिपक लीला: रमेशक मैधिली \nकिा -संग्रह 'किा -समय' क एकटा आलोचिा  \n  \n \nगजेन्द्र  ठा कु र  \nसंरचनात्मक अस्थिरता आ अिाक लीला : रमेशक मैथिली किा -\nसंग्रि 'किा -समय' क एकिा आलोचना  \nमैधिली सावहत्यक आलोचिात्मक विमशप पर ं परागत रूप सुँ भािुक \nआंचत्रलकता आ यिािपिादक बीच िोलैत रहल अधि , मुदा समकालीि समय \nमे पाठ  (text) कें  भाषाई आ िैचाररक द्वंद्वक रूप मे देखबाक आिश्यकता \nअधि। रमेशक किा -संग्रह किा -समय पर -जावह \nमे समािान्तर (1997) आ समाङ (1991)क  किा -संग्रह समेवकत अधि -\nजे  पर ं परा आ आिुविकताक बीच खंवित मैधिल समाजक एकटा जवटल \nभाषा-मािधचि  प्रस्तुत कर ै त अधि । एवह किा सभक  विखंिि करब माि \nओकर किािक क ें  अलग -अलग करब िवह , बस्ल्क ओइ  'अपोररया ' \n(aporia) िा तार्किक गधतरोि क ें  ताकब अधि , जतय पाठ अपिवह संदेश \nक ें  अस्स् िर करय लगैत अधि ।  किा -समय क किा सभक गहि विश्लेषण \nई देखबैत अधि जे क े िा ई किा सभ द्वैतिादी सोपाि  (binary \nhierarchies) क ें  भंग कर ै त अधि आ  'अविणपयता ' \n(undecidability) क स्स् िधत क ें  उजागर कर ै त अधि ।  \nटवखंडनवािक सैद्धान्न्द्तक पररप्रेक्ष्य आ मैथिली गद्य \nविखंिििाद ई मािैत अधि जे भाषा  'विफर ें स ' (differance) क एकटा \n 38 || विदेह  ४३८ \nप्रणाली अधि -देररदाक अिुसार अिप कवहयो स्स् िर िवह रहैत अधि , ई हरदम \nएक शब्द सुँ दोसर शब्द मे विस् िावपत िा विलंवबत  (deferred) होइत \nरहैत अधि । मैधिली सावहत्यक संदभप मे ई आर महत्िपूणप भ ' जाइत \nअधि , कारण मैधिली भाषा स्ियं संस्क ृ त , कहिदी आ अंग्रेजीक संग एकटा \nविर ं तर संिाद आ संघषपक स्स् िधत मे रहैत अधि । आलोचकक लेल लक्ष्य पाठ \nमे 'शब्द-क ें रिाद ' (logocentrism)  क ें  ताकब अधि -अिापत ओइ \nमान्यता क ें  ताकब जे कोिो एकटा परम सत्य अधि -आ फ े र ओकरा अस्स् िर \nकरब अधि ।  \nरमेशक किा सभ उत्तर वबहार /दजक्षण -पूिप िेपाल  क  सामाजजक -आर्ििक \nि ास्तवि क ता मे ि ूबल  अधि , तैयो ई शहरी /ग्रामीण, राज्य /व्यक्तत, आ \nज्ञाि/िजपिा  (Knowledge/Taboo) जेहि द्वैत सभक संग खेलैत \nअधि । विखंिक प्रयोग सुँ ई पता चलैत अधि जे ई किा सभ माि \nिास्तविकता क ें  'प्रधतकबिवबत ' िवह कर ै त अधि , बस्ल्क अिपक एकटा \nलीला  (play of signifiers)  मे शाधमल अधि , जतय  'रक्षक ' \n(राज्य , अत्रभभािक , त्रशक्षक) अतसर  'भक्षक ' िा  'आतंकिादी ' त्रसद्ध \nहोइत अधि ।  \nअवधारणा  टवखंडनवािी \nपररभाषा  \nमैथिली गद्य मे प्रयोग \nद्वैतिादी विरोि  (Binary \nOpposition) \nउपस्स् िधत /अिुप\nस्स् िधत जेहि \nजोड़ा।  \nगामक पर ं परा आ \nशहर क  वि ष्ठुर ताक  बीच \nतिाि।   विदेह ४३८|| 39 \nअपोररया  (Aporia) तार्किक गधतरोि \nिा आंतररक \nअंतर्ििरोि।  \nजखि वििाहक  \nवििाि  ( \nritual) जमीिक  'ब\nत्रल' मे बदत्रल जाइत \nअधि।  \nधचह्न (Trace) कोिो शब्दक \nप्राचीि अिपक \nप्रभाि।  \n'वपलत्रसम ' जेहि शब्द \nज क र  प ाि ू  सर क ार ी \nव्यिस् िाक विफलता \nअधि।  \nअविणपयता  (Undecida\nbility) \nअंधतम अिप िरर \nिवह पहुुँचबाक \nस्स् िधत। \nकिाक अंत जतय जीत \nिा हारर  कोिो अंधतम \nिवह होइत अधि।  \n'पलाथिी क े  खेलौना ' क टवखंडन \n\"पलास्टी क े  खेलौिा \" किा संग्रहक एकटा महत्िपूणप किा अधि , जे एकटा \nवपताक आदशपिादी मािितािाद आ टीिी /त्रसिेमाक माध्यम सुँ आयल \nउपभोततािादी संस्क ृ धतक बीचक द्वंद्व क ें  देखबैत अधि । वपता एकटा उच् च \nसंस्क ृ धत क ें  श्रेष्ठ मािैत िधि -जतय पंवित रविशंकरक त्रसतार क ें  बम्बइया \nवफल् म सुँ ऊपर राखल गेल अधि ।  \nकला /हििंसाक द्वैत  भंग \nएवह सोपाि क विखंिि तखि होइत अधि जखि पुि पप्पू  'त्रसतार' ( जे \nमाििता क प्रतीक अधि ) क ें  अस्िीकार क ' क ' 'पेस्तौल ' क ें  चुिैत अधि । \nवपताक तक प  अधि जे त्रसतार  (कला ) कहिसा सुँ श्रेष्ठ अधि। मुदा बच् चाक लेल  40 || विदेह  ४३८ \nपेस्तौल  'कहिसा' िवह बस्ल्क  'स्माटपिेस ' आ 'फ ु ती' अधि , जखि वक त्रसतार \nओकरा लेल  'जड़ ' हएब अधि । एवहिा ई किा  'िेिपिक विश्िल \nहएब/वबिु बुझिे  आिमण करब ' क द्वैत क ें  भंग क ' दैत अधि ।  \nराज्यक रक्षक/भक्षक रूप \nकिाक एकटा  मुख्य अपोररया  (aporia) तखि आबैत अधि जखि वपता \nअपि पत्िी क ें  कहैत िधि जे  \"सरकारी आतंकिादी \" (पुत्रलस ) आ \"प्राइिेट \nआतंकिादी \" (अपरािी ) मे कोिो अंतर िवह अधि । ई िततव्य राज्यक ओइ \nरक्षक िाली िवि  (logocentric claim) क ें  विखंवित क ' दैत अधि । \nजुँ 'पुत्रलस ' आ 'अपरािी ' कायापत्मक रूप सुँ एकवह अधि , त' सामाजजक \nव्यिस् िाक आिार अस्स् िर अधि ।  \n'कनखी' मे उपस्थ िथत आ अनुपस्थ िथत \n\"किखी \" (The Side-Glance) किा मे रमेश  1991 सुँ 2019 िरर \nवबहारक वबजली संकट क ें  माध्यम सुँ व्यिस् िाक विफलता क ें  देखबैत िधि ।  \nक्षण भंगुर  आश ा  आ समयक थचह्न \nप्रकाश  (वबजली ) आ अन्हार (लोि -शेकििग ) क द्वैत एवह किाक क ें र अधि । \nआिुविक जीिि मे वबजली क ें  'उपस्स् िधत ' मािल गेल अधि , मुदा झा बाबूक \nजीिि मे  'अिुपस्स् िधत ' सददखि  उपस्स् ित रहैत अधि । वबजलीक \nओइ 'भुक -भुक ' (blink) मे 1991 आ 2019 मे कोिो अंतर िवह अधि -\nसमय बीधत गेल , मुदा विफलताक धचह्न  (trace) स्स् िर अधि । जखि झा \nबाबू क ें  अन्हार मे रवहतो सात सय क वबल भेटैत अधि , त' ओइ 'वबल ' \n(signifier) क कोिो िास्तविक अिप  (signified) िवह रवह जाइत \nअधि ।  \n'नरमेध ' : त्यागक अिाशाथर  \n\"िरमेि \" किा दहेज प्रिाक ेँ  भयािक रूप क ें  देखबैत अधि , जतय संजूक \nवििाह लेल पुरखाक  जमीि बेचल जाइत अधि ।   विदेह ४३८|| 41 \nजमीन आ पूूँजीक द्वैत \nजमीि  'अन्िपूणाप ' अधि , मुदा पूुँजी एकटा  'राक्षस' अधि । एतय \nदादीक  'बतहपि ' आ माता -वपताक  'बुधियारी ' क बीचक द्वैत क ें  विखंवित \nकयल गेल अधि। दादी बुझैत िधि जे जमीि बेचब  आत्महत्या अधि , मुदा \nमाता-वपता वििाहक  'पवििता ' क ें  बचेबा लेल दादी क ें  सुइया द ' क ' शांत \nक ' दैत िधि । जखि दादीक मृत्यु जमीि बेचबाक  समय होइि , त' \n'वििाह /शोक ' क द्वैत खतम भ ' जाइत अधि। \nवििाहक  'सफलता ' मृत्युक  'उपस्स् िधत ' पर विभपर भ ' जाइत अधि ।  \n'दिनकर  बा बू कें  भ्रम भेल  छल टन?' : पररवारक  टवखंडन \nएवह किा मे रमेश टीिी क ें  एकटा एहि माध्यमक रूप मे देखबैत िधि जे \nपररिार क ें  जोड़बाक बदला ओकरा खंवित क ' दैत अधि । ददिकर बाबू \nसमाचार  (सत्य) क ें  महत्ि दैत िधि , मुदा हुिकर बच् चा  'विस्को \nसंगीत' आ 'बलात्कारक दृश्य ' मे रमल रहैत िधि । अंधतम दृश्य मे जखि \nददिकर बाबू अपि बच् चा क ें  टीिी क कहिसाक िकल कर ै त देखैत \nिधि , त' ओ 'विश्िल ' क विखंिि अधि ।  \n'नागिेस मे अयनाक व्यवसाय' : िपाण आ यिािा  \nई किा एकटा रूपक  (allegory) अधि , जतय  'िागदह ' गामक लोक \nअपि भ्रष्टाचार क ें  िार्मिक मान्यता सुँ जोवड़ क ' सही मािैत िधि ।  \nदपपण  (mirror) विखंिििादी स् िल अधि जतय  'स्ि ' (self) ' दोसर ' \n(other) बवि जाइत अधि । व्यापारीक दपपण गामक धमिक क ें  विखंवित \nक ' दैत अधि -लोक जखि अइिा देखैत अधि , त' ओकरा देिी िवह बस्ल्क \nसाुँप देखाबैत अधि । ई देररदाक ओइ विचार क ें  पुष्ट कर ै त अधि जे भाषा सुँ \nबाहर कोिो  'परम सत्य ' िवह अधि , सब वक ि ु  माि  एक टा प्र धतकबिब अधि  । \nथरी िेि आ  'दु धुआ' \n\"दुिुआ \" किा स्िी देह क ें  मातृत्ि आ साैंदयपक द्वंद्व मे देखबैत अधि । \nकाधमिीक पधत ओकर देह क ें  माि कामुकताक िस्तु मािैत िधि आ ओकर  42 || विदेह  ४३८ \nदूि सुखेबाक लेल सुइया ददयबैत िधि । विखंिििादी दृधष्टकोण सुँ , ई \nमातृत्िक  'धचह्न' क ें  धमटा देबाक प्रयास अधि। मुदा जखि काधमिी क ें  स्ति \nक ैं सर होइि , त' ओ 'अिुपस्स् िधत ''उपस्स् िधत ' ( बीमारी ) मे बदत्रल जाइत \nअधि ।  \nद्वैतवािी जोडा श्रेष्ठ पि गौण पि  टवखंडनवािी \nउलिफ े र \nसाैंदयप  / जीिविज्ञा\nि  \n\"वहरोइि \" जेह\nि देह  \nदूि  / मम\nता \nदमि सुँ  क ैं सर \nजेहि बीमारी \nआबय लगैत अधि।  \nपधत  / बच् चा पधत क इिा  माताक \nकतपव्य  \nदुिू भूधमका स्िी \nदेह क ें  उपभोग \nकर ै त अधि।  \nस्िास् थ्य / िवि  बाहरी िवि  जैविक कायप  'िवि ' बचेबाक \nचतकर \nमे 'स्िास् थ्य' खत\nम भ' जाइत अधि।  \n'ऑक्िोपस' : पयाावरणीय अपोररया  \n\"ऑतटोपस \" किा मे  िेहा शहरी प्रदूषण क ें  एकटा राक्षसक रूप मे देखैत \nअधि । िेहाक त्रशक्षा  (ििस्पधत विज्ञाि ) ओकरा तबाही क ें  िाम देबाक क्षमता \nत' दैत अधि , मुदा ओकरा रोकबाक िवह । ई ज्ञािक एकटा अपोररया  विदेह ४३८|| 43 \nअधि : जतेक ओ प्रक ृ धत क ें  जािैत अधि , ततेक ओकरा ई अिुभि होइत अधि \nजे  प्रक ृ धत खतम भ ' रहल अधि । उद्योग  (Industry), जे विकासक \nप्रतीक अधि , ओही शहर क ें  मारर रहल अधि -ई 'विकास /वििाश ' क सोपाि \nक ें  विखंवित करय बला स्स् िधत अधि ।  \n'प्रवेश-टनषेध' : मौन आ वजाना  \n\"प्रिेश -विषेि \" किा यौि त्रशक्षा पर समाजक  'चुप रहबाक ' \n(silence) प्रिृधत क ें  विखंवित कर ै ि । वकशोर अपि विज्ञािक पोिी \nमे 'प्रजिि तंि ' िाला अध्याय पढ़य चाहैत अधि , मुदा त्रशक्षक आ \nअत्रभभािक ओकरा  'गंदा ' कवह क ' टात्रल दैत िधि । ई किा देखाबैत अधि \nजे  'मौि ' रक्षक िवह बस्ल्क घातक अधि । वकशोरक भउजीक मृत्यु प्रसि \nकाल मे अज्ञािताक कारणे होइत अधि। वकशोरक ई कहिाइ जे  \"अहाुँक \nएम.ए. बेकार अधि ,\" त्रशक्षा आ अज्ञािताक पार ं पररक द्वैत क ें  उलवट क ' रश्चख \nदैत अधि ।  \n'ध्रुपि-धमार ' : संगीत आ अभाव  \nई किा शास्िीय संगीतक शब्दािलीक प्रयोग सुँ महगी आ राज्यक विफलता \nक ें  देखबैि । पंवित टुिटुि धमसर  सेिावििृत्त त्रशक्षक िधि , जे  'वपलत्रसम ' \n(पेंशि ) पर आत्रश्रत िधि। िोट पर गििपरक  'िचि ' (promise) एतय \nएकटा  िकढोल चेन्ह ( hollow signifier) बवि गेल अधि , कारण महगी \nओइ िचि क ें  मेटा देिे अधि । जखि मंिी  'क ं प्यूटरीकरण ' क बात कर ै त \nिधि आ टुिटुि धमसर  'वकरासि ' क , तखि  'आिुविक /आददम ' क द्वैत \nखतम भ' जाइत अधि ।  \n'समाङ ' क अन्द्य किा सभक टवखंडन \nएक सेर चाउर : प्रधतष्ठा (Dignity) आ उत्तरजीविता  (Survival) क \nद्वैत। माई अपि  'फ ू लक िाड़ी ' ( प्रधतष्ठा) कें  'चाउर ' लेल बेधच दैत अधि। \nएतय माििीय मूल्यक विखंिि अधि ।  \nसिा नुभूथत: रक्षक आ भक्षक क द्वैत।  मुश्चखयाजी सहािुभूधत देखबैत स्िी क ें   44 || विदेह  ४३८ \nअपि बगैचा मे ल ' जाइत िधि , मुदा ओ सहािुभूधत िास्ति मे शोषणक \nएकटा आिरण  (signifier) अधि ।  \nल ुट्टीस-क े स: कमला िदी पर बान्ह बिब  'सुरक्षा/विपत्रत्त' क द्वैत क ें  भंग \nकर ै त अधि। बान्ह सुरक्षा लेल िवह , बस्ल्क लूट लेल बिल अधि ।  \nअक्ष आ वृत्तचक्र: प्रेम आ अिपशास्िक द्वंद्व। िैिावहक िषपगाुँठ पर प्रेम \nिवह , उिारी आ वबल क वहसाब क ें र  (axis) बवि जाइत अधि ।  \nभाषाई अस्थिरता \nरमेशक मैधिली गद्य मे अंग्रेजी आ कहिदीक शब्द माि आिुविकताक प्रतीक \nिवह , बस्ल्क एकटा एहि संस्क ृ धत क धचह्न  (trace) अधि जे मैधिली क ें  \nविस् िावपत क ' रहल अधि ।  \nटपलशसम  (Pension): शब्दक ई विरुपण संस् िागत भ्रष्टाचारक प्रतीक \nअधि।  \nमम्मी/ पा पा  बा  मा ूँ/बा बूजी: संबोिि मे बदलाि पार ं पररक वपतृसत्तात्मक \nअधिकारक विखंिि क ें  देखबैत अधि ।  \nभुआ (Caterpillar): ई माि एकटा कीड़ा िवह , बस्ल्क पुरुष क \nकामुक िजररक एकटा  'धचह्न' बवि जाइत अधि ।  \nटनष्कषा: थमथिलाक अटनर्णिंत भटवष्य \nकिा -समय संग्रह कोिो समािाि   (resolution) क संग िवह , बस्ल्क \nअविणपय  (undecidability) क  गहि भािक संग समाप्त होइत \nअधि।  रमेश पार ं पररक अिपमे \"किाक िैधतक त्रशक्षा\" िवह दैत िधि ; बदलामे \nओ अपि पािसभक ेँ  अपोररयाक चौराहापर िोवड़ दैत िधि। िेहा अखिो \nिुंिमे अधि ; ददिकर बाबू अखिो क ु श्ती कर ै त बच् चासभक ेँ  तावक रहल \nिधि ; संजू अखिो अपि सोिक कीड़ा -बेड़ी पवहरिे अधि।  \nविखंिििादी दृधष्टकोणसुँ देखल जाय तुँ समािािक  ई अभाि पाठक सबसुँ \nपैघ शक्तत धिक। ई धमधिलाक समस्याक कोिो \"अधतिमणीय संक े धतत\" - विदेह ४३८|| 45 \nकोिो अंधतम , सहज उत्तर -देबासुँ इिकार कर ै त अधि। बदलामे ई पाठकक ेँ  \nअिपक \"िीड़ा\"मे संलग्ि होबाक , िगरमे गाुँिक \"अिुर े ख\" आ अधिकारीमे \nसाुँपक \"अिुर े ख\" द ेखबाक आमंिण दैत अधि।  \nरमेशक रचिा त्रसद्ध कर ै त अधि जे \"मैधिली -पि\" एकटा जवटल , अस्स् िर आ \nगहितासुँ प्चितिशील भाषा धिक।  राज्य , पररिार आ देहक दद्वआिारीक ेँ  \nविखंवित कऽ , किा -समय आिुविक मैधिली पहचािक \nदरारर  सभक ेँ देखार  कर ै त अधि।  सावहत्त्यक आलोचकक लेल ई संग्रह माि \nकिासभक एकटा पोिी िवह , बस्ल्क एकटा \"मचाि\" धिक जे समाजक \nविमापणमे \"धिर\"सभक ेँ  प्रकट कर ै त अधि -ओ स् िाि सभ जतए सत्य आ \nअसत्य, रक्षक आ त्रशकारी , तिा जीिि आ मृत्यु सददखि  एकमे  एक  गाुँिल \nरहैत अधि।  किा -समय एवह बातक वििायक प्रमाण बवि कए ठाढ़ अधि जे \nमैधिली सावहत्य \"उपस्स् िधतक तत्त्िमीमांसा\"सुँ आगाुँ बवढ़ उत्तर-संरचिािादी \nयिािपक चुिौतीपूणप , बहुआयामी संसारमे प्रिेश कए लेलक अधि।  \nसन्द्िभा: \n1.Deconstruction - Literary Theory and Criticism, \naccessed on March 11, \n2026, https://literariness.org/2016/03/22/deconst\nruction/ \n2.Deconstruction: A Cornucopia of Esoteric \nMeanings - International Journal of English \nLiterature and Social Sciences (IJELS), accessed on \nMarch 11, \n2026, https://ijels.com/upload_document/issue_fi\nles/46-IJELS-APR-2019-14-Deconstruction.pdf \n3.Deconstructionism in Literature | Definition & \nExamples - Lesson - Study.com, accessed on March  46 || विदेह  ४३८ \n11, \n2026, https://study.com/academy/lesson/deconst\nructionism-in-literature-definition-examples-\nquiz.html \n4. विखण्िििाद  - Samkeleen sahitya chintan ( समकालीि \nसावहत्य धचन्ति ), accessed on March 11, \n2026, https://ebooks.inflibnet.ac.in/hinp16/chapt\ner/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%96%E0%\nA4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%A8%\nE0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6/ \n5.Deconstruction Theory of Darida: A \nComprehensive Guide,  जाक दाररदा का विखंिििाद , \naccessed on March 11, \n2026, https://www.youtube.com/watch?v=Uyyrg\nxYXNQc \n6.A Survey of Maithili Literature, accessed on \nMarch 11, 2026,  https://archive.org/download/a-\nsurvey-of-maithili-\nliterature/A%20Survey%20of%20Maithili%20Lite\nrature.pdf \n7.A Critical Analysis of Maithili Novel: Twenty First \nCentury - IJIRT, accessed on March 11, \n2026, https://ijirt.org/publishedpaper/IJIRT18964\n5_PAPER.pdf \n8.Dancing Soul of Mount Everst English | PDF |  विदेह ४३८|| 47 \nPoetry - Scribd, accessed on March 11, \n2026, https://www.scribd.com/document/383738\n676/dancing-soul-of-mount-everst-english \n9.Deconstructionism in Literature | Definition & \nExamples - Lesson - Study.com, accessed on March \n11, \n2026, https://study.com/academy/lesson/deconst\nructionism-in-literature-definition-examples-\nquiz.html \n10.Deconstruction - Literary Theory and Criticism, \naccessed on March 11, \n2026, https://literariness.org/2016/03/22/deconst\nruction/ \n11.Deconstructionism and literature (practice) | \nKhan Academy, accessed on March 11, \n2026, https://www.khanacademy.org/test-\nprep/mcat/critical-analysis-and-reasoning-skills-\npractice-questions/critical-analysis-and-\nreasoning-skills-tutorial/e/deconstructionism-\nand-literature \n12.Deconstruction: A Cornucopia of Esoteric \nMeanings - International Journal of English \nLiterature and Social Sciences (IJELS), accessed on \nMarch 11, \n2026, https://ijels.com/upload_document/issue_fi\nles/46-IJELS-APR-2019-14-Deconstruction.pdf  48 || विदेह  ४३८ \n13.विखण्िििाद  - Samkeleen sahitya chintan ( समकालीि \nसावहत्य धचन्ति ), accessed on March 11, \n2026, https://ebooks.inflibnet.ac.in/hinp16/chapt\ner/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%96%E0%\nA4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%A8%\nE0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6/ \n14.Deconstruction Theory of Darida: A \nComprehensive Guide,  जाक दाररदा का विखंिििाद , \naccessed on March 11, \n2026, https://www.youtube.com/watch?v=Uyyrg\nxYXNQc \n15.A Survey of Maithili Literature, accessed on \nMarch 11, 2026,  https://archive.org/download/a-\nsurvey-of-maithili-\nliterature/A%20Survey%20of%20Maithili%20Lite\nrature.pdf \n16.\"M' - Kannur University, accessed on March 11, \n2026, https://www.kannuruniversity.ac.in/media\n/documents/MA_Hindi.pdf \n17.A Critical Analysis of Maithili Novel: Twenty \nFirst Century - IJIRT, accessed on March 11, \n2026, https://ijirt.org/publishedpaper/IJIRT18964\n5_PAPER.pdf \n18.Inside the text . . . . - गंगटोक , त्रसक्तकम में पुस्तक प्रकाशि \nप्रत्रशक्षण पाठ्यिम , accessed on March 11,  विदेह ४३८|| 49 \n2026, https://www.nbtindia.gov.in/writereaddata\n/attachment/friday-july-17-20153-12-53-pmhindi-\nsamwad-may-2015-compressed.pdf \n19.कहिदी आलोचिा : विकास , प्रमुख वििाएुँ और आिुविक सावहत्त्यक \nदृधष्टयाुँ - Testbook, accessed on March 11, \n2026, https://testbook.com/ugc-net-\nhindi/alochana \n  \nअपि मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  50 || विदेह  ४३८ \n२.७.लाल देि कामत - बदलैत जीिि एक पोिी  \n \nलाल िेव कामत  \nबिलैत जीवन एक पोिी  \n \nश्रीमाि जगदीश प्रसाद मंिल क ृ त सद्यप्रकात्रशत मैधिली किा संग्रह 'बदलैत \nजीिि ' क ेँ  आई एस बी एि  ९७८- ९३- ४८४६५- ९६- ० भेटल अधि ,जे \nपल्लिी प्रकाशि विमपली सुँ सि् २०२५ मे प्रकात्रशत भेल अधि। एवह चर्चित \nपोिीक दाम २९९ टाका वििापररत ि ै , आ पृष्ठ सं०१०५ ि ै क। श्री मंिल जीक \n१५३२ किा संसार क ेँ  ९० गोट पोिीमे संचयि भेल िश्चन्ह। ऐ किा संग्रहमे \n१० गोट ििकिा समावहत कयल गेल य। वहिक किा रचिा िम वित्य आगू \nबवढये रहल हेि। सृजीत किाक रहस्य जािै सुँ पूिप एहि अिुभिी किाकारक े  \nसंजक्षप्त पररचय जावि ली। िर े ण्य  सावहत्यकार श्री जगदीश प्रसाद जीक जन्म \n विदेह ४३८|| 51 \n५ जुलाई १९४७ ई०क ेँ  प्रत्रसद्ध बेरमा िामक गाममे भेलवि ,जे लखिोर प्रखंिक े  \nमिुबिी जजला अन्तगपत धमधिलांचलमे पड़ ै त ि ै । ई मैधिली सावहत्यक एक \nप्रधतधष्ठत आ सशतत हस्ताक्षर िधि। दू विषय सुँ एम ए. आ ओकालत पवढ \nतरकारी खेती सुँ जुवड़ जीिकोपाजपि कयलवि अधि। श्री मंिल जीक े  लेल \nसि् २०००ई० एकटा एहि विठाह िांरर िीक ै ि जे राहमे ब दलाि एलवि । तावह \nसुँ पूिप कौमविष्ट राजिीधतमे पवड़ समाज सेिा कर ै त रहल िलाह । समाजमे \nसामन्ती प्रिाक े  विरूद्ध कतेको खेप अदालत क े र चतकर आ जहल जीिि \nकाटिे िधि। मुदा सावहत्य कमीगण सुँ विमशपक िाद मातृभाषा मैधिली क \nसेिा ददश घुधम ,अपि रचिािर्मिता सुँ अहर्ििश योगदाि कर ै त आवब रहलाह \nहेि। सावहत्य सृजिमे हुिक उल्लेखिीय योगदाि मािल जाईि। एखििरर \n१३५ टा सुँ बेसी पोिी प्रकात्रशत भऽ गेल ि ै ि। हुिक उपन्यास , कहािी संग्रह , \nिाटक , एकांकी , लेख तिा यािा िृत्तांत , काव्य वििा हम पवढ चुकल िी \n। अपिाें पाठक वहिक सरल ओ सुगम मैधिली पढ़ब तुँ बुझाएत जे ई भाषा \nिैज्ञाविक आ मािकमे सुच् चा धमधिला 'क लोकक क ं ठ सुँ बहराऐल शैलीक ेँ  \nकागत पर हबह उतारर मैधिलीक पकठोस आ विशन्ि शव्दक संरक्षण \nकयलवि अधि।  \nऐ सब काज 'क लेखा -जोखा रखैिाला संस् िा - सधमधत सब कतेको तरह क \nपुरस्कार वहिका देलकवि हय। जेिावक सावहत्य अकादेमी मूल पुरस्कार , \nटैगोर सावहत्य पुरस्कार , अमर शहीद रामफल मंिल राष्रीय पुरस्कार , यािी \nचेतिा पुरस्कार विशेष रूपेँ उल्लेखिीय अधि। एवहक अधतररतत हुिका विदेह \nसम्माि ,कौत्रशकी सावहत्य सम्माि , िैद्यिाि धमश्र यािी सम्माि , कौमुदी \nसम्माि , बाबू साहेब चौिरी िैदेह सम्माि , राजकमल चौिरी सावहत्य सम्माि , \nमहाकवि पंवित लाल दास गौरि सम्माि आओर धमधिला त्रशखर सम्माि \nआदद सेहो भेटल िश्चन्ह। आई ओ मैधिली सावहत्यक ेँ  िि उजाप आ ददशा \nदेमयबाला अग्रणी श्रेणीक एक रचिाकार िधि। अबय बाला वपवढ़क लेल \nमागपदशपक आ प्रेरणा स्रोत बिल देखमे अबैत िधि। श्री जगदीश बाबूक  52 || विदेह  ४३८ \nलेखिमे गाम समाजक संिेदिशीलता , माििीय सम्बन्िक गररमा आ \nसंघषपशील जीििक गहींरपि लौक ै त अधि। वहिक दृधष्ट सकारात् मक ,सोभाि \nसहज आ सोच िैका ि ै ि , जावहसुँ वित्रशष्ट रूपेँ जगजजयार भेलाह अधि।  \nसामाजजक किा संग्रह \" बदलैत जीिि \" मेँ क ु ल १० गोट किा समावहत \nि ै क ,यिा -: गाम सुँ दुर किा एक एहि िायक क े  िी ,जजिक ददयादी भररमे \nएकमाि त्रशजक्षत लोक ओयह भेलाह । से प्रधतयोवगता परीक्षामे पास भ ' \nअरररया जजला 'क एक प्रखंिक बीिीओ. पद पर सरकारी िोकरी ज्िाइि \nकर ै ि। ऐ प्रगधतक विशावि बविक ेँ  िायक गोपीक ृ ष् ण भगिाि आ अध्यात्मक े  \nमािैत विसिासू अफसर िधि। हु िक औवफसमे स्िजातीय चपरासी \nजिकलाल रहैि , जजिका १० सालक े  कायापलयक अिुभि ि ै ि। ओतय \nवियुक्तत ददि मेजबािी ॅ ् मे गेल िेपाल सुँ हुिक ददयाद हररमोहि बाबा खुशी \nपूिपक आत्रशिापद देमय आयल रहैि। दोसर किा ' स्मृधत शेष ' मे िैररयाही \nवििासी स्ियं लेखकक ेँ  दू - दू धचन्हार े  आत्मीय संगीक विििक े  खबेर पिाधत \nमािस पटल पर स्मृधतक चेन्हासी दुश्चखत कर ै त ि ै ि। विशुिपुर क ' रविशंकर \nतेसर ेँ  साल मरर गेलाह आ जितब हुिका पुि सुिीर सुँ आई तमुररया टीशि \nपर होई ि ै ि। हुिका मािे एक कठा घरारी रहैि , हुिकर बाबू अपिा संग \nकलकत्ता ल ' जाक ेँ  इ ं जीवियररिग िररक पढाय - त्रलखाय करौिे िलवि। \nबेरोज़गारी दुर करय ले बंगाल सरकार दू गोट रेतटर ऋणमे देलकवि। ओतय \nरक राम आ लरीक े  कमी िकहि रहैक। तेँ गामेमे रैतटर आवि खेत जोताय आ \nराली सुँ समाि उघाएक े  काज कयलक ै । तावह प्रसादे चौक चौराहा लगक \nजमीिो कीिल क ै । चारर बेटी 'क वियाहो करिौ लवि। िादमे तावह काज मादे \nजत्िा अिश्ये वबकलैक हेि। संगीक जजगेसामे जहि र े लगाड़ी सुँ उतरर दरभंगा \nमुसावफर खािा लगीच रािाकांत क े र मत्रसयौत भाय गौड़ी िािक कािब \nसुिल तुँ बुझा जाए िश्चन्ह जे ओ मरर गेलैक। रािाकांत जीक ेँ  ५५ -६० ियिममे \nहाटप एटैक भेलासन्ता लहेररयासरायमे इ लाज कराबे लौिे रहैि। तेसर किा  विदेह ४३८|| 53 \n\"ककरा ले क े लाैं \" त्रशषपकमे आत्मज्ञािक बोि आखरर क्षणमे हेबाक प्रसंग \nि ै क। वकसािपुरक मकसुदिक े  गामक सीमािमे दजक्षण सुँ मोतीपुर ि ै क। \nल ि ुल ाल  बज ैत ि ै क  समाज मे २० साल  प वहल ुक ा र हि  - सहि आब िै रहल। \nजाधतयता आ सम्प्रदाधयकताक े  चलते ककरो पर ककरो भरोस िकहि होईि। \nसमाजमे गरीब क ेँ  ििीक सददखि सताबैत रहैि। ऐ िाताप म इहो गप् प \nउखड़लैक जे ककरो अपिे क े लहा फल भेटैत ि ै । से सुियमे आएल पड़ोसी \nगामक सोभीत पुश्तैिी रूपेँ महाजिी कर ै त आयल अधि , आब आुँश्चखक \nआन्हर भ' गेलैक हेि। से भेंट करय गेलैि तुँ बोली अकावि धचन्हलक ै ि आ \nपिाताप कर ै त हबो ढकार भऽ उ ठ ै त ि ै । चाररम किा 'बदलैत जीिि ' किामे \n८१ िषीय रघुबीर बाबा तीि बजे रधतगर े  िीत जगैत ि ै । कवहयो हुिक जीिि \nविराश िकहि रहलश्चन्ह। पवहलुकबा जीिि बदलैत , िि जीिि अबैक क े र \nअिुभि रखिे िधि। िेता युग 'क राजा जिक जीक जे अढ़ाय बीतक लोहाक \nफार हरमे लागल िलैक से एखिो जोतमे चत्रल रहल ि ै ,ऐ प्रसंग सुशील सुँ \nिाताप होई ि ै ि। मािि दू तरहक विचार अंगेजिे य आ मर ै त कालिरर गार्जियि \nबिल रहय चाहैि ,तुँ दोसर लोक रहिो सुभािक होईि जे पैरूख विघटला सुँ \nअपि दाधयत्ि श्रिणपुत पर िोवप माििीय जीििमे विचेि रहय चाहैत य।  \nपोिी 'क ज्ञाि पोिीए मे रवह गेल किामे  जे मुख बात आयल अधि से िी - \nियोिृद्ध रघुिंदि अपि पत्िी रौपदी सुँ कवह दुआरर पर सुँ बहराईते रहैि तुँ \nबालसंगी दीिािाि अबैत देखाईत िश्चन्ह। ओ पोती श्यामाक ेँ  हाक दऽ कऽ दु \nकप चाहक ओररयाउि करय कहैते रहैि ता लगीच आवब दीिािाि मिाही \nकर ै त ि ै क। दूिू संगी मैवरक परीक्षा प्रिम श्रेणी सुँ आओर बीए.अिपशास्ि \nऑिसप सक े ण्ि विविजि सुँ संगे कयिे िधि। आ संकस्ल्पत रहय गाम \nसमाजक े  सेिािप जीिि पयपन्त रहब। मुदा ददिाजी किेक होत्रशयार पढ ै मे \nअिश्ये िलैक आ चलाकी सुँ आगू अफसर बवि १५ ददि सुँ ररटायर भऽ \nगाममे आयल िधि। हुिक ऐ वकरदािी सुँ रघुिंदि जी  तर े तर जड़ल जाए। ओ \n१० कठामे २५ गोट आमक गाि फ े र सुँ रोपिे ि ै क। से ५ टा शरही गाि खूब  54 || विदेह  ४३८ \nफड़लैक हेि। सयह गािी ददश जेबाक लेल दूिू गोटय पहुुँचैत ि ै । संगी \nिातापलाप कर ै  िश्चन्ह - गामे आब रहब , मुदा वकयो समाजक लोक भाि िकहि \nदै ि ै क। जहिवक गाम समाजक े  लोक लेल ददिािािक संगीक ेँ  सबक े ओ \nअधतशय आदर दैत ि ै ि। वकयाक तुँ ओ िि तकिीक क ृ वष - िािकी सुँ \nग्रामीणक यिेष्ट सदैत मदैत कर ै त आयल िधि। ओ हुिका सुँ पुि ै त िधि \n,अहाुँ एतुका लोक लेल कोि - कोि उपकार कयलाैं अधि जे अहाुँक मोजर  \nहोयत। तैपर दीिािाि 'क कहब भेलवि हम २० गोट पोिी जे त्रलखलाैं , से \nजहि समाज पढत ; तहिे िे गुण बूझत! पोिी पवढ पोिी अपि िाम कमबैलै \nबिेलाैं ,तावह सुँ समाज क ेँ  की? \nक े िा फररिाएत किामे पररिाररक अन्तक प लह क ेँ  वििेक पूिपक फररिायल \nगेलैक अधि। मुरण िुवट सुँ ' पररिाएत ' शव्द त्रशषपक क े  अिप ले पाठक क ेँ  \nमतलब ताकबामे बोजझल अिश्ये हेतवि। सोमेश्वर काका टहलािी दैत घर पर \nजुमैत िधि ,तुँ दलािक पूरब भागक पड़ोसीक वगला श्चखिांश अपिे पररिार \n'क मादे सुवि स्तब्ि रवह जाई िधि। आंगिमे बेटा जागेसर िि अन्िेषण \nअिुसार े  १० कठा खेतमे संयुतत पररिार क े र बुतात मावफक िाि उपजाबय \nलेल पुसा विरार १० वकलो आवि खसाबय चाहैत ि ै । ओकर भाय - सतेसर \nआ तकर पत्िी मरिी ऐ बात पर खूब अिघोल उठ े िे रहैि। ओकर कहब ि ै  \nभदई िािमे जली , गदैर आ आैंस अशुद्ध सि ई िैका िाि िी ,जे एक कठामे \nि े ढ़ क ु न्टल उबजै य। तखि बाबूजी बुझबैत ि ै  देखह गम्हरर चाहे समैया िाि \nअरबा आ पाबैि धतहार ले ५ कठा खेती सेहो कर ै त जाह। आ फ ु त्रलया पूतौह \nवक ि ु  ि ै बाजज  अल गे फु ल ल  र हय से,सब वकयो धमल्लत सुँ समस्याक \nसमािाि पावब लैत अधि। 'दसमीक िगर ' किामे रामलोचि भायक े  ऐबेरक \nदुगाप पूजाक तेसर ददि वबतलो पर घोर अचरज बुझाए ि ै ि। ढ़ोल सिाति सुँ \nबजैत आवब रहल िलै। से मोची ढोलहो िकहि देलक ै । आओर सुियमे एलै जे \nसांस्क ृ धतक कायपिम प्रस्तुती ले रण्िी िचाओल जेतैक। अपिा दलाि पर  विदेह ४३८|| 55 \nबैत्रस चाह वपबैत ओ पुमुहेँ रस्ता ददश तक ै त रहैि। ता दुगाप पूजा कमेटीक े  \nप्रमुख बीए.पास ििजिाि रघुबीर पर िजैर पड़ ै त ि ै । हुिका ईशारा सुँ बजाबैत \nदूिू ज्िलन्त प्रश्ि समक्ष राश्चख धचन्ता व्यतत कर ै त िधि। प्रमुख जी समुधचत \nउत्तर दैत बुझेबामे सक्षम होय ि ै क जे आबक जमािामे  ढोल बजाबय बालाक \nविचारमे समयक े  संग पररितपि भेलैक हेि। अिलाह पेशा सुँ सब मुक्तत चाहैत \nय। रहल बात िाच - गािमे स्िी पािक तुँ आिुविक समाज आब कलाक ेँ  \nप्रशंसक िधि। पवहले जाधतक पैग िा िविक लोक अिगपल प्रलापमे रवह \nगरीबक े  सब स्तर पर दोहण - शोषण करय । आब से जमािा लदद चुकल य।  \nअपि दोख त्रशषपक किामे माििक ेँ  हरदम स्ियं दोखमुतत रहबाक संदेश देल \nगेलैक हेि। हाईस्क ू ल सुँ सेिावििृत्रत्त पावब त्रशक्षक सुबोि बाबू एवहबेरक दुगाप \nपूजामे आई कलश स् िापि ददि सुँ दुगाप सप्तशतीक सम्पुट पाठ करय ले राम \nपरीक्षण काका सुँ मागपदशपि चाहैत य। ओिा पधिला तीि ब रख सुँ ऐ दुिार े  \nवियार ै त रहैक जे त्रशि मंददरक े  पुजारी शंकर देि सिपि बजै जे मास्टर क ेँ  \nसंस्क ृ त िकहि अबैत ि ै ,फ्रीमे दरमाहा पबैत य। से मंददर पर आवक िीज वििास \nपर िीक होयत पाठ करिाई ? योग्यता क्षमता बुझाबय लेल िवह भगितीक \nअराििा लेल अपिे ओवहठाम विधिित आयोजि कय दोष मुतत बिूुँ ,से \nसिाेपरर।  \nयािा किामे दुगाप पूजा ९ ददिक े  पिाधत दशम ददि , भततजिक ेँ  मुर्ति भसाउि \nददि सुँ जीिि यापि सुदृढ़ीकरण ददसक े  यािा आर ं भ करय लेल होईि। काया \nमजगूत रहिे िे उपाजपि होईत रहतैक। कलश स् िापि ददि सुँ तीिददि \nमहाकाली जीक े  तीिू रूपक अराििा होईि। तकर तीि ददििरर महालक्ष्मी \nजीक े  तीिू रुपक े  आ अंधतम तीि ददि तक महासरस्िती जी क े  तीिू रुपक \nपूजा विधि पूिपक होईि। समापण -विसजपि होमादद उपरान्त होइि। तकर \nिादे मेला कमेटीक अध्यक्ष आ सधमधत सदस्यगण क ेँ  यश ओ चैि होय य। \nस् िािक पुजेगरी गौरीशंकर जी भोर े  सुँ  तरदूतमे लावग गेलैक। मंददर लग बैसक ेँ  \nिैददक कासी भाय आ मिोहरक बीच ऐ िार्मिक विषय पर विस्तार सुँ गप्प -  56 || विदेह  ४३८ \nसप्प होइत रहल । ऐ किामे अधिक उत्साह अधि ,जे १३१९ शव्दमे सृजीत \nकयल गेल ि ै क। सबसुँ आखरर किा ऐ पोधिक िीक - गंगासागर जे श्री मंिल \nजीक े  १५२०म् रचिा िी। जवहिा वहमालयी गंगाक ें  लोक महादेि क ' जटा सुँ \nविकलल बुझैत य , तवहिा वबहारक े  गंगाजी बहैत हुअ बंगालक खाड़ीमे जा \nधमलैत ि ै ; ियह जगह पर गंगासागर क े र मेला लगैत ि ै । लोक धतला संिाधतमे \nओतय ज ाय ि ूब ल ैत प ुण्यक  भागी बि ैि  आ ल ोक क  समुह सुँ बि ल  समाज क ें  \nगंगा बुजझ आदर दैत अधि। गोपी धतिापटि करय चाहैत य से संगी बिाबय \nभजि लाल लग जाए विचार कर ै त ि ै क। ओवह गाम वकसािपुरक वििासी \nहाई स्क ू लक े  ररटायर त्रशक्षक ओतयक े  अिुभि रखैत ि ै ,से हुिका सुँ जाय \nिातापलाप गोपी कर ै त िधि। बुझले बात सुवि आिश्चन्दत मोि होई िश्चन्ह। वहन्दू \nिमापिलंबी लोकक मोिक झुकाउ चौिापि उमेरमे बौआइत रहैि आ तीिप \nयािी बिय चाहैत ि ै । पर ं च यािामे चन्द तरहक कष्ट तुँउठाबय पड़ ै ते ि ै क।  \n- लाल देि कामत , िौआबाखर (मिुबिी)  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३८|| 57 \n२.८.परमािन्द लाल कणप - बेटाक वििशता  \n \nपरमानन्द्ि लाल कणा \nबेिाक टववशता  \nराधत क े  दस बजज   रहल िल , बाहर जोरदार बरखा भऽ रहल िल । श्चखड़कीक \nशीशा पर पाविक िींटा वगर रहल िल मािु क े ओ श्चखड़की िपिपा रहल अधि \n।कखिो -कखिो वबजली चमवक   रहल िल जेकर उज्जर रोशिी घर मे आिैत \nिल िोड़ े  देरक बाद चारु ददश अन्हार भऽ जायत िल । रस्श्मजी वबिौिा पर \nबैसल -बैसल बेचैि भऽ रहल िलीह । िोड़ े क -िोड़ े क देर पर घड़ी देखैत िलीह \nफ े र श्चखड़की ददश देखैत िलीह । मि मे एकटा प्चिता सता रहल िलैि जे \nमोहि अखि िरर वकएक िवह एलाह ।  रस्श्मजी घबराईत घरक वकिाड़ लग \nआिैत िलीह आ फ े र मायूस भऽ वबिौिा पर बैत्रस जायत िलीह । िोड़ े  देरक \nबाद घरक दरिाजाक   क ुं िी खटखटायल । अन्हार मे घरक दरिाजा खोललधि \nतहि देखैत िधिि जे हुिकर पुतोहु लीला िलश्चखि । एवह पर रस्श्मजी \nकहलश्चखि - कविया , बौआ िवह एलाह अधि ? लीला कहल वि - माुँ जी अहाुँ \nिवह घबराऊ , ओ जाम मे फ ुँ त्रस गेल हेताह । रस्श्मजी राहतक साुँस लेलवि , \nमुदा ददलक   िड़कि अखिहु तेज िल ।   दोसर ददश मोहि मेरो मे बैसल \nसोधच रहल िलाह जे आई   बड्ड देर भऽ गेल अधि  आ फोि सेहो बंद भऽ गेल \nअधि । बाहर पावि सेहो पड़ ै त अधि , ई  सोधच बेचैि िलाह वक मेरो स्टेशि \nपर आवि गाड़ी रुवक गेल । मोहि अपि बैग लऽ उतरर गेलाह । प्लेटफामप पर \nउतरला तहि हुिकर एकटा पुराि संगी सुमि हुिकर कान्ह पर हाि राखलधि \n 58 || विदेह  ४३८ \n। ओ चाैंक  गेल ाह ज े प ाि ु  सुँ क े  हाि  र ाश्चख र हल  अधि  । प ाि ु  मुवड़ क े  द ेखल वि  \nजे क े  िधि , तहि ओ देखैत िधिि जे हमर पुराि संगी मोहि िधि । दूिु एक \nदोसर क े  हाल चाल पुि ै त प्लेटफामप सुँ बाहर एलाह । बरखाक पावि आओर \nतेज भऽ गेल िल । ररतशा पकवड़ घर एलाह , ता िरर ओ भींग गेल िलधि । \nररतशा सुँ उतरर  घरक घंटी बजौलवि । लीला दौड़ ै त आवि घरक   वकिाड़ \nखोललश्चखि । मोहि क े  देखैत अिायास हुिका मुुँह सुँ िीकलल जे \nभगिािक   लाख -लाख शुि अधि , एवह पावि मे आवि गेलहुुँ अधि ।आिाज \nसुवि रस्श्मजी सेहो अपिा कोठरी सुँ बाहर एलीह आ कहलवि - बौआ, हम \nदूिु गोटे तऽ पर े शाि भऽ गेल िलहुुँ । अहाुँ तऽ भींग गेल िी , चलु कपड़ा \nबदलू । मोहि कहलवि - माुँ, आई  बरखा भेलाक   कारण मेरो मे भीड़ िल \nजावह सुँ दू-तीि टा   मेरो िोवड़   देलहुुँ । बरखाक   कारण िोड़ े  देरक लेल मेरो \nसेहो बंद भऽ गेल िल ,तें िोड़ े  देर भऽ गेल । लीला तखि एकटा तौत्रलया दैत \nकहलवि - अहाुँ कपड़ा बदलू , हम खािा विकालैत िी । मोहि सोफा पर बैत्रस \nगेलाह । बाहर बरखा रुक ै क िाम िवह लैत िल । लीला खािा विकात्रल मेज \nपर राखलधि । दूिु गोटे खािा खा कऽ वबस्तर पर गेलाह तहि लीला सुँ \nकहलवि - लीला ,आई मेरो मे हमर कालेजक संगी सुमि धमलल िल । ओ \nएवह शहर  मे रहैत िधि । हमर विचार अधि जे हुिका सुँ धमलिाक लेल अहुुँ \nचलु । ई सुिैत लीला कहलवि - अहाुँक पुराि संगी िधि पवहले अहाुँ हुिका \nसुँ धमल आिु , एकवह शहर मे िधि बाद मे हम धमल लेि । मोहि \nसुमिजीक   घर पर गेलाह तऽ हुिकर व्यिस् िा देश्चख दंग रवह गेलाह । मोहि \nकहलवि - अहाुँ तऽ िीक िौकरी कर ै त िी , अहाुँक  बराबर हम िवह कऽ \nसक ै त िी । एवह पर सुमिजी कहलवि - अहाुँ तऽ हमरा सुँ िीक जकाुँ पढ़ ै त \nिलहुुँ, अहाुँक  जािकारी सेहो िीक अधि । जाैं अहाुँ चाहि तऽ हमरा सुँ िीक \nकमा सक ै त िी । जावह कम्पिी मे हम काम कर ै त िी , तावह मे जाैं काम करी \nतऽ हम पता लगिैत िी जे अहाुँक लायक कोिो काम होयत तहि हम कहि  विदेह ४३८|| 59 \n। ओिा हम एवह कम्पिी क े  िोड़ऽ चाहैत िी । हमरा एवह सुँ बेसी \nपेक ै जक   ऑफर  लेटर आवि गेल अधि । तीि मासक बाद हम ई कम्पिी \nिोवड़ देि । मोहि कहलवि - जखि हम अपिा कम्पिी मे दरमाहा बढ़ािऽ \nलेल कहैत िी , तहि सीिे िकारर दैत अधि । हमहुुँ चावह   रहल िी जे ई \nकम्पिी िोवड़ दोसर कम्पिी पकवड़ ली । ओिा ईश्वरक इिा । अपिा संगी \nसुँ धमल जुत्रल क े  घर एलाह ।  \n  \nवक ि ु  दद ि क  बाद  एक  क म्प ि ी मे ि ि  वि युक्तत हेतु वि ज्ञाप ि  द ेखल धि , जावह \nमे आिेदि दऽ इ ं टरव्यू देलश्चखि । एवह कम्पिी मे मोहि क े  मैिेजर पदक लेल \nचयि भऽ गेल । मोहि कम्पिी मे अपि योगदाि दऽ देलधि । आि हुिक \nदरमाहा सेहो बवढ़ गेलवि । मोहि िीक जकाुँ अपि जीिि िसर कर ै त िलाह \n। मोहि लीला दूिु िौकरी कर ै त िलाह आ रस्श्मजी हुिक बालक रोहिक \nदेखभाल कर ै त िलीह । रोहि जखि िोट िल तहि हुिकर सभ िेकरपि \nरस्श्म जी कर ै त िलीह । रोहि जखि पाुँच बरीख क े  भेल तहि हुिकर िाम \nएक स्क ू ल मे त्रलखा देलश्चखि । आि रोहि क े  स्क ू ल लीलाजी पहुुँचा दैत \nिलश्चखि , मुदा स्क ू ल सुँ घर पर आििाक भार रस्श्मजी पर िल । समय िीक \nजकाुँ बीत रहल िल । लीला सेहो अपिा भरर धमहित कर ै त िलीह । िीर े - \nिीर े  रस्श्मजीक   उधमर अधिक भऽ गेलाक कारण रोहिक   देखभाल ठीक सुँ \nिवह कऽ पाबैत िलश्चखि । एक ददि मोहि क े  कहलवि - बौआ, हमर मि \nखराि रहैत अधि , एवह दशा मे रोहि क े  स्क ू ल सुँ आिऽ मे ददतकत होयत \nअधि । कोिो दोसर व्यिस् िा कऽ लेतहुुँ तऽ ठीक िल । एवह पर मोहि \nकहलवि - ठीक अधि माुँ , हम कोिो व्यिस् िा कर ै त िी । एवह पर लीलाजी \nकहलवि - माुँ जी, रोहिक स्क ू ल तऽ बगले मे अधि , कोिो दूर जयिाक तऽ \nअधि िवह , जे िवह होयत ।   रस्श्मजी चुप भऽ गेलीह , जेिा होयत िलैि , ओ \nकर ै त िलीह ।रोहि क े  अपिा माय -बाबुजी सुँ बेसी दादी सुँ लगाि िलवि । \nरोहि पढ़ाई पुरा क े लाक बाद विदेश मे िौकरी करऽ लगलाह , मुदा दादी सुँ  60 || विदेह  ४३८ \nसि ददि जरूर बात कर ै त िलधि ।  \n  \nरोहि क े  चत्रल गेलाक बाद रस्श्म अक े ले रहैत िलीह । मोहि दूिु प्राणी अपिा \nकाम पर चत्रल जायत िलधि आ साुँझ मे घर आिैत िलाह । आि रस्श्मजी \nसे भािस भात मे सेहो ददतकत होयत िलैि । ददि मे कहुिा तऽ बिा लैत \nिलीह मुदा राधत मे हुिका सुँ भािस िवह भऽ पािैत िल । लीला अपिा \nऑवफस सुँ आिैत िलीह तहि भािस होयत िल । कवहयो - कवहयो तऽ एहि \nभऽ जायत िल जे मोहि दूिु प्राणी बाहर सुँ देर राधत घर आिैत   िलाह , आ \nभािस िवह बिैत िल । एक समयक बात अधि रस्श्मजी भािस िवह भेलाक \nकारण भूखल सुधत   रहलीह । त्रभिसर मे मोहि सुँ कहलवि - बौआ, राधत \nहम वबिा खेिे सुधत   रहल िल हुुँ । जाैं अहाुँ सि द ेर राधत मे आवि तऽ ददि मे \nकवि बेसी खािा बििा त्रलअ हम िएह राधत मे खा लेि । एवह पर लीलाजी \nकहलवि - माुँजी, भरर   ददि घर पर रहैत िी । घर मे कतेको सामाि रहैत \nअधि , अहाुँ वक ि ु  खा सक ै त ि ी । र स्श्मज ी ई  बात सुवि चुप रवह गेलीह ।  \n  \nएक ददि मोहि क े  घरिाली   कहलश्चखि - सुिै िी , हमरा गंगा स्िाि करिाक \nइिा अधि। जाैं हररद्वार गंगा स्िािक लेल चत्रलतहुुँ तऽ िीक होयत । एवह पर \nमोहि कहलवि - गंगा स्िाि कोिा जायि । माुँ एवह ठाम अक े ले कोिा रहधिि \n। वहि क ा क ोि  ठाम र ाखि  । अखि  ई सभ ि ोड़़ु  हमरा सिहक लेल एवह ठाम \nगंगा अधि । ई सुवि   लीलाजी आवग बबूला भऽ गेलीह । ओ कहलवि - एवह \nसुँ अहाुँ क े  हम वक ि ु  ि वह क हऽ चाहैत ि ी । क वहयो वक ि ु  क हल हुुँ अधि , \nक तेक  दद ि  प र  इि ा भेल  तैयो अहाुँ बहाि ा बि ा र हल  ि ी । अहाुँ सुँ वक ि ु \nिवह कही ,  सएह िीक । मोहि बाबू चुप रवह   गेलाह । ओवह ददि लीला \nजी   गुस्सा सुँ भािस िवह बिेलश्चखि । मोहि दूिु प्राणीक ई बातचीत अपिा \nकोठरी मे बैसल रस्श्मजी   सुवि  र हल  ि ल ीह । तखि  ओ मोहि  सुँ वक ि ु  ि वह  विदेह ४३८|| 61 \nकहलश्चखि मुदा दोसर ददि मोहि सुँ कहलवि - बौआ,कविया गंगा स्िािक \nलेल कहैत िलश्चखि तहि अहाुँ मिा वकएक कऽ द ेलहुुँ   । अहाुँ दूिु गोटे जाउ \nगंगा  स्िाि कऽ आिु । एवह पर मोहि कहलश्चखि - माुँ, हुिकर इिा ि ै ि जे  \nहररद्वार जा क े  गंगा स्िाि करी । हररद्वार मे गंगा स्िाि करिा मे कम सुँ कम \nएक सप्ताह समय लागत । रेि मे तुरत वटकट सेहो िवह धमलत आ अहाुँ क े  \nअसगर े  िोवड़ हम कोिा जायि । एवह पर रस्श्म जी कहलवि - बौआ हमर \nप्चिता िोवड़ ददअ , हम क े हुिा रवह जायि । अिा माय सोचैत िी जे की कएल \nजाय । साुँझ मे लीला जी मोहि सुँ कहलवि - हम एकटा एजेंट सुँ बात क े लहुुँ \nअधि वटकट धमल जायत । माुँ क े  एक सप्ताहक लेल कतहुुँ राश्चख ददयौ । हम \nसि आयि तहि हुिका लऽ आयि ।मोहि कहलवि - अखि वकिका लग माुँ \nक े  राखल जाय से बताऊ । एवह पर लीलाजी कहलवि - माुँ क े  एक सप्ताहक \nलेल  िृद्धा आश्रम मे राश्चख ददयौ । हम सि गंगा स्िाि सुँ आयि तहि हुिका \nलऽ आयि । ठीक अधि माय सुँ पुि ै त िी हुिकर की विचार ि ै ि , तहि हम \nवक ि ु  क हि  । द ोसर  दद ि  मोहि  अप ि ा माय सुँ क हल वि  - माय, अहाुँक पुतोहु \nगंगा स्िाि जयिाक ले जजद्द ठाििे िधि , ओ कहैत िधिि जे माय क े  िृद्धा \nआश्रम मे एक सप्ताहक लेल राश्चख ददयौ आ गंगा स्िाि कऽ क े  आयि तहि \nएवह ठाम लऽ आयि । हम की करी से िवह बुझिा जायत अधि । एवह   पर \nरस्श्म जी कहलवि - ठीक अधि। हमरा िृद्धा आश्रम मे पहुुँचा ददअ अहाुँ सि \nघुधम आिु । मोहि कहलवि - माय, अहुुँ चलु गंगा स्िाि कऽ लेि । एवह पर \nरस्श्मजी क हलवि - अहाुँ सि घुधम आिु बाद मे देखल जायत । दोसर ददश \nलीलाजी हररद्वारक   वटकट लऽ आिलधि आ कहलवि जे ओही ठाम सुँ हम \nदूिु आदमी ऋवषक े श जायि आ तकर आगु िीलक ं ठ महादेि मंददर सेहो \nज ायि  अहाुँ अप ि ा ऑवफस सुँ १५ दद ि क  ि ु ट्टी ल ऽ ल ेि  । मोहि  बाबू वि ि श \nभऽ ऑवफस सुँ १५ दद ि क  ि ु ट्टी स्ि ीक ृ त क रे ल धि  । हरर द्वार  ज ाय सुँ प वहि े ओ \nरस्श्मजी क े  िृद्धा आश्रम पहुुँचा देलश्चखि । दूिु प्राणी हररद्वार चत्रल गेलधि ।  \n   62 || विदेह  ४३८ \nहररद्वार सुँ लौटलाक उपरांत मोहि लीला सुँ कहलश्चखि - आि माय क े  िृद्धा \nआश्रम सुँ लऽ आिैत िी । एवह पर लीलाजी   कहलवि - पवहले माुँ क े  देख \nआिु खुश सुँ िधि की   िवह जाैं खुश सुँ हेधिि तहि हुिका ओवह ठाम रहऽ \nदेि । जाैं कोिो प्रकारक कष्ट होवि तहि लऽ आिि वकएक   तऽ एवह ठाम \nभरर ददि अक े ले रहैत िधि , हम दूिु आदमी तऽ चत्रल जायत िी , दोसर ददश \nहम सि बाहर सुँ कोिो पाटी कऽ क े  आिैत िी तहि ओ भूखले रवह जायत \nि धि  । सि  बात सोधच क ऽ क ोि ो वि णपय ल ेि  । र वि  क े  ि ु ट्टी भेल ा प र  मोहि  \nबाबू िृद्धा आश्रम माय क े  लािऽ गेलधि । माय क े  गोर लावग कहलवि - माय, \nचलु आि  हम सि हररद्वार सुँ आवि गेलहुुँ अधि । एवह रस्श्मजी साफ मिा कऽ \nदेलश्चखि जे बौआ घर सुँ िीक हम एवह ठाम रहैत िी । अहाुँ दूिु गोटे तऽ काम \nपर चत्रल जायत िी , हम असगर े  टौआधत  रहैत िी । एवह ठाम बुढ़ सिसुँ \nबातचीत कर ै त ददि कावट जायत अधि ।मोहि विराश भऽ घर लौवट एलाह । \nलीला सुँ कहलवि - माय, िृद्धा आश्रम िोवड़ एवह ठाम िवह एतीह । ओ \nकहलवि जे हम एवह ठाम ठीक िी। मोहि बाबू वििश भऽ रवह   गेलाह ।  \n  \nअपि मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३८|| 63 \n \nपद्य  \n \n३.१.आशीष अिधचन्हार- २ टा गजल  \n \n३.२.जगदािन्द झा \"मिु\" - बीसटा हाइक ू  \n \n३.३.रबीन्र िारायण धमश्र -संिाद  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  64 || विदेह  ४३८ \n३.१.आशीष अिधचन्हार- २ टा गजल  \n  \n \nआशीष अनथचन्द्िार \n(मैधिली गजल विशेषज्ञ , मैधिली िेब पिकाररता \nविशेषज्ञ, ब्लॉगर , शोिकताप , आलोचक , संपादक । संपक प - 813484902\n2) \n  \nदू टा गजल  \n \n1 \nिाम हुिका लग त्रलखा गेल हमरो  \nआब की हेतै  बुझा गेल हमरो  \n \n विदेह ४३८|| 65 \nदाम अपिे हम लगेलहुुँ अते कम  \nजे अपि जीिि त्रलया गेल हमरो  \n \nभेल िल शुरुए शुरूमे तते जे  \nअंतमे सप् पत खुआ गेल हमरो  \n \nर ं ग हुिकर देश्चख दुवियाें कहल आ  \nबेरपर कहबी फ ु रा गेल हमरो  \n \nक े  रहत क े  िै रहत से कहत क े  \nआइ द ेखू भोज खा गेल हमरो  \n \nसभ पाुँधतमे 2122-2122-122 मािािम अधि।  \n \n2 \nि ै  अमीरक ददतकत हीरा सोि ददतकत  \nआ गरीबक ददतकत माुँड़ े  िोि ददतकत  \n \nकोिा पुरतै लसिदूर सभ इिा लेल  \nर हतै वक ि ु  इि ा क ु मारर  तुँ क ोि  दद तक त \n \nहमहुँ मावि लेलहुुँ ओहो मावि लेलक  \nअइ दुवियाुँमे देह ददतकत मोि ददतकत  \n \nवकिको खाधतर ई कजाे भेलै तगमा  \nवकिको खाधतर सबूत बला लोि ददतकत   66 || विदेह  ४३८ \n \nवबिा जििे वबिा बुझिे उल्टा प्रभाि ि ै  \nतांत्रिक सभ लग जोग ददतकत टोि ददतकत  \n \nसभ पाुँधतमे 222-222-222-22 मािािम अधि। दू अलग -अलग लघुक ेँ  \nद ीघप माि बाक  ि ू ट ल ेल  गेल  अधि । ई बहरे  मीर  अधि । \nअपि मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३८|| 67 \n३.२.जगदािन्द झा \"मिु\" - बीसटा हाइक ू  \n \nजगिानन्द्ि झा \"मनु\" \nबीसिा  िा इकू  \n१ \nकर े ज खोत्रल  \nसुख दुख अपि  \nककरा कह  \n  \n२ \nमोिक गप्प  \nकवहयो िै सकलाैं  \nधप्रयतमसुँ \n  \n३ \nप्रेमक गधत  \nवि र वहणीसुँ प ुि ू \nचीिीयो तीत  \n  \n४ \nदूर साजि  \nप्रेम रोग लागल  \nजीयब कोिा  \n 68 || विदेह  ४३८ \n  \n५ \nिुकोिे लाखो  \nकर े जा क े र ददप  \nहम हुँसै िी \n  \n६ \nवबि कहिे  \nकवहयो तुँ बुझब \nहमर मोि  \n  \n७ \nफ ू ल आ काुँट \nजेिा जीिि मृत्यु  \nदुिू अटल  \n  \n८ \nबेंग साुँपक \nगरीब अमीरक  \nसेम संबंि  \n  \n९ \nफ ू ल हुँसलै \nगाि सभ झुमलै  \nबसंत संगे  विदेह ४३८|| 69 \n  \n१० \nऋतुराजक  \nमािपर सोभैत  \nपीयर पाग  \n  \n११ \nकोयली क ू क ै  \nगाि वबररि िाचै  \nमिुमासमे  \n  \n१२ \nकतेक भारी  \nगरीब गुरबाक  \nजाड़क राधत  \n  \n१३ \nकाुँपैत देह  \nखटखटाधत दाुँत \nघूर तापैत  \n  \n१४ \nघूरक िाह  \nमरबसुँ पवहिे  \nप्राण देलक  \n   70 || विदेह  ४३८ \n१५ \nई सतर ं गा \nश्रृंगार क े  क े लक  \nमेघक आइ  \n  \n१६ \nिषापऋतुक  \nशांत सौम्य अकाश  \nमोि जीतैत  \n  \n१७ \nवपया वियोगे  \nररमजझम बदरा  \nिोर बहाबै  \n  \n१८ \nिषाप अवबते  \nिरती हररयर  \nमिमोहक  \n  \n१९ \nमेघक प्रेम  \nिषाप बवि आएल  \nिरतीपर  \n   विदेह ४३८|| 71 \n२० \nबारीमे उवड़  \nक े करा तक ै त ि ै  \nभगजोगिी  \n  \n-जगदािन्द झा �मिु �, मो० ि० +९१ ९२१२ -४६-१००६ \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।   \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  72 || विदेह  ४३८ \n३.३.रबीन्र िारायण धमश्र-संिाद  \n \nरबीन्द्र नारायण थमश्र \nसंवाि  \nहम सही िी , \nअहाुँ गलत िी � \nबस एतबे बातपर  \nहमसभ त्रभड़ल िी।  \nईहो तुँ संभि ि ै, \nहम सही होइ , \nआ अहुँ सही िी, \nमुदा , एक -दोसरक ेँ \n विदेह ४३८|| 73 \nबुजझ िवह रहल िी।  \nवकएक तुँ आपसमे  \nसंिाद िवह अधि , \nक े ओ सुिबाक हेतु  \nतैयार िवह अधि  \nअपिे बात टा  \nबकिे जा रहल अधि  \nसंिादहीितासुँ  \nघर -घर अविश्वास  \nपसरल जा रहल अधि  \nभैयारीमे शिुता  \nबढ़ल जा रहल अधि  \nआपसमे गप् प -सप्प  \nअधतसय जरूरी अधि , \nएक -दोसरक हालधत  \nबुझिाइ जरूरी अधि।  \nसोधचऔ�ओकरो  \nवक ि ु  मज बूर ी अधि  \nई सभ जिै ि ै � \nज े संसार मे वक ि ु \nअसालति िवह ि ै  \nखाली हाि अबैत अधि  \nखालीए चत्रल जाइत अधि  \nिीक -बेजाए काज टा   74 || विदेह  ४३८ \nबाुँचल रवह जाइत अधि  \nचाहै िी जीििमे  \nयदद सुख -शांधत तुँ \nसंिाद आपसमे  \nबेहद जरूरी अधि।  \n -[रबीन्र िारायण धमश्र , २२।३।२०२४]; mishrarn@gmail.com \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।    \n \n𑒀 \n \n ","size_mb":1.48,"has_text":true},"Videha 439.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 439.pdf","name":"Videha 439.pdf","text":" \n \n𑒀 \n \n  \n \nविदेह ४३९ \n \nविदेह मैथिली सावहत्य आन्दोलन: मानुषीथमह संस्कृताम् \n \nसम्पादक: गजेन्र ठाकुर।  \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह- प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिााथिकार सुरक्षित अथि। कॉपीराइट (©) िारकक त्रलखित अनुमथतक विना पोिीक कोनो अंशक िाया प्रथत एिं ररकॉड िंग सवहत इलेक्‍ट रॉवनक \nअििा यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा ज्ञानक संग्रहण िा पुनप्रायोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत् पादन अििा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सक ै त \nअथि। \n(c) २०००- २०२६. सिााथिकार सुरक्षित। भालसररक गाि जे सन २००० सँ याहूत्रसटीजपर िल \nhttp://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आदद ललिंकपर \nआ अिनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  क े र रूपमे \nइन्टरनेटपर  मैथिलीक प्राचीनतम उपस्स्ितक रूपमे विद्यमान अथि (वकिु ददन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-\ngachh.html ललिंकपर, स्रोत wayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) \nfrom 2004 to 2016- http://videha.com/ भालसररक गाि -प्रिम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक पवहल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम िादमे १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रिम उपस्स्िथतक यािा विदेह- प्रिम \nमैथिली पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल अथि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकात्रशत होइत अथि। आि “भालसररक गाि” जालिृत्त \n'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रिक्‍टताक संग मैथिली भाषाक जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्‍टत भऽ रहल अथि।  \nVideha eJournal (link  www.videha.co.in) is a multidisciplinary online journal dedicated to the \npromotion and preservation of the Maithili language, literature and culture. It is a platform for \nscholars, researchers and writers to publish their works and share their knowledge about Maithili \nlanguage, literature, and culture. The journal is published online to promote and preserve Maithili \nlanguage and culture. The journal publishes articles, research papers, book reviews, prose and verse \nin Maithili and English languages. It also features translations of literary works from other languages \ninto Maithili and from Maithili into English. It is a peer -reviewed journal, which means that articles \nand papers are reviewed by experts in the field before they are accepted for publication. \n(c)२०००- २०२६. विदेह: प्रिम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक: गजेन्र ठाकुर। Editor: \nGajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to \ncreate the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives \nand create translated/ transliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these \narchives.  रचनाकार/ संग्रहकत्ताा अपन मौत्रलक आ अप्रकात्रशत रचना/ संग्रह (संपूणा उत्तरदा थयत्ि रचनाकार/ संग्रहकत्ताा मध्य) \neditorial.staff.videha@zohomail.in क ेँ  मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सक ै त िथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त पररचय आ अपन स्क ै न कएल \nगेल फोटो सेहो पठािथि। एतऽ प्रकात्रशत रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकत्तााक लगमे िखन्ह आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकत्तााक नाम \nनै अथि ततऽ ई संपादकािीन अथि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकात्रशत रचनाक िेि-आकााइि/ िीम-आिारर त िेि-आकााइिक वनमााणक अथिकार, ऐ सभ \nआकााइिक अनुिाद आ त्रलप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक वनमााणक अथिकार; आ ऐ सभ आकााइिक ई-प्रकाशन/ प्प्रिंट-प्रकाशनक अथिकार रिैत \nिथि। ऐ सभ ल ेल  कोनो रॉयल्टी/ पाररश्रथमकक प्राििान नै िै, से रॉयल्टी/ पाररश्रथमकक इच्छुक रचनाकार/ संग्रहकत्ताा विदेहसँ नै जुड़िु। विदेह ई \nपत्रिकाक मासमे दू टा अंक वनकलैत अथि जे मासक ०१ आ १५ थतथिक ेँ  www.videha.co.in  पर ई प्रकात्रशत कएल जाइत अथि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , \nhttps://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/   \nThese are print -on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@ zohomail.in. The \neBooks of some of these are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, \nsales.videha@gmail.com], send your queries to sales.videha@gmail.com. The contents and documents \ne-published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X VIDEHA are periodical ly being checked for   \n \naccessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing these contents/ \ndocuments. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:439 \n समानान्तर परम्पराक विद्यापथत- थचि विदेह सम्मानसँ सम्मावनत श्री पनकलाल मण् ल द्वारा। \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्‍टतिान- मानुषीथमह संस्कृताम्। \nअनुक्रम \nविदेह ४३९ म अंक ०१ अप्रैल २०२६ (िर्ष १९ मास २२० अंक ४३९) \nऐ अंकमे अछि:- \n१.१.