मुख्य सामग्रीपर जाउ · Skip to main content
VIDEHA ISSN 2229-547X  ·  First Maithili Fortnightly eJournal  ·  Since 2000  ·  www.videha.co.in
विदेह — प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका
Twitter / X Facebook Archive
विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह नूतन अंक
विदेह ई पत्रिकाक नव अंक देखबाक लेल पृष्ठ सभकेँ रिफ्रेश कए देखू: [Windows / Linux: Ctrl + F5 / Ctrl + Shift + R  ·  macOS: Command (Cmd) + Option + E + F5 / hold Shift + Click the Refresh button]


आशीष अनचिन्हार
मिथिला राज्य आ' भाषा केर आंदोलन

(निम्न आलेख एक शोध पोथी लेल लेल गेल छल मुदा लगभग दू बर्ख बितलाक बादो ई शोध आबि नै सकल अछि आ ने हमरा लग एकर समुचित सूचना अछि तँइ हम एकरा पाठक लेल सार्वजनिक कऽ रहल छी- लेखक)

प्रवीण कुमार झा जी एक टा शोध पत्र लेल "मिथिला राज्य आ' भाषा केर आंदोलन" विषयपर कुल तीन प्रश्न पुछबाक अभियान चलेने छथि आ ई प्रश्न बहुत लोक सभ लग गेल अछि। एकै प्रश्नक उत्तर जँ बहुत लोक अपन दृष्टिकोणसँ दै छथि तँ प्रश्नकर्ता लग कम्मे समयमे परिणाम आबि जाइ छै। हमरोसँ ई प्रश्न सभ पूछल गेल अछि। पहिने मूल प्रश्न देखी तकर बाद हमर विचार-

1) राज्य आ' भाषा आंदोलन केर संक्षिप्त इतिहास आओर मुख्य पड़ाव की सब अछि?

2) एहि संघर्षमे योजना फलीभूत नहि हेबाक कारण की सब छल?

3) वर्तमान समयमे राज्य आ' भाषा आंदोलनक स्वीकार्यता कतेक अछि?

आब एहि तीनू प्रश्नक उत्तर बेरा-बेरी क्रमसंख्याक हिसाबसँ देखी-

1) कहबाक लेल मिथिला राज्य आन्दोलन वेदक समयसँ भऽ सकैए मुदा बंगाल-बिहार विभाजन समय मिथिला राज्यक अवधारणा अंकुरित भेल आ भारतक स्वतंत्रता प्राप्तिक बाद आन राज्यक गठन क्रममे जोर पकड़लक। जोर केर अर्थ मात्र मैथिलक संदर्भमे ली, आन राज्य अथवा आन जाति समूहक अर्थमे नहि।,लगभग ठीक अही समयमे मैथिली भाषा आन्दोलन जोर पकड़लक। फेर हम कहब जे जोर केर अर्थ मात्र मैथिल अर्थमे ली। मैथिली भाषा आन्दोलन हिंदीक प्रति छल, हिंदी अनेरो सभ भाषाकेँ अपन बोली घोषित करैत छै जकर चपेटमे मैथिली सेहो छल। मिथिला राज्य आ मैथिली भाषाक आन्दोलनमे पड़ाव कि मुख्य पड़ाव निश्चिते अछि मुदा सकारात्मक कम नकारात्म बेसी। 

