विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका
प्रणव कुमार झा
चिकित्सा शिक्षामे विविधता, समान अवसर आ समावेशन
हालक किछु घटना भारतक उच्च शिक्षा आ चिकित्सा-शिक्षा व्यवस्थाक भीतर नुकायल एकटा गम्भीर प्रश्नकेँ सोझाँ अनैत अछि। 2019 मे मुम्बईक मेडिकल छात्रा डॉ. पायल तड़वीक आत्महत्या आ हुनकर परिवार द्वारा उठाओल गेल जातिगत उत्पीड़नक प्रश्न चिकित्सा-संस्थानसभमे भेदभाव आ रैगिंगक गम्भीरता उजागर कयलक। हालहिमे केरलाक बीडीएस छात्र नितिन राजक मृत्युक बाद जाति, त्वचाक रंग आ आर्थिक पृष्ठभूमिक आधार पर अपमानित करबाक आरोप लगल। अगस्त 2026 मे सूरत मेडिकल कॉलेजक पीजी छात्र हर्ष पाण्ड्याक मृत्युक बाद रैगिंग आ मानसिक उत्पीड़नक आरोपमे चारि सीनियर रेजिडेन्ट निलम्बित कयल गेलाह। आईआईटी बॉम्बेक छात्र साहिल वाकोडेक मृत्युक बाद सेहो परिवार भेदभावक आरोप लगेलक। एहि घटनासभक पृष्ठभूमिमे बहुते लोक द्वारा देल ई तर्क जे कम अंक अर्जित करयवला विद्यार्थी उच्च शिक्षा आ प्रशिक्षणमे बेसी अंकवला विद्यार्थीक संग नहि पढ़ि सकैत छथि, गम्भीर अछि। प्रवेश परीक्षाक अंक विद्यार्थीकेँ छाँटबाक एकटा पैमाना थिक, ओकर सम्पूर्ण प्रतिभा, सीखबाक क्षमता वा मानवीय गरिमाक अंतिम प्रमाणपत्र नहि। चिकित्सा-शिक्षाक उद्देश्य केवल कुशल डॉक्टर बनायब नहि, अपितु एहन संवेदनशील चिकित्सक तैयार करब सेहो अछि जे प्रत्येक रोगीक सम्मान करथि। ताहि लेल विविधता, समान अवसर, भेदभाव-मुक्त वातावरण आ समावेशन केवल नीतिगत शब्द नहि, न्यायपूर्ण आ मानवीय स्वास्थ्य-व्यवस्थाक अनिवार्य आधार थिक।
कल्पना करू, एकटा मेडिकल कॉलेजमे दू गोट विद्यार्थी पढ़ैत छथि। दुनू प्रतिभाशाली छथि आ डॉक्टर बनबाक सपना लऽ कऽ आयल छथि। पहिल विद्यार्थी एहन परिवारसँ अबैत छथि जतय घरमे पढ़ाईक लेल अलग कमरा, तेज इंटरनेट, महग किताब आ अनुभवी शिक्षकक मार्गदर्शन उपलब्ध अछि। दोसर विद्यार्थी ग्रामीण इलाकाक एकटा साधारण परिवारसँ छथि। हुनका अपन मातृभाषामे पढ़बाक अभ्यास अछि, मुदा मेडिकल कॉलेजमे पढ़ाईक माध्यम अंग्रेजी अछि। हुनकर परिवार आर्थिक कठिनाइसँ गुजरि रहल अछि आ शहरमे रहबाक खर्च उठेनाइ सेहो चुनौती अछि। परीक्षा दुनू देताह, मुदा की दुनूकेँ तैयारी करबाक अवसर वास्तवमे एके समान अछि?