अंक ४३८ पर टिप्पणी (पृष्ठ १-२) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैछिली साटित्यमे श्रीकान्त ठाकुर 'टिद्यालंकार'एिं हुनक \nपररिारक योगदान-१ (पृष्ठ ५-११) \n  \n \n२.२.टितनाि झा-मैछिली साटित्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-१८ (पृष्ठ १२-३६) \n२.३.प्रणि कुमार झा-एआई युग मे सॉफ्ििेयर इंजीटनयररिंग - कोड िंग से \nससस्िम थििंडकिंग तक (पृष्ठ ३७-४४) \n२.४.आशीष अनछिन्िार-2036 धररक साटित्य अकादमी पुरस्कार टिजेताक \nसूिी  (पृष्ठ ४५-४८) \n२.५.प्रीछत कुमारी-सम्मान 'क सम्मान (पृष्ठ ४९-५२) \n२.६.गजेन्दर ठाकुर-उमेश पासिानक \"मुजररम\"  (पृष्ठ ५३-६६) \n२.७.लाल देि कामत-लगाबू कोनो जोगार : एक अिलोकन (पृष्ठ ६७-७२) \n२.८.प्रमोद झा 'गोकुल'- नेिक  ोर (पृष्ठ ७३-७६) \n२.९.कुमार मनोज कश्यप- लघुकिा:टगरटगि  (पृष्ठ ७७-७८) \n२.१०.बदरीनाि राय अम ात्य- टििािक बीमा/ श्मशान रत्न/ बादरायण \nसम्बन्ध (पृष्ठ ७९-८६)   \n \n२.११.बदरीनाि राय अम ात्य- ५ िा बीिटन किा (पृष्ठ ८७-९७) \n२.१२.आशीष अनछिन्िार: इच्छा मृत्यु: स्ितंत्र भारतक पटिल िैध उदािरण \n(पृष्ठ ९८-१०२) \n२.१३.रमेशक  कटिता-समय : टिस्तारक उन्माद आ संकोिक टििेकक बीि- \nएकिा समग्र मूल्ांकन (पृष्ठ १०३-११९) \n२.१४. ॉ. उमेश मण् ल-समकालीन  मैछिली  साटित्यक लोकधमी  स्िर : राम  \nटिलास  साहु (पृष्ठ १२०-१३७) \n२.१५. ॉ. उमेश मण् ल-‘सगर राछत दीप जरय’ : छमछिलाक साटित्त्यक \nपरम्परा, सांस्कृछतक िेतना आ सामूटिक सिभाटगता- पररप्रेक्ष्य : टनममली क े र \nकिा गोष्ठी (पृष्ठ १३८-१४९) \n२.१६. ॉ. उमेश मण् ल-‘सगर राछत दीप जरय’ : साटित्त्यक टनरन्तरता, \nकिा-टिमशम आ सामूटिक सांस्कृछतक िेतना - पररप्रेक्ष्य : सशिनगर किा-\nगोष्ठी (पृष्ठ १५०-१६०) \n२.१७. ॉ. उमेश मण् ल-‘सगर राछत दीप जरय’क साटित्त्यक अिदान : \nनरटिया गोष्ठीक आलोकमे एक अध्ययन (पृष्ठ १६१-१७१) \n \nपद्य   \n \n३.१.राजदेि मं ल - शरशय्या (पृष्ठ १७३-१७४) \n३.२.प्रणि कुमार झा- राम िररत  (पृष्ठ १७५-१७७) \n३.३.जगदानन्द झा \"मनु\"-२५ िा िाइकू (पृष्ठ १७८-१८२) \n३.४.बदरीनाि राय अम ात्य- िम सलखै िी आँकड़ पािर (पृष्ठ १८३-१८५) \n३.५.रबीन्दर नारायण छम श्र-रामक जल समाछध  (पृष्ठ १८६-१८९) \n३.६.तेलुगु काव्य: काठक घोड़ा [मूल तेलुगु'कोय्या गुरमम'] मूल तेलुगु: \nनग्नमुटन (मानेपल्ल्ल हृषीक े शिराि) मैछिली अनुिाद: मानेश्वर मनुज [खण्  \n१] (पृष्ठ १९०-१९५) \n4.Gajendra Thakur - A Parallel History of \nMithila & Maithili Literature (Part 1-100) \nAPPENDIX: METHODOLOGICAL NOTE \nThe Nepal Bikram Samvat years cited have been converted to approximate CE \nyears using the standard offset of BS minus 56 –57 years. Web sources consulted \ninclude the Videha digital archive (videha.co.in). All URLs were last accessed April \n2026. This research was prepared us ing primary texts, and standard academic \nresources. All quoted material is from the cited sources. For the most current \nscholarship, consult the Videha Parallel History series at \nwww.videha.co.in/gajenthakur.htm.   \n \n \n23 Language Transliterator \n  \n \nA PARALLEL HISTORY OF MAITHILI LITERATURE: INTRODUCTION \nGANGESA UPADHYAYA: LIFE, LOGIC, AND LEGACY IN THE NAVYA -\nNYAYA TRADITION \nNAVYA-NYAYA’S HIERARCHICAL USE OF LIMITORS IS \nCOMPATIBLE WITH MODERN ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND \nNATURAL LANGUAGE PROCESSING (NLP) \n \nDALIT LITERARY CRITICISM: TELUGU, GUJARATI, AND ODIA DALIT \nLITERATURE IN MAITHILI TRANSLATION \n \nABHA JHA   \nABHILASH THAKUR \nKUNDAN KUMAR KARN \nAJIT KUMAR JHA \nAMOD KUMAR JHA \nANAND KUMAR JHA \nTHE MAITHILI GHAZAL \nASHISH ANCHINHAR \nANJANI KUMAR VERMA  \nPRABHAT RAI BHATT  \nASHRAF RAIN \nPRAYAS PREMI MAITHIL  \nABDUR RAZZAK  \nRAVI MISHRA BHARDWAJ \nARVIND THAKUR   \n \nASHOK (KATHAKAR ASHOK) \nBADRI NATH ROY 'AMATYA’  \nBECHAN THAKUR \nPANDIT BHAVNATH JHA \nRAM BHAROS KAPARI 'BHRAMAR' \nBINAY BHUSHAN \nKALIKANT JHA ‘BUCH’ \nSATYANAND PATHAK \nDINESH KUMAR MISHRA \nDURGANAND MANDAL \nHARIMOHAN JHA  \nHITENDRA GUPTA \nJITENDRA KUMAR JHA ‘JEETU’ \nNAVENDU KUMAR JHA \nHITNATH JHA \nHRIDAY NARAYAN JHA \nMITHILA & MAITHILI: CRITICAL ANALYSIS OF INSTITUTIONS  \nJAGDANAND JHA ‘MANU’ \nJAGDISH CHANDRA THAKUR ANIL \nJAGDISH PRASAD MANDAL \nDR. KAILASH KUMAR MISHRA \nKALPANA JHA, DELHI \nKALPANA JHA, BOKARO \nKALPANA JHA, PATNA   \n \nKAMESHWAR JHA ‘KAMAL’ \nDR KAMINI KAMAYINI \nKAPILESHWAR RAUT \nKEDAR NATH CHAUDHARY \nDR KIRTINATH JHA \nDR KISHAN KARIGAR \nKUMAR PAWAN \nLAL DEV KAMAT \nLALLAN PRASAD THAKUR \nKUSUM THAKUR \nLAXMAN JHA ‘SAGAR’ \nSHAIL JHA ‘SAGAR’ \nDR PRAFULL KUMAR SINGH ‘MAUN’ \nMEENA JHA \nMUNNA JI \nMUNNI KAMAT \nNABO NARAYAN MISHRA \nPROF UDAYA NARAYANA SINGH ‘NACHIKETA’ \nNAND KUMAR MISHRA ‘NAND’ \nNAND VILAS ROY \nNARAYANJI CHAUDHARY \nNARENDRA JHA \nPANNA JHA \nOM PRAKASH JHA   \n \nAMIT MISHRA \nCHANDAN KUMAR JHA \nPRADEEP PUSHPA \nPREETI THAKUR \nPREMLATA MISHRA ‘PREM’ \nPREMSHANKAR SINGH \nILARANI SINGH \nRABINDRA NARAYAN MISHRA \nRAJDEO MANDAL \nRAJNANDAN LAL DAS \nRAM SOGARTH YADAV \nSHASHIDHAR KUMAR 'VIDEH'  \nSHIVSHANKAR SINGH THAKUR \nSANTOSH KUMAR ROY 'BATOHI' \nSUBODH KUMAR THAKUR \nSUBODH JHA  \nSUBHASH KUMAR KAMAT \nACHARYA RAMANAND MANDAL \nPROF DR RAMAWATAR YADAV \nRAMDEO PRASAD MANDAL ‘JHARUDAR’ \nRAMESH \nMALA JHA \nRAMESH NARAYAN \nNAGENDRA KUMAR   \n \nGOPALJI JHA ‘GOPESH’ \nVIJAYNATH JHA \nPT. RAMJI CHAUDHARY \nACHARYA RAMLOCHAN SHARAN \nRAMLOCHAN THAKUR \nRAMVILAS SAHU \nRAVIBHUSHAN PATHAK \nKUMAR MANOJ KASHYAP \nRAVINDRA NATH THAKUR \nPHANISHWAR NATH RENU \nSANDEEP KUMAR SAFI \nSANJU DAS \nKRISHNA KUMAR KASHYAP \nSHASHI BALA \nS.C. SUMAN \nSWETA JHA CHAUDHARY \nSANTOSH KUMAR MISHRA \nSIYARAM JHA ‘SARAS’ \nDR SHAMBHU KUMAR SINGH \nSHANTI LAKSHMI CHAUDHARY \nRAJEEV RANJAN MISHRA \nSHARDINDU CHAUDHARY \nDR SHIV KUMAR PRASAD \nSHIV KUMAR JHA ‘TILLU’   \n \nSRIJAN SHEKHAR 'AJNEYA' \nACHHE LAL SHASTRI \nANAMIKA RAJ \nANIL MALLIK \nAMRENDRA YADAV \nPRANAV JHA \nSHIVSHANKAR SRINIWAS \nSUBHASH CHANDRA YADAV \nSUJIT KUMAR JHA \nSUSHIL \nTARANAND VIYOGI \nUMESH MANDAL \nUMESH PASWAN \nVIBHA RANI \nBINDESHWAR THAKUR \nANMOL JHA \nVIDEHA ISSUES 351-438 \nVIDEHA PARALLEL AUDIO VIDEO ARCHIVE \nVIDEHA MAITHILI PARALLEL DRAMA THEATRE \nVIDEHA (ISSUE 1-350) SADEHA SERIES (1-37) \nVIDEHA PARALLEL CHILDREN'S LITERATURE \nVINEET UTPAL \nYOGANAND JHA \nKAMLA CHAUDHARY   \n \nLALITA JHA \nYOGENDRA PATHAK VIYOGI \nYOGENDRA PRASAD YADAVA \n \n \n विदेह ४३९|| 1 \n१.१.अंक ४ ३८ पर टिप्पणी  \nटिदेह ४३८ म अंक पर पाठकीय मन्तव्य  \nप्रणि क ु मार  झा \n'विदेह' अंक ४३८ , १५ मार्च २०२६ मैथिली सावहत्यक विविध आयामक ेँ  \nसमेटने अथि। गद्य -पद्यक संग -संग शोध आ लेख सेहो एवहमे स् िान बनौने \nअथि। एवह अंक क े  नि िेबलुक एकटा आर आकर्चण क े  क ें द्र रहल। नि लुक \nपवहने से बेहतर पठनीयता आ नूतन रूप लऽ कऽ आयल , जे मोबाइल \nवििाइस क े  संग पवहने से बेहतर एि े प्टेशन लेने अथि। एवह क े  लेल विदेह टीम \nक े  बधाई। \nमयंक क ु मार झाक 'एआई युग मे मैथिली ' समसामथयक विर्य सँ जुड़ल \nअथि, जे पाठकक ेँ  नूतन चर्िंतन ददस अग्रसर कर ै त अथि। लेख मे विविध \nएआई टूल्स और एप क े  वििरण पाठक क े  एवह विर्य मे भऽ रहल वनत निल \nप्रगथत आ प्रयोग से अिगत कारबय बला अथि। देिनागरी मे मैथिली \nललखबाक कदठनाई से जुझैत ई लेख ललखबा लेल लेखक क े  बधाई। लेख मे \nमातृभार्ा क े  जे अिधारणा  अथि ओकरा हम खाररज नै करय िी , मुदा एकर \nएकटा आर अिधारणा िॉ० प्रिीण झा (नॉिे) अपन एकटा लेख मे दैत ि ै ि \nजे घर मे जे भार्ा बाजल जाय सैह बच् र्ा क े  मातृभार्ा भेल। जेना हमर बड़की \nबेटी संग हमरा आ ओकर दादी िोवड़ सभ वकयौ घर मे हहिंदी बाजय , त ओहो \nहहिंदी बाजय लागल। ओ मैथिली बुझय अथि मुदा समान्यतया हहिंदी बाजय \nअथि। तावह लेल कदाथर्त हहिंदी ओकर मातृभार्ा भऽ गेल। िोटकी बेटी संग \nसब मैथिली बाजय ि ै , त ओहो सबहक संग मैथिली बाजय ि ै क। त कदाथर्त \nओकर मातृभार्ा मैथिली भेल। अस्तु , मयंक जी क े  लेख समसामथयक विर्य  2 || विदेह ४३९ \nपर बहुत समग्र आ सूर्नात्मक बुझाना गेल। प्रीथत क ु मारीक 'अलशक्षाक \nलशकार: क े िट समाज ' एकटा नीक सामाजजक शोध आलेख अथि , जे क े िट \nसमाजक यिािचक ेँ  प्रस्तुत करबाक प्रयास अथि। \nगजेन्द्र ठाक ु रक 'संरर्नात्मक अस्स् िरता आ अिचक लीला: रमेशक मैथिली \nकिा-संग्रह 'किा-समय ' क एकटा आलोर्ना ' गंभीर सावहत्त्यक \nआलोर्नाक उदाहरण िीक आ हमरा सन पाठक क े  लेल सूर्नात्मक संग \nमागचदशचक। कल्पना झाक धारािावहक लेख 'मैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि \nझा 'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान ' तिा वहतनाि झाक 'मैथिली \nसावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान ' मैथिली सावहत्यक \nधरोहरक ेँ  र े खांवकत कर ै त अथि , संगवह लेखक क े  फ़ ै क्ट समेटब आ ओकरा \nसावहत्त्यक विधा मे लगातार ललखबाक कथमटमेंट सेहो।  \nआशीष अनचिन्हार  \nविदेहक नि अंकमे मयंकजीक लेख नीक लागल , पुनः स्िागत िवन। उम्मेद \nजे ओ लगातार ललखैत रहताह। प्रीथत क ु मारीक लेख शोधात्मक अथि आ \nउम्मेद जे एहने लेख सभ अबैत रहत।  \n \nकल्पना झा (पिना)  \nविदेह'क नि अंक मे अपन अनुज थर्. मयंक क ु मार झाक ललखल लेख \n\"एआइ युग मे मैथिली\" पव़ि कऽ बहुत नीक लागल। अपन ललखल देखबाक \nतऽ वहस्सक भऽ गेल अथि पथिला कतेको अंक सँ। एवह बेर दुनू भाए -बवहनक \nउपस्स् िथत जेना आत्मा प्रफ ु ल्ल्लत कऽ देलक।  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।   विदेह ४३९|| 3 \nगद्य \n२.१.कल्पना झा -मैथिली सावहत्यमे श्रीकान्त ठाक ु र 'विद्यालंकार'एिं हुनक \nपररिारक योगदान -१ \n२.२.वहतनाि झा -मैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक \nयोगदान -१८ \n२.३.प्रणि क ु मार झा-एआई युग मे सॉफ्टिेयर इ ं जीवनयररिंग - कोहििंग से \nलसस्टम चििंहकिंग तक \n२.४.आशीर् अनथर्न्हार -2036 धररक सावहत्य अकादमी पुरस्कार विजेताक \nसूर्ी  \n२.५.प्रीथत क ु मारी-सम्मान 'क सम्मान  \n२.६.गज ेन्द र ठाकु र -उमेश पासिानक \"मुजररम\"  \n२.७.लाल देि कामत -लगाबू कोनो जोगार : एक अिलोकन  \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- नेहक िोर \n२.९.क ु मार मनोज कश्यप - लघुकिा:वगरवगट  4 || विदेह ४३९ \n२.१०.बद रीनाि र ाय अमात्य- वििाहक बीमा/ श्मशान रत्न/ बादरायण \nसम्बन्ध \n२.११.बद रीनाि र ाय अमात्य- ५ टा बीहवन किा \n२.१२.आशीर् अनथर्न्हार: इच्छा मृत्यु: स्ितंत्र भारतक पवहल िैध उदाहरण  \n२.१३.रमेशक  कविता-समय : विस्तारक उन्माद आ संकोर्क वििेकक बीर् - \nएकटा समग्र मूल्ांकन  \n२.१४.िॉ. उमेश मण्िल-समकालीन मैथिली सावहत्यक लोकधमी स्िर : राम \nविलास साहु  \n२.१५.िॉ. उमेश मण्िल-‘सगर राथत दीप जरय’ : थमथिलाक सावहत्त्यक \nपरम्परा , सांस्क ृ थतक र्ेतना आ सामूवहक सहभावगता - पररप्रेक्ष्य : वनमचली क े र \nकिा गोष्ठी \n२.१६.िॉ. उमेश मण्िल-‘सगर राथत दीप जरय’ : सावहत्त्यक वनरन्तरता , \nकिा-विमशच आ सामूवहक सांस्क ृ थतक र्ेतना - पररप्रेक्ष्य : लशिनगर किा-\nगोष्ठी \n२.१७.िॉ. उमेश मण्िल-‘सगर राथत दीप जरय’क सावहत्त्यक अिदान : \nनरवहया गोष्ठीक आलोकमे एक अध्ययन \n \n \n  विदेह ४३९|| 5 \n२.१.कल्पना झा -मैथिली सावहत्यमे श्रीकान्त ठाक ु र 'विद्यालंकार'एिं हुनक \nपररिारक योगदान -१ \nकल्पना झा  \n \nकल्पना झा  \nमैचिल ी साटहत्यमे श्र ीक ान्त ठाक ु र  'टिद्यालंकार 'एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-1 \n 6 || विदेह ४३९ \n \n  \n\"श्रीकान्त ठाक ु र 'विद्यालंकार'क विराट व्यक्क्तत्िक थर्त्रण करबा मे हमर \nलेखनी सक्षम भऽ सकत की ? हमरा मे ओ पात्रता अथि की ? हमर कलम \nन्याय कऽ सकत एवह स्िनामधन्य व्यक्क्तत्िक थर्त्रण कर ै त?\" हमरा मोन \nमे इएह प्रश्न सभ घूमए लागल , जखन आशीर् अनथर्न्हार हमरा सोझाँ \nप्रस्ताि रखलवन एवह सुच् र्ा  'थमथिला विभूथत'क जीिन-यात्रा पर ललखबाक \nलेल।  \nऊहापोह बला स्स् िथत बवन गेल जेना। एक ददस अपन लेखनीक क्षमता \nपर  'िाउट' दोसर ददस ई अिसर भेटबाक  'गौरि' सेहो। एवह  'अिसर'क \nलाभ उठबैत , पूिचजक प्रथत भाि क ु सुमाञ्जलल अर्पिंत कर ै त अपन जनम \nसफल कऽ सक ै त िी हम ; स े स ोथर्  यिाशक्क्त वकिु लल ख बाक स ह ास  कऽ \nरहल िी अन्ततः।  \nनेआर तऽ क े लहुँ जे ललखब हम  'विद्यालंकार' जीक जीिन -यात्रा पर। हुनकर \n विदेह ४३९|| 7 \nकएल काज सभ पर। हुनकर उपलस्धध पर। मुदा असमंजस मे िी जे शुरुआत \nकतए सँ करी हम। मतलब स्ितन्त्रता सेनानी श्रीकान्त ठाक ु रक र्र्ाच करी \nपवहले आ वक पत्रकार श्रीकान्त ठाक ु रक खखस्सा सँ शुरुआत कएल जाए। \nपत्रकारो एहन -ओहन नवह ,'धाकड़' पत्रकार। एहन पत्रकार जवनका सोझाँ \nतत्कालीन मुख्यमंत्री संग आरो बड़का बड़का कद्दािर नेता सभ नतमस्तक \nरहैत िलाह। मुख्यमंत्री अपन क ु सी पर सँ उदठ कऽ ठा़ि भऽ जाइत िलाह \nआ हुनका बैसबाक आग्रह कर ै त िलाह। एहन हस्ती \nिलाह  'विद्यालंकार' जी। सम्पादक , लेखक , मैथिली भार्ाक प्रर्ार प्रसार मे \nसवियता, वहन्दीक सेि क, भार्ा सावहत्य संबंधी अन्यान्य बहुत काज कएल \nिवन, जकर र्र्ाच विस्तार सँ हेबाक र्ाही। भार्ा पर पकड़ , राजनीथत पर \nपत्रकार रूप मे दबदबा , सामाजजक , सांस्क ृ थतक गथतविथध मे \nसवियता, विशाल िटिृक्ष जकाँ शाखा , उपशाखा युक्त \nपसरल  'विद्यालंकार' जीक व्यक्क्तत्िक बहुत रास आयाम िवन। बेरा -बेरी \nसभ आयाम पर र्र्ाच हेतैक। मुदा शुरुआत कर ै त िी ओवह  'स्रीट िॉग' बला \nप्रसंग सँ।  \nमुदा ओवह सँ पवहने  'विद्यालंकार' जीक व्यक्क्तत्िक जादू क े हन िलवन , से \nकने र्र्ाच कइए लैत िी। वबहारक तत्कालीन मुख्यमंत्री पयचन्त हुनकर सम्मान \nमे क ु सी पर सँ उदठ जाइत िलथिन , प ैर  िू वब गोड़ ल ागैत िल थिन। एह न \nमुख्यमंत्री मे स्ि० कपूचरी ठाक ु र आ स्ि० जगन्नाि थमश्रक नाम उल्लेखनीय \nअथि। आँखखक देखल प्रसंग सुनौलवन अथि श्री घनश्याम ठाक ु र जी मैथिली \nअकादमी संबंधी एकटा फ े सबुक पोस्ट पर अपन प्रथतविया दैत। पोस्ट िलवन \nआदरणीय भीमनाि झा जीक। मै थिली अकादमी पर  'तालाबंदी ' र्र्ाच मे \nिलए एम्हर े  र्ारर -पाँर् मास पवहने। मैथिली अकादमीक र्र्ाच  हुअए आ \nअकादमीक पवहल अध्यक्ष श्रीकान्त ठाक ु र  'विद्यालंकार' जीक र्र्ाच नवह \nहोइत , से कोना भऽ सक ै त िलए। सएह अकादमीक संग विद्यालंकार जी \nर्र्ाच मे िलाह  'तालाबंदी ' प्रकरण मे। ई तऽ सिचविददत अथिए जे सभ सँ  8 || विदेह ४३९ \nबेसी काज वहनकवह अध्यक्षता मे भेल िलए मैथिली अकादमी मे। श्री \nघनश्याम ठाक ु र जीक िक्तव्य हुनकवह शधद मे देखल जाए - \"विद्यालंकार \nजीक व्यक्क्तत्ि एहन िल जे स्ि० कपूचरी ठाक ु रक मुख्यमंत्रीक समय मे ओ \nअकादमी मे पूणचकाललक वनदेशक वनयुक्क्त हेतु मुख्यमंत्री सँ भेंट करए  गेल \nिल ाह । स ंग मे ह मह ँ िल हु ँ। मुख् यमंत्री ज ी हु नका प ाएर  िूवब प्रणाम कएल थिन \nआ अपन क ु सी पर बैसबाक वनिेदन कएलथिन , जे ओ स्िाभाविक रूप सँ \nअस्िीकार कऽ देलथिन। जाधरर ओ मुख्यमंत्री सँ बात कएलवन ताधरर \nमुख्यमंत्री अपन क ु सी पर नवह बैसलाह आ हुनक बगल मे ठा़ि भऽ वह नक \nबात सुनलवन। िापसी काल मुख्यमंत्री स्ियं कार धरर आवब अररयाथत अपना \nह ािें कार क गेट ख ोलल  प ूिचित प ाएर  िू वब प्रणाम कऽ विद ा कएल वन आ \nसप्ताहाभ्यन्तर े  िांथित कायच भ' गेलैक।\"  \nआब र्र्ाच  'स्रीट िॉग ' बला प्रसंगक। पटना वनिासी होएब हमरा लेल \nसौभाग्यशाली लसद्ध भेल। जैं वििाहोपरान्त पटना स् िायी वनिास रहल \nहमर , तैं श्री भिन आ विद्यालंकार भिन , मतलब नैहर -सासुर दुनू \nपक्षक 'मखन्दर' सन पवित्र घर आ ओवह घरक लोक सभ सँ कनेक्टेि \nरहलहुँ , आ िीहे अद्यतन। हमर पथतदेि श्री लत्रिेणी क ु मार झा आ हुनकर नाना \nश्रीकान्त ठाक ु रक 'धलि ग्रुप' एक्कवह। एक बेर खूनक आिश्यकता पड़ने \nखून सेहो देने िलथिन नानाजी क ेँ  ई। से नाथत लेल बड़का गौरिक बात \nरहलवन , जे ओहन महान हस्तीक  'नस ' मे वहनकर देल शोजणत दौवड़ रहल \nिलवन। नानाजी स्ि स् ि भेलथिन तऽ हृदय सँ जे आशीिाचद देलथिन तकर \nिणचने की कएल जाए ; कोना कएल जाए। ओह! हम भलसआएल जा रहल \nिी...भािना मे बहैत... गप् प करबाक िलए ओवह स्रीट िॉगक , जे \nओवहना  'कौरा ' दैत -दैत पोसा गेल िलवन। जेना वक अपना थमथिला मे एकटा \nपरम्परा रहल अथि , भोजनक अन्न्तम कौर क ु क ु र लेल िोड़ल जेबाक। हमरा \nदेखल अथि नानीगाम जाइ तऽ नानाजी भोजन पर सँ उठ ै त काल , िारीक  विदेह ४३९|| 9 \nअन्न्तम कौर हाि मे उठ े ने अंगनाक 'दुरखा ' (गली) लग लऽ कऽ जाइि आ \nक ु क ु र दौड़ल आवब जाइन, ओ कौर खाए लेल। सएह , ताही परम्पराक वनिाचह \nपटनाक बोररिंग रोि र्ौराहा पर अिस्स् ित विद्यालंकार भिन मे सेहो कएल जा \nरहल िलए। वनत्य क ु क ु रक कौर वनकालैत , दैत एकटा स्रीट िॉग तेना पोसा \nगेलवन जे बाद मे सौख सँ ओकरा दूध -भात, दूध -रोटी देबए लगलीह घरक \nथधया (वहनकर मौसी)। हुनका कने विशेर् ममता ओवह स्रीट िॉग पर। सभ \nबच् र्ाक स्िभाि सभ र ं ग होइते ि ै  ने....सएह  'विद्यालंकार' जीक िओ गोट \nपुत्री आ दू गोट पुत्र मे उर्मिंला नामक पुत्री विशेर् लसनेह देखौलवन ओ वह स्रीट \nिॉग पर। ओकरा वनत्य दूध -भात, दूध -रोटी आगाँ मे पड़ए लगलैक। संग दैत \nिलथिन सभददन  'विद्यालंकार भिन' मे रहवनहार मामा जी।  'कौरा'क \nअथतररक्त दुनू मामा -भवगनी ओवह स्रीट िॉग क े  प्रेम सँ ददनक भोजन मे दूध -\nभात आ राथत कऽ दूध -रोटी देबए लगलथिन। एक ददन दूध -भात देलथिन तऽ \nमुहो नै लगौलकवन ओ क ु क ु र। आ राथत मे दूध -रोटी प्रेम सँ खा लेलकवन। \nपवहल बेर तऽ नै , मुदा पंद्रहम ददन जखन इएह प्रविया दोहरौलक ओ धमाचत्मा \nक ु क ु र तखन गौर कर ै त गेलाह जे ई सभ एकादशी थतथि कऽ भात नवह खाइत \nअथि। एकादशी कर ै त अथि बुझाइए। पूिच जन्मक कोनो भारी 'र्ूक 'क कारणें \nएकरा 'श्वान-योवन' भेटलैक प्रायः। क ु क ु रक स्िामी भक्क्त तऽ सिचविददत \nअथिए। आ ई तऽ धमाचत्मे क ु क ु र िलाह , स्िामी भक्क्तक एहन उदाहरण \nप्रस्तुत क े लवन जे घरक लोक ि े राइए गेल। एक बेर र्ोरक टीम घुसल \nविद्यालंकार भिन मे, प िु ल का गेट स ँ। स े ई स् िामी भक्त कु कु र  तेह न िड़प ान \nिड़पलवन; र्ोरक गरदवनए धऽ लेलकवन। बाप -बाप कऽ कऽ पड़ाइत गेल। \nप्रात भेने पैर पकवड़ कऽ माफी माँगैत गेल। भगिान जानथि ई एकादशीक \nवनयम पालन कएवनहार धमाचत्मा क ु क ु र श्रीकान्त ठाक ु र 'विद्यालंकार' जीक \nपूिच-जन्मक आत्मीय िलवन , सेिक िलवन आ वक वहतैर्ी िलवन। ओ हुना \nसभ बात मनुक्ख क े  बुझबा जोग होइतो कहाँ ि ै । ि ै  वक नवह ? \nसंपादक ीय सूिना- टिद्यालंकारजीसँ पटहने टिदेहपर व्यासजीक  10 || विदेह ४३९ \nक ृ चतत्िपर  क ल् पनाजी ल ीखि  र हल  छचि एिं आब टिद्याल ंक ार जीपर  भऽ \nरहल अचछ। पाठक व्यासजीपर प्रकाशशत एिन धररक सभ िंड टनच्िा \nक े र ललिंकपर जा कऽ पट़ि सक ै  छचि - \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -1 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -2 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -3 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -4 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -5 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -6 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -7 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -8 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -9 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -10 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -11 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -12 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -13 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -14 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -15 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -16 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -17 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -18 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -19 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -20 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -21 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -22  विदेह ४३९|| 11 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -23 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -24 \nमैथिली सावहत्यमे उपेन्द्र नाि झा  'व्यास ' एिं हुनक पररिारक योगदान -25 \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  12 || विदेह ४३९ \n \n२.२.वहतनाि झा -मैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक \nयोगदान -१८ \nटहतनाि झा - मैचिली साटहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक \nयोगदान-१८ \n \nटहतनाि झा \n(मैथिलीमे ग्रामगािा विधाक ेँ  नि जीिन देवनहार, पाठकीय विधाक अगुआ। \nसंपक च -9430743070) \n'प्रभात'मे प्रकालशत मैथिली कविता \n \nविदेहक पथिला अंकमे प्रभातमे प्रकालशत दस कविता प्रस्तुत कयने रही आ \nएवह अंकमे बाँकी अथधकांश कविता प्रस्तुत अथि। धारािावहक कविता एवहमे \nनवह अथि। र्ूँवक सभ अंक उपलधध नवह अथि , तेँ बहुत एहन मूल आ अनुिाद \nकविता अथि जे सम्पूणच नवह अथि, तिावप प्रयास करब , जतेक तक सम्भि \n विदेह ४३९|| 13 \nभ' सकत ,अथग्रम अंकमे प्रस्तुत करब। एक वनिेदन जे र्ूँवक पलत्रका \nहस्तललखखत ि ै क आ  93-94 िर्च पुरान तेँ कतौ कतौ अस्पष्टताक कारण \nउतारबामे गलत होयबाक सम्भािना ओ हमर अल्पज्ञता जावन क्षमा \nकरब, मूलमे अशुलद्धक कम सम्भािना।कविता सभपर जखन दृथष्टपात कर ै त \nिी तँ अनेक विर्यक कविता ललखल गेल ि ै क , से सभ युिा द्वारा। जखन \nकविक गाम देखैत िी तँ ओ लोकवन कोइलखे टाक नवह िथि , अनेक गामक \nिथि, जेना मंगरौनी , राजग्राम , रानीटोल , र्पाही , राजनगर , मंगरपट्टी आदद।  \nमोहन भारद्वाज  'प्रभात'मे प्रकालशत कविताक विर्यमे कहैत िथि- संख्याक \nवहसाबें रानीटोलक रा मर्न्द्र झा 'र्न्द्र'क सिाचथधक कविता प्रभातमे प्रकालशत \nअथि। ई मधुप आ वकरण तँ नवह भेलाह , मुदा मैथिली काव्य -संसारक \nपररथर्त नाम अिश्य थिक। भारत र्ीन युद्धक पृथष्ठभूथममे रथर्त \nवहनक  'विजयगान' काव्य पुस्तक मैथिलीक प्रलसद्ध क ृ थत थिक। ' उमाशंकर \nगीत पुष्पंज ' वहनक अन्य प्रकालशत पोिी थिक। एकर अथतररक्त मेघदूत, आ \nक ु मार सम्भिक पद्यानुिाद सेहो िपल िवन। एवह प्रकारक लगभग पन्द्रह टा \nप्रकालशत-अप्रकालशत पोिीक प्रणेता रामर्न्द्र झा  'र्न्द्र' प्रभातक वनयथमत \nलेखक िलाह। काली क ु मार दास , जयदेि थमश्र, उपेन्द्रनाि झा 'व्यास ' तिा \nयोगानन्द झाक एक्क े-दू टा रर्ना प्रकालशत अथि , मुदा ओ सभ ऐथतहालसक \nमहत्िक अथि। \nप्रभातक सावहत्त्यक रर्नाक लेखक लोकवनक ेँ  दू कोवटमे विभाजजत \nकs स कै त िी। वकिु  एह न र र् नाकार  िथि ज े प्रभातक र र् नाक आध ार प र  \nअपना ददस ध्यान आक ृ ष्ट कर ै त िथि, वकन्तु कालान्तरमे ओ सावहत्यकारक \nरूपमे स् िावपत नवह भ s स कल ाह । स ंगवह  वकिु  एह नो र र् ना भेटैत अथि ज कर  \nरर्नाकार आइ मैथिली सावहत्य संसारमे बेस प्रथतथष्ठत िथि। पवहल कोवटक \nकवि-किाकारमे उल्लेखनीय िथि - ब्रजमोहन ठाक ु र  'मोहन ', क े दारमजण \nझा, श्याम सुन्दर झा , अयोध्यानाि ससिंह ठाक ु र, मदनानन्द झा , बलदत्त झा \nतिा हृवर्क े श झा। र्पाही ग्रामिासी श्री ब्रजमोहन ठाक ु र  ' मोहन ' मैथिलीक  14 || विदेह ४३९ \nियोिृद्ध सावहत्यकार िलाह। वहनक  'सावित्री -र्ररत ' नामक किाकाव्य \nप्रकालशत अथि। विभूथतमे सेहो वहनक रर्ना िपल अथि। प्रभातक ऊजाचिान \nरर्नाकारमे ई अग्रणी िलाह। मंगरौनीक क े दारमजण झा अत्यन्त प्रथतभािान \nरर्नाकार रहथि। वहनक काफी रर्ना प्रभातमे प्रकालशत अथि। अयोध्यानाि \nससिंह ठाक ु रक पैतृक रहवन राजग्राम आ सासुर कोइलख। सासु रसँ वनकलैत \nपलत्रकाक भररपोख उपयोग ई कयने िथि। युिािस् िाक उमंग आ रलसक \nस्िभािक तर ं गक संगम थिक प्रभातमे प्रकालशत वहनक \nरर्ना।  (स्रोत : कोइलख  :- लेखक वहतनाि झा ( \n \nकवित्त \nश्री रामर्न्द्र झा, रानीटोल  \n \nउपमा अनूप रूप कलाधर  नाम जावह , \nलसन्धु सँ िहार भै शोलभत गगन क ै ल जे।  \nजावह तेज पुंज प्रभा व्योम विस्तीणच अथि , \nशंकर उमंग भरर वनज शीश धारर लेल जे।।  \nिारर व्योम सूनसान सूवन थमथिलाक तान , \nक्िैलख सुभद ग्राम आवब जन्म लेल से।  \n'रामर्न्द्र ' ख्यात राज धमच ध्िजा जावह िाज , \nिनैली सुशोलभत क ै  ' र्न्द्रािथत ' नाम धैल से।।  \n \n(प्रभात, िर्च-2, अंक-4,अप्रैल  1934,) \n \nप्रभात \nश्री ब्रजमोहन ठाक ु र 'मोहन  '  विदेह ४३९|| 15 \nर्पाही  \n01 \nअयउ परभात , \nवकयऊ ँ  अलसात।  \nसजग अब होहु , \nकरम वनत जोहु।।  \n02 \nउठहु थप्रय तात  ! \nस ुनहु  किु  बात। \nधरहु मन माँवह , \nसुभग अथत आँवह॥  \n03 \nलखत परभात , \nभ्रमहु वबन बात। \nगह हु  किु  ममच, \nकरहु ति कमच।। \n04 \nकरम असनान , \nधरम अिसान।  \nपठत शुभ पाठ , \nिनइ तब ठाठ।। \n05 \nकरहु अथधयैन , \nथमलइ सुख र्ैन।  \nअिलस अिलोक ु, \nथमटइ सि शोक।।  16 || विदेह ४३९ \n06 \nसुबह जस लाल , \nबवनहहु गु िाल।  \nसुभग िर िाल , \nसदृश तम काल।।  \n(प्रभात, िर्च-2, अंक-4,अप्रैल  1934,) \n \nगर्ििंता \nक े दार मजण झा, मंगरौनी। \nहम नवह काटब टक ु री तक ु री  \nहम नवह धूनब बाि �। \nनोकर र्ाकर राखख ललय जे  \nपीसै सभ ददन भाड़�। \nकाज कर ै त कर ै त इह सभ ददन  \nऱ्िल जाइए जांघ।  \nअहँ ततबे ददन तक पूिब  \nयाित तक्क समाि�। \nव्याह क ै ल की भानस करिेिा \nघर ब़िाड़बा हेतु। \nमाँ क े  एइ बेर वनश्चय कहबइ \nनवह तँ आबहु र्ेत।  \nवटक ु ली मवि�यनु लसन्दुर मवि �यनु \nलेता मुँह क े र फ े रर।   विदेह ४३९|| 17 \nजाउ -जाउ नवह काज कोनो अथि  \nआओत हमरो बेरर।।  \nक े दार मजण झा \nमंगरौनी।  \n \n(प्रभात, िर्च~2,अंक~4, अथप्रल 1934 ई(. \n \nअनुरोध  \nश्री क े दारमजण झा, मंगरौनी। \n \nराथत अंधार मशान मे िोवड़ क े \nसौथतन संग मे रहली से रहली।  \nपवहल लसनेहक िंर्न -िद्ध \nसुपल्लिपान जे र्हली से र्हली।।  \n\"रहु अहँ शीघ्र पुनः हम आएब \" \nठवग -ठवग बातहुँ कहली से कहली।  \nजीिन स्ियं अपन सभ घाथतक े  \nअपन सहब हम सहली से सहली।।  \n \n(प्रभात, िर्च~2,अंक~5, मइ1934 ई(. \n \nआधुवनक -वििाह \nश्री रामर्न्द्र झा 'र्न्द्र', रानीटोल।  \nताित प़िबा मे उत्साह। \nजाित बाकी रहल वििाह।। \n----0----  18 || विदेह ४३९ \nघटक एला होइत िल पाठ।  \nपाठ िोवड़ भेला मठोमाठ।। \nगुदरी धोती फाटल पाग।  \nदेखख कहल जागल मम भाग।। \nकन्यागत क े  कहल बुझाय।  \nिथि ई करबा योग जमाय।। \nइको यणथर् पाठ होइ ि ै न।  \nप़िबा स नै रहै ि ै न र्ैन।। \nआदद मे ताित िर क े  पस्य। \nिारू शंका करू अिश्य।। \nकन्यागत पोवट क ै लवन ठीक।  \nविलाररक भागे टूटल सीक।।  \nभेल लसद्धान्त एला पजजयार  \nहोम लागल ददनक नेआर।।  \nअगहन सूदद पाँर् बुध दीन।  \nिस्तु ठीक राखि सि कीन।। \nवनत वनत नूतन मङ् गल  गीत। \nसखख सि गावब होथि थतरपीत।।  \nआवि पहर्ल नीयत दीन।  \nसाजज बररयाथत र्लल दस तीन।।  \nलागल सि बररयाती द्वार।  \nहोमै लागल मंगल र्ार।।  \nझट्ट विधकरी धैलवन नाक।  \nतैखन कलसी फ ु टल धराक।।  \nमन मन कहल असगुन ई भेल।   विदेह ४३९|| 19 \nतखन िेदी लग लय गेल।।  \nमुट्ठी एक कन्या िलल ऊ ं र्। \nदेखख होश तैखन कयल क ू र्।।  \nवििाह भेल कोबर गेलाह।  \nरातुक उजगी खुब सुतलाह।।  \nर्ारू दीन वबतल विन नोन।  \nतवनक दशा भेल हैत को।।  \nसकला क ु ना र्तुर्ििं पिार। \nपाठक मनमे करू विर्ार।।  \nटका देल दुइ हाि उठाय।  \nदेखखतवह काथमवन फ े कल घुमाय।।  \nबाजब बरु रुपैया बीन।  \nर ाख ू अह ी ल ािु ख ैब कीन।। \nप्रेम विनोद बा़िल तैखन। \nदेखखतवह हुनकर जौबन धन।।  \nभ्रमर भुलल रहला दस दीन।  \nवबन रस पौनवह भेला खीन।।  \nभेल बररयाती िरक विदाई। \nसिै पहुँर्ला गाम झमाई।।  \nललका धोती िकरल ठीक।  \nउनटल झुलफी सोभैि नीक।।  \nकौखन थतरहुथत योगक र्र्च।  \nतरुणी मेल थमलापक खर्च।।  \nप़िबाक िेर मन ऊठल बाव़ि। \nआँगुर धै िथि काथमवन ठाव़ि।। \nर्ूवटक र्ालल थतरहुथतक तान।   20 || विदेह ४३९ \nकहल न जाइि तखनुक सान।।  \nगुरु पुिलैन भेल पाठक ज्ञान।  \nरहलहुँ आँगन माँझे ठाम।।  \nजाहौ िूरर भेलह िुररयाह।  \nप़िब की आब हैब बताह।। \nसद्यह कललयुग आवबये गेल।  \nकवहनी ई सदिच क ै  देल।।  \nताित प़िबा मे उत्साह। \nजाित बाकी रहल वििाह।। \n \n(प्रभात, िर्च~2,अंक~5-6, मइ-जून 1934 ई(. \n \n\" मखौल  \" \nअयोध्या नािससिंह ठाक ु र \" अिधेश  \"  \nराजग्राम।  \n \nबनू दूध िाली अहँ प्रेयलस  \nहम बवन जायब श्याम।  \nकरब उपद्रब रोकब पि  \nलेबय न देब विश्राम।। \nएवह गोवप क े  पयमे िवन जल  \nयिा ब्रह्म मे माया। \nएवह दूध मे सकल विश्व क े  \nगू़ि रहस्यक िाया।। \n� � � �  विदेह ४३९|| 21 \nतावह समय लज्जा सँ नागरर  \nपावन पावन अहँ होयब।  \nहम तँ होयब दूध थप्रयतमे  \nवकन्तु, पावन अहँ होयब।।  \n \n( ' प्रभात ',िर्च: 2, संख्या 7 जुलाइ 1934) \n \nस्िच्छन्दमत \nतेजनारायण झा  \n(प्राइमरी स्क ू ल , कोइलखक लशक्षक िलाह ( \n \n( 01( \nबू़ि-सू़ि ताैं सड़ल-पर्ल िथि , हुनक किा की मानब। \nधमच सनातन िीक सड़ातन, तकरा लय की कानब।।  \nजाथत रहैक की जाय एकता , सकता विश्व मे िापब। \nब्राह्मण िोम र्मार सबवह थमलल , नूतन राग अलापब।।  \n(02( \nथिकहुँ हमवह कललयुगी सुधारक , लै निीन अितार। \nखान -पान -सम्मान आदद साैं , कर ब अिू तोद्धार ।। \nयैह हमर कलयुगी धमच थिक , एकरा जे नवह मानथि।  \nसे समस्त सुख साैं िक्ित रवह , माि हाि धै कानथि।। \n(03( \nगवह कर कमल निल रमणी क ेँ ,संगवह संग घुमाएब।  \nहृदय विकासक हेतु प्रेम साैं , 'गाि े न' सैर कराएब।।  \nअपना पवहरन पेन्ट बूट , रमणी अहुँक ेँ  पवहरायब।  \nसबल बनयबाले हु नका हम कसरत खूब करायब।।   22 || विदेह ४३९ \n(04( \nजाथत -पाथत क ेँ  कात राखख हम अमेररका प़ि ै  जायब। \nपथत -पत्नी थमलल कला -क ु शलता सीख सफल भै आयब।।  \nजाय विलायत ठाट -बाट साैं बैररष्टर बवन आयब। \nमहा -महा अन्यायी क ेँ  संकट साैं तुरत बर्ायब।।  \n******** \n(तेजूगुरूजी नामे प्रलसद्ध ( \n \n( ' प्रभात ',िर्च: 2, संख्या 8, अगस्त 1934) \n. \n\"आइ नवह कास्ल्ह \" \nअयोध्यानाि ससिंह ठाक ु र बी.ए.ऑनसच  \n \n' विदा ' \n'एतेक शीघ्र?' \n'कतचव्य वििश िी' \n'वनठ ु र' \n'थप्रयतमे !' \n.................. \n'कनैत िी' \n................... \n'शीघ्रे आयब' \n..............�... \n'एक र्ुम्बन ' \n.....................  विदेह ४३९|| 23 \n' प्रेमक स्मारक रूप ' \n.................... \n'एक और ' \n.......................... \n'श्रािण मास' \n........................ \n'मधुर पािस ' \n..................... \n'दारुण वियोग' \n....................... \n'असह्य ' \n...................... \n'आइ नवह जाउ ' \n'थप्रये' ! \nमावन जाउ ) ...आसलिंगन( \n'कायच क्षथत होएत' \n \n������������ \n \n'पािस पुनः आओत ' \n'परन्तु ई यौिन उन्माद नवह' \n'थप्रय' \n'हम नवह जाए द ेि् ' \n...................... \n'कास्ल्ह र्ल जाएब ' ... (र्ुम्बन (  24 || विदेह ४३९ \n'जे श्रीमती जीक आज्ञा ' \n \n(आसलिंगन, र्ुम्बन तखन दुनू प्रेम विभोर ( \n \n~ अयोध्यानाि ससिंह ठाक ु र बी .ए . ऑनसच  \n'अिधेश' \n(साभार : प्रभात िर्च-2,अंक-09 ससिंतबर1934) \n \n(प्रयोगिादी कविता अथि। कवि िथि राजग्राम गामक स्ि.अयोध्यानाि ससिंह \nठाक ु र, जवनक आरो कवितासभ  'प्रभात' पलत्रकामे प्रकालशत भेल अथि। ( \n \nतपोभूथम थमथिला  \nले . अज्ञात \nमहा मनोहाररणी -शान्न्त दाथयनी, \nविर्ारशीला - तपोभूथम जे िली।  \nअहा  ! अहा  !! से थमथिला मनोरमा , \nविकासहीना थमथिला धुना महा।।  \n \nसनेह -भूपेन्द्र-विदेह-पाललता , \nविनोद धारा मधुरा प्रिर्र्िंणी। \nप्रफ ु ल्ल्लता -शीतलता - प्रदा सदा , \nमहा सशोकादय विदग्धकाररणी।।  \n \nजतै महाज्ञानिती- सुलक्षणा, \nसती लशरोरत्न -अमूल्  'भारती'।  विदेह ४३९|| 25 \nप्रलसद्ध  'गागी' सम भावगनी जतै , \nसमस्त शास्त्रािच रता पवित्रता।। \n \nजतै सुिेदान्त वििेर्ना मिी, \nशुकांगना हपिंजर-िद्ध साररका। \nमहा सुधन्या  'थमथिला मही ' िली, \nप्रभािती गौरि ज्ञान -शाललनी।।  \n \nजतै  'अयार्ी 'क प्रगा़ि विद्वत्ता, \nप्रकाशमाना प्रथत देश देश मे।  \nमहामना  ' मंिन थमश्र ' पूजजता , \nमहा पवित्रा थमथिला मही िली।।  \n \nरसौज पूणच कविता मनोहरा , \nजनीक आनन्द अपूिच दाथयनी।  \nवनधान सतकाव्य कलाथत वनमचल , \nकिीन्द्र ' विद्यापथत ' से िला कतै।।  \n \nविकास माना ' कमला  ' कतै िली, \nसमोद िीणायुत  ' शारदा  ' कतै। \nिली कतै से रघुनाि - सत्त्प्रया, \nपवित्रतादशच विशाल ' जानकी '।। \n \nविर्ार गाम्भीयच सुधमच वनष्ठता, \nदयाद्रचता-स द्गुण स ाैं अल ंकृ ता।। \nविशेर् साैंदयच कला  - प्रसाररणी ,  26 || विदेह ४३९ \nविभिासमाना ' थमथिला' मही िली।।  \n \nअहा  ! अहा  !! से थमथिला प्रभािती, \nप्रभािहीना - मललनाम्बरा धुना।  \nसमस्त श्रृंगार -हता कु शाङ् वगनी, \nमहा सशोकाहृदद  -ताप काररणी।।  \n \nततै कतै आि विर्ारशीलता, \nमहा पवित्रा तप वनष्ठता कतै। \nविज्ञान गाम्भीयच कतै दयाद्रचता, \nविनष्ट हा ! हा  !! स भ स द्गुणािल ी।। \n \nप्रिाद्रता आि ततै दररद्रता, \nसु मूखचता  -द्वेर् -विशाल-क्षुद्रता। \nतिा महालोलुपता - विलालसता , \nक ु भावर्ता लम्पटता लतासमा।।  \n \nन हेरती की करुणा -कटाक्षौ, \nविदेह जा ई थमथिलाक दुदचशा।  \nसदा महाधोगथत -गतचमे अहो, \nवनमग्न हा ! की रहते तपो महो।।  \n(कोनो-कोनो शधद अस्पष्टक कारणसँ उतारबा मेअशुलद्धक सम्भािना। ( \n \n(साभार : प्रभात िर्च-2,अंक-09 ससिंतबर1934) \n  विदेह ४३९|| 27 \n.ईश-विनय \n~ श्री भिनाि थमश्र \n \nहरर हो , भारत क ृ र्कक कष्ट महान। \n \nददन -दद न मर ी क्षुध ा  - पीड़ासँ दैि न क े ओ दान।  \nकदठन पररश्रम करी तदवप हा ! हमर कण्ठगत प्रान।।  \n \nबैसले बाबू मौज उड़ाबथि करथि लसका ओ शान। \nरक्त र्ूलस हमरा सबहक ओ देशक िासी आन।।  \n \nशरणागत भय करी प्रािचना करह हमर कल्ान।  \nनवह त कहब व्यिच तोरा थिक 'दीनबन्धु  'भगिान।। \n \n( ' प्रभात ' िर्च -02,अंक -11 (निम्बर-1934) \n \nईश-विनय \nश्री भिनाि थमश्र \n \nभज मन दीनबन्धु लसयराम।  \nजवनक पवित्र नाम क ेँ  भजज क ' गेला कते सुरधाम।  \nजवनक र्रणरज लवगतहहिं प्रस् िर बाजज उठल जयराम।  \nयोगी कते शरीर अन्त कय भजल जवनक शुभनाम। \nसे अिश्य हमरा सभवहक दुख हरर देता विश्राम।  \nथमथिला दुःख अिणचनीय अथि, कलहयुक्त सिठाम।  \nउद्धारी श्री रामर्न्द्रक ेँ  भज मन आठो याम।।   28 || विदेह ४३९ \nभज मन   ... \n \n( ' प्रभात ' िर्च -02,अंक -12 (ददसम्बर -1934) \n \nमैथिलीक आतचनाद \nआद्यादत्त झा )कोइलख ,पुबारर टोल ( \n \nकी अपराध हमर अथि कहु -कहु  ? \nहे थमथिलाक सुजान महान  ! \nभै रहलहुँ अथि पतन दृथष्टसँ , \nजे अथि आइ अहँक शुभिान।। \n \nर्ूथम  -र्ूथम मुँह हमवह लसखािल , \nबाजब मायबाप इत्यादद।  \nतखन वकए वबसर ै  िी हा ? कहु  ? \nहमर अहाँ लोकवन प्रेमादद।।  \n \nताक ू  आँखख उठाय कनेको , \nथिकहुँ मैथिली मातु अहीँक।  \nकोन अिस् िा मध्य पड़ल िी, \nकी ई शोर्नीय नवह िीक  ?? \n \nखैने लात वफर ै  िी घर -घर, \nकोनो विथधसँ जीिन राखख।  \nवकन्तु करू की मरइत िी नवह ,  विदेह ४३९|| 29 \nक े िल अहँक शुभार्ा तावक।।  \n \nलाख अहाँ क े हनो िी नवह अथि दया , \nहृदय अथि पूणच परिान।  . \nतैयो अहीं लेब सुथध कवहयो , \nहे थप्रय सुत ? ताकत क े  आन ?? \n \n(प्रभात, अंक-12, ददसम्बर -1934 ई(. \n \n(जवहया उपेन्द्रनाि झा  \"व्यास \" राजनगर हाइ स्क ू लमे प़ि ै त रहथि , ओही \nसमयक ललखल कविता। ( \n \nथमथिला \n \nउपेन्द्रनाि झा \"व्यास \" \n \nवहथमवगरर उत्तर ददलश मे राजजत जवनक उच् र्तम श्रृंगे।  \n \nजगदम्बा पथत ,वप तु लस र  बह थयत द जक्षण दद लश िथि गङ् गे।। \n \nपूिच ददशा अथततीव्र गाथमनी नदी कौलशकी प्रिवहत।  \n \nगंिक पुवन पिचत सँ वनकलसत पखश्चम बहथयत जनवहत।। 1।। \n \nथमथिल नाम महाराज नाम पर अथि तुअ नाम प्रलसद्ध े ।  \n  30 || विदेह ४३९ \nजनक आदद अमरोपन मुवनगण बहुत भेला अरु लसद्ध े ।।  \n \nजनक तनूजा लक्ष्मी आददक िली देवि अितार े । \n \nनाम जवनक स्मरण होइत मनु जाइत अथि भिपार े ।। 2।। \n \nवकन्तु पूिच शुभ युग सब बीतल आब न िथि ओ थमथिला। \n \nकम्मच- धम्मच  - िंथर्त वनज जनसँ  भय गेली अथि लशथिला।।  \n \nजतय मदन अरु काललदास िल शंकर झा सन िीर े ।  \n \nओतय मूखच मवहर्ी र्रिाही मे अथि पड़ल अधीर े ।।3।। \n \nमैथिल ! आबहुँ उठ ु  एवह जगमे सब क्यो काज कर ै  अथि।  \n \nपूिाेपार्जिंत यशक ध्यान कयला सँ लाज अबै अथि।।  \n \nदुर्दिंन अपन देखख कय , आबहु  प ़िु  वनज  िेद  विर् ारू । \n \nदेशक उन्नथत करू सुथर्त भय , भार्ा अपन प्रर्ारू।। 4।। \n \n(एर् . ई.स्क ू ल , राजनगर। ( \n(प्रभात, अंक-12, ददसम्बर -1934 ई(. \nव्यासजीक कवितापर आलोर्क मोहन भारद्वाजक मन्तव्य  -  विदेह ४३९|| 31 \n \n(स्रोत :- कोइलख पुस्तक  :लेखक वहतनाि झा , पृष्ठ: 164~65) आर्ायच \nरमानाि झाक अनुसार ओवह कालक मैथिली कविताक दुइए टा विर्य \nिल - देश -दशा आ मातृभार्ा। व्यासजीक उक्त कविताक प्रथतपाद्य विर्य \nयैह थिक। एतािता प्रमाजणत होइत अथि जे व्यासजी ओह \nआयुमे, िात्रािस् िोमे, मैथिली काव्यक क े न्द्रीय धाराक संग िलाह। दोसर \nबात,व्यासजी अपन जावह मानलसकताक लेल आइ जानल -मानल जाइत िथि \nतावहसँ लभन्न  हुनक ओह ददनक विर्ार नहहिं िलवन। तात्पयच ई जे व्यास जी \nस्क ू ललए जीिनमे व्यास बवन गेल िलाह , आ से क े िल उपनामे मे \nनहहिं, िैर्ाररकतामे सेहो।  \n \n~मोहन भारद्वाज  \nस्िप्न-दृश्य \nश्री रमानन्द झा \n \nएक जन िथि अत्यन्त सुिौल \nखोलै िी सभ हुनकर पोल।  \nजाथत पाँजज िखन्ह सभ टा धोल  \nहुनकर िखन्ह दू कौड़ीक मोल।। \nरासभ सन िखन्ह जवनकर बोल  \nबात बजै िथि से अनमोल।  \nभोजनमे एक क े िल कोल  \nरमजणक िखन्ह अथत दुनू कपोल।।  \nज ँ वकिु  प ािथि आनक ज ोर \nतँ ओ करताह पातक घोर। \nसुन्दर रूप देह अथत साररल ,  32 || विदेह ४३९ \nसुरासुरक ओ िथि िरावहल।।  \nभोरवह भाि� अरु पान र्िाबथि, \nिड़ी हाि लै, ग्राम पधारथि।। \nआनक झगड़ा कान्ह लगािथि, \nदुजचन मे अग्रगण्य कहाबथि। \nलोक लोक क ेँ  खूब लड़ाबथि \nअपने ओ अथत मौज उड़ाबथि। \nभोज्य समय मे लोक जुटाबथि , \nब्राह्मण मे िड़ीदार कहाबथि। \nरामनाम क्षण भरर नवह बाजथि। \nगप्प - सप्पमे दीन वबताबथि।।  \nिवन प्रख्यात अनेको नाम \nबसथि सदा ओ थमथिलाधाम।  \nरहथि क ु संग मे आठो याम  \nआबथि जाथि सतत सभठाम।।  \nदूगोलाक करथि गुणगान।  \nनवह ओ बूझथि वनज अपमान।  \nपरक समुन्नथत सुवन सन्ताप  \nओतवह होथि हर्चमे। व्याप।।  \nधम्मच काजक ेँ  बूझथि पाप। \nपािथि ओ सज्जन सँ शाप।  \nदुखी न होथि ओ आनक दुख साैं।  \nसुखी होथि पुवन अपनवह सुख साैं।  \nवनज गुण गान उदथध मे मज्जन।  \nपर उपकार कर ै  नवह दुजचन।।   विदेह ४३९|| 33 \nजँ ओ राखथि सत्य गुमान  \nतँ गुजणजन करथिन्ह सन्मान।  \nजँ नवह भखखतथि अपन प्रलाप  \nतँ नवह पवितथि अथत सन्ताप।  \nजँ नवह रवहतथि थिन्न मती।  \nतँ नवह होइतथि खखन्न अती।।  \nज ँ ओ र वह तथि वकिु  स ुमती। \nतँ नवह कवटतथि अथत विपती।। \nअपन अभीष्ट करब मे दक्ष। \nनवह ओ करताह ककरो पक्ष।।  \nमन मलीन तन नवह िखन्ह स्िच्छ। \nओ िथि गामक मल प्रत्यक्ष।। \nगाररक फज्झथत नवह िवन लाज  \nिवन सब टा नीर्क सन काज।।  \nजँ थमललतथि पुवन संग समाज।  \nतँ ओ कररतथि अपन स्िराज।।  \nलेखक: (लशशु)  \n(प्रभात, अंक-12, ददसम्बर -1934 ई.)  34 || विदेह ४३९ \n \n विदेह ४३९|| 35 \n  \nपवहल थर्त्र व्यासजीक हस्तललखखत िवन  \nदोसर थर्त्र बुलद्ध परीक्षा प्रभात -िर्च 2, अंक -4 अप्रैल  1934क थिक। \nसंपादक ीय सूिना-एवह लसरीजक पुरान िम एवह सलिंकपर जा कऽ पव़ि \n 36 || विदेह ४३९ \nसक ै त िी- \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -1 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -2 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -3 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -4 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -5 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -6 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -7 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -8 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -9 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -10 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -11 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -12 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -13 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -14 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -15 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -16 \nमैथिली सावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -17 \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 37 \n२.३.प्रणि क ु मार झा-एआई युग मे सॉफ्टिेयर इ ं जीवनयररिंग - कोहििंग से \nलसस्टम चििंहकिंग तक \n \n \nप्रणि क ु मार  झा \nएआई युग मे सॉफ्ििेयर  इंजीटनयरर िंग - कोडडिंग से शसस्िम थििंडकिंग तक  \n  \nथमथिलाक मावट मे मेधाक कवहयो कमी नै रहल अथि। तक च  आ दशचन जतय \nसददखन विद्यमान रहल अथि , ओवह धरतीक युिा आइ दुवनयाक पैघ -पैघ \nआईटी ( IT) क ं पनी मे अपन लोहा मनिा रहल िथि , आ \nिोट, मीवियम, उच् र् हर तरहक प्रोफाइल पर कायचरत ि ै ि।21म सदी क े  \nशुरुआती से जे ऐ सेक्टर मे विद्यािी आ गार्जिंयन क े  रुझान रहल तेकर े  ई \nपररणाम िल।  मुदा , समयक पवहया अनिरत घुमैत रहय अथि। आइ अपने \nसभ ओवह युग मे िी जतय सॉफ्टिेयर स्ियं सॉफ्टिेयर ललखय लागल अथि। \nजावह \"कोहििंग\" क ेँ  एक समय 'सुपर स्स्कल ' मानल जाय िल , ओकरा \nएआई (AI) र्ुटकी मे कऽ रहल अथि। एहन मे प्रश्न उठ ै त अथि - की अबै \nिाला समय मे सॉफ्टिेयर इ ं जीवनयरक आिश्यकता खतम भऽ जाएत ? की \nहमर विग्री बेकार भऽ जाएत ? की आब ऐ क्षेत्र मे स्कोप नै बर्त? कदाथर्त \nउत्तर अथि - नै, मुदा काज करबाक तरीका अिश्य बदलल जाएत।  \nआन आन फील्ि क े  संगवह सॉफ्टिेयर ि े ल्िलपमेंट आ आईटी सर्ििंसेस क े  \n 38 || विदेह ४३९ \nक्षेत्र मे सेहो आर्टिंवफलशयल इ ं टेललजेंस (AI) कऽ ब़िइत प्रभाि क े  कारण ऐ \nफील्ि क े  िात्र, नि स्नातक आ मध्यम -क ै ररयरक पेशेिर सभक बीर् \nउत्साहक मेघ आ चर्िंताक कररया बादल दुनु संगे संग उत्पन्न भेल अथि। \nकोहििंग, जे ढांर्ागत तक च  ( Structured Logic)  आ दोहराओल जा \nसकय िाला पैटनच पर आधाररत होइत अथि , एआई रेहनिंग लेल विशेर् रूप सँ \nउपयुक्त लसद्ध भेल अथि। जेना -जेना एआई मॉिल कोि जेनेर े ट करबा , टेस्ट \nकरबा आ िीबग (Debug) करबा मे बेसी सक्षम भऽ रहल अथि , ऐ फील्ि \nसे जुिल अििा ऐ फील्ि मे कररयर बनेबाक सोर्य बला कतेको लोकक \nमोन मे एकटा सीधा प्र श्न आवब रहल अथि जे प्रासंवगक बनल रहबाक लेल \nएकटा सॉफ्टिेयर पेशेिर क ेँ  आब असल मे की सीखय पड़त? जे हाई स्स्कल्ि \nप्रोफ े शनल ि ै ि िा बहुत वनक कॉलेज आ यूवनिेर्सिंटी मे प़िाई कऽ ि ै ि ओ \nसब ऐ प्रश्न क े  उत्तर संग बेहतर भविष्य क े  लेल तैयार ि ै ि, मुदा मध्यम -\nस्तरीय कॉलेज मे प़िय बला िा ऐ फील्ि मे एंरी िा मध्यम लेिेल पर काज \nकरय बला प्रोफ े शनल सभ क े  िा हुनकर वहतैर्ी/गार्जिंयन सभ क े  ई प्रश्न \nअक्सर पर े शान कऽ रहल ि ै न। तावह लेल अपना सामान्य अनुभि क े  आधार \nपर हम ऐ लेख क े  माध्यम से एकर उत्तर खोजबाक प्रयास कऽ र हल िी।  \nऐ मामला मे हमर तक च  अथि जे ऐ चर्िंता आ विमशच क े  उत्तर मशीन कऽ गथत \nसँ मुकाबला करब नै अथि , आ नै प्रोग्राचमिंग कऽ बुवनयादी लसद्धांत \n(Fundamentals) क ेँ  िोड़ब अथि। एकर बदला मे अपन सोर् क ेँ  ऊ ँ र् \nकरब आ प़िाई/प्रलशक्षण आ काज करय क े  तरीका मे पररितचन करबाक \nआिश्यकता अथि। आन मलशने जेका एआई सेहो एकटा मशीन अथि आ \nतावह दुआर े  आने आन मशीन जेका एकरो अपन क ं पीटीटर नै अवपतु अपन \nसहायक बनेबाक प्रैस्क्टस करबाक अथि।  \nएकटा साधारण उदाहरण से बात क े  आर बेसी खुलासा से बुझबाक प्रयास \nकरय िी। एलेक्रोवनक क े लक ु लेटर क े  प्रयोग करीब सात दशक से भऽ रहल  विदेह ४३९|| 39 \nअथि। मुदा आइयो स्क ू ल मे बच् र्ा सभ क े  अररिमेवटक आ अलजेबररक \nक े लक ु लेशन िैह लसद्दत से लसखाओल जाइत ि ै क जेना पवहने। ऐ क े लक ु लेटर \nक े  प्रयोग ररयल -लाइफ प्रोधलेम सोलहििंग मे िैह बेहतर कऽ रहल अथि जे या \nत क ै लक ु लेशन क े  सभटा लसद्धान्त क े  बेहतर तरीका से लसखलक अथि अििा \nजे क े लक ु लेटर क े  बेहतर उपयोग क े  प्रेस्क्टस क े लक या दुनु। एकटा आन \nउदाहरण अथि जे पवहने अकाउ ं टेंट हाि सँ बही -खाता ललखैत िलाह। जखन \nएक्सेल  (Excel) अयलै तँ लोक क ेँ  लागल जे आब अकाउ ं टेंट कऽ काज \nखतम भऽ जाएत। मुदा भेल एकर उलटा। एक्सेल कऽ कारण अकाउ ं टेंट सभ \nबेसी जवटल गणना आ  वित्तीय योजना बनाबय मे सक्षम भेलाह। पररणाम \nबैंहकिंग आ वित्तीय क्षेत्र मे ग्राहक क े  बेहतर सेिा आ सुविधा प्राप्त भेल। \nएआई सॉफ्टिेयर लाइफ साइवकल क ेँ  फ े र सँ पररभावर्त कऽ रहल अथि। \nविजाइन, आर्किंटेक्र्र, विप्लॉयमेंट, सपोटच आ वनर ं तर सुधार मनुष्यक हाि \nमे अथि। एआई अहाँक काज क ेँ  फ े र सँ पररभावर्त कऽ रहल अथि एकटा \nसॉफ्टिेयर ि े िलपर कऽ रूप मे अहाँ की करब ? \nसॉफ्टिेयर ि े िलपमेंट मे एआई क े  ब़िइत प्रयोग से उत्पादकता मे िृलद्ध \nिास्तविक अथि आ एकर प्रभाि सेहो पैघ अथि। हमर अपन अनुभि \nमे, ि े िलपसच एकर समुथर्त प्रयोग से दैवनक कोहििंग काज मे क्षमता \n(Throughput) me कम सँ कम  30 प्रथतशत कऽ उिाल देखख सक ै त \nिथि। संक्षेप मे कवह त सॉफ्टिेयर बहुत तेजी सँ बनाओल जा सक ै त \nअथि, टेस्ट क े स बेसी तेजी सँ जेनर े ट क ै ल जा सक ै त अथि , आ इटर े शन \nसाइवकल ( Iteration Cycles) िोट भऽ गेल अथि। एकर अिच अथि जे \nटीम आब बेसी स्ितंत्र रूप सँ प्रयोग कऽ सक ै त अथि वकयैक तँ विफल हेबा \nमे आ फ े र सँ प्रयास करबा मे आब समयक  लागत ओतेक नै रवह गेल अथि।  \nगहीर बदलाि इ ं जीवनयरक सोर् मे अथि। लाइन -दर -लाइन कोि ललखबा मे \nअपन समय वबतयबाक बदला मे अहाँ क ेँ  लसस्टम कऽ बार े  मे बेसी गहराई से \nसोर्य पड़त। हम एवह लसस्टम क ेँ  कोना विजाइन कऽ रहल िी ? हम की  40 || विदेह ४३९ \nसमाधान प्राप्त करय र्ाहैत िी ?  एक बेर जखन स्पष्टता आवब जाइत \nअथि, तँ स्रक्र्िच प्रॉम्प्ट ् स (Structured Prompts) एआई टूल्स क ेँ  \nबेसी सँ बेसी कोि जेनेर े ट करबा लेल वनदेलशत कऽ सक ै त अथि। िात्र सभ \nल ेल  स ंद ेश ई अथि ज े प्रोग्राचमिंग ल ैंग्िेज  केँ  नै िोड़ू , भले ही एआई ओवह \nकोिक पैघ वहस्सा ललखख सकय अथि , मुदा ओकर बुवनयादी \nस्रक्र्र , लॉजजक आ लसद्धान्त क े  लगातार प्रैस्क्टस करू। एत्त एकटा \nसमसामथयक उदाहरण देबय र्ाहब , जे हाल -वफलहाल मे एकटा खबर आयल \nिल जे एकटा नामी सॉफ्टिेयर क ं पनी वकि ि े िलपर ररि ू ट कऽ रहल िल। \nजे सब सेलेक्ट भेल ओक रा सभ क े  अर्ानक से एकटा नोवटस वनकाली क े  \nवनयुक्क्त ई कहैत रद्द कऽ देलक जे सभ गोटे अप्पन लॉजजक लगेबाक स् िान \nपर मशीन से कोि ललखेने िलाह। प्रथतउत्तर मे तक च  देल गेल जे साधन जे \nहोय यदद साध्य क े  प्राप्त कऽ लेल गेल त पािा ई बहाना से िांटब उथर्त \nनई। ऐ पर क ं पनी क े  तक च  आयल जे जखन 100% आउटपुट मशीने से \nल ेबाक अथि त ह म ह्यूमन ह ायर  वकए करू  ! \nबुवनयादी ज्ञान (Fundamentals) कऽ महत्ता: जेना कोनो गजल िा \nकविता ललखबा लेल भार्ा , व्याकरणक ज्ञान , विर्य क े  पररप्रेक्ष्य \n(Context), भाि आदद क े  ज्ञान आिश्यक अथि, तवहना एआई कऽ युग \nमे सेहो कम्प्यूटर आ सॉफ्टिेयर इ ं जीवनयररिंग क े  'फ ं िामेंटल्स' बुझब \nअवनिायच अथि। \n• ि े टा स्रक्र्र आ एल् गोररदम:  ई नीि अथि। जँ नीि कमजोर रहत तँ \nएआई द्वारा ललखल कोि मे गलती ( Bugs) अहाँ पकवड़ नै सकब। \nसंगवह जवटल िाटा फ़्लो क े  समझ से ही एकटा कॉम्प्लेक्स लसस्टम \nक े  विकास संभि भऽ सकय अथि।  \n• सुरक्षा आ गिनेंस:  एआई जखन कोि ललखैत अथि तँ \nओकरा 'ओपन सोसच ' सँ उठा सक ै त अथि , जावह सँ सुरक्षाक  विदेह ४३९|| 41 \nखतरा बव़ि जाइत अथि। भविष्यक इ ं जीवनयर कऽ मुख्य काज मे \nएकटा ई हेतैक जे ओ एवह कोिक सुरक्षा जाँथर् सकय।  \n 'प्रॉम्प्ट इ ं जीवनयररिंग' - निार्ारक नि अस्त्र: ई लेखक एकटा मूल मंत्र ई \nअथि जे स्पष्ट वनदेश देबाक कला सीखू। एआई एकटा एहन अलादीन कऽ \nथर्राग अथि जे अहाँक आज्ञा तँ मानत , मुदा अहाँक आज्ञा कतेक सटीकऽ \nअथि, ओही पर पररणाम वनभचर करत। जावह क ेँ  तकनीकी भार्ा मे  'प्रॉम्प्ट \nइ ं जीवनयररिंग' कहल जाइत अथि।  CRAFT (Context Role Action \nFormat & Tweaks) मेिि क े  उपयोग अहाँ क े  ऐ कला मे मावहर बना \nसकय अथि। अनिरत अभ्यास ( Daily Practice):   तकनीक आ \nइ ं जीवनयररिंग क े  क्षेत्र मे लगातार एआई टूल्स (ChatGPT, Copilot, \netc.) कऽ संग प्रयोग करू। अनलर्निं ग ( Unlearning): जे पुरान भऽ \nगेल अथि ओकरा िोड़बाक साहस राखू आ नि तकनीक क ेँ  अपनाउ। \nएआई अहाँक नौकरी नै िीवन रहल अथि ; ई अहाँ क ेँ  अहाँक काज मे की \nकरबाक अथि ओकरा फ े र सँ पररभावर्त कऽ रहल अथि। सॉफ्टिेयर विकास \nमात्र कोहििंग नै अथि - कोहििंग लाइफ साइवकल कऽ मात्र एकटा वहस्सा \nअथि। यद्यवप ई एकटा सही बात अथि जे एक दशक पूिच तक कोहििंग क े  \nसॉफ्टिेयर ि े िलपमेंट क े  क्षेत्र मे सुपर स्स्कल मानल जाय िल। हम सभ \nजेखन ग्रेजुएशन/पोस्ट ग्रेजुएशन मे रही , तखन एकटा सामान्य प्रलशक्षण \nसंस् िान मे लर्निंग क े  रूप मे सबसे बेसी ज़ोर कोहििंग स्स्कल पर देल जाय \nिल। यद्यवप कोहििंग सॉफ्टिेयर ि े िलपमेंट लाइफ साइवकल क े  30% से \nकम वह स् स ा िै क तिावप  स ामान्य प्रलशक्षक आ प्रलशक्षु एवह  स्स् कल  प र  \n70% तक समय दैत आवब रहल अथि। मुदा सुपर स्स्कल आब ई भ गेल \nअथि जे अहाँ कोना कोनो अिश्यत ( Requirement) क ेँ  एकटा \nसमाधान ( Solution) मे बदलैत िी आ फ े र ओकरा एकटा स्रक्र्िच प्रॉम्प्ट \nमे बदलैत िी।  