विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

पल्लवी मण्डल

जगदीश प्रसाद मण्डल : व्यक्तित्व आ कृतित्वक साहित्यिक, सामाजिक आ सांस्कृतिक मूल्यांकन

 

मैथिली साहित्यमे जगदीश प्रसाद मण्डल एकटा चर्चित नाम अछि। ओ साहित्यकारक संग कृषक, समाजसेवी, आन्दोलनकारी आ विचारक सेहो छैथ। हुनकर जीवनक अधिकांश समय गाम-समाजक बीच बितल अछि। खेती-बारी करैत ओ ग्रामीण जीवनक सुख-दुखकेँ नजदीकसँ देखलनि आ बुझलनि। हुनकर साहित्यपर एहि अनुभवक गहींर प्रभाव पड़ल अछि।

जगदीश प्रसाद मण्डलक रचनामे गामक जीवन, खेती-किसानी, पारिवारिक सम्बन्ध आ समाजक समस्या प्रमुख रूपसँ देखबामे अबैत अछि। ओ समाजमे व्याप्त भेदभाव, गरीबी आ पुरान रूढ़िक विरोध करैत छैथ। हुनकर विचार अछि जे समाजमे सभ मनुक्खकेँ समान अवसर आ सम्मान भेटबाक चाही। एहि कारण हुनकर साहित्यमे सामाजिक बदलावक बात बारम्बार अबैत अछि।

हमरा बुझाइत अछि जे मण्डलजीक साहित्यकेँ नीक जकाँ बुझबाक लेल हुनकर जीवन आ विचारकेँ सेहो बुझब आवश्यक अछि। कारण, हुनकर लेखन केवल कल्पनापर आधारित नहि अछि। ओ अपन जीवनमे जे देखलनि, भोगलनि आ अनुभव कएलनि, ओकर प्रभाव हुनकर रचनामे स्पष्ट देखाइत अछि।

 

श्रमशीलता आ कृषक जीवनक अनुभव

 

जगदीश प्रसाद मण्डलक जीवनमे खेतीक महत्त्वपूर्ण स्थान रहल अछि। उच्च शिक्षा प्राप्त कएलाक बादो ओ खेती-बारीकेँ अपन जीवनक प्रमुख काज बनौलनि। खेती करैत हुनका किसानक जीवनसँ जुड़ल अनेक समस्याक अनुभव भेलनि।

खेतीमे समयपर मेहनति करब आवश्यक होइत अछि। बरखा, बाढ़ि, सुखाड़ आ मौसमक बदलावक असर खेतीपर पड़ैत अछि। किसानकेँ एहि सभ परिस्थितिक सामना करए पड़ैत अछि। मण्डलजी एहि कठिनाइकेँ स्वयं अनुभव कएने छैथ। तँए हुनकर रचनामे किसानक जीवनक असल चित्र भेटैत अछि।

खेतीसँ हुनका मेहनति, धैर्य आ आत्मनिर्भरताक महत्त्व बुझबाक अवसर भेटलनि। एहि गुणसभक प्रभाव हुनकर साहित्यिक जीवनपर सेहो पड़ल अछि। ओ निरन्तर लेखन करैत रहलाह। प्रकाशनमे कठिनाई अएलाक बादो लेखन नहि छोड़लनि।

हुनकर रचनामे खेती केवल जीविका चलेबाक साधन नहि अछि। खेतीसँ परिवारक भरण-पोषण, आर्थिक स्वतन्त्रता आ समाजक विकास सेहो जुड़ल अछि। ओ श्रमकेँ सम्मानक दृष्टिसँ देखैत छैथ। हुनकर विचारमे मेहनति करनिहार मनुक्ख समाजक विकासमे महत्त्वपूर्ण योगदान दैत अछि।

एहि प्रकारेँ मण्डलजीक कृषक जीवन आ साहित्यिक जीवन एक-दोसरासँ जुड़ल अछि। कृषिक अनुभव हुनकर साहित्यकेँ जीवनक वास्तविकतासँ जोड़ैत अछि।