एहि प्रश्नक उत्तर चिकित्सा-शिक्षाक एकटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त दिस लऽ जाइत अछि : “विविधता, समानता आ समावेशन”। अंग्रेजीमे एकरा डाइवर्सिटी, इक्विटी ऐण्ड इन्क्लूजन कहल जाइत अछि, जकर संक्षिप्त रूप DEI अछि। ई खाली सामाजिक न्याय वा शिक्षण संस्थानक प्रशासनिक व्यवस्था भरि नहि, बल्कि नीक चिकित्सक बनेबाक प्रक्रियाक महत्वपूर्ण अंग अछि। जे विद्यार्थी समाजक विभिन्न वर्ग, भाषा, आर्थिक परिस्थिति आ जीवन-अनुभवकेँ बुझैत छथि, हुनका लेल अलग-अलग परिस्थिति मे रहनिहार मरीजक समस्या बुझबाक अवसर सेहो बढ़ैत अछि।
अक्टूबर २०२६ मे नेशनल बोर्ड ऑफ एग्जामिनेशन्स -जर्नल ऑफ मेडिकल साइंसेज मे प्रकाशित शोधपत्र “Diversity, Equity, and Inclusion in Medical Education: A Narrative Review of Global and Indian Frameworks, Impact, and Future Directions” एहि विषयक वैश्विक अनुभव आ भारतीय परिप्रेक्ष्यक समीक्षा करैत अछि। शोधपत्रक मुख्य निष्कर्ष ई अछि जे चिकित्सा-शिक्षामे खाली अलग-अलग सामाजिक समूहक प्रतिनिधित्व बढ़ेनाइ पर्याप्त नहि। विद्यार्थी आ शिक्षककेँ सम्मान, सहयोग, समान अवसर आ अपन संस्थानक हिस्सा होयबाक अनुभूति भेटब सेहो ओतबे आवश्यक अछि।
विविधताक अर्थ अछि एकहि संस्थानमे भिन्न-भिन्न सामाजिक, आर्थिक, भाषायी, सांस्कृतिक आ भौगोलिक पृष्ठभूमिसँ आयल लोकक उपस्थिति। मेडिकल कॉलेजक सन्दर्भमे एहि विविधतामे ग्रामीण आ शहरी विद्यार्थी, अलग-अलग मातृभाषा बजेनिहार, विभिन्न आर्थिक वर्गक लोक, महिला आ पुरुष, दिव्यांग विद्यार्थी आ समाजक विभिन्न समुदायसँ आयल छात्र-छात्रा सम्मिलित छथि। विविधताक लाभ तखन होइत अछि जखन विद्यार्थीसभकेँ एक-दोसराक अनुभवसँ सीखबाक अवसर भेटैत अछि।
समानता आ न्यायपूर्ण अवसरमे एकटा सूक्ष्म अन्तर अछि। समानता कहैत अछि जे सभकेँ एके प्रकारक सुविधा देल जाए, जबकि न्यायपूर्ण अवसरक सिद्धान्त मानैत अछि जे लोकक परिस्थिति आ जरूरत अलग-अलग भऽ सकैत अछि। उदाहरण लेल, जँ कक्षा मे सभ विद्यार्थीकेँ एके किताब देल जाए, तँ ई समान व्यवहार भेल। मुदा दृष्टिबाधित विद्यार्थीकेँ ओहि किताबक सुलभ डिजिटल वा ब्रेल संस्करण उपलब्ध करेनाइ न्यायपूर्ण अवसरक उदाहरण अछि। एही तरहेँ, ग्रामीण वा मातृभाषा-माध्यमसँ आयल विद्यार्थीक लेल अतिरिक्त शैक्षणिक सहयोग, जरूरतमन्द विद्यार्थीकेँ छात्रवृत्ति आ आर्थिक सहायता आ दिव्यांग विद्यार्थी लेल सुगम भवन आ परीक्षा-व्यवस्था उपलब्ध करेनाइ समान अवसरकेँ वास्तविक बनेबाक उपाय अछि।
समावेशनक अर्थ खाली संस्थानमे प्रवेश भेटब नहि, बल्कि एहन वातावरण बनायब अछि जतय प्रत्येक व्यक्ति सम्मानित महसूस करय, अपन बात कहि सकय, बिना डर प्रश्न पूछि सकय आ शैक्षणिक गतिविधिमे सक्रिय भाग लऽ सकय। जँ कोनो विद्यार्थी मेडिकल कॉलेजमे प्रवेश तँ पाबि जाइत छथि, मुदा भाषा, आर्थिक स्थिति वा सामाजिक पृष्ठभूमिक कारण हुनका बारम्बार अपमानित कएल जाइत अछि, तखन प्रवेशक उपलब्धि रहितो समावेशन अधूरा रहि जाय अछि।