SAD(System Analysis & Design)  अपना नामे \nअनुक ू ल एकटा उदासीन आ बोररिंग लागय िला विर्य ि ै क , ओतवह िाटा  42 || विदेह ४३९ \nस्रक्र्र आ अल् गोररिम कॉम्प्लेक्स गजणतीय व्यिहार बाला विर्य। स्िाइत \nसाधारण संस् िान मे ई विर्य क े  लऽ कऽ प़िबई आ प़िई बला दुनु मे अक्सर \nउदासीनता देखल जाय ि ै क , मुदा ऐ फील्ि मे भविष्य क े  बेहतर तैयारी लेल \nई विर्य सबहक िोरो नॉलेज आिश्यक ि ै क। हर ददन अभ्यास करू , अपि े ट \nरह , आ कवहयो अपन फ ं िामेंटल्स (बुवनयादी ज्ञान) क ेँ  नजरअंदाज नै करू। \nर्लु फ े र से एकबेर क े लक ु लेटर बला उदाहरण पर र्लय िी। क े लक ु लेटर जे \nहर तरहक गजणतीय क े लक ु लेशन मे सक्षम अथि क े  रवहताें , लर्निंग क े  \nशुरुआती फ े ज मे विद्यािी क े  मैनुअल क े लक ु लेशन क े  खूब अभ्यास कराओल \nजा य अथि। जावह से की ओ क े लक ु लेशन विधा क े  सभटा लसद्धान्त क े  ज्ञान \nआ अनुभि प्राप्त कऽ सकय। ड्रीम िीबर या िीएस कोि सन एविटर दसको \nपवहले आवब गेला क े  बािजूद शुरुआती समय मे विद्यािी क े  साधारण नोटपैि \nपर कोहििंग क े  अभ्यास कराओल जाय ि ै क। जेकर कारण सेहो विर्य क े  \nफ ं िमेंटल्स ल्क्लयर क े नाइ आ बेलसक अनुभि देनाई रहय ि ै क।    \nअपन प्रलशक्षण आ शुरुआती कररयर क े  समय मे बौलद्धक शालीनता \n(Intellectual Complacency)  बहुत महत्िपूणच अथि । जँ अहाँ \nअपन क ै ररयरक शुरुआत मे अपन साभटा सोर् एवह टूल्स क ेँ  साैंवप देब तँ \nअहाँ अपना भीतर जवटल एंटरप्राइज लसस्टम क ेँ  विजाइन करबाक क्षमता \nविकलसत नै कऽ सकब। एआई कऽ संग प्रोटोटाइप बनयबा मे आ थमशन -\nविवटकल विजजटल इ ं फ्रास्रक्र्र बनयबा मे अंतर  अथि। एवह क्षेत्र मे \nआर्किंटेक्र्रल जजमेंट कायचस् िल पर कतेको सालक समझ सँ विकलसत \nहोइत अथि। \nसुरक्षा आ गिनेंस ( Security & Governance):  एकटा आर \nमहत्िपूणच तक च  अथि जे एआई द्वारा कोि ललखायब आ सॉफ्टिेयर विकास \nआब आधारभूत कौशल ( Foundational Skills) बवन रहल अथि। \nमुदा एआई द्वारा कोि जेनेर े ट करबा आ ि े िलपसच द्वारा ओपन -सोसच  विदेह ४३९|| 43 \nररपॉजजटरी सँ कोि लेबा सँ जोखखम बव़ि जाइत अथि। अहाँ क ेँ  \nसुरजक्षत, गिनचि सॉल्ूशन बनयबाक तरीका लसखबाक र्ावहए। इ ं जीवनयर \nक ेँ  कमजोरी ( Vulnerabilities) कऽ स्क ै न करबा, ि े टा लीक कऽ पता \nलगायबा आ जजम्मेदार एआई लसद्धांत ( Responsible AI \nPrinciples) लागू करबा मे सक्षम होबय क े  र्ाही।   अहाँ \nकेँ Encryption (ि े टा क ेँ  गुप्त कोि मे बदलि) \nआ Authentication (सही यूजर कऽ पहर्ान) कऽ गहीर जानकारी \nराखय पड़त। OWASP Standards: ई सुरक्षाक एकटा िैजश्वक मानक \nअथि। अहाँ क ेँ  ई सीखय पड़त जे कोना  'एसक्यूएल इ ं जेक्शन ' या 'िॉस -\nसाइट स्स्िपप्टिंग' जकाँ  हमला सँ अपन सॉफ्टिेयर क ेँ  बर्ाओल जाय।  \nरबलशूहटिंग (Troubleshooting): समस्याक जवड़ धरर पहुँर्ब : एआई \nकोि तँ दऽ द ेत, मुदा जखन ओ कोि ि ै श करत , तखन एआई कन्फ्यूज भऽ \nसक ै त अथि। ओतय अहाँक  Debugging स्स्कल काज लागत।  Root \nCause Analysis (RCA): मात्र गलती ठीक करब पयाचप्त नै अथि , ई \nबुझब जरूरी अथि जे गलती वकयैकऽ भेल ? लॉग्स ( Logs) प़िब: जखन \nसिचर िाउन होइत अथि, तँ लसस्टम लॉग फाइल्स जेनर े ट कर ै त अथि। एकटा \nनीक इ ं जीवनयर ओवह नीरस फाइल क ेँ  पव़ि कए समस्या पकवड़ लैत अथि। \nकोनो प्रकार क े  सेक्यूररटी क ं प्रोमाइज़ या एरर क े  स्स् िथत मे सेहो लोग्स \nप़िबाक आ मूल कारण पता लगायब , लीक क े  सोसच पता लगायबएकटा \nमहत्िपूणच स्स्कल अथि। एआई सेहो एवह मे अहांक कोपायलट क े  भूथमका मे \nराहत। ररिसच इ ं जीवनयररिंग: कतेक बेरर अहाँ क ेँ  एआई कऽ ललखल कोि क ेँ  \nररिसच कऽ कए देखय पड़त जे ओ कोना काज कऽ रहल अथि। ई कसरत \nअहाँक ददमाग क ेँ  तेज बनओत। ऐ प्रकार क े  अभ्यास अहाँ क े  जॉब माक े ट मे \nररलीिेंट बनेने रहत।  \nहमरा इहो नै लागय अथि जे एंरी -लेिल कऽ भूथमका साफ े  खतम भऽ जेतैक। \nशुरुआती झटका अिश्य लावग रहल अथि मुदा लॉन्ग रन मे नौकरी खतम नै  44 || विदेह ४३९ \nहेतैक। ओ पररिर्तिंत (Transforming) भऽ रहल अथि। एआई कऽ युग \nमे मात्र ओवह लोक कऽ अस्स्तत्ि खतरा मे अथि जे बदलब नै र्ाहैत ि ै ि िा \nअलग अलग स्स्कल सेट क े  लसखबा मे आलस करय ि ै ि। अहाँ अपन \nलॉजजकऽ मजबूत करू , SDLC कऽ हर प्रविया मे मावहर बनू , आ कोहििंग \nक ेँ  (प्रैस्क्टस क े  संग) एआई कऽ भरोसे िोवड़ कए 'लसस्टम चििंहकिंग' पर \nध्यान ददयौ। थमथिलाक मेधा सदा सँ श्रेष्ठ रहल अथि , आ एआई युग मे सेहो \nथमथिलाक बालक बाललका सब ऐ फील्ि मे अग्रणी रहता ई हमर विश्वास \nअथि। \n  \n-प्रणि क ु मार झा, राष्रीय परीक्षा बोिच, नई ददल्ली  \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 45 \n२.४.आशीर् अनथर्न्हार -2036 धररक सावहत्य अकादमी पुरस्कार विजेताक \nसूर्ी  \n \n आशीष अनचिन्हार  \n2036 धरर क  साटहत्य अक ादमी पुर स्क ार  टिजेताक  सूिी \nप्रस्तुत अथि 2036 धररक माने अवगला दस सालक सावहत्य अकादमी \nपुरस्कार विजेताक सूर्ी। हमर ई सूर्ी  51 टा क े र अथि जावहमे  39 टा एवह \nठाम अथि। 2026 क े र मास अगस्त धररक लेल  1 टा नाम हम विदेहक होली \nउपाथध  2026 मे इ ं वगत क े ने िी सेहो बाल -पुरस्कार लेल। पाठक विदेहक \nउक्त होलीक उपाथधसँ थमला सक ै त िथि। एवह सूर्ीमे मात्र लेखकक र्यन \nभेल अथि पोिीक नवह , विधाक नवह, पुरस्कार क ै टेगरीक नवह आ िर्ाेक \nनवह। कोनो िर्चमे कोनो विधाक कोनो पोिीपर , कोनो क ै टगरीमे भेटवन मुदा \nभेटतवन सूर्ीमे देल लेखकक ेँ । एवह सूर्ीक आधार िएह अथि जे सभ ददनसँ \n 46 || विदेह ४३९ \nमैथिलीमे ि ै- \n  \n  \n1) सवबता झा 'सोनी ' \n2) रमण क ु मार ससिंह \n3) कमल मोहन र्ुन्नू  \n4) विद्यानन्द झा \n5) सुभार् र्ंद्र यादि  \n6) ददलीप क ु मार झा  \n7) कीर्तिंनाि झा \n8) क े दार कानन \n9) शैलेन्द्र क ु मार झा \n10) विनोद कमार झा \n11) तारानन्द वियोगी \n12) अरविन्द अक्क ू \n13) सुस्स्मता पाठक  \n14) गंगानाि गंगेश \n15) वनिेददता झा \n16) विकास ित्सनाभ \n17) बैद्यनाि झा \n18) रोथमशा \n19) रमेश  \n20) योगेन्द्र पाठक 'वियोगी' \n21) देि शंकर निीन \n22) सतीश िमाच  विदेह ४३९|| 47 \n23) भास्कर ज्योथत  \n24) दीवपका र्ंद्रा  \n25) क ु मार वििमाददत्य \n26) थप्रयंका थमश्रा \n27) पुतुल थमश्रा  \n28) आशीर् र्मन  \n29) र ं गनाि ददिाकर \n30 अशोक अविर्ल  \n31) नूतन झा \n32) विनीत उत्पल \n33) गुंजन श्री  \n34) अंजली क ु मारी \n35) स्िाथत शाक ं भरी \n36) कमलेश प्रेमेन्द्र  \n37) मैथिल प्रशान्त \n38) दीवपका झा  \n39) दीपा थमश्रा  \n40) तारानंद झा 'तरुण ' \n41) र्ंद्रमजण झा  \n42) प्रकाश झा \n43) कमलानंद झा 'विभूथत' \n44) विभा क ु मारी \n45) वनक्की थप्रयदशचनी \n46) प्रीतम वनर्ाद  \n47) सोनी नीलू झा  \n48) विभा रानी  48 || विदेह ४३९ \n49) अविनाश दास  \n50) बुलद्धनाि थमश्र \n  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 49 \n२.५.प्रीथत क ु मारी-सम्मान 'क सम्मान   \n \nप्रीचत क ु मार ी \nसम्मान'क सम्मान  \n \nएक सरकारी लटकल सम्मान 'क घोर्णा ब़ि वबलम्ब सँ भेल अथि। एवह \nसम्मान िा पुरस्कार संबंथधत हो -हंगामा क े र अंदेशा सँ वकि समय ले ऐनिक्त \nपर अनािश्यक रूप सँ घोर्णा बढाओल गेला सँ मैथिली भार्ा मेँ पोिीक े  \nर्यन पर उहापोह मर्ल िल। तावह बीर् सावहत्य अकादमी पुरस्कार सँ पृिक \nसम्मान सँ वबहार 'क समान्य लोकमे अथतशय प्रशन्नता पसरल रहय।  \nसम्मानक दौड़मे सन् २०२६ क े  पद्मश्री सम्मान पावब र्ाररगोट विभूथत वबहारक े  \n 50 || विदेह ४३९ \nमान बढबैत अपन विलशष्ट साधना सँ आई राष्रीय फलक पर विलशष्ट िाप \nिोड़लवन । गणतंत्र ददिसक े  पूिच संध्या पर क े न्द्र सरकार एवहक घोर्णा कऽ \nक्षेत्रीय मानलसकता'क वबहार बालसक बीर् कला , विज्ञान आ संस्क ृ थतक \nक्षेत्रमे एक खुशी पसारलवन। पवहल स्िगीय विश्व िन्धु पटनाक (दानापुर) \nशाहपुर 'क रहबासीक ेँ  मरणोपरांत ९५ िरखक आयुमे कला बाित सम्मावनत \nकयने िलैन। पुरस्कारक घोर्णा सँ पूिचवह २०२५ क े  मार्चमे हुनक वनधन भेल \nरहवन। लोकनृत्य 'िोमकर्' क ेँ  ग्रामीण आँगन सँ बहार कय ओ अन्तराचष्रीय \nमंर् धरर पहुंर्ौने रहथि। लगधक ६००० सँ अथधक मंर् पर हुन क प्रस्तुथत \nहेबाक िाद्य कलाप्रेमी सुधी पाठकजन अपना मानस पटलमे ई खबेर सहेजने \nिथि। कमला पूजा र्टर्ि अत्ग्न नृत्य नि विधाक ओ सृजनकताच भेलाह। \nसन् १९५९ ई०मे ओ पटना 'सुर ं गन ' नामक अकादमी क े र स् िापना कय \nसहस्त्राें युिा क ेँ  एवह लोककला सँ वन:शुल्क प्रलशक्षण दैत कीर्तिंमान बनौने \nिलाह। दोसर  \nश्री भरत ससिंह भारती - लोक गायन क्षेत्रमे लगधक १००० सँ अथधक भोजपुरी \nगीतक रर्ना कय , तावहक े  स्िर देलवन। ई महान् व्यक्क्तत्ि १९६२ ई०सँ \nआकाशिाणी - पटनामे जुवट लोक संगीतक शुद्धता बनौलवन अथि। ओ \nतबला - िुग्गी,मजीरा , हैरमुवनयम आ बौसली िाद्यक े  मा ध्यम लोक गायनक ेँ  \nशास्त्रीय रुपेँ र्ोवटपर पहुँर्ेलवन अथि। वहनका पूिचमे संगीत नाटक अकादमी \n\" अमृत पुरस्कार\" सँ सेहो सम्मानीत क े यने रहवन  । तेसर िथि- िॉ ० गोपाल \nजी लत्रिेदी -: विज्ञान आ इ ं जीवनयररिंग क्षेत्रसँ जे प्रलसद्ध क ृ वर् िैज्ञावनक आ \nराजेन्द्र प्रसाद क े न्द्रीय क ृ वर् विश्वविद्यालय 'क पूिच क ु लपथत रवह र्ुकल िथि। \nई मुजफ्फरपुर गायघाटक े  रहबासी थिकाह जे क ै नोपी मैनेजमैंट द्वारा लीर्ी \nबगानक कायाकल्प लेल तकनीक विकलसत क ै लाह अथि। संगवह वकसानक े  \nमखान ,ससिंहार आ जाड़ा मासक मकई खेतीमे दूगुणा लाभ कोना होय , तावह \nले अभूतपूिच काज कयलखन्ह अथि।   विदेह ४३९|| 51 \nिॉ० श्याम सुंदर माखवड़या -: थर्वकत्सा क्षेत्रमे विशेर् कय कालाजार बोखार \nउन्मूलन लेल समर्पिंत रहल िथि। सन् १९९४ मे कालाजार ररसर्च सेंटरक े  \nस् िापना कऽ लगधक २० ,००० सँ बेसी मरीजक मुफ्त इलाज कयलखन्ह अथि। \nसन् २०२५ ई० क े  मैथिली भार्ा मेँ मूल पुरस्कार 'क घोर्णा समय सँ होयमे \nकतेको कारण सँ िकमकाएल िल , से आब फरीि रुपेँ नाम घोवर्त भेल \nअथि। ई पुरस्कार ऐ बेर सावहत्योत्सब समारोह , नि ददल्लीमे ३१ मार्च २६ \nक ेँ  िॉ०(प्रो०) महेंद्र झा जी'क संस्मरण पोिी ' धात्री पात सन गाम ' क ेँ  देल \nजायत। आनबेर जेकाँ मैथिली सावहत्य पोिी पर आपलत्तजनक बहस होय \nिल ,से अपिाद िोवड़ कोनू कोन सँ अनघोल नहहिं भेल अथि। से एक \nसकारात्मक सोर् सँ लेखकीय समाज आ आन्दोलनीक बीर् बेस समन्िय \nबुजझमे आयल अथि। तेँ सम्मान क ' सम्मान करब परम आिश्यक बुझाइत \nि ै क। ई सम्मान हुनका कोसी क्षेत्रक ग्रामीण संस्क ृ थत , पर ं परा आ \nजजजीविर्ाक े  मार्मिंक थर्त्रणक े  लेल भेट रहलवन अथि। एवह सम्मानमे एक \nलाख टाका नगद , एक तामक पवट्टका आ शाॅ ल पुरस्कार रुपेँ देल जेतखन्ह। \nिॉ० झाजीक विर्यमे संजक्षप्त जनतब सावहत्य सेिी श्री लालदेि कामत जीक े  \nआलेख पवढ भेल रहय , जे मैथिलीक लत्रमालसक पलत्रका \" कोसी संदेश \" \nअंक - २४ संयुक्तांक जन० - जून २०२५ मे प्रकालशत भेल रहैक। एवह पलत्रका \nक ेँ  आई एस एस एन. २३९५ - २२५३ भेटल ि ै क। \nिॉ० महेंद्र झा जी 'क जनम ६ जन० १९४७ ई० मे सुपौलक सटले भेलाही \nगाममे मैथिल ब्राह्मण पररिारमे भेल िखन्ह । ई थर्न्हार गाम हमर दददद श्रीमती \nसुन्नैर देिीक े  सासुर आओर श्रीमती लक्ष् मी देिी काकी क े र नैहर िी। लगधक \n८० िर्ीय लेखक श्री महेन्द्र बाबू विगत कोरोना कालीन समयमे अपन बेटी - \nजमाय लग राँर्ीमे रवह 'धात्री पात सन गाम ' मैथिली भार्ा मेँ प्रेरक संस्मरण \nललखलखन्ह। सन् २०२१ ई०मे प्रकालशत एवह पोिीक ेँ  सावहत्य अकादमीक तीनू \nजुरी महोदय पुरस्कार लेल र्यन क े लथि।  ऐ पोिीक संगवह हुनक पड़ोसी आ \nअलभन्न थमत्र प्रो० सुभार् र्न्द्र यादि जीक े  पोिी सेहो पाईनलमे रहैक । श्री  52 || विदेह ४३९ \nयादि जी मैथिली जगतमे प्रख्यात किाकार रहल िथि। कोसी कि े रक े  \nसमाजशास्त्रीय अध्ययन श्री महेन्द्र जीक े  हुनक वपताजी सँ भेलवन , वनधन \nपिाथत १५ जून १९७० क े र िाद वपत्ती आगू बतबैत रहलवन। सुपौल , सहरसा \n, तेलंगाना आ झारखंिमे वहनका सावहत्त्यक अिदान लेल अनेकाें पुरस्कार \nभेटल िखन्ह। श्री झाजीक मैथिली सावहत्यक े  कतेको विधामे प्रेरणादायक \nअनेकाें पोिी िपल िखन्ह। धमचपत्नी 'क गुजरलाक िादो मातृभार्ा लेल \nअहर्निंश सेबक बनल देखाईत िथि। सम्मान 'क सम्मान िहुविधािादी सशक्त \nहस्ताक्षर श्री महेन्द्र क े  लेल मंगल कामना कर ै त थियैन , जे ओ शतकजीिी \nहो थि! \n- प्रीथत क ु मार,ॅी बी.ए., बीएि. \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 53 \n२.६.गज ेन्द र ठाकु र -उमेश पासिानक \"मुजररम\"  \n  \n \nगजेन्र  ठाक ु र  \nउमेश  पासिानक  \"मुजरर म\" \n  \nउमेश पासिानक �मुजररम �मे एक सोर े  किा अथि। \n१ \n�सुनन्दा � किा लशजक्षत युिती सुनन्दा आ ओकर वपता रमण मास्टरक \nमाध्यमसँ समाजक संकीणच सोर्क ेँ  उजागर कर ै त अथि । सड़कक कात पर \nभेटल पररत्यक्त निजात लशशुक ेँ  सुनन्दा दयािश घर लऽ अबैत अथि , मुदा \nगाम ओकरा र्ररत्रहीन ठहरबैत अथि । वपता सेहो लोक -दबािमे आवब जाइ \nिथि । बादमे खुलासा होइत अथि जे बच् र्ा गामक प्रथतथष्ठत घरक अवििावहत \nबेटीक ेँ  जन्मल िल । सत्य सामने आवबते सभ आरोप झूठ सावबत भऽ जाइत \nअथि । ई किा स्त्री पर लगैत सहज दोर्ारोपण , जाथत -प्रथतष्ठाक \nदबाि, लोकक क ु वटर्ौल आ मानिताक असली अिचक ेँ  प्रभािी ढ ं ग सँ उभार ै त \nअथि । अन्तमे नैथतक साहस आ क्षमाशीलता समाजक ेँ  सही ददशा देखबैत \nअथि । �सोलकनमा पोखैर � किा गाममे उत्पन्न भीर्ण पावनक संकट \n 54 || विदेह ४३९ \nआ जाथतगत भेदभािक वििम्बनाक ेँ  उजागर कर ै त अथि । सोलकनमा टोलक \nपोखैरमे पावन रवहतो ऊ ँ र् जाथतक लोक ओकर उपयोगसँ बर्ैत अथि , आ जे \nउपयोग कर ै त अथि, ओकर ा स माज स ँ बवह ष्कृ त कऽ द ैत अथि । िु आिू त आ \nऊ ँ र्-नीर्क सोर् पावनक मूल आिश्यकता पर भारी पड़ ै त अथि । अर्ानक \nआवग लागैत अथि, आ पूरा गाम ओही पोखैरक पावन सँ बर्ैत अथि । जकरा \nअपवित्र कहल गेल िल , ओ पावन संकटमे जीिनरक्षक बवन जाइत अथि । \nई किा स्पष्ट कर ै त अथि जे प्राक ृ थतक संसाधन सभक लेल समान अथि , आ \nसंकट समाजक बनािटी भेदर े खाक ेँ  भंग कऽ दैत अथि ।  �कमचक \nफल � किा र ं जीतक पतनक किा अथि । प़िल-ललखल आ  प्रथतथष्ठत घरक \nबेटा, खराब संगथतक प्रभािमे पवड़ दारूक लतमे फ ँ लस जाइत अथि । पवहल \nबेर मजाकमे दारू पीबैत ओ पुललसक  हाि र्व़ि जाइत अथि, जेल पहुँर्ैत \nअथि, आ ओतए अपराधीक संगथत ओकर जीिनक ददशा बदलल दैत अथि । \nबादमे ओ दारू कारोबारमे पवड़ जाइत अथि, वगरफ्तारी, फरारी आ भेर् बदलल \nसाधु बवन लोकक ेँ  ठगबाक प्रयास कर ै त अथि । सत्य सामने आवबते लोक \nओकरा पुललसक ेँ  साैंवप दैत अथि , आ अन्ततः ओकर घर क ु की-जधदीमे उजवड़ \nजाइत अथि । ई किा स्पष्ट कर ै त अथि जे गलत संगथत आ अनैथतक कमच \nअन्ततः अपन दुष्पररणाम अिश्य दैत अथि । �वगरहत घर पर वगद्ध � किा \nदौलतपुर गामक जाथतगत भेदभाि आ सामाजजक टकराि पर आधाररत अथि \n। श्राद्ध-भोजमे दललत युिकसभक ेँ  पाँतसँ उठा देल जाइत अथि । बादमे \nमखन्दर -प्रिेशक कारण एक युिकक ेँ  मारर दस्ण्ित कएल जाइत अथि । \nअपमावनत दललत समुदाय वनणचय लैत अथि जे ऊ ँ र् जाथतक घरक मरलाहा \nमाल -मिेशी उठ े नाइ आ परम्परागत सेिा बन्द करत ।  कनी ददनमे बेमारीसँ \nजानिर मरए लगैत अथि आ गाममे वगद्ध मँिराए लगैत अथि , जावहसँ  विदेह ४३९|| 55 \nजमींदार स्ियं संकटमे पवड़ जाइ िथि । अन्ततः पंर्ायत हस्तक्षेप कर ै त अथि \nआ समान अथधकारक प्रश्न उठ ै त अथि । ई किा सम्मान , श्रम आ \nबराबरीक  प्रश्न सोझाँ  आनैत अथि ।  �तेतर दास � किा तेतरा नामक \nबालकक जीिन -यात्राक ेँ  प्रस्तुत कर ै त अथि । जन्म समय माए प्रसिमे गुजरर \nजाइ िथि, तैं गाम ओकरा अपशक ु न मावन �लूटना � कहैत अथि । वपता \nप्रेमसँ ओकर पालन -पोर्ण कर ै त िथि, आ ओ प़िाईमे तेज लसद्ध  होइत अथि \n। संस्क ृ त अध्ययन कर ै त-कर ै त ओ विद्वान बवन सन्त रूपमे प्रलसद्ध होइत अथि \nआ �तेतर दास � कहल जाइत अथि । हजाराें लोक ओकर प्रिर्नसँ \nप्रभावित होइत अथि । मुदा गोविन्दपुर मठक महंि बनबाक प्रस्ताि पर \nजाथतगत विरोध उठ ै त अथि । पीड़ासँ आहत भऽ ओ सब क ु ि िोवड़ \nगाम घुरर जाइत अथि । ई किा समाजक जाथत -आधाररत सोर् आ प्रथतभाक \nअिमाननाक वििम्बनाक मार्मिंक थर्त्र प्रस्तुत कर ै त अथि । �कोदारर \nिाप� किा पंर्ायत र्ुनािमे सत्ता आ लोभक खेलक ेँ  उजागर कर ै त अथि \n। बदमाश प्रिृलत्तक फोल्टर आरजक्षत सीटक लाभ उठ े बाक लेल दललत मजदूर \nमुसबाक अनप़ि पत्नी फ ेकनीक ेँ  मुखखया बनबैत अथि । दारू , पैसा आ \nधमकीक बल पर र्ुनाि जजताओल जाइत अथि ।  जजतलाक बाद फ े कनी \nनाममात्रक मुखखया बवन रहैत अथि , आ सभ वित्तीय वनणचय फोल्टर कर ै त \nअथि । सरकारी योजना आ मनर े गा वनथधमे भारी घपला होइत अथि । जाँर्क \nदौरान फ े कनी सर् उजागर कर ै त अथि जे ऊ क े िल आैंठा -िाप देत रहल । \nअन्ततः फोल्टर आ फ े कनी दुनू वगरफ्तार होइत िथि ।  �सहोदरा � किा \nदू सहोदर भायक आ प्रेमक संबंध पर आधाररत अथि । माता -वपताक मृत्यु \nबाद जनक अपन िोट भायक ेँ  पालल -पोलस  प़िबैत अथि । वििाहक बाद घरमे  56 || विदेह ४३९ \nकलह शुरू होइत अथि आ बँटिारा भऽ जाइत अथि । समयक संग प्रेमक \nभाग्य र्मवक उठ ै त अथि, आ जनक आर्ििंक संकटमे फ ँ लस कजचक बोझ सँ \nदवब जाइत अथि । एक ददन प्रेम अपन भायक ेँ  मजदूरी कर ै त \nदेखख  पीड़ा अनुभि कर ै त अथि । अन्तमे ओ अपन दोकान जनकक ेँ  साैंवप पुनः \nएकजुट होएबाक वनणचय लैत अथि । ई किा त्याग , भाईर्ारा आ पररिारक \nसंबंधक ेँ  उभार ै त अथि । �गरीबक जजनगी � किा भोल्टा आ ओकर बेटा \nबंठाक माध्यमसँ गरीब मजदूरक शोर्ण आ संघर्चक ेँ  थर्लत्रत कर ै त अथि । \nवगरहत नूनूबाबू र्ाल र्लल बंठाक ेँ  प़िाइ सँ हटा अपन घरक  नोकरीमे लगा \nदैत अथि, आ महँगाई ब़िलाक बादो मजू री नवह ब़िबैत अथि । बंठा प्रश्न \nउठबैत अथि तँ ओकरा धमकी देल जाइत अथि । गरीब सभ संगदठत भऽ \nबाहरक गाममे काज करए लगैत िथि , जकरा कारण वगरहतक खेती ठप् प \nपवड़ जाइत अथि । बदला लेबाक भािसँ वगरहत रस्ता रोवक रोगीक इलाजमे \nबाधा दैत अथि , जकर पररणामस्िरूप बंठाक िोट भाय मरर जाइत अथि । \nबादमे झूठ र्ोररक आरोप लगा  बंठा आ भोल्टापर हमला कएल जाइत \nअथि, जावहमे भोल्टा मरर जाइत अथि । बंठा हहिंसाक रास्ता नवह र्ुनैत \nअथि, बस्ल्क कानूनक सहारा लैत अथि आ न्याय प्राप्त कर ै त अथि \n। �श्रमदानी बान्ह� किा बरखाक समय गामक सुरक्षा -बान्ह पर क े खन्द्रत \nअथि । घनघोर िर्ाचसँ श्रमदानी बान्ह कमजोर भऽ जाइत अथि, आ लोक \nमुखखयासँ मदद माँगैत अथि । मुखखया ऊपरसँ प्रशासनक भरोसा दऽ लोकक ेँ  \nशांत कर ै त अथि , मुदा  भीतर े-भीतर  ओ बान्ह टूटबाक र्ाह रखैत \nअथि, जावहसँ फसल -क्षथत, राहत आ आिास योजनामे घूस -कमीशन कमा \nसकय । राथतमे ओ अपन र्मर्ा सभसँ बान्ह कटिा दैत अथि , पररणामस्िरूप \nगाममे बाव़ि पसैर जाइत अथि आ घर, अनाज आ मिेशी नष्ट भऽ जाइत अथि \n। बादमे पावनमे एक युिकक लाश भेटैत अथि , जे मुखखयाक अपन बेटा  विदेह ४३९|| 57 \nवनकलैत अथि । अन्ततः लालर्क पररणाम वनजी शोकक रूपमे  सोझाँ  अबैत \nअथि । �दथिनिारर टोल� किामे मावनकपुर गाममे एन.एर्. वनमाचणक \nयोजना बनैत अथि । गाम बर्ाबए लेल सड़क दस्च्छन ददस घुमा देल जाइत \nअथि, मुदा दथिनिारर टोलक बुधना मल्ल्लकक घर उजवड़ जाइत अथि । \nओकरा जमीनक मुआिजा नवह भेटै  िै, तैं ओ निका स् िान पर घर बनबैत \nअथि । सिणच टोलक लोक ओकरा जाथतक कारण नापसंद कर ै त अथि आ \nओकर पत्नी पर िायन  हेबाक  आरोप लगबैत अथि । राथतमे ओकर घरमे \nआवग लगा देल जाइत अथि । पररिार जान बर्ा कऽ बाहर वनकलैत \nअथि, मुदा उजाड़ अिस् िामे सड़क कात सूतल र्ारू परानी रकसँ  वपर्ा कऽ \nमरर जाइत िथि । ई किा जाथतगत घृणा आ अमानिीयताक ि ू र रूप उजागर \nकर ै त अथि । �पगला पुल � किा विनीत दासक जीिनक उतार -ऱ्िाि \nप्रस्तुत कर ै त अथि । प़िाईमे तेज विनीतक , गलत संगथत आ नशाक \nकारण , सभ जमीन  वबका जाइ ि ै, ओ बताह सन भऽ  जाइत अथि । गामक \nलोक ओकरा थतरस्क ृ त कर ै त अथि, तँ ओ नदी कात अपन जीविका र्लबैत \nर ह ैत अथि । एक दद न मंत्री आ अथध कार ीस भ नाि िूबल ा प र  स ंकटमे प ड़ै त \nिथि । सभ लोक तमाशा देखैत रहैत अथि , मुदा तिाकथित �पगला � \nविनीत नदीमे क ू दद र्ारू गोटाक जान बर्ा लैत अथि । ओकर साहस र्र्ाचक \nविर्य बनैत अथि, आ इलाजक बाद ओ  आस्ते -आस्ते  स्िस् ि होइत अथि । \nपुरस्कार माँगलापर ओ धन नवह , बस्ल्क नदी पर पुल वनमाचणक आग्रह कर ै त \nअथि । अन्ततः पुल बनैत अथि आ समाज ओकरा नि सम्मान दैत अथि \n। �विधिा वििाह� किा सुशीलाक जीिन -संघर्चक मार्मिंक थर्त्रण कर ै त \nअथि । वििाहक पवहल राथतमे पथत राजीि साँपक ि ँ सला सँ मृत्युक ेँ  प्राप्त \nहोइत िथि, आ सुशीला अल्प आयुमे विधिा बवन जाइ िथि । सासुरमे  58 || विदेह ४३९ \nअपमान आ समाजक थतरस्कार हुनका भीतरसँ तोवड़ दैत अथि । वपता हुनका \nनैहर लऽ अबैत िथि, मुदा समाज विधिा -वििाह स्िीकार करबाक लेल तैयार \nनवह अथि । मानलसक पीड़ासँ व्यथित सुशीला आत्महत्या करबाक प्रयास \nकर ै त िथि । ओवह समय एक अलभयन्ता युिक समय पर पहुँथर् हुनका \nबर्बैत  अथि आ ओ वििाहक प्रस्ताि रखैत अथि । ई किा समाजमे विधिा-\nवििाहक आिश्यकता आ मानिीय संिेदनाक प्रबल पक्ष प्रस्तुत कर ै त अथि \n। �िृद्धाश्रम� किा गोपाल जी आ हुनकर बेटा रमणक माध्यमे कतचव्य आ \nक ृ तघ्नताक संिेदनशील थर्त्र प्रस्तुत कर ै त अथि । गोपाल जी अपन जमीन \nबेथर् आ मेहनत -मजू री कऽ  बेटाक ेँ  प़िबैत िथि, आ ओकरा बैंक अथधकारी \nबनबैत िथि । वििाहक बाद रमण आ सुलोर्ना नौकरीक कारण शहरमे बलस \nजाइ िथि । िृद्ध माता-वपता सेिा -योग्य रवहतो असुविधा बुजझ िृद्धाश्रम भेजज \nदेल जाइ िथि । समय बीतैत गोपाल जी आ हुनकर पत्नी दुनू परानीक मृत्यु \nभऽ जाइत अथि । अन्ततः रमण आ सुलोर्ना सेहो  अपन बेटाक हािे ओही \nिृद्धाश्रममे पहुँर्ा देल जाइ िथि । ई किा स्पष्ट कर ै त अथि जे माता -वपताक \nउपेक्षा अन्ततः अपन जीिनमे दुखद पररणाम बवन घुरर अबैत अथि \n। �दोस्तक वबआह � किा थमत्रता आ जाथतगत भेदभािक अनुभिक \nसजीि िणचन कर ै त अथि । लेखक आ महे श बाल्कालसँ घवनष्ठ थमत्र \nिथि, संग प़ि ै त आ खाइत िथि । समय बीतैत महेश वििाह कर ै त िथि, आ \nलेखक लोकवनयाँ बवन संग रहैत िथि । बरातमे लेखकक जाथत उजागर \nहोइतवह कन्यापक्ष लोकवनयाँक रूपमे हुनका स्िीकार करब सँ इन्कार कर ै त \nअथि । ई घटना लेखकक ेँ  अपमानसँ भरर दैत अथि , आ ओ राथतएँ  घुरर जाइ \nिथि । पिाथत महेश आ हुनकर पररिार क्षमा-यार्ना कर ै त अथि । अन्ततः \nलेखक सफल नौकरी प्राप्त कर ै त िथि आ अनुभि कर ै त िथि जे समाजमे \nजाथतसँ बेसी आर्ििंक स्स् िथत सम्मानक वनधाचरक बवन गेल अथि  विदेह ४३९|| 59 \n। �मानिताक पूजारी � किा लालर् , शोर्ण आ आत्मपररितचनक \nप्रभािशाली थर्त्र प्रस्तुत कर ै त अथि । र्ुन्नीलाल सेठ सूदखोरी कऽ  गरीबक \nशोर्ण कर ै त िथि, आ हुनकर बेटा िॉ. श्याम रोगीक अनािश्यक जाँर् ललखख \nधन अर्जिंत कर ै त िथि । िॉ. वििेक जानबूजझ श्यामक ेँ  धलि क ैं सरक झूठ \nवनदान दऽ र्ेतना जगबैत िथि । मृत्यु -भय सँ विर्ललत वपता -पुत्र अपन \nआर्रण बदलल दैत िथि , कजाच माफ कर ै त िथि, गरीबक सहायता कर ै त \nिथि आ वनःस्िािच भािसँ उपर्ार करए लगैत िथि । अन्ततः पता र्लैत अथि \nजे बीमारी फ ु लस िल , मुदा एवह झटकासँ दुनू सर्ेत भऽ मानि -सेिा अपनबैत \nिथि । ई किा स्पष्ट कर ै त अथि जे सच् र्ी प्रथतष्ठा धनमे नवह , बस्ल्क मानिता \nआ करुणामे वनवहत अथि ।  �भगिानपुर� किा भगिान लाल दासक \nअद्भुत मानि-सेिा आ त्यागमय जीिनक प्रेरक थर्त्रण कर ै त अथि । ओ \nअवििावहत रवह अपन सम्पूणच जीिन गरीब -गुरबाक सहायता , बेटीक \nवबआह , प़िाइ, इलाज आ बसोबासमे समर्पिंत कर ै त िथि । बी.िी.ओ. \nबनलाक बाद सेहो ओ ईमानदारीसँ सेिा कर ै त अपन आय जनवहतमे लगा दैत \nिथि । अन्ततः विद्यालय स् िावपत कऽ लशक्षा-प्रसारक कायचमे जुवट जाइत \nिथि । मृत्युक बादो समाजक जाथतगत संकीणचता उजागर होइत अथि , जखन \nहुनकर दाह -संस्कार श्मशानमे रोकल जाइत अथि । तिावप हुनकर त्याग आ \nसेिा समाजक ेँ  झकझोरर दैत अथि आ अन्ततः गाम हुनकर सम्मानमे अपन \nनाआें बदलल �भगिानपुर� राखैत अथि ।  \n२ \nसभसँ पवहने पोिीक शीर्चक \"मुजररम\" स् िावपत अिचक विखंिन कर ै त अथि \n। सामान्य अिचमे  'मुजररम ' ओ थिक जे अपराध कर ै त अथि। मुदा ऐ \nपोिीमे 'मुजररम ' शधद अपन पार ं पररक अिच िोवड़ सत्ताक ि ू रता आ \nविशेर्ाथधकारक प्रतीक बवन जाइत अथि । समाजमे  कात-करोटामे ठा़ि लोक  60 || विदेह ४३९ \nजेकर शोर्ण भऽ रहल अथि , ओकरा व्यिस् िा 'मुजररम ' घोवर्त कऽ दैत \nअथि। एतय प्रश्न उठ ै त अथि जे असली मुजररम क े  अथि �ओ शोवर्त िगच \nजकरा पर लेबल लगाओल गेल अथि , िा ओ िर्चस्ििादी व्यिस् िा जे ई लेबल \nतय कर ै त अथि? \n३ \nसमाजमे जेकरा  'हीन ' िा 'अपवित्र' मानल जाइत \nअथि, अंततः 'पवित्र' क ें द्र ओकर े  पर वनभचर होइत अथि।  \"सोलकनमा \nप ोख ैर \" किामे स ोल कनमा टोल क प ोख ैर  कें  ऊँ र्  ज ाथतक ल ोक अिू त आ \nअपवित्र मानैत अथि । मुदा जखन गाममे आवग लगैत अथि , तखन \nओही  'अपवित्र' पोखैरक पावन पूरा गामक प्राण बर्बैत अथि आ \nजीिनरक्षक (अमृत/पवित्र) बवन जाइत अथि । ई किा िु आिू त आ \nपवित्रताक थमिक क ें  पूणच रूपेँ उलवट दैत अथि आ देखाबैत अथि जे संकट \nकालमे बनािटी सामाजजक भेदर े खा कोना भलस  जाइत अथि ।  \n४ \n\"वगरहत घरपर वगद्ध\" किामे सिणच जमींदार स्ियं क ें  सत्ता आ शक्क्तक क ें द्र \nमानैत िथि । मुदा जखन दललत िगच अपमावनत भऽ कऽ मरल माल -मिेशी \nउठबय सँ इन्कार कऽ दैत अथि , तखन ओही  'शक्क्तशाली' लोकक घरपर \nवगद्ध मँिराय लगैत अथि आ ओ नर्ार  भऽ जाइ िथि । एतय पररथध  पर रहै -\nबला दललत िगचक वनन्ष्ियता क ें द्रक ें  पंगु बना दैत अथि। ई सामंती व्यिस् िाक \nखोखलापन आ िर्चस्ििादक ें  विखंवित कर ै त अथि । \n५ \n\"पगला पुल\" किामे समाज जकरा पागल आ थतरस्क ृ त मानैत अथि (विनीत \nदास) , ओ नदीक कात अपन जीिन वनिाचह कर ै त अथि । दोसर ददस मंत्री आ \nअथधकारी िगच अथि जकरा समाज  'बौलद्धक' आ 'सभ्य ' मानैत अथि । मुदा \nनाि िूबबाक स ंकटकाल मे 'सभ्य ' आ 'बुलद्धमान' िगच असहाय भऽ जाइत  विदेह ४३९|| 61 \nअथि आ 'पागल ' विनीत नदीमे क ू दद सभक जान बर्बैत अथि । एतय \nसमझदारी आ पागलपनक देिाल खलस जाइत अथि आ  'पागल ' समाजक ें  \nमानिताक पाठ प़िबैत अथि । \n६ \n\"तेतर दास\" किामे एकटा  'लूटना ' (अपशक ु न) कहल जाय बला बालक \nसंस्क ृ तक प्रकांि विद्वान आ सन्त 'तेतर दास ' बवन जाइत अथि । ओकर \nप्रिर्नसँ हजाराें लोक प्रभावित होइत अथि । मुदा जखन हुनका महंि \nबनबाक बेर अबैत अथि, तखन हुनकर  'ज्ञान' पर हुनकर  'जाथत ' भारी पवड़ \nजाइत अथि । ई किा धार्मिंक आ आध्यात्त्मक समभािक दाबा क ें  विखंवित \nकर ै त अथि आ ई प्रमाजणत कर ै त अथि जे संस् िागत धमचमे योग्यता सँ बेसी \nजन्मक सत्ता अथि । \n७ \nउमेश पासिानक \"मुजररम\"   खाली  दललत उत्पीड़नक कन्नारोहट  नवह \nथिक। ई ओइ भावर्क आ िैर्ाररक संरर्नाक ें  भीतरसँ तोड़ ै त अथि जे कात-\nकरोट आ फराक करबाक प्रिृलत्तक ें  जन्म दैत अथि । ई पाठ देखाबैत अथि जे \nसमाजक क ें द्र अपन अस्स्तत्िक लेल ओही पररथध पर वनभचर अथि जकरा ओ \nघृणा कर ै त अथि। \n८ \nअत्यंत मार्मिंक आ राजनीथतक दृथष्टसँ महत्त्िपूणच किा \"कोदारर \nिाप\" जतऽ  पंर्ायत र्ुनािमे दललत मवहला लेल सीट आरजक्षत होएब \nलोकतंत्रक एकटा पैघ जीत आ शोवर्त िगचक सशक्क्तकरणक प्रतीक अथि \n। मुदा  किा ऐ दाबीक ें  भिा दैत अथि। आरजक्षत सीट दललत \nमवहला  'फ े कनी' क ें  शक्क्त नवह दैत अथि , बस्ल्क ओकरा \nसिणच/दबंग 'फोल्टर 'क हािक कठपुतली बना दैत अथि । लोकतंत्रक \nआिरणमे ई िास्तिमे नि-सामंतिाद थिक, जतय शोर्क िगच  सोझे  शासन \nकरबाक बदला दललतक ें  मुखौटा बना कऽ शासन कर ै त अथि  62 || विदेह ४३९ \n। 'सशक्क्तकरण' िास्तिमे निका 'शोर्ण ' क ें  जन्म दैत अथि। र्ुनाि \nथर्ह्न 'कोदारर ' मजदूर िगच, श्रम, पसीना आ मावटक प्रतीक अथि । ई शोवर्त \nमुसबा आ ओकर पत्नी फ े कनीक असली पवहर्ान थिक। र्ुनाि  जजतबाक \nलेल ई  'कोदारर िाप ' अपन मूल अिच सँ कवट जाइत अथि । जे कोदारर खेत \nकोड़बाक काज अबैत िल, ओवह कोदाररक िाप आब मनर े गा योजनाक \nलाखो टाकाक घपला आ लूटक प्रतीक बवन जाइत अथि । शोवर्तक प्रतीक \n(कोदारर) क ें  शोर्क (फोल्टर) अपन लाभक लेल  'हाइजैक ' कऽ लैत अथि। \nकिाक अंतमे भ्रष्टार्ारक जाँर् होइत अथि आ फोल्टरक संगे -संग फ े कनी \nसेहो वगरफ्तार भऽ जाइत अथि । ई देखाबैत अथि जे \"कानून सभक लेल \nसमान अथि\"। की फ े कनी िास्तिमे मुजररम अथि ? फ े कनी अनप़ि \nअथि , दारू आ प्रलोभनक जालमे फ ँ सल ओकर पथत मुसबा ओकरा र्ुनािमे \nठा़ि करबैत अथि , आ ओ मात्र कागज पर आैंठा -िाप दैत रहल अथि । न्याय \nव्यिस् िा फोल्टर (मास्टरमाइ ं ि) आ फ े कनी (लशकार) क ें  एकवह तराजू पर \nतौलैत अथि । एतय विखंिनिाद स् िावपत कर ै त अथि जे \nतिाकथित 'न्याय' िास्तिमे अत्यंत अन्यायपूणच अथि , वकएक तँ ई \nअज्ञानता आ व्यिस् िागत बेबसीक ें  सेहो 'अपराध ' मावन लैत अथि। सामंती \nसोर् िाला फोल्टर (क ें द्र) मुसबा जवहना गरीब मजदूर क ें  नीर्ाँ देखाबैत \nअथि। मुदा सत्ता प्राप्त करबाक लेल (मुखखया बनबाक लेल) फोल्टर क ें  पूणच \nरूपेँ ओही दललत मुसबा आ ओकर पत्नी फ े कनी (पररथध) पर वनभचर होिय \nपड़ ै त अथि । शक्क्तशाली फोल्टरक सत्ताक र्ाभी एकटा गरीब , अनप़ि \nदललत मवहलाक हािमे अथि। ई शोर्क आ शोवर्तक बीर्क शक्क्त -\nसंतुलनक ें  विखंवित कऽ दैत अथि। \"कोदारर िाप\" स्पष्ट कर ै त अथि जे जा \nधरर समाजमे आर्ििंक आ शै जक्षक असमानता (जेना मुसबाक गरीबी आ \nफ े कनीक अलशक्षा) अथि, ता धरर क े िल राजनीथतक आरक्षण (मुखखया पद) \nसँ कोनो िास्तविक बदलाि नवह आवब सक ै त अथि । ई किा शोर्क िगचक  विदेह ४३९|| 63 \nर्ालाकी आ कानूनी व्यिस् िाक िकढोल स्स् िथतक थर्त्र थिक। \n९ \n\"सहोदरा\"मे  रक्त-संबंध  आ आर्ििंक असुरक्षा, दू भायक बीर् बँटिारा आ \nपुनः थमलापक किा थिक । किा ई स् िावपत कर ै त अथि जे \"सहोदर आखखर \nसहोदर े  होइ िइ\" । जनक अपन िोट भाय प्रेमक ें  वपता जकाँ पोसैत अथि । \nजखन जनक गरीबीमे फ ँ लस मजदूरी कर ै त अथि , तखन सम्पन्न भऽ र्ुकल \nप्रेम अपन दोकान भायक ें  साैंवप दैत अथि । ई भाय -भायक प्रेमक एकटा \nआदशच आ भािुक विजय थिक। ऐ किामे वपतृसत्ताक एकटा पैघ अंतर्ििंरोध \nनुकाएल अथि। घरमे बँटिाराक सम्पूणच दोर् जनकक पत्नी (स्त्री) पर मव़ि \nदेल गेल अथि । समाज प्रायः पाररिाररक विघटनक मू ल आर्ििंक \nकारणक ें िोवड़ स्त्रीक ें 'घर फोरनी ' िा कलहक कारण मावन लैत अथि। \nप्रेमक जे महानता देखाओल गेल अथि , ओ िास्तिमे ओकर आर्ििंक \nसंपन्नताक उपज थिक। जँ प्रेमक खेत एन.एर्. (राजमागच) मे नवह पवड़तै आ \nओकरा मुआिजासँ दोकान नवह भेवटतै  , तँ की ओ अपन भायक ें  ओतबा \nसहजतासँ उद्धार कऽ सक ै त िल ? ई किा अर्ेतन रूपसँ ई सावबत कर ै त \nअथि जे महानता आ त्यागक लेल सेहो  'पूँजी ' क आिश्यकता होइत अथि। \n१० \n\"विधिा वििाह\" स्त्री-विमशच आ 'पुरुर् उद्धारक ' क थमिकक किा अथि, \nकिा अल्पायुमे विधिा भेल सुशीलाक संघर्च आ पुनः वििाहक अथि । समाज \nविधिाक प्रथत अत्यंत ि ू र अथि। सुशीलाक ें  ओकर सासु िवनयाही आ अलक्ष \nकहैत िथि । समाज ओकरा पर  खराप  नजरर रखैत अथि मुदा अपनाबय लेल \nतैयार नवह अथि । किा एकर विरोध कर ै त एकटा प्रगथतशील युिा \n(अलभयन्ता) द्वारा सुशीलाक ें  अपनाबय क ें  एकटा आदशचक रूपमे प्रस्तुत कर ै त \nअथि । किाक प्रारम्भमे सुशीलाक शारीररक सुन्दरता (गोर िणच , पैघ \nआँखख , नम्हर क े श) क ें  बहुत विस्तारसँ बताओल गेल अथि आ ओकरा  'ड्रीम \nगलच ' कहल गेल अथि । जँ सुशीला क ु रूप िा साधारण रूप -र ं गक रहैत, तँ की  64 || विदेह ४३९ \nअलभयन्ता ओकरा बर्ाबय आ वबआह करबाक प्रस्ताि \nरखैत ? स्त्रीक 'मूल् ' अखनो ओकर देह आ रूपे पर वनधाचररत अथि। सुशीला \nसमाजसँ आजजज आवब आत्महत्या करय जाइत अथि । ओकरा ऐ दुदचशासँ \nवनकालबाक लेल एकटा  'सक्षम पुरुर् ' (अलभयन्ता) क ें  आबय पड़ ै त अथि । \nसुशीला स्ियं स्िािलंबी भऽ कऽ समाजसँ नवह लड़ ै त अथि ; ओकर मुक्क्त \nएकटा पुरुर् सँ दोसर पुरुर्क संरक्षणमे  जाइ  सँ होइत अथि। ई किा \nप्रगथतशील भेलाक बादो स्त्रीक ें  'असहाय ' आ पुरुर्क ें  'रक्षक' मानबाक \nपार ं पररक वपतृसत्तात्मक द्वैतिादक ें  नवह तोवड़ पबैत अथि। \n११ \n\"श्रमदानी बान्ह\" समकालीन राजनीथतक व्यिस् िा , संस् िागत भ्रष्टार्ार \nआ 'विजास्टर क ै वपटललज्म ' ( आपदा पूँजीिाद) क एकटा अत्यंत तीक्ष्ण \nआलोर्ना प्रस्तुत कर ै त अथि। लोक अपन पर े शानी (बान्ह टूटबाक खतरा) \nलऽ कऽ मुखखया लग जाइत अथि , वकएक तँ मुखखया गामक वनिाचथर्त \nप्रथतवनथध आ रक्षक थिक । मुखखया आश्वासन दैत अथि जे ओ प्रशासन \n(बी.िी.ओ., सी.ओ.) क ें  बजा कऽ बान्हक मरम्मत कराओत । किा ई \nस् िावपत कर ै त अथि जे राज्य -सत्ता (जेकर प्रथतवनथधत्ि मुखखया कऽ रहल \nअथि) नागररकक रक्षाक लेल नवह , परन्तु  शोर्णक लेल अथि। मुखखया \nग्रामीण लोकक ें  बान्ह पर मावट  देबय सँ रोवक दैत अथि । एतय  'रक्षक' \n(मुखखया) िास्तिमे 'भक्षक' प्रमाजणत होइत अथि जे राथतक अन्हारमे अपन \nलठ ै तसँ बान्ह कटिा दैत अथि । ई लोकतंत्रमे जन -प्रथतवनथधत्िक दाबाक ें  \nपूणचतः विखंवित कऽ दैत अथि। राजनीथतक दृथष्टसँ ई किा नि -उदारिादी \nअिचव्यिस् िामे 'आपदा ' कें 'अिसर' मे बदलबाक ि ू रतम रूपक ें  उजागर \nकर ै त अथि। मुखखया लेल गामक विनाश कोनो त्रासदी नवह , बस्ल्क \nएकटा 'प्रोजेक्ट ' थिक। ओ स्पष्ट कहैत अथि जे जँ बान्ह नवह टूटत तँ घर \nक े ना खसत , आ जँ घर नवह खसत तँ इखन्दरा आिास , फसल -क्षथत आ  विदेह ४३९|| 65 \nराहतक राशीमे ओकरा कमीशन (घूस) क े ना भेटत । एतय मानिीय पीड़ा आ \nबबाचदीक ें  सीधा -सीधा आर्ििंक लाभमे बदलल जा रहल अथि। ई किा स्पष्ट \nकर ै त अथि जे भ्रष्ट व्यिस् िामे 'विकास' लेल  'विनाश' एकटा आिश्यक पूिच-\nशतच बवन जाइत अथि। बान्हक नाम \"श्रमदानी बान्ह\" अत्यंत प्रतीकात्मक \nअथि ।  'श्रमदान' जनताक सामूवहक शक्क्त , आत्मवनभचरता आ \nसामूवहकताक प्रतीक थिक। जखन सत्ता (मुखखया) ऐ बान्हक ें  कटबैत \nअथि, तँ ई क े िल मावटक देिालक ें  तोड़नाइ नवह थिक , ई िास्तिमे \nजनताक  'सामूवहक श्रम ' आ 'आत्मवनभचरता' क ें  राज्य द्वारा नष्ट करबाक \nप्रतीक थिक। सत्ता नवह र्ाहैत अथि जे जनता आत्मवनभचर रहय ; ओ र्ाहैत \nअथि जे जनता घर -विहीन भऽ कऽ 'राहत ' आ 'इखन्दरा आिास' लेल सत्ताक \nमोहताज बनल रहय। मुखखया लालर्मे बान्ह कटबैत अथि आ अंततः पावनमे \nिूवब कऽ ओकरे  अप न बेटा (अथमत) क मृत्यु भऽ ज ाइत अथि । \nई अथि \"कमच-फल\" क संदेश। सत्ता आ विशेर्ाथधकारक नशामे मुखखया \nमावन ल ैत अथि ज े ओ अप न र र् ल  गेल  विनाशी व्यिस् िास ँ अिू त र ह त। ओ \nसोर्ैत अथि जे बाव़िक पावन क े िल 'गरीब' कें  िुबओत । मुद ा प्राकृ थतक \nआपदा आ भ्रष्ट व्यिस् िाक गठजोड़ आन्हर होइत अथि। शोर्क िगच दोसरो \nलेल खाथध खवनत  कर ै त अथि, ओकर स्ियं क ें  सुरजक्षत रहबाक भ्रमक अंततः \nटूटनाइ वनखश्चत अथि । 'मुखखयाक सत्ता ' प्रक ृ थत आ कमचक अगावड़ असहाय \nभऽ जाइत अथि।  \"श्रमदानी बान्ह\" क े िल एकटा भ्रष्ट मुखखयाक व्यक्क्तगत \nपतनक किा नवह थिक, बस्ल्क ई समूर्ा  'लसस्टम ' क ें  कटघरामे ठा़ि कर ै त \nअथि। ई देखबैत अथि जे कोना संस् िागत लालर् आम नागररकक जीिनक ें  \nदाँि पर लगा दैत अथि , आ कोना सत्ताक क ें द्र अपनवह रर्ल गेल जालमे \nअंततः फाँलस जाइत अथि।  \n  \n१२ \nउमेश पासिान जीक   किासभ समाजक यिािचिादी आ मार्मिंक थर्त्र खींर्ैत  66 || विदेह ४३९ \nअथि, मुदा एकर विश्लेर्ण ई देखाबैत अथि जे समाजक सुधारिादी सोर्क \nभीतरो कतहु  ने कतहु पार ं पररक पूिाचग्रह आ आर्ििंक यिािच नुकाएल रहैत \nअथि। \n  \n[सैद्धांथतक वििेर्न लेल देखू - मैथिली समीक्षाशास्त्र- गजेन्द्र ठाक ु र] \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 67 \n२.७.लाल देि कामत -लगाबू कोनो जोगार : एक अिलोकन  \n \n  \n \nलाल देि कामत  \nल गाबू क ोनो जोगार  : एक  अिल ोक न \n 68 || विदेह ४३९ \n \n \nमधुबनी , लक्ष्मी सागर - भौआरामे श्रीमती आशा देिी - माय आ बाबु श्री \nलखनद ेि साह जीक े  घर १ मई १९७९ ई० क ेँ  जेष्ट बालक संजय गुप्ता 'क जन्म \nभेल रहवन। बर्पन सँ नीक लशक्षा - दीक्षा पावब ओ बीए,एल एल बी ,आ \nप्रभाकर धरर पवढ -ललख िकालत करय लागलाह। ग्राम कर्हरीमे न्याय थमत्र \nपद पर अद्यतन कायचरत िथि। वहनक अनुज भाय अजय क ु मार गुप्ता सेहो \n+2 उच् र् विद्यालय नौआबाखर (हटनी) मे संगीतक े  लशक्षक बनल िथि। श्री \nगुप्ता जी हटनीए वनिासी श्री अजीत आजाद जीक े  निारम्भ प्रकाशन - \nमधुबनी सँ सन् २००० मेँ ४८ पृष्ठक मैथिली पुस्स्तका िपेलवन । एवह पोिी \n विदेह ४३९|| 69 \n'लगाबू कोनो जोगार ' क े र दाम सय टाका ि ै क , जावहक े  आई एस बी एन \n९७८-८१- ९४५३६४-९-९ भेटल ि ै क। ई एक मैथिली गीत संग्रह िीक। एवहक \nसुन्दर िपाय आर. क े . ऑफसेट प्रोसेस निीन शाहदरा , ददल्ली सँ भेल अथि। \nएवह पोिी क ेँ  पाठक गंगा स्िर सागर , हारमुवनयम मेकर , कोतिाली र्ौक , \nदुगाच भिन सँ पूभर लक्ष् मी सागर,भौआरा सँ प्राप्त कय सक ै त िथि। पोिीक \nप्रथत उद्गार व्यक्त कर ै त अथधिक्ता श्री िीर ें द्र झा जी ललखैत िथि \" धीया - \nपुता सँ ल ' क' िृध्दजनक रुथर् अनुरूप गीत सभ अथि। 'साररक इ ं तजार ' \nबेसी र्हटगर अथि। प्राय: सब रस एवहमे भेटत । \" ऐ पोिीमे संजय क ु मार \nगुप्ता जी क थिरीयाएल गीत कऽ स़जोवगक े  राखयमे हुनक धमचपत्नी सीमा \nदेिी आ पुत्र द्वय आयचन ओ आददत्य क े र प्रथत रर्नाकार श्री गुप्ता जी धन्यिाद \nज्ञापन कयलाह अथि। पोिी प्रकालशत करय ले बेर - बेर उत्साहिधचन \nकयवनहार अग्रज िीर ें द्र झा जीक प्रथत आभार व्यक्त कयने िथि। मैथिली \nगीत - संगीत वबहार आ नेपाल 'क थमथिला प्रक्षेत्रक समृद्ध सांस्क ृ थतक \nविरासत िीक,जे अपन भाि पूणच धुन - तज़च आ लोक पर ं पराक े  लेल प्रलसद्ध \nि ै क। थमथिला'क पाबवन - थतहारक े  सुअिसर पर मीठक ं ठ सँ गायल गीत \nअत्यन्त मनमोहक सुनयमे लगैत ि ै क। श्री संजयजी गीतनाद आ गान \nबजानक े  लव्ध  प्रथतथष्ठत उजाचिान गीतकार िथि। \nवहनक पवहल पररयास सद्य: प्रकालशत पोिीमे अथधकांश गीत लघु अथि आ \nलोकगीत कोवटक अथि। गीतक जहन र्र्ाच होईि तँ अनेको सुनल गीत \nयिा,लगनी - िटगबनी, कीतचन - भजन , विनय- िन्दना, , प्रािचना, सामा \nर्क े बाक गीत, जटा जटीन गान , स्िागत गीत, समदाउन , भाि-भगैत, महराय \nआ श्रिणगीत गािा क े र थमथिलामे अदौकाल सँ र्लैनसारर आवब रहलैक \nअथि। मुदा क ू तूहलक े  बात इ जे भक्क्त पक्षक े  अपील गीत सेहो ईष्टदेि सँ \nगुहार लगेबाक ऐ पोिीमे पृष्ठ सं० १७ पर दृष्टांत रुपेँ देखल गेल अथि। यिा -\n: \n..... ससुर हमर कान क े  र्ौपट   70 || विदेह ४३९ \nसासु हमर ि ै  आँखख क े  वनपट  \nहे ओइ पर सोर्ू  \nकतका घरो ि ै  अन्हार \nबाबा लगबू ने जोगार ..........  \nभोला लगबू ने जोगार  \nऐ पोिीक रर्ना मंर्ीय गेयात्मक ि ै क , जे एकांकी ,प्रहसन , नाटकक एक \nदृश्य सँ दोसर दृश्यक े  मध्य प्रस्तुत कयलापर दशचक आ स्रोताक बीर् एक \nसेतु क े र काज कर ै त रहत। जहन प्रयोग आनो ठाम नतचकी िा वबपटा अपन \nहास्य गीत प्रस्तुत कय खुब िपरी पबैत िथि। गीत - संगीत मानि जीिनमे \nमनोर ं जन लेल एक आिश्यक विर्य बुझाइत ि ै । एवहक तर ं ग सँ रोगीक काया \nवनमचल होयमे सहायक होईि। वनश्तुकी रूपेँ कवह सक ै त िी \" गायब आ \nकानब ,खायब जेकाँ सबक ेँ  रूर्ैत अि। मुदा रर्ना तँ वकयो - वकयो रथर् \nसक ै त ि ै । गीत मंजरी , राग पररर्य , पार ं पररक लोक गीत श्री गुप्ता जीक \nघर े लू िातािरणमे वपव़ि दर वपवढ सँ रर्ल -बसल िखन्ह। वहनक पूिचज \nराजदरबार - दरभंगा सँ सम्िध्द रहथि। महाराजाथधराज कामेश्वर ससिंह बहादुर \nवहनक पूिचज क ेँ  गान - बजान विद्यामेँ प्रिीण होय लेल विदेश सँ उस्ताज १५ \nददन लेल मंगौने रहवन।  \nओवह समय गीतक िैजश्वक पहर्ान ददयेबाक लेल प्रथतयोवगता कराओल \nजाए। तावहमे माँगैन खिाश सन पहुंर्ल कलाकार मेिल जीतैि। समाजमे \nआब वनगुचण गीतक पारखी लोक कम ि ै क। बेसीतर लोक ' लगबू कोनो \nजोगार ' तरहक गीतक ल य ,भास ,तान आ धुन पर इतराईत रहैि। संजय \nजीक े  गीतक िानगी गाम-घरमे सामाजजक ताना -बानाक े  विपरीत कोनू झगरा \n- झंझट , मथमला - फसाद , बुझारत - तसफीहा होय  सँ देखल जाइि। पंर्ायत \nस्तरीय ग्राम कर्हरीमे वनपटारा लेल एक अपील कर ै त पवहल गीत सृजन \nकर ै त पाँथत देलवन अथि -:  विदेह ४३९|| 71 \n......... मानो भेटत , शानो भेटत \nन्यायक संग सम्मानो भेटत  \nभाई - भथतजा संग  \nस्नेह - प्रेमक परमानो भेटत  \nसब सँ सुन्दर ग्राम कर्हरी।  \nितचमानमे थमथिलाक े  श्रधालू जन तीिच - ििच लेल अनेको ठामक बाहरक े  \nजतरा कर ै ि,ओतुका स् िानीय लोक ; एतयधरर जे दोकानदारो गारर सँ बात \nकर ै त ि ै क। से अजगूत लागत जे ओ लोकवन अपनाक ेँ  मयाचदा पुरुर्ोत्तम \nभगिान श्री राम जीक े  भैयारी बूजझ हँसी -र्ौल कर ै त ि ै क। आ थमथिलांर्ल \nक े र लोक तँ जनक नन्दनी (सीता) जानकी 'क सहोदर भाय िथिये। एक \nप ाँथत \"प ाहु न ल ेने र् ल ू\" लशर् चक स ँ उद्धृत अथि -: \nएक बात कह अहाँ र्ोर े  न भेली  \nभोर े - भोर े  अहाँ एवहठाम अयली  \nजजया सीयाक े  र्ोरौली यौ  \nपाहुन लेने र्लू  \nथमथिला क े  गारर उपहार यौ  \nपाहुन लेने र्लु।  \nएकटा प्रसंगक र्र्ाच कय शेर् पाठक क ेँ  मनन लेल िोड़ ै त िी। एक ' बेटी \nिरदान ि ै' लशर्चक रर्नामे पाँथत गरहल गेल ि ै क ,जे बेटीक मवहमा आ हुनक \nवनमाचण धरती पर भगिानक ' स द ्कृ प ा िी। ज ेनावक -: \nलक्ष्मी ि ै  बेटी \nसरस्िती ि ै  बेटी \nिेदो मे कयल गेल बखान ि ै  \nधरती पर बेटी िरदान ि ै । \nभायाच बवहन जननी  \nइ हे बनली   72 || विदेह ४३९ \nवहनक े  पर वटकल जहान ि ै  \nवहनका कोवट -कोवट प्रणाम ि ै \n \n- लाल देि कामत , नौआबाखर (मधुबनी)  \n  \n \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 73 \n२.८.प्रमोद झा 'गोक ु ल'- नेहक िोर  \n \nप्रमोद झा 'गोक ु ल' \nनेहक िोर \n \n \nबारहिींक ररजल्ट वनकललते थधया -पुतासे लयक े  गार्जिंयन धररक \nमनोमस्स्तस्कमे खुशीक लहरर दौवड़ गेलैक ।सबहक ठोर पर एक्क े टा बात जे \nफल्लाँक एिमीशन ओइ कालेजमे भै रहल ि ै क ते थर्ल्लाँक ऐमे।  \nदेिनक बेटी सेहो नीक नम्मरसे पास भेल ि ै ।र्ंसगैर ते ओ िाैंड़ी िलैहे ,तैपरसे \nऐबेरका मेहनैत आर र ं ग भरर देलक ै ।साैंसे जबारमे र्र्ाचक विर्य बवन गेल ि ै  \nदेिनक बेटी नेहा । आखखर र्र्ाच ओकर हौक कोना नइ ं ,प्रदेश भररमे पहील \nस् िान जे पौलक ै ये! ताहमे विज्ञान सनक कदठनगर विर्यमे सेहो सबसे औिल \nनम्मर भेटल ि ै  ओकरा। तेँ सबहक मूहँसे प्रसंशाक दू आखर वनकललए जाइि ै  \nओकरालेल।  \nएवह खुशीक बेलामे देिनक मूहँ पर चर्िंताक स्याह िाया ददनानुददन आर गा़ि \nभेल जारहल ि ै ।ओ आब की करत ? नेहाक एिमीशन कोनाक े  कतय \nकरौत ?तेजगैरते ओ बच् र्ेसे िलैहे ,तैपरसे ऐबेरका परीक्षामे आर कमाल कय \nदेलक ै ।वकिते सोर्य परबे करतै।ओवहना ते नइ ं  िोवड़ देबै।फ े र ओ अपने मनमे \n 74 || विदेह ४३९ \nप्रश्न क े लक जे िाैंवड़येसे पुि ै  थियै।आखखर ओकर की विर्ार ि ै? \nगुनधुन कर ै त कखन ओ अपन दलान पर पहुंॅँर् गेल से अपनो नइ ं  बूजझ \nपौलक । भान तखन भेलै जखन सामने आवबक े  पत्नी ओकरासे आँखख \nनर्बैत जजज्ञासा क े लक ै  - \nकतयसे एना बेसुध भेल आवब रहल िी ? \n-आँइ ! नइ ं  ���� हँ , कने र्ल गेल िललयै दूध अनैले। पर ं र् आइ \nदोकाने बन्द ि ै ! \n-अनेर े  फ ू लस वकएक बजैत िी? \n-एवहमे फ ू लस बजैक कोन बात भेलै ? \n-यैह जे हमरोसे मोनक बात नुका रहल िी! हम नइ ं  बुझै थियै जे अहांक मोनमे \nएखन की र्लल रहल अथि ? \n-हँ , से बात ते ि ै !मुदा हम अहाँक े  की कह ? मािा काज करब बन्द कय \nदेलक ।देखै नइ ं  थियै जे लोकक बच् र्ा िागदरी आ इ ंजजवनयररङक तैयारीमे \nलावग गेलैये आ हम एहन अभागल िी जे अपन बेटीक े  नीक कालेजोमे \nनामांकन करबैले ददन तक ै  िी! आब अहीं कह जे हम की करू ?नेवहयाक \nमोनमे वकि कर ै  बनैक लेल वहलकोर नइ ं ,उठ ै त हेतैक? नमहर साँस िोड़ ै त \nदेिन बाजल।  \n-हँ ���� वकिते कर ै ये पड़तै! \n- सैहते पुि ै  िी जे हम की करू ? \n-िागदरी इ ं जजयरी प़ि े बै,से ते उपाय नइ ं  अथि! हँ , तखन कोनो कालेजमे नाम \nधरर अिस्से ललखा ददयौ!  \n-अंतमे ते हेतै सैह ,मुदा िाैंड़ी ि ै  र्ंसगैर! \n-से की करबै ? गरीबक मनोरि कोनो मनोरि होइ ि ै ! भेलैते कहुना इए बीए \nकराक े  वबयाह करा देबै । ज ेतै अप न स ास ुर । एक िु वट्ट!  विदेह ४३९|| 75 \nनेहा माय बापक िाताचलाप सुवन रहल िलल ,मुदा वकि बजबाक साहस नइ ं  \nजुटा पौलक। ओ जनैत िलल अपन बापक गरीबीक खखस्सा! कोन धरानी \nओकर ा ट्यूस नक फीस  आ फ़िाइ लल ख ाइक ख र् ाच भेटैत िल ैक ।स ंगहह िं \nओकरा इहो बूझल ि ै क जे ओकर बाप वहम्मत टूटय नहहिं देतैक । एवह खाथतर \nओ अपनाक े  कदठन से कदठन पररस्स् िथतमे धक े ल सक ै त अथि। तखन की  \nकरत ओ ? र्ुप रवह जायत ?? नइ ं  , ओ र्ुप नइ ं  बैसत!ओकरा मुखर होमय \nपड़तैक । कहँ बाबू भािािेशमे वकि कय लेता तखन? बाप र े ! अनिच भै \nजेतैक।यैहने हम िाक्टर इ ं जजवनयर नइ ं  भै सक ै त िी। कारण जे ई विद्या सब \nविशेर् अिच साध्य होइत ि ै क, आ ने हम विज्ञाने राखख सक ै त िी। एहमे अिेक \nप्रयोजन ि ै क ।दोसर बात कोनो नीक कालेजमे हम एिमीशनो नै लय सक ै त \nिी, कारण जे कोनो नीक संस् िा ि ै  से सबटा गाँिसे दूर शहर े मे ि ै  । \nबाबूक मानस पटल पर यैह सब बात अबैत हेतैन ,तेँ एना चर्िंथतत रहैत िथि। \nवनणचय हमर े  ललय पड़त। सोर्ैत सोर्ैत ओकर आँखख कखन मुना गेलै से ओ \nअपनो नइ ं  बूजझ सकल।आँखख खुजलैते सामनेमे माय बापक े  ठा़ि देखलक। \nसक ु र्ैत अपन अस्तव्यस्त कपड़ा सम्हार ै त उदठक े  ठाव़ि भै गेलल। प्रश्नसूर्क \nनजैरसंॅं बाप ददस तकलक ते देिन सकपकाक े  ओक रवहसँ पूथि बैसलै - \n-वकिु  ह ोइ िह  तोर ा नेह ! \n- न्न ���! \n-तखन एना असमयमे सूतल िलह!  \n- ओवहना ,कने आंखख लावग गेल !  \n-अच्छा , नै कोनो बात! एकटा गप ते कहह जे कतौ नाम ललखेबहक वक नइ ं ? \n-हँ ����अहाँ सबहक जेना ,जत , जे विर्ार हुए! एक्क े  साँसमे बाजलल \nनेहा  \n- तोरो ते वकि विर्ार हेतह! देिन पत्नी ददस तक ै त बजलाह।   76 || विदेह ४३९ \n-हमर विर्ार ,आर्ार आ सदार्ार कहीं िी बाबू! हम सपनोमे अहाँक विर्ारक े  \nलार्ार होइत नइ ं  देखख सक ै त िी! तेँ हमर नामांकन कोनो कालेजमे करा \nददयऽ ,ह म प व़ि ल ेब!स ंगहह िं अह ाँक मोनक अनुरू प  वकिु  बवनके  स ेह ो \nदेखादेब!! दृ़ि होइत बाजलल नेहा।  \n- से बड्ड बेस! मुदा����देिनक क ं ठ भराच गेलै। \n-मुदा तुदा वकि नइ ं  ,अहाँ जे कहय र्ाहैत िी से हम बुझैत थियै बाबू! यैह ने \nजे सबक े  मनोरि होइ ि ै  से हमरो हैत! ओइ मनोरिक पाँखखक े  फरफरयबाक \nलेल अिचक उजाच र्ावहयैक से हमरा लग नै अथि! पर ं र् हमरा लग अहसँ \nमजबूत उजाच अहाँ दुनूक नेहक िोर अथि। जकरा पकवड़ अहाँक ने हा कदठन \nसँ कदठन पररस्स् िथतक सामना कय सक ै त अथि। इ ं जीवनयर आ िाक्टर े टा \nबनब जीिनक ध्येय नहहिं होइत ि ै क।आरो वकि एवह समाज आ देशक े  \nर्ावहयैक ,जे दृ़ि लगन आ कदठन परीश्रमसे संभि भै सक ै  ि ै ।अहा ँ दुनूक \nस्नेवहल मुस्कानक तागत पावब हम सपना पूरा कयक े  रहब । बस्स खाली \nअपन नेहक िोर अपन नेहासे जोड़ने रह! एकरा एखन नइ ं  टूटय ददयौ बाबू!  \nदेिन बेटीक विर्ार सुवनक े  स्तधध भै गेल।आँखखसँ प्रेमाश्रु झर झर बहय लगलै \nआ नेहाक माय सेहो अपन आँर्रक खूट मूहँमे ठ ू लसक े  वहर्कय लागलल।  \n \n-प्रमोद झा 'गोक ु ल', दीप ,मधुिनी (वबहार), फोन-9871779851 \n  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n  विदेह ४३९|| 77 \n२.९.क ु मार मनोज कश्यप - लघुकिा:वगरवगट \n \nक ु मार  मनोज क श् यप \nल घुक िा:टगरटगि \n  \nओ हमर विभाग मे निे आयल िल। स्िभाविक िलै जे एवह ठामक \nमाहौल , कायचक प्रक ृ थत, उच् र्ाथधकारी क े  मनोभाि आदद स s ओ लभज्ञ नहहिं \nरहबाक कारणे सभ फाईल हमरा स s पुथिये कs कर ै त िल। हमरो ओकर \nमदथत करबा मे हार्दिंक आनंद भेटै। ओवह ददन पेंहििंग फाईल सभ पर बॉस \nस s र्र्ाच कर ै त रही। एकटा फाईल प़ि ै त बॉस ओकर प्रशंसा कर ै त बजला  - \n'िाह! शरणबाबू ! आहाँ जत्ल्दये काज पर अपन पकड़ बना लेलहुँ। बव़िया \nपरीक्षण आ अपन सुझाि!!! ......उत्तम! कीप इट ऑन।'  सुवन क s ओकर \nिाती गिच सs फ ु लल गेलै  - 'सर ! ई अपनेक सक्षम मागचदशचन आ प्रेरणा क े  \nपररणाम ि ै । हम एवह विर्यक सभ टा वनयम आ समय -समय पर वनगचत \nददशा -वनदेश सभ क े  अध्ययन क s फाईल पर अपन मंतव्य ललखलहुँ। अपने \nक े  नीक लागल ई हमरा लेल प्रेरणास्रोत अथि सर। ' बॉस दोसर फाईल खोलल \nप़िब शुरू क े लवन। प़ि ै त-प़ि ै त माि परहक र े खा जगजजयार हुअ s लगलवन  - \n'एवह फाईल मे आहाँ की कह s र्ाहैत थियै से हम नहहिं बुजझ पावब रहल \nिी?'  कहैत ओ फाईल ओकरा ददस स्पष्टीकरण हेतु ठ े ल देलवन। ओ ओवह \n 78 || विदेह ४३९ \nफाईल क े  हमरा ददस ठ े लैत बाजल  - 'सर ! हम लसन्हा साहेब स s पुथिये \nकs ललखने रही। '  कवह    कs ओ हमर मुँह वनहार s लागल।  \n  \nहम काठ बवन गेल रही  .....  नीक हमर आ अधलाह तोहर !   \n -क ु मार  मनोज क श् यप, टनदेशक , भारत सरकार ; संपक क  :   सी -11, \nटािर-4, टाइप -5, वकदिई नगर पूिच (ददल्ली हाट क े  सामने) , नई ददल्ली -\n110023 ; # 9810811850 ; ईमेल: \nwritetokmanoj@gmail.com \n  \n  \n \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 79 \n \n२.१०.बद रीनाि र ाय अमात्य- वििाहक बीमा/ श्मशान रत्न/ बादरायण \nसम्बन्ध \n \nबरीनाि राय अमात्य  \n  \nटििाहक बीमा / श्मशान रत्न / बादरायण सम्बन्ध \n \n \n 80 || विदेह ४३९ \nआइ सकाले वनन टूटल।आँखख थमरते उठलहुँ देखलहुँ जे खबरीलाल भैया \nसामने ठा़ि िथि।हम अपन मनक े  आश्वस्त कर ै त मनक े  बुझेलहुँ जे खबरीलाल \nभैया वनखश्चतरूपेण कोनो खास भफाएल खबर अनने िथि।देखललयवन जे \nखबरीलाल भैया मुँह नाक आऔर गुदा मागचसँ भाफ िोड़ ै त िथि।हमरा ओ \nलसताहल नव़िया जकाँ व्यस्त आऔर ि े राएल बुझेला।हािमे कोनो अखबार \nिलवन।हम खबरी लाल भैयासँ खबर सुनबाक लेल उताहुल िलहुँ।हम प्रणाम \nकर ै त कहललयवन --भैया कोनो खास खबर सुनाएब की ?ओ दौड़ले आएल \nिला, हुनक दम फ ु लैत िलवन। ओ गुदा मागचसँ खाँसी कर ै त कहला ---हौ \nकास्ल्ह थमथिलामे वबहारर उठल िलैक ,जे कने मने सत्य थमथिलामे बाँर्ल \nिलैक से सब सत्यक े  वबहारर उथधयाक ' नेने र्लल गेलैक।हम कहललयवन भैया \nवबहारर उठलासँ नोकसान संङ े  नफा सेहो होइत ि ै क। खबरीलाल भैया \nलसखाओल बसहा बरद सन मुड़ी िोलबैत बजला ---हाँ लाभ भेलैक अथि \nवबहाररमे बहुत रास कवि कविथयत्री गायक गाथयका उथधयाक ' आवब गेलैए। \nसबहक जन्म ब्रह्माक मुखसँ भेल ि ै क , मुदा ई नजि जावन ब्रह्माक मुँहमे \nगभाचधान कोना भेलैक ?ब्रम्हाक मुखमे मैिुन कोनो दंतकिा ग़िवनहार महाने \nलोक क े ने हेता।ई गभाचधानक मुहुतच सेहो कोनो नीक मुहुतचकार मुहुतच देखख \nवनकालने हेता।आजुक अखबारमे तोरो सारर सुपनेखखयाक नाम िपल \nि ै क।ओ कविथयत्री िथि से बुझल िल मुदा प़िलो ललखल िथि से नजि \nबुझल िल।ओना मैथिलीमे कविता ललखबाक लेल अक्षरिोध आिश्यक नजि \nि ै क,कविथयत्री बनबाक लेल पीन पयोधर ,पुष्ट यौिन, उन्नत वनतम्ब आऔर \nसौन्दयच र्ाहीसे  \nतऽ प्रक ृ थतसँ पौनहहिं िथि।हौ तोहर सारर सुपनेखखयाक े  बेंट लागल िवन की \nनजि?हम कहललयवन --भैया बेंट ल ागल  िवन मुद ा बेंट िु टिु टाह  ़िील  \nिवन।खबरीलाल भैया प्रशन्न होइत बजला --बस!बस!बुजझ गेललयैक। बेंट \nिु टिु टाह  ़िील  र ह ल ाप र  वबना प ़िने लल ख ने के ओ कविथयत्री बवन स कै त अथि  विदेह ४३९|| 81 \nमुदा ई सुविधा थमथिले मात्रमे ि ै क।एहेन पररस्स् िथतमे लोक कविथयत्री नजि \nबनत तखन आऔर विकल्पे की ि ै क ?हौ एकटा नीक मजगूत पच् र्र ठोकबा \nदेबहुन से नजि होइत िऽ ?हम कहललयवन भैया बेंट अहँक े  नजि लागल \nअथि,बेंट हु नको िु टिु टाह  आऔर  व़िल े िवन।कवि अह ँ िी,कविथयत्री ओहो \nिथि।