मैथिल महासभा मिथिला आ मैथिली  दूनूक आन्दोलन लेल नकारात्मक रूपें पहिल आ मुख्य पड़ाव रहल। नकारात्मक एहि कारणे जे नाम मैथिल महासभा मुदा सदस्यता मात्र ब्राह्मण-कायस्थ लेल। शोधकर्ता सभ हमरासँ बेसी जनैत हेता जे 'मैथिल महासभा" सँ पहिने 'मैथिल यादव महासभा' गठित भेल रहै, ओ मात्र यादवे धरि रहै। जँ मैथिल महासभा केर नाम 'मैथिल ब्राह्मण महासभा' वा 'मैथिल सवर्ण महासभा' रहितै आ तखन ओ सभ जे केलाह ताहिसँ क्लेश नहि होइतै। एहि मामिलामे हम सभसँ बेसी धन्यवाद दैत छियनि कर्ण-कायस्थ सभकेँ जे मिथिला-मैथिलीक काज अपन-अपन जातिक नामपर बनल संस्थासँ करैत छथि आ हुनकर संस्थाक घोषणा पत्रमे लिखले रहैत छै जे ई जाति विशेषक संस्था अछि ने कि संपूर्ण मैथिल आ मिथिलाक। परंतु हुनकर सभहक काज संपूर्ण मिथिला-मैथिलीक लेल होइत छै। मैथिल महासभा मात्र अही कारणसँ पिछड़ि गेल आ मिथिला-मैथिलीक आन्दोलनकेँ गर्तमे लऽ गेल। मैथिल महासभापर पंकज कुमार झाक शोध छनि, संगहि Language Politics पर मिथिलेश कुमार झाक शोध छनि सभकेँ। हमरा विश्वास अछि जे हुनका सभ लेल ई छोट सन बात शोध लेल उपयुक्त भेल हेतनि आ ओहिपर चर्चा भेल हेतै। ई दूनू शोध हमरा नहि पढ़ल अछि तँइ हम एहि दूनूपर बात करबासँ परहेज करब। मैथिली भाषा आन्दोलनसँ जतबे जे फायदा भेलै से मुँहगर लेखक आ प्रोफेसर सभकेँ भेलै। गाम-गामक जनता आब हिंदी बजैत अछि। आ स्वाभाविके छै जे मिथिला राज्य आन्दोलन केर फायदा राजनीतिसँ जुड़ल लोककेँ हेतै, जनता एहू मामिलामे हूसि जाएत। जानकीनंदन सिंह जीक गिरफ्तारी सँ लऽ कऽ 1980 मे पटनामे, मिथिलाक नामपर पहिल खून बहल सेहो मैथिलीक प्रख्यात उपन्यासकार-कथाकार सुशील केर। तकर बाद धनाकर ठाकुरक जागरण यात्रासँ लऽ कऽ अष्टम अनुसूची धरि एबाक जे बात छै तकरा सभकेँ पड़ावक रूपमे चिन्हित कएल जेबाक चाही।

2) हम लेखक छी तँइ एहि संघर्षकेँ फलीभूत नहि हेबाक कारण भाषे-साहित्यमे तकने छी। हमर एक आलेख विदेहक 150म अंक, 15 मार्च 2014मे प्रकाशित भेल छल आ ई आलेख मैथिलीक मूल समस्या दिस इंगित करैए तँइ ई हरेक समयमे प्रासंगिक अछि। मिथिला राज्य आन्दोलनकेँ कमजोर करबामे मैथिली भाषा एवं साहित्यक की रणनीति रहलै, मिथिला-मैथिलीकेँ तोड़बामे पुरस्कारक की भूमिका छै, कोना साहित्य अकादेमीक पुरस्कारमे घपला भेलासँ मिथिलाक आन जिला सभ टूटल आ कोना मिथिला मतलब मात्र दरभंगा-मधुबनी भऽ गेल। हमरा जनैत एहि विषयपर ई मैथिलीमे पहिल प्रयास छलै जकरा हम आइसँ दस बर्ख पहिने लिखलहुँ। संभवतः एहिसँ पहिने कोनो लेखक-विचारक एहन तथ्य उजागर नहि केने छलाह। जँ कोनो शोधकर्ता प्रमाण सहित हमर एहि बातक खंडन कऽ सकथि तँ हमरा खुशी हएत आ हम अपन कथनकेँ सुधारि लेब। बादमे पता चलल जे राजद केर नेता मनोज झाजी 2018 मे अही बातकेँ उठेलाह तँ खुशी भेल हमरा जे कतहुँ ने कतहुँ हमर विचार जिंदा छै। ईहो खुशी भेल जे भने लोक क्रेडिट नहि दिअए मुदा सही विचार पसरिते छै। आब तँ ईहो देखि रहल छी जे विगत किछु बर्खसँ विदेहक विरोधी लोकनि सभ सेहो यत्र-कुत्र लीखि रहल छथि जे पुरस्कारक कारणे मिथिला-मैथिली टूटल। मुदा ईहो सभ मूल आलेख वा हमर नाम नै लऽ रहल छथि। खएर नाम हो वा कि नै हो मुदा विचार पसरबाक चाही। तँ आउ पढ़ू एक बेर ई पुरने आलेख बिना कोनो संशोधनक, इएह आलेख हम फेसबुकपर सेहो देने रही आ ओहिपर बहुत रास विचार आएल रहै-