चिकित्सा-शिक्षामे एहि विषयक महत्व किएक? डॉक्टरक काज खाली रोगक नाम पहिचानब आ दवा लिखब नहि अछि। हुनका मरीजक बात सुनय पड़ैत अछि, बीमारीक इतिहास बुझय पड़ैत अछि, उपचारक विकल्प बुझेबाक होइत अछि आ मरीज आ परिवारकेँ भरोसा देबाक होइत अछि। ई सभ काज ज्ञानक संग संवेदनशीलता आ प्रभावकारी संवाद पर निर्भर करैत अछि।
मानि लिअ जे एकटा ग्रामीण महिला प्रसवपूर्व जाँच लेल अस्पताल अबैत छथि। ओ स्थानीय भाषामे अपन समस्या बुझबैत छथि आ परिवारक सामाजिक परिस्थिति सेहो हुनकर निर्णयकेँ प्रभावित करैत अछि। जँ चिकित्सक हुनकर भाषा, आर्थिक कठिनाइ आ पारिवारिक परिस्थिति बुझबाक प्रयास करैत छथि, तँ उपचारक योजना बेसी व्यावहारिक भऽ सकैत अछि। एकर विपरीत, जँ चिकित्सक बिना पूरा बात सुनने मरीजकेँ डाँटि दैत छथि वा हुनकर मान्यता आ परिस्थिति के तुच्छ बुझैत छथि, तँ मरीज आवश्यक जानकारी नुका सकैत छथि अथवा उपचार बीचेमे छोड़ि सकैत छथि।
एहि उदाहरणसँ स्पष्ट होइत अछि जे चिकित्सा-शिक्षामे समावेशनक सम्बन्ध खाली विद्यार्थीसभक हितसँ नहि, बल्कि भविष्यक स्वास्थ्य-सेवाक गुणवत्ता आ मानवीयतासँ सेहो अछि। मरीजक भाषा, संस्कृति, आर्थिक स्थिति आ सामाजिक अनुभवकेँ बुझबाक क्षमता डॉक्टरकेँ बेहतर संवाद करबाक अवसर दैत अछि। मुदा ई बात ध्यान रखबाक चाही जे संवेदनशीलता मात्रसँ प्रत्येक बीमारीक परिणाम सुधरि जाएत, जेना की फिल्म मुन्ना भाई एमबीबीएस के अंत मे देखाओल गेल अछि एहन निष्कर्ष निकालबाक पर्याप्त प्रमाण एखन उपलब्ध नहि अछि। उपचारक परिणाम पर रोगक गम्भीरता, स्वास्थ्य-सुविधाक उपलब्धता, दवाक गुणवत्ता, समय पर जाँच आ अनेक आन कारक सेहो प्रभाव डालैत अछि।
भारत भाषायी, सांस्कृतिक, सामाजिक आ भौगोलिक विविधतासँ भरल देश अछि। एक दिस महानगरक आधुनिक अस्पताल अछि, दोसर दिस दूर-दराजक गाँव, पहाड़ी क्षेत्र आ सीमित स्वास्थ्य-सुविधावला इलाका अछि। एहन देशमे डॉक्टरक प्रशिक्षण एहन होयबाक चाही जे ओ अत्याधुनिक चिकित्सा-विज्ञानक संग स्थानीय समुदाय आ सामाजिक परिस्थिति सेहो बुझथि।
भारतमे मेडिकल कॉलेजमे प्रवेश लेल विद्यार्थीसभकेँ कठिन प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा पार करय पड़ैत अछि। मुदा परीक्षाक तैयारीक अवसर सभकेँ एके समान नहि होइत अछि। किछु विद्यार्थी महग कोचिंग, डिजिटल उपकरण, निजी शिक्षण आ अनुभवी मार्गदर्शकक सहायता से पबैत छथि। दोसर विद्यार्थी सीमित संसाधन, कमजोर इंटरनेट, विद्यालयमे शिक्षकक कमी वा आर्थिक दबावक बीच तैयारी करैत छथि। प्रवेश परीक्षामे प्रदर्शन महत्वपूर्ण अछि, मुदा प्रदर्शनक पाछाँ उपलब्ध अवसर आ तैयारीक परिस्थिति सेहो विचारणीय अछि।
मेडिकल कॉलेजमे प्रवेश भेटलाक बादो चुनौती समाप्त नहि होइत अछि। फीस, छात्रावास, भोजन, किताब, डिजिटल उपकरण, यात्रा आ अन्य खर्च परिवार पर आर्थिक दबाव डालि सकैत अछि। मेडिकल शिक्षा लम्बा अवधि धरि चलैत अछि आ विद्यार्थीकेँ नियमित पढ़ाई, क्लिनिकल प्रशिक्षण आ परीक्षा सभमे भाग लेबाक होइत अछि। आर्थिक कठिनाइ हुनकर ध्यान, मानसिक स्वास्थ्य आ शैक्षणिक प्रगतिकेँ प्रभावित कऽ सकैत अछि। वर्ष २०२४ मे मेडिकल एजुकेशन ऑनलाइन मे प्रकाशित भारतीय सन्दर्भक समीक्षा सेहो चिकित्सा-शिक्षाक वित्तीय बाधाकेँ विविध आ प्रतिनिधित्वपूर्ण चिकित्सकीय कार्यबल तैयार करबाक महत्वपूर्ण चुनौती मानैत अछि।