प़िल ललखल अहँ नजि िी,प़िल ललखल ओहो नजि िथि।भोज देखख \nअहँ पसरर जाइत िी ,भोज लेल ओहो देह पसारर दैत िथिन ।अहाँक कविता \nहुनको नीक लगैत िवन ,हुनकर कविता अहँक े  नीक लगैत अथि।अहँ अपान \nिायुसँ मंर् महकबै िी ,हुनको अपान िायुसँ मंर् महैंक उठ ै त ि ै क।अहाँक े  ओ \nदेहे लागल हेती , हमर सारर सुपनेखखयाक संङ े  अपनेक जोड़ी खूब जमत।गुण \nसंस्कार सबटा थमलते अथि ,विर्ार सेहो थमलत।अपने जँ हमर सारर \nसुपनेखखयाक े  सम्हारर लेब तऽ सोना थिहे हमर सारर सुपनेखखयाक यौिन \nआवगमे तपलाक बाद वकमती क ु न्दन सेहो बवन जाएब।बीस हुनक उथमर िवन , \nर्ालीस अपनेक अथि। उमेरमे कनेक अन्तर अिश्य अथि मुदा बीस र्ालीसमे \nस अक्षरक बव़ियाँ थमलान ि ै,सात सकार े  सासुर होइत ि ै क सेहो भेवट \nजाएत।हमर बात सुवनते खबरीलाल भैयाक मन जे वििाहक लेल माहुर रहैत \nिलवन से प्रशन्नतासँ महोर भऽ गेलवन आऔर प्रशन्न होइत हमरा हाि मे \nवकिु  प ाइ प ारर तोवर् क रु प मे द ैत बज ल ा---घटकके  थमथिल ामे वकिु  द ेबाक \nप्रिा ि ै क से हम पूरा क े लहुँ।हौ लेवकन तुँ आयोजक आऔर समीक्षक े  जँका \nज्ञानक दररद्र वनलचज्ज आऔर महा दूष्ट िऽ।तोर े पर हमरा शंका बनल \nअथि।देखखहऽ बनलो बात वबगारर जुवन ददहऽ।हौ तोरो र्ालल र्लन र्ररत्र नीक \nनजि िऽ।हमरा सङ े  वििाह भेलाक बाद ओ तोहर  सारर नजि ,बादरायण \nसम्बन्धे भािज हेिुन। एवह बादरायण सम्बन्धक थमथिलामे महत्िपूणच मवहमा \nि ै क।मैथिली एकादमीक भ्रष्टार्ारक मूलमे इएह बादरायण सम्बन्ध व्याप्त \nि ै क,ई बादरायण सम्बन्ध मैथिली एकादमीमे पूणचरूपेण पुन्ष्पत पल्लवित ि ै क \n।एवह ।बादरायण सम्बन्धे हमरो तोरोमे भै यारी अथिए,बादरायण सम्बन्धे \nस ़िु िारे  स ेह ो र ह त।भैयार ीमे ह म ज ेठ थिह े स ़िु िारे मे तुँ ज ेठ भेल ह ।ह ौ स ुनै थिऐ  82 || विदेह ४३९ \nहुनक वििाह भेल िलवन।हम कहललयवन --भैया वििाह भेल िलवन मुदा दुनु \nपरानीमे नजि पटैत िवन।एतिा सुवनतँवह खबरीलाल भैयाक मुँह मीठा गेलवन \nआऔर विद्वतापूणच शैलीमे व्याख्यान दैत बजला --बस!बस!बात बुझललयैक। \nदुनू परानीमे ररस्ता कमजोर आऔर रस्ता अलगे अलगे हेतेन ,दुन परानीक \nसम्बन्धमे परान आऔर अनुबन्ध नजि हेतेन। तखन मरल ररस्ता कतेक काल \nर्लत ?हम कहललयवन भैया अपने अग्रर्ेती िी ,थर्न्ता जुवन करर , अपने सङ े  \nअिश्य पटतेन।पटेबाक कला होइत ि ै क ,िोल बाल्टी आऔर लोटासँ सेहो \nपटाओल जा सक ै त ि ै क। ओना ओहो बेलना र्लबैमे वबहारर िथि ,ओना \nएकटा सामाजजक सोर् र्ी रकालसँ र्लल अबैत ि ै क जे कवि कविथयत्रीक \nबीर् िैर्ाररक धरातल समतल नजि होइत ि ै क। अहुँक मनमे विहार करबाक \nलेल वबहारर उठल अथि बेलनाक मारर खेलाक बाद शान्त सेहो भऽ जाएत।ओ \nगहनाक बहुत भूखलल िथि से सोना र्ानी हो तऽ अथतउत्तम अन्यिा लोहोक \nअिश्य ग़िा लेब।खबरीलाल भैया अर्ानक  बाजज उठला --ओ सुन्दरता आ \nयौिनक भार सम्हाररये नजि पबैत िथि , ि े ग हरदम िगमगाइत िवन ,पैर \nहरदम भररयाएले रहैत िवन , तखन आभूर्णक भार कोना सम्हारर लेती ?। \nहौ कोनो सावहत्त्यक मंर्पर सावहत्त्यक सुिास होइत ि ै क से आइ धरर कोनो \nमैथिलीक मंर्पर नजि देखललयैक। हौ तोहर सारर सुपनेखख याक े  लाज नजि \nहोइत िवन। ओ अलभव्यक्क्तक नामपर अपन अपान िायु िोवड़ मंर्क े  मँहका \nदैत िथिन।हम कहललयवन भैया -सािधान! ओ िुथधयार िेदज्ञ विद्वानक बेटी \nमैथिली मंर्क शोभा िथि। हुनक सौन्दयचक समक्ष व्याकरण ,िन्द विधान \nथर्न्हविर्ार सावहत्त्यक मयाचदा सब महत्िहीन ि ै क , एहन अनसोहाँत ओि \nबात बजलापर वििाहो नजि हाएत।खबरीलाल भैया जे अपन वििाहक मन \nमोदक खाइत िला से िर े  ि े राइत पश्चाताप कर ै त सािधान होइत साँप सन \nपल्टी मार ै त बजला --नजि नजि!हम हुनक प्रशंसक थियवन। हे ई बात हुनका \nनजि कवहहक ओ साक्षात सरस्ितीक अितार लक्ष्मी िथि। हुनका हमर घर  विदेह ४३९|| 83 \nएलापर हमर भूत भविष्य ितचमान सबटा सुधरर जाएत ,हुनको सूतल सोहाग \nजावग जेतेन।हम कहललयवन भैया अपनेक भूत भविष्य कतेक सुधरत से \nभविष्ये कहत मुदा अहाँ अिश्य सुधरर जाएब से हमरा दृ़ि विश्वास अथि ,ओ \nअहाँक े  नीकसँ सुधारर सक ै त िथि।हमर विर्ारसँ वििाहक बीमा अिश्य करबा \nलेब कारण हुनक िैर्ाररक ताप बहुत तेज िवन।हुनका लेल सम्बन्धक \nअनुबन्ध महत्िहीन होइत ि ै क।सम्बन्ध विच्छ े द भेलापर बीमा कम्पनीसँ \nदाम्पत्य जीिनक े  दाम भेटैत रहत।खबरीलाल भैया हमर कानमे कनफ ु सकी \nकर ै त वनलच ज्जतापूिचक पूिलवन --ह ौ वकिु  द ह ेज ो भेटत की नजि?हम \nकहललयवन --दहेज सेहो र्ाही ?दहेजक नाम सुवनते हुनक दग्ध देह हररया \nगेलवन आऔर अपन रुसल ईष्टक े  सुथमर ै त बजला ---भेटैत तऽ नीक े  होइत \nओना हम दहेजक विरोधी सावहत्यकार िी। हौ हम गृहस् ि िी , िु टिु टाह  बेंट \nबला क ु ड़हरर कोदारर हम नजि र्लबैत िी,हमरा धप धप गोर श्वेतिणी िाला \nअन्हार घरक े  इजोत कर ै  बाली कवनिा र्ाही िल से भेवटए गेल।हम \nकहललयवन --भैया अहाँक े  लाजबन्तीक जवड़ पीसक' वपबाक र्ाही , अहाँ हमर े  \nस न वनल चज् ज  िी।ओना एख न थमथिल ामे वनल चज् ज ता वकिु  ख ास  कु ल ीन \nलोकक आभूर्ण मानल जाइत ि ै क आओर एवह आभूर्णसँ अपने सेहो \nआभूवर्त िी।खबरीलाल भैया र्ाँइ सन र्हुददश र्क ु िाइत बजला --वििाह \nजल्दीए नीक ददन देखख भऽ जेबाक र्ाही। हम कहललयवन भैया वनलचज्जता \nनैथतकताक सीमाक े  अपने पार क े नवह िी , मयाचदाक े  कोठी कनहापर राखखये \nदेललयैक , एवहसँ बेसी आब कतेक नीक ददन हाएत ?रहलै वििाह मोर ै  बला \nबात से कोनो पूज्य दूष्ट देिता दैत्य वकन्नर गंधिच सेहो अपनेक वििाह नजि \nमोइर सक ै त िथि।अहाँ सब शास्त्रक शास्त्रज्ञ िेदज्ञ थिहे, अठारहो पुराण \nधंङले अथि , बहुते नारी देहक े  सेहो धंङनवह िी ,ज्योथतर्ार्ायच सेहो \nथिहे।आर्रण और र्रण दूवर्त अथि से सहजें झपा जेतैक।कने हमरापर क ृ पा \nकरर, अपने अपन मलसयौतक े  कवह हमरा पु रस्कार ददयाउ। एतिा सुवनते \nखबरीलाल भैया तामसे तर ै ङ गेला आऔर ससिंह गजचन कर ै त अपन अस्सल  84 || विदेह ४३९ \nस्िरुप देखबैत अपन पररर्य दैत बजला --वििाह भेलाक बाद पवहले हम दून्नू \nपरानी पुरस्कार लेब।हम लोवङया थमरर्ाइ मे मधुर थमलाक ' कहललयवन --भैया \nअपनेक मािपर माया नाथर् रहल अथि।अपने हमर सारर सुपनेखखयाक \nआकर्चण पाशमे पूणचरूपेण बनहा गेल िी। अपने नारी देहक नीक आऔर पैघ \nविमशचकार रवहतो खूब मन मोदक खाइत िी।कतऽ गेल अपनेक ददव्य \nदृथष्ट?अपनेक दृथष्ट दृथष्टकोण दुनू दूवर्त अथि। जेकरा अपने अपन ददव्य दृथष्ट \nकह ैत थियैक ओ अस ल मे दू ष्ट दृ थष्टकोण अथि। स ़िु आरे मे स ँर ह ा प ाड़ा स नक \nकनारर नजि होमक र्ाही।जखन अपनेक जन्म ब्रह्माक मुँहसँ भेल अथि तखन \nव्यिहार विर्ार वकएक एतेक ओि अथि?एवहिेर खबरीलाल भैया असमंजस \nमे पड़ला आऔर गंभीर थर्न्तन कर ै त बजला ---हौ ब्रह्माक मुँहसँ जन्मै बला \nबात एकटा रहस्य ि ै क, से हमहँ आइधरर नजि बुझललयैक। ई एकटा ओझरी \nि ै क, हमहँ आजीिन एवह ओझरीमे ओझराएल रवह गेलहुँ।आँखखपर सबददन \nअहंकारक पट्टी लागल रवह गेल जे हम ब्रह्माक मुखसँ जन्मल िी ,ई ओझरी \nमनुख नजि बनए देलक।इएह झुठक अहंकार अध्ययन करबासँ सेहो िंथर्त \nरखलक। अही झुठक कारण मैथिली सावहत्यक उद्धार नजि भेलैक मुदा सबटा \nपाप प्रपंर् उघार अिश्य भेलैक।असलमे मंददर ,मंर् , धार्मिंक अनुष्ठान,आऔर \nसमाजमे उच् र् स् िा न आरजक्षत करबाक अिैध विशेर्ाथधकार लेबाक लेल \nग़िल गेल झूठ ि ै क।अही सब झुठक कारण समाजमे घृणाक पात्र भेल िी , \nलोक पोवकटमार बुझैत अथि , क े ओ हमरा बातपर विश्वास नजि कर ै त \nअथि।सब कामना कात लागल रवह जाइए , सब इच्छा सेहो अभािपर \nआवबक' अटैक ज ाइत अथि।ल ोक उप ह ास  करै त प र नाम स ेह ो अप न प िु आर  \nदेखाक ' करइए।साैंसे दुवनयाक े  पैरपर झुक े बाक िास्ते जे हमर पूिचज सािचक \nप्रयास क े लवन सेहो वनरिचक भेल अथि ,आब हम पूज्य नजि रवह गेल िी \n।सबददन हमर सोर् रुव़ििादी रवह गेल , मैथिलीए अिर कटुिा दागल साँ़ि \nसावहत्यकार सनक कवहयो प्रगथतशील समतामूलक सोर् नजि र खलहुँ।सब  विदेह ४३९|| 85 \nददन फ ु लसिावहक खेल पाग पाग खेलाइत र्ोर थिनार उर्क्काक े  मवहमामंवित \nकरै त र वह  गेल हु ँ ।नामेके  प ़िु आ भैया काका कह बैत र वह  गेल हु ँ।प ़िल  लल ख ल  \nकतेक िी से हमरा अपनो बूझल अथिए।हमहँ पश्चाताप कर ै त समस्यासँ \nसंतप्त खबरीलाल भैयाक े  सान्त्िना दैत कहललयवन ---भैया अपनेक े  अभाि \nअथि, अभािक अथधक अनुभि अथि,क ं र्न काथमनी आऔर कवनिाक े  \nअभािक विलक्षण अनुभि सेहो अथि,मुदा अहंकारक विर् तऽ बहुते \nअथि।दू ष्टक प्रवप तामह  स ेह ो थिह े।ह म ज े वकिु  आऔर  कह थतयवन स े तावह स ँ \nपवहले खबरीलाल भैया उताहुल होइत वबच् र्वहमे बाजज उठला --हे आब ई \nउलहन उपराग िोड़ऽ आऔर अपन सारर सुपनेखखयाक े  शुभ शुभक ' \nआशीिाचद  द हु न ज ावह स ँ ह मर ो वकिु  कल् ाण आ शुभ हु अए आऔर  वििाह क \nबाद मुँह देखना सेहो द ददहौन।हमह हुनकर र्ौकापर िक्का मार ै त कवहये \nदेललयवन ---भैया एवहमे शुभ हेबाक कोनो आश नजि अथि ,अशुभ की सब \nहाएत से अपने अपन ददव्य दृथष्टसँ देखख ललयऽ ,रहलै मुँह देखना देबाक से \nहमरा हुनक इथतहास बुझले अथि , भूगोल देखले अथि , तखन हम की मुँह \nदेखना देबवन ?हमर बात सुवन खबरीलाल भैया आसमानसँ खसला आऔर \nअसमान्य स्स् िथतमे आवब गेला ,कौहुना अपनाक े  सम्हार ै त बजला ---तखन एवह \nररस्ताक े  हम सुवनखश्चत बुजझयैक ?हम कहललयवन --ब्रह्म र े ख बुझल जाए  मुदा \nहमर सारर सुपनेखखयाक े  थर्त्रपट देखबाक अभ्यास िवन से सप्ताहमे र्ारर \nददन देखबवह पड़त आऔर हुनका बातमे उत्तर प्रथत उत्तर करबाक कोनो \nप्रयोजन नजि। सहजतासँ हुनक बात मानवह पड़त , अन्यिा उतराथधकारीक \nजन्म नजि हाएत।एवहिेर खबरीलाल भैया हररयाएल मनसँ आनखन्दत होइत \nबजला ----से हम थर्त्र पट शयनकक्षमे शयनासनक े  समक्षे लगा देबवन।हम \nकहललयवन -- भैया थर्त्रपट अपने लगा देबवन से बुझललयैक मुदा र्ाउमीन र्ाट \nआऔर र्ाहक र्टका हुनका सेहो लागल िवन ,से की घरमे संभि हेतैक ?ई \nसब लेल शहर े  नीक होइत ि ै क। एखुनका शहरक थर्त्रपटमे थर्त्त पट्ट हेबाक \nकला नीकसँ  लसखाओल जाइत ि ै क। ओना हमर सारर सुपनेखखया थर्तपट  86 || विदेह ४३९ \nकलामे दक्षताक उपलस्धध क े ने िथि ,एवह कलाक ओ नीक वनपुणा नारी \nिथि।ओ थर्त्त पट्टसँ थर्ता पर ऱ्ि े बाक कलाधरर जनैत िथि।जावहसँ अपनेक \nस्िगाचरोहणक मागच सेहो प्रशस्त हाएत आऔर अपनेक र्ीरकालीन पुरस्कारक \nअलभलार्ा श्मशान रत्न सेहो भेवट जाएत।  \n  \n-बद्रीनाि राय अमात्य, ग्राम पोस्ट करमौली , भाया कलुआही , जजला मधुबनी \nवबहार ,फोन 6205190859 \n \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४३९|| 87 \n२.११.बद रीनाि र ाय अमात्य- ५ टा बीहवन किा \n \n  \n \nबरीनाि राय अमात्य  \n५ िा बीहटन किा  \n१ \n \nज्ञानपीठ पुर स्क ार सँ पुर स्क ृ त हमर  बर द \n 88 || विदेह ४३९ \n \nहमर भार्ाविद बरद अपन नीक दाथयत्िक वनिचहन कर ै त अिी।पुरस्कार \nपेबाक सक्षम पात्र रवहतहुँ पुरस्कारक लोभी नजि अथि मुदा हम ओकर नीक \nदाथयत्िक वनिचहनसँ प्रशन्न भऽ सालमे दू बेर सुकराथत ददन भरपेट्टा क ु ट्टी \nभुस्सा सानी आऔर हररयर घास खुआ पुरस्कार रुपमे नि गदाचमी जौड़ बदैल \nओकरा सम्मावनत कर ै त थियैक। ओहो अपन दाथयत्िक वनिचहन कर ै त हमर \nखुिेला क तदनुक ू ल गोबर दैत अथि।हम ई बरद बरदक हाटसँ वकनक ' अनने \nिी।बरद पोलसनदार कहने िल जे हमर बरद बहुतो बेर ज्ञानपीठ पुरस्कार पौने \nअथि।मुदा हमरा अपन क ृ त्यपर पश्चाताप होइत अथि जे हम ज्ञानपीठ \nपुरस्कारसँ पुरस्क ृ त अपन बरद क े  िोट साधारण पुरस्कारसँ पुरस्क ृ त कर ै त \nथियैक। हमरा अथधकार क्षेत्र मे रवहतैक तऽ हमहँ अपन बरदक े  ज्ञानपीठ \nपुरस्कारसँ पुरस्क ृ त कररथतयैक।हम वििश िी मुदा हम ओवह साँ़ि गायक े  क े  \nधनिाद दैत थियैक जावह गाय साँ़िक मधुर आऔर सफल थमलनसँ हमर \nबरदक जन्म भेल ि ै क।ओना ई बरदक जाइते बहुत िुथधयार विद्वान भार्ाविद \nहोइत अथि। ई बरदक जाइत मराठी वबहारी उवड़या तेलुगु बंगाली सब \nहरिाहक भार्ा बुझैत अथि।हमरो अपन मैथिल बरद विद्वान िुलद्धमान िुथधयार \nबुझना जाइए कारण कीनक ' अनने िी अपन बरद अथि,हम पुरस्क ृ त कररते \nरहबै कारण हमहँ तऽ हरिाहे िी।  \n२ \nहमर सासुरमे हमर सारर मीनाक्षी र्न्द्रिदनीक े  हमरा रर झेबाक लेल हमर \nसेिामे प्रस्तुत काएल गेल।ओ अपने सनक मीठ शबचत हमर सेिामे प्रस्तुत \nकर ै त मनमे प्रेमक राग भरने अनुराग सवहत कहलवन --एवहिेर जँ अपनेलोकवन \nहमर मनोनुक ू ल विद्वान िीयचिान कमौआ िुलद्धमान िऽरसँ हमर वििाह नजि \nकर े लहुँ तऽ हम कविथयत्री बवन जाएब।आब बहुत बेसी वबहारर बसात बदाचस्त \nनजि होइए। एवह िसन्ती ियसमे वििाह नजि भेल तऽ हम क ृ ष् णालभसाररका  विदेह ४३९|| 89 \nबवन ियस वबता लेब ,बाल क ु माररये रवह जाएब मुदा वििाह नजि करब।थधक ् -\nथधक ्  थधक्कार अहाँक पौरुर्क े ।हम कहललयवन --अपने बेरबेर हमर पौरुर्क \nपरीक्षण क े नहहिं िी,तेकरा बादो अपनेक े  हमर पौरुर्पर शंका बनल अथि ?सब \nददन अपने शुक्लालभसाररका सन हमर शयन कक्षक शोभा ब़िबैत आएलल \nिी, हमहँ अपन प्रेम अपन शुक्लालभसाररका सन परसैत आएल िी।हम \nअपनेक प्रणय वनिेदनक े  सब ददनसँ सम्मान कर ै त मान रखैत रहलहुँ \nअथि।थधक्कार अपनेक एवह क ृ तघ्न यौिनक े !!ओ अपन बातक व्यंग्य िाण \nसम्हारर हमरापर प्रहार कर ै त बजलथि --िी!अहँ कोनो आदमीयें िी!हम \nअहाँसँ आब नजि बाजब। हम हुनक  व्यंगिाणसँ विद्ध भेल ि े राइते कहललयवन-\n-आमदनी रहैत तऽ अिश्य आदमी रवहतहुँ ,मुदा अहाँ हमर मावननी िी ,अहाँक \nमान रखबाक लेल रुसलापर अहाँक े  अिश्य मनाएब।अपनेक कामना पूणच \nहुअए से शुभकामनाक संङ आशीिाचद सेहो अथि ,ओना कविथयत्री बनब से \nनीक बात मुदा वििाहक आ पुरस्कारक लोभमे मैथिलीक मंर् महकबै बाली \nकविथयत्री नजि बनी सएह नीक। कविथयत्रीए बनब तऽ महादेिी िमाच \nबवन,सुभद्रा क ु मारी र्ौहान बनी।िीरांगना बनब तऽ लक्ष्मीबाई बवन।अहाँ \nश्वेतिणी िवनता िी,अहाँक लेल बहुतो विकल्प खुजल ि ै क।  \n३ \nहमर महहिंसलेट कवनिा ओभर िेट रवहतहुँ कविथयत्री िथि।थमत्र कहलवन---\nअहाँक कविथयत्री कवनिाक कविता लेखनमे बहुत अशुलद्ध रहैत िवन।थमत्रक \nई बात हमरा नजि नीक लागल। हमहँ जरल मनसँ थमत्रक े  कवहए देललयवन जे \nथमत्रता रखबाक अथि तऽ प्रशंसक बनू।हमरा ई बात बुझले अथि जे मन \nअशुद्ध भेलापर ओ कविथयत्री भेलल िथि ,तखन अशुद्ध मनसँ शुद्ध कविता \nकोना ललखती ?थमत्र कहलवन जे हम हुनका पुरस्क ृ त हेबाक लेल पुरस्क ृ त \nह ेबाक योग वकिु  नीक नीक कविता लल खख  दद यवन की?हम कहललयवन -- \nअहुँ तऽ अधजरुआ बीवड़ये िी जेकरा पीलाक बाद पैरसँ मसैलक ' थमझाओल \nजाइत ि ै क तिावप अपनेक स्िागत अथि,एवहमे पुिबाक की प्रयोजन ?थमत्र  90 || विदेह ४३९ \nपुन: पुथि बैसला --हमरा की भेटत ?हम हुनक शंकाक समाधान कर ै त \nकहललयवन जे ओ अपनेक भािज िथि , अपने जे र्ाहबै सएह भेटत ,अस्सल \nपुरस्कार तऽ अहींक े  भेटत। थमत्र प्रशन्न होइत कहला -- हाँ ओ भािज अिश्य \nिथि मुदा हम अपनेसँ सात सालक जेठ िी।  \n४ \nहमर कवनिाक े  लेखखका बनबाक भूत लागल िवन आऔर हमरो कवि \nबनबाक।ओ अपनाक े  हमाज सेविका बुझैत िथि जे अपन अपान िायु त्यागब \nसमाज सेिा बुझैत िथि।ओ थमथिलाक विलभन्न सम्मावनत मंर्पर अपन \nअपान िायु त्यावग मंर्क े  मँहका समाजक सेिा कर ै त िथि।ओ अपन \nसौन्दयचसँ स्त्रैन मैथिल सावहत्य कार समीक्षक े  हृदयपर अपन अखण्ि साम्राज्य \nस् िावपत क े ने िथि।हमर भूत हमर कवनिा स्िामी सुधारक यंत्र बेलनासँ \nकखनो काल झारर दैत िथि मुदा हम हुनक भूत झार ै सँ असमिच रहै िी कारण \nहम आब यौिनक िैभिसँ सम्पन्न नजि ,विपन्न िी मुदा हमर कवनिाक \nयौिनक िैभि एखनो बाँर्ल िवन ,जवहना  ओ सावहत्य आऔर शधदपर \nअत्यार्ार कर ै  िथि तवहना हमरो लार्ार बुजझ हमरापर खूब अत्यार्ार कर ै  \nिथि।एखनो ओ र्ोिसी सनक खतरनाक यौिनक खन्जर रखने िथि।हम \nहुनक धरगर खन्जरसँ सददखन ि े राएल अस्त व्यस्त त्रस्त रहै िी ,हुनकामे \nठठब हमर बूत्ताक बाहरक बात अथि। ओ रससँ भरल िथि ताँइ हमरासँ \nहरदम रुसले रहै िथि।ओ यौिनक िैभिसँ विपन्न नजि ,पूणचरूपेण सम्पन्न \nआऔर िैज्ञावनक सोर् रखवनहारर िथि।शाड़ीमे समेटल रहब आब ओ \nअनुथर्त बुझै िथि आब ओ सलबारपर उतरर आएल िथि ,स्कटच आऔर \nफराक धरर पहुर्ैमे बेसी विलम्ब नजि हेतेन। िस्त्र ओ अंग झाँपक लेल \nनजि,स्िाद आऔर स्िािाचनुक ू ल पवहर ै त िथि।जवहना हमर शधद सावहत्त्यक \nसृजनमे नोरसँ भीजल रहैत अथि तवहना हुनक शधद विलालसताक तेलमे तरल \n।ओ िैज्ञावनक सोर्क संङ समतामूलक सावहत्त्यक सोर् सेहो रखैत  विदेह ४३९|| 91 \nिथि।हुनक कहब िवन जे कोनो खगता बेगरताक आपूर्तिं जेना कोहुना \nकत्तहुसँ करबाक र्ाही।ओ कोनो तरहक आदानप्रदानमे बहुत बेसी विश्वास \nरखैत िथि।आनन्द लेब आऔर देब हुनक जीिनक मूल मंत्र िवन।जवहना \nहुनक सावहत्त्यक स्िर पुरुर्क प्रखर विरोधसँ शुरु होइत िवन ;तवहना हमर \nस्िर हुनक व्यिहार विर्ार आऔर हुनक बनाओल विधेयकक विरोधसँ। हम \nयुगल जोड़ी िैर्ाररक विधान सभामे एक दोसराक े  विरोध आऔर विपक्षमे \nबैसैत िी।हमरा घरमे हमर सासुरक सरकार र्लैत अथि। हमर परोसमे \nर ह वनह ार  वकिू  प ोस ल  प त्तल र् ट्टा प त्रकार  स र कार  र् ल बैमे ह मर  स ाउस  \nससुरक ेँ  पू णच सहयोग समिचन दैत ि वन।हमर साउस ससुर क े न्द्रीय सत्तामे रवह \nदुर रवहतहुँ दूभाचर् सनक दुर्ििंक्षण यंत्रसँ हमरा घरक सरकार र्लबैत \nिथि।जवहना वबहारक भूतपूिच मुख्यमंत्री स्ि जगन्नाि थमश्र अपन सत्ताक े  \nस ुर जक्षत स ंर जक्षत आऔर  अक्षुण्य र ख बाक ल ेल  एकटा तांलत्रकके  कह ल ाप र  \n108 खस्सीक खूनसँ नहाए ल िला तवहना हमर कवनिा हमर नोरसँ नहाइत \nिथि,जवहना जगन्नाि थमश्र र्ाहैत िला जे शोवर्त ,िंथर्त,उपेजक्षत वबना \nविरोध क े ने मरनासन्न सूतल रहय तवहना हमर कवनिा र्ाहैत िथि।हुनक \nविर्ार श्रीमान लालू प्रसाद मुख्यमंत्रीजीसँ सेहो थमलैत िवन।हुनक कहब िवन \nज े प ़िु  लल ख ु ज ुवन, मूखच बवन हमर ध्िजा िाहक बनल रह ।जँ प़िबाक इच्छा \nअथि त' ह मर ा प ़िु , हमर यौिन ,हमर विर्ार आऔर हमर खगता बेगरताक े  \nप ़िु ।ह म गुमनामी के  अन्ह ार मे भूख ल े विह ार  करै  िी, मुदा हमर कवनिा खूब \nर्मक ै  दमक ै  आओर िमक ै  िथि।हमर गृहस् िीक गाड़ी, गृहमंत्रालय आऔर \nसरकार भगिानक भरोसे र्लैत अथि।हमर कवनिाक ललखल कवितासँ बेसी \nहुनक यौिनमे बेसी अथधक धार िवन।ओ गधचप स्िरमे गवबतो िथि ,हुनक \nगायनसँ समय गथत ,ह िा बस ात स ूरु ज  र् ान आऔर  प्रकृ थत वकिु अप ान िायु \nसुथघ आनखन्दत रहवनहार युिकक दृथष्टकोणसँ िखम्ह जाइत ि ै क मुदा हमरा \nहुनक गायन िासनाक भूखसँ भूखलल थर्थर्याइत वप ललया क ु क्क ु ड़ सन \nबुझना जाइत अथि।ओ क ु र्ेष्टासँ प्रथतष्ठा प्राप्त कर ै मे व्यिहार क ु शल  92 || विदेह ४३९ \nिथि।हुनक थघनाएल र्ररत्रसँ बेसी हुनक र्ेहरा अथधक र्र्र्िंत आऔर \nलोकथप्रय िवन।हुनक कहब िवन जे कोनो भूखक े  जेना कहुना शान्त करक \nर्ाही।हुनका क ु क्क ु ड़ समाज स्िजातीय बुजझ बेर -बेर विलभन्न विशेर् विधान \nबनाक' पुरस्क ृ तो क े लकवन अथि।एकटा हम िी जे सरकार आऔर कवनिा \nद्वारा एखनो बारल ,उपेजक्षत आऔर बवहस्क ृ त िी कारण हम रुपैया हीन \nआऔर रुप हीन िी।  \n  \n५ \nमृगनयनी र्न्द्रिदनी र्म्पािती र्म्पै र ं ङक आकर्चक पररधान पवहरर अपन \nअमृत सदृश यौिन लए अपन देिताक प्रतीक्षामे प्रतीक्षारत िलल।हुनक अंग \nसौष्ठि उन्नत वनतम्ब पुष्ट पयोधर प्रेमक प्यासल प्रक ृ थतक े  प्यास ब़िा रहल \nिल।बररयाती एबाक दीघचकालीन प्रतीक्षा समाप्त भेल। मीनाक्षी  र्ंर्ल \nर्न्द्रिदनी र्म्पाितीक देह पाररजात पुष्प सन गमवक रहल िल जे \nिातािरणमे मादकता घोरर रहल िल। अथतथि सतकारक सुन्दर पारम्पररक \nपरम्परा परम्परानुसार पूणच होमय लागल ।वबच् र्वहमे र्म्पािती जे क ू टल कारी \nथमरर्ाइ सन करुगर िलल िऽरसँ ज्ञानक गंगा बहबैत बाजज उठली ---अहाँक \nिौलद्धक आऔर पौरुर्क परीक्षण विथध -विधानपूिचक सजल सजाओल शयन \nकक्षमे सेजपर काएल जाएत।ई बात सुवनतहहिं उपस्स् ित कोमलांगी स्त्रीगण \nलाजे कठ ु आ गेली आऔर पुरुर्िगच सेहो लजा गेला मुदा धीर स्स् िर िीरांगना \nर्न्द्रिदनी र्म्पािती अपन हार्दिंक इच्छाक े  इच्छानुक ू ल पररणाम तक \nपहुँर्े बाक ल ेल  तैयार  अड़ल े िलल ।ज ावह  वकिु  स् त्रीगण प ुरु र् के  ई बात कठाइन \nस न ल गल वन ओ अप न अप न घऽर क र ास् ता ध ेल वन आऔर  वकिु  ध ैयच ध ार ण \nक े वनहारर स्त्रीगण पुरुर् एवह कौतुहलपूणच दृश्यक े  देखबाक लेल तैयार बैसले \nिला। हुनकालोकनीक हृदयक स्पन्दन गथत बव़ि गेल िलवन।उपस्स् ित लोकमे \nप रस्पर विरोधी विर्ारक आदानप्रदान होमय लागल।बहुत विद्वान विदूवर्  विदेह ४३९|| 93 \nलोकवन परम्परा पररितचनक पक्षमे अपन अपन विर्ार व्यक्त क े लवन ,बहुते \nलोक विपक्षमे सेहो िला ।वनष्पक्ष वकनको नजि देखल गेल।विरोधी विर्ारक \nआदानप्रदानमे विशेर् निवििावहता आऔर अवििावहता नियौिना िवनता \nिली। वकनको विरोधक िा समिचनक स्िर प्रखर , वकनको स्िर दबल \nिलवन।क े ओ विरोधक स्िरमे बाजज उठली ---एकरा की कहल जेबाक \nर्ाही ?पौरुर्क परीक्षण िा वििाहसँ पूिच वपयास थमझेबाक क ु क्त्सत \nप्रयास ?मुदा विद्वान िुलद्धमान िऽर जे विकलसत समाजक िैज्ञावनक सोर् \nरखवनहार विशेर् जाथत िगचक िला ओ आसलिंगनमे आिद्ध होमक लेल उताहुल \nउद्यत अपन पौरुर्क परीक्षणक आऔर प्रदशचन कए प्रमाण पत्र प्राप्त करबाक \nलेल पूणच प्रयासरत िलाहे।हुनको पौरुर्क परीक्षण देबाक लेल अनुक ू ल \nअंगमे उत्तेजना आवब गेल िलवन।र्न्द्रिदनी वबल्ब स्तनी र्म्पािती हुनक \nआङु र  प कवड़ आद र  आऔर  स म्मानप ूिचक अप न शयन कक्षमे प्रिेश के ल वन \nजे हुनक अध्ययन कक्ष सेहो िलवन। िर महोदय सेहो क ु र्ेष्टासँ प्रथतष्ठा प्राप्त \nकरबाक प्रयास क े लवन मुदा पूणचरूपेण विफल रहला।ओ मारक माररसँ \nममाचहत िला मुदा मारक ममच नजि बुझैत िला। आधुवनकताक बजारमे बेमोल \nवबकाइिाली िवनता र्न्द्रमुखी र्म्पाितीक े  शयन कक्षमे बहुत बेसी वबलम्ब \nभेलवन।बाहर बैसल लोकक े  बु झना गेलवन जे आब ई वपयासल युगलजोड़ी \nप्रशि भेलाक बादे बहर े ता ।बहुते औगताएल लोक सब अपन अपन घऽर \nगेला , बहुते लोक एखनो वििाहक अवगला विथध विधान व्यिहार देखबाक लेल \nबैसले िला।र्ंर्ल र्म्पािती जे र्न्द्रमासँ इजोररया थिवनक ' अनने िली से \nआभा हुनक मुखमंिलपर एखनो कक्षसँ बाहर बहर े लाक बादो विद्यमान \nिलवन।बाहर बहराइते र्म्पाितीक अपन अनुजा एिं सखख बवहनपा आऔर \nबाहर बैसल लोक िरपर विलभन्न प्रकारक कटाक्ष आऔर व्यंगिाणक िर्ाच \nक े लवन ।शयनकक्षमे घवटत संभावित विलभन्न विर्यपर विमशच होमय लागल \nर्म्पा ितीक सौन्दयच ,रुप शज्या ,क े स विन्यास ,िस्त्रािरण विन्यास, \nमुखमंण्िल पूिचित यिाित िलवन। ओ एक दोसराक े  ज्ञान गंगमे नहेलाक  94 || विदेह ४३९ \nबाद कक्षसँ बहराइत िऽसँ बजली ---अपने दोसर ठाम दोसर परीक्षणक तैयारी \nकरी। हमर शुभकामना रहत जे अपने दोसर परीक्षणमे दोसर ठाम सफल \nरही।अपने अलभयन्ता थिकहुँ ,अलभयांलत्रकी िेदक िेदज्ञ िी मुदा यौिन \nअलभयांलत्रकी िेद क वकिु ओ ज्ञान नजि अथि। अप ने िेद ना नजि बुझैत िी, \nसंिेदनहीन िी।आब अपने एखने वबना वबलम्ब क े ने अपने अपन सम्मानक \nरक्षा लेल एवहठामसँ अविलम्ब जाउ।र्म्पािती िरक े  ठ े लैत पुन: बजली --\nअपने अपनाक े  अपमावनत होइसँ बर्ाउ।अलभयन्ता िर अपन आदशच क े  \nबर्ेबाक लेल आदशच र्ाललमे बाहर बहर े ला।वहनका दूरा ददस पहुर्ैसँ पवहले \nगीतहारर मवहला  मंिली आऔर दशचक द्वारा दूरापर ई शुभ घड़ीक अशुभ \nघटनाक बात विस्तार पौलक। बिानमे बैसल िरक बाप आऔर बरद िुलद्ध \nभोजन भट्ट भोजनानन्द बररयातीक बीर् एवह विशेर् विर्यपर विमशच होमय \nलागल।ई घटना िरक बाप आऔर बररयातीक े  बज्रपात सन बुझना \nगेलवन।िरक बापक े  बड़क े  बेटाक वििाहमे ई बज्र ख स ब वकिु  अनह ोनी स न \nबुझना गेलवन।दहेज प्रिाक विरोध आऔर समिचनमे घमिचन होमय लागल।पेट \nवपजौने आएल बररयाती लोकवन जठरात्ग्नक अत्ग्नमे भोजनमे विलम्ब भेलाक \nकारणे जर ै त िला।र्म्पाितीक बापक े  बजाओल गेलवन।िरक बाप आऔर \nबररयाती लोकवन कन्या पक्षक े  समक्ष कलजोरर सास्टांग बहु विथध बेर बेर \nविनती क े लवन।यिाित कल जोरने बरक बाप आऔर बररयाती लोकवन \nकन्याक बापक े  ि े गक अनुशरण कर ै त ि े राइत अंगना एला।र्म्पाितीक बाप \nपूणचरुपेण आश्वस्त िला। हुनका पूणच विश्वास िलवन जे हमर बेटी िुथधयारर \nिथि ओ वबगिल बातक े  वबगड़ ै त वबगड़ ै त बना लेती।र्म्पािती वनद्वचन्द अभय \nमुद्रामे क ु सीपर बैसलल िलल मुदा मुखमंिल आिामक अिश्य िलवन , िरक \nबाप  अर् ानक आवब र् म्प ाितीके  कल ज ोरर  अप न प ागक र क्षा ल ेल  प ैर  िु वब \nप्रणाम करबाक मुद्रामे झुकला वक हुनक मािमे पवहरल पाग खसलवन। पागक े  \nखसैसँ पवहले र्म्पािती पागक े  लौवक लेलवन आऔर अपन पैर थिपैत पा गक े   विदेह ४३९|| 95 \nिरक बापक हािमे दैत बजली ---अपने अिोप िी , ह म अप नेस ँ िु आ \nजाएब ,अपने हमरासँ दूर रही।अपने हमरा खस्सी बकरीक व्यिसायी सन \nकठोर कसाय बुझना जाइत िी। िरक बापक े  आँखखसँ नोर टपवक गेलवन \nआऔर कातर भािसँ हाि जोरर बजला ----जवहना हमर खसैत पागक े  रक्षा \nक े लहुँ अथि तवहना हमर खसैत पागक े  रक्षा एकबेर आऔर काएल जाए ,हम \nआजीिन अपनेक ऋणी रहब।वबच् र्वहमे अलभयन्ता िर महोदय बापक समक्ष \nआवब मूक बवन मूर्तिंित ठा़ि भेला।हमर ियससँ अपनेक बेटाक ियस बेसीये \nिवन मुदा वहनकामे एखनो बहुते बर्पना बाँर्ल िवन।अपनेक बेटा अपनेक \nलाल िथि मुदा ज्ञानसँ लल्ल िथि। अपनेक बे टा अपनेक लेल जतबे सुयोग्य \nिथि,ओतबे हमरा लेल अयोग्य िथि।ई हमर जाँर्क आँर्मे नजि िखम्ह \nसकला।ई अपन स्िालभमानक सत्यानाश क े ने िथि।अपनेक पुत्र स्िामी \nरामदेि बाबासँ र्मर्ासन अिश्य लसखने िथि मुदा परम सत्य रामक े  नजि \nजनैत िथि। ई र्मर्ासनसँ नोकरी पावब अपन फाटल तकदीर आऔर भूत \nभविष्य सीने िथि।अपनेक े  अपन पुत्र आज्ञाकारी आऔर संस्कारी बुझना \nजाइत िथि मुदा वहनक र्ररत्रक प्रत्येक पृष्ठ बहुते कारी िवन।वहनक कौमायच \nकामाक्ग्णक आवगमे जरर गेल िवन।अपनेक बेटा पाइ लेल बाप बदलल सक ै त \nिथि,अपनेक बेटा अलभयन्ता संङ पंजीक ृ त सरकारी अपराधी आऔर भ्रष्ट  \nस ेह ो िि।अप नेक प ैर मे एख नो बेमाए फाटल  अथि मुद ा वह नक र् ारु  आंङु र मे \nर्ारर भररक सोनाक अंगुठी आऔर गलामे पाँर् भररक सोनाक र्ैन , ई कोना \nवकनलवन ?हम एखनो अपन कौमायच अखण्ि रखने िी मुदा अपने पुत्रक \nकौमायच खण्ि खण्ि भेल िवन।ई काम कला आऔर रथत संग्रामक योद्धा \nिथि।अपनेक बेटा सलिंगोत्िानक े  अपन पौरुर् बुझै िथि।वहनक दृथष्ट आऔर \nदृथष्टकोण दुन्नू दूवर्त िवन।वििाहसँ पूिच एवह तरहक प्रयास कखनो प्रशंसनीय \nनजि अथि। अपनेक लाल ज्ञानक क ं गाल आऔर हमरा लेल संङवह सम्पूणच \nनारी जाथतक लेल काल िथि।ई एखने शयन कक्षमे क ु र्ेष्टासँ अपन श्रेष्ठता \nलसद्ध कए  प्रथतष्ठा प्राप्त करबाक बहुते प्रयास क े लवन अथि मुदा वहनक वनशाना  96 || विदेह ४३९ \nखाली गेलवन।अपनेक बेटा अलभयन्ता अिश्य िथि मुदा यौिनक \nअलभयांलत्रकीसँ अनलभज्ञ अनुभिहीन िथि।र्न्द्रिदनी र्म्पाितीक ई बात \nिरक बापक े  टटाएल बलसया रोटी सन उसट्ठ बुझना गेलवन तिावप बातक े  बु़ि \nबरद जकाँ िेदान्ती सन वबना दाँतक े  थर्बौने गेला।र्म्पािती अपन विद्वतापूणच \nविर्ार आऔर िौलद्धकताक तेज तरुआररसँ िरक बापक े  िकररक ' राखख \nदेलवन।बात वबगड़ ै त देखख िरक बाप एकबेर फ े र विद्वतापूणच प्रपंर् रर्ैत \nबजला ----अपने पुत्रिधुक रुपमे नजि हमर गृहलक्ष्मीक रुप मे हमरा घरमे \nअपने वनिास कररयौ से हमर आग्रह। र्म्पािती िरक बापक बातक े  कटैत \nबजली ---ई कोना संभि हाएत अपनेक बेटा र्ररत्रहीन िथि , ई र्ररत्रहीनता \nवहनकामे िंशानुगत िवन।अपनेक पुत्र अपने सन परुर् हृदयहीन िथि।ई \nर्ररत्रहीनताक अलभयोग पूज्य मुदा दूष्ट देिता लोकवनपर सेहो लागल िवन जे \nशान्न्त आऔर प्रेमक पाठ प़ि ै िला। हम अपनेक े  अंगीकार क े लहुँ मुदा \nअपनेक र्ररत्रहीन भ्रष्ट बेटा अंगीकार करबाक योग नजि िथि,तिावप ई विर् \nहम पीब लेब।नारी आददकालसँ अपमान उपेक्षाक विर् वपबैत आवब रहल \nअथि। हम नारी आऔर गरीबक बेटी िी , हम विर् वपबाक लेल िाध्य िी। \nहम अपनेक वबगड़ल बेटाक े  सुधारबाक दाथयत्ि लेब मुदा हमरो बापक े  पागक \nरक्षा होमक र्ाही।दहेजक रु पमे नगद लेल गेल टका एखनवह अविलम्ब \nिावपस होमक र्ाही।हमर बापक े  हमर वििाहमे वबगहा भरर जमीन वबका \nगेलवन अथि। ई हमरा लेल कलंकक टीका भेल से हमरापर नजि लागक \nर्ाही।हमर अपनेक र्ररत्रहीन पवपयाह बेटाक े  स्िीकारब हमर कमजोरी नजि \nबुझब, हमरो गोट र्ाररटा सरकारी सेिा हेतु थर्ट्ठी आएल अथि। एखन आऔर \nथर्ट्ठी आवब सक ै त अथि। कोन ठाम कोन पदपर योगदान काएल जाए से हम \nविर्ाराधीन रखने िी।हम अपन वपताक श्रेष्ठ संतान िी।हमरो अपन माए बाप \nिोट भाइ के  प्रथत वकिु  द ाथयत्ि बनैत अथि।ह म अप न द ाथयत्िक वनिचह न \nपूणचरुपेण तत्परतापूिचक करब ।हम दस बर्चधरर अपन का एल आयक े  अपना  विदेह ४३९|| 97 \nवहसाबे अपन दाथयत्िक वनिचहनमे करब।िरक बाप नगद लेल गेल टका \nिावपस करबाक स्िीक ृ थत देलवन आऔर पुतौहपर लगै िला सब सामाजजक \nप्रथतबन्ध  ह टबैत स ब अनुबन्ध के  स् िीकृ थत द ेल वन।बरर यातीमे िर क बाप क वकिु \nविरोधी सेहो आएल िला ओ एवह आवगमे घी ़िारर अपन हाि सेंकबाक प्रयास \nक े लवन मु दा नजि र्ललवन।वििाहक लंन्म्बत प्रविया विथध विधानपूिचक पूणच \nहोमय लागल। िरक बापक दग्ध आत्मा शीतल आऔर शान्त भेलवन।  \n  \n-बद्रीनाि राय अमात्य, ग्राम पोस्ट करमौली , भाया कलुआही , जजला मधुबनी \nवबहार ,फोन 6205190859 \n  \n \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  98 || विदेह ४३९ \n२.१२.आशीर् अनथर्न्हार: इच्छा मृत्यु: स्ितंत्र भारतक पवहल िैध उदाहरण  \n \n  \n \n आशीष अनचिन्हार  \nइच्छा मृत्यु: स्ितंत्र भार तक  पटहल  िैध उदाहर ण \nइच्छा मृत्यु क े र माने एहन मृत्युसँ लगाओल जाइत ि ै  जावहमे आदमी अपन \nइच्छासँ इस्च्छत ददन , स् िान, मूहतच िा पररजनक सावनध्यमे मृत्युक िरण कऽ \nसकए। प्रार्ीन कालमे इच्छा मृत्युक ेँ  दैिी एिं अलौवकक िस्तु मानल जाइत \nिलै। इच्छा मृत्युक ेँ  शक्क्तक रूपमे िणचन ि ै  माने ओहन लोक जकरा लग \nइच्छा मृत्युक शक्क्त ि ै । एहन लोक प्रार्ीन कालमे अथतररक्त आदरक पात्र \nहोइत िलाह। भारती य संदभचमे भीष्म वपतामह एकर नीक उदाहरण िथि \n विदेह ४३९|| 99 \nजजनका इच्छा मृत्यु िरण करबाक िरदान भेटल िलवन। मुदा सभक ेँ  ने इच्छा \nमृत्युक िरदान भेवट पाबै िलै आ ने सभ लग ई शक्क्त िलै। तँइ बादमे एकर \nअन्य रूप आनल गेलै।  \nभारतमे िानप्रस् ि िा जैन धमचक संिारा हमरा इच्छा मृत्युक एकटा बदलल \nप्रारूप लगैए। िानप्रस् िक ेँ  आदमी जीिनक र्ाररम भाग माने एकदम अंथतम \nभाग मानल गेलैए जावहमे लोक अपन पाररिाररक -सामाजजक दाथयत्िपूणच \nकऽ घर िोवड़ दैत िलाह एिं लभक्षाटन कऽ शेर् जीिन वबता मरर जाइत \nिलाह।  तवहना संिारामे जैनीक ेँ  बूझल रहै ि ै  जे आब हमरा कम भोजन \nकरबाक अथि आ िमशः हर े क ददन कम कर ै त जेबाक अथि। एक समयक \nबाद भोजन बंद भऽ गेलाक कऽ मृत्यु भऽ जाइत िलै। आनो प्रार्ीन धमच \nसभमे एहन उदाहरण भेटत मुदा लेख नमहर करब हमर अभीष्ट नवह। \nआधुवनक कालमे ने िानप्रस् िक काज ि ै  आ संिारापर सरकार सभ बैन लगेने \nि ै । \nइच्छा मृत्यु एिं आत्महत्या \nऊपरसँ देखबामे इच्छा मृत्यु एिं आत्महत्या एक ै  लागै ि ै  मुदा दूनूमे भेद ि ै । \nइच्छा मृत्यु संपूणच पाररिाररक ओ सामाजजक दाथयत्ि पूरा भेलाक बाद \nप्रयोगमे आनल जाइत िलै तँइ इच्छा मृत्युक ेँ  दैिीय एिं सम्मानीय मानल \nगेलै , मुदा आधुवनक कालमे इच्छा मृत्युक ेँ  सेहो पाप मानल गेलै। जखन वक \nआत्महत्या जीिनक असफलता , हताशा , अििा क्षजणक आिेगमे कएल \nजाइत ि ै  तँइ आत्महत्याक ेँ  पाप ओ अपराधक श्रेणीमे राखल गेलै से प्रार्ीन \nएिं आधुवनक दूनू कालमे।   \nसतीप्रिा, गंगालाभ एिं इच्छा मृत्यु \nसतीप्रिाक कोनो संबंध इच्छा मृत्युसँ नवह िलै। मुगलसँ पराजय भेलाक बाद \nओकरासँ बलत्क ृ त हेबाक बदला राजपूतानी सभ जौहर (आवगमे स्ितः जरर \nकऽ मरर जाएब) र्ुनलक मुदा बादमे ई क ु प्रिा बवन गेल आ स्त्रीक विधिा \nबेलाक बाद वबना ओकर इच्छाक ओकरा थर्तापर जरा देल जाइत िल। बादमे  100 || विदेह ४३९ \nई सतीप्रिा संगदठत ओ सामूवहक खून कऽ देबाक उदाहरण बवन गेल , जकरा \nबंगालक समाज सुधारक राजा राममोहन राय खत्म करबेलाह। थमथिलामे \nएहने एकटा क ु प्रिा भऽ गेल िलै  'गंगालाभ ' नामसँ। ई प्रिा सरदीमासमे \nबू़िा-बू़िीकेँ  ध मचक नामप र  गंगामे िुबकी ल गा-लगा कऽ मारर देल जाइत िलै। \nएवह क ु प्रिाक असरर देखखयौ जे  'हुनका गंगा -लाभ भऽ गेलवन ' िाक्यसँ बुझा \nजाइत िलै जे अमुक लोक नवह रहलाह। बादमे िमशः ईहो क ु प्रिा कम \nभेल।   अंग्रेजक समयमे एिं स्ितंत्र भारतमे एवह सभ तमाम क ु प्रिापर रोक \nलगलै आ इच्छामृत्यक ेँ  अिैध मानल गेलै। मुदा अिैध रूपें सही हमर अनु मान \nअथि जे इच्छा मृत्यु र्लैत रहलै। ई कोना र्लैत रहलै से जनबासँ पवहने \nआधुवनक युगमे इच्छा मृत्युक पररभार्ा जावन लेब उथर्त। प्रार्ीन कालमे \nइच्छा मृत्यु लोक अपने वनणचय लैत िल। ओकरा बदला आन वकयो नवह। \nमुदा आधुवनक युगमे लोक अपने लऽ सक ै ए , संगे पररिारक लोक सेहो लऽ \nसक ै ए मुदा कोटचक आद ेशक संग , पूणच रूपे कानूनी तरीकासँ। अन्यिा एकरा \nखून मानल जेतै। मुदा अनुमान अथि जे बहुत बेर असाध्य बेमारीक कारणे \nप रर िार क स ह मथत आ वकिु  बेस ी फीस  द ेल ास ँ ह ास् प ीटल मे इच्छा मृत्युक काज  \nअिैध रूपे भऽ जाइत ि ै । तँइ हम शीर्चकमे ललखलहुँ \"पवहल िैध उदाहर ण\"। \nहरीश राणा  \nबखच  2013 मे हरीश राणा र्ंिीग़िक एक यूवनिर्सिंटी सँ लसविल इ ं जीवनयररिंग \nप़िाइ कऽ रहल िलाह, एिं जावह घरमे रहै िलाह तकर र्ाररम तल्लासँ खलस \nपड़लाह। पररिारक कहब िलवन जे आन िात्र सभ धक्का देलक ै । मुदा ओवह \nघटनामे ओ कौमामे र्लल गेलाह माने जजिंदा तऽ िलाह मुदा ने र्ेतना िलवन \nआ ने अपन काज करबाक शक्क्त। भोजन पाइप द्वारा देल जाइत िलवन। \nपररिार लगातार इलाज करबेलकवन  मुदा सभ ठाम कहल गेलवन जे आब ई \nठीक नवह हेताह।  \nबखच  2024 मे हरीशक पररिार ददल्ली कोटच पहुँर्लाह हरीशक इच्छा मृत्यु  विदेह ४३९|| 101 \nलेल मुदा कोटच मना कऽ देलकवन , तकर बाद सुप्रीम कोटच सेहो मना कऽ \nदेलकवन। बखच  2025 मे दू मेविकल बोिच गदठत भेलै जावहमे एकटा बोिच एम्स \nक े र िलै। ई दूनू बोिच वनणचय देलक जे हरीश राणा कवहयो ठीक नवह भऽ \nसकताह। आ तकर बाद फ े रो पररिार सुप्रीम कोटच पहुँर्ल आ एवह \nबेर 11 मार्च 2026 क ेँ  सुप्रीम कोटच हरीशक इच्छा मृत्युक वनदेश देलक \nएम्सक ेँ । आ एम्सक वनगरानीमे हरीशक सभ दिाइ बंद कएल गेलै , लाइफ \nसपोटच लसस्टम बंद कएल गेलै , भोजन बंद कएल गेलै आ  24 मार्च 2026 क ेँ  \nहुनक वनधन भेलवन एवह तरीकासँ।   \nसोशल मीवियामे ई क े स  \nसुप्रीम कोटचसँ एवह आद ेशक बाद सोशल मीवियापर बहुर रास बात देखलबामे \nआएल जावहमे एकटा िल जे वक कोटच पररिारक ेँ  खर्ाच नवह दऽ सक ै त िल। \nएहने सन बात। मुदा बात एकटा हरीश राणाक नै ि ै , एहन क े स बहुत ि ै  \nकोटचमे। आ हरीश राणासँ पवहनेहो कोटच लग एहन क े स गेल िलै मुदा हरीश \nराणामे मेविकलसँ सावबत भेलै जे आब ई ठीक नवह हएत तँइ ई देल गेलै। \nदोसर बात जे भारतीय मानस कोनो सुविधाक बहुत गलत प्रयोग कर ै त ि ै । \nआइ जँ कोटच एकटा लेल खर्चक व्यिस् िा कऽ ददतै तऽ फ े र अवगले ददनसँ \nओकरा लग एहन हजारो फजी क े स आवब जइतै जावहमे बेमार आदमीक सेहो \nसहमथत र वहतै। तँइ कोटच हरीश राणाक पररिारक ेँ  खर्ाच नवह दऽ नीक क े लक ै ।  \nकोटचक वनणचय एवह सलिंकपर प़िल जा \nसक ै ए- https://www.verdictum.in/pdf_upload/haris\nh-rana-v-uoi-verdictum-1773761.pdf \nवनधनक बाद एम्स क े र पुथष्ट-  102 || विदेह ४३९ \n \n  \n  \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n विदेह ४३९|| 103 \n२.१३.रमेशक  कविता-समय : विस्तारक उन्माद आ संकोर्क वििेकक बीर् - \nएकटा समग्र मूल्ांकन  \n \nगजेन्र  ठाक ु र  \nरमेशक  �कटिता -समय�: टिस्तारक उन्माद आ संकोिक टििेकक \nबीि- एक िा समग्र मूल् ांक न \n����. \nकविता-संग्रह �कविता-समय � (�पािर पर दूलभ �, �समिेत स्िरक \nआगू�, �सङोर � आ �नागफ े नी�) क े र भारतीय आ पाश्चात्य \nसावहत्त्यक लसद्धान्तक आधार पर समीक्षा  आ ओकर सीमाक र े खांकन  \n����. \nभारतीय काव्यशास्त्र (रस , ध्िवन, अलंकार , ििोक्क्त, औथर्त्य), पाश्चात्य \nलसद्धान्त (माक्सचिाद, उत्तर-उपवनिेशिाद, नारीिाद, पयाचिरण-\nसमीक्षा, आधुवनकतािाद, उत्तर-संरर्नािाद) आ तुलनात्मक दृथष्टकोणक।  \nपटहल िण्ड  \n १. भारतीय काव्यशास्त्रक आधार पर समीक्षा  \n  \n 104 || विदेह ४३९ \n १.१ रस लसद्धान्त  \n  \nभरतमुवनक �नाट्यशास्त्र� मे प्रथतपाददत रस लसद्धान्त  ऐ संग्रहक क े न्द्रीय \nआधार  अथि। रमेशक कवितामे बहुवबध रसक सफल अलभव्यक्क्त भेटैत \nअथि। \nकरुण रस (स्िायी भाि: शोक)  \nकोसी -र्िक कविता सभमे करुण रसक प्रबल अलभव्यक्क्त भेल अथि। \n�कोसी -लोक �, �मरसीया �, �कोसी -गीत� जकाँका कविता \nसभमे बाव़ि, विस् िापन, मृत्यु आ वनराश्रयताक थर्त्रण करुण रसक सशक्त \nउदाहरण अथि।  \n  �तीन ददन भए गेलै नाह पर।   \n  भािहु-बेटी-बेदरा क े  लाजें  \nनद्दी ने फीड़ल जाइ ि ै ।�  \n  ��मरसीया � \nएतय �नदी ने फीड़ल जाइ िै� कवह क � प्रकृ थतक वनष्ठुर ताक स ंग-संग \nमानिीय असहायताक द्वारा करुण रसक उद्बोधन भेल अथि।  \nिीभत्स रस (स्िायी भाि: जुगुप्सा) \n�लोहक मनुक्ख � आ �सरकारक पररभार्ा � सन  कविता सभमे \nपूँजीिादी शोर्णक िीभत्स थर्त्रण भेटैत अथि।  \n �सभवकयारीक    विदेह ४३९|| 105 \nसभ पौधा  केँ \nएक्क े  र ं ग पटवबहें।�  \n  -�भगथतसंहक िसीयतनामा � \n  \nएतय मानिीय विविधता आ प्रक ृ थतक िैविध्यक एकर ं गीकरण \n(homogenization) िीभत्स रसक सृजन कर ै त अथि। \nशान्त रस (स्िायी भाि: टनिेद)  \n�आकांक्षा�, �जीयब -मरब �, �अ/वनयथत� सन  कविता सभमे \nसंसाररक आकांक्षा सभक अन्न्तम वनिेदक भाि शान्त रसक रूपमे व्यक्त \nभेल अथि। \n�जजजीविर्ा �मे वहर्कीक ँ  विलीन कर ै त समदाउवनक भास क ँ , आ नाद -\nस्िरसँ  क े ना आरोह -अिरोहक ऊजचस्िता  अबैए से भीतर धरर देखबैत \nिथि।�  \nशृ ङ् गार  र स (स्िायी भाि: र चत) \n�ई प्रेम -पत्र नवह थिक! �, �आददम राग � सन  कविता स भमे शृङ् गार  \nरसक अलभव्यक्क्त भेल अथि , मुद ा ई प ार म्प रर क शृङ् गार  नै भ� \nआधुवनक , शार ीरर क आ मनोिैज्ञावनक शृङ् गार  िी। \nरौर रस (स्िायी भाि: क्रोध)  \n�विद्रोह�, �भगथतसंहक िसीयतनामा �, �एकबार सँ � जका \nकवितासभमे शोर्ण -विरोधी िोध रौद्र रसक रूपमे व्यक्त भेल अथि।   106 || विदेह ४३९ \n १.२ ध्िटन शसद्धान्त \nआनन्दिधचनक �ध्िन्यालोक� मे प्रथतपाददत ध्िवन लसद्धान्त \nअनुसार , र मेशक कवितामे व्यङ् ग्यािच (suggested meaning)  कऽ \nसफल प्रयोग भेल अथि।  \nिस्तुध्िवन (Factual suggestion) \n�कोसी -सरकार � मे घोड़ाक माध्यम स ँ स र कार ी तन्त्रक व्यङ् ग्यात्मक \nथर्त्रण ध्िवनक माध्यम सँ िस्तु-स्स् िथतक उद्घाटन कर ै त अथि। \nअलंकारध्िवन (Figurative suggestion) \n�लोहक मनुक्ख � मे �लोह � (iron) शधदक बारम्बार प्रयोग ध्िवनत \nकर ै त अथि जे मनुष्य आब यन्त्रित्, वनष्ठुर, आ संिेदनाहीन भ � गेल अथि। \n  \nरसध्िटन (Emotive suggestion) \n�सदानीरा -तट पर... � मे प्रक ृ थत आ मानिक सम्बन्धक थर्त्रण रसध्िवनक \nउत्क ृ ष्ट उदाहरण िी। \n १.३ अलंकार लसद्धान्त  \nरमेशक कवितामे अलंकारक सजचनात्मक प्रयोग भेल अथि।  \nउपमा अलंकार  \n  �बगुलीमे टोलक सोहाग मिैत हािक सामने स � जखन �-�इथत \nखग्रास -किा� \nरूपक अलंकार   विदेह ४३९|| 107 \n  �कोसी थमथिलाक आँखख स � बहै िथि। / थमथिला कोसी मे बहै \nिथि।�  \n  -�कोसीक तारांवकत प्रश्न � \nअचतशयोक्तत अलंकार  \n  �र् न्द्रमाक शीतल ता िुमर ीक फू ल  भ� गेल अथि।�  \n  -�सदानीरा -तट पर... � \n  \nटिरोधाभास अलंकार  \n  �जीिनक राथत मे द्वैपदीक र्ीर जकाँ ब़ि े त आँखखक सूत �  \n-�जजजीविर्ा � \n १.४ ििोक्क्त लसद्धान्त \nक ु न्तकक �ििोक्क्तजीवित� मे प्रथतपाददत ििोक्क्त लसद्धान्त \nअनुसार , रमेशक भार्ा मे काव्यात्मक ििता ( artistic \nindirection) स्पष्ट देखल जाइत अथि।  \n�अहाँ जंगली रही / त � सुखी रही अपना मे / मुदा बाँथर् नवह सकलहुँ �  \n -�सन्दभच : उवबयाइत अफ्रीकी जंगलक मुक्क्त � \nएतय �सभ्यता � शधदक सीधा प्रशंसा नै क � ििोक्क्तक माध्यम सँ \nसभ्यताक आिरणमे नुकायल  बबचरताक अनािरण क े ने िथि।  108 || विदेह ४३९ \n १.५ औचित्य शसद्धान्त \nक्षेमेन्द्रक �औथर्त्यविर्ारर्र्ाच � अनुरूपे , रमेशक कवितामे देश -काल -\nपात्र-प्रकरण -भार्ाक औथर्त्यक पालन भेल अथि। कोसी -क्षेत्रक \nबोली , संस्क ृ थत , जीिन-शैलीक थर्त्रणमे प्रादेलशक औथर्त्यक पूणच पालन \nभेल अथि। \n२. पाश्चात्य साटहत्त्यक शसद्धान्तक आधार पर समीक्षा  \n २.१ माक्सचिादी समीक्षा (Marxist Criticism) \nरमेशक कविता माक्सचिादी िगच-संघर्च , शोर्ण आ विमुक्क्तक र्ेतनासँ \nगहींरमे जा कऽ  जुड़ल अथि। \nिगक-संघषक (Class Struggle) \n�लोहक मनुक्ख �, �बजार �, �कोसी -सरकार � मे शोर्क िगच \n(पूँजीपथत , राजनेता , नौकरशाह) आ शोवर्त िगच \n(वकसान , मजदूर , विस् िावपत) क बीर्क संघर्चक थर्त्रण भेल अथि।  \nसोन -र्ानीक उपजा , लोह सन हृदय। रुपैयाक थमसल , भािनाक \nराजस् िान भेटैत अथि �बजार � मे। \nिस्तु-िैथर्त्र्य (Commodification) \n�कोसीक कागत क े  नैया � मे मानिीय जीिनक िस्तुमे पररणत भेलाक \nथर्त्रण भेल अथि। कोसीक कागत क े  नैया , गंगा मे ओ उतारर दैत िथि। \nटिमुक् ततक  िेतना (Consciousness of Liberation) \n�भगथतसंहक िसीयतनामा �, �विद्रोह�, �एकटा दोसर ददशा मे \nब़िबाक थिक� मे विमुक्क्तक र्ेतनाक प्रबल स्िर सुनाई पड़ ै त अथि।  विदेह ४३९|| 109 \n २.२ उत्तर-उपटनिेशिादी समीक्षा ( Postcolonial Criticism) \nरमेशक कविता उत्तर-उपवनिेशिादी दृथष्टसँ अत्यन्त महत्िपूणच अथि। \nउपटनिेशक मानशसकताक टििण्डन ( Deconstruction of \nColonial Mentality) \n�कोसी -किा� मे �िाराह-क्षेत्र� आ �सुगर � (pig) शधदक प्रयोग \nउपवनिेशिादीक (एतय राज्य) मानलसकताक विखण्िन कर ै त अथि। \nसमस्त िाराह -क्षेत्रक समस्त लोक / बना देल गेल अथि सुगर , शधदशः।  \nउप-सहायक स्िर ( Subaltern Voice) \n�मरसीया �, �कोसी -लोक �, �गाम� मे उप -सहायक \n(subaltern) िगच बाव़ि पीवड़त, वकसान , मवहला , दललतक स्िर सुनाई \nपड़ ै त अथि। \nभाषाक राजनीचत ( Politics of Language) \nमैथिली भार्ामे ललखल ई कविता स्ियं भार्ायी उपवनिेशिादक विरुद्ध एकटा \nराजनीथतक अलभयान िी।  \n २.३ नारीिादी समीक्षा ( Feminist Criticism) \nरमेशक कवितामे नारी -र्ेतना आ वपतृसत्ता -विरोधक स्िर सशक्त रूपमे \nउपस्स् ित अथि। \nवपतृसत्ताक विखण्िन \n�ई अदराक मेघ  नवह मानत... � मे स्त्री -शरीर पर वनयन्त्रणक \nवपतृसत्तात्मक प्रयासक विखण्िन भेल अथि। \nएम.िी.बलसम्मा  आवक बुला र्ौधरी कवहयो रण्िी नवह  बवन सक ै ए, गंजी -\nजंथघयाक कारणेँ ?� \nमातृ-शक्तत ( Matriarchal Power)  110 || विदेह ४३९ \n�नानीक कविता : एक� आ �नानीक कविता : दू� मे नानीक र्ररत्रमे \nमातृ-शक्क्तक पारम्पररक आधार पर पुनप्रचथतष्ठा भेल अथि। \n  \nजेना -से नानी सप्ता -विप्ताक किा कहैत  िथिन। रोहीदास क ें  मािक \nपेटसँ  बहार करबाक लेल  आ नहसँ  नहसूर र्ीरऽ  लगैत िल  आदद।  \nस्त्री-शरीरक राजनीचत  \n�ई अदराक मेघ... � आ �साँझ भरली � मे स्त्री -शरीरक राजनीथतक \nविश्लेर्ण भेल अथि , जतय पुरुर् दृथष्ट आ सामाजजक वनयन्त्रणक प्रश्न \nउठाओल गेल अथि।  \n २.४ पयाकिरण -समीक्षा ( Ecocriticism) \nरमेशक कोसी -र्िक कवितासभ पयाचिरण -समीक्षाक दृथष्टसँ अत्यन्त \nमहत्िपूणच अथि। \nप्रक ृ चत-टिरुद्ध डहिंसा \n�कोसी -घाटी सभ्यता �, �कोसी -किा�, �आदद -किा� मे \nप्रक ृ थतक विरुद्ध मानिीय हहिंसाक थर्त्रण भेल अथि। \nजेना - ईन्जीवनयर भए गेलै अङर े ज आ नेता भए गेलै तुरुक  मे देखाइत अथि। \n[आदद -किा] \nप्रक ृ चतक  सबाल् िनक स्िर  (Nature as Subaltern Voice) \nकोसी नदी स्ियं एकटा सबाल्टनच र्ररत्रक रूपमे उपस्स् ित अथि , जकर \nआिाज सुनबाक  लेल वकयो  नै अथि। \nजेना - कोनोटा अलसर नै  िै कोसी माइ पर , ने मनाउनक \nआ ने भगदत्तक। [कोसी -घाटी सभ्यता ] \nस्िानीय पाररस्स्िचतकीक ज्ञान ( Local Ecological  विदेह ४३९|| 111 \nKnowledge) \n�कोसी -लोक �, �कोसी -भगइत� मे स् िानीय पाररस्स् िथतकीक ज्ञानक \nमहत्ि आ ओकर विनाशक थर्त्रण भेल अथि। \n२.५ आधुटनक तािादी समीक्ष ा (Modernist Criticism) \nरमेशक कविताक शैलीगत विशेर्ता आधुवनकतािादी  अथि। \nिस्ण्डत आख्यान (Fragmented Narrative) \n�थमथिलामे बीसम शताधदी � जकाँ  कवितामे खस्ण्ित आख्यानक प्रयोग \nभेल अथि , जे आधुवनक जीिनक खस्ण्ित अनुभिक प्रथतवनथधत्ि कर ै त \nअथि। \nप्रिाह-िेतना तकनीक ( Stream of Consciousness) \n�जजजीविर्ा �, �अ/वनयथत� मे प्रिाह-र्ेतनाक तकनीकक प्रयोग भेल \nअथि। \nटिडम्बना (Irony) \n�राजा आ प्रजा �, �सरकारक पररभार्ा � मे वििम्बनाक सशक्त प्रयोग \nभेल अथि। \nजेना - समस्त प्रजा थतला -संिान्न्तक खखच् र्रर लेल क े ना  हनैत अथि से ओ \nदेखबैत अथि। [राजा आ प्रजा ] \n २.६ उत्तर-संरिनािादी समीक्षा ( Poststructuralist \nCriticism) \nरमेशक कविता भार्ाक अस्स् िरता आ अिचक अवनखश्चतताक प्रश्न उठाबैत \nअथि। \nद्वैतिादक टििण्डन (Deconstruction of Binaries)  112 || विदेह ४३९ \n�ओइ पार , अइ पार �, �शून्यकाल सँ शून्यकाल धरर � मे द्वैतिादी \nसंरर्नाक विखण्िन भेल अथि।  \nआरो देखू - हम शधद ग़ि ै त िी- आ फ े र,/ ओ आवग ग़ि ै त िथि आ फ े र, ओ \nहमरा शधदक ेँ  आवग मानैत िथि। [शून्यकाल सँ शून्यकाल धरर ] \nअिकक अटनखश्चतता  \n�प्रश्नोत्तरी� मे प्रश्न आ उत्तरक बीर्क अिच -अवनखश्चतता उत्तर-\nसंरर्नािादी विमशचक प्रथतवनथधत्ि कर ै त अथि। \n२.७ मनोिैज्ञाटनक समीक्षा (Psychoanalytic Criticism) \nरमेशक कविता मनोिैज्ञावनक रूपसँ खूब भीतर धरर  जुड़ल अथि। \nसामूटहक  अिेतन (Collective Unconscious) \nकोसी -र्िक कविता सभमे सामूवहक अर्ेतनक प्रतीक (जल , बाव़ि, बालु) \nबारम्बार प्रयुक्त भेल अथि। \nआघात (Trauma) \n�मरसीया �, �कोसी -गीत�, �एकटा कोनो भटलसम्मररक किा� मे \nसामूवहक आ व्यक्क्तगत आघातक थर्त्रण भेल अथि।  \nदमन आ प्रचतफलन ( Repression and Return) \n�कोसी -घाटी सभ्यता � मे दथमत प्रक ृ थतक प्रथतफलनक थर्त्रण भेल अथि।  \n  \n३. भारतीय आ पाश्चात्य शसद्धान्तक समन्िय \nरमेशक कविता भारतीय आ पाश्चात्य लसद्धान्तक समन्ियक उत्क ृ ष्ट \nउदाहरण  अथि। \n३.१ रस आ मातसकिादक समन्िय  \nरमेशक कवितामे करुण रस आ माक्सचिादी िगच -र्ेतना एक -दोसरक पूरक  विदेह ४३९|| 113 \nबनैत अथि। �मरसीया � मे बाव़ि पीवड़तक करुण रस माक्सचिादी दृथष्टसँ \nिगच-शोर्णक प्रतीक बवन जाइत अथि।  \n३.२ ध्िवन आ उत्तर-संरर्नािादक समन्िय  \nध्िवन लस द्धान्तक व्यङ् ग्यािच आ उत्तर -संरर्नािादक �अनुपस्स् ित \nउपस्स् िथत� (absent presence) क े र बीर् सम्बन्ध स् िावपत कएल जा \nसक ै त अथि। \n३.३ ििोक्क्त आ वििम्बनाक समन्िय \nभारतीय ििोक्क्त लसद्धान्त आ पाश्चात्य वििम्बना (irony) क बीर्क \nसमानता रमेशक कवितामे स्पष्ट देखल जाइत अथि।  \n४. वनष्कर्च \nरमेशक �कविता-समय � संग्रह भारतीय आ पाश्चात्य सावहत्त्यक \nलसद्धान्तक समन्ियक उत्क ृ ष्ट उदाहरण  अथि। भारतीय लसद्धान्तक \nदृथष्टसँ ऐ संग्रहमे रस , ध्िवन, अलंकार , ििोक्क्त आ औथर्त्यक सफल \nप्रयोग भेल अथि। पाश्चात्य लसद्धान्तक दृथष्टसँ ई संग्रह माक्सचिादी , उत्तर-\nउपवनिेशिादी, नारीिादी, पयाचिरणीय, आधुवनकतािादी आ उत्तर -\nसंरर्नािादी विमशचसँ जुड़ल अथि। \nकोसी -र्िक कविता सभ एवह संग्रहक सिाचथधक महत्िपूणच वहस्सा \nिी, जतय प्रक ृ थत -मानि सम्बन्ध , िगच-शोर्ण , उपवनिेशिादी \nमानलसकता , स्त्री-र्ेतना आ आधुवनकताक संकट एक  संग  उभरर  अबैत \nअथि। रमेशक भार्ा -शैली आ प्रतीक -योजना ओकरा मैथिली सावहत्यक \nएकटा महत्िपूणच हस्ताक्षरक रूपमे स् िावपत कर ै त अथि। \nअन्ततः, ई संग्रह लसद्ध कर ै त अथि जे मैथिलीमे ललखल सावहत्य िैजश्वक \nसावहत्त्यक विमशचसँ संिाद करबाक पूणच क्षमता रखैत अथि आ मैथिली  114 || विदेह ४३९ \nकविता आधुवनकता आ उत्तर-आधुवनकताक संकट सभक अलभव्यक्क्तक \nसशक्त माध्यम बवन सक ै त अथि। \nरमेशक �कविता-समय � भारतीय काव्यशास्त्रक परम्परागत लसद्धान्त \nसभक पाश्चात्य सैद्धान्न्तक विमशचसँ सफल समन्िय स् िावपत \nकर ै त, समकालीन सामाजजक -राजनीथतक -पाररस्स् िथतकीय यिािचक गहन \nआ मौललक अलभव्यक्क्त देने अथि। \nदोसर िण्ड  \nकटिता -समय संग्रहक सीमा  \nकोनोहु सावहत्त्यक क ृ थत पूणच होइत अथि तँ ओइमे  ओकर सीमा आ कमी \nसभ सेहो होइत अथि। रमेशक �कविता-समय � संग्रह अपन \nविशालता, गहनता आ सैद्धान्न्तक विविधताक बादो वकिु  स ीमा आ कमी स भ \nसँ मुक्त नवह अथि। नीर्ाँ  विस्तृत रूपमे ओकर समीक्षा प्रस्तुत अथि। \n१. भाषागत सीमा \n१.१ अथत-प्रादेलशक भार्ा ( Excessive Regionalism) \nसंग्रहक सबसँ बड़का सीमा ओकर अथत -प्रादेलशक भार्ा  अथि। मैथिलीक \nकोसी -क्षेत्रीय बोल ीक अथतप्रयोग आ वकिु  स् िान प र  वह न्द ी, उदूच, अंग्रेजी \nशधदक अनािश्यक थमश्रण पाठकक पहुँर्मे बाधा उत्पन्न कर ै त अथि।  \nजेना - पेटेन्ट/ स्काइ -लैब  आदद। सामान्य लोकसँ ऐ तरहक प्रयोग होइत अथि \nमुदा लेखक/ कविसँ क े नी बेशी आशा लोक कर ै त अथि।  \n  \nई अथत -प्रादेलशकता संग्रहक सीमा संक ु थर्त कऽ  दैत अथि, विशेर् रूप सँ \nओइ पाठक लेल जे कोसी -क्षेत्रीय बोली सँ पररथर्त नवह  िथि। \n १.२ भाषायी असंगचत (Linguistic Inconsistency) \nएवह संग्रहमे एकटा स्स् िर भार्ा -शैलीक अभाि अथि। कतौ  प्रौ़ि  विदेह ४३९|| 115 \nमैथिली, कतौ खखर्ड़ी भार्ा, कतौ अंग्रेजीक अत्यथधक प्रयोग दृथष्टगोर्र \nहोइत अथि। \nजेना - िॉलर झनझनबैत, टाइटेवनक वफललम  आदद।  \n१.३ ितकनीक अटनयचमतता ( Orthographic Irregularity) \nपूरा संग्रहमे ितचनीक एकरूपता नवह अथि। एकवह शधदक बहुवबध ितचनी भेटैत \nअथि। \n २. संरर्नागत सीमा  \n२.१ अथत-दीघचता (Excessive Length) \nअनेक कविता अनािश्यक रूपमे  नाम भऽ  गेल अथि , ओतय संक्षेपणक \nआिश्यकता िल। \n  \n�कोसी -घाटी सभ्यता � सन  कविता अपन दीघचता आ पुनरुक्क्तक कारण \nपाठकक रस -भंग कर ै त अथि। \n२.२ खस्ण्ित आख्यानक अथत -प्रयोग ( Excessive \nFragmentation) \nआधुवनकतािादी खस्ण्ित आख्यानक तकनीकक अथतप्रयोग कतौ -\nकतौ अिचक अस्पष्टता उत्पन्न कऽ दैत अथि। \n�जजजीविर्ा �, �अ/वनयथत�, सन  कविता सभमे विर्ार -खण्िक \nअत्यथधक खण्िीकरण पाठकक समझबामे कदठनाई उत्पन्न कर ै त अथि।  \n२.३ टिधागत अस्पष्टता (Generic Ambiguity) \nसंग्रहमे कविता , गीत, गजल , वनबन्ध, संिाद, किा-कविताक बीर्क \nसीमा  झलफल  भ� गेल अथि। �प्रश्नोत्तरी� सन  रर्ना नवहये  पूणच \nकविता अथि, ने पूणच नाटक, आ नवहये  पूणच वनबन्ध। \n   116 || विदेह ४३९ \n ३. िैर्ाररक सीमा  \n३.१ आदशकिादी अचतशयोक्तत ( Idealistic Exaggeration) \nमाक्सचिादी आ उत्तर -उपवनिेशिादी विमशचक अथतशयोक्क्तपूणच प्रस्तुथत \nकतय-कतय एकांगी दृथष्टकोणक जन्म दैत अथि। \nजेना - हमरा ताें काेंर्ला खुआ दे - मंजूर अथि। र्ाहे वकच्छु  भ� जाय  आददमे।  \nई िान्न्तकारी उद्घोर्णा अपन आदशचिादी अथतशयोक्क्तमे िास्तविक \nराजनीथतक व्यिहारक जवटलताक उपेक्षा कर ै त अथि।  \n३.२ पुरु ष-क े खन्रत दृचष्ट (Male-Centered Perspective) \nनारीिादी र्ेतनाक बादो , संग्रहक अथधकांश कविता पुरुर् -क े खन्द्रत दृथष्टसँ \nललखल गेल अथि। स्त्री -पात्रसभ (नानी , माय, वपथतआइवन) अथधकांशतः \nपुरुर् दृथष्टक पररथध मे थर्लत्रत भेल  िथि। \n३.