 

यात्राक अनुभव आ दृष्टिक विस्तार

 

जगदीश प्रसाद मण्डल देशक विभिन्न स्थानक यात्रा कएने छैथ। एहि यात्रासभसँ हुनका अलग-अलग समाज, संस्कृति आ लोकक रहन-सहन बुझबाक अवसर भेटलनि।

अपन मित्र कालिकान्त झा, आईपीएसक आमन्त्रणपर ओ त्रिपुरा गेल छलाह। तकर बाद नगालैण्ड, अरुणाचल प्रदेश आ असमक विभिन्न स्थानक यात्रा कएलनि। एहि यात्राक क्रममे पहाड़ी क्षेत्रक प्राकृतिक वातावरण आ ओतुक्का लोकक जीवनसँ परिचित भेलाह।

ओ हैदराबादक राजनीतिक आ साहित्यिक सम्मेलनमे सेहो भाग लेलनि। मुम्बईक औद्योगिक जीवन, शान्तिनिकेतनक सांस्कृतिक वातावरण, सुन्दरवन, गंगासागर, कोणार्क आ जैसलमेरक यात्रा हुनकर अनुभवकेँ आरो बढ़ौलक।

‘गामक जिनगी’ पोथी लेल टैगोर लिटरेचर अवार्ड ग्रहण करबाक अवसरपर ओ केरलक कोच्चि सेहो गेल छलाह। ई यात्रा हुनकर साहित्यिक जीवनक एकटा महत्त्वपूर्ण घटना छल।

एहि यात्रासभक माध्यमसँ मण्डलजी विभिन्न क्षेत्रक सामाजिक जीवनकेँ देखलनि। हुनका ई बुझबाक अवसर भेटलनि जे अलग-अलग स्थानक लोकक रहन-सहन आ समस्या भिन्न होइत अछि। मुदा मनुक्खक किछु मूल आवश्यकता आ समस्या सभ ठाम एक्के तरहक होइत अछि।

देशक अनेक स्थानक यात्रा कएलाक बादो हुनकर लगाव अपन गाम आ मिथिलाक माटिसँ बनल रहल। हुनकर रचनामे एहि लगावकेँ स्पष्ट रूपसँ देखल जा सकैत अछि।

 

साहित्य-साधना आ रचनात्मक लगन

 

सन् 2000 ई.क बाद जगदीश प्रसाद मण्डल साहित्य-लेखनकेँ अपन जीवनक प्रमुख काज बना लेलनि। प्रारम्भिक पाँच वर्ष धरि पोथी प्रकाशित करबामे हुनका अनेक कठिनाइक सामना करए पड़लनि। मुदा एहि कठिनाइसँ हुनकर लेखनक उत्साह कम नहि भेलनि।

2008 ई.सँ दिल्लीक ‘श्रुति प्रकाशन’ हुनकर पोथी प्रकाशित करए लगल। तकर बाद निर्मली, सुपौल स्थित ‘पल्लवी प्रकाशन’सँ सेहो हुनकर रचनासभ प्रकाशित होमए लगल।

मण्डलजी मैथिली साहित्यक विभिन्न विधामे लेखन कएने छैथ। हुनकर रचनामे कथा, उपन्यास, नाटक, कविता, निबन्ध आ आलोचना शामिल अछि। उपलब्ध विवरणक अनुसार ओ 90 टा कथा-संग्रह, 21 टा उपन्यास, 11 टा नाटक आ 12 टा कविता-संग्रहक अतिरिक्त निबन्ध, आलोचना आ लेखसभक संकलन ‘पयस्विनी’क सेहो रचना कएने छैथ। वर्तमानमे ओ 139 टा पोथीक रचयिता छैथ।