एहि समस्या पर विचार करैत काल ई आवश्यक अछि जे आर्थिक कठिनाइकेँ प्रतिभाक कमी नहि मानल जाए। कोनो विद्यार्थीकेँ अतिरिक्त शैक्षणिक सहयोगक जरूरत होयब ई प्रमाण नहि जे ओ डॉक्टर बनबाक योग्य नहि छथि। उचित मार्गदर्शन, अभ्यास, छात्रवृत्ति आ समय पर सहायता भेटला पर ओ अपन क्षमता विकसित कऽ सकैत छथि।
भाषा सेहो एकटा महत्वपूर्ण प्रश्न अछि। भारतक अनेक विद्यार्थी अपन प्रारम्भिक शिक्षा हिन्दी, मैथिली, भोजपुरी, बंगला, तमिल, तेलुगु वा अन्य भारतीय भाषामे प्राप्त करैत छथि। मेडिकल शिक्षामे तकनीकी शब्दावली आ अंग्रेजी पाठ्यसामग्रीक महत्व अपन जगह पर अछि, मुदा भाषा बदलबाक कारण विद्यार्थीकेँ विषय बुझबामे अतिरिक्त मेहनत करय पड़ि सकैत अछि। एहिठाम उपयोगी द्विभाषिक शब्दकोश, कठिन अवधारणाक सरल व्याख्या, मार्गदर्शन सत्र आ सहपाठी सहयोग मददगार भऽ सकैत अछि। उद्देश्य चिकित्सा-विज्ञानक मानककेँ कमजोर करब नहि, बल्कि विद्यार्थीकेँ वैज्ञानिक ज्ञान तक पहुँचबाक उचित अवसर देब अछि।
भौगोलिक असमानता सेहो ध्यान देबाक विषय अछि। ग्रामीण पृष्ठभूमिक विद्यार्थीकेँ शहरी जीवन, अस्पतालक कार्यप्रणाली, डिजिटल शिक्षण आ क्लिनिकल वातावरणसँ परिचित होयबामे समय लागि सकैत अछि। संस्थान जँ प्रारम्भिक परिचय, मार्गदर्शन आ व्यवस्थित सहयोग देत, तँ विद्यार्थी अपन क्षमता बेसी प्रभावकारी ढंगसँ विकसित कऽ सकैत छथि।
भारतक राष्ट्रीय शिक्षा नीति २०२० शिक्षा-व्यवस्थामे पहुँच, समान अवसर, गुणवत्ता, वहनीयता आ जवाबदेही पर जोर दैत अछि। नीति सामाजिक-आर्थिक रूपसँ वंचित समूहक शिक्षा मे भागीदारी बढ़ेबाक आवश्यकता स्वीकार करैत अछि। ई दृष्टिकोण चिकित्सा-शिक्षा लेल सेहो प्रासंगिक अछि, किएक तँ चिकित्सक तैयार करबाक प्रक्रिया सामान्य शिक्षाक सिद्धान्तसँ अलग नहि भऽ सकैत अछि। राष्ट्रीय आयुर्विज्ञान आयोग अर्थात् नेशनल मेडिकल कमीशनक स्नातक चिकित्सा-पाठ्यक्रम सेहो विद्यार्थीकेँ खाली जैव-चिकित्सकीय ज्ञान देबाक बदला चिकित्सक, संवादकर्ता, दलक सदस्य आ पेशेवर रूपमे विकसित करबाक लक्ष्य रखैत अछि। आयोगक २०२४ केर कम्पीटेंसी-बेस्ड अंडरग्रेजुएट करिकुलममे ज्ञान, कौशल, व्यवहार, मूल्य आ संवादकेँ महत्व देल गेल अछि। ई व्यवस्था चिकित्सा-शिक्षामे मरीजक संग संवाद, नैतिकता, पेशेवर व्यवहार आ सामाजिक परिस्थिति बुझबाक अवसरकेँ मजबूत करबाक आधार प्रदान करैत अछि।
यूजीसी २०२४ मे उच्च शिक्षण संस्थानसभमे सामाजिक-आर्थिक रूपसँ वंचित समूहक लेल समान अवसर सुनिश्चित करबाक दिशानिर्देश प्रकाशित कयने छल। एहि दिशानिर्देशमे एहन विद्यार्थीसभक लेल संस्थागत सहयोग, परामर्श, शैक्षणिक सहायता आ सुरक्षित वातावरणक महत्व रेखांकित कएल गेल अछि। ई उच्च शिक्षाक व्यापक व्यवस्था लेल बनाओल गेल दिशानिर्देश अछि, मुदा एकर मूल भावना मेडिकल कॉलेजसभमे विद्यार्थी-सहयोगक व्यवस्था विकसित करबाक लेल सेहो उपयोगी अछि।