३ शहरी -ग्रामीण द्वैतक अचत -सरलीकरण ( Over-\nsimplification of Urban-Rural Binary) \n  \nशहर आ गामक बीर्क द्वैतक अथत -सरलीकरण भेल अथि। गामक सभटा \n�पवित्र�, �सरल �, �सहज � आ शहरक सभटा �भ्रष्ट�, \n�क ृ लत्रम�, �शोर्क � रूपमे प्रस्तुत करबाक प्रिृलत्त िास्तविकताक \nजवटलताक उपेक्षा कर ै त अथि। \nजेना - आङन मे, र्ौक मदाचनगीक गमी हाि , लात , मुँह आ िाँि सँ वनकालैत \nअथि। [साँझ भरली ] \n४. शैलीगत सीमा  \n४.१ पुनरु क् तत (Repetition) \nअनेक स् िान पर विर्ार, प्रतीक आ शधदक अनािश्यक पुनरािृलत्त भेल अथि।  विदेह ४३९|| 117 \n�बाबा गीत � मे �नै-नै�, �बािा� शधदक पुनरािृलत्त कतौ -\nकतौ शैलीगत कमजोरीक रूपमे पररलजक्षत होइत अथि।  \n४.२ प्रतीकक अचत -प्रयोग (Excessive Symbolism) \nप्रतीकक अथतप्रयोग कतौ-कतौ अिचक दुरूहता  अनैत अथि। \nजेना - सूयचमुखीक पुंक े सर पर परागकणक अविरल संरर्ना होइए  आददमे।  \nएवह शीर्चक आ ओकर सामग्रीक बीर्क सम्बन्ध सामान्य पाठक लेल सहज \nनवह अथि। \n४.३ भािुक ताक  अचत (Excessive Sentimentality) \nकतौ-कतौ भािुकताक अथतशयोक्क्त काव्य-गररमाक ह्रास कर ै त अथि। \nजेना - आह!  � कोसीक जीिन!  आह! दीघच -काव्य, कोसीक जीिन! � \nकोसी -लोकमे।  \n५. ऐचतहाशसक -सन्दभकगत सीमा \n५.१. समसामचयक सन्दभकक अचत -टिशशष्टता ( Over-specificity \nof Contemporary References) \n�भगथतसंहक िसीयतनामा �, �ददशांश लागल उका -पतङ � मे \nसमसामथयक राजनीथतक सन्दभचक अथत -विलशष्टता ओकरा कालातीत \n(timeless) नै बनयबाक अनुमथत दैत अथि। \n५.२ ऐथतहालसक अशुलद्धक सम्भािना ( Potential Historical \nInaccuracies) \n�कोसी -किा�, �आदद -किा� मे ऐथतहालसक तथ्यक काव्यात्मक \nप्रस्तुथत मे अशुलद्धक सम्भािना रहैत अथि। \n६. समग्र मूल्ांकन  \n   118 || विदेह ४३९ \n सीमाक सारांश:  \n  \n| िम | सीमाक प्रकार  | प्रमुख समस्या  | \n|  |    --|     | \n| १ | भार्ागत  | अथत-प्रादेलशकता , ितचनीक अवनयथमतता | \n| २ | संरर्नागत  | अथत-दीघचता, खण्िीकरणक अथत | \n| ३ | िैर्ाररक | आदशचिादी अथतशयोक्क्त, पुरुर् -क े खन्द्रत दृथष्ट | \n| ४ | शैलीगत  | पुनरुक्क्त, प्रतीकक अथत | \n| ५ | ऐथतहालसक  | समसामथयक सन्दभचक अथत -विलशष्टता | \n७. वनष्कर्च \n  \nरमेशक �कविता-समय � संग्रह अपन सामथ्यच आ उपलस्धधक बादो  वकिु \nसीमा आ कमीसभ सँ मुक्त नवह अथि। ई सीमासभ  मोटामोटी र्ारर  स्तर पर \nदेखल जाइत अथि - भार्ायी , संरर्नात्मक , िैर्ाररक आ शैलीगत।  \nभार्ायी स्तर पर अथत-प्रादेलशकता आ ितचनीक अवनयथमतता संग्रहक व्यापक \nपाठक -िगच तक पहुँर्मे बाधा उत्पन्न कर ै त अथि। संरर्नात्मक स्तर पर अथत -\nदीघचता आ खण्िीकरणक अथत -प्रयोग पाठकक सहज -पठनमे व्यिधान \nिालैत अथि। िैर्ाररक स्तर पर आदशचिादी अथतशयोक्क्त आ पुरुर् -क े खन्द्रत \nदृथष्ट िैर्ाररक एकांवगताक ेँ जन्म  दैत अथि। शैलीगत स्तर पर पुनरुक्क्त आ \nप्रतीकक अथत-प्रयोग काव्य -गररमाक ह्रास कर ै त अथि। \nतिावप, ई सीमासभ संग्रहक मौललकता आ सामथ्यचक ेँ  नकार ै त नवह अथि। \n�कोसी -र्ि�, �नानीक कविता �, �भगथतसंहक \nिसीयतनामा� सन  सशक्त कवितासभ आ भारतीय -पाश्चात्य लसद्धान्तक  विदेह ४३९|| 119 \nसमन्ियक मौललक प्रयास  ऐ संग्रहक महत्ि प्रमाजणत कर ै त \nअथि। �कविता-समय � संग्रहक सीमासभ ओकर विशालता आ \nमहत्िाकांक्षाक सहज उप -उत्पादन अथि। ई सीमासभ संग्रहक अन्तर्निंवहत \nकमजोरी सँ बेसी ओकर अथतररक्त विस्तार , अथत-आत्मीयता आ प्रायोवगक \nउत्साहक पररणाम अथि। भविष्यक संस्करणमे भार्ायी \nसंपादन , संरर्नात्मक संक्षेपण आ शैलीगत एकरूपताक माध्यम \nसँ  ऐ सीमासभक समाधान कएल जा सक ै त अथि।  \n[सैद्धांथतक वििेर्न लेल देखू - मैथिली समीक्षाशास्त्र- गजेन्द्र ठाक ु र] \n  \nअपन मंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर \nपठाउ।  \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  120 || विदेह ४३९ \n२.१४.िॉ. उमेश मण्िल-समकालीन मैथिली सावहत्यक लोकधमी स्िर : राम \nविलास साहु  \n \nिॉ. उमेश मण्िल \nसमकालीन मैचिली साटहत्यक लोकधमी स्िर : राम टिलास साहु  \n \nडॉ. उमेश मण्डल  \n \n \nअथतथि लशक्षक  \nसिच नारायण ससिंह राम क ु मार ससिंह महाविद्यालय, सहरसा (वबहार)  \nमो.: 9931654742  \n \nपररिय  \nश्री राम विलास साहु समकालीन मैथिली सावहत्यक एहन रर्नाकार \n विदेह ४३९|| 121 \nि ै ि, जजनकर सावहत्त्यक उपस्स् िथत प्रथतबद्धता , सवियता आ वनरन्तर \nसृजनशीलतासँ थर्थह्नत होइत अथि। हुनकर जन्म 01 जनिरी 1957 ई. क ेँ  \nमधुबनी जजलाक लक्ष् मीवनयाँ गाममे भेल। हुनकर माता स्िगीय क ै ली देिी आ \nवपता स्िगीय नशीि लाल साहु रहला। जीिन -संवगनी स्िगीय मंजूला देिी \nि े ली, जजनकर सहर्यच हुनकर रर्नात्मक जीिनमे प्रेरणादायी आ महत्त्िपूणच \nस् िान रखैत अथि। प्रारस्म्भक आ उच् र् लशक्षा पूरा क े लाक बाद ओ वनमचली \nमहाविद्यालय, वनमचलीसँ स्नातक उपाथध प्राप्त क े लैन , जे आब हरर प्रसाद साह \nमहाविद्यालय नामसँ जानल जाइत अथि। व्यािसाथयक जी िनक शुरुआत ओ \nहंसिावहनी वनक े तन स्क ू लमे अध्यापन कायचसँ क े लैन। लशक्षण क्षेत्रमे अर्जिंत \nअनुभि, अनुशासन आ नेतृत्ि क्षमता आधारपर ओ ज्ञान भारती पस्धलक \nस्क ू ल , वनमचलीमे प्रार्ायच पदक दाथयत्ि सम्हारलैन , जतए लगभग र्ौदह िर्च \nधरर पूणच वनष्ठा आ समपचणसँ सेिा देलैन। लशक्षणक व्यस्त जीिनक बीर् \nसावहत्य -साधनाक प्रथत हुनकर अनुराग वनरन्तर बनल रहल। ितचमानमे ओ \nक ृ वर् कायचसँ जुड़ल रहैत गामक जीिन -धारासँ अपन आत्मीय सम्बन्ध \nअक्षुण्ण र ख ने िै ि। \nसन् 2008 इस्िीसँ ओ वनयथमत रूपेँ सावहत्य -लेखनमे सविय भेला \nआ िोड़ े  समयमे पद्य आ गद्य दुनू क्षेत्रमे अपन विलशष्ट पहर्ान बनौलैन। \nमैथिली सावहत्यक ेँ  हुनका द्वारा अनेक महत्त्िपूणच पोिीसभ भेटल अथि। \nहुनकर मैथिली पद्य -संग्रहमे रिक र्क्का उलैट र्लए बाट 2013 , कोसीक \nकि े र 2017, गामक सुख 2018 आ मनक मैल 2018 विशेर् रूपेँ \nउल्लेखनीय अथि। किा -सावहत्य क्षेत्रमे अंक ु र 2016, दुधबेर्नी 2018 आ \nअंशुमान 2021 प्रकालशत भेल अथि। खण्िकाव्य रूपमे नेत्रदान 2022 \nहुनकर रर्नात्मक क्षमता क े र सशक्त उदाहरण अथि। वहन्दीमे सेहो हुनकर \nकाव्य-सजचना प्र कालशत भेल अथि, जावहमे ‘खुला आसमां धरती की गोद में ’ \n2023 इस्िीमे प्रकालशत काव्य -संग्रह रूपेँ महत्त्िपूणच अथि। ऐ सभक \nअथतररक्त ‘आवगये आवग’ शीर्चक कविता-संग्रह प्रकाशनक प्रतीक्षामे अथि।  122 || विदेह ४३९ \nसावहत्त्यक सवियताक संग ओ प्रगथतशील लेखक संघ , मधुबनी , \nवबहार क े र उपाध्यक्ष पदपर कायचरत ि ै ि। हुनकर सावहत्त्यक योगदान लेल \nहुनका नर े न्द्र सम्मान 2018, लेखकीय सम्मान 2018 आ सृजनरत्न सम्मान \n2019 प्रदान कएल गेल अथि।  \nश्री राम विलास साहु अपन रर्नासभमे ग्रामीण पररिेश , सामाजजक \nसरोकार , नैथतक मूल् आ मानिीय र्ेतनाक स्िर सजीि रूपेँ प्रस्तुत कर ै त \nि ै ि। हुनकर लेखन मैथिली समाजक अनुभि संसारसँ अनुप्राजणत अथि आ \nसमकालीन सावहत्यमे अपन विलशष्ट पहर्ान स् िावपत कएने अथि।  \nहुनकर स् िायी वनिास मधुबनी जजलाक ग्राम लक्ष् मीवनयाँमे अिस्स् ित \nअथि। प्रशासवनक दृथष्टसँ ई ग्राम पोस्ट िजना , भाया नरवहया , िाना लौकही \nअंतगचत आबैत अथि। ई स् िावनक पररिेश ग्रामीण थमथिलाक पारम्पररक \nजीिन-धारासँ जुड़ल अथि , जेतए ओ आइयो अपन सांस्क ृ थतक जवड़सँ \nसम्बद्ध रहैत सविय सामाजजक उपस्स् िथत बनौने ि ै ि।  \nराम विलास साहु एहेन व्यक्क्तत्ि ि ै ि जे लगभग 2010 इस्िीसँ \n‘सगर राथत दीप जरय’ संग वनरन्तर रूपेँ संलग्न रहल ि ै ि। ऐ मंर्सँ हुनकर \nजुड़ाि मात्र औपर्ाररक उपस्स् िथत भरर नवह रहल अथि , बस्ल्क सविय \nसहभावगतापर आधाररत अथि। ई वनरन्तरता दीघचकालसँ बनल रहल अथि। \nएवहसँ स्पष्ट होइत अथि जे हुनकर जीिन -दृथष्ट क्षजणक प्रेरणासँ प्रभावित नवह \nहोइत ि ै ि। असलमे ओ भीतरसँ उपजल सांस्क ृ थतक वनष्ठासँ संर्ाललत होइत \nि ै ि। हुनक ऐ वनष्ठामे स्स् िरता अथि, गाम्भीयच अथि, आ दीघच साधनाक संक े त \nवनवहत अथि। ‘सगर राथत दीप जरय ’ किागोष्ठीक प्रथत हुनकर सरोकार \nव्यिहाररक रूपेँ स्पष्ट प्रकट होइत अथि।  \nओ नाममात्रक लेखक नवह ि ै ि। किापाठ, विमशच, आयोजन -सहयोग \nआ आत्मीय उत्तरदाथयत्ि आदद सभ स्तरपर हुनकर उपस्स् िथत अनुभि कएल \nजा सक ै त अथि। मंर्क अनुशासन आ लोकतांलत्रक भािनाक ओ  विदेह ४३९|| 123 \nसम्मानपूिचक वनिाचह कर ै त ि ै ि। ऐ सवियतासँ हुनकर व्यक्क्तत्िक एक \nसशक्त आयाम उभरर कऽ सामने अबैत अथि।  \nएवह सँ ईहो लसद्ध होइत अथि जे हुनका लेल अिाचत् श्री राम विलास \nसाहुक विर्ार , िर्न आ कमच परस्पर पृिक ्  खण्ि नवह ि ै ि, बस्ल्क जीिन -\nव्यिहारमे परस्पर सम्बद्ध तत्त्ि अथि। जे मूल् ओ अलभव्यक्त कर ै त ि ै ि , \nतावहक ेँ  व्यिहारमे उतारबाक सजगता सेहो रखैत ि ै ि। ऐ प्रकार ेँ  हुनकर \nव्यक्क्तत्ि मात्र िक्तव्यपर आधाररत नवह; िरण आर्रणसँ प्रमाजणत होइत \nअथि। \nमैथिली सावहत्य -जगतमे ई मान्यता स् िावपत अथि जे ‘सगर राथत दीप \nजरय’ जकाँ मुक्त आ सतत मंर्क स् िाथयत्ि प्रथतबद्ध व्यक्क्तत्िसभपर वनभचर \nकर ै त अथि। राम विलास साहुजीक वनयथमत उपस्स् िथत ऐ प्रथतबद्धताक \nविश्वसनीय प्रमाण अथि। ऐ आधारपर स्पष्ट होइत अथि जे हुनकर भूथमका \nलेखन -क्षेत्र धरर सीथमत नवह अथि। ओ सांस्क ृ थतक आ सामाजजक \nगथतविथधसभमे सविय रूपेँ जुड़ल रहैत ि ै ि। ई हुनकर उपस्स् िथत वनष्ठा आ \nविश्वसनीयतासँ थर्थह्नत होइत अथि। ऐ कारण ओ मात्र सहभागी नवह , बस्ल्क \nप्रेरक शक्क्त रूपेँ देखबामे अबैत ि ै ि। \n \n ‘रिक ितका उलैि िलए बाि’  श्री राम विलास साहुक पवहल \nकाव्य-संग्रह अथि , जावहमे कविता , गीत, हाइक ू, शेनयूच आ टनका जकाँ \nविविध काव्य-रूप समाविष्ट अथि। ई क ृ थत ग्राम्य जीिन, सामाजजक यिािच, \nप्रक ृ थत-संिेदना आ मानिीय मूल्क समेवकत अलभव्यक्क्त रूपेँ स् िावपत \nअथि। एकर प्रिम संस्करण 2013 इस्िीमे प्रकालशत भेल िल आ दद्वतीय \nसंस्करण 2024 इस्िीमे पुनप्रचकालशत भेल अथि , जे एकर स् िाथयत्ि आ \nपाठकीय स्िीक ृ थतक ेँ  सूथर्त कर ै त अथि। \nसंग्रहक काव्य -विस्तार व्यापक अथि। ‘महगाइ’ , ‘ बेरोजगारी’ ,  124 || विदेह ४३९ \n‘भ्रष्टार्ारी’, ‘ खेथतहरक जजनगी’ , ‘ बलानक बाव़ि’ आददमे समकालीन \nसमाजक आर्ििंक असंतुलन , प्रशासवनक वििम्बना, क ृ र्क-जीिनक संघर्च \nआ प्राक ृ थतक आपदाक मार्मिंक थर्त्र प्रस्तुत अथि- “महगाइ अहाँ क े तएसँ \nआ वकए एलाैं/आवक जबरदस् ती  हमरा देशमे घुलस एलाैं/अहाँ विदेशमे भलहहिं \nि े लाैं/क े  अहाँक ेँ  बजेलक आवक भूलसँ एलाैं/अहाँ अवबते हमरा देशमे आवग \nलगेलाैं” i  \nकवि श्रम, अभाि आ जीिन-संघर्चक यिािच थर्त्रण कर ै त समाज -\nथर्न्तनक सशक्त धरातल वनर्मिंत कर ै त ि ै ि। \nप्रक ृ थत-थर्त्रण ऐ संग्रहक प्रमुख विशेर्ता अथि। “रामविलास साहुजी \nर्ैतािर गबै/ललखै ि ै ि, वबरहा सुनै ि ै ि, धनरोपनीपर आ वकसानीपर कविता \nकहै ि ै ि। आ ऐ सभ विर्यपर वहनकर कविताक जोड़ा भेटब कदठन अथि। \nई सभ विर्य मैथिली कविताक ें  विस्तार देलक अथि, आ ओइपर ललखबाक \nसामथ्यच रामविलास साहुजीमे िखन्ह , ओकर भीतरमे तावककऽ ललखबाक \nसामथ्यच रामविलास साहुजीमे िखन्ह।” ii ‘वपयासल धरती’ , ‘ धनरोपनी’ , \n‘बेंगक बररयाती’ , ‘ र्ैताबर गीत’ , ‘ र्ैती गीत’ आददमे ऋतु -र्ि, िर्ाच-\nप्रतीक्षा, क ृ वर्-कमच आ जीि -जगतक सामूवहक स्पन्दन जीिन्त रूपेँ \nअलभव्यक्त अथि। प्रक ृ थत कवि लेल प्रेरणा-स्रोत आ संिेदनात्मक सहर्र रूपेँ \nउपस्स् ित अथि। \nदाशचवनक आ आध्यात्त्मक र्ेतना सेहो संग्रहमे सविय अथि। ‘ज्ञानक \nदीप’ , ‘हराएल भगिान’ , ‘थर्न्ता -थर्ता’ , ‘कमचक फल’ आददमे जीिन -मूल् , \nकमच-प्रधानता , आत्मािलोकन आ नैथतक अनुशासनपर बल दैत गम्भीर \nथर्न्तन प्रस्तुत कएल गेल अथि। कवि बाह्य आिम्बरक अपेक्षा अन्तमचनक \nप्रकाशपर अथधक आग्रह रखैत ि ै ि।  \nनारी -जीिन आ पाररिाररक संरर्नाक थर्त्रण सेहो उल्लेखनीय अथि। \n‘गामक नारी’ , ‘प्रेमक बान्ह’, ‘क े करा संग खेलब होरी’ जकाँ रर्नामे स्त्री - विदेह ४३९|| 125 \nमनक प्रतीक्षा, श्रम-सहभावगता , सांस्क ृ थतक भूथमका आ भाि-गहनता स्पष्ट \nरूपेँ प्रकट अथि। ग्रामीण समाजक संरर्नामे नारीक सविय उपस्स् िथत \nसंग्रहक संिेदनात्मक आयामक ेँ  विस्तृत कर ै त अथि। \nभार्ा -शैली सरल , लोकालभमुख आ भािप्रधान अथि। ग्राम्य \nशधदािली, क ृ वर्-सम्बद्ध वबम्ब, लोक -जीिनक संक े त आ संिादात्मक प्रिाह \nरर्नाक प्रामाजणकता सुदृ़ि कर ै त अथि। लघु-विधा जकाँ हाइक ू  आ टनकामे \nकवि अल्प शधदमे सािचक भाि-संप्रेर्ण करबाक क्षमता प्रदर्शिंत कर ै त ि ै ि, \nजे मैथिली काव्य -पररदृश्यमे विशेर् रूपेँ ध्यान आकर्र्िंत कर ै त अथि। \n \n‘अंक ु र ’ श्री राम विलास साहुक लघुकिा -संग्रह अथि , जावहमे 22 \nगोट किा संग्रहीत अथि। किा-सूर्ी अनुसार ‘िोमक आवग’ सँ प्रारम्भ भऽ \n‘बेंगक महंिी’ धरर रर्नाक विस्तार समाजक विविध स्तर , मनोिृलत्त आ \nसंरर्नात्मक यिािचक ेँ  उद्घावटत कर ै त अथि। संग्रहक प्रकाशन-वििरण आ \nकिा-िमसँ स्पष्ट होइत अथि जे ई क ृ थत सुविर्ाररत संपादन आ संयोजनक \nपररणाम अथि। \n‘िोमक आवग’ सामाजजक विर्मता आ जाथतगत संरर्नाक कठोर \nयिािच सामने आनैत अथि। मृत्यु जकाँ सािचभौथमक प्रसंगमे सेहो भेदभािक \nउपस्स् िथत किाक ेँ  मार्मिंक बना दैत अथि। ‘स्िगचक सुख’ श्रम, संतोर् आ \nजीिन-संघर्चक सन्दभचमे िास्तविक सुखक अिच उद्घावटत कर ै त अथि। \n‘स्क ू लक खखर्ड़ी’ आ ‘इमानदारीक पाठ’ लशक्षा-व्यिस् िा, शासकीय योजना \nआ नैथतक लशक्षणक व्यिहाररक अन्तरालपर संक े त कर ै त अथि। \n‘र्ोर -लसपाही’ , ‘ घूसहा घर’ , ‘ क े ते उथर्त’ आ ‘इज्जतक सिाल’ \nकिासभ सामाजजक -राजनीथतक विसंगथत , भ्रष्टार्ार आ मूल् -ह्रासक प्रश्न \nउपस्स् ित कर ै त अथि- “घुसहा घरमे घुसल रहै िी/ने जीबै िी आ ने मर ै  \nिी/टुक ु र-टुक ु र तक ै त रहै िी/क े तेक कहब गामक दोख/बेिस् िाक ेँ  नवह भेल  126 || विदेह ४३९ \nअखैन धरर होश” iii \nलेखक व्यिस् िा -तंत्रक आलोर्नात्मक अिलोकन कर ै त सामान्य \nजनजीिनपर पड़ ै त प्रभािक ेँ  उभार ै त ि ै ि। ‘बौआ बाजल’ आ ‘बाल बोध’ \nबाल -मनोविज्ञान, पाररिाररक पररिेश आ आरस्म्भक सामाजजक लशक्षाक \nप्रसंगक ेँ  सरलतासँ प्रस्तुत कर ै त अथि।  \nजाथतगत र्ेतना आ सामाजजक विभाजन संग्रहक एक प्रमुख विर्य \nअथि। ‘जाथतक भोज’ , ‘ जाथत’ , ‘ िु तह र ’ आ ‘ह ह ौती’ किास भ रू ़ि \nमानलसकता , सामाजजक दूरी आ मानिीय गररमाक प्रश्नपर गम्भीर विमशच \nप्रस्तुत कर ै त अथि। लेखक जाथत -आधाररत व्यिहारक आलोर्ना कर ै त \nसमतामूलक दृथष्टकोण अपनबैत ि ै ि। \n‘गंगा नहाएब’ , ‘ वबलाइ रास्ता कटलक’ आ ‘अवबसिास’ जकाँ \nकिासभ लोकविश्वास , अन्धमान्यता आ मनोिैज्ञावनक प्रिृलत्तपर विर्ार कर ै त \nअथि। किासभ व्यिहाररक वििेक आ सामाजजक र्ेतना जागृत करबाक \nसंक े त दैत अथि। ‘बुजुगचक दुख क े  हरत ?’ िृद्धािस् िाक उपेक्षा आ पाररिाररक \nदाथयत्िक संिेदनशील थर्त्र प्रस्तुत कर ै त अथि। ‘माेंिक लड़ाइ’ सामाजजक \nप्रथतष्ठा आ अहंकारक वििम्बनापूणच रूपपर व्यंग्यात्मक दृथष्ट दैत अथि। ‘ई िी \nहमर मजबुरी’ पररस्स् िथतजन्य वििशताक मानिीय विश्लेर्ण कर ै त अथि। \nअन्न्तम किा ‘बेंगक महंिी’ प्रतीकात्मक संरर्ना माध्यमे नेतृत्ि, \nसमूह -मनोिृलत्त आ सामाजजक आर्रणपर विर्ारोत्तेजक संक े त दैत अथि। \nसंग्रहक लशल्प लघु आकारक होइतहुँ कथ्य गम्भीर अथि। भार्ा सहज , लोक -\nसंस्पशी आ संिादप्रधान अथि। ग्रामीण पररिेश , दैनखन्दन प्रसंग आ \nव्यिहाररक स्स् िथत किा-विश्वक ेँ  विश्वसनीय बनबैत अथि। \n \n‘कोसीक कछेर’  श्री राम विलास साहुक काव्य -संग्रह अथि, जावहमे  विदेह ४३९|| 127 \nबहुसंख्य कविता संकललत अथि। ‘कोसीक कि े र’ सँ आरम्भ भऽ ‘बटैया \nखेती’ धरर शीर्चक -िम स्ियं संक े त कर ै त अथि जे संग्रहक भाि -विस्तार \nप्रक ृ थत, वकसान -जीिन, थमथिला-र्ेतना , सामाजजक विसंगथत , राष्रीय \nअस्स्मता , मानिीय द्वन्द्व आ आध्यात्त्मक मनन धरर पसरल अथि।  \nप्रारस्म्भक कवितासभ जकाँ ‘कोसीक कि े र’ , ‘ रौदी’ , ‘ मेघक \nबररयाती’ , ‘ पुसक राथत’ , ‘ नदी’ , ‘ नदीक धारा’ , ‘ धधक ै त धरती’ आददमे \nप्रक ृ थतक प्रकोप , ऋतु-र्ि, बाव़ि, सुखाड़ आ धरती -जीिनक संघर्चपूणच \nयिािच सजीि रूपेँ उपस्स् ित अथि। कोसी अंर्लक भूगोल आ मानिीय \nत्रासदी कवि-र्ेतनामे स् िायी संिेदना रूपेँ विद्यमान अथि। \nवकसान -जीिन संग्रहक क े न्द्रिती विर्य अथि। ‘सुखल खेत आ भूखल \nपेट’ , ‘ वकसानक दुख’ , ‘ वकसान’ , ‘ खेतीक काज’ , ‘ बटैया खेती’ , ‘ धन \nजुआनी बाव़िक पावन’ जकाँ कवितामे क ृ र्क -िगचक आर्ििंक असुरक्षा, \nप्राक ृ थतक वनभचरता आ श्रम-संघर्चक तीक्ष्ण थर्त्रण भेटैत अथि। कवि श्रमक \nगररमा स् िावपत कर ै त व्यिस् िा-दोर्क आलोर्नात्मक वििेर्न सेहो कर ै त \nि ै ि। \nथमथिला-अस्स्मता आ सांस्क ृ थतक गौरि संग्रहक प्रमुख आयाम अथि। \n‘थमथिलाक वपयास’ , ‘थमथिलाक लाल’ , ‘थमथिलाक अपमान’ , ‘थमथिलाक \nगुमान’, ‘थमथिला महान पािन धाम’ , ‘क े हेन थमथिला’ जकाँ शीर्चक थमथिला -\nभूथमक प्रथत अनुराग , िेदना आ आत्मगौरि दुनू भाि एक संग उद्घावटत कर ै त \nअथि। ऐ माध्यमे भार्ा, संस्क ृ थत आ पवहर्ानक प्रश्न सेहो उभर ै त अथि।  \nराष्रीय र्ेतना आ सामाजजक आलोर्ना सेहो संग्रहक सशक्त धरातल \nअथि। ‘क े ना कहब भारत महान’, ‘भारतक शान’ , ‘लोकतंत्रक खून’ , ‘जागु \nइ ं सान’, ‘ अत्ग्नपि’, ‘ ई क े कर दोख’ , ‘ जे िरल से मरल’ , ‘ दोर् वनदाेर्’ \nआददमे राजनीथतक विसंगथत , सामाजजक असमानता आ नैथतक पतनपर स्पष्ट \nवटप्पणी भेटैत अथि - “वकए हमरा दइ िी दोख/अहाँ सभक ेँ  नै अथि  128 || विदेह ४३९ \nहोश/अहाँक द ेशमे होइए बड़-बड़ घोटाला”iv \nव्यक्क्तगत अनुभूथत आ मनोिैज्ञावनक संिेदना सेहो सशक्त रूपेँ व्यक्त \nभेल अथि। ‘मनक आवग’ , ‘मनक वपयास’ , ‘ददलक दरद’ , ‘प्रीत वियोग’, \n‘जरल तकदीर’ , ‘र्ंर्ल मन’ , ‘नीन टुवट गेल’ , ‘अनमोल जजनगी’ , ‘जीिन \nपि’, ‘मोह माया’ , ‘स्िगचक खोज’ जकाँ कवितामे आन्तररक संघर्च , प्रेम-\nविरह, जीिन-दशचन आ अस्स्तत्ि-थर्न्तन अलभव्यक्त अथि। \nऋतु-सौन्दयच आ लोक -रस संग्रहक भाि -सम्पदाक ेँ  समृद्ध कर ै त अथि - \n“मनक वपयाससँ कर े ज जर ै ए/वपया वबनु मन तरसैए हे/िसन्त बनल अथि \nथर्त्तर्ोर जखन/क े करापर करब शृंगार हे” v \nसंगवह वहनक ‘िसन्त िहारक गीत’ , ‘ऋतुराज िसन्त’ , ‘सौन भादो’ , \n‘फागुक र ं ग’, ‘ मधुरस’ , ‘ माघक जाड़’ जकाँ कवितासभ लोक -संस्क ृ थत , \nऋतु-पररितचन आ उत्सिधमी जीिन-लयक ेँ  प्रथतवबन्म्बत कर ै त अथि। \nभार्ा लोकालभमुख , सहज आ प्रिाहमय अथि। शीर्चक -विविधतासँ \nस्पष्ट होइत अथि जे कवि समाजक बहुआयामी स्स् िथतसँ सतत संिाद स् िावपत \nकर ै त ि ै ि। कथ्य-गम्भीरता आ भाि-स्िच्छता संग्रहक प्रमुख विशेर्ता अथि। \n \n‘दुधबेिनी’  श्री रामविलास साहुक लघुकिा -संग्रह अथि, जावहमे क ु ल \n12 लघुकिा संग्रहीत अथि। ‘गामक गािी’ सँ प्रारम्भ भऽ ‘ई क े कर दोख’ \nधरर किा -िम ग्रामीण समाजक बदलैत संरर्ना , आर्ििंक संिमण, \nअंधविश्वास, स्त्री-संघर्च , क ु टीर-उद्योग, नैथतक दुविधा आ सामुदाथयक र्ेतना \nजकाँ विविध विर्यक ेँ  समेटैत अथि। \n‘गामक गािी’मे पुरान गिकट्टी, कालेसरक मृत्यु आ बोन -कलमसँ \nबनल गािीक प्रसंग किा -क्लाइमेक्समे उजागर होइत अथि। निका पंर्ायत \nसदस्य आरम्भमे ऐ इथतहाससँ अनलभज्ञ रहैत ि ै ि अििा ओकर सामाजजक  विदेह ४३९|| 129 \nअिचपर ध्यान नवह दैत ि ै ि। मुखखयाजी जखन घटनाक स्मरण कर ै त ि ै ि , \nतखन गाम -समाज अपन सामूवहक उत्तरदाथयत्ि बुझैत अथि। किा ग्राम -\nइथतहास , पयाचिरण आ सामुदाथयक स्मृथतक संग गहींर सम्बन्ध स् िावपत कर ै त \nअथि। \n‘कमथतया हबेली’ शीर्चक स्ियं सामाजजक व्यंग्यक संक े त अथि। \nकमथतयाक घरक ेँ  ‘हबेली’ कहल गेलापर मदीना दादीक विरोध आ शधद -\nप्रयोगपर उठल प्रश्न किा -विन्यासक क े न्द्र बनैत अथि। ऐ माध्यमे ग्रामीण \nशधदािली, स्िाथमत्ि-बोध आ सामाजजक प्रथतष्ठाक स्िरूपपर लेखक सूक्ष् म \nवटप्पणी कर ै त ि ै ि। \n‘घुथम गाम र्लु’ पररिेश -पररितचनक आग्रह राखैत अथि, मुदा किाक \nआरम्भ आ समापनक बीर् संरर्नात्मक सघनता अपेजक्षत प्रतीत होइत \nअथि। ‘वबपैत’मे विपलत्त -स्स् िथत आ मानिीय व्यिहारक संयोजन \nप्रभािोत्पादक अथि। ‘झंझैटक जवड़ लसनुररया आमक गाि’ लभन-लभनौज \nआ पाररिाररक तनािपर क े खन्द्रत अथि , जावहमे प्रतीकात्मक िृक्ष-वबम्ब \nकिाक ेँ  िैर्ाररक प्रौ़िता प्रदान कर ै त अथि। \n‘जार ै न’ नि िस्तु-स्िीकार आ परम्परागत सोर्क टकराि प्रस्तुत कर ै त \nअथि। लेखक पररितचन -विरोधी मनोिृलत्तपर प्रश्न उठबैत ि ै ि। स्त्री-पररश्रम \nआ धुँआसँ जुड़ल कष्टक पक्ष यदद आओर स्पष्ट रूपेँ उभर ै त तँ विमशच आओर \nव्यापक बनैत। ‘जेहेन पाठ ने प़िए पुत्ता अपने लसर विसए’ अंध विश्वास-\nआधाररत मानलसकतापर क े खन्द्रत अथि , मुदा कथ्य -प्रस् तुथत प ाठकमे वकिु \nदुविधा उत्पन्न कर ै त अथि। \n‘कौल्हुक सुच् र्ा करु तेल’ क ु टीर -उद्योग आ पूँजीिादी संिमणक किा \nअथि। पारम्पररक तेल -घानी उद्योगक अिसान आ नि व्यिस् िा-दबािक \nयिािच प्रभािी ढ ं गसँ थर्लत्रत अथि। किा आशामूलक संक े तक संग समाप्त \nहोइत अथि, जावह कारण ई संग्रहक एक महत्िपूणच उपलस्धध मानल जा  130 || विदेह ४३९ \nसक ै त अथि। \n‘दुधबेर्नी’ शीर्चक किा स्त्री -संघर्चक मार्मिंक आख्यान अथि- “हम \nतँ अहींक िर्न ने वनभेलाैं। कवह गेल ि े लाैं वकने जे जाबे हम गाममे नवह रहब \nताबे बालो -बच् र्ा आ अहँक देख -र े ख हमर दोस करत। हमरा तँ अहाँ माल -\nजाल जकाँ पोलसयाँ लगा गेलाैं।” vi पथतक मृत्यु उपरान्त नाथयका अपन श्रम \nआ संकल्पक बलपर बाल -बच् र्ाक ेँ  पोर्ण कर ै त अथि, बेटीक वबयाह सम्पन्न \nकर ै त अथि आ आत्मसम्मानक रक्षा कर ै त अथि। मोहभंग उपरान्त समाज-\nवहतमे सविय होएबाक भाि किाक ेँ  व्यापक मानिीय धरातलपर स् िावपत \nकर ै त अथि। \n \n‘गामक  सुि ’ श्री राम विलास साहुक काव्य -संग्रह अथि, जकर प्रिम \nसंस्करण 2018मे प्रकालशत भेल। संग्रहमे 107 कविता सुव्यिस्स् ित रूपेँ \nसंग्रहीत अथि , जे ‘मनक मोलल’ सँ आरम्भ भऽ ‘र्रर पँथतया’ धरर विस्तृत \nकाव्य-यात्रा प्रस्तुत कर ै त अथि। ई पोिी पल्लिी प्रकाशन , वनमचली द्वारा \nप्रकालशत अथि। \nई संग्रह आधुवनक मैथिली काव्य -धारामे ग्रामीण र्ेतना , सामाजजक \nसंिमण आ समसामथयक प्रश्नसँ गहन संिाद स् िावपत कर ै त अथि। \nआरस्म्भक कविता ‘मनक मोलल’मे आन्तररक शुलद्ध, सत्संग आ आत्मबोधक \nआग्रह व्यक्त भेल अथि। ‘तृष् णा’ जीिन-दशचनक धरातलपर मानिीय लललसा \nआ संतोर्क विमशच प्रस्तुत कर ै त अथि। ‘बेटी’ कवितामे नारी-अस्स्तत्ि, लशक्षा \nआ सामाजजक सम्मानक स्पष्ट उद्घोर् भेटैत अथि।  \nसंग्रहक एक सशक्त पक्ष वकसान -जीिन आ श्रम -यिािच अथि। \n‘वकसानक मजबुरी’ , ‘ हरबाहाक जजनगी’ , ‘ पेटक सिाल’ , ‘ भूखमरी’ , \n‘धनक खाथतर’ आददमे आर्ििंक विर्मता , श्रमक अिमूल्न आ ग्रामीण \nदररद्रताक ममचस्पशी थर्त्रण अथि। ‘कोसीक कहर’ आ ‘बाव़ि’ प्राक ृ थतक  विदेह ४३९|| 131 \nआपदाक त्रासदीक सजीि अनुभि सामने आनैत अथि। कवि देखल -भोगल \nयिािचक ेँ  साक्ष्य रूपेँ प्रस्तुत कर ै त ि ै ि। \nथमथिला-अस्स्मता आ सांस्क ृ थतक र्ेतना सेहो संग्रहक प्रमुख आधार \nअथि। ‘थमथिला महान’ , ‘ गामक नार्’ , ‘ घरहटी’ , ‘ पवनभरनी’ , ‘ शारदा \nबन्दना’, ‘सरस्िती िन्दना’ जकाँ रर्नामे लोक -जीिन, परम्परा","size_mb":2.26,"has_text":true},"Videha 440.pdf":{"path":"C:\\Users\\DELL\\Desktop\\Videha PDFs\\Videha 440.pdf","name":"Videha 440.pdf","text":" \n \n \n  \n \nविदेह ४४० \n \nविदेह  मैथिली  सावहत्य आन्दोलन : मानुषीथमह  संस्कृताम् \n \nसम्पादक : गजेन्र ठाकुर।  \n \n \n \n \n \n \n \n  \n \n[विदेह - प्रिम मैथिली  पाक्षिक ई-पत्रिका ISSN 2229-547X Videha e-Journal (since 2000) at www.videha.co.in ]  \nऐ पोिीक सिााथिकार  सुरक्षित अथि। कॉपीराइट  (©) िारकक  त्रलखित अनुमथतक विना  पोिीक कोनो अंशक िाया  प्रथत एिं ररकॉड िंग सवहत इलेक्‍ट रॉवनक अििा  यांत्रिक, कोनो माध् यमसँ, अििा  ज्ञानक संग्रहण िा  पुनप्रायोगक प्रणाली  द्वारा  कोनो रूपमे  पुनरुत् पादन  अििा  संचारन -\nप्रसारण नै कएल  जा  सक ै त अथि। \n(c) २०००- २०२६. सिााथिकार  सुरक्षित। भालसररक  गाि  जे सन २००० सँ याहूत्रसटीजपर िल  http://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra  आदद  ललिंकपर आ अिनो  ५ जुलाइ  २००४ क पोस्ट \nhttp://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html  क े र रूपमे  इन्टरनेटपर  मैथिलीक  प्राचीनतम उपस्स्ितक रूपमे  विद्यमान अथि (वकिु ददन  लेल  http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html ललिंकपर, \nस्रोत wayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ भालसररक  गाि -प्रिम मैथिली  ब्लॉग / मैथिली  ब्लॉगक एग्रीगेटर)। \nई मैथिलीक  पवहल  इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम  िादमे  १ जनिरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर  मैथिलीक  प्रिम उपस्स्िथतक यािा  विदेह - प्रिम मैथिली  पाक्षिक ई पत्रिका िरर पहँचल  अथि, जे http://www.videha.co.in/  पर ई प्रकात्रशत होइत अथि। आि \n“भालसररक  गाि ” जालिृत्त 'विदेह ' ई-पत्रिकाक प्रिक्‍टताक संग मैथिली  भाषाक  जालिृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे  प्रयुक्‍टत भऽ रहल  अथि।  \nVideha eJournal (link www.videha.co.in) is a multidisciplinary online journal dedicated to the promotion and preservation of the Maithili language, literature and culture. It is a platform for \nscholars, researchers and writers to publish their works and share their knowledge about Maithili language, literature, and culture. The journal is published online to promote and preserve \nMaithili language and culture. The journal publishes articles, research papers, book reviews, prose and verse in Maithili and English languages. It also features translations of literary works \nfrom other languages into Maithili and from Maithili into English. It is a peer -reviewed journal, which means that articles and papers are reviewed by experts in the field before they are \naccepted for publication. \n(c)२०००- २०२६. विदेह : प्रिम मैथिली  पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA. सम्पादक : गजेन्र ठाकुर।  Editor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds \nthe right to create the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ transliterated web-archives; and the right to e-publish/ \nprint-publish all these archives.  रचनाकार / संग्रहकत्ताा अपन मौत्रलक आ अप्रकात्रशत रचना / संग्रह (संपूणा उत्तरदाथयत्ि रचनाकार / संग्रहकत्ताा मध्य) editorial.staff.videha@zohomail.in केँ मेल  अटैचमेण्टक रूपमेँ  पठा  सक ै त िथि, संगमे ओ अपन \nसंक्षिप्त पररचय  आ अपन स्क ै न कएल  गेल  फोटो सेहो पठािथि।  एतऽ प्रकात्रशत रचना / संग्रह सभक कॉपीराइट  रचनाकार / संग्रहकत्तााक लगमे  िखन्ह आ जतऽ रचनाकार / संग्रहकत्तााक नाम  नै अथि ततऽ ई संपादकािीन  अथि। सम्पादक : विदेह  ई-प्रकात्रशत रचनाक  िेि-आकााइि / \nिीम-आिाररत  िेि-आकााइिक  वनमााणक  अथिकार , ऐ सभ आकााइिक  अनुिाद  आ त्रलप्यंतरण आ तकरो िेि-आकााइिक  वनमााणक  अथिकार ; आ ऐ सभ आकााइिक  ई-प्रकाशन/ प्प्रिंट-प्रकाशनक अथिकार  रिैत  िथि। ऐ सभ लेल  कोनो रॉयल्टी / पाररश्रथमकक  प्राििान  नै िै, से \nरॉयल्टी / पाररश्रथमकक  इच्छुक रचनाकार / संग्रहकत्ताा विदेहसँ  नै जुड़िु। विदेह  ई पत्रिकाक मासमे  दू  टा  अंक वनकलैत  अथि जे मासक  ०१ आ १५ थतथिक ेँ www.videha.co.in  पर ई प्रकात्रशत कएल  जाइत  अथि।  \nFont/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/   \nThese are print -on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@zohomail.in. The eBooks of some of these are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, \nsales.videha@gmail.com], send your queries to sales.videha@gmail.com. The conten ts and documents e -published by Videha (since 2000) ISSN 2229 -547X VIDEHA are periodically being \nchecked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing these contents/ documents. \n© Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover design: AUM GAJENDRA THAKUR  \nVIDEHA:440 \n समानान्तर  परम्पराक  विद्यापथत- थचि विदेह  सम्मानसँ सम्मावनत श्री पनकलाल  मण् ल  द्वारा।  \nfor the writers, readers, and listeners of Mithilā, \nwho have kept the lamp of Maithilī burning \nthrough a thousand years of storms \n………………………….. \n\"The Parallel is not the marginal \nbut the truthful, in long delay.\" \nMānuṣīm iha saṃskṛtām \n \nमैथिली भाषा जगज्जननी सीतायााः भाषा आसीत्। हनुमन्ताः उक्तवान - मानुषीथमह संस्क ृ ताम्। \nथमथिलाक ओइ लेखक , \nपाठक आ श्रोता लोकनन लेल , \nजे सहस्र वषषक झंझावात मे सेहो  \nमैथिलीक दीप प्रज्वललत रखने छथि।  \n \nसमानांतर  कात -करोट मे हएब नै अथछ , \nवरन् ई अथछ असल सत्य , जे अपन समय लेलक अथछ।  \n  \n \nअनुक्रम \nनवदेह ४४० म अंक १५ अप्रैल २०२६ (वषष १९ मास २२० अंक ४४०)  \nऐ अंकमे अथछ:- \n१.१.अंक ४३९ पर टिप्पणी  (पृष्ठ- १-२) \nगद्य \n२.१.कल्पना झा-मैथिली साटित्यमे श्रीकान्त ठाक ु र 'टिद्यालंकार 'एिं हुनक पररिारक योगदान -२ (पृष्ठ- ४-७) \n२.२.टितनाि झा -मैथिली साटित्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -१९ (पृष्ठ- ८-१६) \n२.३.प्रणि क ु मार झा-सिकाररताक धागा सभसँ आगा  (पृष्ठ- १७-२३) \n२.४.डॉ. उमेश मण्डल- पयस्विनी : लोकचेतना आ संिादधर्मिताक समेटकत अभभव्यक्ति  (पृष्ठ- २४-२८) \n२.५.१. प्रीथत क ु मारी- शेष जीिन क े र नायक : एक चररत्र थचत्रण २.नशामुक्ति अभभयान (पृष्ठ- २९-३३) \n२.६.प्रणि क ु मार झा- अिथ आिर  (पृष्ठ- ३४-३५) \n२.७.लाल देि कामत -१. उपराग क े र टनटितािथ २.सगर राथत दीप जरय किा गोष्ठी १२४म् निररया: किाक संक्षिप्त अिलोकन ३.थमथिला - \nमैथिली सपूतक अिसान  (पृष्ठ- ३६-४५) \n२.८.डॉ. उमेश मण्डल-'बदलैत जीिन ' किा -संग्रिक आलोकमे सामाक्षजक पररितथन आ मानिीय चेतनाक समीिात्मक टििेचन  (पृष्ठ- ४६-\n५५) \n२.९.रबीन्दर नारायण थमश्र- जयतु जानकी (धारािाटिक उपन्यास)  (पृष्ठ- ५६-८८) \n२.१०.टिप्रकान्त मंडल- िॉस्वपिलक टिसाब  (पृष्ठ- ८९-९०)   \n \n२.११.बदरीनाि  राय अमात्य- ३ िा बीिटन किा  (पृष्ठ- ९१-९३) \n२.१२.गजेन्दर ठाकु र- मैथिली लेल दभलत साटित्य समीिाशावत्र  (पृष्ठ- ९४-१००) \nपद्य \n३.१.वि. कालीकान्त झा बूच - ३ ि ा कटि ता पाण्डुभलटपसँ (पृष्ठ- १०२-१०५) \n३.२.संतोष क ु मार राय 'बिोिी '- 'उर्मिलाक टि दरोि ' (खण्ड-काव्य) (पृष्ठ- १०६-१०७) \n३.३.जगदानन्द झा \"मनु\"-१८ िा िाइक ू  (पृष्ठ- १०८-११४) \n३.४.बदरीनाि  राय अमात्य- ५ िा कटिता  (पृष्ठ- ११५-१२०) \n३.५.भशि क ु मार झा टिल्लू - २२ िा सोिर , नचारी , डिकन , टि ि ाि  गीत आ टकछु गीत आ कटि ता (पृष्ठ- १२१-१३४) \n३.६.कटपल यादि 'टनष्क'- ५ िा कटिता  (पृष्ठ- १३५-१४०) \n३.७.तेल ुगु काव्य: काठक घोडा [मूल  तेल ुगु'कोय्या गुरषम'] मूल  तेल ुगु: न ग्न मुनन  (मान ेपल्ल ल  हृष ीके शवराव) मैथिल ी अन ुवाद: मान ेश्वर \nमन ुज [खण्ड २] (पृष्ठ- १४१-१४४) \n4.Gajendra Thakur - A Parallel History of Mithila & Maithili Literature ( TOME I -IV \nVOLUMES- 1-100)   \n \n \n  \n  \n  \n \nAPPENDIX: METHODOLOGICAL NOTE \nThe Nepal Bikram Samvat years cited have been converted to approximate CE years using the standard offset of BS minus 56 –57 years. Web sources consulted include the Videha digital \narchive (videha.co.in). All URLs were last accessed April 2026. This research was prepared using primary texts, and standard academic resources. All quoted material is from the cited sources. \nFor the most current scholarship, consult the Videha Parallel History series at www.videha.co.in/gajenthakur.htm. \n………………………………………………. \nA PARALLEL HISTORY OF MAITHILI LITERATURE: INTRODUCTION \nDALIT LITERARY CRITICISM: TELUGU, GUJARATI, AND ODIA DALIT LITERATURE IN MAITHILI TRANSLATION \nGANGESA UPADHYAYA: LIFE, LOGIC, AND LEGACY IN THE NAVYA-NYAYA TRADITION [NAVYA-NYAYA’S HIERARCHICAL USE OF LIMITORS IS COMPATIBLE WITH MODERN ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND NATURAL \nLANGUAGE PROCESSING (NLP)] \nMITHILA & MAITHILI: CRITICAL ANALYSIS OF INSTITUTIONS \nTHE MAITHILI GHAZAL \nVIDEHA (ISSUE 1-350) SADEHA SERIES (1-37) \nVIDEHA ISSUES 351-438 \nVIDEHA MAITHILI PARALLEL DRAMA THEATRE \nVIDEHA PARALLEL AUDIO VIDEO ARCHIVE \nVIDEHA PARALLEL CHILDREN'S LITERATURE \nABDUR RAZZAK , ABHA JHA , ABHILASH THAKUR, ACHARYA RAMANAND MANDAL, ACHARYA RAMLOCHAN SHARAN, ACHHE LAL SHASTRI, AJIT KUMAR JHA, AMIT MISHRA, AMOD KUMAR JHA, AMRENDRA YADAV, \nANAMIKA RAJ, ANAND KUMAR JHA, ANIL MALLIK, ANJANI KUMAR VERMA, ANMOL JHA, ARVIND THAKUR, ASHISH ANCHINHAR, ASHOK (KATHAKAR ASHOK), ASHRAF RAIN, BADRI NATH ROY ' AMATYA’ , BECHAN \nTHAKUR, BINAY BHUSHAN, BINDESHWAR THAKUR, CHANDAN KUMAR JHA, DINESH KUMAR MISHRA, DR KAMINI KAMAYINI, DR KIRTINATH JHA, DR KISHAN KARIGAR, DR PRAFULL KUMAR SINGH ‘MAUN’, DR \nSHAMBHU KUMAR SINGH, DR SHIV KUMAR PRASAD, DR. KAILASH KUMAR MISHRA, DURGANAND MANDAL, GOPALJI JHA ‘GOPESH’, HARIMOHAN JHA, HITENDRA GUPTA, HITNATH JHA, HRIDAY NARAYAN JHA, \nILARANI SINGH, JAGDANAND JHA ‘MANU’, JAGDISH CHANDRA THAKUR ‘ANIL’, JAGDISH PRASAD MANDAL, JITENDRA KUMAR JHA ‘JEETU’, KALIKANT JHA ‘BUCH’, KALPANA JHA, BOKARO; KALPANA JHA, DELHI; \nKALPANA JHA, PATNA, KAMESHWAR JHA ‘KAMAL’, KAMLA CHAUDHARY, KAPILESHWAR RAUT, KEDAR NATH CHAUDHARY, KRISHNA KUMAR KASHYAP, KUMAR MANOJ KASHYAP, KUMAR PAWAN, KUNDAN KUMAR \nKARN, KUSUM THAKUR, LAL DEV KAMAT, LALITA JHA, LALLAN PRASAD THAKUR, LAXMAN JHA ‘SAGAR’, MALA JHA, MEENA JHA, MUNNA JI, MUNNI KAMAT, NABO NARAYAN MISHRA, NAGENDRA KUMAR, NAND \nKUMAR MISHRA ‘NAND’, NAND VILAS ROY, NARAYANJI CHAUDHARY, NARENDRA JHA, NAVENDU KUMAR JHA, OM PRAKASH JHA, PANDIT BHAVNATH JHA, PANNA JHA, PHANISHWAR NATH RENU, PRABHAT RAI \nBHATT, PRADEEP PUSHPA, PRANAV JHA , PRAYAS PREMI MAITHIL , PREETI THAKUR , PREMLATA MISHRA ‘PREM’ , PREMSHANKAR SINGH , PROF DR RAMAWATAR YADAV, PROF UDAYA NARAYANA SINGH \n‘NACHIKETA’, PT. RAMJI CHAUDHARY, RABINDRA NARAYAN MISHRA, RAJDEO MANDAL, RAJEEV RANJAN MISHRA , RAJNANDAN LAL DAS , RAM BHAROS KAPARI 'BHRAMAR' , RAM SOGARTH YADAV, RAMDEO \nPRASAD MANDAL ‘JHARUDAR’, RAMESH, RAMESH NARAYAN, RAMLOCHAN THAKUR, RAMVILAS SAHU, RAVI MISHRA BHARDWAJ, RAVIBHUSHAN PATHAK, RAVINDRA NATH THAKUR, S.C. SUMAN, SANDEEP \nKUMAR SAFI , SANJU DAS, SANTOSH KUMAR MISHRA , SANTOSH KUMAR ROY 'BATOHI' , SATYANAND PATHAK, SHAIL JHA ‘SAGAR’ , SHANTI LAKSHMI CHAUDHARY, SHARDINDU CHAUDHARY, SHASHI BALA, \nSHASHIDHAR KUMAR 'VIDEH' , SHIV KUMAR JHA ‘TILLU’ , SHIVSHANKAR SINGH THAKUR , SHIVSHANKAR SRINIWAS, SIYARAM JHA ‘SARAS’, SRIJAN SHEKHAR ' AJNEYA', SUBHASH CHANDRA YADAV, SUBHASH \nKUMAR KAMAT, SUBODH JHA, SUBODH KUMAR THAKUR , SUJIT KUMAR JHA , SUSHIL, SWETA JHA CHAUDHARY, TARANAND VIYOGI, UMESH MANDAL, UMESH PASWAN, VIBHA RANI, VIJAYNATH JHA, VINEET \nUTPAL, YOGANAND JHA, YOGENDRA PATHAK VIYOGI, YOGENDRA PRASAD YADAVA \n… AND MORE TO COME IN TOME 5. \n23 Language Transliterator \n \n \n विदेह ४४०|| 1 \n \n \n१.१.अंक ४३९ पर टिप्पणी  \nविदेह ४३९  म अंक पर पाठकीय मन्तव्य \nप्रणि कु मार  झा \nरवीद्र नारायण मिश्र क े  कटवता 'रािक जल सिामि ' एटि अंक िे छपल ििर कटवता 'राि चररत ' क े  एक्सिेंशन बुझना \nगेल। राजदेव िण्डल क े  कटवता 'शरशैय्या' जजनटग िे  अनेकाें भावनात्िक आ लौटकक तीर से घायल लोक क े  िनोव्यथा \nकिबाक प्रयास अमछ। िानेश्वर िनुज द्वारा तेलुगू काव्य क े  िैमथली अनुवाद काठक घोड़ा स्वागत योग्य। भारतीय भाषा िे \nअनुवाद क े  िाध्यि से साटित्त्यक आदान प्रदान भारतीय संस्क ृ मत आ ज्ञान परंपरा क े  सिझ बढाबे िे उपयोगी छ ै क। \n \nआशीष अनमचन्िार क े  आलेख इच्छा िृत्यु ( Euthanasia) क ें  भीष्ि टपताििक पौराजणक प्रसंग सँ लऽ कऽ आिुटनक \nकानूनी टविशश िरर सिेिैत अमछ। लेखक िरीश राणाक िािला ( 2026) क ें  पटिल 'वैि उदािरण ' िाटन , आत्िित्या आ \n'गंगालाभ ' जेिन क ु प्रथा सँ एकर अंतर स्पष्ट कयलटन अमछ। ई लेख भावुकताक बदला न्यामयक आ तार्किक पररप्रेक्ष्य प्रस्तुत \nकरैत अमछ। \n \nगजेंद्र ठाक ु र जे A Parallel History of Mithila & Maithili Literature (Part 1 -100) एकिा \nवृित्त काज अमछ जे कठोर पररश्रि आ सािना से ललखल जा सकाल िेतैक। गजेन्द्र ठाक ु रक ई िैराथन लेख \"टवदेि\" \nआन्दोलनक वैचाररक आिार प्रस्तुत करैत अमछ। ई पारंपररक संकीणशता क ें  त्याटग कऽ 'सिांतर साटित्य ' क वकालत करैत \nअमछ, जतय उपेजित वगश , दललत टविशश आ आिुटनक बोिक स्थान अमछ। नव्य -न्याय आ पाश्चात्य आलोचनाक सिन्वय सँ \nिैमथलीक ें  वैजश्वक आ टडजज िल जिमतज पर टवस्तार देबऽ िे ई अमत िित्वपूणश अमछ।  \nआशीष अनचिन्हार \n \nप्रणव क ु िार झाजीक आलेख 'एआई युग िे सॉफ्िवेयर इंजीटनयररिग - कोडडिग से लसस्िि थथिडकिग तक ' पढ़ल। नील लागल। \nपाठकक जजज्ञासा शांत करैत अमछ ई आलेख। एटि तरिक आलेखक रचना करैत रिताि से , उम्िेद अमछ। संगटि टिनक \nकटवता राि चररत सेिो नीक अमछ।  \nटवद्यालंकारजीपर लसरीजक शुरुआत क े  नव युगक शुरुआत अमछ, शुभकािना कल्पनाजीक ेँ । \nलालदेव कािजी एवं प्रीमत क ु िारी लगातार लीखख रिल छमथ से नीक बात।  \nक ु िार िनोज काश्यपजी लघुकथािे की किऽ चाटि रिल छमथ से ििरा नटि बुझाएल।  \n   2 || टवदेि ४४० \nमदन मोहन सिन्हा \nA Parallel History of Mithila & Maithili Literature (Part 1-100): िैमथली भाषाक दुलशभ \nप्रमतभा आ टवलिण व्यक्क्तत्वक लोक सभक साटित्त्यक रचना आ दृमष्टकोणक अत्यंत उत्क ृ ष्ट साटित्त्यक टवश्लेषण। \n  \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४४०|| 3 \n \n \nगद्य \n२.१.कल्पना झा -िैमथली साटित्यिे श्रीकान्त ठाक ु र 'टवद्यालंकार 'एवं हुनक पररवारक योगदान-२ \n२.२.टितनाथ झा -िैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -१९ \n२.३.प्रणव क ु िार झा-सिकाररताक िागा सभसँ आगा  \n२.४.डॉ. उिेश िण्डल - पयस्स्वनी : लोकचेतना आ संवादिर्ििताक सिेटकत अलभव्यक्ति  \n२.५.१. प्रीमत क ु िारी- शेष जीवन क े र नायक : एक चररत्र मचत्रण २.नशािुक्ति अलभयान \n२.६.प्रणव क ु िार झा- अथश आवर \n२.७.लाल देव काित -१. उपराग क े र टनटिताथश २.सगर रामत दीप जरय कथा गोष्ठी १२४ि् निररया: कथाक संजिप्त अवलोकन \n३.मिमथला - िैमथली सपूतक अवसान  \n२.८.डॉ. उिेश िण्डल -'बदलैत जीवन ' कथा -संग्रिक आलोकिे सािाजजक पररवतशन आ िानवीय चेतनाक सिीिात्िक \nटववेचन \n२.९.रबीन्द र नारायण मि श्र- जयतु जानकी (िारावाटिक उपन्यास)  \n२.१०.टवप्रकान्त िंडल - िॉस्स्पिलक टिसाब  \n२.११.बद रीनाथ  राय अि ात्य- ३ िा बीिटन कथा  \n२.१२.गज ेन्द र ठाकुर- िैमथली लेल दललत साटित्य सिीिाशास्त्र  \n  4 || टवदेि ४४० \n२.१.कल्पना झा -िैमथली साटित्यिे श्रीकान्त ठाक ु र 'टवद्यालंकार 'एवं हुनक पररवारक योगदान-२ \nकल्पना झा  \n \nकल्पना झा  \nमैचिल ी ि ावहत्यमे श्रीकान्त ठाकु र  'विद्यालंकार 'एिं हुनक पररिारक योगदान -२ \n \nकोइलखक अलंकार:  'विद्यालंकार '  \nश्रीकान्त ठाक ु र 'टवद्यालंकार ' क ेँ  कोइलख गािक  अलंकार किल जाए तऽ अमतशयोक्क्त नटि िोएत। ओ एिन अलंकार \nछलाि कोइलखक जटनकर जन्ि सँ , जटनकर किश सँ हुनकर गािक िान बढ़लटन , नाि बढ़लटन। ओना कोइलखक िान \n विदेह ४४०|| 5 \n \n \nबढ़ौटनिार आरो बहुत टवद्वान लोकटनक जन्ि एटि पटिनहुँ भऽ चुकल छलटन। एक सँ बटढ़ कऽ एक िुरन्िर (ई लसनेिा बेस \nचर्चित रिल तैं एटि शब्दक प्रयोग भऽ गेल स्वत:)क जन्ि आ हुनकर योग्यता/टवद्वता , सत्किशक प्रभावेँ मिमथलाक भूगोल \nिे  'कोइलख ' अपन एकिा टवशेष स्थान बनौने अमछ। से आइ सँ नटि , सैकड़ो वषश पटिनटि सँ। श्री टितनाथ झा अपन ग्राि -\nगाथा ललखैत  'कोइलख 'क िान बढ़ौटनिार सभ िनीषीक पररचय दैत , हुनका लोकटनक व्यक्क्तत्व ओ क ृ मतत्व पर संजिप्त \nटववरण दऽ कऽ िैमथल सिाज पर बड़का उपकार क े लटन अमछ।  'कोइलख ' नािक एटि पोथी िे आदरणीय भीिनाथ झाक \nललखल \"कोइलख -प्रसंग\" सँ उद्धृत अंश देख ल  ज ाए- \n\"एटि गाि िे एक सँ एक टवद्वान भेल छमथ। सोरिि शताब्दी िे टवख्यात कीतशटनयाँ नािककार ििाििोपाध्याय उिापमत \nउपाध्याय भेलाि , जटनक  'पाररजात -िरण ' िध्यकालीन िैमथली साटित्यक िेरुदण्ड िानल जाइछ। टिनक \nउपामि  'सुिमत' तथा  'कटवपस्ण्डतिुख्य' छलटन , जे सािाजजक प्रमतष्ठा तथा पास्ण्डत्य एवं कटवत्व प्रमतभाक लशखरत्वक \nसूचक छल। िैमथली साटित्यक आद्य दू प्राध्यापक कलकत्ता टवश्वटवद्यालय िे पस्ण्डत खुद्दी झा एवं पस्ण्डत बबुआजी मिश्र \nरिमथ। व्याकरण , न्याय, ज्योमतष , किशकाण्ड, वेद , तंत्रक संगटि िैमथली साटित्यक अनेकानेक कटव -साटित्यकार एटि गाि \nिे िोइत अएलाि अमछ , जे अपन -अपन िेत्र िे पूणश प्रमतमष्ठत -सम्िाटनत भेलाि अमछ। \nराजनीमत , पत्रकाररता, प्रशासन, मचटकत्सा, लशिा , अलभयांलत्रकी, व्यवसाय प्रभृमत प्रायः प्रत्येक िेत्र िे कोइलखक सपूतक \nअवदान मचरस्मरणीय अमछ।\"  \nश्रीकान्त ठाक ु र 'टवद्यालंकार ' जीक जन्ि  17 जुलाइ  1901 ई. िे भेल छलटन आ अवसान  20 िइ  1989 िे। लगभग \nअठासी वषशक हुनकर जीवन िूल रूप सँ राजभाषा टिन्दीक उन्नयन िे टबतलटन। टिन्दीक जानल -िानल \nपत्रकार, सम्पादक , स्तम्भकार, रिलाि। िुदा िातृभाषा िैमथलीक प्रचार -प्रसार लेल सेिो तत्पर रिलाि ; आजीवन रिलाि। \nटिन्दी पत्रकाररता िे तऽ खुट्टा गाड़बे क े लटन , संगटि राज्यपाल द्वारा सिाजसेवा आ लशिा िेत्र िे टवशेष योगदान लेल िनोनीत \nकएल गेलाि। पाँच वषश लेल। टबिार टविान पररषदक सदस्य रूप िे  1968 सँ 72 िरर टिनकर कायशकाल रिलटन \nएि.एल.सी. रूप िे। अपन  'पद ' आ 'पावर'क े  वास्तव िे उपयोग क े लटन। चेतना समिमत लेल राजेन्द्र नगर िे प्लॉि आवंटि त \nकरबाएब एकिा िित्वपूणश काज रिलटन। टितनाथ झाक किब छटन , \"पिनाक चेतना समिमतक सटिय उन्नेतावगश िे छलाि , \n1963 सँ 66 िरर अध्यिो रिलाि। टिनक े  योगदानक प्रमतफल अमछ राजेन्द्र नगरक भूखण्ड तथा ओटिठाि भवन -टनिाशण \nिे भेल बािाक टनराकरण।\"  \nचेतना समिमतक अमतररक्त िैमथली अकादिीक अध्यि सेिो रिल छलाि  'टवद्यालंकार ' जी। से एक ििश नटि ; तीन-तीन \nवषशक दू ििश (1976-82) अध्यि रिलाि आ सेवा देलमथन। वास्तव िे सेवा देलमथन। अपन खून -पसीना सँ सीँमच अकादिी \nक ें  ठाढ़ कएने छलाि, से किबाक चािी। टिनकर अध्यिता काल िे  िैमथली अकादिी िे सभ सँ बेसी काज भेल , से बहुत \nलोक क ेँ  टनखश्चत बूझल िेतटन। शोिाथी/टवद्याथी , साटित्य प्रेिी लोकटनक अबरजात रिल अकादिी िे। सभ लाभान्न्वत \nिोइत गेलाि। साटित्त्यक गमतटवमि , संगोष्ठी वगैरि िोइत रिैत छलए। शतामिक पोथी प्रकालशत भेल। अनूददत आ िूल , सभ \nतरिक पोथी।   6 || टवदेि ४४० \nकाज भले टिन्दी लेल बेसी क े लटन , िुदा हृदय सँ 'सुच्चा िैमथल ' छलाि ओ।  \nसन्दभश ग्रन्थ : \"कोइलख\" (लेखक टितनाथ झा)  \nिंपाद कीय ि ूिना- एवह सिर ीजक पुर ान क्रम एवह लल िंकपर  जा कऽ पव़ि िकै त छी- \n िैमथली साटित्यिे श्रीकान्त ठाक ु र  'टवद्यालंकार 'एवं हुनक पररवारक योगदान-1 \n  \nिंपाद कीय ि ूिना- विद्याल ंकार जीिँ पवहने विद ेहपर  व्यािजीक कृ चतत्िपर  कल् पनाजी ल ीखख  र हल  छचि एिं आब \nविद्यालंकारजीपर भऽ रहल अचछ। पाठक व्यािजीपर प्रकासशत एखन धररक िभ खंड वनच्िा क े र ललिंकपर जा कऽ \nपव़ि िक ै  छचि- \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-1 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-2 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-3 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-4 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-5 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-6 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-7 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-8  विदेह ४४०|| 7 \n \n \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-9 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-10 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-11 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-12 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-13 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-14 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-15 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-16 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-17 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-18 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-19 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-20 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-21 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-22 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-23 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-24 \nिैमथली साटित्यिे उपेन्द्र नाथ झा  'व्यास' एवं हुनक पररवारक योगदान-25 \n \n  \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n  8 || टवदेि ४४० \n२.२.टितनाथ झा -िैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -१९ \nवहतनाि झा- मैचिली िावहत्यमे तारानाि झा एिं हुनक पररिारक योगदान -१९ \n \nवहतनाि झा \n(िैमथलीिे ग्रािगाथा टविाक ेँ  नव जीवन देटनिार , पाठकीय टविाक अगुआ। संपक श-9430743070) \nश्री ददगम्बर नाथ झा जीक कथा जे  टक प्रभात िे िारावाटिक रूपें प्रकालशत भेल - \nस्वतन्त्रता \nरिेश बाबू तथा दीनेश बाबू सािात िमिऔत टपलसऔत भाइ छलाि। किला देवी ज्येष्ठ भाइक पत्नी छलमथन्ि। ओ बहुत \nनीक क ु लशीलक कन्या छलीि।थोड़ बहुत ललखने पढ़ने सेिो छलीि। यद्यटप ओटि पररवारिे यैि तीनू गोिे छलाि , तथाटप \nहुनकालोकटनक व्यय अत्यन्त बेसी छलैन्ि। रिेश बाबू भागलपुरिे एक पैघ फ ै क्िरीक अमिष्ठाता छलाि जाटिसँ हुनका लाभ \nपूणश रूपेँ िोइत छलखन्ि। हुनक कटनष्ठ भाइ दीनेश बाबू प्रवेलशका परीिा पास कय भागलपुर कॉलेजिे पढ़ैत छलाि। यद्यटप \nरिेश बाबू तथा दीनेश बाबू सिोदर नटि  छलाि तथाटप दूनू गोिाक पारस्पररक -प्रेि अत्यन्त गूढ़ छलटन। हुनकालोकटनक \nआचार, टवचार तथा व्यविारसँ ई ककरो प्रतीत नटि िोइत छलैक जे ई लोकटन एक टपताक पुत्र नटि मथकाि।  \nओटि ददन जखन रिेश बाबू आटफससँ आटब क � अपन कोठरीिे िेजक नजदीकिे बैलस कय टवश्राि क � रिल छलाि। \n विदेह ४४०|| 9 \n \n \nहुनक हृदय- िाररणी प्राणेश्वरी किला देवी ओटि कोठरीिे प्रवेश करैत पूछय लगलमथन्ि --�ििर चूड़ी अनलाैं टक नटि ? दीअ \nने।� \nरि ेश बाबू टकछु काल  छुओ रटि  पुनः ि ीरे-िीरे ई वचन उच्चारण कयलखन्ि --\" चूड़ी ! आिाँक चूड़ी त � िि नटि लाटव \nसकलाैं। चूड़ी लाब � त� आिाँ ठीक किने रिी परञ्च टकक्ञ्चत रुपैआ बाँकी रटि गेला सन्ता दीनेश बाबू क ेँ  एक मित्रक \nवटिटनक टववाि रुटक गेलटन िैं। बुझल टकने , ओ लोकटन बड़ सीददत छमथ। भरर पेि अन्नहु िा सियपर नटि प्राप्त िोइत \nछखन्ि। यैि सब कारणसँ -\" ई सब वाताशलाप क े  वीचटििे रोटक किला देवी ददस ताक लगलाि। श्रीिती किला देवी िुँि \nबनाक� टकछु ि ोनटि  ि ोन वाज � ल गल ीि । परन्तु ि ोन ि े टकछु टवचारर कय सकुमचत ि ुख -कि ल सँ टकछु उच्चारण नटि  \nक े लटन। पुनः ओ भाैंि क ेँ  िनुषाकार करैत स्वािी ददश ताक � लगलीि। अकारण िोि करैत शीघ्रता पूवशक कोठरीसँ बािर \nभ� गेलीि। रिेश कोनो तरिेँ टपण्ड छोड़यलखन्ि। ओ अपना िोनिे कल्पनो नटि कयने छलाि जे आइ श्रीिती जी एतेक \nशीघ्र शान्त भय जयतीि। परन्तु एक बात सोमच कय हुनका िोनिे बड़ा अशान्त भ� गेलखन्ि। किल नटि जा सक ै त अमछ \nजे टकयैक श्रीितीजीक प्रवृलत्त ददनानुददन िीनता क ेँ  प्राप्त करय लगलैन्ि।  \nकत शंगार -पेिार तथा आडम्बरक  सािग्री और कत एक कलुटषत पररवार क े  कन्यादान िे सिायता।रिेश बाबू क ेँ  ई दूनू बात \nनक श  तथा स्वगशक सदृश प्रतीत भेलखन्ि। \n(२) \nरिेशबाबू जाटि रूपेँ एटि िामिलाक ेँ  टनवृलत्त जकाँ बुझलटन वास्तविे ओटि रूपेँ टनवृलत्त नटि भेलैक।ओटि ददन संध्याकाल \nरिेशबाबू ििलल बुलल अपना ओटिठाि जखटन अयलाि तखटन हुनका बुजझ पड़लटन जे हुनका सँ टबना पुछनडिि श्रीिती जी \nपड़ोसीक बंगाली -िटिला संग वायस्कोप देख � गेल ी ि ै। एटि  बीचि े टकछु दद नसँ वो ि टि ल ा श्रीि तीज ीक घटनष्ठ सख ी \nभ� गेल छलमथन्ि। ओ िटिला स्त्री -स्वािीनताक बहुत पैघ टििायती छमथ।िासिे प्रायः १५ ददन स्त्री सभा करैत छमथ आर \nपुरुषसभक बन्िन तोड़बाक टवषयपर बहुत भाषण करैत छमथ। \nरिेशबाबू दू तीन मिनि चुपचाप ठाढ़ छलाि। तदुपरान्त कोठापर अपन कोठरी िे चल गेलाि। ओटिठाि दीनेशबाबू अध्ययन  10 || टवदेि ४४० \nक� रिल छलाि। ओ भाइक ेँ  देखखते देरी चिपि उदठ ठाढ़ भय गेलाि।रिेशबाबू तौनी क ेँ  डोर पर रखैत बजलाि --\" \nबैसू, दीनेशबाबू।ठाढ़ कथी लय छी? तदुपरान्त रिेशबाबू पुनः बजैत भेलाि --\" आइ अिाँक िूँि उदास टकयै अमछ ? कॉलेज \nसँ आटब क � टकछु ज ल पान कयल ाैं ि ैं टक नटि ? दीनेशबाबू टकक्ञ्चत कालतक िाथ झुकौने ठाढ़ छलाि। कोनो तरिक \nउत्तर नटि देलखखन। बात ई छलैक जे जखटन दीनेशबाबू कॉलेज सँ आयल छलाि अपन भाउजक ेँ  नटि देखख भनसीयासँ \nजलखै िंगलखखन्ि , ताटिपर भनसीया किलखखन्ि -\" बाबू सािेब , आइ त � आिाँ लय जलपान नटि अमछ।\" भूख जोर \nलागल छलखन्ि तैं पुनः डपटि कय पुछ लमथन्ि --\" टकयैक नटि अमछ ? ताटिपर भनसीया बहुत उष् ण स्वरिे उत्तर देलखखन्ि --\n� ओटि घरसँ एक िटिला आयल छलीि , वैि जलपान कय आिाँक भाउजक संग वायस्कोप देख � चल गेलीटि। तत्पश्चात \nद ीनेशबाबू पुनः टकछु नटि  पुमछ तथ ा अश्रुपातकेँ  रोटक कोठापर चल  गेल ाि । परन्तु रि ेशबाबूकेँ  ई बात बुझबाि े टवल म्ब नटि  \nभेलटन।िोिसँ ओ कम्पायिान हुअ लगलाि। पुनः ओ दीनेशबाबू क ेँ  अत्यन्त स्नेिक संग किलखखन्ि -� आिाँ एिी ठाि \nबैसल रहू, िि शीघ्र चल अबै छी।\" एतबा कटि ओ शीघ्रतासँ नीचाँ आटब बाजार सँ जलपान लाटन कय भाइक ेँ  सोझाँिे राखख \nदेलमथन्ि तथा किलमथन्ि। -\" लल अ, जलखै क 'क� तत्पश्चात पढ़ब। भूखिे कतौ पढ़ल जाइ।\" दीनेशबाबू अपन भाइक \nबात खण्डन कटियो नटि करै छलमथन्ि। आइयो ओ चुपचाप जलखै कय लेलखन्ि।  \nओटि रामतिे रिेशबाबू अत्यन्त खखन्न मचत्त भेला सन्ता भनसीयाक ेँ  बजा क � किलमथन्ि जे आइ दूनू भाइक भोजन ऊपरे \nनेने आउ। भनसीया डेराइत -डेराइत किलमथन्ि -� बाबू सािेब ! आइ त � क े वल अिीं िाक भानस भेल अमछ। श्रीितीजी \nछोिकाबाबूक वास्ते सािग्री नटि देलमथन्ि। जखन िि हुनका वास्ते िंगललयटन त ओ किलटन जे � हुनका खेबाक किी \nकोन छखन्ि । भाइसँ ज े मि त्रक नाि पर रुपैया ल ेल खन्ि  अमछ ओटि सँ हुनक कायश टकछु दद न तक ख ुशीसँ चल तखन्ि ।