एतेक पोथीक रचना करब हुनकर निरन्तर परिश्रम आ साहित्यक प्रति लगावकेँ देखबैत अछि। हुनकर रचनामे अनेक विषयकेँ स्थान भेटल अछि। विशेष रूपसँ ग्रामीण समाजक जीवन आ ओकर बदलैत स्वरूप हुनकर लेखनक प्रमुख विषय रहल अछि।

‘गामक जिनगी’, ‘स्वतंत्र व्यक्तित्व’, ‘विचारक मोड़’, ‘विश्व शांति’ आ ‘संचरण’ सन कथा-संग्रहमे समाजक अनेक समस्या आ मानवीय सम्बन्धक चित्रण भेटैत अछि।

हुनकर उपन्याससभमे सेहो ग्रामीण जीवनक महत्त्वपूर्ण स्थान अछि। ‘पंगु’, ‘मौलाएल गाछक फूल’, ‘उत्थान-पतन’ आ ‘जीवन-संघर्ष’ सन उपन्यासमे गामक लोकक संघर्ष, पारिवारिक सम्बन्ध आ सामाजिक बदलावकेँ देखाओल गेल अछि।

‘पंगु’ उपन्यासमे मिथिलाक ग्रामीण समाजक इतिहास आ बदलैत सामाजिक परिस्थितिक चित्रण अछि। एहि उपन्यासमे अलग-अलग पीढ़ीक जीवनक माध्यमसँ समाजक परिवर्तनकेँ देखबाक अवसर भेटैत अछि।

‘मौलाएल गाछक फूल’मे प्रेम, पारिवारिक सम्बन्ध, मानवीय पीड़ा आ सामाजिक समस्याक चित्रण भेटैत अछि। एहि उपन्यासक पात्रसभ अपन जीवनक विभिन्न परिस्थितिसँ संघर्ष करैत अछि।

मण्डलजीक रचनामे पात्रसभक जीवन परिवार आ समाजसँ जुड़ल रहैत अछि। हुनकर सुख-दुख, विचार आ निर्णयपर सामाजिक परिस्थितिक प्रभाव पड़ैत अछि। एहि कारण हुनकर साहित्य पढ़ैत काल पाठककेँ अपन समाजक अनेक घटना मोन पड़ए लगैत अछि।

 

सामाजिक समानता आ बदलावक विचार

 

जगदीश प्रसाद मण्डल समाजमे समानता आ न्यायक समर्थक छैथ। हुनकर विचारमे जाति, धर्म, धन आ सामाजिक स्थितिक आधारपर मनुक्खक बीच भेदभाव करब उचित नहि अछि।

हुनकर समाजवादी विचारधाराक प्रभाव हुनकर रचनामे सेहो देखबामे अबैत अछि। ओ मेहनति करनिहार लोकक सम्मान, गरीबक अधिकार आ सभकेँ समान अवसर देबाक पक्षमे छैथ।

समाजमे आर्थिक असमानताक कारण अनेक समस्या उत्पन्न होइत अछि। ककरो लग बहुत धन आ जमीन रहैत अछि तँ कियो अपन परिवारक भरण-पोषण करबामे सेहो कठिनाई अनुभव करैत अछि। मण्डलजी एहि असमानताकेँ सामाजिक समस्याक रूपमे देखैत छैथ।

हुनकर साहित्यमे शिक्षाक महत्त्वपर सेहो जोर देल गेल अछि। हुनकर विचार अछि जे शिक्षा केवल पोथी पढ़ब आ परीक्षा पास करब नहि अछि। शिक्षाक प्रभाव मनुक्खक सोच-विचार आ बेवहारपर सेहो पड़बाक चाही।

पढ़ल-लिखल मनुक्ख जँ दोसराक संग अनुचित बेवहार करैत अछि, तँ ओकर शिक्षाक वास्तविक लाभ समाजकेँ नहि भेटैत अछि। शिक्षा मनुक्खकेँ नीक विचार आ उचित निर्णय लेबाक योग्य बनबैत अछि।