नीति वा दिशानिर्देश बनि जेबाक अर्थ ई नहि जे सभ संस्थानमे ओकर प्रभाव स्वतः देखाइत। वास्तविक परिवर्तन लेल पर्याप्त संसाधन, प्रशिक्षित शिक्षक, स्पष्ट जिम्मेदारी, शिकायतक निष्पक्ष समाधान आ नियमित मूल्यांकन आवश्यक अछि। संस्थानकेँ देखय पड़त जे सहायता वास्तवमे जरूरतमन्द विद्यार्थी धरि पहुँचि रहल अछि कि नहि आ ओकरा सभकेँ सम्मानपूर्वक उपयोग करबाक अवसर भेटि रहल अछि कि नहि।
पाठ्यक्रममे सांस्कृतिक समझ आ आत्ममन्थन : चिकित्सा-शिक्षामे सांस्कृतिक दक्षता अर्थात् कल्चरल कम्पिटेन्सक अर्थ अछि मरीजक सांस्कृतिक आ भाषायी पृष्ठभूमि बुझबाक आ ओकरा अनुसार प्रभावकारी संवाद आ उपचार करबाक क्षमता। मुदा एतबे पर्याप्त नहि। एकर संग सांस्कृतिक विनम्रता अर्थात् कल्चरल ह्यूमिलिटी सेहो आवश्यक अछि। एकर अर्थ अछि जे चिकित्सक अपन ज्ञान आ मान्यताकेँ अन्तिम सत्य नहि मानथि, मरीजक अनुभव सुनथि आ अपन पूर्वाग्रहक समीक्षा करैत रहथि।
उदाहरण लेल, जँ कोनो मरीज परम्परागत घरेलू उपचारक उपयोग करैत छथि, तँ चिकित्सककेँ तुरन्त हुनका अज्ञानी कहबाक बदला पूछबाक चाही जे ओ कोन उपचार कयने छथि आ कतेक दिनसँ कयने छथि। ओकर बाद वैज्ञानिक प्रमाणक आधार पर लाभ, सम्भावित जोखिम आ आधुनिक उपचारक आवश्यकता बुझाओल जा सकैत अछि। एहि प्रक्रियामे मरीजक सम्मान बनल रहैत अछि आ सुरक्षित उपचारक सम्भावना बढ़ैत अछि।
अहि विषय मे कैल कईएकटा शोधपत्रमे सांस्कृतिक दक्षता पर आधारित प्रशिक्षणक अनेक रूपक चर्चा अछि, जाहिमे व्याख्यान, वास्तविक जीवनसँ जुड़ल उदाहरण, संवादक अभ्यास आ समुदायमे सहभागिता शामिल अछि। एहि प्रकारक प्रशिक्षणसँ विद्यार्थीसभक ज्ञान, दृष्टिकोण, आत्मविश्वास आ संवाद-कौशलमे सुधार देखल गेल अछि। मुदा अलग-अलग अध्ययनमे प्रशिक्षणक तरीका, अवधि आ परिणाम मापबाक पद्धति भिन्न रहल अछि। एहि कारण सभ कार्यक्रमकेँ एके स्तर पर प्रभावकारी मानब उचित नहि।
पाठ्यक्रममे एहन उदाहरण शामिल होयबाक चाही जे समाजक अलग-अलग वर्गक अनुभवकेँ सामने आनय। रोगक अध्ययन करैत समय विद्यार्थी खाली जैविक कारण नहि, बल्कि पोषण, आवास, रोजगार, स्वच्छता, शिक्षा आ स्वास्थ्य-सुविधा तक पहुँच जेहन सामाजिक कारक पर सेहो विचार करथि। एहि प्रकारक अध्ययन चिकित्सककेँ बीमारीक व्यापक परिप्रेक्ष्य बुझबाक अवसर दैत अछि।
समावेशनक चर्चामे एकटा महत्वपूर्ण अवधारणा अछि-इंटरसेक्शनैलिटी, अर्थात् विभिन्न सामाजिक पहिचान आ परिस्थिति एक-दोसरासँ जुड़ि कऽ कोनो व्यक्तिक अनुभवकेँ प्रभावित करैत अछि। उदाहरण लेल, ग्रामीण क्षेत्रक एकटा आर्थिक रूपसँ कमजोर दिव्यांग महिला विद्यार्थीकेँ एकहि समय आर्थिक, भौगोलिक, लैंगिक आ सुगम्यतासँ सम्बन्धित बाधा झेलय पड़ि सकैत अछि। जँ कॉलेजक भवन दिव्यांगजन लेल सुलभ नहि अछि वा शिक्षण-सामग्री उपयोग करबाक अनुकूल व्यवस्था नहि अछि त खाली आर्थिक सहायता देलासँ हुनकर सभ समस्या हल नहि होयत।
भारतक सन्दर्भमे जाति, आर्थिक स्थिति, भाषा, लिंग, धर्म, दिव्यांगता आ भौगोलिक पृष्ठभूमि विभिन्न रूपमे एक-दोसरासँ जुड़ि सकैत अछि। एहि कारण नीति बनबैत समय सभ वंचित समूहकेँ एकहि प्रकारक समूह मानि लेब उचित नहि। सहायता वास्तविक आवश्यकता, उपलब्ध प्रमाण आ संबंधित व्यक्तिक अनुभवक आधार पर तय होयबाक चाही।