\" \nई सुनतटि रिेशबाबू िोिान्ि भय गेलाि।परन्तु भनसीयाक एटििे दोष की ? अतः रिेशबाबू अपनाक ेँ  काबू िे राखख भनसीया \nसँ पुछलमथन्ि -\" दीनेशबाबू कत � छमथ ?� ओ टनचला ििलिे पटढ़ रिल छमथ\"। -� जाउ , तुरन्त ऊपर पठा देबटन।\" \nदीनेशबाबू क ेँ  ऊपर अटबतटि देरी रिेशबाबू किलमथन्ि -� रामत बहुत भ� गेलैक अमछ , भोजन कय ललअ। टवलम्ब कयलासँ \nभात ठ ं ढा भ� जायत।\" एकटि स्थानपर भोजनक वास्ते बैसैत दीनेशबाबू भाइक ददश ताटक क � बजलाि -� आर अिाँक \nथारी ? आिाँ नटि भोजन करब की ? रिेशबाबू दुखखतक भाव दशशबैत किलखखन्ि --\" नटि दीनेशबाबू। आइ िि भोजन नटि \nकरब । एकाएक ििरा पेििे ददश प्रारम्भ भय गेल अमछ।\" एतबा कटि टवछावन  पर जा क � पटड़ रिलाि। ई टवलोटक  विदेह ४४०|| 11 \n \n \nदीनेशबाबू तुरन्त भाइक टनकि चल अयलाि तथा बहुत कातर स्वरिे पुछलमथन्ि -\" भाइ, पेििे ददश िोइत अमछ की ? टनिक \nसुलेिानी नेने आउ ?� रिेशबाबू तुरन्त उत्तर देलमथन्ि -\" कोनो चीज लेबाक जरूरत नटि। एक सन्ध्या उपवास कयला उत्तर \nकास्ल् ि  ि रर द द श छूटि  ज ायत।\" त� थोड़ बहुत दूि-तूि पी ललअ। ने ने आउ ?� नटि दीनेशबाबू , पेि ददशिे कतौ दूि टपअल \nजाइत छ ै क ? आिाँ मचन्ता जुटन करी। बस , ििर कटिनी िानू , जाउ , आिाँ भोजन क � ललअ।\" लाचार \nभ� क� दीनेशबाबू कोनो तरिेँ भोजन कय लेलखन्ि।  \n(३) \nरामत बहुत व्यतीत भ� गेल छलैक । एक िावगाड़ी रिेशबाबूक घरक सािने ठाढ़ भय गेल। श्रीितीजी गाड़ी सँ उतरली , ता \nतक रिेशबाबू सूतल नटि छलाि। लालिेनक लसरिानािे ल � क� � सचशलाइि � पटढ़ रिल छलाि।श्रीितीजीक ेँ  घरिे \nप्रवेश करतटि श्री रिेशबाबू आँखख उठा क � हुनका ददश तकलखखन्ि, परन्तु पुनः अखबार पढ़बिे लीन भय गेलाि।श्रीितीजी \nअपन पमतक ेँ  मतरछी नजररसँ देखैत अपन वस्त्रक ेँ  पररवतशन करय लगलीि। लालिेनक ज्योमत सब ददश एक सिान नटि पड़ैत \nछलैक। अतः कोनो चीज श्रीितीजीक ेँ  तकला उत्तर नटि भेिलखन्ि। ताटि ओ खखलसआ क � किलमथन्ि --\" घरिे त � एक \nिा लालिेन , ओिो आिाँ अपन टनकििे राखख पढ़ाइ  कय रिल छी। िजारो बेर बाजल िोयब जे लालिेन सँ काज नटि चलल \nसक ै त अमछ, टबजली लगबा लेबाक चािी। परन्तु ििर बात सुनैत क े  अमछ ? \nरिेशबाबू लालिेनक ेँ  चुपचाप ििा क � राखख  करोि  बद लल  कय सुमत रि ल ाि ।श्रीि तीज ी पुनः टकछु नटि  बज ल ीि ।ल ाल ि ेन केँ  \nतेज कय एक अँग्रेजी टकताब िाथिे ल 'क� पढ़य ल गल ीि ।टकछु काल क बाद  ओम्ि र ि ुँि  फे रर कय रि ेशबाबू बज ल ाि  -- \nज े टकछु द ोष अमछ से ि ि र। टबना पुमछ कय वायस्कोप देख य ज ायब तथ ा एकर अमतररक्त रामत क� पुस्तक पढ़बिे जेना \nकोनो बात नटि।\" श्रीितीजी पुस्तक ददस तक ै त बजलीि -� पुछबाक की ितलब अमछ ? सब कायशिे पुछटि पड़त की? एतेक \nकदठन बन्ि न ि े ि ि  नटि  रटि  सकै  छी। ि ि  ई पटि ने सूमचत कय देबय चाि ैत छी। टकछु ि ण ठि रर क� पुनः बजलीि --\" \nश्रीितीजी बनजी  ठीक े  किैत छमथन्ि जे पुरुषजामत अन्यायपूवशक स्त्री-जामतक ेँ  परािीन बना क 'रखैत अमछ। जजनकर वास्ते \nिरै छी अथवा जीवै छी , ओिी दुलरुआ भाइक ेँ  उपदेश ददअ। ओ सब सिन करताि। परन्तु दुःख एटि बातक अमछ जे एिेन  12 || टवदेि ४४० \nबुलद्ध ल'क� जन्ि नटि लेलहुँ आर ताहू पर टपतासँ गलती स � दू अिर पढ़ब सीख लेलाैं। एटि कारणसँ कि � पड़ैत \nअमछ ज े टकछु कि ब ओकरा लसर नबा क �िाटन लेब ििरासँ नटि भ � सक ै त अमछ।\" \nरि ेशबाबू चि पि  शय्यापर उदठ बैलस रि ल ाि । हुनक चक्षु अत्ग्न सदृ श भय गेल टन। ड पटि  क� बजलाि -\" िँ , िँ , छोि भाइक ेँ  \nआदेश देबटन आ िजारो बेर देबटन।टकन्तु .....\" तदुपरान्त बातक ेँ  अपूणश छोटड़ ओ तुरन्त कोठरीसँ बािर भय गेलाि। श्रीितीजी \nि ोमि त भय टकछु काल  प्रयन्त चुपचाप टकताब ख ोल ने बैसल  रि ल ीि । \n(४) \nिाघ िास प्रायः खति भ 'रिल छलैक। एक ददन आटफस घर अबैत सियिे रास्तािे रिेशबाबू एकाएक एक प्राइवेि \nिवागाड़ीपर श्रीिती किला देवी , प्रबोि चन्द्रबाबू तथा एक कोनो तेसर व्यक्क्तक ेँ  जाइत देखलखखन्ि। प्रबोिबाबू िोिर चला \nरिल छलाि तथा श्रीिती किला देवी हुनक पाँजर िे बैसल छलीि। िोिर रिेशबाबूक कात सँ तीरक सिान चल जाइत \nरिल। रिेशबाबू अलभिान तथा िोिसँ भारी िोन ल 'क� िीरे -२ घर अयलाि। अटवतटि देरी दीनेशबाबू क ेँ  पुछलमथन्ि --\" \nआि ाँक भाउज  घर सँ ज ाइत काल  टकछु कि ने रि मथ ?� दीनेश उत्तर देलमथन्ि -� ओ तँ ि ि रा टकछु नटि  कि ल खन्ि ।\" \nअनुिान नटि क ै ल जा सक ै छ जे आइ टकयैक रिेशबाबू भाइक संग वायस्कोप देख � चल गेलाि। बीचिे \nजखन  'इनिरभल � भेलैक तँ सिसा रिेशबाबूक दृमष्ट ऊपरक एक  'बॉक्स� पर जा पड़लखन्ि। ओटिठाि  \nश्रीिती किला देवी , प्रबोिबाबू तथा श्रीिती बनजी तीनू गोिे बैसल छलीि। रिेशबाबू पुनः रुिालसँ आँखख पोमछ देखलखन्ि , \nताटक कोनो सन्देि नटि रटि जाय। देखलटन जे वास्तविे वैि तीनू गोिे उपस्स्थत अमछ। ओ स्पष्ट देखलमथन्ि जे कोनो बातपर \nप्रबोिबाबू िँसैत -िँसैत ओतेक लोकक सिििे अत्यन्त टनलशज्जतापूवशक श्रीितीजीक देिपर लोटि गेल छलाि।  \n********* \nमछ: मछ: ! रिेशबाबू अमिक काल तक ओम्िर नटि ताटक सकलाि। ओ झिपि अपन स्थानपर सँ उदठ दीनेशबाबूक ेँ  किलमथन्ि  विदेह ४४०|| 13 \n \n \n--\" आिाँ बैसल रहू , िि कनेक बािरसँ अबैत छी। � ओ िोनटि िोन ई सोचय लगलाि --\" ऐ किला ! टक पर पुरुषक े  संग \nएतेक घटनष्ठता।\" \nपुनः वायस्कोप प्रारम्भ भेल।परन्तु रिेशबाबूक ेँ  िोन नटि लगलखन्ि। ऊपरक घृजणत दृश्य पुनः -पुनः स्मरण भेला सन्ता ओ \nबहुत अगुता गेलाि। जैखन वायस्कोप बन्द भेलैक , ओ झि टबना कोम्िरो देखैत सोझे भाइक संग बािर भय गेलाि। \nतथा  'बस� पकड़बाक िेतु आगू बढ़लाि। दैव प्रमतक ू ल छलमथन्ि सिसा  'किला 'क सँग पुनः एक बेरर हुनक दृमष्ट एकलत्रत \nभय गेलखन्ि।ओटि सियिे किलाक एक िाथ प्रबोिबाबूक ेँ  िाथिे फ ँ सल छलखन्ि। रिेशबाबू शीघ्र ओम्िरसँ दृमष्ट \nफ े रर �बस� ि े सवार भय गेल ाि । टकन्तु ओटि  सि यि े रि ेशबाबू श्रीि तीज ीसँ टकछु नटि  पुछल मथ न्ि । श्रीि तीज ी सेि ो ओटि  \nप्रसंगक ेँ  छोटड़ देलटन।परन्तु भीतरे भीतर ओ अत्ग्न प्रज्वललत हुअ लागल। \n(५) \nटकछु दद नक बाद  एक दद न ज ख टन रि ेशबाबू आटफससँ अयल ाि  तँ हुनका देि ि े ि ाि  भय गेल  छल टन।हुनक शरीर ज् वर सँ \nअत्यन्त प्रज्वललत भय रिल छलखन्ि। घर िे प्रवेश कररतडिि पलंगपर पटड़ रिलाि तथा तुराइ देिपर ओटढ़ लेलखन्ि।िाथ ददशसँ \nहुनक िोन पीटड़त छलैन्ि। साँझक लालिेन जखन लेसबाक िेतु श्रीिती किला देवी अयलीि त � हुनक दृमष्ट टबछौना पर \nपडलैन्ि। िीरे -िीरे लालिेन लेलस क � ि ेबुल  पर राखख  देल मथ न्ि  तथ ा टकछु काल  पयशन्त स्वाि ीकेँ  म्ल ान ि ुख क दद स तकै त \nछलीि। एटि बीचिे दूनू गोिाक बीचिे िुँिाबज्जी अकारण बन्द भय गेल छलखन्ि। किला देवी सेिो जी खोलल कय वाताशलाप \nनटि करैत छलीि तथा रिेशबाबू सेिो नटि करैत छलाि।अनुिान नटि क ै ल जा सक ै छ जे टकयै क श्रीितीजीक हृदय टवदीणश \nभय गेलखन्ि। ओ एक अपरामिनीक सदृश िीरे -िीरे आगू बढ़लीि तथा स्वािीक ेँ  टनकि िे आटब क � स्नेिपूणश स्वरिे बजली ि \n--\" ज्वर भय गेल अमछ ?� रि ेशबाबू टकछु उत्तर नटि  देल मथ न्ि । तुराइ ल 'क� िाथ -पयशन्त झाँटप करोि बदलल लेलखन्ि। \nश्रीि तीज ी टकछु काल तक चुपचाप ठाढ़ छल ीि  तथ ा पुनः ि ीरे-िीरे बािर चल गेलीि।  \n********* \nजैखन दीनेश बाबू ििलल बुललक � घर अयलाि , भाउज बहुत दुखखत भय किलमथन्ि -\" आिाँ भाइ क े  ज्वर भय गेलखन्ि \nअमछ। कनेक ऊपरे आटब क � बैसू।िि ता तक दूि गिश कय नेने अबैत छी। �  14 || टवदेि ४४० \nएकर थोड़े कालकबाद श्रीिती बनजी प्रबोि तथा श्रीितीजीक ेँ  सोर कयलमथन्ि। आइ स्त्री -स्वािीनताक टवषयपर श्रीिती \nबनजीक अत्यन्त िित्वपूणश भाषण हुअ बला अमछ। श्रीिती बनजी श्रीितीजीसँ किने रिमथन्ि जे िि जाइ काल संग कय \nलेब।  \nसखी स्वर जाटन कय श्रीितीजी तुरन्त भनसा घरसँ बािर अयलीि तथा उदास िोन सँ किलमथन्ि -� आइ िि नटि जा \nसकब--हुनका ज्वर भय गेलटन अमछ।\" श्रीिती बनजी जोरसँ ठिक्का िारलखन्ि तथा श्रीितीजीक ेँ  कनेक िक्का \nद 'क� बजलीि --� ज्वर भय गेलखन्ि अमछ ? त� थोड़ेक ज्वर भेला सँ ....\" श्रीितीजीक ेँ  ई नीक नटि लगलखन्ि। ओ \nबीचटििे बात किैत बजलीि -;\" सखी , कनेक कि जोड़ सँ , नटि तँ सुटन लेताि। ििरा छोटड़ ददअ , एिन अवस्थािे िि \nहुनका छोटड़ क� नटि जा सक ै त छी। एतवा कटि ओ फ े रर चुलिी लग चल गेलीि। श्रीिती बनजी गम्भीरतापूवशक बजलीि -\n� मि. प्रबोिचन्द्र गाड़ी पर बैसल बहुत उत्सुकताक संग आिाँक रास्ता देखख रिल छमथ।आिाँक नटि गेला सँ हुनका बड़ \nदुःख िोयतखन्ि। आिाँसँ ििरा एिन आशा नटि छल।\" श्रीितीजी िीरे -िीरे परन्तु दृढ़तापूवशक किलमथन्ि -\" श्रीिती बनजी \nिनुष्यक ेँ िोन टवचार पररवतशन कर 'िे अमिक टवलम्ब नटि लगैत छ ै क। तथा िि हुनका बाि देख � नटि किने छललअखन्ि , ओ \nखुशी रिमथ वा नाराज , हुनका सँ ििरा लगाव कोन तरिक ?� ई कटि ओ भनसा घर िे चल गेलीि तथा तुरन्त गिश दूि \nकिोरािे लय ऊपर चल गेलीि।  \n*********** \nश्रीि ती बनज ी टवस्स्मत भय टकछु काल  पयशन्त हुनका दद स तकै त छल मथ न्ि  तथ ा पुनः ि ीरे-िीरे ओटिठाि सँ बािर चल गेलीि।  \n(६) \nििशः  \n(प्रभात: वषश-१, अंक-१०,अक्िूबर -१९३३ई.) \nउपयुशक्त कथा जँ आगाँ खण्ड अटबतैक तँ उपन्यासो भ� सक ै त छलैक, यद्यटप अपूणश अमछ, आगाँ ६ ललखख क � ििशः \nललखल अमछ , टकन्तु अपने आपिे पूणश अमछ। सभ अंक उपलब्ि नटि रिलाक कारणसँ आगाँक अंकिे कतहु नटि  विदेह ४४०|| 15 \n \n \nभेिल , ललखल तँ गेले छलैक , कारण ६ ललखल छ ै क। जे से , अमछ िरर ई कथा िित्वपूणश। िैमथलानीक नारी स्वतन्त्रताक \nबात आ ओटि स्वतंत्रतािे पर -पुरुषसँ प्रेि जे बंगाली अमछ , ओकर पत्नीक सििटि आललिगनबद्ध िोयब , िुदा टबना कोनो \nदवावक पुनः िैमथलानीक संस्कारक ेँ  आत्िसात क � लेब ,आगाँ बटढ़, पैर पाछाँ क � लेब नीक जकाँ लेखकक कलि \nचललटन अमछ। जँ आगाँक अंक उपलब्ि रटितैक , तँ ई कथा कोन िोड़ लैत , से किनाइ कदठन अमछ। कथािे शब्दक प्रयोगिे \nदेशज शब्दक बहुतायत अमछ, जे आब ििशः लुप्त भेल जा रिल अमछ।  \nएिन आनो कथा , टनबन्ि , कटवता सभ अमछ , जे पूणश नटि अमछ , िुदा जे अमछ से कोलशश करब आगाँक सभिे प्रस्तुत \nकरबाक, जाटििे भवनाथ मिश्रक  �क ुं डली-चि � ( एक अन्य उपन्यासक आिारपर) , देवनारायण चौिरीक  'आश्चयश-\nटवचार', अिरनाथ ठाक ु र, लसििवाड़क  'देिाती अथश � आदद जाटििे िास्यो अमछ , व्यंग्य सेिो संगटि तत्कालीन सािाजजक \nव्यवस्थापर आलेख सेिो। कटवतािे ययामतक कथा , टकन्ष्कन्िा काण्ड-रािायणक अनुवाद सम्पादक तारानाथ झाक ज्येष्ठ \nभ्राता चन्द्रनाथ झाक अनेक अंकिे अमछ , ओिो यथासाध्य पाठकक लेल प्रस्तुत करबाक प्रयास करब।  \n  \nिंपाद कीय ि ूिना-एटि लसरीजक पुरान िि एटि ललिकपर जा कऽ पटढ़ सक ै त छी - \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -1 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -2 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -3 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -4 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -5 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -6 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -7 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -8 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -9 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -10 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -11 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -12 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -13  16 || टवदेि ४४० \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -14 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -15 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -16 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -17 \nिैमथली साटित्यिे तारानाथ झा एवं हुनक पररवारक योगदान -18 \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४४०|| 17 \n \n \n२.३.प्रणव क ु िार झा-सिकाररताक िागा सभसँ आगा  \n \nप्रणव क ु िार झा \nसिकाररताक िागा सभसँ आगा  \n  \n  \n\"सिकाररता क े  िागे , सबसे आगे\"- ििर टपता जी जे पंडौल सिकारी सूत िील , ििुबनी िे काज करैत छलाि , ओटि \nिीलक दीवारर पर ई सूक्ति जखन िीलक भीतर घूिैक अवसर भेिैत छल तखन िि सभ अक्सर पढ़ैत छलहुँ । ओटि सिय \nिे िि बच्चा रिी। 'सिकाररता ' की िोइत अमछ , ओकर टकछु ज्ञान नटि  छल । बस एतबे ज ानैत छल हुँ ज े कारख ाना ि े सूत \nबनैत अमछ, टपता जी ओतय काज पर जाइत छमथ , आ दीवारर पर ललखल ओटि पंक्ति क ेँ  िि सभ िजा िे अक्सर छ ं द जकाँ \nदोिराबैत छलहुँ। बाद िे नागररकशास्त्रक किा आ पोथी सभ िे सिकारी समिमतक टवषय िे पढ़बाक िौका भेिल आ एकरा \nसँ पररचय भेल छल।  बात टकछु टकछु बुझना ि े आयल  छल  ि ुद ा बहुत टकछ नै। आब ज ख न सोचैत छी तऽ ल गैत अमछ ज े \nओटि  द ीवारर पर टकछु टकछु नटि , अटपतु बहुत टकछु लल ख ल  छल । \n टनखश्चत रूप सँ ई सूक्ति िील िे काज करय बला लोकक िनोबल बढ़यबाक लेल आ सिकारी कारखाना िे बनल सूत (िागा) \nक गुणवत्ताक सिथशन िे ललखल गेल िोयत , िुदा एकरा गटिराई सँ देखला पर एकिा गूढ़ टवचारिारा सेिो टपरोयल देखाइत \nपड़े अमछ। \n \"सिकाररताक िागा , सभ सँ आगाँ\" - ई क े वल एकिा सूक्ति नटि , बस्ल्क भारतक सािाजजक जीवन , सािूटिक प्रयास आ \nआत्िटनभशरताक गिीर सिझ क ेँ  दशाशबय वाला एकिा टवचार कािल जा सकय अमछ। जेना सूतक ििीन रेशा सभ आपस िे \nजुटड़ कऽ िजबूत िागा बनबैत अमछ , ओटिना सिकाररता िे िरेक व्यक्तिक सिभाटगता सँ एकिा एिन तंत्र बनैत अमछ जे \n 18 || टवदेि ४४० \nसिाज क ेँ  िजबूती प्रदान करैत अमछ। सिकाररताक िूल भाव अमछ: \"साझा प्रयास , साझा लाभ\"। एटि िे नै कोनो िाललक \nिोइत अमछ , नै कोनो किशचारी। सभ सदस्य िोइत छमथ आ सभक सिान अमिकार िोइत अमछ। ई लोकतंत्रक जटड़ क ेँ  \nिजबूत करैत अमछ , टकयाक तऽ टनणशय सािूटिक रूप सँ लेल जाइत अमछ आ लाभक टवतरण सेिो सिान रूप सँ िोइत \nअमछ। \n भारत िे दुग्ि उत्पादन िे 'अिूल ' जकाँ सिकारी संस्था सँ लय कऽ टबिारक 'सुिा डेयरी ', ि ि ाराष्टरक 'वारणा', कनाशिकक \n'नंददनी ' आ पंजाबक सिकारी िंडी सभ - ई सभ उदािरण अमछ जे कोना सिकाररता टकसान , श्रमिक आ छोि व्यापारी \nसभ क ेँ  शोषण सँ िुक्ति ददया कऽ हुनका आर्थिक, सािाजजक आ िानलसक रूप सँ सशि बना सकय अमछ।  \n ई सूक्ति ििरा याद ददयाबैत अमछ जे अक े ले चलला सँ लोक तेज चलल सक ै त छी , िुदा संग चलला सँ लोक दूर िरर जा \nसक ै त छी। यैि सिकाररताक आत्िा अमछ - मिलल -जुु ु लल कऽ आगाँ बढ़ब, एकिा ििीन िागा सँ सभक संग बान्िल रिब।  \n यदद लोकतंत्रक आत्िा गािक चौबटिया आ पंचायत िे बसैत अमछ , तऽ ओकर िड़कन सिकाररताक ताना-बाना िे स्पंददत \nिोइत अमछ। ई ओ िागा अमछ , जे कच्ची सड़क पर िूर उड़बैत िरैक्िर सँ लय कऽ शिरी चकाचाैंि िे िाउलसिग सोसाइिीक \nवार्षिक सभा िरर , िर नागररक क ेँ  एक सूत्र िे टपरोबैत अमछ। सिकाररता क े वल आर्थिक साझेदारी नटि अमछ ; ई ओ टवचार \nअमछ, जे खेत -खललिान , बजार , बस्ती आ िाउलसिग सोसाइिी िे जन -जीवन क ेँ  गररिा दैत अमछ। ई ओ िंच अमछ , जतय \nआि नागररक क े वल ितदाता नटि रटि कऽ सिभागी बनैत अमछ , टनणशयकताश बनैत अमछ, आ अपन सपना क ेँ  गढ़बाक \nिकदार बनैत अमछ।  \n सिकाररता ओ पुल अमछ , जे सत्ताक गललयारा सँ दूर , गािक िाटि िे बसल उम्िीद क ेँ  शिरक चिक सँ जोड़ैत अमछ। ई \nओटि टकसानक पुकार अमछ, जे साहूकारक ब्याज दर सँ िुि भऽ अपन सिकारी बैंक सँ कजश लैत अमछ। ई ओटि िटिलाक \nताकत अमछ, जे स्वयं सिायता सिूिक लसलाई िशीन सँ , िस्त उद्योग सँ, अपन बच्चा सभ लेल स्क ू लक खचश जुड़बैत अमछ। \nई ओ लोकतंत्र अमछ , जे संसदक ऊ ँ च दीवारर सँ पार , गािक चौबटिया पर साँस लैत अमछ।  \n सिकाररता संसािनक साझेदारी , िुनाफाक बराबरी , टनणशय िे टिस्सेदारी आ जजम्िेदारीक सिानताक प्रतीक अमछ। ई ओ \nप्रलिया अमछ , ज तय ल ोक मि लल  कऽ टकछु सकारात्ि क रचैत अमछ। चाि े ओ दू ि क नद ी ि ोय, अनाजक गोदाि िोय , या \nस्वरोजगारक स्िािशअप क े  नव राि। सिकाररता ओ पाठशाला अमछ , जे सािूटिक टनणशय लेबऽ लसखाबैत अमछ ; ओ बैंक \nअमछ, जे भरोसा बाँिैत अमछ ; आ ओ गोदाि अमछ , जे उम्िीद सभ क ेँ  सँजोइत अमछ।  \n वतशिान भारत िे , जखन लोकतंत्र क ेँ  अक्सर ितदान िरर सीमित कऽ देल गेल अमछ , सिकाररता ओकर आत्िा क ेँ  जीवंत \nरखैत अमछ। ई ओ िंच अमछ , जतय िर व्यक्ति , चािे ओ गािक टकसान िोय , शिरक िजदूर या बस्तीक गृटिणी , अपन िुद्दा \nक े  लेल बनल छोि -छोि सिूि सभ िे अपन आवाज क ेँ  बुलंद कऽ सक ै त अमछ। ई ओ व्यवस्था अमछ , जे सिाज क ेँ  सरकार \nसँ पटिने रखैत अमछ , आ लोक क ेँ  लोकतंत्रक असल नायक बनाबैत अमछ।   विदेह ४४०|| 19 \n \n \n सिकाररता भारतक लेल कोनो आयामतत टवचार नटि अमछ। अपना ओतय तऽ सिभोजन , सियात्रा , आ सिश्रवणक परंपरा \nपुरान सिय से रिल अमछ - संग खायब , संग चलब , आ संग सुनब। ई सािूटिकताक ओ भावना अमछ , जे ग्रािीण सिाज \nआ नगरीय अथशव्यवस्था दुनू िे जीवंत छल। िुदा मि टि श काल  ि े गुल ाि ीक बेड़ी ि े ज कड़ल  देश ि े टकछु सि य ल ेल  ई भावना \nकदामचत नैपथ्य िे चलल गेल छल।  \n किल जाइत अमछ जे , िरेक बड़का बदलाव एकिा छोि कदि सँ शुरू िोइत अमछ। 19ि सदीक अंमति दशक िे , जखन \nभारत मिटिश राजक बेड़ी िे जकड़ल छल , गािक टकसान साहूकार सभक ब्याजक बोझक नीचाँ दबल छलाि। खेत िे \nपसीना बिैत छल , िुदा फसलक दाि साहूकारक अंिी (पॉक े ि) िे जाइत छल। तखने , जिशनी सँ एकिा टवचार आयल - \nरायफाइज़न िॉडल। ई एिन बीया छल , जे सािूटिकताक िाटि िे जनिैत छल। 1904 िे सिकारी ि े टडि सोसाइिी \nअमि टनयि  एटि  बीज  केँ  भारतक ि रती पर बाउ के ल क। ि द रासक कन्याकुि ारी ि े पटि ल  औपचाररक सि कारी समि मत बनल , \nजे टकसान सभ क ेँ  सस्ता कजशक वादा लय कऽ आयल छल। परतंत्र भारतक िजारो -लाखो टकसान , कािगार , व्यापारी सभ \nलेल ई एिन छल , िानु गािक चौबटिया पर एकिा नव गीत शुरू भेल िो - आपसी टवश्वास आ एकजुिताक गीत। \n 1912 िे सिकारी समिमत अमिटनयि एटि स्वर क ेँ  आर बुलंद कयलक। आब नै क े वल कजश , बस्ल्क फसलक टवपणन , \nउपभोिा सािान आ उत्पादन लेल सेिो सिकारी समिमत सभ बनय लागल। देश लेल ई एकिा नव भोर जकाँ छल , जतय \nलोक अपन रोज़िराश आ आजीटवका व्यवस्था लेल आब अक े ले नटि , बस्ल्क एक-दोसरक काँि सँ काँि मिला कऽ चलल रिल \nछलाि।  \n ििात्िा गांिी सिकाररता क ेँ  ग्राि स्वराज क आिार बनौलटन। हुनका लेल , सिकाररता क े वल आर्थिक सािन नटि छल ; ई \nसािाजजक आ नैमतक सशिीकरणक रास्ता छल। दजिण अफ्रीका िे फीटनक्स सेिलिेि ( 1904) आ िॉल्स्िॉय फािश \n(1910) िे ओ सिकारी जीवनक िॉडल प्रस्तुत कयलटन , जतय लोक सािूटिक रूप सँ खेती , उत्पादन आ जीवनयापन \nकरैत छलाि। भारत िे , स्वदेशी आंदोलन ( 1905) आ असियोग आंदोलन ( 1920-22) िे सिकारी समिमत सभ स्वदेशी \nउत्पाद क ेँ  बढ़ावा दऽ कऽ मिटिश शोषणक टवरोि क ै ल गेल छल। सेवाग्राि आश्रि िे गांिीजी सिकारी लसद्धांत क ेँ  जीवंत \nकयलटन , जतय ग्रा िीण सिुदाय क ेँ  सािूटिक टनणशय लेबय आ आत्िटनभशरताक लशिा देल गेल छल। ई ओ दौर छल , जखन \nसिकाररता गाि गािक नस िे गंगाक िारा जेना बिय लागल छल।  \n स्वतंत्रताक बाद, सिकारी आंदोलन भारतक लोकतात्न्त्रक ढाँचा िे एकिा िित्वपूणश स्थान बनौलक। पंटडत जवािरलाल \nनेिरू सिकाररता क ेँ  पंचायत आ टवद्यालयक संग ग्रािीण लोकतंत्रक आिार िानलटन। प्रथि पंचवषीय योजना ( 1951-\n1956) सि कारी समि मत सभ केँ  ग्राि ीण टवकासक कें द र बनौल क। 1963 ि े राष्टरीय सि कारी टवकास टनगि  (NCDC) \nक स्थापना सिकारी समिमत सभ क ेँ  टवत्तीय आ तकनीकी सिायता प्रदान कयलक। श्वेत िांमत सँ अिूलक सफलता साटबत \nकयलक जे सिकाररता लोकतंत्रक ओ परछाइ अमछ , जे संसदीय लोकतंत्र सँ सेिो किीं बेसी जन -कें दद रत अमछ।  20 || टवदेि ४४० \n 2011 क 17ि संटविान संशोिन सिकाररता लेल एकिा ऐमतिालसक कदि छल। अनुच्छ े द 43B सिकारी समिमत सभ \nक ेँ  नीमत टनदेशक तत्वक रूप िे िान्यता देलक , आ अनुच्छ े द 19(1)(c) संगठन बनाबयक िूल अमिकार प्रदान कयलक। \nई संशोिन सिकारी समिमत सभ क ेँ  लोकतात्न्त्रक भागीदारीक एकिा संवैिाटनक िंच बनबैत अमछ , जतय सदस्य सभ क ेँ  \nसिान ित आ टनणशय लेबय क े  अमिकार प्राप्त अमछ।  \n 6 जुलाई 2021 क े  भारत सरकार िे अलग सिकाररता िंत्रालयक स्थापना भारत िे सिकारी आंदोलन क ेँ  एकिा नव गमत \nदेलक अमछ। तखन सँ आई िरर देशक टवलभन्न राज्य िे िजारो नव सिकारी संघ बनल अमछ , ज इ ि े ि ि ाराष्टर, गुजरात, \nराजस्थान , जम्िू कश्िीर आ िध्य प्रदेश अग्रणी राज्य अमछ। एटि िंत्रालयक उद्देश्य सिकारी समिमत सभ क ेँ  एकिा सच्चा \nजन -आिाररत आंदोलनक रूप िे जिीनी स्तर िरर पहुँचाबयब आ सिकारी आिाररत आर्थिक िॉडल टवकलसत करब अमछ , \nजतय प्रत्येक सदस्य जजम्िेदारीक भावनाक संग काज करैत अमछ। िंत्रालय 'सिकार सँ सिृलद्ध ' कऽ िंत्रक संग सिकारी \nसमि मत सभ लेल प्रलिया सभ क ेँ  सुव्यवस्स्थत कयलक आ बहु-राज्य सिकारी समिमत ( MSCS) कऽ टवकास क ेँ  सिि \nबनौलक। ई लोकतात्न्त्रक भागीदारी क ेँ  बढ़ावा देबाक एकिा िित्वपूणश कदि अमछ , टकयाक तऽ ई सुटनखश्चत करैत अमछ जे \nसिकारी समिमत सभ पारदशी आ सिावेशी ढंग सँ संचाललत िो।  \n सिकारी समिमत अपन संरचना िे िी लोकतात्न्त्रक अमछ। प्रत्येक सदस्य क ेँ  एक वोिक अमिकार िोइत अमछ , चािे ओकर \nआर्थ िक स्स्थ मत टकछुओ ि ो। ई 'एक व्यक्ति, एक वोि ' कऽ लसद्धांत सिकारी समिमत सभ क ेँ  लोकतंत्रक एकिा िाइिोकॉसि \n(लघु रूप) बनबैत अमछ। उदािरण लेल , प्राथमिक क ृ टष ऋण समिमत ( PACS) गाि स्तर पर कायश करैत अमछ आ टकसान \nसभ क ेँ  सस्ता ऋण, बीज , उवशरक आ टवपणन सुटविा प्रदान करैत अमछ। वषश 2023 िरर , भारत िे लगभग 1 लाख PACS \nचलल रिल अमछ , जे 13 करोड़ सँ बेसी टकसान क ेँ  जोड़ैत अमछ। ई समिमत सभ ग्रािीण भारत िे लोकतात्न्त्रक भागीदारीक \nएकिा जीवंत उदािरण अमछ , टकयाक तऽ ई टकसान सभ क ेँ  सािूटिक टनणशय लेबय आ संसािनक सिान टवतरणक अवसर \nदैत अमछ।  \n स्वतंत्रताक बाद  सि काररता सँ सशि ीकरणक दद शा ि े टकछु ि ील क पत्थ र: \n अिूल: लोकतात्न्त्रक सशिीकरणक प्रतीक: क ै रा सिकारी दुग्ि उत्पादक संघ (अिूल) सिकाररता आ लोकतात्न्त्रक \nभागीदारीक एकिा जीवंत उदािरण अमछ। 1946 िे स्थाटपत , अिूल डॉ. वगीज क ु ररयनक नेतृत्व िे श्वेत िांमतक नींव \nराखलक। ई िॉडल गाि स्तर पर दुग्ि सिकारी समिमत सभ क ेँ  संगदठत करैत अमछ, जतय प्रत्येक सदस्य क ेँ  एक वोि आ \nलाभांशक सिान अमिकार छ ै क। ई 'एक व्यक्ति, एक वोि ' कऽ लसद्धांत लोकतात्न्त्रक भागीदारीक आत्िा क ेँ  दशाशबैत अमछ। \n2023 िरर , अिूल 36 लाख दुग्ि उत्पादक क ेँ  जोड़ने अमछ , जइ िे 40% िटिला छमथ। ई करीब 18 िजार गाि से प्रमतददन \n2.5 करोड़ लीिर दूिक संग्रि करैत अमछ , आ एकर वार्षिक कारोबार अस्सी िजार करोड़ िका सँ बेसी अमछ। अिूल नै \nखाली लाखो टकसान आ किशचारी सभ क ेँ  आर्थिक सशिीकरण प्रदान कयलक अमछ , अटपतु ग्रािीण िटिला आ सीिांत \nटकसान सभ क ेँ  सािाजजक सिानताक िंच सेिो देने अमछ। ई सिकाररताक ओ चेिरा अमछ , जे लोकतंत्र क ेँ  गािक चौबटिया \nिरर लय जाइत अमछ।   विदेह ४४०|| 21 \n \n \n सुिा: टबिार िे सिकारी लोकतंत्र: टबिार िे सुिा दुग्ि उत्पादन समिमत 1990 कऽ दशक िे आर्थिक संकि क ेँ  बीच एकिा \nनव उम्िीद जगौने छल। 1990 कऽ दशक िे जखन टबिार िे कल -कारखाना एक क े  बाद एक बंद भऽ रिल छल , टबिार \nराज्य दुग्ि सिकारी संघ (कॉम्फ े ड) कऽ तित संचाललत सुिा , छोि आ सीिांत दुग्ि उत्पादक सभ क ेँ  संगदठत कयने छल। \n2023 िरर , सुिा दस िजार सँ बेसी दुग्ि सिकारी समिमत सभक िाध्यि सँ 15 लाख दुग्ि उत्पादक क ेँ  जोड़ने अमछ। ई \nप्रमतददन 15 लाख लीिर दूिक संग्रि करैत अमछ , आ एकर वार्षिक कारोबार पाँच िजार करोड़ िका सँ बेसी अमछ। सुिा \nटबिारक िरइत ग्रािीण अथशव्यवस्था क ेँ  पुनजीवन देलक आ लोकतात्न्त्रक भागीदारी क ेँ  सशि बनौलक। ई टबिारक दुग्ि \nउत्पादक टकसान आ टवतरण आ टवपणन िे लागल लोक सभ क ेँ  टवकासक एकिा नव ददशा देखौलक , जकर पररणािस्वरूप \nसुिाक अलावा सेिो कतेको सिकारी दुग्ि उत्पादक समिमत सभक गठनक िागश प्रशस्त भेल आ आई टबिारक गाि -गाि िे \nएिन दुग्ि उत्पादक समिमत देखय लेल भेित जे राज्यक लाखो लोकक जीटवकाक सािन बनल अमछ।  \n टकसान उत्पादक संगठन (FPO): सािूटिक सौदेबाजीक शक्ति - टकसान उत्पादक संगठन (FPO) सिकारी आंदोलनक \nएकिा आिुटनक स्वरूप अमछ। ई संगठन टकसान सभ क ेँ  सािूटिक सौदेबाजी , इनपुि, आ बजार िरर पहुँच प्रदान करैत \nअमछ। राष्टरीय सि कारी टवकास टनगि  (NCDC) 2023 िरर दस िजार FPO स्थाटपत करबाक लक्ष्य राखने छल , जइ िे \nसँ 1100 PACS कऽ िाध्यि सँ गदठत कयल गेल अमछ। 2023 िरर , भारत िे 8 िजार सँ बेसी FPO कायशरत अमछ, \nजे 20 लाख सँ बेसी टकसान क ेँ  जोड़ैत अमछ। एटि िे सँ 60% FPO सिकारी िॉडल पर आिाररत अमछ। उदािरण लेल , \nि ि ाराष्टरक 'सह्याद री फाि शर प्रोड्यूसर क ं पनी' बारि िजार टकसान क ेँ  जोड़ैत अमछ आ फल तथा तरकारीक टनयाशत िे िजार \nकरोड़ िकाक कारोबार करैत अमछ। ई िॉडल टकसान सभ क ेँ  बजारक अटनखश्चतता सँ बचबैत अमछ आ हुनका लोकतात्न्त्रक \nटनणशय लेबाक िंच दैत अमछ।  \n स्वयं सिायता सिूि ( SHG): िटिला सभक आवाज - स्वयं सिायता सिूि ( SHG) ग्रािीण भारत िे िटिला सभ क ेँ  \nलोकतात्न्त्रक भागीदारीक एकिा सशि िंच प्रदान कयलक। ई सिूि िटिला सभ क ेँ  स्वरोजगार , टवत्तीय सािरता आ \nसािुदामयक नेतृत्वक अवसर दैत अमछ। ललज्जत पापड़ आ 'सेल्फ -इम्प्लॉयड वीिेन एसोलसएशन ' (SEWA) एकर जीवंत \nउदािरण अमछ। 2023 िरर , भारत िे 1.2 करोड़ SHG अमछ, जे 14 करोड़ िटिला क ेँ  जोड़ैत अमछ। एटि िे सँ तीस िजार \nसँ बेसी SHG सिकारी समिमतक रूप िे पंजीक ृ त अमछ , जे 50 लाख िटिला क ेँ  रोजगार दैत अमछ। उदािरण लेल , ललज्जत \nपापड़ 45 िजार सँ बेसी िटिला क ेँ  रोजगार दैत अमछ आ एकर वार्षिक कारोबार सोलि सौ करोड़ िका सँ बेसी अमछ। ई \nसिकाररताक ओ शक्ति अमछ , जे िटिला सभ क ेँ  सािाजजक पररमि सँ बािर अनैत अमछ आ हुनका लोकतात्न्त्रक नेतृत्वक \nअवसर दैत अमछ।  \n टडजजिल सिकाररता: CSC आ PACS क एकीकरण - कॉिन सर्विस सेंिसश ( CSC) आ PACS क बीच 2022 िे \nभेल सिझौता सिकारी आंदोलन क ेँ  टडजजिल युग िे प्रवेश करौलक। PACS आब 300 सँ बेसी टडजजिल सेवा प्रदान \nकरैत अमछ , जइ िे बैंडकिग , बीिा , आ सरकारी योजनाक लाभ शामिल अमछ। ई पिल ग्रािीण भारत िे टडजजिल सािरता \nआ लोकतात्न्त्रक भागीदारी क ेँ  बढ़ावा दैत अमछ। 2023 िरर , 50,000 सँ बेसी PACS टडजजिल सेवा प्रदान कऽ रिल \nअमछ, जे 2 करोड़ सँ बेसी ग्रािीण नागररक िरर पहुँमच रिल अमछ। उदािरण लेल , उत्तर प्रदेश िे PACS ने प्रिानिंत्री  22 || टवदेि ४४० \nटकसान सम्िान टनमि आ टकसान ि े टडि काडश ( KCC) क िाध्यि सँ 1.5 करोड़ टकसान क ेँ  लाभ पहुँचाओल। ई \nसिकाररताक ओ चेिरा अमछ , जे टडजजिल िंचक िाध्यि सँ लोकतात्न्त्रक भागीदारी क ेँ  सशि बनबैत अमछ।  \n सिकारी समिमतक चुनौती: लोकतंत्रक आत्ििंथन सिकाररता जतय एक ददश सिाजवादी लोकतन्त्रक व्याविाररक तंत्र \nटवकलसत करैत अमछ, ओतटि सिकाररताक बाि िे अनेकानेक काँिा सेिो भरल अमछ। स्वतन्त्रता सँ पटिनेिे एटि व्यवस्थाक \nचुनौती उजागर िोबय लागल छल। िैक्लेगन समिमत ( 1915) सिकारी समिमतक संचालन िे टनरिरता , भाई-भतीजावाद \nआ िनक दुरुपयोग जकाँ सिस्या क ेँ  उजागर कयने छल। स्वतन्त्रताक बाद , रािटनवास मििाश समिमत बतौलक जे 25% \nसिकारी समिमत टनत्ष्िय अमछ। वतशिान िे , सिकारी आंदोलन क ेँ  टनम्नललखखत चुनौतीक सािना करय पटड़ रिल अमछ:  \n  राजनीमतक िस्तिेप: अक्सर कतेको सिकारी समिमत राजनीमतक प्रभाव िे आटब जाइत अमछ , जइ सँ ओकर स्वायत्तता \nकिजोर िोइत अमछ आ ओकर पररचालन बामित अथवा प्रभाटवत िोइत अमछ। NCUI क 2023 क आँकड़ाक अनुसार, \n30% सिकारी समिमत िे टनयमित चुनाव नटि िोइत अमछ। ऊपर जइ पंडौल सिकारी सूत िीलक चचाश कयल गेल अमछ , \nओिो 2000 क दशक शुरू िोइत -िोइत बंद भऽ गेल , जकर पाँछा एकिा पैघ कारण राज्यक तात्काललक आ स्थानीय \nराजनीमत क ेँ  िी िानल जा सक ै त अमछ। जखन पंडौल जकाँ स्थानीय इकाई सभ वैजश्वक प्रमतस्पिाश या आंतररक क ु प्रबंिनक \nकारणे बंद िोइत अमछ , तऽ ई क े वल एकिा िील नटि , बस्ल्क एकिा ओटि से जुड़ल िजारो पररवार क े  आ सिकारी सपना \nकऽ िूिब िोइत अमछ।  \n  टवत्तीय अस्स्थरता: सिकारी बैंक िे गैर -टनष्पाददत पररसंपलत्त (NPA) क सिस्या गंभीर अमछ। 2023 िे , सिकारी बैंक \nिे NPA क स्तर 10% सँ बेसी छल , जे एकिा थचिताक टवषय अमछ।  \n पारदर्शिताक किी: सिकारी समिमत िे अनुगिन आ टनरीिण अपयाशप्त रिल अमछ। 2016-17 िे क े वल 68 सिकारी \nसमिमतक अनुगिन कयल गेल , जे क ु ल समिमतक 0.1% सँ सेिो कि अमछ।  \n शिरी सिकाररता िे वगशभेद: शिरी िाउलसिग सोसाइिी अक्सर वगशभेद आ बटिष्करणक अड्डा बटन जाइत अमछ , जे \nसिकाररताक सिावेशी भावनाक टवपरीत अमछ।  \n ई चुनौती अक्सर ई प्रश्न ठाढ़ करैत अमछ टक की सिकाररताक ई लोकतात्न्त्रक िाध्यि स्वयं पूणश रूपेण लोकतात्न्त्रक िूल्य \nपर चलल रिल अमछ ? \n भटवष्यक राि: सिकाररताक पुनरुद्धार सिकाररता लोकतंत्र िे टवश्वास जोड़बाक एकिा वैकस्ल्पक स्वर अमछ। जखन युवा \nबेरोजगारी सँ जूजझ रिल िोमथ , तऽ सिकारी स्िािशअप्स रोजगारक नव राि देखा सक ै त अमछ। जखन िटिला सािाजजक \nपररमि िे क ै द िोमथ , तऽ स्वयं सिायता सिूि हुनका सशिीकरणक पुल प्रदान करैत अमछ। जखन बजार िे पूँजीक प्रभुत्व  विदेह ४४०|| 23 \n \n \nदेखाइत अमछ , तऽ उपभोिा सिकारी संस्था एकिा नैमतक आ सिावेशी बजार ठाढ़ कऽ सक ै त अमछ। भारत िैक्सी \n(Bharat Taxi) सिकाररता क े  तित स्िािशअप क े  एकिा ििका उदािरण अमछ जे देशक पटिल सिकारी राइड -िेललिग \nसेवा शुरू क े लक अमछ, ज तय डराइवर ि ालल को छमथ । एटि  ि े ज ीरो-किीशन िॉडल लागू छ ै , अथ ाशत् डराइवर लसफश ि ाि ूल ी \nदैटनक शुल्क दऽ कऽ पूरा किाई कऽ सक ै त छमथ।  \n नीमतगत सुिार: सिकाररता िंत्रालय 2023 िे िॉडल उप -टनयि लागू कयलक , जइ PACS क ेँ  बहुउद्देश्यीय बनौलक। \nआब PACS डेयरी , ित्स्य पालन , भंडारण आ अन्य 25 िेत्र िे काज कऽ सक ै त अमछ। ररजवश बैंक ऑफ इंटडया ( RBI) \nक संग सियोग सँ सिकारी बैंक िे टवत्तीय पारदर्शिता क ेँ  बढ़ाओल जा रिल अमछ।  \n टडजजिल सिकाररता: PACS क टडजजिलीकरणक योजना 1 लाख PACS क ेँ  टडजजिल प्लेिफॉिश सँ जोटड़ रिल अमछ। \nई-नाि (नेशनल एग्रीकल्चर िाक े ि) क संग एकीकरण टकसान क ेँ  बजार सँ सीिेत जोड़ैत अमछ। ई पिल ग्रािीण भारत िे \nटडजजिल सािरता आ लोकतात्न्त्रक भागीदारी क ेँ  सशि बनबैत अमछ।  \n सतत टवकास लक्ष्य (SDG): सिकारी समिमत सतत टवकास लक्ष्य क ेँ  साकार करय िे अग्रणी अमछ। गरीबी उन्िूलन , \nखाद्य सुरिा , आ लैंटगक सिानता जकाँ लक्ष्य क ेँ  अिूल , सुिा आ SHG जकाँ िॉडल आगाँ बढ़ा रिल अमछ। जैटवक खेती \nआ नवीकरणीय ऊजाश पर आिाररत सिकारी समिमत पयाशवरण संरिण क ेँ  बढ़ावा दऽ रिल अमछ।  \n अतः क ु ल मिला कऽ कटि सक ै त छी जे सिकाररता ओ िागा अमछ , जे भारतक लोकतंत्र क ेँ  एक सूत्र िे बाखन्ि कऽ िजबूत \nबनबैत अमछ। सिकाररता िंत्रालय , टडजजिल सिकाररता , आ SDG क संग ई आंद ोल न नव ऊँ चाई केँ  छूबाक प्रयास कऽ \nरिल अमछ। सिकाररता ओ आशा अमछ , जे गािक चौबटिया सँ लय कऽ टडजजिल िंच िरर , भारत क ेँ  एकिा सिृद्ध , सिावेशी \nआ सच्चे अथश िे लोकतात्न्त्रक भटवष्यक ददलश लय जाइत अमछ।  \n सिकाररता बीतल सियक कोनो िीठगर स्मृमत िात्र नटि अमछ , अटपतु ई 21वीं सदीक भारतक आर्थिक आत्िटनभशरता कऽ \nििािागश अमछ। जखन पंडौलक सूत िीलक ओ दीवारर नव रूप िे गाि -गाि कस्बा -कस्बा िे पुनः नव तकनीक आ \nपारदर्शिताक संग ठाढ़ िोयत, तखने सिी अथश िे 'सिकार सँ सिृलद्ध ' कऽ सपना साकार िोयत।  \n -प्रणव क ु िार झा, राष्टरीय परीि ा बोड श, नई ददल्ली  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n  24 || टवदेि ४४० \n२.४.डॉ. उिेश िण्डल - पयस्स्वनी : लोकचेतना आ संवादिर्ििताक सिेटकत अलभव्यक्ति  \n \n डॉ. उमेश मण्डल  \nअमतमथ लशिक  \nसवश नारायण लसिि राि क ु िार लसिि ििाटवद्यालय , सिरसा (टबिार)  \nिो.: 9931654742  \nपयस्विनी : लोकिेतना आ िंिादधर्मिंताक िमेवकत असभव्यक्तत  \n \nआिुटनक िैमथली साटित्यिे जगदीश प्रसाद िण्डलजीक उपस्स्थमत एकिा सशक्त लोकििी रचनाकारक रूपिे जानल \nजाइत अमछ। हुनकर लेखन जीवनक ठोस िरातलसँ उपजल अमछ। गािक सािाजजक संरचना , खेतक श्रि -संस्क ृ मत, \nपररवारक भीतरक तनाव , लोकाचारक टनरन्तरता , स्त्री-पुरुषक पारस्पररक स्स्थमत, उपेजित सिाजक पीड़ा आ िानवीय \nगररिाक प्रश्न हुनकर साटित्यक िूल िेत्र बनैत अमछ। ऐ कारण हुनकर रचनासभ पाठकक ेँ  दूरक कल्पना-लोकिे नटि , अपन \nपररमचत जीवन -जगतिे लऽ जाइत अमछ। ओइ जीवन -जगतिे अनुभवक ऊष्िा , संघषशक कठोरता आ आशाक िानवीय \nप्रकाश एक संग उपस्स्थत रिैत अमछ। \nजगदीश प्रसाद िण्डलजीक जन्ि 5 जुलाइ 1947 क ेँ  ििुबनी जजलाक लखनौर प्रखण्ड अन्तगशत बेरिा गाििे भेलैन। \nटिनकर िातृभाषा िैमथली रिल छ ै न। टिनक प्रारस्म्भक संस्कार गािक पररवेशिे आकार ग्रिण क े लक। लशिा जनता कॉलेज , \nझंझारपुरसँ स्नातक स्तरिरर आ सी. एि. कॉलेज , दरभंगासँ डििदी तथा राजनीमत शास्त्रिे स्नातकोत्तर स्तरिरर पूणश भेल। \nपाररवाररक दामयत्व , खेती -बाड़ी आ आत्िानुशासनक संग अध्ययनक ई सिन्वय हुनकर जीवनक आरस्म्भक गठनक \nिित्त्वपूणश पि मथक। ई संयोजन हुनका पुस्तकीय ज्ञान आ व्यविाररक अनुभव दुनूक साझा िरातल प्रदान क े लक ै न अमछ। \nिण्डलजीक जीटवकोपाजशनक सािन िूलत: खेती -बाड़ी रिल छ ै न। जीवनवृत्तिे हुनकर सािाजजक पररचय आत्िटनभशर \nक ृ षकक रूपिे दजश अमछ। परम्परागत अनुभव आ वैज्ञाटनक दृमष्ट हुनकर जीवन-दृमष्टक दू िित्त्वपूणश आिार िानल गेल अमछ। \nहुनका लेल क ृ टष क े वल उपाजशनक िाध्यि भरर नटि , सिाज -टनिाशणक आिारलशला सेिो अमछ। ऐ दृमष्टसँ श्रि , िाटि , उत्पादक \nवगश, लोकटनभशर जीवन -व्यवस्था आ सािुदामयक नैमतकता हुनकर साटित्त्यक मचन्तनक क े न्द्रीय तत्त्व बटन जाइत अमछ। \nपछुआएल  वगशक संघषश, खेती -बाड़ी, क ृ षक-जीवनपर आिाररत यथाथशवादी साटित्य आ सािाजजक रूटढ़ , अंिटवश्वास तथा \nसािन्तवादक टवरुद्ध सटिय प्रमतरोिक टिनकर जीवनवृत्तिे स्पष्ट रूपेँ भेिैत अमछ।  \nहुनकर जीवन-शैली सेिो टवशेष ध्यानाकषशक अमछ। भोर 2 बजेसँ लेखन आरम्भ करबाक आदत , खेतक टनरीिण , \n विदेह ४४०|| 25 \n \n \nऋतुगत सादा भोजन , शुद्धलेखन , पुनपाशठ, शब्द-गणना आ आत्िावलोकनक अनुशासन िण्डलजीक ेँ  एक सजग साटित्य -\nसािकक रूपिे स्थाटपत करैत अमछ। लेखकक जीवन आ साटित्य सृजनक बीच एिेन सािंजस्य दुलशभ िोइत अमछ। एतए \nटवचार कागजपर उतरल टनष्कषश िात्र नटि रिैत अमछ , बस्ल्क ओ ददनचयाशक अनुभवसँ पोटषत रचनात्िक बोिक रूपिे \nटवकलसत िोइत अमछ। ऐ अनुशासनक प्रमतफल हुनकर टवपुल क ृ मतत्व आ लेखनक टनरन्तरता दुनूिे देखल जा सक ै त अमछ।  \nक ृ मतत्वक स्तरपर जगदीश प्रसाद िण्डल अत्यन्त टवपुल रचनाकारक रूपिे प्रलसद्ध छ ै थ। जीवनवृत्तक अनुसार वषश \n2000 ई.सँ टनयमित लेखनक आरम्भ भेल आ तेकरा पछाइत कथा , उपन्यास, नािक , पद्य, बाल -साटित्य , आत्िकथात्िक \nगद्य आ शोि -आलेख िरर हुनकर रचनात्िक िेत्र टनरन्तर टवस्तृत िोइत गेल। 1100 सँ अमिक कथा , 20 सँ अमिक \nउपन्यास, 12 एकांकी ओ नािक , 12 पद्य संग्रि आ 10 बाल -साटित्यक पुस्तकक उल्लेख हुनकर साटित्य -सािनाक \nव्यापकता प्रिाजणत करैत अमछ। एतबे नटि , अखन तक हुनकर 135 सँ अमिक पोथी प्रकालशत भऽ चुकल छ ै न, जे अपने -\nआपिे एक टवलिण सजशनात्िक उपलस्ब्ि मथक। हुनकर पोथीसभ प्रायः पल्लवी प्रकाशन , टनिशली , सुपौलसँ प्रकालशत िोइत \nरिल छ ै न , जइसँ हुनकर लेखनक सतत प्रकाशन-परम्परा सेिो स्पष्ट िोइत अमछ।  \nजगदीश प्रसाद िण्डलक साटित्त्यक अवदानक ेँ  सिय -सियपर अनेक िित्वपूणश पुरस्कार आ सम्िानसँ िान्यता \nभेिल अमछ। हुनका टवदेि सम्िान - 2011, वैदेि सम् िा न- 2012, कौलशकी साटित्य सम्िान - 2015, वैद्यनाथ मिश्र ‘यात्री’ \nसम्िान - 2016, कौिुदी सम्िान - 2017, यात्री चेतना पुरस्कार- 2017, स्व. बाबू सािेव चौिरी सम्िान -2018, राजकिल \nचौिरी साटित्य सम्िान - 2020, अिर शिीद रािफल िंडल राष्रीय पुरस्कार - 2022, यात्री सम्िान - 2022, मिमथला \nलशखर सम्िान - 2022 आ ििाकटव पस्ण्डत लालदास साटित्य गौरव सम्िान - 2023 प्रदान कएल गेल अमछ। एकर \nअमतररक्त, ‘गािक जजनगी’ कथा संग्रि िैगोर साटित्य पुरस्कारसँ 2011 इस्वीिे अलंक ृ त भेल आ ‘पंगु’ उपन्यास साटित्य \nअकादेिी पुरस्कारसँ 2021 इस्वीिे सम्िाटनत भेल। ऐ सम्िानसभसँ स्पष्ट अमछ जे हुनकर लेखन क े वल संख्याक दृमष्टसँ \nनटि , बस्ल्क गुण, प्रभाव, वैचाररक गिराइ आ साटित्त्यक िान्यताक स्तरपर सेिो टवलशष्ट अमछ।  \nहुनकर लेखन पररश्रि , अनुशासन आ वैचाररक सजगताक संग रचनात्िक टनरन्तरताक दीघश सािनापर आिाररत \nअमछ। िैमथली साटित्यिे िण्डलजीक टनयमित , अटवराि आ बहुटवि लेखन बहुतो टवद्वानक ेँ  सददखन सोचबाक, पुनिूशल्यांकन \nकरबाक आ सिकालीन साटित्त्यक िानदण्डसभपर पुनर्विचार करबाक लेल टववश करैत अमछ। वतशिानिे ओ ‘संस्कार’ \nनािक पोथीक लेखनिे संलग्न छ ै थ , जे ऐ तथ्यक प्रिाण अमछ जे हुनकर सजशनात्िक प्रवाि अखनाैं अटवराि रूपेँ सटिय \nछ ै न।  \nिण्डलजीक साटित्यक टवलशष्टताक ेँ  स्पष्ट करबािे िैमथली साटित्यक वरेण्य आलोचकसभक ित अत्यन्त िित्त्वपूणश \nलसद्ध िोइत अमछ , टकएक तँ ऐ ि तसभक ि ाध्यि सँ हुनकर रचनाशील ताक बहुआयाि ी स्वरू प उद्घाटि त ि ोइत अमछ। टकछु \nआलोचक हुनका ग्रािीण जीवनक सूक्ष्ि मचत्रकारक रूपिे देखै छ ै थ , कारण ओ गािक बाह्य दृश्यक ेँ  िात्र नटि, बस्ल्क ओकर \nभीतरी स्पन्दन, श्रि -संस्क ृ मत, सम्बन्िक ऊष्िा , अभावक पीड़ा , लोक -व्यविारक सिजता आ जीवन -संघषशक यथाथशक ेँ  \nअत्यन्त आत्िीयता आ सजीवतासँ रूपामयत करै छ ै थ। दोसर ददस , अनेक सिीिकसभक ित अमछ जे हुनकर लेखनिे \nपरम्पराग त आजीटवकाक गौरव , लोक -सिाजक स्वालभिान आ सािाजजक वास्तटवकताक स्वाभाटवक मचत्रण टवशेष रूपेँ \nदृमष्टगोचर िोइत अमछ। ओ टकसान , िजदूर , वंमचत, घरेलू स्त्री, बुजुगश, युवाक संग लोक -रीमत आ ग्राम्य संस्कार सभक ेँ  एिेन \nसंवेदनात्िक गिराइसँ उपस्स्थत करै छ ै थ जे पाठकक ेँ  मिमथलाक जीवन -संसार अपन सिग्रतािे सािने उपस्स्थत बुजझ पड़ैत \nअमछ। टकयो हुनका मिमथलाक िाटि आ जीवन -सत्त्वक सशक्त स्वर किने छ ै थ, तँ टकयो हुनकर साटित्यक ेँ  स्वातंत्र्योत्तर  26 || टवदेि ४४० \nभारतिे एक सिानान्तर लोक -संसारक सजशना कटि अलभटित क े ने छ ै थ। एटि प्रकारक अलभित क े वल प्रशंसात्िक टिप्पणी \nभरर नटि अमछ , बस्ल्क ई बातक प्रिाण अमछ जे िण्डलजीक रचना -संसार लोकजीवनक सािारण अनुभवसभक ेँ  गम्भीर \nसाटित्त्यक गररिा प्रदान करैत अमछ।  \nऐ सिालोचनात्िक ितसभसँ ई सुस्पष्ट िोइत अमछ जे िण्डलजी अपन गािक ेँ  अवश्य क े न्द्रिे रखै छ ै थ , िुदा हुनकर \nदृमष्ट कोनो सीमित आंचललक पररमििे आबद्ध नटि रिैत अमछ। गाि हुनका लग क े वल भौगोललक स्थल नटि , बस्ल्क सिाजक ेँ  \nबुझबाक िूल आिार अमछ। ओटि आिारपर ठाढ़ भऽ कऽ ओ वगश , श्रि , असिानता , िानवीय ियाशदा , लोक -संस्क ृ मत, \nसािुदामयक सम्बन्ि आ बदलैत सािाजजक िूल्यसभपर गम्भीर मचन्तन प्रस्तुत करै छ ै थ। एिी कारण हुनकर साटित्य \nआंचललकता सँ जन्ि लैत अमछ , िुदा ओकर अथश, सरोकार आ प्रभाव व्यापक सािाजजक िरातलपर सटिय भऽ उठ ै त अमछ।  \nऐ व्यापक रचना-संसारिे पयस्स्वनी एक टवशेष िित्त्वपूणश क ृ मत मथक। ई पोथी िैमथलीिे papers, essays and \ncriticism क े र संग्रि रूपिे पल्लवी प्रकाशन , टनिशली (सुपौल) सँ प्रकालशत अमछ। एकर पटिल संस्करण 2021 इस्वीिे \nआ दोसर संस्करण 2023 इस्वीिे प्रकालशत भेल अमछ। शीषशक पृष्ठ आ अनुििसँ स्पष्ट िोइत अमछ जे ऐ पोथीिे दाशशटनक , \nसांस्क ृ मतक, सािाजजक , साटित्त्यक आ संवादात्िक प्रक ृ मतक बहुटवि सािग्री सिाटित अमछ। ‘अवतारवाद’ , ‘संस्कार आ \nसंस्कार गीत’, ‘वचशस्ववादी संस्क ृ मत बनाि िालशयाक सिाजक संघषश’ , ‘अन्तराशष्रीय िैमथली सम्िेलन’ , ‘सगर रामत दीप \nजरय’क 100ि कथागोष्ठीक िादे , ‘वेब प्रोग्राि’, ‘भाय राजनन्दन लाल दासजीक जीवन यात्रा’ , टवलभन्न प्रश्नक जवाब आ \nदू गोि पररसंवाद ऐ संग्रिक सािग्रीगत टवस्तारक ेँ  प्रिाजणत करैत अमछ।  \nपयस्स्वनीक पटिल लेख ‘अवतारवाद’ िण्डलजीक तक श शील चेतनाक एक िित्त्वपूणश उदािरण मथक। एतए लेखक \nिार्ििक अविारणाक ेँ  प्रश्नक कसौिीपर परखै छ ै थ। अवतारवादक ऐमतिालसक टवकास , शास्त्रीय सन्दभश, मिथकीय संरचना \nआ िानवीय टववेकक सम्बन्ििे ओ गम्भीर प्रश्न उपस्स्थत करै छ ै थ। टवचारक क े न्द्र िनुष्यक चेतना , तक श  आ आत्िटनभशर \nनैमतक दृमष्टपर रिैत अमछ। ई लेख िण्डलजीक व्यक्क्तत्वक तक श टनष्ठ , टनभीक आ वैचाररक रूपक ेँ  उजागर करैत अमछ। ओ \nपरम्परागत िान्यताक ेँ  क े वल श्रद्धा, आदर आ भावात्िक स्वीक ृ मतक आिारपर ज्याें -के-त्याें स्वीकार कऽ लेल जाए , एकरा \nउमचत नटि िानै छ ै थ। ओ प्रश्नक िाध्यिसँ टववेक -जागरणक भूमिका टनभबै छ ैथ।  \n‘संस्कार आ संस्कार गीत’ िण्डलजीक सांस्क ृ मतक दृमष्टक सिान रूपेँ िित्त्वपूणश पाठ मथक। ऐ लेखिे मिमथलाक \nसंस्कार-परम्परा , लोकगीतक संरचना , स्त्रीक भागीदारी, िौखखक परम्परा , जामतगत टवभाजन , लोकिरोिर , देवी -पूजा , \nलोकभाटषक पररवतशनीयता आ सांस्क ृ मतक इमतिास-बोिक अनेक स्तरक टवश्लेषण भेिैत अमछ। िण्डलजी एतए परम्पराक ेँ  \nटनन्ष्िय रूपिे ग्रिण नटि करै छ ै थ। ओ एकर सािाजजक टनिाशण , ऐमतिालसक कारण आ व्यविाररक रूपपर टवचार करै छ ै थ। \nऐ लेखसँ स्पष्ट िोइत अमछ जे लोक -संस्क ृ मत हुनका लेल संग्रिालयक वस्तु नटि, बस्ल्क जीटवत सिाजक चलैत -टफरैत \nअनुभवक िेत्र मथक।  \n‘वचशस्ववादी संस्क ृ मत बनाि िालशयाक सिाजक संघषश’ िण्डलजीक सािाजजक पििरताक ेँ  स्पष्ट रूपेँ सािने अनैत \nअमछ। ऐ पाठिे भाषा , साटित्य , संस्क ृ मत, सत्ता, शोषण, सािाजजक टवभाजन आ उपेजित सिाजक प्रश्नक ेँ  ओ एकटि \nटविशश-फल कपर आनै छै थ । एतए हुनकर दृ मष्ट सि ाज क बहुसंख् य छुि ल  टि स्साकेँ  के न्द्रि े अनबाक प्रयत्न करैत अमछ। \nप्रश्नोत्तरक एक अंशिे सेिो ओ किै छ ै थ जे साटित्य सिाजक दपशण अमछ आ अपन रचनािे हुनकर लगातार कोलशश रिै छ ै न \nज े छुि ल  सि ाज केँ  पकै ड़ सृज न कएल  ज ाए। ई कथ न पयस्स्वनीक साि ाजज क आशयकेँ  बुझबाक ल ेल  के न्द्रीय ि ि त्त्व रख ैत \nअमछ।  विदेह ४४०|| 27 \n \n \nपयस्स्वनीक एकिा टवलशष्ट पि एकर संवादात्िक संरचना सेिो अमछ। गजेन्द्र ठाक ु रजी , िुन्नाजी आ िुक े श दत्तजीक \nप्रश्नक जवाब तथा दू गोि पररसंवाद एकरा स्स्थर टनबन्ि -संकलनसँ आगाँ लऽ जाइत अमछ। एतए लेखक अपन साटित्य -\nदृमष्ट, जीवन -बोि , लेखन -प्रेरणा, सािाजजक मचन्ता आ भाषा -सम्बन्िी टवचारसभ खुलल कऽ रखै छ ै थ। एिेन सािग्री \nआलोचनात्िक अध्ययनक लेल असािारण िित्त्व रखैत अमछ , टकएक तँ ऐ िाध्यिसँ लेखकक आत्िदृमष्ट प्रत्यि रूपिे \nउपलब्ि िोइत अमछ। ऐ रूपिे पयस्स्वनी रचनाकारक भीतरक वैचाररक चालल , सािाजजक प्रमतबद्धता आ संवाद -िर्ििताक ेँ  \nबुझबाक आिार -पुस्तक बटन जाइत अमछ। \nजीवनवृत्तिे उल्ल्लखखत िण्डलजीक साटित्य -दशशन पयस्स्वनीक ििशक संग गिींर सम्बन्ि रखैत अमछ। “लेखन प्रदशशन \nनटि , प्रमतबद्धताक अनुशालसत सािना छी”, “िि ओइ लोक लेल ललखै छी जे जीटब रिल छ ैथ , िुदा बाजज नटि सक ै त” , \n“साटित्यक उद्देश्य िौन पीड़ाक ेँ  स्वर देब अमछ” , आ “िैमथली साटित्य जन -संवादक सजग दस्तावेज बनए” जकाँ कथन \nहुनकर सिग्र सृजन-दृमष्टक सघन रूप प्रस्तुत करैत अमछ। पयस्स्वनीक पाठ क े लाक बाद स्पष्टत: बुजझ पड़ैत अमछ जे ऐ क ृ मतिे \nटवचार , सिाज , संस्क ृ मत आ संवाद चारू तत्त्व ऐ साटित्य-दशशनक अिीन संयोजजत भेल अमछ। तक श  एतए लोकसँ जुड़ल \nअमछ। संस्क ृ मत सिाजक भीतर सटिय अमछ। संवाद लेखकक सावशजटनक आ आत्िीय दामयत्वक रूपिे उपस्स्थत अमछ।  \nऐ कारण पयस्स्वनीपर पृथक आलोचनात्िक अध्ययनक आवश्यकता स्वाभाटवक रूपेँ सािने अबैत अमछ। \nिण्डलजीपर सािान्यतः कथा , उपन्यास आ ग्राम्य यथाथशक प्रसंग अमिक चचाशिे रिल अमछ। हुनकर वैचाररक गद्य, सांस्क ृ मतक \nटववेक, सावशजटनक बौलद्धकता आ प्रश्नोत्तर-आिाररत आत्िव्याख्याक सिेटकत परीिण अपेजित रिल अमछ। पयस्स्वनी ऐ \nचारू पिक ेँ  एकटि ठाि उपस्स्थत करैत अमछ। तइ कारण एकरा क े न्द्रिे राखख ललखल जाइबला पुस्तक िण्डलजीक सिग्र \nरचनािर्ििताक ेँ  बुझबाक लेल टवशेष उपयोगी लसद्ध िोएत।  \nप्रस्तुत पुस्तकक टवशेषता ऐ बातिे टनटित अमछ जे ई पयस्स्वनीक क े वल सार-संिेप वा सािान्य पररचय प्रस्तुत नटि \nकरैत अमछ, बस्ल्क ऐ पोथीक भीतरी वैचाररक संरचना , सांस्क ृ मतक चेतना, सािाजजक पििरता , संवादिर्ििता , रचना-लशल्प \nआ िण्डलजीक सिग्र रचनािर्िितासँ एकर अन्तसशम्बन्िक ेँ  एकत्र रूपेँ उद्घाटित करब अमछ। एतए पयस्स्वनीक ेँ  िण्डलजीक \nस्वतंत्र गद्य-पोथी िात्र नटि , हुनकर मचन्तनक संगदठत दस्तावेज रूपिे पढ़ल गेल अमछ। ऐ दृमष्टसँ ई अध्ययन िण्डलजीक \nवैचाररक गद्यक सम्यक ्  िूल्यांकनक ददशािे एक आरस्म्भक , टकन्तु आवश्यक योगदान प्रस्तुत करैत अमछ। \nप्रस्तुत पुस्तक पयस्स्वनी टविशश ऐ आवश्यकताक ेँ  ध्यानिे राखख तैयार कएल जा रिल अमछ। एकर उद्देश्य पयस्स्वनीक \nस्वरूप, अन्तवशस्तु, टवचार -प्रवृलत्त, सांस्क ृ मतक िरातल , सािाजजक पििरता , संवाद -िर्ििता , भाषा-शैली , तक श-पद्धमत आ \nिण्डलजीक सिग्र क ृ मतत्विे एकर स्थानक परीिण करब अमछ। ऐ भूमिकािे िण्डलजीक व्यक्क्तत्व आ क ृ मतत्वक चचाश ऐ \nकारण टवस्तारसँ कएल गेल अमछ जे लेखकक जीवन -दृमष्ट बुझने टबना ऐ पोथीक अन्तरस्वर पूणश रूपेँ पकड़ब कदठन िोइत \nअमछ। जे लेखक अपन जीवनिे श्रि , अनुशासन, लोकानुभव, सािाजजक न्याय आ जन -संवादक ेँ  क े न्द्रिे रखै छ ै थ , हुनकर \nगद्यक प्रक ृ मत सेिो ओटिना िोइत अमछ। पयस्स्वनी अिी सुसम्बद्ध जीवन -दृमष्टक साटित्त्यक पररणमत मथक।  \nऐ अध्ययनिे िुख्यतः पाठ -टवश्लेषणात्िक , व्याख्यात्िक , सन्दभशपरक आ आलोचनात्िक पद्धमतक उपयोग कएल \nगेल अमछ। पयस्स्वनीक भीतर संकललत लेख , प्रश्नोत्तर, पररसंवाद आ सावशजटनक टिप्पणीक टनकि पाठक आिारपर एकर \nवैचाररक , सांस्क ृ मतक, सािाजजक आ शैलीगत स्वरूपक परीिण कएल गेल अमछ। जइ ठाि आवश्यक बुझल गेल अमछ , \nओतए िण्डलजीक जीवन -दृमष्ट, क ृ मतत्व आ लोकसम्बद्ध साटित्त्यक भूमिकाक ेँ  सिायक पृष्ठभूमि रूपेँ ग्रिण कएल गेल अमछ। \nऐ पद्धमतक िाध्यिसँ पुस्तकक ेँ  क े वल सािग्री-संग्रि रूपिे नटि , एक संगदठत वैचाररक गद्य-पाठ रूपिे बुझबाक प्रयास कएल  28 || टवदेि ४४० \nगेल अमछ।  \nसिकालीन िैमथली आलोचना -साटित्यक सन्दभशिे पयस्स्वनीक अध्ययन टवशेष िित्त्व रखैत अमछ। आजुक सियिे \nजखन भाषा , लोक -संस्क ृ मत, सािाजजक प्रमतटनमित्व , सावशजटनक बौलद्धकता आ साटित्यक जनपििर भूमिकापर नब लसरासँ \nटवचार भऽ रिल अमछ , तखन एिेन पोथीक आलोचनात्िक पुनपाशठ आवश्यक भऽ जाइत अमछ। पयस्स्वनी एिेन क ृ मत मथक \nजइिे टवचार , सिाज , संस्क ृ मत, प्रमतरोि , लोक -चेतना आ संवाद एक -दोसरासँ जुड़ल रूपिे सािने अबैत अमछ। तइ कारण \nप्रस्तुत अध्ययन क े वल एक पुस्तकक सिीिा नटि , बस्ल्क आिुटनक िैमथली वैचाररक गद्य , लोकििी साटित्य -दृमष्ट आ \nसािाजजक -सांस्क ृ मतक टविशशक एक िित्त्वपूणश पाठक ददशािे उठाओल गेल एक गम्भीर डेग िानल जा सक ै त अमछ।  \nआगाँक प्रकरणसभिे पयस्स्वनीक बहुआयािी स्वरूप ििशः टवश्लेटषत कएल गेल अमछ। पटिल अध्यायिे एकर स्वरूप , \nरचना-प्रसंग आ टविागत संरचनापर टवचार भेल अमछ। तदनन्तर दाशशटनक प्रश्न आ तक श शील दृमष्ट , संस्क ृ मत, संस्कार आ \nलोक -चेतना, िालशयाक सिाज , वचशस्व-टविशश आ सािाजजक प्रमतरोि , तथा साटित्त्यक -सांस्क ृ मतक सटियता आ \nसावशजटनक लेखनक टववेचन प्रस्तुत कएल गेल अमछ। ऐ िििे प्रश्नोत्तर आ पररसंवादिे उद्घाटित िण्डलजीक व्यक्क्तत्वक \nचचाश कएल अमछ, तेकर बाद पयस्स्वनीक आलोकिे िण्डलजीक वैचाररक व्यक्क्तत्व पृथक रूपेँ सेिो स्पष्ट कएल अमछ। \nआगाँ पयस्स्वनीक भाषा, शैली , तक श-पद्धमत आ गद्य-सौष्ठवक टवश्लेषण भेल अमछ, तेकर उपरान्त पयस्स्वनीक रचना-लशल्प , \nटवन्यास आ अलभव्यक्क्त-कौशलपर टवचार कएल अमछ। अन्न्ति अध्यायिे िण्डलजीक सिग्र रचनािर्िितािे पयस्स्वनीक \nस्थान टनिाशररत कएल आ उपसंिारिे सिूचा अध्ययन सिेिल अमछ। आशा अमछ जे प्रस्तुत पोथी िण्डलजीक वैचाररक गद्यक \nिित्त्वक ेँ  अमिक सुस्पष्ट करत आ िैमथली आलोचना -परम्परािे  एक उपयोगी योगदान लसद्ध िोएत।   \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n  विदेह ४४०|| 29 \n \n \n२.५.१. प्रीमत क ु िारी- शेष जीवन क े र नायक : एक चररत्र मचत्रण २.नशािुक्ति अलभयान \n \nप्रीचत कु मार ी \n \n१. शेष जीिन के र  नायक : एक िरर त्र चित्रण २.नशामुक्तत असभयान \n१ \nशेष जीिन क े र नायक : एक िररत्र चित्रण \n \nसन् २०१५ ई०िे ठुठ गाछ िैमथलीक सािाजजक आंचललक उपन्यास पुरस्क ृ त साटित्यकार श्री जगदीश प्रसाद िंडल जीक े  \nबहुचर्चित क ृ मत मथक ै न। ताटिक ५ि् बेर संस्करण बिरेला पर एटि बेर ई - पुस्तक पर सेिो देल गेल छल। ताटिक े  राजभाषा \nडििदीिे अनुवाद काज करैत सिालोचक श्री लाल देब काि त जी \"शेष जीवन\" नािे पल्लवी प्रकाशन टनिशली सँ पोथी २०२६ \nिे छपौलटन अमछ। एटि पोथीक निररया (लौकिी) िछिट्टािे िालटििे लोकापशण कायशिि ' सगर रामत दीप जरय ' कथा  \nगोष्ठी'क एक शुभ साँझ भेल रिय। ओटि पोथीक ेँ  िनोयोग सँ पढ़ैत काल अपन बाबूजीक ' जीवन यात्रा साटित्य सृजन िादे \nसंग-सँग चलैत आभाक ेँ  छ े कने चलल गेल से बुझाएल । दीघशकथा पढ़ैत घरी हुनकािे प्रो० रािक ृ ष् ण बाबू िोनिे बूझाए लागल \nरिय। ताटि रािक ृ ष् ण बाबुक े  एटि उपन्यासक असािारण व्यक्क्तत्व ििा नायक रूपेँ चचाश करबाक िृष्टता कए रिल छी। ओना \nििरा दादा जीक पैघ भायक े  नाआें सेिो छलखन्ि राि क ृ ष् ण कािमत। एटि पटवत्र नाििे द्वन्द सिास छ ै ,यथा -: राि आओर \nक ृ ष् ण! \n 30 || टवदेि ४४० \nसुिी पाठक जनक ेँ  प्रो० रािक ृ ष् ण बाबू मिमथला 'क गािे - गाि परोि रूपेँ देखाए पड़तटन। पटिल तँ ई कथानक कोसी - \nभुतिी,किला वाटढ प्रवण िेत्रक एक जमिन्दार पललबार सँ अमछ ,जजनक जीवनिे भोगल अनुभव सँ िटििा िस्ण्डत भेल \nछ ै क। िूल पोथीक भावानुवादिे दि श्री काित जीक े  प्रशंसा हुनक सरौती िाईस्क ू लक े  टिन्दी लशिक आ +२ जवािर उ ँ च्च \nटवद्यालय - ििेपुर सँ सेवा टनवृत्त श्री राजेन्द्र बाबू कयलखन्ि अमछ। एटि भाषान्तर काजक चचाश वरेण्य साटित्य कार श्री गजेन्द्र \nठाक ु र जी अपन एक अंग्रेजी ई- पोथीिे टवस्तार सँ कयलटन अमछ। अनुवाद कायश रंगशा ला कऽ िररवंश राय बच्चन जी चर्चित \nरचनाकार भेल रिमथ। आब ठूठ गाछक अंग्रेजी , नेपाली , संस्क ृ त आ िराठी भाषािे सम्पक श  भाषा टिन्दीक अस्स्तत्विे \nअएलापर साटित्यक वैजश्वक िेत्रिे प्रसार िोिय जा रिलैक अमछ। सम्पक श  भाषा रूपेँ डििदी 'क िाध्यि सँ अनेक िेत्रीय भाषा \nओ भारतीय संटविानक े  अष्टि् सूमचिे मिझिर सबुिा भाषािे िोय तँ कोनू आश्चयशक गप्प नडिि। िि िुख्य टवषय पर अबैत छी \n। रािक ृ ष् ण बाबू पात्रक े  चररत्र - मचत्रण पटढ़ एक तरिक सम्पूणश पोथीक सारांश - संिेपण रुपेँ पिल पर आटब जाईछ। तेँ \nरािक ृ ष् ण बाबूक संग एकिात्र स्त्री पात्र हुनकर पत्नी सुभद्रा, साटित्यकार िीरेन्द्र , फ े रीवाला लसनुररया उफ श  श्याि सुंदर, \nअच्छ े लाल,फोचांई दास आ रािाचरण क े  अंतरंग चचाश कथोपकथन भाव जीवन्तता पूवशक छखन्ि। एतय भारत गािक देश छी \nआ ग्रािीण िेत्रक सािाजजक वातावरणक े  सुस्पष्ट झलक देखल गेल छ ै क।