मण्डलजी समाजमे चलि आबि रहल पुरान परम्परासभपर सेहो विचार करबाक आवश्यकता बुझैत छैथ। हुनकर विचारमे कोनो प्रथा केवल पुरान होएबाक कारणेँ उचित नहि भऽ सकैत अछि। ओकरा वर्तमान समयक आवश्यकता आ समाजपर पड़निहार प्रभावक आधारपर परखबाक चाही।

ओ समाजक बदलावकेँ आवश्यक मानैत छैथ। मुदा ई बदलाव केवल बाहरी सुविधासँ सम्भव नहि अछि। एकरा लेल लोकक सोच, बेवहार आ आपसी सम्बन्धमे सेहो सुधार आवश्यक अछि।

एहि प्रकारेँ हुनकर साहित्य समाजकेँ नीक बनेबाक दिशा देखबैत अछि।

 

लोक-संस्कृति आ मानवीय सम्बन्ध

 

जगदीश प्रसाद मण्डलक साहित्य मिथिलाक लोक-संस्कृतिसँ गहींर रूपेँ जुड़ल अछि। हुनकर रचनामे गामक रहन-सहन, खेतीक तरीका, पर्व-त्योहार, पारिवारिक संस्कार, लोकविश्वास आ आपसी सम्बन्धक चित्रण भेटैत अछि।

गामक जीवनमे लोक एक-दोसराक सुख-दुखमे सहभागी होइत अछि। परिवारक सदस्यसभक बीच अधिकार आ जिम्मेदारीक सम्बन्ध रहैत अछि। समाजमे अनेक काज आपसी सहयोगसँ सम्पन्न होइत अछि। मण्डलजी एहि सभ बातकेँ अपन रचनामे स्थान दैत छैथ।

मिथिलाक लोक-संस्कृतिमे अनेक नीक परम्परा अछि। मुदा किछु पुरान मान्यताक कारण समाजमे भेदभाव आ असमानता सेहो बनल रहैत अछि। मण्डलजी अपन लेखनमे लोक-संस्कृतिक नीक पक्षक सम्मान करैत छैथ आ अनुचित परम्परापर प्रश्न सेहो उठबैत छैथ।

हुनकर विचारमे संस्कृति केवल पुरान रीति-रिवाजक पालन करब नहि अछि। संस्कृति मनुक्खक जीवन आ बेवहारसँ जुड़ल अछि। समाजमे लोक एक-दोसराक संग केहन बेवहार करैत अछि, एहि बातसँ सेहो ओकर संस्कृतिक परिचय भेटैत अछि।

हुनकर साहित्यमे स्त्रीक जीवन आ पारिवारिक समस्याक चित्रण सेहो महत्त्वपूर्ण अछि। ‘बड़की बहिन’ आ ‘सुनयना बेटी’ सन रचनामे स्त्रीक जीवन, ओकर जिम्मेदारी आ परिवारमे ओकर स्थानसँ जुड़ल प्रश्न उठाओल गेल अछि।

हुनकर नाटकसभमे सेहो सामाजिक जीवनक अनेक पक्ष देखबामे अबैत अछि। पात्रसभक माध्यमसँ पारिवारिक सम्बन्ध, लोकमान्यता आ समाजक समस्याकेँ प्रस्तुत कएल गेल अछि।

एहि प्रकारेँ मण्डलजीक साहित्य मिथिलाक लोक-संस्कृतिक परिचय देबाक संग समाजमे आवश्यक सुधारक बात सेहो करैत अछि।

 

भाषा-शैलीक विशेषता

 

जगदीश प्रसाद मण्डलक भाषा-शैली हुनकर साहित्यक एकटा प्रमुख विशेषता अछि। ओ अपन रचनामे गाम-घरमे बाजल जाएवला मैथिली भाषाक प्रयोग करैत छैथ।