एहि दृष्टिकोणक अर्थ ईहो नहि जे कोनो व्यक्तिक क्षमता वा अनुभवकेँ ओकर सामाजिक पहिचानक आधार पर पहिनेहि निर्धारित कऽ देल जाए। समावेशनक वास्तविक उद्देश्य व्यक्ति पर पूर्वनिर्धारित धारणा थोपब नहि, बल्कि एहन वातावरण बनायब अछि जतय प्रत्येक व्यक्ति अपन योग्यता देखेबाक अवसर पाबथि।
चिकित्सा-शिक्षामे दिव्यांगजनक अनुभवकेँ बुझब बहुत आवश्यक अछि। दिव्यांगता खाली व्यक्ति विशेषक शारीरिक वा मानसिक अवस्थासँ सम्बन्धित विषय नहि; भवन, परिवहन, संवाद आ सेवाक व्यवस्था सेहो व्यक्ति पर पड़यवला बाधाकेँ बढ़ा वा घटा सकैत अछि। जँ अस्पतालमे रैम्प नहि अछि, संकेत स्पष्ट नहि अछि वा स्वास्थ्यकर्मी मरीजसँ संवाद करबाक उचित तरीका नहि जनैत छथि, तँ मरीजकेँ सेवा प्राप्त करब कठिन भऽ सकैत अछि।
विद्यार्थीसभकेँ ई सिखेबाक चाही जे दिव्यांग मरीजसँ सीधे संवाद करथि, हुनकर आवश्यकता पूछथि आ बिना पूछने ई अनुमान नहि लगाबथि जे ओ की कऽ सकैत छथि वा की नहि। मेडिकल कॉलेजमे दिव्यांग विद्यार्थी लेल सुलभ भवन, उपयुक्त शिक्षण-सामग्री आ उचित शैक्षणिक समायोजनक व्यवस्था सेहो आवश्यक अछि। उचित समायोजनक उद्देश्य आवश्यक चिकित्सकीय दक्षता वा सुरक्षा-मानककेँ समाप्त करब नहि, बल्कि विद्यार्थीकेँ अपन क्षमता प्रदर्शित करबाक उचित अवसर देब अछि।
एहि तरहेँ लैंगिक संवेदनशीलता, यौन आ लैंगिक अल्पसंख्यक समुदायकेँ सम्मानपूर्वक सम्बोधित करबाक क्षमता आ गोपनीयताक सुरक्षा चिकित्सा-शिक्षाक हिस्सा होयबाक चाही। मरीजक निजी जानकारी, शरीर, जीवनशैली वा पहचानक सम्बन्धमे अपमानजनक टिप्पणी उपचारक भरोसाकेँ कमजोर कऽ सकैत अछि। चिकित्सककेँ वैज्ञानिक जानकारीक संग मानवीय गरिमा आ पेशेवर मर्यादाक पालन करबाक प्रशिक्षण देब सेहो आवश्यक अछि।
शिक्षक, मार्गदर्शक आ संस्थागत संस्कृति : कोनो मेडिकल कॉलेजक वातावरण बनबैत समय शिक्षकक भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण होइत अछि। शिक्षक खाली पाठ्यक्रम पूरा करयवला व्यक्ति नहि छथि; विद्यार्थी हुनका से सिखय छथि जे प्रश्न पूछबाक तरीका की हो, गलती पर प्रतिक्रिया कोना देल जाए आ मरीजसँ व्यवहार कोना कएल जाए। जँ शिक्षक विद्यार्थीकेँ प्रश्न पूछबाक लेल प्रोत्साहित करैत छथि, गलतीकेँ सीखबाक अवसर मानैत छथि आ अपमानजनक व्यवहारसँ बचैत छथि, तँ कक्षामे विश्वासक वातावरण विकसित होइत अछि।
एहि सन्दर्भमे मार्गदर्शन अर्थात् मेंटरशिप आ सहपाठी सहयोग महत्वपूर्ण अछि। अनुभवी शिक्षक वा वरिष्ठ विद्यार्थी नव विद्यार्थीकेँ पढ़ाईक योजना, क्लिनिकल प्रशिक्षण, परीक्षा, समय-प्रबन्धन आ मानसिक दबाव सँ निपटबाक उपाय बुझा सकैत छथि। मुदा मार्गदर्शन कार्यक्रम खाली नाम लेल नहि चलबाक चाही। मार्गदर्शककेँ प्रशिक्षित करब, नियमित भेटघाटक व्यवस्था करब आ विद्यार्थीकेँ अपन कठिनाइ साझा करबाक सुरक्षित अवसर देब आवश्यक अछि।