पड़ोसक दजिण िोला - क ृ ष् णपुर गािक बैसारीिे \nआयोजन बढ़ आकषशक बुझाइए। परोि रुपेँ संस्क ृ त आचायश, वैज्ञाटनक आ आईपीएस अमिकारीक गीता भाष्य छ ै दठक िटििा \nआ िनलगू प्रवचन सुटन ग्रािवासी गदगद भ ' उठ ै त छ ै  ,संगटि सब साल आयोजन करबाक लेल संकस्ल्पत सेिो भेला सँ \nसुखद अनुभूमत िोय छ ैक। सबसँ अद्भुत बात ज े स्वत: अलभप्रेरणा ज गल ा सँ नवयुवक वगशि े साटि त्यक चेतनाके  संचारक \nप्रिाण थीक जे नवांक ु र सब अपन रचना िंच सँ आरम्भेिे वाचन करैत गेलैक। तिन प्रोफ े सर सािेब गीता सँ आरम्भ करैत \nरािायणक सीता िरणक े  उपर प्रवचन कयलाि । उपन्यासिे संयुक्त पररवारक े  कताश-िताश प्रो० रािक ृ ष् ण बाबू क ेँ  एक जजम्िेवार \nनागररक रूपेँ स्थाटपत कयल गलैक अमछ।  \nउपन्यासिे कथा आरंभ गोिुली बेला गडििर िोइत अन्िार आ ठूठ गाछक झलफलाइत दृश्य सँ िोईत छ ै क। जे ई प्रतीक वृद्ध \nरािक ृ ष् ण बाबू'क जीवन सं गडििरगर िरर जुिल छ ै । हुनक देि अखनो सटिय छ खन्ि आ चेतना सतक श  रिै छखन्ि। एतय पत्रटिन \nगाछ िृत्युक संक े त नडिि दैत छ ैक; ई ओटि जीवन ददस इशारा करैत छ ै  जे एखनो बाँमच गेल छ ै । सन् १९२५ सँ शुरुि भेल \nरािक ृ ष् ण बाबूक' जीवन स्वािीनता अण्डोलन ,जजमिदारी व्यवस्था , भूमि संघषश आ स्वतंत्र भारतक सािाजजक टवडम्बना 'क \nबीच अकार लैत छ ै क। िूल उपन्यासकार श्री जगदीश प्रसाद िंडल जीक े  अपन व्यक्क्तगत जीवनक ेँ  इमतिासक व्यापक िाराक \nभीतर स्थाटपत करैत छमथन। से रिस्य भाषान्तरकत्ताश श्री लाल देब काित जी हू ब हू लोकोक्क्त सटित बाँकी जीवन : अनुभव, \nजजम्िेदारी आ अथशक े  खोजक ेँ  रिलखन्ि अमछ। इ यि अन्तर िशीनी आिुटनक अनुवाद आ भावानुवादिे टबकछाक े  रिैछ जे िूल \nकथानक क े र आत्िा मथक ै क। \nई कथा ग्रािीण भारतक े  सािुटिक यात्रा सँ कि नडिि ,एक व्यक्क्तक े  टवषयिे कि अवश्य िोय छ ै । भारतक े  टकसान आ गाि \nआिाररत रुपिेँ मचलत्रत करनाई ,लेखक स्थाटपत करैत छ ै  जे गािक अपेिा राष्रक ेँ  भीतर सँ िीण करैत छ ै । रािक ृ ष् ण बाबूक \nजीवनिे कटियो अलग नडिि िोईछ। पररवाररक टवघिन बढ़ जत्ल्दये सिि उपस्स्थत िोइत छ ै । चाररठाि भैयारी भू - बँिवारा \n,सम्पैत क े र िरण आ बाबूजीक टनिन एक एिन पररघिना िोय छ ै  ,जाटि सँ रािक ृ ष् ण बाबू सिय सँ टकछ पटिनटि सँ दामय त्व \nटनिािैय बाला बटन जाईछ। सम्पूणश परीवाररक भार कान्िपर आ साझी पररबारक जजम्िा सँ ओ टवद्रोि नडिि वणी पररस्स्थमत \nसँ गुजरैत रिलमथ। लशिा हुनक आत्ि टवकासक सािन आ िाध्यि बनैत छ ै । ओ कोसी टपटड़त िेत्रिे िाईस्क ू लक अध्यापक \nबटन बटिनक टबयाि कय आ टविबा िायक े  नैमत क रूपेँ सेवाथी बनल रिैत छमथ। जीवनक आजजबकािे अपनाक ेँ  परीिा लैत \nखड़ा उतरलाि अमछ। एि. ए. करबाक इच्छा पटिनहुँ सँ आटब रिल छलखन्ि ,िुदा ताटि लेल पररवाररक सिस्या नजैर पर सँ  विदेह ४४०|| 31 \n \n \nनडिि ििैन। िोनिे िरदि घरक े ने रिै से स्वतंत्र रूपेँ ििुबनी आर क े  कालेज सँ अंग्रेजी टवषयिे स्नातकोत्तर भेलाि। पण्डौल \nकालेजिे पढबैत व्याख्याता सँ रीडर आ वादिे प्रोफ े सर बटनये गेलाि। िोन िजगूत राखख ठोस संकल्पक े  सँग ओ अनुशालसत \nरूपेँ आगू बढ़ैत भाय बटिनक े  लशजित करैत सब टनिरजाना िरर करयिे सिथश भेलाि। िायक पररचयाश अपने दूनू प्राणी \nकरयि े पाछु नडि ि ि ि ल ाि । श्रवण कुि ारके  ज ेकां उद ाि रण ि ैमथ ल  सि ाज  ल ेल  मि मथ ल ांचल ि े प्रोफे सर साि बके  कि श छखन्ि । \nसिय रूटिनक े  ततेक ने पटकया रिमथ जे पुस्तकालयिे बेसी सिय टबतैन। गिन अध्ययन क े र चलते  सिाज सँ किल बुझाय। \nबालपने सँ साज -बाज आ संगीत टवरासतिे रिटन। एसकरोिे िरिुटनयाँ टनति बजबमथ। कटवता , गीत ,डायरी सदा संगीतिय \nभऽ प्रवाटित िोइत रिलटन। अपन िोललक कथा रचना संग्रि प्रकालशत िरर करौलटन। पोथी बण्डल बस सँ आटन पत्नी क ेँ  \nदेखबैत बजैत छमथ ई ििर जीवनक े  अनुपि उपलस्धि छी। िुदा पोथी टबक ै त नडिि रिने आ सिाज सँ सरािना निीं भेिने दुखी \nभ' जाई छमथ। चौथापन वयिििे सेवाटनवृत्त पछामत अनुवाद टविा आ पोथी सिीिा ददस प्रवृमत बढ़लटन अमछ। ठूठ गाछ \nजेकाँ एक टनराश भाविे पड़ैत छमथ आ पौत्र लग मिमथलांचल सँ बािर सात सिुंदर पार र िैत जजनटगक आखरी शाँस घीच \nरिल छमथ। कारण तीनू बेिा पूतौि तीन शिरिे चाकरी करैत छखन्ि। से तीनू लभन्न - लभनौज भेल छखन्ि ,तेँ पत्नी क ेँ  किलमथन \nिि ककरो लग नडिि जायब। ओटि संदभशिे सुभद्रा सँ ितलभन्नता िोय छखन्ि। सोचैत छमथ आब जयेि शेष जीवन बाँचल अमछ \nसे आरो बेसी िूल्यवान अमछ। पोथी िुल्य २९९ िाका पृष्ठ सं० -१२४ आई एस बी एन ९७८-९३-४८८६५-०६-९ \n२ \nनशामुक्तत असभयान \n \nमिमथला प्रिेत्रिे भांग ,गांजा ,चरस आ िफीि क े र लत युवाटपटढ़िे लगला सँ नशेरीक संख्याँ बटढ गेल रिय। प्राय: गािक \nचौक- चौरािा पर नीक लोक टवशेष कय सभ्य नारी वगशिे एक तरिक दिशत बनल रिैत छल। संध्या कालक े  वाद अबरजात \nबंद राखख  लोक परिेज भ ' जाई। ओटि संत्रास सँ बचय लेल नीतीश सरकारिे अनेकाें संस्था - समिमत राज्य आ क े न्द्रीय िंत्री \nक ेँ  सिस्या सिािान लेल गुिार लगाबय। ताटि िििे टनवंमित संगठन ' मिमथलांचल कोसी टवकास समिमत -ििनी सेिो \nपत्राचार कय टवषय पररस्स्थ मत सँ छुि कारा ल ेल  यथ ेष्ट पररयास कयने रि ैक। पचाश- नोिीश आ बैनरक े  िाध्यि सँ कतेको \nजजला जबारक े  जत्थािे यात्रा कयल। नशाबाज पुरूख सँ टपटड़त िटिलाक ' िोली िुख्यिंत्री जनता दरबार िरर अपन दुखड़ा \nसुनाबय पिना पहुँचल रिय। टबिार सरकार संज्ञान लैत पैघ िानव श्रृंखला बनाकय जनजागृमत आनलटन आ शरावबंदी क \nघोषणा कयलखन्ि।  \nशराबक दुष्प्रभाव पर (WHO) टवश्व स्वास्थ्य संगठनक ररपोिश -: \nशराबक दुष्प्रभावक लेल पूरा टवश्व थचिमतत अमछ। टवश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO)क' नव ररपोिश (ग्लोब स्िेिस ररपोिश ऑन \nअल्कोिल एण्ड िेल्थ 2018) िे शराबक दुष्पररणािक टवस्तृत आंकड़ा देल गेल अमछ। आ टबिार , राज्य सरकार सिाजक ें  \nशराबक क ु प्रभाव सँ त्राण ददएवय लेल ऐ अलभयान चलय पर बल देने अमछ। सन्  \n2016 िे शराबक कारण टवश्वभररिे 30 लाख लोकक िृत्यु भेल अमछ , जे टवश्विे क ु ल िृत्यु दरक 5.3 प्रमतशत अमछ। \nशराबक सेवनक कारण युवा वगशिे िृत्यु दर बूढ़ लोकक अपेिा काफी अमिक अमछ आ 20 सँ 39 आयु वगशक लोकिे 13.5 \nप्रमतशत लोकक िृत्यु जिर ओ मिलाबि शराबक कारण सँ िोइत अमछ।  \nशराबक कारण िृत्यु TB, HIV/AIDS, Diabetes ( ििुिेि) मचनीरोग सँ िोबय वला िृत्यु सँ अमिक अमछ , जे \nमचन्ताक टवषय छी। \nटवश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO)क' ररपोिशक अनुसारे शराब लगभग 200 बीिारीक ें  बढ़ावा दैत अमछ। शराबक सेवन सँ  32 || टवदेि ४४० \nक ैं सर, एड् स, िेपेिाइटिस , िी.बी (यक्ष्िा) , लीवर एवं ददलक बेिारी , िानलसक बेिारी , िाय(जच्चा) -लशशु सँ संबंमित \nबेि ारीक सङ् ग-सङ् ग डि िसक प्रवृलत्तकेँ  सेि ो बढ़ावा दैत अमछ। आ ि टि ल ाक सङ् ग डि िसाि े एकर अिि भूमिका अमछ।  \nआत्िित्याक क ु ल िािलाक 18 प्रमतशत, आपसी झगड़ाक 18 प्रमतशत, सड़क दुघशिनाक 27 प्रमतशत आ मिगीक 13 \nप्रमतशत िािला मिलाविी शराबक बेसी सेवनक कारणेँ  िोइत अमछ।  \nलीवरक गंभीर बेिारी ; लीवर लसरोलससक क ु ल िामिलाक 48 प्रमतशत, (Mouth Cancer)क' क ु ल िमिलाक 26 \nप्रमतशत, पैंटियाजक गंभीर बेिारी Pancreatitis (पेंटियाजक सूजन)क 26 प्रमतशत, ...िीबीक २० प्रमतशत , पैघ \nआंतक क ैं सरक ११ प्रमतशत, िेस्ि क ैं सरक ५ प्रमतशत आ िाइपरिेंलसव िािश टडजीजक ७ प्रमतशत िािला शराब सेवनक \nकारणेँ िोइत छ ै क। राष्रटपता ििात्िा गांिी जी  िरदि शराबक टवरोि क े लटन।  \nगांिी जी किने छलाि जे - \nशराब लोक सँ नै लसफ श  ओकर पइसा छीन लैत छ ै क, बस्ल्क ओकर बुलद्ध सेिो िैर लैत छ ै क।  \nशराब पीबय बला इंसान िैवान भ ' जाइत छ ै क। \nजदद ििरा एक घंिाक लेल भारतक तानाशाि बनाओल जाय तँ िि सभसँ पटिने शराबक सभ दोकानक ेँ  टबना िमतपूर्ति \nपहुँचाबैत बंद करा देब। \nगांिी जी द्वारा बताओल गेल सात सािाजजक पापकिश -: \nलसद्धान्त टबना राजनीमत  \nकाज टबना िन  \nटववेक टबना सुख \nचररत्र टबना ज्ञान \nनैमतकता टबना व्यापार \nिानवता टबना टवज्ञान \nत्याग टबना पूजा ' अमछ। \nबहुतो राज्य सरकार अपन राजस्व बढ़बय लेल शराब टबिी  पर रोक नडिि लगा सकल य। िुदा जननायक कपूशरी ठाक ु र जी \nक े र अनुयाई श्री नीतीश क ु िार जी िुख्यिंत्रीक े  िैलसयत सँ टबिारिे शराबबंदी िरर लागू कयने छमथ।  \nएकिा ििशे गाि क े वि बाहुल्य बस्ती छ ै क, जतय सँ वेदव्यास चेतना समिमत टबिार क ' िाध्यि संदेश प्रसाररत कयल गेलैक \nअमछ जे युवा वगश नशाक े  लशकार िोइत जा रिल अमछ। सब गािक लोक बैसार कय दस -दस अलभयानी बटन सूचना संचार \nकरी आ नव जुवकिे िादक द्रव्यक े  सेवन नडिि हुअय , लागल आदैत सेिो छोड़ेबाक काज िोय। एटि सँ गाििे आई ए \nएस.आओर आई पी एस. िाटकि बनत। पटढ - ललखख बेरोजगारीिे ददशािीन भऽ टकछ  युवािे शराबक टिस्सक लागला सँ \nगाँव अशान्त भ' जाईछ। खुशीक े  बात ओटि गाििे नव सुिारवादी डेग ऊठौला सँ िर स्तरक े  सरकारी नौकड़ीिे लोक लागल \nअमछ। िेिशे अमत टपछरल सिाज िन्य छमथ , प्रणम्य छमथ ,सिय सँ चेत गेलामथ अमछ। स्व० तनुक लाल काित जी आजादी \nसँ पूवश आ देश स्वतंत्र भेलाक वाद गाि टवकास लेल सदा मचन्न्तत रिैत जातीय ििासभाक आयोजन कयने छलाि। िेिशे \nगाििे आब िमिला - िोकदिा नडिि लड़ैत छमथ लोक। सिझौता - सोलिनािा कय पुरान नालीश - फौदारी सब खति कय \nपढाय - ललखाय पर जोर देलक अमछ। गािक लाइिेरी लगक े  दोकानिे लश खर गुिका (मतरँगा ,टबिल आ राजटनवास ) \nरजनीगंिा ददठा दशशन नटि बेचल जाईछ। नशािुक्क्त देखख एक राजनीमतवाज ओतय आ हुलासपट्टी जागेश्वर स्थान लग रामतक ेँ  \nशराब सँ भरल गाड़ी उनिेने छल ,जे पुललस ििकिाक े  तबािी उदठ गेल रिय। लोक शराब लशशी लुइझ सरक ु ििारे टबलैि  विदेह ४४०|| 33 \n \n \nआयल। िद्यटनषेि टवभाग द्वारा जिन गाड़ी चालक आ औनर पर कसगर कारबाए िोय ,तँ से करबाक खगौि छ ै क। जाटि सँ \nइलाका नशािुक्त बनल रिय। एक सवे अनुसारे १००० आवादी बाला गािक लोक टबड़ीक िुईयां आ तिाक ू ल थूक ै िे सलाना \n५ लाख िाका व्यय करैत छ ै क। जाैं एतेक सािुटिक बेिरी कऽ छात्र कल्याणिे लगाओल जाय तँ गािक कायाकल्प भ ' \nसक ै त अमछ। \nभारत वषशक गुजरात प्रदेशिे सन् १९६० ई० सँ पूणश शराबबंदी छ ै क। टबिार प्रांतिे २०१६ ई० सँ पूणश प्रमतबंि लागल छ ै । \nनागालैंड ओ मिजोरि आ लिद्वीप िेँ घरेलू डििसाक े  देखैत टवशेष कय स्त्री सुरजित रिय ,ताटि लेल  ड्राई स्िेिक श्रेणीिे \nराखल गेलैक । १५ अगस्त २०२० सँ सािाजजक न्याय एवं अमिकाररता िंत्रालय ,भारत सरकार प्रथि: २७२ जजलािे नशा \nिुक्त भारत अलभयान चलौलटन। एटि कायशिि क ेँ  टवस्तार दैत उत्तर प्रदेश क े र लखनऊ , इलािाबाद , वाराणसी, \nगोरखपुर ,िेरठ , िुरादाबाद , आओर आगरा िेत्रिे नशािुक्क्त क ें द्र चलाबैत 'आपरेशन प्रिार ' अपन रूतबािे रिल। टबिारक े  \nऔरंगाबाद ,गया , गोपालगंज , बैशाली आ पूवश ओ पमछि चम्पारणिे गमतटवमि करैत रिल। ििाराष्र शासन ददश सँ \nिुम्बई,पूणे, नागपुर, नासीक, जलगांव , अििदनगर , गढ़मचरौली(चन्द्रपुर), ठाणे, शोलापुर आ कोल्िापुरिे टवशेष फोकसक े  \nसंग अलभयान संचाललत छ ै क। छत्तीसगढ़क े  गररयाबंद ओ पंजाबक े  नशािुक्क्त अलभयान आ टिरोईन जधदी काज चरि पर \nरिल अमछ। ऐ नेक काजिे लगिक तीन लाख लशिण संस्थान रोकथाििे िाथ बढेलक ,जे स्तुत्य कायश थीक। \nजे भेल नशाक लशकार !  \nटबगरल तकर घर पललवार!!  \n- प्रीचत कु मार ी, बी.ए., बीएड. \n  \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n  34 || टवदेि ४४० \n२.६.प्रणव क ु िार झा- अथश आवर \n \nप्रणव क ु िार झा \nअिथ आिर  \nिनोिर भोरे टनत्या लिया से टनपैि चश्िा नाक पर टिका अखबारक पन्ना उलिबा िे तल्लीन छलाि। अखबारक पन्ना \nपलिईि हुनक नजर एकिा सरकारी टवज्ञापन पर गेलइन। पोस्िकाडश साइज क े  ओटि टवज्ञापन िे 'अथश-आवर' लेल पैघ -पैघ \nअिर िे लोक सं अपील कएल गेल छल जे िरती क े  ऊजाश सुरिा आ काबशन प्रदूषण से बचबय लेल आ ऊजाश सुरिा क े  \nथचिता पर एकजुिता देखाबय लेल आई रामत 8.30 से 9.30 िरर सभिा बॉल बत्ती सब मिझा कऽ एकजुिता देखाउ। टवज्ञत्प्त \nपटढ़ िनोिर बाबू क े  ठोर पर एकिा 'चवटनयाँ िुसकी' मछिटक गेलैन - ओ िुस्की, जे सािारणतः तखन उपजैत अमछ , जख न \nबुलद्ध आ यथाथश एक-दोसर पर ठिाका िारैत अमछ। ओ िोने िोन सोचय लगलाि - वाि रे दुटनया! हुनक िोन िे टवचार \nटवचरण करय लागल छल जे क े ना हुनक ऑटफस िे ऊजाश क े  बरबादी लोक सभ करय छय। िाचश िटिना िे 17-18 टडग्री \nपर एसी चलाबय जाय जाय छ ै क। लोक िौका पाबीते दैटनक जीवन िे ऊजाशक गदाश उड़बै जाय छ ै , आ एतय एक घंिा बत्ती \nमिझा कऽ िरतीक उद्धार कएल जा रिल अमछ! ई सब टवचार करैत िनोिर अखबार बंद कय स्नान -ध्यान करबा लेल चलल \nगेलाि।  \nसाँझ क े  िनोिर जखन ऑटफस से घर पहुंचय छ ै थ तऽ 8 वषशक िररमप्रया किय छ ै क जे - पप्पा स्क ू ल से िैसेज आयल छ ै क \nआई रामत 8.30 से 9.30 िरर सभिा बॉल बत्ती सब मिझा क े  अथश आवर िनेबाक छ ै क।  \n'ठीक।' िनोिर उत्तर िे बस एतबे जवाब देने छलाि। िररमप्रया क े  जजज्ञासा िुदा शांत नई भेल छल। ओ फ े र पूमछ बैसललि \n- पप्पा ई अथश आवर िनेला से की िोइत छ ै क ? एकरा िे लोक बॉल -बत्ती टकएक मिझा दैत छ ैक? \nिनोिर उत्तर िे िररमप्रया क े  दुलार करैत किलाि - आबय बला सिय िे दुटनया ऊजाश संकि आ काबशन उत्सजशन क े  चलते \nिोई बला प्रदूषण क े  खतरा से बांचल रिल ताटि लेल जागरूकता आ एकजुिता लेल ई अथश आवर िनायल जाइत छ ै क।  \n विदेह ४४०|| 35 \n \n \nपप्पा आई क े  रामत बॉल-बत्ती बंद क े ने कोना क े  प्रदूषण कि भऽ जाय छ ै क से बताउ ने ? - िररमप्रया फ े र प्रश्न दागललि।  \nिनोिर - बाउ गे ऐ काज से कोनो प्रदूषण कि नै िोबय बला छ ैक आ नै ऊजाश बचत। ई तऽ बस ऐ चीज क े  लऽ कऽ दुटनया \nथचिता करय छ ै क ई देखेबाक एकिा सांक े मतक प्रयास भरर छ ै क। आबय बला सिय िे जे ऊजाशक संकि आ प्रदूषणक खतरा \nअमछ, ओकरा लेल लोक क ेँ  सजग कएल जाइत छ ै क। जा िरर दुटनयांक वृित्त सिाज ऊजाश क े  टकफ़ायती उपयोग आ प्रदूषण \nटनयंत्रण क े  अपन दैटनक जीवन क े  सभ्यता-संस्क ृ मत िे निीं उतारत , जा बड़का -बड़का क ं पनी सभ ई चीज क े  लऽ कऽ अपन \nलोभ छोटड़ पिल नै करत , ता िरर ई सभ रीमत -संस्क ृ मत बस ढकोसला िात्र छ ै क । दुटनयाँ कऽ रिल छ ै क तऽ ििहु अिाँ क े ने \nजा ऊ! \nिाँ । तेिने ढकोसला ने जेना लोक नवरात्र िे क ु िारी पूजन क े  ढकोसला करय अमछ , कन्या क े  सवशश्रेष्ठ सम्िान देबाक, आ \nपछामत ओकरा दोयि दजाश क े  िानय अमछ , बहुत घर सिाज िे उपभोगक वस्तु िात्र। - ऐ बेर ई बातचीत िे बीच िे घुसैत \nिाया बजललि।  \nप्रमतउत्तर ि े ि नोि र टकछू नै बज ल ाि । ओ खख ड़की सं बाि र झाँकय ल गल ाि । हुनक ि ोन आब दुटनयाँक 'पावरफ ु ल' देशक \nओटि 4-5 िा सनकी बुढ़बा सभक कारनािा लग पहुँच गेल छल, जे अपन सनक आ क ुं ठाक पूर्ति लेल दुटनया क ेँ  युद्धक \nआटग िे झाेंकने अमछ। ओ सोचय लगलाि जे एक ददस त दुटनयाँ ऊजाश आ पयाशवरण संकि क े  लऽ कऽ थचिता , सजगाता आ \nएकजुिता देखाबय लेल ई अथश आवर क े  रीमत िना रिल अमछ , आ दोसार ददस दुटनयाँ क े  4-5 िा सनकी बुढ़बा जेकरा येन-\nक े न प्रकारेण अपन देश क े  शीषशस्थ पद भेि गेल छ ै क, दुटनयाँ क े  युद्ध क े  तबािी िे झाैंक क े  पयाशवरण क े  दुगशमत क े ने छ ै क आ \nटकछुए सि य ि े एत्तेक ऊज ाश बबाशद  कय देल क ज ाटि  से कोनो छोि -िोि देश क े  कईएक वषशक ऊजाश आपूर्ति क ै ल जा सकय \nछल। आजूक सियक सभस पमतत आ असली रािस यैि बुढ़वा सब छ ै क , जे सभ्यता क े  नाि पर टवनाश क े  उत्सव िना \nरिल अमछ। भगवान जे एकरा सभ क े  उठा ललतमथ त दुटनयाँ क े  चैन भेितैक!  \nपप्पा की सोचय छी? - ि ररमप्रया ि ोकलल ि  । टकछू नै - चलु भोजन क े  तैयारी करी फ े र अथश आवर सेिो िानेबाक छ ै क की ने \n- िनोिर ई किईत टकचन ददस टवदा भेलाि जत्त िाया भोजन पका रिल छललि।  \n- अथश आवर 28 िाचश 2026। \n-प्रणव क ु िार झा, राष्टरीय परीि ा बोड श, नई ददल्ली  \nअपन िंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।  36 || टवदेि ४४० \n२.७.लाल देव काित -१. उपराग क े र टनटिताथश २.सगर रामत दीप जरय कथा गोष्ठी १२४ि् निररया: कथाक संजिप्त अवलोकन \n३.मिमथला - िैमथली सपूतक अवसान  \n \nलाल देि कामत  \n१. उपराग क े र वनवहतािथ २.ि गर  र ाचत द ीप जर य किा गोष्ठी १२४म् नहरर या: किाक िंक्षि प्त अिल ोकन ३.चमचिला \n- मैचिल ी ि पूतक अिि ान \n१ \nउपराग क े र वनवहतािथ \nसाटित्य अकादिी सँ युवा पुरस्कार प्राप्तकताश प्रखर ओ िुखर आशुकटव श्री उिेश पासवान जीक िैमथली भाषा िेँ प्रकालशत \nतीन पोथीक े  नरटियािे लोकापशण भेल अमछ। जाटििे पुनः संस्करण पुरस्क ृ त पोथी ' वर्णित रस ' आ कटवता संग्रि 'उपराग \nओ दललत कथा संग्रि ' िुजररि ' क ेँ  पल्लवी प्रकाशन सँ प्रकालशत कयल गेल छ ै क। १२४ि् सगर रामत दीप जरय कायशिििे \nगोिेक पच्चीस पोथी 'क सािुटिक रूपेँ लोकार्पित टवगत २८ िाचश क ेँ  भेल रिय। सद्यप्रकालशत िैमथलीिे ३९ गोि काव्यक े  \nसंग्रि  \"उपराग\" टवलभन्न अलंकार आ रसिे रमचत अमछ। उपराग नव कटवता पोथीिे १०५ िा प न्ना छ ै क,जाटिक दाि २९९ \nिाका टनिाशररत य। सन् २०२६ िे छपल एटि पोथीक ेँ  पटढ पाठकगण रूमचगर कटवताक भाव जाटन प्रांजल कटि कटवक ेँ  िटकया \nनडिि सकता। ऐ िे ग्रािीण पुललस ,थानाक चौटकदार उिेश जीक ेँ  सुच्चा िैमथली साटित्यक े  सेिो चौटकदारी करैत देखल गेल \nिेन। श्री पासवान जीक अकटवता खूब सौष्ठव छखन्ि। डििदी िेत्रिे सेिो कटवता टविािे टिनक पोथी ' चन्द्रिणी ' सन् २०१६ \nिे बिराएल छखन्ि।  \n विदेह ४४०|| 37 \n \n \nििुबनी जजला अन्तगशत लौकिी प्रखंडक े  ग्राि +पो० - औरिा ,थाना निररया (टबिार) िे दद० १३ -१०-१९८४ ई० क ेँ  श्रीिती \nअिेररका देवी (िाय) आ बाबूजी - श्री खखन पासवान जीक े  घर एक क ु शाग्र बालकक जन्ि भेल रिय ,जजनकर छदठिारी \nनाउ ँ  पड़ल उिेश पासवान। उिेश जी ग्रािीण पररवेशिे पटढ़ - ललखख सरकारी ििकिािे सेवारत िुलाजजि छमथ। हुनक \nसाटित्त्यक रचना कटवता िादे यात्रा २००३ सँ टनरन्तर जारी छखन्ि। ओ अपना िौललक काव्य सँ टवद्वतजनक बीच एक खाश \nपररमचमत बना लेलटन अमछ। हुनकर कटवता आ कथा  अथाशत् गद्य आ पद्य टविािे सिान रूपेँ लेखनी चलैत रिलखन्ि अमछ। ओ  \nसािाजजक अथाशत , िानवीय संघषश आ जीवनक सूक्ष्ि अनुभूमत सभक सशक्त अलभव्यक्क्त प्रस्तुत करैत रिल अमछ। श्री \nपासवान एक टनभीक रचनाकारक े  संगटि जबावदेि सिाजकिी सेिो छमथ। टिनकर साटित्त्यक आ सािाजजक योगदान लेल \nटिनका टवलभन्न प्रमतमष्ठत सम्िान प्राप्त भेल छखन्ि। सन् २००३ िे िािेश्वरी लसिि 'ििेश ' ग्रन्थ पुरस्कार सँ सम्िाटनत कयल \nगेलटन। वषश २०१८ िे कल्याण पथ युवा सम्िान आ २०१९ िे उत्क ृ ष्ट सेवा 'क िान्यता स्वरुप पुललस ििाटनदेशक , टबिार - \nपिना द्वारा 'सुरवीर सम्िान ' प्रदान कयल गेल छखन्ि।  \nकटववर श्री पासवानजी अपन एटि काव्य रचनािे सिाजक े  उपेजित वगशक पीड़ाक ेँ  आ अपन पररवेशिे सताएल गेल लोकक \nकष्टक े  तथा स्वयं अपन भोगल अनुभवक ेँ  भाव पूवशक कटवतािे किैत छमथ। अमिकतर  कटवता ग्रािीण संस्क ृ मत आ िानस \nपिल पर गडििरगर स्मृमतक ' चेन्िासी क ेँ  शधद रूप दैत भाव पूवशक गढ़लाि अमछ। नव कटवताक श्रेणीिे टिनक काव्य छखन्ि जे \nपाठक एवं स्रोताक े  िोन िोटि लैत छ ै क। ऐ 'उपराग' पोथीिे उलिनक े  रूपिे टकयो उपराग लेबा लेल नैमतक रूपेँ तैयार \n,सिाजिे आगू नडिि अबैत छ ै । िुदा िोनक व्यथा क ेँ  आ कयल गेल शोषणक े  प्रकाशिे आनैत श्री पासवानजी पकठोस तरिेँ \nअपन किनाि कटि देबािे सक ु चाईत नडिि छमथ। पोथीिे साभार स्तम्भिे ओ व्युत्पन्न ढ़ंगे टवस्तार सँ सब बात रखने छमथ आ \nश्री नन्द टवलास राय आदद सियोगीक प्रमत िन्यवाद  देने छमथ । पोमथक भूमिका ललखैत चर्चित पत्रकार ओ जनता कालेज \nलौकिीक े  प्राचायश श्री भरत प्रसाद गुप्ता जीक कथन भेल छखन्ि \"सिाजिे व्याप्त असिानता , भेदभाव आ अन्यायक अन्िार \nिनुखक गररिा पर पड़ल ओिी छायाक ेँ  स्मरण कराबैत अमछ।\" एटि संग्रिक कटवता सब ठीक ओई लागल गिनक े  मचन्िैत \nअमछ। कटव सिाजक भीतर छीपल पीड़ा , संघषश आ टवडंबना क ेँ  शधद देबाक कठोर पररयास कयलाि अमछ। िार्ििक आ \nसािाजजक पाखंड पर कसगर प्रिार करैत एकठाि ललखैत छमथ -: \n\" ओ िंत्रण उच्चारण सँ ग्रि नित्रक दशा ददशा  \nबदलै क े  करत बात  \nिुदा नडिि रोटक सक ै त अमछ  \nदेश - राज्य पर आबै बा ला टबपैत\"  \nएटि पाँमत सभिे कटववर ििोदय अंि टवश्वास आ किशकांडक आडम्बर पर गंभीर सवाल उठबैत छमथ। जिन वास्तटवक संकि \nसिाज आ राष्र पर उपस्स्थत िोइत अमछ ,तिन क े वल िन्त्रोचार आ किशकांड ओकर सिािान नडिि बटन सक ै त छ ै । ऐटि तरिेँ \nकटवता टववेक यथाथश वोि ,आ सािाजजक जागरूकता 'क पििे सशक्त स्वर प्रस्तुत करैत अमछ। \nउपराग क े र प्रांजल स्वरक सािना करय लेल जनिानस क ेँ  भीड़ सँ कोनू मचखन्ित चेिरा आगू नडिि आओत ने गच्छ ै  लेल तैयार \nछ ै क, ओ अपनाक े  अपरािी अथबा शोषण नडिि िानैत देखाएत सेिो एक बैिानी मथक ै क। कटवक पाँमत सृजल गेल अमछ , \nद्रष्टव्य -: \n.... दुशासनक भीड़िे पाण्डव िेरा गेलैए  \nआई पसरल छ ै  युद्ध फ े सबुक पर \nक ु रुिेत्रक रणभूमि कि पटड़ गेलैए ......   38 || टवदेि ४४० \nिजदूर लशषशक कटवतािे एक बानगी क ेँ  अकानल जा सकय य -: \n....... अरजै छ ै  दू जूनक रोिी  \nजइिे देखल जा सक ै ए  \nखून - पसेना ईिानदारीक मिश्रण  \nतंई बचपनेिे बाल बच्चाक  \nरोग - टवयामिसँ लड़ैबाला  \nबटढ़ जाई छई इम्यूटनिी \nजवान िोयते सतबय लगै छ ै  \nघर - पररवारक मचन्ता \nिोिय पड़ै छ ै  \nघर दुआर छोटड़ पलायन ।  \nसबसँ बेसी भारी बदबा उपेजित - शोटषत वंमचत वगशक ेँ  अपनटि सिाजक लोक प्रवल बािा बटन बािे नडिि छोड़ैत छ ै क । देखल \nजाय 'जिीन ' लशषशक सँ पाँमत -: \nदू राली इंिा टगरौललऐ  \nअिीन चलल गेलैए  \nजखन बाििे खरीदललयै पाँच कठा खेत  \nतँ ओटििे जमिन्दारक अिीन चलल गेलैए  \nिरलै जखन िाय - बाबू \nघरक करजा देखख  \nििर भाई िीन भ गेलै .. �.... \nकटव जी सोझे अलभजात वगश पर आिेप करैत खेतक दू गो खीरा खेयलापर - अइंठाि भ ' गेलई क ु शधद सुनैत छ ै क। नसशरी \nसँ दू गोि िालभोग आिक गाछ बािक सीिान पर रोपतटि - भुताटि भ' गेलै बाि 'शधद ' सुनय पड़लैक। अपने ओइठाि \nउबजाएल ढ़ाटकक - ढ़ाकी कदीिा, क ू म्िर - अररकोच साग दैत छै  तँ बढ़ नीक आ ज ख ने एगो सज ि ैन छुबैत छै तँ द गाि  भऽ \nगेलै अपशधद सुटन ितास भ ' उठ ै त छ ै क। हुनक क ु क ू र कतेको बेर नौछरने िेतैक, िुदा एकर बकरी एकरती सींग टिलेलक ै  तँ \nिरखाि भ ' गेलई भारी शधद सुटन ितास िोईछ । तेँ ओ अँइठलाि कटवतािे अटगला पाँमत बढ़ सौष्ठव रूपेँ जोड़ैत छ ै क ,यथा \n-: \nटिनक बेिा पढ़लक ै  , ललखलक ै  तँ बड़ नीक  \nििर बेिा कनी स्क ू ल की िरलक ै  तँ \nओ किलक ै  बताि भऽ गेलई ।  \nदुआरे - दुआरे ििल बजौललऐ  \nभरर जजनगी ,सुखल रोिी ले  \nआई दू रोिी टक खाई छी  \nअपन घरक \nओ किलक ै   विदेह ४४०|| 39 \n \n \nअइठलाि भऽ गेलई।  \nकटव जी ' बाबाक खराि ' लशषशक कटवताक िादे अपनाें लोकक े  असििमत करैत देखैत छमथ। तत्कालीन सिाजिे जे \nअपनैती आ सौिादश वातावरण रिैक से आब टनपत्ता भ ' गेल देखाइछ। आ संस्मरणिे अबैत छ ै क ओटि सियक दादीक \nकिल - कानला पर डेराबैत , िक ु आ शधद , टडटबया सिय सँ मिझाबैत िाय पुचकारर किमथन - अन्ि ार बाड़ी सँ घरक पछुआर \nबािे भुत आटब जेतौ , आ लोरी गबैत चांनििाक खखस्सा सुना सुता दैत रिथीन। दादीक हुक़्का - पानी आ खांिी टबड़ी ओ \nबाबाक िुंिसँ भोरका पराती अलोटपत भेल छ ै क। लोररक ,ददनाभद्री सलिेसक भाव भगैत ..... िनरोपनी कालक गीत  आ \nगोपीचन आब गुि छ ै क। िोन पड़ैत छ ै क गोनैर आ पुरनका लत्ता -कपड़ाक बनल भोटिया , बालपनक े  डेबल पेंि , गंजी , जाड़ाक \nिोपी ,सुइिर ,दादीक ' फ े रल पुरनका िेरीकोसा साड़ी सँ बनल उ लसरिन्नी । गोिाली घरिे जोड़ा बरद , लागैन ,लदिा \n,चािुक,जाबी ,ढ़ोलस ,घुघुर - घांिी आ बरेरीिे िांगल खोता , सेिो सखारी - पेिारी ,डोलची ,तम्िा अलोटपत भेल छ ै क। सन्दूक \nसटित ओईिे सिेजल िाैंसली ,कारा, पाैंिची ,जंतर नडिि देखाइछ। खजुरक गाछ पर चाेंचाक खोता ताटििे रतुका टििटििाइत \nभगजोगनी ,ढेकी,पिई ,बैंगिा िांटिक कोठी आदद लुप्त सरिजान आ खेलिुपक संसािन आददक खगता एटि दीघश कटवतािे \nपुरनका जिानाक स्मरण कराबैत छ ै क। जेना -: \n....... किाँ छ ै क उ लोक  \nजे बाबन िाथक घरक ठाठ  \nउठबै ले भऽ जाइ छलै जिा  \nकिाँ छ ै  उ कठघोड़ा नाच \nटकए फ े क देलक ै  लोक ढ़ोल - टपपिी  \nछोटड़ देलक ै  रसनचौकी ।  \nएकिा आरो लसरजल टनिन सन पाँमत देखू : - \nक े करा टिस्सािे पड़लै  \nककसी गाड़ी, ठ े क \nचौपिा बरद ,भुल्ली ििींस  \nआ लुप्त भेल ररखखयाक गाछ  \nबरिरक सील ।  \nएटि तरिेँ पाठक क ेँ  उिेश जीक 'उपराग' िे अनेकानेक ठोसगर तथ्य सँ भरल उलिन देखाइछ ,जे अनुत्तररत प्रश्न बटनक ेँ  \nसिाज बीच ठाढ़ छ ै क। यथा ' फसल िमत ' कटवता'क अंश देखल जाए -: \nिललकबे ओइठाि जाकऽ  \nकरता ओ बैसकी आ िीडििग  \nतरे- तर तरपेसकी  \nखाद - बीआक भऽ जाएत सेडििग  \nिि अिाँ की लेब  \nगलल फलसल देखख कऽ  \nआटड़ पर िन भऽ जाइए िललन  \nखेती करी  िि ,पाई खाए िाटकि।   40 || टवदेि ४४० \nक ृ षक िनरोपनी लेल सिय सँ बीया बौग तँ अवश्य करैत छ ै , िुदा सिय सँ बरखा नडिि भेने अकाल पटड़ जाइछ।आ अकाली \nखेरात सेिो सिय सँ व्यवस्था जनिीतिे नडिि भऽ पबैछ!  \nरौदी िुंि बौने छ ै  \nपोखैर सुखल छ ै  , \nनव छत पर िँकी , \nदि तोरै छ ै  कल  \nभेलै रौदी ,भेलै अकाल  \nजरलइ िरती  \nपाईन गेलै पताल  \nटकसान अटिबेर काइन रिल छ ै  \nकिला भुतिी जाईन रिल छ ै  \nएकरो छ ै  इयि िाल  \nसावन िास िे।  \nअछूत लशषशक कटवताक ि ाध्यि  सँ कटव अपना केँ  पैघौत ल ोकक दद ससँ अश्पृश्य बुझल ाक बटनसधत ि ोनक ि ीश उद्धृत \nकयलटन अमछ -: \nजामतक नाि पर  \nअछूत- अिोभ करैत रिै छी  \nतँ से बढ़बटढ़याँ \nछुआ - छूत पर िि  \nकने कलि चलौललऐ तँ  \nजुलूि भऽ गेलइ ।  \nिरर जजनगी करेलाैं अिाँ  \nििल - टिकोला  \nनौरी- नौरपनक काज  \nदू सेर ले िजदुरी  \nरखलाैं लशिा सँ दूर  \nआई कलि पक ै ड़ यएि साँच  \nललखलाैं तँ जुलूि भऽ गेलई ।........  \nप्रस्तुत पोथीक क े न्द्रीय कटवता \" उपराग \" क े र क े िन टवलिण पाँमत छ ै न,तकर एक बानगी देखल जाए -: \n......... उपदेश दइबाला क ेँ  \nउपिास भेलई  \nजे गेलइ शरणिे  \nजीटबतै ओ लाश भेल इ  \nददनकर जज़न्दगी  विदेह ४४०|| 41 \n \n \nजत्त - लोढ़ी \nलाइक जजनगी  \nझाइल भेलइ  \nखेलक ै  खुब  \nमिली बाँिकऽ परसाद जकाँ  \nटकयो िुजरीि टकयो सरकारी पठ्ठा  \nआई मचििेक कारणेँ मचन्िार भेलै  \nघरक पाछाँिे गारल िड्डी  \nिाथक िथकड़ी  \nगलाक गल फाँस भेलई  \nचंदन िीका आ लंगौिा  \nिाथ लाठी बास भेलई  \nददन जजनटग .......  \nराि क ृ ष् ण पराथी आ जय प्रकाश िंडल जीक े  कटवता आई टनठािे िोन पड़ैत अमछ। तुलनात्िक अध्ययन लेल टिनका \nकटवताक ेँ  हुनकर कटवता बल प्रदान करैत िोय! दृमष्ट सम्पन्न कटव - रचनाकार उिेश पासवान जीक चर्चित पोथी क ेँ  पढ़बाि \nखगोि अमछ।  \n- लाल देव काित , नौआबाखर (ििुबनी)  \n२ \nि गर  र ाचत द ीप जर य किा गोष्ठी १२४म् नहरर या: किाक िंक्षि प्त अिल ोकन \nप्रस्तुतकताश -: लाल देव काित  \nसन् १९९०ई० सँ अनवरत लत्रिालसक कथा गोष्ठी रामत भररक एहूबेर १२४ि् मिशन पस्धलक स्क ू लिे गत २८ -३-२०२६ क ेँ  \nसांझखन युवा सम्िान प्राप्तकताश श्री उिेश पासवान जीक संयोजनिे आरंभ भेल रिय। सुव्यवस्स्थत संरचना , बहुआयािी \nसिभाटगता आ रचनात्िक गररिा 'क संग अत्यन्त सफलतापूवशक पूवशक सुसम्पन भेल य। गोिेक २५ पोथीक लोकापशण \nपछामत क े  था सत्र चलल।  \nश्री नारायण यादव जी ' कथा - नेताटगरीक भुत' नीक वाचन शैलीिे श्रोता बीच रखलाि। ऐ कथािे सािाजजक  टवडम्बना \nदेखल गेल। लशवाक ेँ  पैघ टकसान िोइतो नेतानुिा पोशाक पटिल ब्लौक तकक नेताटगरी करबाक सनक सबार भेलैक। वषाशजल \nसँ ओकर घर चुबाठ रिै छ ै क। जाटि ददन लोक सँ िाका - पैसा झोरल नडिि िोय तँ आश्रिक चुल्िी नडिि पजरैक।अपन शैलून \nपरिक काज सेिो ठप्प पटड़ जाई छ ै । से बरद  लेल राखल िार पीकय सिय गुदश करय पड़ैत छ ै क। सब ददने आि लोक \nओकरा ठक सेिो िनेिन बुझैत कन्न्न काटि लैक।  \nदोसर कथा 'पुललसक गस्ती' प्रदीप पुष्प पढलटन। ऐ कथािे प्रशासटनक अनुभव बूजझिे आयल। अनिोल बाबाक े  चारर घौर  42 || टवदेि ४४० \nक े रा तिन कटि जाईछ , जिन रामतिे पुललसक कराचूर गस्ती चलैत रिै छ ै । चोर तँ मिललभगत कऽ शगुन बनबैत छ ै । से भिो \nसँ लल ल ोि  भेल ा पर टकछुि ा नडि ि फुराईत छै न। तेसरकथ ा टवप्रकांत ि ंड ल  ' िायक बँिबारा ' प्रस्तुत कयल। एटििे पररवाररक \nतनाउ टनठािे बूजझिे अबैत छ ै क। चारू भाय सिय पाटबक े  संयुक्त पररवार सं लभन्न - लभनौज पर उतरर गेल य , िुदा ने जेठका \n, आ नै तै सँ छोिका भाय सब टकयो िायक े  अपना टिस्सािे राखैले तैयार िोइछ ै ।चाररि कथा ' तेसरका प्रश्न' िेँ डॉ० बीणा \nप्रसाद प्रश्नानुक ु ल िानवीय जीवनक झलक स्पष्ट रुपेँ सोझा अबैत छ ै क। मिश्रजी, लसििजी  आ यादवजी टवटवि टवषयिे \nसािात्कार दैत चतुथश वगीय ररक्त सीि पर नोकरी पाबय चािैत छ ै । िुदा पनसौवा नोिक गडी देखा टनखश्चत िोईत भ्रष्टाचार \n'क पोल खुजैत छ ै । पांचि दीघशकथा ' युवा नन्दक द्वन्द ' सुटन दशशक क ेँ  ई बुझबािे अबैत छ ै क जे सियक े  बोि राखक चािी। \nसोनेलाल बाबा सँ युवानन्द कए भेंिवाताश २० बरख बाद गाििे िोय छ ै ।शिर उसठ आ गाि स्वच्छ वातावरण बुझाए पड़ल \nअमछ। पढ़यिे िेिावी रटितो ओ पररस्स्थमतवश शिर चलल गेल ,िुदा ओतय गाि - गाि सँ लोक पहुंच लोड बढेने रिैत छ ै । \nछठि कथा सुश्री पल्लवी िंडल क े र 'ललफिे ठाढ़ लोक ' टवज्ञान ओ िेक्नोलॉजी टवषयक कथा छी। ऐ िे आिुटनक िनुखक \nअन्तर्विरोि देखिे आयल । खराब भेलासन्ता ललफ्ििे नामयकाक ेँ  एक वूजूगश जटनजातक बात तक श  संगत लागैत छ ै न ओ रेिल -\nखेिल छमथन ,आ ६०७ नं० फ्लैि पर दूि  पाक े ि सँ टवथूत नडिि िोय य। साति लघुकथा ' सिैयक ववाशदी ' क े र पाठ करैत \nकथािे स्वयं नायक रूपें चलैत अमछ। एटिक े  सािाजजक अनुभवक बदलैत स्वर कटि सक ै त छी। कोथचिगक े  सरजी क ें  प्रश्नोत्तरी \nलिजािे किैत य - \" दू घंिा िें सँ डेढ़ घंिा तँ िाय - बाबूजीक बीच झगरेिे सिय खपै छ ै  ,िात्रे अदिा घंिा बांचल सियिे \nबाल िनोटवज्ञानक जतेक टवकास िोय! आठि कथा ' वदी ' क े र कथाकार नन्दटवलास राय जी भूमिका जन्य तनाउ देखेबाक \nचेष्टा कयलखन्ि अमछ। एस पी क े  पस्त्न जुबेदा बेगि अपन एकलौता पुत्र (आतंकी) ललयाकतक े  सलािती लेल जान बक्सबाक \nईद पाबटन पर उपिा र िांगलीि। िुदा डीएसपी इरफान क े  डेरा पर इफ्तार पािीिे ओ किैत देखाई छमथ , राष्रप्रेिी। ओ तिस्थ \nभऽ पत्नी क ेँ  बुझबैत छ ै, िातृभूमि लेल िि सिझौता नँय कऽ सक ै ब।आ जाैं ििरा टनशाना पर कश्िीरिे देखाएत तँ िाथे \nिोइ ललअ। आ सयि भेलै ,लालचौक बारिुला जजलािे पुत्रिोि मतयाटग आतंकवादी बेिा क ेँ  गोली िारर दैत छ ै क।वदीक े  लाली \nदेशक े  सपुत एस पी सािब राखलटन िेन। नवि् कथा 'टवद्यापमत पवश सिारोि वाबत छखन्ि । कथाकार राजक ु िार मिश्र एटििे \nबदलैत सिय देखाबैत छ ै क। दशशक दीघाश िे श्रोताक सवशथा अकाल देखेलन ,परंच पुरस्कार प्राप्तकताशक' पमतयानी से िाछभात \nपर लूजझ िचेने छ ै । चन्दा दाता जनता -जनादशन िादे 'कान िोचरब ' लोकोक्क्त सँ कथािे रोचकता बढल छ ै । नाच - गानिे \nदठक े दारी प्रथा सँ दशशकक संख्याँ नदारद िोईतो भोरिरर कलाकार फकरल िेन । टकयाक तँ सािाक े  बेयना 'क अमतररक्त \nिुद्रा पेबाक छलैक। दसि् कथा ' झूठ बरप्पन जानक खतरा ' िें कथाकार शारदा नन्द लसिि जी खूब जिलाि अमछ। िानवीय \nप्रतीक रूपेँ एक खरिा - गदिा क े र खखस्सा परम्परागत ढंग सँ किलटन अमछ। एगारिि कथा ' कथीक बड़का 'िेँ गौरी शंकर \nसाि जी सािाजजक दबाव देखेलटन अमछ। बेदराक े  लशिािे पेि ददश क े  आरिे बेविान य ,फ े र सँ ददश शूरूि । पैघौत क े र देखाबिी \nवचशस्व नडिि छजैत छ ै क। बारिि् कथा ' बरगद आ कांचक स्िीन ' ि क ु िरजी नैमतक टवडम्बना क ' बात उठ े लटन अमछ। \nरािनन्दन बबाजी िरदि ईयरफौन सँ गीत सुनैत छोिू िेबुल लग खलस अचेत भ ' जाईछ। डीजजिल युग िाबी छ ै क। तेरिि \nकथा ' वचशस्व ' िे बेचन ठाक ु र जी आत्ि संघषश आ शक्क्त सम्बन्िक अनेक स्तर सिज रूपेँ उद्घाटित िोइत देखाएल अमछ। \n२५ साटित्यकार से दीवा गोष्ठी - रािपुर िे िोईत देखाईछ जाटििे नवांक ु र क े  कथा पर सिीिक द्वय ििश: शलशचन्द्र आ \nलोचन प्राक ृ मतक वणशन पौलटन। चौदिि कथा 'बेिीक त्याग ' िे झौली  पासवान जी ग्राि टवघिन िोईत देखेलटन िेन। जेठ \nिासक भीषण गरिीिे टवजलीक रांसफािशर भंगठल रिला सँ भोजन कराबयिे शािपुर बाली काकी सटित दलो काका , \nगुजर कका क े  झारफ ु क, फकीरा भाय क े र बच्चा ,खुशर काका िादे जगेसर काका किैत छ ै  ओ गाि िें नडिि छ ै ,िुदा सुखदेव \nकाका बजलाि ओ तँ गाि आटब गेल िेन। ऐ तरिेँ चचाश िें सब नेताक कतशव्य पर पश्नचेन्ि लगबैत किाि क े लक। तेतर ओ  विदेह ४४०|| 43 \n \n \nघुिरीक १० वखशक बेिी आशा बावत खेरिा अयलैक िेन। पन्द्रिि कथा 'कालाबजारी ' िे कटपलेश्वर राउत स्त्री जीवन पर \nप्रकाश देलटन अमछ। सिसािमयक गैस तेल क े र अभाव भेलासन्ता कालाबजारी बटढ गेलैक ,ई तँ टवदेश सँ देश आयात करैत \nछ ै क। झंझारपुर सँ दवाई जँ नडिि आओत तँ कटियो बाबा िरर जेताि से वाताश सोिन सँ करैत छ ैक।आ ई तँ सिजे गैस दुरस्थ \nसँ अबै य। देवता बाला देश रिैत गरीब छी िि सब आ अिीर देशिे देवता छ ै थे नै! सोलिि कथा 'रेत बसल गाि ' रािेश्वर \nप्रसाद िंडल जीक े  लशषशक बालू पर बसल गाि रिैत तँ िैमथली भाषा साटित्यिे अपन टनशन्न शधदक प्रमतष्ठा रिैत। बाटढ़ -\nपाटन सँ त्रस्त हुनक िातृक लससौनीिे १५० टबगिा बला भज्जू िरड़ िसािीक खस्ता िालत छ ै । कोसी नदी 'क किर बन \nग्रािीण सिाजक े  सुअन्न िरर खायले नडिि भेिैत छ ै । लशवा पांचाें भाई ििा क ' बढ़ तबािी रिैछ। एतय सािाजजक अव्यवस्था \nदेखाईत छ ै । सत्रिि कथा 'असल ििश पररवतशन ' िे जगदीश िंडल जीक कथािे जीवन संघषशक अनेक रूप एक संग सिि \nआयल अमछ। डिरू जा कट्टर टिन्नू आ खखलसयाि सोभावक रिला सँ िटििानी गाििे रिैछ। ओतय आिक गा छीिे ढेरबा \nवयसक दललत छौड़ाक े  िारपीि ,चक ू बाजी सँ लहुलुिान करैत छ ै । आ प्रकाश झाक े  नीक कालेजिे  बी .एससी. ि पढबैत \nिेिाबी बनेने छ ै । से लुिन मियां अपन पोजेिीव रक्त दैत जान बचेलक ै । अठारिि कथा 'फ ू लक प्रेि कथा ' ल 'क े  गगन क ु िार \nसाि पाठ करैत य। ऐ कालजयी कथािे िानवीय कोिलता अमछ। सिाजक े  न दृमष्टिे राखख ठोस संदेश देलक अमछ। उन्नैसि \nकथा ' तराजूक दोसर पलरा ' िे आचायश चन्द्र िोिन यादव जी िातृ स्नेिक संदेश देलटन अमछ। पृथक गबािी वृध्दा गौरी \nदेवीक कथन सँ जस्स्िस आददत्य ना०प्रसाद क ेँ  रामतभररक िरायल नीन व्यवस्स्थत िोय छखन्ि। जिाबंदी  जिीनक े  िाईटिल \nिोकदिाक े  आखरर तारीख मतलकनाथ वनाि लशवनाथक े  बीच रिैछ। बीसि कथा ' िायक ििता ' िे श्री कान्त जीक कथा \nिें लोकजीवन पर आिाररत आ रोचकता सन् भरल छ ै क। एक ै शि कथा 'गोरिा ' िे रािाकांत िंडल सिसािमयक घिनाचि \nदेखेने छ ै क। ऐ िे िानवीय संतुलन दृमष्ट उजागर भेलैक िेन। िझारी बाली जे नव कटनयां गोरिा ,गोईठा - मचपरी पाथै तँ खूब \nइंिनक े  ओररयाउन करैत तँ फरीक लोक सब िेय दृमष्ट सँ ताक ै न। आ नोत खायले राजिर आटब ,जाए लगैत छ ै तँ गोठुला सँ \nएक बोझ गोरिा दैत किैत छमथन - गैस घित तँ दोसरो ददन गोरिा आरो लऽ जाएब!  \nबाईसि कथा 'अकबक्की ' िे प्रीति टनषाद जी सियक िारर की थीक से कथाक िाध्यि किबािे प्रवीण छमथ। दोकान पर \nचाि बनबैत प्रेिनाथ आ टबिारी 'क बीच एकांकी तरिेँ पाठक सिि आयल । तेईसि कथा 'क े िन ददन' िे अच्छ े लाल शास्त्री \nजी क े  गिन जीवन बोिक स्वर स्पष्ट अकानल गेल । भूत , भटवष्य आ वतशिान कालक भुमि प्रसार सं नटि िोयत ,निर ,छिर , \nबांि सँ जगि खेतीक िराएल छ ै । आखररिे ददघशकथा ' लत्रवेणी स्नान' िे जगदीश प्रसाद िंडल जी ग्राम्य जीवन सँ जुड़ल \nकथा किलाि अमछ। रटवददन सूयश गिण स्नान लललतपुर गािक लत्रवेणी घाि पर लोक करत। जीतन आ सोिन काका \nव्यविाररक लोक छमथ। ओ अं िश्रद्धा पर टवशबास राखख सुदािा दादी आ रतुपारबाली क ें  ऋण - पैंच दै लेल गीरिारी सन् \nििाजन तैयार रिैछ। ग्रिण दान करबाक नीजगुत टवचार पसरल छ ै क। िुदा शरीरक े  भीतरे छ ै ,से अध्यात्ि टवषय कतेक \nश्रद्धालू बुजझ सकल ? बािरी सुख अपने आप सँ प्रेि करब थीक ,से सांसाररक मछयै। \nएटि पांमतक प्रमतवेदक लाल देब काित िंच संचालनिे सियोगी आ दु पाली कथा सत्रिे समििक रूपेँ भाग लेलटन अमछ।  \n \n  44 || टवदेि ४४० \n३ \nचमचिला - मैचिल ी िपूतक अिि ान \n \nकोशी संदेश लत्रिालसक िैमथली पलत्रका क े र प्रिान सम्पादक श्री टगररजा नन्द झा 'अिशनारीश्वर ' जीक े  गत १५ अप्रैल २०२६ \nक े र ४ वजे भोर ( िह्म िुहूतश - टवष्णु जीक सतुआईन ददन) ददल्ली अस्पतालिे टनिन िेबाक खबेर भेिल रिय। ओ मिमथलांचल \nकोसी टवकास समिमत ििनी सँ जुड़ल रिल छलाि। िैमथली आ टिन्दी साटित्यिे अनेक टविािे हुनक कतेको पोथी प्रकालशत \nछखन्ि। एतय िि आई एस एस  एन २३९५-२२५३ प्राप्त िैमथली भाषा 'क पलत्रका 'कोसी संदेश ' िे हुनक प्रकालशत आलेख \n,कटवता आ कथाक े  लशषशक दऽ रिल छी ,जे ओ ११ सालिे २४ गोि अंक प्रकालशत कय चुकल रिमथ। ई प्रकाशनक दामयत्व \nसम्पादक िंडल अपना उपर राखख देरी भेलासन्ता संयुक्तांक रूपेँ सेिो बािर कयल। ओना  कोसी संदेशिे पैघ -पैघ लेखक \nआ कटव तथा कथाकारक े  रचनाक संग नौलसखुआ रचनाकार लोकटनक ेँ  सेिो छापल गेलटन अमछ। एक अँक १८ वा १९ \nअिशनारीश्वर टवशेषांक रूपेँ टनकलल रिैन। एटि पलत्रकाक २५ ि् अंक टवशेष रूप सँ टनकलय क े र तैयारीिे ओ रिमथ। प्राय: \nसब अंकिे सम्पादनक सदाचार आ  आनाें तरिक रचना ललखलटन ,जे पाठक बीच सिेटकत रूपेँ अनबाक आवश्यकता बुझाईत \nछ ै क। यथा -: \nप्रवेशांक िे सम्पादक िादे , रचना - टवदेशी कटनयां क े र सवशत्र चचाश आ सुआगत भेल छल। अंक २ िे िूल प्रश्न तकबाक \nटववशता , िायक नाि मचट्ठी , वैज्ञाटनक सोच जगबैत टवज्ञानक बतकिी, गीत िणी आ नीलिणी - पोथी सिीिा आयल \nरिटन। अंक ३ िे षड़यंत्र सँ साविान , परेशान िाय , िैमथल ' छपल रिय। अंक ४. चद्दरर सीमित अमछ ,वणश टवचार, क आ \nि ! अंक ५ िे ििा प्राथशना ,ग्रािीण िैमथली संस्थाक स्वरूप । अंक ६ िे गरीबक िनोरथ बनाि गरीब रथ , ददग्भ्रमित जातीय \nसंगठन ,लाल पाग ,असिक तीन नाि । अंक - ७ रंप वनाि योगी , टबिारिे छात्र आिोश , मिमथला (प्रांत) क े र औमचत्य \nछपल छखन्ि। अंक - ८ िे अिशनारीश्वर 'क दू गोि कटवता - घासबाली , अबूझ जीवन शास्त्र । अंक ९ िे मचनीक घातक मिठास \n विदेह ४४०|| 45 \n \n \n,पांचाली प्रथाक अंतक खगौि ,अन्िार गललयारी  । अंक १० िे चािी मिमथला राज ,योर ऑनर प्लीज , सिाचार जगत १ -३! \nअंक- ११ िे लसिकल अमछ पछवा , दद्वज तत्वक राजनीमत। अँक - १२. लशषशक - राजनीमत आ मिमथला राज्य , ििाकटव \nदयाकान्त झा संस्मरण ,टकछु काल क पाँखख  ,प्रवास भ्रिणमचन्तन (यात्रा वृत्तांत) अंक -१३ वास्तटवकताक िरातल पर \nपररवतशन, िुिाजजर िुसरशफ । अंक - १४ . साटित्य आ उद्योग । अंक १५ मिमथला बनाि मिमथलांचल । अंक -१६. दुरदशी \nआवास नीमतक आवश्यकता, कीतशन बेसी-िरर बोल कि ,राजबाररक ठाक ु र । अंक १७. टवश्व पररदृश्य आ संयुक्त राज्य \nअिेररका ,अनेक िोल अमछ िभका। अंक - २०. राष्री य जिमतज पर देदीप्यिान : सुरेन्द्र क ु िार मिश्र , सिकालीन राष्रीय \nख्यामतप्राप्त मचत्रकार श्री सुरेन्द्र क ु िार मिश्र संग भेंिवाताश। अँक २१. एकोऽिं बहुस्थाि: ,टवदग्ि कटवक वेदना। अंक - २२ \nपाक े ि बुक्स आ िैमथली साटित्यकार ; भारत - कनाडा सम्बन्ि वाया रेडसेन्ड बोआस्नेक । अँक २३ _ नोबेल शांमत पुरस्कारक \nदुरुपयोग - सम्पादनक यन्त्रनाक िण।आओर २४ि् अंकिे नाि पर जजच्च (सगर रालत्र दीप जरय ) , िैमथलीिे लीखसँ \nिटिक ेँ ुं पोथी (मिमथलाक िागशदशशक - स्वािीनता सेनानी) । एजेंि रास श्रिसाध्य कायश कयटनिार ददवंगत अलभयानीक प्रमत \nशधद नडिि अमत ,जे हुनका प्रमत \" टवनम्र श्रद्धांजलल अर्पित\" करबैन।ऊ ँ  शान्न्त!! \n  \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n  46 || टवदेि ४४० \n२.८.डॉ. उिेश िण्डल -'बदलैत जीवन ' कथा -संग्रिक आलोकिे सािाजजक पररवतशन आ िानवीय चेतनाक सिीिात्िक \nटववेचन \n \n  \n‘बदलैत जीिन’ किा -िंग्रहक आलोकमे िामाक्षजक पररितथन आ मानिीय िेतनाक िमीिात्मक वििेिन \n \nडॉ. उमेश मण्डल  \n \nअमतमथ लशिक  \nसवश नारायण लसिि राि क ु िार लसिि ििाटवद्यालय , सिरसा (टबिार)  \nिो.: 9931654742  \n \n1. प्रवतािना \nजगदीश प्रसाद िण्डल सिकालीन िैमथली साटित्यिे ओिन रचनाकार छ ै थ , जजनकर सिग्र व्यक्क्तत्व मिमथलाक \nिाटि , क ृ षक जीवन, लोकानुभव, सािाजजक संघषश आ िानवीय प्रमतबद्धतासँ टनर्िित अमछ। िण्डलजीक जन्ि 5 जुलाइ \n1947 क ेँ  ििुबनी जजलाक लखनौर प्रखंड अन्तगशत बेरिा गाििे भेलैन। लशिा ग्रिण कएला -पछामत ओ जीवनक िूल \nकिशभूमि रूपेँ खेती -बारीक ेँ  अपनौलैन। हुनकर जीवन-दृमष्ट स्पष्ट अमछ जे खेती क े वल जीटवका क सािन नटि , बस्ल्क सिाज -\nटनिाशणक आिार छी। ऐ कारण हुनकर लेखनिे लोकजीवनक अनुभव पुस्तक -ज्ञानक अपेिा अमिक प्रािाजणक रूपेँ \nअलभव्यक्त िोइत अमछ। \nटनयमित लेखन -यात्रा वषश 2000 इस्वीसँ आरम्भ भऽ कए टवशाल रचनासंसारिे पररणत भेल , जाटििे एगारि सए \n(1100) सँ अमिक कथा , 20 सँ बेसी उपन्यास , 12 िा सँ अमिक नािक -एकांकी, दजशन भरर पद्य -संग्रि आ बाल -\nसाटित्यिेत्रक अनेक िित्त्वपूणश क ृ मत सत्म्िललत अमछ। हुनकर लेखनक िुख्य टवशेषतािे आन्तररक संवाद , िौन पात्रक \nसशक्त प्रस्तुमत, ग्राम्य यथाथश, स्त्री-टविशश, दललत चेतना , लोकबोली -आिाररत संवादपरक भाषा आ सािाजजक टवषिताप्रमत \nसजग दृमष्ट टवशेष रूपसँ उल्लेखनीय अमछ।  \nिैमथली साटित्यक पररदृश्यिे जगदीश प्रसाद िण्डलक स्थान टवलशष्ट अमछ , टकएक तँ ओ क े वल कथाकार नटि , बस्ल्क \nग्राम्य सिाजक अनुभवी अलभलेखक आ पररवतशनशील लोकजीवनक सजग व्याख्याकार छ ै थ। आलोचकसभ हुनकर \n विदेह ४४०|| 47 \n \n \nसाटित्यक ेँ  मिमथलाक ग्रािीण सिाजक सूक्ष्ि , व्यापक आ जीवन्त दस्तावेज िानने छ ै थ। िन्त्रेश्वर झाक ितानुसार िण्डलजी \nगाि -घरक कथाक ेँ  स्वाभाटवक पररणमत िरर पहुँचबैत छ ै थ, जखन टक डॉ. तारानन्द टवयोगी हुनकर लेखनक ेँ  ग्रािीण सिाजक \nसकारात्िक जीवन -शैलीक दस्तावेज िानैत छ ै थ। गजेन्द्र ठाक ु रक ितिे हुनकर रचनासंसार परम्परागत आजीटवकाक गौरव , \nआत्िटनभशर क ृ षक-संस्क ृ मत आ कथ्य-किशक एकात्िताक कारण िैमथली साटित्यिे पुनजाशगरणकारी भूमिका क े र टनवशिन \nकरैत अमछ।  \nएटि दृमष्टसँ िण्डलजीक साटित्य लोकजीवनक बाह्य मचत्रण िात्र नटि , बस्ल्क सािाजजक संरचना , िूल्य -संकि , चेतना-\nटवकास आ िानवीय संघषशक अन्तिाशराक ेँ  पकड़टनिार सशक्त साटित्त्यक उपस्स्थमत अमछ। \nएिने व्यापक साटित्त्यक पृष्ठभूमििे ‘बदलैत जीवन’ कथा -संग्रिक उपस्स्थमत टवशेष रूपसँ िित्त्वपूणश भऽ जाइत अमछ। \nपल्लवी प्रकाशनद्वारा 2025 इस्वीिे प्रकालशत ऐ संग्रििे ‘गािसँ दूर’ , ‘स्मृमत शेष’, ‘क े करा-ले क े लाैं’ , ‘बदलैत जीवन’ , \n‘पोथीक ज्ञान पोथीए िे रटि गेल’ , ‘क े ना फररछाएत’, ‘दसिीक डगर’ , ‘अप्पन दोख’ , ‘यात्रा’ आ ‘गंगासागर’ शीषशक दस \nकथा संकललत छ ै थ। संग्रिक प्रारस्म्भक टिप्पणीिे स्पष्ट किल गेल अमछ जे ऐ कथासभिे िानव -जीवनक सूक्ष्ि रूपान्तरण , \nस्मृमतसँ पररवतशन िरर , आत्िबोिसँ सािाजजक चेतना िरर , तथा परम्परा आ आिुटनकताक अन्तसंघषशक अलभव्यक्क्त भेिैत \nअमछ। ई संग्रि मिमथलाक बदलैत यथाथशक मचत्रण करैत िानव -गररिा , िैयश, अन्तरात्िाक आवाज आ सािाजजक \nउत्तरदामयत्वक ेँ  कथा-दृमष्टक क े न्द्र बनबैत अमछ। तेँ ‘बदलैत जीवन’क िित्त्व क े वल एतबे नटि जे ई दस गोि कथाक संग्रि \nअमछ; एटििे बदलैत सियक भीतर िनुक्खक बदलैत टववेकक रचनात्ि क अलभलेख सेिो सुरजित अमछ।  \nवस्तुतः ‘बदलैत जीवन’ िैमथली कथा -साटित्यिे ओटि िाराक प्रमतटनमि संग्रि िानल जा सक ै त अमछ , जाटििे ग्राम्य \nसिाजक संकि , सम्बन्िक बदलैत प्रक ृ मत , आत्ििन्थन , नैमतक टववेक, स्मृमत-बोि आ सािाजजक चेतनाक बहुआयािी स्वर \nएकसंग उभरर अबैत अमछ। िण्डलजी अपन कथासभिे नािकीयता वा क ृ लत्रि बौलद्धकतापर टनभशर नटि रिैत छ ै थ। ओ \nजीवनक भीतर चलैत तनाव , िीरे -िीरे िोइत पररवतशन , सािाजजक असिानता , लोक -आस्था, पछतावा, आत्िज्ञान आ \nिनुक्खक नैमतक प्रश्नसभक ेँ  सिज टकन्तु प्रभावकारी ढंगसँ उद्घाटित करैत छ ै थ। ऐ कारण ई कथा -संग्रि बदलैत ग्रािीण \nसिाजक िात्र  प्रमतटबम्ब नटि रटि जाइत ; ई िानवीय सम्बन्िक पुनपाशठ आ जीवन-िूल्यक पुनसशिीिाक साटित्त्यक उपििक \nरूपिे सािने अबैत अमछ। प्रस्तुत शोि -आलेखिे एिी आिारपर ‘बदलैत जीवन’ कथा -संग्रिक ेँ  पररवतशनशील सिाज आ \nिानवीय चेतनाक आलोचनात्िक पररप्रेक्ष्यिे बुझबाक प्रयत्न कएल जाएत।  \n‘बदलैत जीवन’ शीषशक ऐ कथा -संग्रिक क े वल एकिा कथा -नाि भरर नटि अमछ ; ई सम्पूणश संग्रिक िूल संवेदना , \nवैचाररक  िुरी आ रचनात्िक संक े तक ेँ  अलभव्यक्त करैत अमछ। संग्रिक कथा-ििपर दृमष्ट देलासँ स्पष्ट िोइत अमछ जे ‘गािसँ \nदूर’ , ‘स्मृमत शेष’ , ‘क े करा-ले क े लाैं’ , ‘बदलैत जीवन’ , ‘पोथीक ज्ञान पोथीए िे रटि गेल’ , ‘क े ना फररछाएत’, ‘दसिीक \nडगर’ , ‘अप्पन दोख’ , ‘यात्रा’ आ ‘गंगासागर’ जकाँ कथासभ जीवनक लभन्न -लभन्न अवस्थासभ, िानवीय अनुभवक बदलैत \nिरातल आ सिाजक रूपान्तररत स्स्थमतक संक े त दैत अमछ। तेँ ई शीषशक अपन एकल कथात्िक सीिा छोटड़ सम्पूणश  संग्रिक \nप्रमतटनमि शीषशक बटन जाइत अमछ। \nसंग्रिक आरस्म्भक पररचयिे सेिो स्पष्ट किल गेल अमछ जे ऐ पोथीिे संकललत कथासभ िानव -जीवनक \nरूपान्तरणशील यात्रा , स्मृमतसँ पररवतशन िरर , आत्िबोिसँ सािाजजक चेतना िरर , आ परम्परा -आिुटनकताक अन्तःसंघषश िरर \nपसरल अनुभवक आख्यान प्रस्तुत करैत अमछ। ऐ कथनसँ स्पष्ट िोइत अमछ जे ‘बदलैत जीवन’क अथश क े वल बाह्य जीवन -\nस्स्थमतक अदला -बदली तक सीमित नटि अमछ ; एकर भीतर िनुक्खक चेतनात्िक रूपान्तरण सेिो सिाटित अमछ। जीवन  48 || टवदेि ४४० \nएतए स्स्थर नटि , गमतिान अमछ। सिाज जकाँ िनुक्खक टवचार , सम्बन्ि , िूल्यबोि आ आत्िदृमष्ट टनरन्तर पररवर्तित िोइत \nरिैत अमछ। ऐ कारणसँ ई शीषशक सम्पूणश कथा-संग्रिक क े न्द्रीय अथश-िेत्रक संजिप्त , साथशक आ प्रमतटनमि रूपिे उभरैत अमछ।  \nएटि शीषशकक औमचत्यक दोसर िित्त्वपूणश पि ई अमछ जे िण्डलजी पररवतशनक ेँ  क े वल प्रगमतक उत्सव रूपिे नटि \nदेखैत छ ै थ , आ ने िात्र पतनक करुण आख्यान रूपिे। हुनका कथासंसारिे पररवतशन एक जटिल प्रटिया छी , जाटििे \nसािाजजक टवडम्बना , आर्थिक टवषिता , पीढ़ीगत अन्तर, नैमतक संकि , आत्ििन्थन , पछतावा, जागरण आ नव बोि सभ \nएकसंग सटिय रिैत अमछ। ‘गािसँ दूर’िे सािाजजक -प्रशासटनक दूरी, वगीय असिानता आ चेतनािूलक प्रश्न उठ ै त अमछ। \n‘स्मृमत शेष’िे सिय , जीवन आ नश्वरताक बोि सघन िोइत अमछ। ‘क े करा -ले क े लाैं’िे िन , स्वाथश आ अन्ततः आत्िबोिक \nस्वर उभरैत अमछ। ‘बदलैत जीवन’ शीषशक कथा जीवन -यात्राक ििशः पररवर्तित रूपक ेँ  क े न्द्रीय अथश प्रदान करैत अमछ। ऐ \nप्रकार ई शीषशक संग्रिक भीतर उपस्स्थत बहुटवि पररवतशनक सिेटकत प्रतीक बटन जाइत अमछ। \nप्रस्तुत शोिक िूल उद्देश्य ई बुझब अमछ जे जगदीश प्रसाद िण्डल पररवतशनक ेँ  कोन दृमष्टसँ देखैत छ ै थ। पटिल , \nसािाजजक स्तरपर ई देखब  अपेजित अमछ जे हुनका कथासभिे ग्रािीण सिाजक संरचना , जातीय सम्बन्ि , प्रशासटनक \nव्यविार , लोक -िानस आ सािुदामयक जीवनिे कोन -कोन बदलाव सािने अबैत अमछ। दोसर , आर्थिक स्तरपर ई टवश्लेषण \nआवश्यक अमछ जे आजीटवका , श्रि , क ृ षक-संस्क ृ मत, ििाजनी प्रवृलत्त , जीटवकोपाजशनक संकि आ आत्िटनभशरता जकाँ \nतत्वसभ कथानकिे कोना सटिय छ ै थ। तेसर , पाररवाररक स्तरपर ई देखल जाएत जे पीढ़ीगत अन्तर , सम्बन्िक बदलैत \nऊष्िा , उत्तरदामयत्व, स्मृमत आ टबखरावक प्रटिया कथासभिे कोन रूपिे व्यक्त भेल अमछ। चाररि , िानवीय चेतनाक स्तरपर \nशोिक िुख्य लक्ष्य ई रित जे  पात्रसभ बाह्य घिनासभसँ गुजरैत-गुजरैत आत्िबोि , नैमतक टववेक, पछतावा, संवेदना आ \nसािाजजक जजम्िेदारीक कोन अवस्था िरर पहुँचैत छ ै थ।  \nएटि शोिक एकिा गम्भीर उद्देश्य ईिो अमछ जे ‘बदलैत जीवन’ कथा -संग्रिक ेँ  क े वल कथात्िक सािग्रीक रूपिे सीमित \nकए नटि पढ़ल जाए , बस्ल्क एक वैचाररक पाठक रूपिे ग्रिण कएल जाए। िण्डलजीक सिग्र साटित्य -दृमष्ट, जाटििे िौन \nपीड़ाक ेँ  स्वर देबाक, जन -संवादक ेँ  साटित्यक क े न्द्र बनेबाक आ जीवनक यथाथशक ेँ  प्रमतबद्धताक संग अलभव्यक्त करबाक \nआग्रि प्रिुख अमछ , ऐ संग्रििे सेिो सटिय रूपेँ उपस्स्थत अमछ। तेँ शोि -उद्देश्य एतेपर सीमित नटि अमछ जे कथासार प्रस्तुत \nकएल जाए ; उद्देश्य ईिो अमछ जे ऐ संग्रििे पररवतशन जीवनक अपररिायश सत्यक रूपिे उभरैत अ मछ आ लेखक ओकरा \nिानवीय गररिा , सािाजजक चेतना आ नैमतक िंथनक िरातलपर परखैत छ ै थ।  \nअन्ततः किल जा सक ै त अमछ जे ऐ शीषशकक औमचत्य संग्रिक सिग्रतािे टनटित अमछ। ‘बदलैत जीवन’ एतए एक \nकथा िात्र नटि अमछ , ई एक दाशशटनक संक े त अमछ; एक घिना िात्र नटि अमछ , ई एक सतत प्रटिया अमछ ; एक पात्रक \nअनुभव िात्र नटि अमछ , ई मिमथलाक बदलैत सिाज आ िनुक्खक बदलैत अन्तजशगतक सत्म्िललत अलभव्यक्क्त अमछ। एिी \nबुझबक आिारपर प्रस्तुत शोि-आलेख आगाँ संग्रिक कथासंरचना , टवषय-टवस्तार, सािाजजक यथाथश , िानवीय चेतना आ \nलशल्पगत टवशेषतासभक आलोचनात्िक परीिण करैत चलत।  \n \n3. किा-िंग्रहक िंरिना आ विषय -विवतार  \n \n‘गामिँ दूर ’ बदलैत जीवन कथा -संग्रिक पटिल कथा ‘गािसँ  दूर’ संग्रिक वैचाररक आिार टनर्िित करैत अमछ। \nकथाक क े न्द्रिे गोपीक ृ ष् ण छ ै थ, जे बी.डी.ओ. बटनकए गािसँ बािर किशभूमिपर पहुँचैत छ ै थ , िुदा िानलसक रूपेँ अपन गाि ,  विदेह ४४०|| 49 \n \n \nजातीय -सािाजजक संरचना , पूवशजक वंचना आ श्रमिक वगशक दयनीय स्स्थमतसँ अलग नटि भऽ पबैत छ ै थ। कथा एतए स्थाटपत \nकरैत अमछ जे गािसँ दूरी क े वल भौगोललक नटि अमछ ; ई सािाजजक , प्रशासटनक आ िानवीय दूरी सेिो बटन जाइत अमछ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ देखल जाए तँ ऐ कथािे बाह्य घिना कि आ आन्तररक टवचार -प्रवाि अमिक प्रिुख अमछ। ई \nटवशेषता कथाक ेँ  सािारण आख्यानसँ ऊपर उठा कए मचन्तनप्रिान सािाजजक कथा बनबैत अमछ। गोपीक ृ ष् णक आत्ििन्थनक \nिाध्यिसँ लेखक स्वतंत्र भारतक ओ टवडम्बना उद्घाटित करैत छ ै थ जे तए राजनीमतक स्वतंत्रता अवश्य प्राप्त भेल अमछ, िुदा \nसािाजजक सिानता अखनो अपूणशटि अमछ। जनकलाल आ िररिोिन बाबा जकाँ पात्र कथा -यथाथशक ेँ  अनुभवजन्य आिार \nप्रदान करैत छ ै थ आ ई संक े त दैत अमछ जे सत्ता-तंत्र, जातीय टवभाजन आ आर्थिक असिानता ग्रािीण सिाजिे गिींर रूपसँ \nजटड़  जिा चुकल अमछ।  \nकथाक आलोचनात्िक िित्त्व ऐ तथ्यिे टनटित अमछ जे िण्डलजी पररवतशनक ेँ  रोिानी आशावादक रूपिे नटि देखैत \nछ ै थ। ओ पररवतशनक ेँ  संघषशशील चेतनाक प्रटिया रूपिे प्रस्तुत करैत छ ै थ। गोपीक ृ ष् ण बदलाव चािैत छ ै थ, िुदा ओ व्यवस्थाक \nसीिासँ सेिो पररमचत छ ैथ। तेँ ई कथा सािाजजक टवषिताक वणशन भरर नटि रटि जाइत , जागृत टववेकक बेचारगी आ \nउत्तरदामयत्वक गम्भीर अलभव्यक्क्त बटन जाइत अमछ। एिी रूपिे ‘गािसँ दूर’ संग्रिक टवषय -वस्तु, पररवतशनशील सिाज आ \nिानवीय चेतना , दुनूक प्रभावशाली प्रारस्म्भक प्रमतटनमि कथा रूपेँ स्थाटपत िोइत अमछ।  \n \n‘स्मृचत शेष’ संग्रिक दोसर कथा रूपिे जीवनक नश्वरता , स्मृमतक स्थामयत्व आ िानवीय सम्बन्िक भीतरी तापक ेँ  \nअत्यन्त िार्ििक ढंगसँ सािने आनैत अमछ। कथावाचक रािाकान्तक बीिारीक सिाचार सुटन हुनकासँ भेँि करए टनकलैत \nछ ै थ, िुदा यात्रा-िििे अप्रत्यालशत रूपसँ रटवशंकरक िृत्यु -सिाचार भेिैत अमछ। एतयसँ कथा सोझे वतशिान घिनाक स्पष्ट \nवणशन नटि करैत अमछ; स्मृमतक बलेँ ई अतीत , संघषश, दोस्ती, श्रि , उन्नमत, पतन आ सािाजजक िूल्यक ओझरीक ेँ  ििशः \nउद्घाटित करैत चलैत अमछ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ई कथा टवशेष िित्त्व रखैत अमछ , टकएक तँ ऐठाि जीवनक नैमतक परीिणक िाध्यि बनैत \nअमछ। रटवशंकरक जीवन -यात्रा गरीबीसँ आरम्भ भऽ लशजित , किशठ आ उन्निुख व्यक्क्तत्व िरर पहुँचैत अमछ, िुदा पछामत \nआर्थिक दबाव , पाररवाररक टवस्तार आ दिेज -व्यवस्थाक टवडम्बना हुनकर व्यक्क्तत्विे अन्तर्विरोि उत्पन्न करैत अमछ। \nकथावाचक रटवशंकरक अन्न्ति आग्रिपर सोचैत आ जूझैत छ ैथ , आ एिी ठाि कथा सािाजजक आलोचनाक रूप ग्रिण करैत \nअमछ। लेखक संक े त दैत छ ैथ जे लशजित भऽ जाएब  िात्र पयाशप्त नटि अमछ; वैचाररक नैमतक दृढ़ता टबना िनुक्ख सिझदार \nिोइतहुँ ददशािीन भऽ सक ै त अमछ। \nकथाक अन्तिे रािाकान्तक िृत्यु -सिाचार जीवनक अस्स्थरतापर टनणाशयक टवराि जकाँ अबैत अमछ। “यएि छी \nजीवन” सन टनष्कषश कथाक ेँ  दाशशटनक गिराइ प्रदान करैत अमछ। एिी कारण ‘स्मृमत शेष’ पररवतशनशील जीवनक बीच \nिानवीय सम्बन्ि , सािाजजक टवडम्बना आ िृत्यु -बोिक अत्यन्त सारगर्भित कथा ठिरैत अमछ।  \n \n‘क े करा-ले क े लाौं’ कथा -संग्रििे आत्िालोचन , सािाजजक नैमतकता आ िनक िोिक टवडम्बनाक अत्यन्त सशक्त \nअलभव्यक्क्त सािने अबैत अमछ। कथाक आरम्भ सािारण गािक सिाचारसँ िोइत अमछ , िुदा ििशः ई स्पष्ट िोइत अमछ जे \nशोलभत भायक अन्िरपन क े वल शारीररक घिना तक सीमित नटि अमछ ; ई हुनकर सिूचा जीवन-चररत्रक नैमतक उद्घािनक \nअवसर बटन ज ाइत अमछ। कथ ावाचक ल ड़़ूल ाल , िकशूदन आ रूपलाल जकाँ पात्रसभक संवादक िाध्यिसँ कथा गािक  50 || टवदेि ४४० \nसािूटिक स्मृमत आ सािाजजक टनणशयक िरातलपर टवकलसत िोइत अमछ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ऐ कथाक टवशेषता ई अमछ जे लेखक प्रत्यि उपदेश नटि दैत छ ै थ। ओ पात्रसभक कथोपकथन \nआ संक े तक िाध्यिसँ ििाजनी प्रवृलत्त , वगीय अन्याय आ सािाजजक दोिरापनक ेँ  उद्घाटित करैत छ ै थ। शोलभत भाय आर्थिक \nरूपसँ सम्पन्न छ ै थ , िुदा ओिी सम्पलत्तक पृष्ठभूमििे बेइिानी , शोषण आ संवेदनिीनता जुड़ल अमछ। िकशूदनक “अप्पन \nके ल ि ा फल ” आ रू पल ाल क “ि न ज ि ा करैक पाछू ल टगते उमचत-अनुमचत िटि जाइए” सन कथन कथा क ेँ  लोक -न्यायक \nस्वर प्रदान करैत अमछ। एतए सिाज एक प्रकारक िौन न्यायािीशक रूपिे उभरैत अमछ।  \nकथाक चरि टबन्दु शोलभत भायक आत्िस्वीक ृ मत अमछ- “क े तेको लोकक गरदैन काटि सम्पलत्त बनेलाैं , िुदा आब बुजझ \nपड़ैए जे क े करा ले एते क े लाैं।” एिी वाक्यसँ कथा बाह्य घिनासँ ऊपर उदठ गिींर नैमतक टनष्कषश िरर पहुँचैत अमछ। तेँ \n‘क े करा-ले क े लाैं’ पररवतशनशील जीवनक सन्दभशिे िनक टनरथशकता , आत्िबोिक पीड़ा आ िानवीय िूल्यक पुनस्मशरणक \nअत्यन्त सारगर्भित कथा ठिरैत अमछ।  \n \n‘बदलैत जीिन’  ऐ कथा -संग्रिक क े खन्द्रय कथा मथक आ एिी कारण ई क े वल शीषशक कथा नटि अमछ ; ई सम्पूणश \nपोथीक वैचाररक िेरुदण्ड जकाँ प्रतीत िोइत अमछ। कथाक क े न्द्रिे रघुवीर बाबा छ ै थ , जे अपन एकासीि वषशगाँठक अवसरपर \nबीतल जीवनक पड़ावसभक ेँ  पुनः देखैत आ परखैत छ ै थ। पोतीक बिाइ , पड़ोसीक आगिन आ सिज गप -सप्पक बीच कथा \nििशः गम्भीर जीवन -दशशनक रूप िारण करैत अमछ। एतए जीवनक अथश उत्सविे नटि , आत्िस्मरणिे उद्घाटित िोइत अमछ। \nउपलस्ब्िक िूल्यांकन बाह्य वैभवसँ नटि , सियानुक ू ल बदलावक टववेकसँ टनिाशररत िोइत अमछ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ऐ कथाक सभसँ पैघ शक्क्त ई अमछ जे िण्डलजी पररवतशनक ेँ  एकरेखीय प्रगमतक रूपिे नटि \nदेखैत छ ै थ। रघुवीर बाबा अपन जीवनिे आएल चारर गोि बदलावक चचाश करैत छ ै थ। पारम्पररक खेतीसँ लसिचाइक सुटविा \nिरर , उन्नत बीज आ बहुफसली खेतीसँ पशुपालन िरर , आ िाथक श्रिसँ िशीनक उपयोग िरर पररवतशनक िि देखाइ पड़ैत \nअमछ। िुदा ऐ पररवतशनसभक प्रस्तुमत क े वल तकनीकी सुिारक इमतिास बटन नटि रिैत। ई ग्रािीण सिाजक आर्थिक चेतना , \nश्रि -संस्क ृ मत, आत्िटनभशरता आ अनुभवजन्य बुलद्धक टवकासक कथा बनैत अमछ। लेखक स्पष्ट संक े त दैत छ ै थ जे बदलाव \nसफल  तखन िानल जाएत जखन ओ जीवनक गररिा बढ़बैत िो , िात्र उपभोगक ललप्सा बढ़ेबाक िाध्यि नटि बनए। रघुवीर \nबाबाक “उपयोग” आ “उपभोग” बीचक भेद ऐ कथाक नैमतक क े न्द्र मथक। \nई कथा आकषशक एतए सेिो बनैत अमछ जे एतए वृद्ध पात्र टनन्ष्िय स्मृमतलोपी व्यक्क्त नटि छ ै थ , बस्ल्क जीवनक \nसचेत दाशशटनक छ ै थ। ओ अतीतक िटििािंडन नटि करैत छ ै थ , नव सियक अन्िानुकरणो नटि करैत छ ै थ। ओ दुनूक ेँ  परखैत , \nछाँिैत आ अपन अनुभवटनष्पन्न टनष्कषश अटगला पीढ़ीक ेँ  साैंपए चािैत छ ै थ। “पाँचि बदलाव”क इच्छा रटितो िृत्यु-बोिक \nकारण ठिटक जाएब कथाक ेँ  िार्ििक गिराइ प्रदान करैत अमछ। ऐठाि जीवनक टवडम्बना ई अमछ जे िनुक्ख सुिारक \nसम्भावना देखैत रिैत अमछ , िुदा सिय सीमित रिैत अमछ। तेँ ‘बदलैत जीवन’ श्रि , सिय , क ृ टष, तकनीकी रूपान्तरण , \nपीढ़ीगत संवाद आ अस्स्तत्व-बोिक एिेन कथा मथक जे सम्पूणश संग्रिक क े न्द्रीय संवेदनाक ेँ  सवाशमिक प्रभावशाली रूपिे िूतश \nकरैत अमछ।  \n \n‘पोिीक ज्ञान पोिीए मे रवह गेल’ कथा ‘बदलैत जीवन’ संग्रििे ज्ञान , किश आ सािाजजक उपयोटगताक प्रश्नक ेँ  \nअत्यन्त सारगर्भित ढंगसँ उठबैत अमछ। कथाक क े न्द्रिे रघुनन्दन आ दीनानाथ छ ै थ , जे टवद्याथी -जीवनक संगी रटितो जीवन - विदेह ४४०|| 51 \n \n \nपथिे दू लभन्न ददशा पक ै ड़ लैत छ ै थ। दीनानाथ उच्च सरकारी पद , अध्ययनशीलता आ पोथी -लेखनक िाध्यिसँ बौलद्धक \nउपलस्ब्ि अर्जित करैत छ ै थ , जखन टक रघुनन्दन गाििे रटि प्रत्यि सािाजजक बदलाव , क ृ टषक उन्नमत आ लोक-सियोगक \nिरातलपर अपन जीवनक ेँ  साथशक बनबैत छ ै थ। एिी टवरोिी जीवन -दृमष्टक आिारपर कथा अपन आलोचनात्िक अथश ग्रिण \nकरैत अमछ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ देखल जाए तँ लेखक एतए पुस्तक -ज्ञानक टवरोि नटि करैत छ ै थ। ओ ओटि ज्ञानक \nटनष्प्रयोज्यताक प्रश्न उठबैत छ ैथ जे सिाजसँ किल रटि जाइत अमछ। दीनानाथक पोथी , अध्ययन आ प्रशासटनक अनुभव \nहुनका टनजी उपलस्ब्ि अवश्य दैत अमछ, िुदा गािक लोकसँ जीटवत सम्बन्ि स्थाटपत नटि भऽ पबैत। दोसर ददस , रघुनन्दन \nकि पढ़ल-ललखल िोइतहुँ उपयोगी किश , टनष्कपि सेवा आ िानवीय व्यविारक िाध्यिसँ सिाजक आशाक क े न्द्र बटन जाइत \nछ ै थ। एतए िण्डलजी स्पष्ट करैत छ ै थ जे ज्ञानक वास्तटवक िूल्य तखन अमछ जखन ओ लोकजीवनिे उतरर व्यविाररक रूप \nग्रिण करैत अमछ।  \nकथाक अन्न्ति भाव “पोथीक ज्ञान पोथीए िे रटि गेल” सम्पूणश कथाक टनष्कषश प्रस्तुत करैत अमछ। ई वाक्य िात्र \nव्यंग्य नटि अमछ; ई बौलद्धकता आ सािाजजक उत्तरदामयत्वक बीच बनल दूरीपर िार्ििक टिप्पणी करैत अमछ। एिी अथशिे ई \nकथा पररवतशनशील सिाजिे जीटवत ज्ञान आ संग्रटित ज्ञानक बीचक अन्तरक ेँ  आलोचनात्िक रूपेँ उद्घाटित करैत अमछ।  \n \n‘क े ना पररछाएत’ कथा ‘बदलैत जीवन’ संग्रििे परम्परा आ नवचेतनाक िकरावक ेँ  अत्यन्त सूक्ष्ि ग्रािीण पररप्रेक्ष्यिे \nप्रस्तुत करैत अमछ। कथाक क े न्द्रिे सोिेसर काका, जागेसर आ सुतेसर छ ै थ। टववादक िूल कारण नवका िानक बीआ अमछ। \nजागेसर पररवारक बढ़ैत आवश्यकता आ अन्न-उत्पादनक दृमष्टसँ उन्नत बीआक पििे छ ै थ , जखन टक सुतेसर ओकरा \n“अशुद्ध” िाटन पाबटन-मतिारक परम्परागत शुद्धताक प्रश्न उठबैत छ ै थ। एतए कथा क े वल खेती -बाड़ी वा बीजक चयन िरर \nसीमित नटि रिैत ; ई बदलैत ग्रािीण िानसक भीतर चलैत ज्ञान -अज्ञान, उपयोटगता-आस्था आ व्यविार -परम्पराक तनाव क \nकथा बटन जाइत अमछ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ऐ कथाक टवशेष िित्त्व सोिेसर काकाक मचन्तनिे  टनटित अमछ। ओ टववादक ेँ  सािारण \nपाररवाररक झगड़ाक रूपिे नटि देखैत छ ै थ ; ओ एकरा िानवीय सिाजक स्थायी द्वन्द्वक रूपिे ग्रिण करैत छ ै थ। हुनकर ई \nटवचार जे ददन -रामत , इजोत -अन्िार आ ज्ञान-अज्ञान संग-संग चलैत अमछ , कथाक ेँ  दाशशटनक ऊ ँ चाइ प्रदान करैत अमछ। \nिण्डलजी एतए स्पष्ट करैत छ ै थ जे नव ज्ञानक प्रवेशिात्रसँ अज्ञान सिाप्त नटि िोइत अमछ। दुनूक सि -अस्स्तत्वसँ संघषश \nजन्ि लैत अमछ।  \nकथाक सिािान सेिो टवशेष ध्यान योग्य अमछ। सोिेसर काका पूणश परम्परावादी नटि छ ै थ , आ ने अन्ि -आिुटनक। \nओ व्याविाररक सिन्वय सुझबैत छ ै थ , उत्पादन लेल नव िान आ पाबटन -मतिार लेल परम्परागत िान। एिी टबन्दुपर कथा \nिण्डलजीक संतुललत सािाजजक दृमष्टक पररचायक बनैत अमछ। तेँ ‘क े ना पररछाएत’ पररवतशनशील सिाजिे टववेकपूणश \nसिन्वयक सारगर्भित कथा ठिरैत अमछ।  \n \n‘दिमीक डगर’  कथा ‘बदलैत जीवन’ संग्रििे परम्परा , सािाजजक बदलाव आ सांस्क ृ मतक पुनपाशठक प्रश्नक ेँ  तीक्ष्ण \nरूपसँ उठबैत अमछ। कथाक क े न्द्रिे रािलोचन भाय आ रघुवीर छ ै थ। रािलोचन भाय पुरान पूजाव्यवस्थाक पििर छ ै थ , \nजजनका दुःख अमछ जे दुगाशपूजािे एखन “डगर” नटि पटड़ रिल अमछ आ िनोरंजनक रूप सेिो बदलल गेल अमछ। दोसर ददस  52 || टवदेि ४४० \nरघुवीर नव पीढ़ीक प्रमतटनमि छ ैथ, जे परम्पराक ेँ  आँखख िुँदद स्वीकार नटि करैत छ ै थ ; ओ ओकर सािाजजक प्रयोजन आ \nवतशिान उपयोटगताक ेँ  प्रश्नक क े न्द्रिे आनैत छ ै थ। \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ऐ कथाक िुख्य शक्क्त संवादिे टनटित अमछ। लेखक ककरो सोझे खलनायक नटि बनबैत छ ैथ। \nओ पुरान आ नव, दुनूक टवचारक ेँ  सोझा-सोझी रखख सिाजक बदलैत िानलसक िरातलक ेँ  उद्घाटित करैत छ ै थ। रघुवीरक तक श  \nजे “डगर” िूलतः सूचना देबाक िाध्यि छल आ बदलल सियिे अप्रासंटगक भऽ गेल अमछ , परम्पराक ऐमतिालसक अथशक ेँ  \nवतशिान जीवनसँ जोटड़ देखबाक आग्रि करैत अमछ। एतए िण्डलजी संस्क ृ मतक जीटवत रूप आ जड़ रूपक अन्तर स्पष्ट करैत \nछ ै थ। \nकथाक दोसर िित्त्वपूणश पि िटिला कलाकारक कायशििपर उठल टववाद अमछ। रघुवीर “रंडी नाच”क प्रमत अपन \nिेय दृमष्टक टवरोि करैत छ ै थ , जकरा िाध्यिसँ लेखकक प्रगमतशील सािाजजक बोि स्पष्ट िोइत अमछ। ओ सिाजक दोिरी \nनैमतक िानदण्डक ेँ  उजागर करैत छ ै थ आ कला , स्त्री-अस्स्तत्व आ सािाजजक सम्िानक प्रश्नक ेँ  नव अथश प्रदान करैत छ ै थ। \nतेँ ‘दसिीक डगर’ सांस्क ृ मतक पररवतशनक बीच टववेकपूणश पुनिूशल्यांकनक अत्यन्त सारगर्भित कथा ठिरैत अमछ। \n \n‘अप्पन दोख’  कथा ‘बदलैत जीवन’ संग्रििे आत्िालोचन , िार्ििक आडम्बरक आलोचना आ सािाजजक टवषिताक \nसूक्ष्ि परीिणक िित्त्वपूणश कथा मथक। कथाक क े न्द्रिे सुवोि छ ै थ , जे दुगाशपाठ करबाक टवचार करैत छ ै थ; िुदा ई टवचार \nटनष्कलुष भक्क्त-संवेदनासँ अमिक शंकर देवक व्यंग्यपूणश टनन्दाक प्रत्युत्तर देबाक िनोवृलत्तसँ प्रेररत अमछ। एिी ठाि कथा \nअपन आलोचनात्िक अथश ग्रिण करैत अमछ , टकएक तँ लेखक ििशक बाह्य किशकाण्डक भीतर मछपल अिं , प्रमतद्वखन्द्वता आ \nजातीय उन्िादक ेँ  पकड़ैत छ ै थ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ई कथा टवशेष रूपेँ उल्लेखनीय अमछ , टकएक तँ िण्डलजी ऐठाि सोझे उपदेश नटि दैत छ ै थ। \nओ सुवोिक िनःस्स्थमतक िाध्यिसँ देखबैत छ ै थ जे िनुक्ख प्रायः अपन दोष छोटड़ दोसराक दोषपर दृमष्ट क े खन्द्रत करैत अमछ। \nसुवोि अपन लशिकीय योग्यता , आत्िटवश्वास आ तक श शीलतापर गवश करैत छ ै थ, िुदा दुगाशपाठ करबाक िूल प्रेरणा िार्ििक \nसािना नटि अमछ ; ई अपन संस्क ृ त-पाठक ििता लसद्ध करबाक इच्छासँ जुड़ल अमछ। एतए कथाकार िार्ििक प्रदशशन आ \nवास्तटवक अध्यात्ि बीचक अन्तर स्पष्ट करैत छ ै थ। राि परीछन काकाक पात्र एिी कारण कथािे नैमतक सन्तुलन आनैत \nअमछ। हुनकर ई सलाि जे “क े करो देखेलासँ टकयो ििाशत्िा नटि बनैए” , कथाक क े न्द्रीय आलोचनात्िक टनष्कषश बटन जाइत \nअमछ। \nएटि प्रकार ‘अप्पन दोख’ क े वल िार्ििक प्रसंगक कथा भरर नटि रिैत ; ई आत्िपरीिणक कथा रूपिे उभरैत अमछ। ई \nबुझबैत अमछ जे पररवतशनक पटिल चरण दोसराक ेँ  दोष देब नटि , अपन अन्तिशनक प्रवृलत्तक पिचान करब अमछ। एिी अथशिे \nई कथा िानवीय चेतनाक गिींर व्याख्या प्रस्तुत करैत अमछ।  \n \n‘यात्रा’ कथा ‘बदलैत जीवन’ संग्रििे िार्ििक अनुष्ठानक बाह्य रूपसँ आन्तररक जीवन -दशशन ददस बढ़बाक अत्यन्त \nिित्त्वपूणश कथा मथक। कथा दुगाशपूजाक अन्न्ति ददनक पररप्रेक्ष्यिे घिैत अमछ , जेतए एक ददस गािक सािूटिक िार्ििक \nटियाकलाप चलल रिल अमछ आ दोसर ददस कथावाचक िनोिरक भीतर “यात्रा” शब्दक असल अथश बुझबाक जजज्ञासा \nजागृत िोइत अमछ। प्रारम्भिे ओ “टवसजशन” आ “यात्रा”क अथशिे अन्तर नटि बुजझ पबैत छ ैथ , िुदा वैददक काशी भायक \nव्याख्यासँ स्पष्ट िोइत अमछ जे पूजा िात्र किशकाण्ड नटि अमछ ; ई जीवनक िमिक सािनाक प्रतीक रूपेँ स्थाटपत िोइत अमछ।   विदेह ४४०|| 53 \n \n \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ऐ कथाक टवशेषता ई अमछ जे िण्डलजी िार्ििक परम्पराक ेँ  जड़ रूपिे प्रस्तुत नटि करैत छ ैथ। \nओ तकर प्रतीकात्िक अथशक ेँ  उद्घाटित करैत छ ै थ। ििाकाली , ििालक्ष्िी आ ििासरस्वतीक तीन -तीन ददनक आरािनाक ेँ  \nििशः स्वास्थ्य , किशशक्क्त आ ज्ञानशक्क्तसँ जोटड़ काशी भाय पूजा-टविानक ेँ  जीवन -व्यविारक िरातलपर स्थाटपत करैत \nछ ै थ। एतए कथा िार्ििक संस्कारक ेँ  आिुटनक िानवीय अथश प्रदान करैत अमछ। ई िण्डलजीक टवलशष्ट दृमष्ट मथक जे ओ \nअनुष्ठानक भीतर सँ जीवनोपयोगी तत्त्वक ेँ  मचखन्ित करैत छ ै थ। \nकथाक गिींर अथश ऐ तथ्यिे टनटित अमछ जे “यात्रा” सिापन नटि अमछ ; ई नव आरम्भक संक े त बटन अबैत अमछ। तेँ \nई कथा बदलैत जीवनक सन्दभशिे ई स्थाटपत करैत अमछ जे सािाजजक -िार्ििक परम्परा तखन अथशवान बनैत अमछ जखन ओ \nिानवीय चेतना , किश आ जीवन -िागशक ेँ  आलोटकत करैत अमछ। \n \n‘गंगािागर’ कथा ‘बदलैत जीवन’ संग्रििे तीथश , आस्था, लोकटवश्वास आ िानवीय चेतनाक अत्यन्त अथशगर्भित कथा \nमथक। कथाक आरम्भ गोपीक िनिे क े तेको वषशसँ पलैत गंगासागर -यात्राक अलभलाषासँ िोइत अमछ। लोकप्रचललत िान्यता \n“सभ तीरथ बेर -बेर, गंगासागर एक बेर” क प्रभाव हुनका िनिे गिींर रूपसँ बसल अमछ , िुदा कथा ििशः बाह्य तीथश -\nयात्रासँ आन्तररक बोिक यात्रािे पररणत िोइत जाइत अमछ। भजनलाल आ टवशेष रूपसँ लोचन िास्िर सािैब संग संवाद \nएिी रूपान्तरणक िाध्यि बनैत अमछ।  \nआलोचनात्िक दृमष्टसँ ऐ कथाक िूल शक्क्त ई अमछ जे िण्डलजी तीथशक ेँ  क े वल किशकाण्ड वा िोिलाभक रूढ़ \nिारणािरर सीमित नटि रखैत छ ैथ। गोपी पटिने गंगासागरक ेँ  एक पटवत्र भौगोललक स्थल रूपेँ देखैत छ ै थ , जेतए एक बेर स्नान \nकए जीवन िुक्त भऽ जाएत। िुदा लोचन िास्िर सािैब एकर अथशक ेँ  टवस्तृत करैत छ ै थ। गंगाक सिुद्रिे मिलनक ेँ  ओ सिाजिे \nव्यक्क्तक टवलयन, टनजी अिंकारक िय आ व्यापक सित्व -बोिक प्रतीक िानैत छ ैथ। एतए कथा िार्ििक यात्राक ेँ  सािाजजक \nआ दाशशटनक अथश प्रदान करैत अमछ। \nएटि कथाक साथशकता ऐ बातिे टनटित अमछ जे िण्डलजी बाह्य तीथशक िित्त्वक ेँ  अस्वीकार नटि करैत छ ै थ , िुदा \nओकर गम्भीर अथशक खोज अवश्य करैत छ ै थ। ‘गंगासागर’ ई स्पष्ट करैत अमछ जे सच्चा स्नान जलिे नटि , चेतनािे िोइत \nअमछ, जखन व्यक्क्त अपनाक ेँ  िात्र व्यक्क्त रूपिे नटि , सिाजक एक अंश रूपिे बुझए लगैत अमछ। एिी अथशिे ई कथा \nसंग्रिक सािूटिक जीवन -दशशनक पररपक्व अलभव्यक्क्त मथक। \n \nि मेवकत आल ोिनात्मक मूल् ांकन \n‘बदलैत  जीवन’ कथा -संग्रिक सिेटकत िूल्यांकनसँ ई स्पष्ट िोइत अमछ जे ई क े वल दस गोि कथाक संचय भरर नटि \nअमछ; ई बदलैत ग्रािीण सिाज , िानवीय सम्बन्ि आ नैमतक चेतनाक सुसंगदठत कथा -दस्तावेज मथक। संग्रिक कथासभ \nगाि , स्मृमत, किश, ज्ञान, परम्परा , आत्िालोचन , पूजा , यात्रा आ सािूटिक जीवन -दशशनक ेँ  परस्पर जोड़ैत छ ै थ। \nएटि पोथीक सभसँ पैघ टवशेषता ई अमछ जे िण्डलजी पररवतशनक ेँ  एकरेखीय रूपिे नटि देखबैत छ ै थ। हुनका कथा -\nसंसारिे पररवतशनक भीतर संघषश सेिो अमछ , सम्भावना सेिो अमछ , भ्रि सेिो अमछ आ टववेक सेिो। ‘गािसँ दूर’ , ‘क े ना \nपररछाएत’ आ ‘दसिीक डगर’ जकाँ कथासभ सािाजजक बदलाव , परम्परा -नवीनता तनाव आ व्यविाररक सिन्वयक प्रश्न \nउठबैत छ ै थ।  54 || टवदेि ४४० \nएटि संग्रिक दोसर िित्त्वपूणश पि आत्िालोचन मथक। ‘क े करा -ले क े लाैं’ , ‘अप्पन दोख’ आ ‘पोथीक ज्ञान पोथीए िे \nरटि गेल’ जकाँ कथासभ ई संक े त दैत छ ै थ जे बाह्य उपलस्ब्िसँ अमिक आवश्यक अमछ अन्तिशनक शुलद्ध , लोकजीवनसँ जुड़ल \nज्ञान आ नैमतक जजम्िेदारी।  \nसिग्र रूपेँ ई संग्रि बदलैत मिमथला आ बदलैत िनुक्ख दुनूक कथा अमछ। िण्डलजी यथाथशक मचत्रण भरर नटि करैत \nछ ै थ; ओ ओकर सािाजजक आ िानवीय अथश सेिो उद्घाटित करैत छ ै थ। एिी कारण ‘बदलैत जीवन’ सिकालीन िैमथली \nकथा -साटित्यिे एकिा टवचारोत्तेजक आ साथशक कथा -संग्रि रूपेँ प्रमतमष्ठत िोइत अमछ।  \n \nभाषा-सशल्प आ किा -दृचि  \n‘बदलैत जीवन’ कथा -संग्रिक भाषा -लशल्प एकर िित्त्वपूणश शक्क्त मथक। िण्डलजी लोकजीवनसँ उपजल , सिज , \nसंवादप्रिान आ अनुभवसिथश भाषा प्रयोग करैत छ ैथ। कथासभिे ग्रािीण बोलचाल , िुिावरा , लोक -व्यविार आ \nआत्िकथ्यात्िक स्वर एकसंग मिलल कऽ एिेन प्रभाव उत्पन्न करैत अमछ जाटिसँ कथा क ृ लत्रि नटि लगैत , बस्ल्क जीयल -\nजागल अनुभव जकाँ प्रतीत िोइत अमछ। हुनकर कथन -शैलीिे बाह्य घिना संग आन्तररक िंथन सेिो सिान रूपसँ चलैत \nरिैत अमछ। एिी कारण कथासभ क े वल आख्यान िरर सीमित नटि रिैत , िानवीय टवचार -प्रटियाक अलभलेख बटन जाइत \nअमछ। \nलशल्पगत दृमष्टसँ िण्डलजीक टवशेषता ई अमछ जे ओ छोि घिना वा सािारण संवादसँ पैघ सािाजजक आ नैमतक अथश \nउद्घाटित करैत छ ै थ। कथासभिे उपदेशात्िकता कि आ अनुभवजन्य  टनष्कषश अमिक अमछ। पात्रसभ अपन कथोपकथन , \nव्यविार , स्मृमत आ आत्िस्वीक ृ मतक िाध्यिसँ स्वयं अपन अथश उद्घाटित करैत छ ै थ। ‘गािसँ दूर’िे आत्ििंथन , ‘क े करा-ले \nक े लाैं’िे नैमतक आत्िस्वीकार , ‘पोथीक ज्ञान पोथीए िे रटि गेल’िे व्यंग्यात्िक टनष्कषश , ‘यात्रा’ आ ‘गंगासागर’िे प्रतीकात्िक \nव्याख्या, ई सभ लेखकक कथा -दृमष्टक पररचायक अमछ। िण्डलजीक कथा -दृमष्ट िूलतः लोकजीवनक े खन्द्रत , िानवीय , नैमतक \nआ टवचारप्रवण अमछ, जेतए पररवतशनक िूल्यांकन जीवनक उपयोटगता आ िनुक्खताक िरातलपर कएल जाइत अमछ।  \n \nउपिंहार  \nअन्तिे ई स्पष्ट रूपसँ किल जा सक ै त अमछ जे जगदीश प्रसाद िण्डलक ‘बदलैत जीवन’ कथा -संग्रि सिकालीन \nिैमथली कथा -साटित्यिे टवशेष िित्त्व रखैत अमछ। ऐ पोथीिे बदलैत ग्रािीण सिाजक बहुआयािी रूप अत्यन्त संवेदनशील \nआ टवचारोत्तेजक ढंगसँ उद्घाटित भेल अमछ। गािक सािाजजक संरचना , आर्थिक संघषश, परम्परा आ नवीनताक बीचक द्वन्द्व, \nज्ञानक उपयोटगता, िार्ििक व्यविार , आत्िालोचन आ सािूटिक जीवन -बोि , ई सभ तत्त्व कथासभिे तेना गुंथल अमछ जे \nपाठकक ेँ  मिमथलाक जीवन -यथाथशक गिींर अनुभूमत िोइत अमछ। िण्डलजी अपन कथा -दृमष्टद्वारा ई देखबैत छ ै थ जे पररवतशन \nक े वल बाह्य पररस्स्थमत बदलनासँ पूणश नटि िोइत अमछ ; ओ तखन अथशवान बनैत अमछ जखन िनुक्खक भीतर चेतना , टववेक, \nजजम्िेदारी आ िूल्यबोिक जागरण िोइत अमछ।  \nएटि संग्रिक सभसँ उल्लेखनीय पि ई अमछ जे लेखक जीवनक सािारण लगैत घिनासभसँ पैघ सािाजजक आ िानवीय \nटनष्कषश उद्घाटित करैत छ ैथ। पात्रसभक अनुभव, संवाद , पछतावा, स्मृमत, संघषश आ आत्िस्वीक ृ मत मिलल कऽ जीवनक एिेन \nरूप सािने आनैत अमछ जेतए िनुक्ख अपनेक ेँ , पररवारक ेँ, सिाजक ेँ  आ सियक ेँ  नव दृमष्टसँ देखए लगैत अमछ। ‘बदलैत \nजीवन’क कथासभ पाठकक ेँ  ई बोि करबैत अमछ जे पद , िन , किशकाण्ड, ज्ञानक प्रदशशन वा बाह्य प्रमतष्ठासँ जीवन साथशक  विदेह ४४०|| 55 \n \n \nनटि िोइत अमछ। जीवनक साथशकता उपयोगी किश , लोकटित , आत्िपरीिण , िानवीय संवेदना आ सिाजोन्िुखी दृमष्टिे \nटनटित अमछ। तेँ ई कथा -संग्रि बदलैत मिमथला आ बदलैत िनुक्ख दुनूक प्रािाजणक , ििशस्पशी आ स्थायी साटित्त्यक \nदस्तावेज रूपेँ स्वीकार कएल जा सक ै त अमछ।  \nअपन िंतव्य  editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ। \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n \n  56 || टवदेि ४४० \n२.९.रबीन्द्र नारायण मिश्र - जयतु जानकी (िारावाटिक उपन्यास)  \n \nरबीन्र नारायण चमश्र \nजयतु जानकी \n \n१ \nलंका टवजयक बाद राि जानकी,लक्ष्िण,िनुिान,टवभीषण ,अंगद,सटित अनेक योद्धालोकटनक  संग अयोध्या वापस \nआटब गेल रिमथ। तकर बाद हुनकर राज मतलक सिारोिपूवशक संपन्न भेलटन । लंकासँ रािक संगे आएल टवभीषण \n,अंगद,सटित अनेक योद्धालोकटन ििशः अपन -अपन देश वापस चलल गेलमथ। िनुिान आग्रिपूवशक अयोध्यािे रटि गेलमथ। \nओ रािसँ टवरत िेबाक लेल तैयार नटि भेलमथ। रा ि हुनकर िोनक बात िाटन लेलखखन। बहुत ददनक बाद जानकी रािक संग \nआनन्दक संग सिय टबता रिल छलीि। अयोध्याक शासन  बहुत नीकसँ चलल रिल छल। चारूकात िषशक वातावरण छल।  \nजाटिठाि राजाराि सन शासक िोमथ तकर जनता टकएक ने सुखी रित?  \nराज्यारोिणक  बाद राजाराि टनरंतर अपन प्रजाक सुमि लैत रिैत छलाि। हुनकर सुख -दुखक जानकारी भेिैत रिटन \nताटि िेतु ओ राज्यभररिे अपन गुप्तचर पठबैत रिैत छलाि। लोक की कटि रिल अमछ,राजाक प्रमतए ओकर सभक की भाव \nछ ै क,ओकरासभक ेँ  कोनो परेसानी तँ नटि छ ै क? एटिसभ टवषयक जानकारी गुप्तचरसभ राजा रािक ेँ  दैत रिैत छलटन। \nओकरासभसँ प्राप्त जानकारीक आिारपर ओ आवश्यक कारवाइ करैत रिैत छलाि। एकहुिा प्रजा दुखी नटि रिए,ककरो \nबातक ेँ  अनदेखी नटि कएल जाए।सभ िित्वपूणश अमछ ,क े ओ छोि -पैघ नटि,रािराज्यिे सभक ेँ  अपन -अपन िित्व \nछलैक,सभक ेँ  अपन-अपन स्थान छलैक।  लोकसभ रािराज्य िे सभ तरिेँ सुखी आ संपन्न छल। टकएक ने रिैत? जखन राजा \nस्वयं लोककल्याण िेतु ददन -रामत लागल रित तखन पररणाि तँ नीक िेबे कररतैक।  \nरािराज्यालभषेकक बाद जानकीक सिय आनन्दिय बीमत रिल छलटन।  ओ एकददन एटिना रािक संग आपसी \nगप्प-सप्पिे गंगाक कातिे बसल ऋटष आश्रिसभक ेँ  देखबाक इच्छा व्यक्त क े लटन।  \n“टकएक ने। बहुत जल्दीए अिाँक इच्छानुसार कायशिि बनाओल जाएत।“  \n विदेह ४४०|| 57 \n \n \nबात आएल -गेल। जानकी अपन काजिे लाटग गेलमथ। ओििर राजाराि राज -काजिे व्यस्त भए गेलाि। एकददन \nसायं काल जनतासभसँ संवाद कए रिल छलाि । अयोध्याक प्रिुखलोकसभ ओतए उपस्स्थत रिमथ।  राि हुनकासभक ेँ  \nपुछलखखन - \n“अिाँलोकटन कोना छी? अिाँसभक ेँ  कोनो परेसानी तँ नटि अमछ?”  \n“अपने ई की बजलहुँ श्री िान्? जाटि राजक राजा अपने सन ििान िोअए,जे ददन -रामत अपन जनताक कल्याण \nलेल सवशस्व त्याग कए देने िोअए,जकर िोनिे सदमत न्यायक भावना भरल िोइक,ताटिठािक लोक सुखी कोना ने रित?”  \n“ई तँ नटि भेल। िि अपन प्रशंसा सुनबाक िेतु ई प्रश्न अपनेसभसँ नटि क े लहुँ अमछ। िि तँ अिाँक ेँ  अपन पररवारे \nबुझैत छी आ तेँ अपेिा करैत छी जे अपन दुख -सुख सिी िानेिे ििरा किब,संकोच नटि करब। तखने ने िि तकर सिािान \nकए सकब। अस्तु,ििर टनवेदन अमछ जे अपने सभ बात ििरा टनः संकोच किी,िोनिे रखने नटि रटि जाइ।”  \nराजारािक  स्पष्ट आदेश सुटन हुनकर गुप्तचर भद्र बाजल- \n“ि ि राज  ओना तँ सभ टकछु ठीके  अमछ ,ि ुद ा …  ” \n“िुदा की? संकोच नटि करि। स्पष्ट बाजि जे जनता की बाजज रिल छमथ,हुनकर रािराज्यक बारेिे िारणा क े िन \nछटन,क े ओ ििर टनणशयसँ दुखी तँ नटि छमथ?”  \n“ििाराज! दुभाशग्यवश जानकीक अपिरण रावण द्वारा भेलटन। अपने अपन पुरुषाथशसँ रावणक ित्या कए \nदेलहुँ,युद्धिे ओकर संपूणश पररवार सटित अनेक सैटनकसभ िारल गेल। अंततोगत्वा,अिाँ टवजयी भेलहुँ। अिींक इच्छासँ \nटवभीषण ल ंका नरेश बनाओल  गेल ाि । सभ टकछु नीके  भेल । ि ुद ा …  ” \n“फ े र ओएि बात। िुदा, िुदा, की कए रिल छि? अपन बात स्पष्ट रूपसँ राखि।”  \n“चािैत तँ सएि छी ििाराज! िुदा बाजल नटि भए रिल अमछ। तथाटप,अिाँक आज्ञा िाटन बाजटि पड़त। रावण \nद्वारा जानकीक बलपूवशक िरण क े लाक बाद ओ रावणक अिीन छलीि। ओकरे राज्यिे कतेको ददन रिलीि। िानलहु जे \nएटििे हुनकर कोनो दोष नटि छलटन,जे भेल से टबना हुनकर सििमतक भेल,िुदा ओ छलीि तँ रावणक अिीने। अपने \nटनस्सन्देि हुनका संगे वापस अनबासँ पूवश हुनकर अत्ग्नपरीिा लेलहुँ,िुदा अयोध्याक जनता एकरा स्वीकार नटि कए पाटब \nरिल अमछ। लोकिे ई चचाशक टवषय बटन गेल अमछ। लोकसभ बजैत सुनल जा रिल अमछ जे राजाराि जे क े लमथ से उमचत \nनटि क े लमथ,नीक नटि क े लमथ । एटिसँ तँ सिाज टबगटड़ जाएत। जखन राजा स्वयं एिन आचरण करत तखन जनताक तँ \nभगवाने िाललक ।”  \nराजाराि ई बातसभ सुटन कए दुखी भए गेलाि । कनी काल लेल तँ िाथा सुन्न भए गेलटन। बुझेबे नटि करटन जे \nकी करमथ? हुनकर पाररवाररक जीवनिे ििासंकि उत्पन्न भए गेलटन। ओ तुरंत ओटि बैसारक ेँ  टवसर्जित क े लाि आ अपन \nभवन वापस टबदा भए  गेलाि।  \nराज ाराि  ओटि  सभागारसँ अपन कि  ि रर कोना पहुँचल ाि  से टकछु नटि  बुजझ सकल ाि । हुनकर ि ाथ ाि े टवचारक \nसिुद्र उफना रिल छलटन,लाटग रिल छलटन जेना चारूकात अन्िड़ उदठ गेल िोइक आ ओ िबाक तीव्र वेगिे उमिआ रिल \nिोमथ। ओ स्वयंसँ प्रश्न-प्रमतप्रश्न कए रिल छलाि। कोठरीिे पहुँमच ओ अ पन पलंगपर िराि दए खसलाि आ पता नटि कोन  58 || टवदेि ४४० \nदुटनआिे चलल गेलाि।  \n“तूिी िँ,िँ तूिी ने जानकीक प्रथि दशशनपर बेसुि भए गेल छलि। टबना टपताक जनतबक ेँ  टवश्वामित्रक संगे  जानकी \nस्वयंवरिे भाग लेने रिि। जानकीसँ टबआि करबाक लेल लशवजीक िनुष तोटड़ देने छलि। तकर बाद तूँ कतेक प्रसन्न भेल \nरिि,से िोन छि टक टबसरर गेलि। तकर बाद तोिर टपता सद ल -बल जनकपुर पहुँचल रिमथ। एक्क े  संगे तोिर चारू भाएक \nटबआि ओिी पररवारक कन्यासँ भेल रिए। तखन क े ओ सपनोिे नटि सोमच सक ै त छल जे एिन अिूि टबआि बंिनक ेँ  ओएि \nराि एटि िालमतिे पहुँचैत देखताि आ से बरदासो करताि। िे राि!  तूँिी किि जे ई कोन न्याय भेल जे एकिा गर्भिणी स्त्री क ेँ  \n,जे तोिर संतानक िाए बनए जा रिल छलीि,अनाथ बना देल जाए,हुनका जंगलिे छोटड़ देबाक एकतरफा आदेश दए देल \nजाए?”  \n“ि ि  की करी?ि ि  तँ स्वयं घोर ि ि शसंकि ि े छी। की करी की नटि  करी टकछु फुरा नटि  र ि ल  अमछ। एक दद स ि ि र \nव्यक्क्तगत इच्छा अमछ,जानकीक आत्िसम्िान अमछ,बेरर -बेरर  हुनका द्वारा स्वयंक ेँ  टनदाेष लसद्ध कए देब अमछ आ दोसर ददस \nएकिा राजाक कतशव्य मथक। राजा अपन जनताक िेतु आदशश िो इत अमछ। आइ जखन सिस्त जनतािे जानकीक ऊपर \nआिेप उदठ रिल अमछ तखन िि िूकदशशक बटन कोना रटि सक ै त छी? कोना हुनका अपन ििलिे अपना संगे रटि सक ै त \nछी? िि जनैत छी जे जानकी टनदाेष छमथ। कतहुसँ ओ ििरा छोटड़ ककरो स्वीकार नटि क े लटन,कइए नटि सक ै त \nछलीि,परंतु …  ।” \n“परंतु,परंतु,परंतु …  ई की िोइत अमछ। जे कतशव्य एकिा पमतक अमछ से क े ओ आर नटि कए सक ै त अमछ। तूँ \nजानकीक पमत छि,हुनकर भावी संतानक टपता छि,हुनकर दुख-सुखक सभ ददनक संगी छि। कोना हुनकर संग छोटड़ सक ै त \nछहुन। एटिसँ तँ बहुत बटढ़आँ िोइत जे तू राजाक पदो त्याग कए ददति,छोटड़ ददति अयोध्याक राज -पाि,जानकीक ेँ  संग \nकररति आ चलल जइति अयोध्याक सीिाक ओटिपार। तखन आ तखने िोइत ियाशदाक रिा। आखखर अपन टपताक किलापर \nआ हुनकर बात रखबाक लेल तूँ चौदि वषश वनबास चलल गेलि की नटि? असलिे तोिर ओएि टनणशय जानकीक बरबादीक \nकारण बनल। ने तूँ वनबास जइति ,ने जानकी तोिर संगे जंगल िे रटितमथ,ने रावण एिन क ु किश करबाक अवसर पबैत। ओ \nतँ बहुत ददनसँ चोिाएल छलिे। जानकी स्वयंवरिे रावणक अपिान भेल छल से बात तँ तोरा बुझले छि। एिन प्रतापी राजा \nआ टवद्वान रटितहुँ रावणक घोर अपिान भेल रिए । संभवतः ओ एटि बातक ेँ  कटिओ टबसरर नटि सकल आ अवसर भेटितटि \nतकर प्रमतकार क े लक। जनक कटिओ नटि सोचने िेताि जे जानकीक ेँ  एिन ददन देखए पड़तटन। जे ओ ििारानी बनबाक \nपात्रता रखखतहु जंगले -जंगल बौआइत रितीि । तकर जजम्िेदार क े  छल? तूँ कटि सक ै त छि जे जानकी स्वेच्छासँ तोरा संगे \nजंगल चलल गेलमथ। ओ की कररतमथ? हुनकर  पमतव्रता हुनका अयोध्याक राज छोटड़ तोरा संगे जेबाक लेल टववश कए \nदेलकटन। ई छलटन हुनकर ििानता। जंगलिे छलपूवशक रावण द्वारा िरण कए लेलाक बाद ओ की कररतमथ? तोरा प्रमतए \nतन-िन -सँ टनरंतर सिर्पित रिलीि आ ताटि लेल प्राण पयशन्त त्याग कए देबए चािलीि। ताटि जानकीक ेँ  एटि  िालपर तूँ \nपहुँचा देलि? िद भए गेल। जे भेल से भेल। बातसभ सलटि गेल। आबो तँ हुनका बकलस दहुन।  \n“िे राजाराि !  ई की करए जा रिल छि तूँ? एटिसँ बहुत नीक िोइत जे जानकीक ेँ  अयोध्या अनबे नटि कररति। से \nतूँ नटि क े लि। िात्र अपन आित अिंकारक  वशीभूत   आ िललन भेल प्रमतष्ठाक पुनप्राशत्प्त लेल  जानकीक ेँ  रावणसँ जजतलि। \nरावणकेँ  ि ारर देल ि ,ओकर घर ि ंज  भए गेल । ि ुद ा फएद ा की भेल ? के ओ टकछु बाजज  देल क  आ भए गेल  ज ानकीक \nसत्यानाश। किीं तोरा िोनिे पटिनेसँ संका तँ टवद्यिान नटि छल? किीं तूँ स्वयं दुटबिािे तँ नटि छलि । अन्यथा अत्ग्नपरीिाक \nजरुरमत कोन छल?जानकी  सेिो क े लटन। ओहूिे टनदाेष लसद्ध भेलमथ। ओटि सियिे सिस्त आदरणीयलोकसभक   विदेह ४४०|| 59 \n \n \nउपस्स्थमतिे तूँ जानकीक ेँ  पुनः स्वीकार क े लि। अपना संगे अयोध्या अनलहुन, संगे रखलहुन। तकर बाद ओ संतानवती िोिए \nबाल ी छमथ । आब के ओ टकछु बाजज  देत आ तूँ हुनका छोटड़ देबहुन। अनथ श,ि ि ाअनथ श ि ोएत से। ल ोक तख नहु प्रश्न करति ,करबे \nकरति। ककरा -ककरा तूँ संतुष्ट कए सकबि। बाजि ने ,चुप्प टकएक भए गेलि?की तोिर िोनिे जानकी लेल सचिुचक ेँ  प्रेि \nबाँचल रटि गेल छलि? की सभिा नािक े  भए रिल छल?”  \nिोनिे उठ ै त प्रश्न -प्रमतप्रश्न सँ राजाराि बहुत आित भए गेल छलाि। बड़ी काल िरर ओछाओनपर एटि करोिसँ \nओटि करोि करैत रिलाि। फ े र अकस्मात उदठ बैसलाि। बािर ठाढ़ अरदलीक ेँ  बजओलखखन।  \n“आज्ञा श्रीिान् !” \n“तूँ भरत,लक्ष्िण आ शत्रुघ्नक ेँ  तुरंत बजा आनि।” \n“जे आज्ञा श्रीिान्” \nअरदली अपन काजपर चलल गेल। एििर राजाराि ओटि कोठरीिे बताि जकाँ एटि कोन सँ ओटि कोन िरर घुिैत \nरिलाि,बड़बड़ाइत रिलाि।  \n \n२ \n \nराजारािक आदेश सुनलाक बाद अरदली िड़बड़ा गेल। ओ राजारािक िुँिे देखैत रटि गेल। ओ बहुत परेसानीिे \nबुझाइत छलाि। हुनकर िुँि िललन लाटग रिल छलटन। हुनकर आँखख नोरसँ डबडबाएल छल।  \n“एिन तँ ओ कटिओ नटि रिैत छलाि?” - ओ िोने -िोन सोमच रिल छल। ओ िरफराएल लक्ष्िणक ििल लग \nपहुँचले िोएत की वषाश जोर-सोरसँ िोिए लगलैक । बीच -बीचिे टबजलौका से चिटक रिल छल। अकस्मात चारूकात अन्िार \nभए गेल । ल गैत छल  ज ेना सि स्त अयोध्या भयाओन अन्ि ारि े ड ुटब गेल  अमछ। तेि ने सि यि े अरद ल ी लक्ष्िणक भवनक \nिुख्यद्वारर लग पहुँमच जाइत अमछ। राजारािक अरदली ,ओिो एिन सियिे? क े  रोटक सक ै त छल ओकरा? ओ िरािर भीतर \nििलिे लक्ष्िण लग पहुँमच जाइत अमछ। लक्ष्िण भोजन कए पान -सुपारी खा रिल छलाि । सािनेिे राजारािक अरदलीक ेँ  \nकरबद्ध ठाढ़ भेल देखख पुछलमथ - \n“तूँ एिन सियिे?”  \n“जी श्री िान् !राजारािक आदेश छटन।   ”  \nलक्ष्िण ओकरा बीचेिे िोटक देलमथ - \n“ सभ टकछु ठीक तँ अमछ ने? ” \n“की जाने गेललऐक?”  \n“पटिने तूँ अपन बात बाजि , फे र आर टकछु।”  60 || टवदेि ४४० \n“राजाराि अिाँक ेँ  तुरंत अपन ििलिे बजा रिल छमथ।”  \n“एतेक रामतिे अचानक बजेबाक कारण?”  \n“ि ि रा आर टकछु ने किलाि,ने ििरा बुझल अमछ।”  \n“ठीक छ ै क । िि तुरंत ओतए पहुँचैत छी।” \nअरदली सिाद कटि कए ओटिठािसँ चलल गेल । लक्ष्िण बहुत िड़बड़ा गेल रिमथ। जटिना छलाि तटिना तुरंत पैरे -\nपैरे राजारािक ििल ददस टबदा भए जाइत छमथ,थचिमतत,उदास आ व्याक ु ल।  \nअरदली बाजज तँ गेल कारण ओकरा बजबेक रिैक,राजारािक आदेशक ेँ  टनस्सृत करबेक रिैक। िुदा लक्ष्िण ओकर \nबात सुटन एना  व्याक ु ल भए जेताि जे अपन भवनसँ पैरे-पैरे राजारािक ििल ददस दौटड़ जेताि ओ नटि सोमच सक ै त छल। \nखैर,ओ अपन काज क े लक आ   अटगला पड़ाव ददस बढ़ल  । ओटिठािसँ थोड़बे फिकी छल भरतक राजििल । ओटि \nसियिे भरत ििलक ओसारापर भोजनोपरांत ििलल रिल छलाि।  \n“राजारािक अरदली,ओिो एटि सियिे?”ओ तुरंत ठिटक जाइत छमथ । अरदली हुनका देखखतहु दंडवत प्रणाि \nकरैत अमछ।  \n“की बात?” \n“राजाराि अपनेक ेँ  तुरंत बजाओलटन अमछ।”  \n“टकछु टवशेष बात की?” \n“टकछु नटि  कटि  सकै त छी। ि ुद ा  राज ाराि  बहुत उद ास बुझाइत छल ाि ,हुनकर आभा टबल ा गेल  छल टन। ओ ि ि रा \nअपन आदेश सुनबैतो काल सािान्य नटि लाटग रिल छलाि। एिन िालमतिे  िि हुनका की पुमछमतअटन? हुनकर आदेश \nसुटन ओटिठािसँ चुपचाप टबदा भए गेलहुँ।” \nभरत तुरंत टबदा िोइत छमथ। थोड़बे काल पटिने अन्िड़ आएल रिैक,तखनटिसँ वषाश भए रिल छल। कनी काल \nपटिने वषाश कि जरूर भए गेल रिए,िुदा पाटन टिटपर -टिटपर खलसए रिल छल। िड़बड़ीिे ओ छत्ता सेिो नटि लए सकलाि। \nओटिना लभजैत -मततैत राजारािक ििल ददस बटढ़ गेलाि। ओ चाररए डेग बढ़ ल िेताि टक टपछटड़ कए िुँिे भरे खसलाि। \nभरतक टपछटड़ कए खसैत देखख अरदली देखलक। ओ शत्रुघ्नक ििल ददस जा रिल छल। ओतटिसँ िल्ला क े लक - \n“क े ओ छि? क े ओ छि?” \nचारूकातसँ प्रिरीसभ दौड़ल। ककरो िाथिे लाठी,ककरो िाथिे भाला,तँ ककरो िाथिे तरुआरर छल। एकगोिेक \nिाथिे टवशेष प्रकारक लालिेन छल जे क े िनो अन्िड़िे,वषाश पाटनिे मिझाइत नटि छल। ओ सभ भरत लग पहुँचल। हुनका \nिाटिपरसँ उठओलक। भरत  बहुत अपलसआँत छलाि। ओ िकमि रिल छलाि। हुनका टकछु बाज ल  नटि  ि ोटन। हुनकर एि न \nपररस्स्थमत देखख प्रिरीसभ परेसान भए गेल। बुझेबे नटि करैक जे एिन बेकाल सियिे भरत एकसर कतए आ टकएक जा \nरिल छमथ। ताबतिे राजारािक अरदली दौड़ल ओटिठाि आटब गेल। ओ प्रिरीसभक ेँ  बुझबैत अमछ - \n“टिनका राजारािक ििल जेबाक छलटन। राजाराि बजओने छमथन।”   विदेह ४४०|| 61 \n \n \nताबे एकिा प्रिरी भरतक ििलक लगीचसँ भरतक रथ आटन लेलक। भरत आब साक ं छ भए गेल छलाि। ओ रथपर \nसबार भए राजारािक ििल ददस टबदा भए जाइत छमथ। हुनकर देििे क ै कठाि पाटन -कादो  लाटग गेल  छलटन। िुदा हुनका \nतँ कथुक िोसे नटि रिटन। बस एतबे सोचाइटन – \n “पता नटि  राज ाराि केँ  की भए गेल टन? ओ एतेक रामति े सभ भाइकेँ  टकएक बज ा रि ल  छमथ ? कि ी टकछु अटनष्ट \nतँ नटि भए गेल? किीं कोनो दुष्ट राजा अयोध्यापर आििण तँ नटि कए देलक?”  \n तरि -तरिक प्रश्नसभ हुनकर िोनिे उचरर रिल छलटन। उत्तर तँ राजा रािे दए सटकतमथ। ताटि लेल ओतए शीघ्र \nपहुँचब जरूरी छलटन।  \nओििर राजारािक अरदली आब शत्रुघ्न लग पहुँचल अमछ। शत्रुघ्नक िोन ठीक नटि छलटन। भोरेसँ पेि गड़बड़ \nचलल रिल छलटन। कनी -कनी बोखारो छलटन। तेँ  सुस्त भेल ओछाओनपर पड़ल रिमथ। एिनेिे राजारािक अरदली हुनकर \nििलक िुख्यद्वारर लग पहुँमच गेल छल। िुदा प्रिरी ओकरा आगू बढ़बासँ िना  कए देलक ै क। \n“शत्रुघ्न ठीक नटि छमथ। हुनका बोखार छटन,पेि से झड़ रिल छटन। एिन िालमतिे ककरो हुनका लग जेबाक \nअनुिमत नटि अमछ।”  \n“िुदा ििरा तँ राजारािक बहुत जरूरी आदेश हुनका किबाक अमछ।”  \n“ठीक छ ै क। िि भीतर सिाद पठा रिल छी। तूँ एतटि प्रतीिा करि।”  \n“कोनो िरजा नटि । िुदा देरी नटि िेबाक चािी। कारण लक्ष्िण आ भरत ओतए पहुँमच चुकल छमथ। टिनकर प्रतीिा \nभए रिल िेतटन।”  \nशत्रुघ्नक ेँ  सभ सिाचार भेिलटन।  \n“राजारािक अरदलीक ेँ  तूँसभ बािेिे रोटक देलिक? अनथश करैत गेलि। ओकरा तुरंत भीतर आनि।”  \nशत्रुघ्नकेँ  ति साइत देखख  ककरो आर टकछु कि बाक साि स नटि  भेल ैक। ओ सभ द ौड़ल  बाि र गेल  आ अरद ल ीकेँ  \nशत्रुघ्न लग पठा देलक। ओकरा देखखतटि शत्रुघ्न पुमछ देलखखन - \n“राजाराि ठीक छमथ ने? की आदेश छटन हुनकर जल्दी सुनाबि।”  \n“ओ अिाँ तीनू भाइक ेँ  तुरंत बजओलटन अमछ।”  \n“लक्ष्िण आ भरत कतए छमथ? हुनकासभक ेँ  सिाद भेिलटन टक नटि?”  \n“ओ सभ तँ जा चुकल छमथ। आब पहुँमचओ गेल िेताि।”  \n“ििहूँ पहुँमचए रिल छी।”  \nशत्रुघ्न तुरंत रथपर चटढ़ राजारािक ििल ददस टबदा िोइत छमथ। घरसँ बािर टनकलैत काल तरि -तरिक अपशक ु न \nिोइत छटन। टबलाटड़ रस्ता काटि दैत छटन। बािाँ आँखख फरटक रिल छटन।  \n“पता नटि की िोिए बला अमछ? ऊपरसँ िौसि से एिन खराप भेल अमछ।”   62 || टवदेि ४४० \n \n३ \n \nशत्रुघ्न जखन राजारािक भवनिे पहुँचलाि तािरर लक्ष्िण आ भरत ओतए पहुँमच गेल रिमथ। राजाराि हुनकासभसँ \nटकछु-टकछु गप्प कए रि ल  छल ाि । हुनकर ठोरपर टफफरी पड़ल  छल टन। अबाज ि े द ि  नटि  बुझा रि ल  छल टन। रटि -रटि कए \nआँखखसँ नोर खलस रिल छलटन। शत्रुघ्नक ेँ  देखखते ओ गुि भए गेलाि। भरत  आ लक्ष्िण एक्क े  संग बाजज उठ ै त छमथ- \n“आबि,आबि । तोिर िोन तँ खराप छलि। आब कोना छि? ”  \n“जाए ददअ। ििरा की भेल अमछ। कनी -िनी सदी -बोखार तँ िोइते रिैत छ ै क। अिाँक ेँ  साैंसे देििे थाल कोना लाटग \nगेल?”  \nभरतक ेँ  आब िोस अएलटन। ओ  बाजज उठलाि - \n“अबैत काल टपछटड़ गेल रिी। िि एकरा बदलने अबैत छी।”  \nभरत शौचालय जा कए अपन वस्त्र बदलैत छमथ। फ े र तुरंत वापस आटब जाइत छमथ।  \nताबे राजाराि कोठरीिे एििर -ओििर घुिैत रिलाि। तीनू भाई हुनकासँ की पुमछतमथ? हुनकासभक ेँ  उम्िीद रिटन \nज े ओ स्वयं टकछु कि ताि ।  \nतीनू भाइक ेँ  आएल देखख राजाराि पलंगपर सँ उदठ गेलाि। हुनकासभक ेँ  बैसबाक िेतु इसारा करैत छमथ,िुदा ओ \nसभ ठाढ़े रटि  ज ाइत छमथ । राज ाराि  बहुत उद ास छल ाि ,हुनकर ि ुँि पर टवषाद  झल टक रि ल  छल टन। ओ टकछु बाज ए चाटि  \nरिल छलाि। परंतु बाजल नटि िोटन। भरत हुनकर िनोदशा देखख पुछ ै त छमथ - \n“अिाँ एतेक उदास टकएक छी? की कोनो शत्रु देशक आििणक सूचना अमछ?की िाता कौशल्याक स्वास्थ्य \nखराप भए गेलटन अमछ?”  \n“से सभ टकछु नटि  भेल  अमछ।” \n“तखन अिाँ एतेक परेसान टकएक छी?” -लक्ष्िण बजलाि।  \n“परेसानीक तँ बात अमछए।” \n“अिाँ सन प्रतापी आ शक्क्तशाली राजाक सािने कोन परेसानी रटि सक ै त अमछ। ििरा आदेश ददअ , ओकरा तुरंत \nनष्ट कए देबैक। िुदा अिाँ एना उदास,थचिमतत नटि रहू। ििरासभक अछ ै त यदद अिाँ दुखी रिब,थचिता करब ,डकिवा स्वयंक े  \nराजसुखसँ वंमचत राखब तखन ििरालोकटनक जीवनक की अथश िोएत?कि बाक प्रयोजन नटि अमछ जे ििसभ अिाँक \nआदेशपर सवशस्व सिपशण करबाक िेतु तत्पर छी। अिाँ एकबेर अपन बात कटियौक तँ।” -लक्ष्िण बजलाि।  \nशत्रुघ्न चुपचाप भाइलोकटनक वाताशलाप सुनैत रिलाि। एतबा तँ हुनको बुझा रिल छलटन जे राजारािक िोनिे \nटकछु असाि ारण बात घुमि  रि ल  छटन। ओ कोनो सािान्य व्यक्क्त नटि छमथ,ने ओ कनी -ि नी टकछु भेल ासँ परेसान कएल  ज ा \nसक ै त छमथ । ओ तँ परेसान तटिओ नटि भेलमथ जटिआ ओतेक शक्क्तसंपन्न रावणसँ युद्ध करए जा रिल छलाि। ओटि  विदेह ४४०|| 63 \n \n \nसियिे हुनकर संगे क े  छलटन? ओ किाँ कनीको घबड़ेलमथ। रावणक सिस्त पररवार नष्ट भए गेलैक।  अपनो िारल गेल। \nजानकी सम्िानपूवशक अपन पमतक लग वापस अएलीि। टनसस्न्देि ओ घिना ककरो टवचललत कए सक ै त छल? राि सन \nवीर , प्रतापी व्यक्क्तक लेल ओ सिय क े िन रिल िोएत जखन हुनका जानकीक रावण द्वारा िरणक जनतब भेिल िेतटन? \nिुदा ओ सभ सिलटन,िैयश रखने रिलमथ। क े ना -ने-क े ना एतेक भारी सेना ठाढ़ कए लेलटन आ राबण सन शक्क्तशाली राजापर \nटवज य प्राप्त के ल मथ । से राि  आइ एतेक आि त छमथ । टकछु बुझा नटि  रि ल अमछ जे सिी बात की अमछ?  \nराजाराि अचानक गंभीर भए गेलाि। िि एटिठाि तोरा लोकटनक भाषण सुनबाक िेतु नटि बजओलहुँ अमछ। िि \nराज काज सँ संबंमि त  गंभीर सि स्याक बारेि े टकछु टनणशय ल ेल हुँ अमछ। तकरे कायाशन्ययन ि ेतु तोरासभकेँ  अचानक एटि  \nसियिे बजबए पड़ल अमछ। टनश्चय िि एटि टनणशयसँ सुखी नटि छी,भइओ नटि  सक ै त छी,िुदा राजाक कतशव्यक आगू एक \nव्यक्क्तक सुख-दुख कोनो िाने नटि रखैत अमछ। ििसभ आइ छी,कास्ल्ि नटि रिब। िुदा ििरा लोकटनक द्वारा कएल गेल \nकाज,किल गेल बात सिाजक सािनेिे दृष्टान्त बटन कए लोकक ेँ  जुग -जुग िरर प्रभाटवत करैत रित। तेँ पैघ उद्येश्यक सािनेिे \nव्यक्क्तगत टितक ेँ  गौण करटि पड़ैत छ ै क। सियक आघात -प्रघात सटि ििसभ आइ एतए पहुँमच गेल छी। अयोध्याक राजा \nबनब ििर कटिओ लक्ष्य नटि छल। तेँ टपता जखनटि ििरा भरतक ेँ  राजा बनेबाक आदेश देलटन िि ओकरा सिषश िाटन लेलहुँ \n। ततबे नटि हुनकर दोसर आदेश जे चौदि वषश िरर ििर वनबासक छल से आरो सिजतासँ िाटन लेलहुँ। िुदा अफसोच जे \nििरा कारण जानकीक ेँ  जंगलिे रिए पड़लटन। लक्ष्िणक ेँ  ििरा संग देबाक कारण घोर कष्टक सिय टबतबए पड़लटन। िुदा \nिि की कररतहुँ? भावी प्रबल िोइत अमछ से िानटि पड़त। ििरो जीवन सियक अिीन नदीिे तीि बायुक प्रवािसँ भलसआइत \nनाि जकाँ सदद ख न ड गि गाइते रटि  गेल  । आब ज ख न टकछु दद न टनचेनसँ रटि  सकै त छल हुँ तख न फे रसँ नवसंकि  आटब गेल । \nिुदा तकर की? िूल बात ई अमछ जे राजारािक ेँ  जे कतशव्य करबाक छटन से तँ करबे करताि। “  \n“एटििे कोन सक? िुदा भेलैक की से तँ कटियौक।” -लक्ष्िण बजलाि।  \n“तोरािे इएि गड़बड़ी छि। तूँ चुप रटिए नटि सक ै त छि। भेलैक ई जे जानकीक ेँ  लंकासँ वापसीक बाद ििरा संगे \nरिब बहुत गोिेक ेँ  पलसिद नटि छटन। अयोध्यावासीसभिे ई चचाशक टवषय बटन गेल अमछ। सभ एतबे बजैत अमछ जे राजाराि \nएकिा गलत दृष्टान्त बना गेलाि अमछ। पता नटि ओ लोकटन अपन प ररवार कोना सुरजित राखख सकताि? कोना बचतटन \nहुनकर सभक पररवार? कास्ल्ि जा कए ककरो पत्नी कतहु जा कए रटि जाएत आ जखन िोन िेतैक  जानकीक उदािरण \nदए वापस अपन पमत लग आटब जाएत । क े िन िोएत ओ सिाज?की बाजत पमतसभ?”  \n“खबरदार भैया!  जे बाजज लेलहुँ से बाजज लेलहुँ। जानकीक टवषयिे आब एकशब्द नटि टनकालब। नटि तँ …। \nजानकी िात्र अिाँक पत्नीएिा नटि छमथ। ओ ििर भौजी सेिो छमथ,िाता सिान छमथ। अयोध्या राजक रानी छमथ,मिमथला \nनरेश ज नकक कन्या छमथ । ततबे नटि ,ओ सि स्त मि मथ ल ा आ अयोध्याक ि ेतु पूज नीया छमथ । के ओ टकछु बाजज  देत आ ओ \nअपिाटनत कए अयोध्यासँ टनवाशलसत कए देल जेतीि? ई कोन न्याय भेल ? एटि िामिलािे जखन अिाँ स्वयं एकिा पि \nछी,तखन अिाँ न्यायािीश कोना भए सक ै त छी? ई तँ सरासर बैिानी मथक। आखखर अयोध्या जनताक टवचार यदद जानबेक \nअमछ तखन स्पष्ट रूपसँ ित सवे िण िोउक,सभक टवचार लेल जाउक। ई कोन बात भेलैक जे जखन अिाँक िोन भेल ,हुनका \nलंकासँ संगे लए अनललअटन आ जखन िोन बदलल गेल तँ अयोध्यािे अपन घरोसँ टनवाशलसत करबाक  टनणशय लए लेलहुँ। \nएकिा सािान्यसँ सािान्य स्त्रीक ेँ  जे अमिकार छ ै क जे ओ अपन घरिे ियाशदापूवशक रटि स क ै त अमछ ताहूसँ हुनका वंमचत \nकएल जा रिल छटन। ििरा जीबैत ई नटि भए सकत। ििर प्राण रिए की जाए,िुदा िि एिन अन्याय नटि िोिए देब।” -\nलक्ष्िण मचकरलाि।   64 || टवदेि ४४० \nलक्ष्िणक ेँ  बीचेिे रोक ै त भरत बजैत छमथ - \n“एतेक उत्तेजजत नटि िोअ लक्ष्िण । राजारािक उपरोक्त टनणशयसँ ििहूँ सिित नटि छी। हुनका कोनो कारणसँ \nअयोध्यासँ टनवाशलसत करब सरासर अन्याय िोएत। जानकीक जीवन िित्वपूणश छटन। हुनकर प्रमतष्ठा आ  गररिाक रिा करब \nििरासभक कतशव्य मथक। एटि बातक ेँ  एतेक िल्लुक नटि बनाओल  जा सक ै त अमछ जे ििसभ सड़कपर चचाशक टवषय बटन \nजाइ। ििरा टवचारसँ तँ ओटि व्यक्क्तक ेँ  तुरंत प्राणदण्ड देल जाए। जकरा कारणसँ जानकीक ऊपर एिन संकि आटब गेल \nअमछ ,जकरा किला पर राजाराि एतेक दुखी भए गेल छमथ ताटि व्यक्क्तक ेँ  जीटबत रिबाक कोनो अमिकार नटि अमछ। सिी \nिानेिे आजुक  टनणशय इएि िेबाक चािी। जानकी अयोध्याक रानी छमथ , रिबे करतीि। फ े र टबना हुनका पुछने,टबना हुनका \nअपन बात किबाक उमचत अवसर देने एकतरफा एिन कठोर टनणशय क े ना लेल जा सक ै त अमछ?यदद कोनो बात भेबे कएल \nअमछ ,यदद कतहुसँ जानकीक गलती छटनिे तँ हुनका अपन बात किबाक अवसर तँ दे ल जाटन। ििरा टवश्वास अमछ जे \nराजाराि अपन टनणशयपर अबस्स पुनर्विचार करताि।”  \nतकर बाद शत्रुघ्न बजलाि - \n“ि ि हूँ ल क्ष्ि ण आ भरतक टवचारसँ सि ि त छी। ल ंकाि े ज े टकछु भेल , जाटि िालमतिे जानकीक रावण द्वारा िरण \nभेलटन, क े ना राि -रावण युद्ध भेल आ अंततोगत्वा रावणक टवनाश भेल से सवशटवददत अमछ। यदद रावण द्वारा बंदी बना लेलाक \nबाद जानकी दोषी छलीि तखन अत्ग्नपरीिाक की औमचत्य छल? यदद अत्ग्नपरीिा सिी छल तखन जानकीक ेँ  ओटििे \nटनदाेष पओलाक बा द फ े र-फे र ओि ने प्रश्न टकएक उठाओल  ज ा रि ल  अमछ? यदद  के ओ टकछु गल त बाजज  रि ल  अमछ तख न \nराज ा ओकरा दंड  दद तमथ ,ि ुद ा एटि ठाि  तँ उल् ि े ि बा बटि  रि ल  अमछ। के ओ टकछु बाज ल  आ राज ाराि  ओकरा कि ल ापर \nजानकीक ेँ  एटि िद िरर दंटड त करए टबद ा भए गेल ाि  ज े ओ अयोध्या राज क सीि ासँ सभ टकछु छोटड़ बाि र भए ज ाथ ु। \nअन्याय,  अत्याचारक पराकाष्ठा मथक ई। एकर अबस्स टवरोि िेबाक चािी। राजाराि यद्यटप ििरासभक आदरणीय \nछमथ,ििसभ हुनका लेल अपन प्राणो उत्सगश करबाक लेल तैयार छी,िुदा जानकीओ तँ पूजनीया छमथ,िाता सिान \nछमथ,अयोध्याक रानी छमथ। हुनका संगे एिन अन्याय कोना बरदास कएल जाएत? ” \nराजाराि अपन भाइ लोकटनक टवरोि देखख चटकत रिमथ। ओ सपनोिे नटि सोचने रिमथ  जे लक्ष्िण एना बजताि। \nभरत आ शत्रुघ्न सेिो टवरोिेिे ठाढ़ भए जएताि। तथाटप  राजाराि अटडग छलाि। ओ अपन टनणशय फ े र दोिरबैत छमथ - \n“िि एटिसभ बातपर पटिने बहुत गंभीरतापूवशक टवचार कए लेने छी। यदद िि राजा रिब तँ ई टनणशय लागू िेबे \nकरत। िुदा यदद तोरा लोकटनक इच्छा छि तँ िि तुरंत राजाक पदसँ त्यागपत्र लेल तैयार छी। तकर बाद तूँसभ अपना टिसाबे \nजे ठीक बुझाि से कररयि । िुदा ई बात साफ -साफ सुटन लएि - \n“िि राजा रिी वा िटि जाइ िुदा जानकीक पररत्याग िेबे करतटन। ओ आब ििरा संगे नटि रटि सकतीि। प्रश्न \nििरेिा नटि अमछ,ई तत्कालीन सिाजक सिस्यासँ जुड़ल प्रश्न अमछ। एकर सिािान व्यक्क्तगत सुख -दुख डकिवा पाररवाररक \nिान -ियाशदासँ ऊपर उदठ कए करबाक िेतैक ।”  \n“िि अिाँक बात नटि बुजझ पाटब रिल छी। अिाँ अपन पमतक दामयत्वसँ कोना बाँमच सक ै त छी?”  \n“िि अपन बात कटि चुकल छी।”  \n“िि िारल जाएब तखनटि जानकी एटिठािसँ टबदा कएल जा सकतीि।” -  विदेह ४४०|| 65 \n \n \nलक्ष्िणक बात सुटन सभ सन्न छल। राजाराि तािसे आटग भए गेल छलाि। लाटग रिल छल जे कोनो िण अनथश \nभए जाएत।  \n“सभ गोिे शांत िोउ। ििरा टवचारसँ ई गंभीर टवषय मथक। सभक भावना नीक े  अमछ। संगे ििसभ अपन -अपन \nकतशव्यसँ बान्िल छी। अंमति टनणशय राजा रािेक िेतटन। िुदा ििसभ तत्काल एटि बैसारक ेँ  स्थटगत करी । िोनक ेँ  शांत करी। \nघंिा भरर बाद फ े र ििसभ एतटि उपस्स्थत  िोएब। बटढ़आँ िोएत जे  जानकीक पि सेिो सुनल जाटन। अस्तु,हुनको तखन \nएतइ बजा सक ै त मछअटन।”-भरतक एटि तरिेँ बजलाक बाद बैसार तत्काल स्थटगत भए गेल।  \n४ \n \nएििर राजाराि अपन तीनू भाइक संगे टवचार -टविशश कए रिल छलाि,ओििर जानकी शयनकििे छिपि कए \nरिल छलीि। कतबो प्रयास करमथ ,हुनका टनन्न िेबे नटि करटन। क ै क बेर उठ ै त,बैसमथ,पाटन टपबमथ आ फ े र सुतबाक प्रयास \nकरमथ। राजारािक शयनक तँ कोनो सिय रिबे नटि करटन। ओ तँ ददन -रामत राज -काजिे व्यस्त रिैत छलाि। क ै कबेर तँ \nओछाओनपर पटड़ रिलाक बादो उदठ जइतमथ,आगन्तुकक कष्टिरणक प्रयास कररतमथ। तखन कखनहु तीन बजे, कखनहु \nचारर बजे रामतिे सुतए अटबतमथ। क ै क ददन तँ कौआ डाक दए ददतए,तैओ राजाराि नटि सुमत पाबमथ ,काजे करैत रटि जामथ \n। जानकी हुनकर प्रतीिािे रा मत भरर  जगले रटि जइतमथ। एटि करोिसँ ओटि करोि बदलैत रटितमथ। की कररतमथ? स्त्रीक \nकतशव्य टनवाशि तँ करबेक रिटन। हुनका नीकसँ बुझल रिटन जे टबना टवशेष  कारणक ेँ  सूयाशस्तक बाद राजाराि अन्यत्र रटिए \nनटि सक ै त छलाि। अयोध्या सन टवशाल राज आ तकर तरि - तरिक सिस्यासभ सददखन िुँि बौने रिैत छल। सिी िानेिे \nकिल जाए तँ जानकीक व्यक्क्तगत जीवन अखनहु तपस्ये बटन कए रटि गेल छलटन।  \n“ल गैत अमछ राज ाराि  आइओ नटि  आटब सकताि । की करू  टकछु नटि  बुझा रि ल  अमछ। ई राज -काज तँ ििर \nसौमतटन बटन गेल अमछ। ने राजाराि एटि झंझटि सभिे फ ँ लसतमथ ने ििर ई िाल रिैत। अछ ैते पमतक ेँ  िि टनतान्त एसगरर \nजीबाक िेमत टववश छी। एटििे हुनकर कोनो दोष नटि छटन। ई ििरे अभाग मथक। िि रे कि शक फल  मथ क। ल गि े सभ टकछु \nअमछ तथाटप जीवन एिन एकान्त भए गेल अमछ। आखखर टकएक? टनश्चय एटििे ििरे पापक भोग मथक। नटि तँ राजाराि \nसन पमतक पत्नी िेबाक गौरव िोइतहुँ िि एिन िालिे पड़ल छी। जखन कखनहु हुनका कनीको अवसर भेिैत छटन ,ओ \nििरा प्रसन्न करबाक प्रयत्निे लाटग जा इत छमथ। कटि नटि ओ एक्को िण अपना लेल जीबैत छमथ टक नटि? प्रायः नटि। \nओ अपन जीवनक सवशस्व अयोियावासीक लेल सिर्पित कए चुकल छमथ।”  \nजानकी इएि सभ सोचैत पलंगपर पड़ल -पड़ल करोि बदलल रिल छलीि। अचानक जेना कोठरी प्रकाशसँ भरर \nगेल। जानकीक देिसँ एकिा प्रकाशपुंज बिार भेल आ सोझे राजारािक िंत्रणा भवनिे टवद्यिान राजाराि आ हुनकर  तीनू \nभाइ लग पहुँमच गेल। िंत्रणा भवनिे अचानक चारूकात इजोते -इजोत पसरर गेल । राजाराि आ  हुनकर भाइ लोकटन गिन \nटवचार टविशशक बाद कनी टवश्राि कए रिल छलाि। ओतेक रामतओिे सेवक सभ हुनका सभक ेँ  अपन -अपन िनोनुक ू ल पेय \nदए रिल छलखखन । एतबेिे ओ कोठरी जगिगा उठल। सभक िाथ -पैर जेना िरा गेलैक।  सभ तँ पटिनेसँ असोथटकत छलािे। \nआब ई की भेल?  \nओििर  राजारािक ेँ  तँ जेना लकबा िारर देलकटन। साैंसे देि शक्क्तिीन भए गेलटन। पलंगपर कहुना कए करोि \nलाटग गेलाि। हुनकर तीनू भाई लोकटनक ेँ   सेिो जेना कर ेंि लाटग गेल िोटन। जे जटिना छलाि ,तटिना रटि गेलाि।   66 || टवदेि ४४० \nफ े र ओ प्रकाशपुंज स्वयं अपन पररचय दैत अमछ- \n“िि छी रािक शक्क्त, शक्क्तस्वरुपा । िि सददखन जानकीक रूपिे  हुनका लग टवद्यिान रिैत छी। ििरा पता \nचलल गेल अमछ जे राजाराि कोनो अनथश करबाक लेल सोमच रिल छमथ। से हुनका चेतौनी देबाक िेतु ििरा एटिठाि आबए \nपड़ल अमछ। िे राजाराि!  अिाँ नीकसँ सुटन ललअ। जाबे िि अिाँ लग छी  ताबते अिाँ शक्क्तवान छी। ििरासँ फराक िोइतटि \nअिाँक िालमत ओटिना िोएत जेना टबना कर ेंिक ेँ  टबजलीक तारक। अिाँ जन -ज नि े ल ोकमप्रय छी तकर पाछू ि ि र शक्क्त \nअमछ,ििर त्याग अमछ,ििर अिाँक लेल अनंत लसनेि अमछ। नटि तँ कटि नटि अिाँक की िाल रिैत ,अिाँ कोन िालमतिे \nपहुँमच गेल रटितहुँ। सोमच ललअ आबो। िि अन्त -अन्त िरर अिाँक संग देबाक लेल आतुर छी। िुदा अिाँ ओटि िूखश जकाँ \nकाज करए जा रिल छी जे ओिी गाछक ेँ  काटि रिल िोअए जकर डाररपर ओ स्वयं बैसल अमछ। आगू अिाँक \nिरजी।श्रीिीन,शक्क्तिीन राजा लोकक सेवा क े ना आ कतेक ददन कए सकत? नीकसँ सोमच ललअ।”  \nएटि सँ पटि ने टक राज ाराि  टकछु सोमच सटकतमथ ,हुनकर भाइल ोकटन टकछु बुजझ सटकतमथ  ओ प्रकाशपुंज  अचानक \nतेजस्स्वतासँ पररपूणश  स्त्रीक रूप ग्रिण कए लेलक। ओकरा सािने एना देखख राजाराि बेिोस भए गेलाि। हुनकर भाइ \nलोकटन िाँइ -िाँइ हुनकापर शीतल जलक फ ु िारा क े लमथ,टबअटनसँ ठ ं ढा िबा  क े लटन। तखन जा कए राजाराि आँखख \nखोललटन,तथाटप ओ एकदि टनस्तेज लाटग रिल छलाि। हुनकर िालमत देखख तीनूभाइ कल जोटड़ कए ठाड़ भए गेलाि।  \n“ि ि ा कएल  ज ाए राज ाराि । ि ि सभ अपनेसँ ज े टकछु बज ल हुँ से ि ि रसभक हृद यि े तत्काल  उत्पन्न भावनाक  \nअलभव्यक्क्त िात्र  छल। ििसभ नटि रोटक सकलहुँ अपना -आपक ेँ । नटि सोमच सकलहुँ जे ििर सभक एना बाजब अिाँक ेँ  \nकतेक ििाशित करत। आब तँ बाजज चुकल छी,जे शब्द टनकलल गेल,सिी -की गलत ओ वापस तँ नटि िोएत। िुदा ई किबाक \nकाज नटि जे अंततः ििसभ अिाँक आदेशक पालन करबाक लेल क ृ तसंकल्प छी। िि सभ ओएि करब जे अिाँक आदेश \nकरब। राजा अिीं छी आ अिीं रिब। एटि टवषयपर भूतकालिे बहुत घिरथन भए चुकल अमछ। आब फ े र ओटि अध्यायक ेँ  \nनटि खोलबाक अमछ। एिीिे सभक कल्याण मथक। ” \n“तखन देरी की मथक? ििर आदेशानुसार लक्ष्िण कास्ल्ि भोरे जानकीक ेँ  रथसँ अयोध्याक सीिाक पार गंगाक पार \nवाल्िीटक आश्रि लग पहुँचा आबमथ।” -एतबा बाजज राजाराि ओछाओनपर पटड़ गेलाि।  \nअचानक शक्क्तस्वरुपा टबलीन भए गेलमथ। चारू ददस अन्िार पसरर गेल। ओ कोठरी जेना सुन्न भए  गेल।  \n५ \n \nएििर राि टबछाओन िेने छलाि। ओििर जानकी  रािक बाि तक ै त -तक ै त थाटक  गेल रिमथ। शक्क्तस्वरुपाक \nअचानक","size_mb":2.67,"has_text":true}}