तीन टा बिंदु

भाषा केर मनोविज्ञान भाग-1


जखन केओ कहै छै जे "मैथिली मधुर भाषा थिक" तखन हमरा ओहिसँ बेसी बड़का गारि किछु नै बुझाइत अछि। कोनो भाषा मधुर वा खटगर वा नुनगर की तेलगर होइते नै छै। आ जँ मधुर होइ छै तँ किएक? ऐ प्रश्नपर एबाक लेल बड़ साहस चाही। मध्यकालीन मिथिला सामंती छल। सामंत बैसल की चमचा सभ घेरि अपन समस्या सुनबए लागैत छलाह। आ जखन केकरो अहाँ अपन समस्या सुनेबै वा की केकरो चमचइ करबै तखन भाषा तँ मधुर राखहे पड़त। हमरा जनैत मैथिली अहीठाम मधुर भाषा थिक। कारण मैथिल चमचइ कर'मे बहादुर होइ छथि। मधुर बोल तँ राखहे पड़तन्हि। ठीक विपरीत मिथिलाक दलित ओ गैर-सवर्णक भाषामे चमचइ नै छै तँए ओहिमे टाँस बेसी बुझि पड़ै छै आ ब्राम्हण-कायस्थ सभ ओकरा रड़बोली कहै छथि।मुदा हमरा जनैत ई मात्र दृष्टिगत भेद अछि। जकरा अपन बाँहिपर विश्वास छै ओकर बोली ओ भाषामे टाँस रहबे करतै--जेना मिथिलाक दलित वर्गक मैथिली।आ जे चमचइमे लागल रहत तकर बोली ओ भाषामे मधुरता रहबे करतै--जेना मिथिलाक ब्राम्हण ओ कायस्थ वर्गक मैथिली।

भाषा केर मनोविज्ञान भाग-2


ई हम दू मिनट लेल मानि लै छी जे ब्राम्हण-कायस्थ महातेजस्वी होइ छथि तँ हुनके टा पुरस्कार भेटबाक चाही। मुदा की ब्राम्हण-कायस्थ दरभंगे-मधुबनी-सहरसामे छै वा मिथिला मने की दरभंगे-मधुबनी-सहरसा छै। ऐ समस्यापर जखन हम दृष्टिपात करै छी एना बुझाइए----


1)
जेना-जेना दरभंगा-मधुबनी-सहरसाक क्षेत्र खत्म होइत जाइए तेना-तेना ब्राम्हण-कायस्थ ओ आन छोट जातिक भाषाक बीच अंतर खत्म होइत जाइए (100मे 97टा केसमे)। चाहे ओ सीतामढ़ी हो की मुज्फफरपुर हो की पूर्णिया हो की भागलपुर हो की समस्तीपुर हो की बेगूसराय हो की चंपारणक किछु क्षेत्र (झारखंडक क्षेत्र बला लेल एहने बुझू, राजनैतिक बाध्यताकेँ देखैत नेपालीय मैथिलीक उल्लेख नै क' रहल छी)।