शिक्षकसभक भर्ती, पदोन्नति आ नेतृत्व-विकासमे सेहो निष्पक्ष अवसर महत्वपूर्ण अछि। संस्थानमे अलग-अलग पृष्ठभूमिक योग्य शिक्षकक उपस्थिति विद्यार्थीसभकेँ विविध अनुभवसँ सीखबाक अवसर दैत अछि। मुदा प्रतिनिधित्व बढ़ेबाक संग-संग शिक्षकक गुणवत्ता, निष्पक्ष चयन, उचित मूल्यांकन आ पेशेवर विकास सुनिश्चित करब सेहो आवश्यक अछि।
संस्थागत संस्कृति ओहि छोट-छोट व्यवहारसँ बनैत अछि जे प्रतिदिन होइत अछि। ककर बात सुनल जाइत अछि, ककरा अवसर देल जाइत अछि, गलती पर ककरा अपमानित कएल जाइत अछि आ शिकायत करयवला विद्यार्थीकेँ कोन व्यवहार भेटैत अछि। एहि कारण समावेशनकेँ सालमे एक-दू बेर आयोजित कार्यशाला धरि सीमित नहि राखल जा सकैत अछि। एकरा संस्थानक दैनिक कार्यप्रणालीमे शामिल करबाक जरूरत अछि।
कोनो संस्थानमे विविधता आ समावेशनक स्थिति खाली विद्यार्थीसभक संख्या गानि कऽ नहि बुझल जा सकैत अछि। संख्या उपयोगी सूचना दैत अछि, मुदा ई नहि बतबैत अछि जे विद्यार्थीसभ अपन वातावरणमे सुरक्षित आ सम्मानित महसूस करैत छथि कि नहि। एहिलेल अनेक प्रकारक संकेतकक उपयोग आवश्यक अछि।
संस्थान देख सकैत अछि जे विभिन्न सामाजिक-आर्थिक पृष्ठभूमिसँ आयल विद्यार्थी प्रवेशक बाद पढ़ाई जारी रखैत छथि कि नहि, हुनकर परीक्षा-प्रगति केहन अछि, मार्गदर्शन आ छात्रवृत्ति तक पहुँच कतेक अछि आ शिकायतक समाधान कतेक प्रभावकारी ढंगसँ होइत अछि। शिक्षकसभक भर्ती, पदोन्नति, नेतृत्वमे सहभागिता, दिव्यांगजन लेल सुविधा आ विद्यार्थीसभक अनुभवक नियमित समीक्षा सेहो उपयोगी अछि।
डिजिटल शिक्षा चिकित्सा-शिक्षाकेँ दूर-दराजक विद्यार्थी धरि पहुँचेबाक महत्वपूर्ण माध्यम बनि गेल अछि। ऑनलाइन व्याख्यान, डिजिटल पुस्तकालय, आभासी प्रयोगशाला, शैक्षणिक वीडियो आ दूरस्थ मार्गदर्शनसँ विद्यार्थी अपन सुविधा अनुसार अध्ययन कऽ सकैत छथि। मुदा डिजिटल माध्यम अपन आपमे समान अवसरक गारंटी नहि दैत अछि।
जिनका लग विश्वसनीय इंटरनेट, उपयुक्त मोबाइल वा कम्प्यूटर आ शांत अध्ययन-स्थान अछि, हुनका ऑनलाइन शिक्षासँ अधिक लाभ भेटि सकैत अछि। दोसर दिस कमजोर नेटवर्क, सीमित डेटा, साझा मोबाइल वा घरक प्रतिकूल वातावरणवला विद्यार्थी पाछा रहि सकैत छथि। एहिलेल संस्थानकेँ डिजिटल सामग्रीक संग ऑफलाइन विकल्प, पुस्तकालयक सुविधा, उपकरण-सहायता आ जरूरत पड़ला पर प्रत्यक्ष मार्गदर्शन सेहो उपलब्ध करयबाक चाही।
डिजिटल शिक्षा सफल तखन होयत जखन संस्थान खाली सामग्री अपलोड करबाक संख्या नहि गिनत, बल्कि ई देखत जे विद्यार्थी सामग्री तक पहुँचि रहल छथि कि नहि, ओकरा बुझि रहल छथि कि नहि आ कठिनाइ भेला पर सहायता पाबि रहल छथि कि नहि।
आगाँक बाट की? : भारतमे समावेशी चिकित्सा-शिक्षा मजबूत करबाक लेल पहिल आवश्यकता अछि स्पष्ट संस्थागत प्रतिबद्धता। मेडिकल कॉलेजक नेतृत्वकेँ एहि विषयकेँ खाली औपचारिक घोषणा नहि, बल्कि शिक्षण, मूल्यांकन, विद्यार्थी-सहायता आ प्रशासनक नियमित हिस्सा बनयबाक चाही। दोसर आवश्यकता अछि शिक्षकसभक प्रशिक्षण, जाहिसँ ओ सामाजिक-सांस्कृतिक संवेदनशीलता, निष्पक्ष मूल्यांकन, संवाद आ उचित शैक्षणिक सहयोगक तरीका बुझि सकथि।
तेसर आवश्यकता अछि विद्यार्थीसभक वास्तविक जरूरत पर आधारित सहायता-व्यवस्था। छात्रवृत्ति, शैक्षणिक परामर्श, भाषा-सहायता, मेंटरशिप, दिव्यांगजन लेल सुगम्यता, मानसिक स्वास्थ्य-सहायता आ शिकायत-निवारण प्रणाली एक-दोसरासँ जुड़ल होयबाक चाही। विद्यार्थीकेँ मदद माँगबाक कारण अपमानित नहि कएल जाए आ सहायता प्राप्त करबाक प्रक्रिया अनावश्यक रूपसँ जटिल नहि हो।
चारिम आवश्यकता अछि समुदायसँ जुड़ल चिकित्सा-शिक्षा। विद्यार्थीसभकेँ ग्रामीण स्वास्थ्य केन्द्र, सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यक्रम आ स्थानीय जनसमुदायक संग काम करबाक अवसर भेटबाक चाही। एहिसँ ओ बीमारीक सामाजिक कारण, स्वास्थ्य-सेवाक उपलब्धता आ मरीजक वास्तविक परिस्थिति बुझि सकैत छथि। समुदायकेँ खाली अध्ययनक विषय मानबाक बदला ओकर अनुभव आ सुझावकेँ शिक्षण आ कार्यक्रमक सुधारमे शामिल करब आवश्यक अछि।
पाँचम आवश्यकता अछि शोध आ जवाबदेही। संस्थानसभकेँ अपन कार्यक्रमक प्रभाव नियमित रूपसँ जाँचबाक चाही। कोन सहायता ककरा लेल उपयोगी भेल, कोन बाधा एखन बाकी अछि आ सुधारक बाद की परिवर्तन आयल-एहि प्रश्नक उत्तर आंकड़ा आ अनुभव दुनू आधार पर खोजल जाए। जँ कोनो कार्यक्रम प्रभावकारी नहि अछि, तँ ओकरा खाली परम्परा वा औपचारिकता बुझि जारी रखबाक बदला सुधारबाक चाही।
अन्तिम बात ई जे भारतक विविधता अपन आपमे शक्ति अछि। चिकित्सा-शिक्षा एहन व्यवस्था बनि सकैत अछि जे एहि विविधताकेँ बेहतर संवाद, संवेदनशीलता आ समुदायकेँ बुझबाक क्षमता मे बदलय। एहि लेल समान मानक आ वैज्ञानिक गुणवत्ता बनौने रखैत विद्यार्थीसभकेँ अपन क्षमता विकसित करबाक उचित अवसर देब आवश्यक अछि।
संदर्भ :
1. Diversity, Equity, and Inclusion in Medical Education: A Narrative Review of Global and Indian Frameworks, Impact, and Future Directions. National Board of Examinations – Journal of Medical Sciences.
2. Ministry of Education, Government of India. National Education Policy 2020.
3. National Medical Commission. Competency Based Undergraduate Curriculum for the Indian Medical Graduate, 2024.
-प्रणव कुमार झा, ग्राम गोरापुर जिला बेगूसराय | संप्रति: एनबीईएमएस, नई दिल्ली
अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।
विदेहमे सभठाम ताकू / Search all Videha
Static full-text search · Pagefindलेखक/शीर्षक/अंक/वर्ष — खोज-विधा। गद्य/पद्य/शोध current/static + पुरान Videha/Sadeha contents खोजैत अछि। पोथी pothi.htm केर पूर्ण listing, श्रव्य-दृश्य Audio_Video.htm केर पूर्ण listing, पञ्जी videha-sadeha/panji-shards GitHub data, आ थेसारस/शब्दकोश videha-ejournal.github.io/data GitHub JSON corpus केँ query करैत अछि आ दूनू Quiz corpus मे dictionary/vocabulary/शब्दार्थ-सम्बन्धी प्रश्नोत्तरी परिणाम सेहो जोड़ैत अछि। Quiz videha-quiz आ GitHub user-site दूनू bilingual quiz corpus खोजैत अछि। Roman/IAST + देवनागरी cross-script search समर्थित। Issue/Year लेल संख्या दिअ। PDF-अभिलेख archive.org/VidehaAndSadeha सूची खोजैत अछि।