2)
जेना-जेना ब्राम्हण-कायस्थओ छोट जातिक भाषाक बीच अंतर खत्म होइत गेलै ब्राम्हणवादी सभ ओकरा मैथिली मानबासँ अस्वीकार क' देलक। ऐ कट्टर ब्राम्हणवादी सभहँक नजरिमे ई छलै जे भाषाक भेदसँ ब्राम्हण वा छोट जातिमे भेद छै। आजुक समयमे अंगिका ओ बज्जिका भाषाक जन्म ब्राम्हणवादक एही प्रवृतिसँ भेल अछि। किछु दिन पहिने नरेन्द्र मोदी द्वारा मुज्फफरपुरमे भोजपुरीमे भाषण देब एही ब्राम्हणवादक विरोध अछि आ हम एकर स्वागत करै छी तथा ओहि दिनक बाट जोहि रहल छी जहिया ओ दरभंगा-मधुबनीमे भोजपुरी बजता। जँ ठोस विचारक रूपमे आबी तँ निश्चित रूपें कहि सकै छी जे मैथिलीकेँ तोड़बामे ई ब्राम्हणवादी सभ 100 प्रतिशत भूमिका निमाहला। जँ कदाचित् ई ब्राम्हणवादी सभ दरभंगा-मधुबनी-सहरसासँ हटि क' सीतामढ़ी, मुज्जफपरपुर, पूर्णिया, भागलपुरक,चंपारण आदिक ब्राम्हण-कायस्थकेँ पुरस्कार देने रहितथि तँ कमसँ कम मैथिली टुटबासँ बचि गेल रहैत। ई अकारण नै अछि जे रामदेव झा, चंद्रनाथ मिश्र अमर, सुरेश्वर झा आदि एहन महान ब्राम्हणवादीक कारणे दरभंगा रेडियो स्टेशनसँ बज्जिकामे कार्यक्रम शुरू भेल।
3)
आ जँ मैथिली टुटबासँ बचि गेल रहितै तखन मिथिला राज्य लेल एतेक मेहनति नै कर' पड़ितै। कारण चंपारणसँ गोड्डा धरि सभ अपन भाषाकेँ मैथिली बुझितै। ऐ ठाम हम ई जोर द' क' कहब चाहब जे पुरान होथि की नव राज्य आंदोलनी सभ सेहो ब्राम्हणवादी छथि। अन्यथा ओ सभ सेहो रामदेव झा. चंद्रनाथ मिश्र अमर, सुरेश्वर झा आकी आन-आन मैथिली विघटनकारी सभहँक विरोध करतथि। आखिर की कारण छै जे धनाकर ठाकुर अपन मानचित्रमे चंपारण वा गोड्डाकेँ तँ लै छथि मुदा ओहि क्षेत्रक साहित्यकार लेल पुरस्कारक माँग नै करै छथि। ई प्रश्न मात्र धनाकरे ठाकुरसँ नै आन सभ राज्य आंदोलनीसँ अछि। ऐठाम ई बिसरि जाउ जे पुरस्कार कोनो छोट जातिकेँ देबाक छै। जँ ब्राम्हणे-कायस्थकेँ देबाक छल तखन फेर सीतामढ़ी, मुज्जफपरपुर, पूर्णिया, भागलपुरक,चंपारण, बेगूसराय आदिक ब्राम्हण-कायस्थकेँ किएक नै ? तँ आब ई देखबाक अछि जे के-के मिथिला राज्य आंदोलनी ब्राम्हणवादी छथि आ के-के साँच मोनसँ मिथिला राज्यकेँ चाहै छथि।

भाषा केर मनोविज्ञान भाग-3


लोक जखने ब्राम्हणवादक नाम सुनै छथि हुनका बुझाइत छनि जे सभ ब्राम्हणकेँ कहल जाइत छै। मुदा हमरा लोकनि बहुत पहिनेसँ कहैत आबि रहल छी जे ब्राम्हण आ ब्राम्हणवादक कोनो सम्बन्ध नै। कोनो चमार सेहो ब्राम्हणवादी भ' सकै छथि। ब्राम्हणवाद जाति विशेष नै भेल ई मात्र मानसिकता भेल जे कोनो जातिमे भ' सकैए। ब्राम्हणवादक प्रमुख तत्व वा लक्षण एना अछि---


1)
केकरो आगू नै बढ़' देब------ एकटा छलाह स्व. रमानाथ मिश्र "मिहिर"। ई नीक हास्य-व्यंग केर कविता लीखै छलाह। मुदा ई मैथिली साहित्यमे आगू नै बढ़ि सकला। कारण? कारण हिनक दोख छलनि जे ई चंद्रनाथ मिश्र " अमर" जीक भातिज छलखिन्ह। दालि आ देयाद जते गलत तते नीक। साहित्यक स्तरसँ ल' क' पारिवारिक स्तरपर रमानाथ मिश्रजीकेँ पददलित होम' पड़लनि। ब्राम्हणवाद मात्र दलिते लेल नै छै। बहुत रास ब्राम्हण अपनो जाति केर लोककेँ आगू नै बढ़' दैत छै।

 

2) मात्र अपने टाकेँ नीक बुझब--- जँ साहित्य अकादेमीक लिस्ट बला झा-झा सभ प्रतिभावान छथि तँ फेर मैथिली साहित्य विश्वक छोड़ू भारतीय साहित्य केर समकक्ष किएक नै अछि। आ जँ प्रतिभे छै तखन तँ श्री विलट पासवान "विहंगम" भारतीय राजनीतिसँ ल' क' मैथिली साहित्य धरि योगदान देने छथि। की विहंगम जी प्रतिभाहीन छथि। विहंगम जी सन-सन आर बहुत बेसी नाम अछि।


3)
परिवारवाद---- रामदेव झा जखन रिटायर भेलाह तँ साहित्य अकादेमीमे ओ अपन ससुर चंद्रनाथ मिश्र अमरकेँ बैसा देलाह। तकर बाद अमर जी अपन समधि विद्यानाथ झा विदितकेँ बैसेलाह। आब विदितजीक निकट संबंधी (चेलाइन) छथि।

कारण-- ब्राम्हणवादक एकमात्र कारण हीन भावना अछि।

3) वर्तमान समयमे जँ मिथिला एवं मैथिली दूनू आन्दोलनक स्वीकार्यतापर बात करी तऽ हमर उत्तर सापेक्ष रहत, मने स्वीकार्यता छैहो आ नहियो छै। एकरा एना बूझू जे जाहि वर्गकेँ (जाति नहि)केँ मिथिला एवं मैथिली दूनूसँ फायदा बुझा रहल छै तकरे बीच दूनू आन्दोलनक स्वीकार्यता छै। बाँकी जनता लग ने मिथिला आन्दोलनक स्वीकार्यता छै आ ने मैथिली आन्दोलनक।

 

अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।

साहित्य अकादेमीक संकीर्ण मैथिली भाषा विभागसँ विदेह (मैथिली साहित्यक समानान्तर मंच) ऐ अर्थमे सेहो फराक अछि जे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिका सन सहभाषाकेँ संग लऽ कऽ मिथिलाक बोली-वैविध्यक समग्र चित्र देल जाइत अछि। विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक भाषा विज्ञान, रचना आ व्याकरण मैथिलीक संग देल गेल अछि मैथिलीक एकटा समानान्तर व्याकरण, रचना आ भाषा विज्ञान (ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाकेँ संग लऽ कऽ)- गजेन्द्र ठाकुर, संगे विदेहमे ठेठी, अंगिका आ बज्जिकाक साहित्य ई-प्रकाशित आ समीक्षित सेहो होइत अछि।– गजेन्द्र ठाकुर, सम्पादक, विदेह ISSN 2229-547X
⇧
नव विदेह अंक — मासमे दू बेर · New Videha Issue — twice monthly  ·  ई-पत्र सदस्यता · Email subscription  ·  RSS feed  ·  DOI · Zenodo · Scholarly Preservation