हुनकर भाषामे स्थानीय शब्द, फकरा, मुहावरा आ बोलचालक अनेक रूप भेटैत अछि। एहि कारण हुनकर रचना पढ़ैत काल ग्रामीण जीवनक वातावरण सहज रूपसँ सामने आबि जाइत अछि।

हुनकर पात्रसभक संवाद सेहो स्वाभाविक होइत अछि। पात्र जेहन सामाजिक वातावरणमे रहैत अछि, ओकर बोलचालमे तेहने शब्द आ विचार देखबामे अबैत अछि। एहि विशेषताक कारण पाठक पात्रसभक जीवनकेँ नीक जकाँ बुझि पबैत अछि।

मण्डलजी अपन लेखनमे कतेको एहेन शब्द आ वर्तनीक प्रयोग करैत छैथ, जे मैथिलीक स्थानीय बोलचालसँ जुड़ल अछि। एहि प्रकारक प्रयोगसँ हुनकर भाषाक अपन अलग पहचान बनल अछि।

हुनकर कथासभमे साधारण घटनाक माध्यमसँ महत्त्वपूर्ण बात उठाओल जाइत अछि। घर-परिवारक गप-सप, खेत-खरिहानक घटना आ गामक बैसकमे पात्रसभ अपन विचार रखैत अछि। एहि विचारसभक माध्यमसँ सामाजिक प्रश्न सामने अबैत अछि।

 

हुनकर लेखनमे संवादक विशेष महत्त्व अछि। संवादक माध्यमसँ पात्रक विचार आ मनक बात स्पष्ट होइत अछि। किछु रचनामे विचारक विस्तार अधिक भऽ गेलाक कारण कथाक गति स्थिर पड़ैत अछि। मुदा जतए घटना आ पात्रक संवादक संग विचार आगू बढ़ैत अछि, ओतए कथा अधिक प्रभावशाली बनैत अछि।

एहि दृष्टिसँ मण्डलजीक भाषा-शैली ग्रामीण जीवन आ लोकभाषासँ जुड़ल अछि। ई हुनकर साहित्यकेँ अलग पहचान दैत अछि।

 

साहित्यिक गतिविधिमे सहभागिता

 

जगदीश प्रसाद मण्डल साहित्य-लेखनक संग साहित्यिक गतिविधिमे सेहो सक्रिय रहल छैथ। विशेष रूपसँ ‘सगर राति दीप जरय’ कथा-गोष्ठीसँ हुनकर गहींर जुड़ाव रहल अछि।

2008 ई.मे मधुबनीक रहुआ-संग्राममे आयोजित कथा-गोष्ठीमे ओ पहिल बेर भाग लेलनि। एहि आयोजनमे अनेक साहित्यकारक संग हुनकर परिचय आ विचार-विमर्श भेलनि।

2010 ई.मे ओ अपन गाम बेरमामे ‘सगर राति दीप जरय’ कथा-गोष्ठीक आयोजन कएलनि। एहि आयोजनक माध्यमसँ साहित्यिक गतिविधिकेँ गाम धरि पहुँचएबाक प्रयास भेल।

मण्डलजी एहि साहित्यिक मंचसँ लगातार जुड़ल रहल छैथ। एहि मंचसँ हुनकर अनेक पोथीक लोकार्पण सेहो भेल अछि।

ओ नवलेखकसभकेँ प्रोत्साहित करैत छैथ। हुनकर विचारमे साहित्यक विकास लेल केवल लेखन पर्याप्त नहि अछि। लेखकसभक बीच विचार-विमर्श, रचनाक पाठ आ ओकर समीक्षा सेहो आवश्यक अछि।

गाममे साहित्यिक आयोजन भेलासँ स्थानीय लोककेँ लेखक आ हुनकर रचनासँ परिचित होएबाक अवसर भेटैत अछि। नवलेखकसभकेँ सेहो अपन रचना प्रस्तुत करबाक अवसर भेटैत अछि।

एहि प्रकारक आयोजनसँ साहित्यक प्रति लोकक रुचि बढ़ैत अछि। मण्डलजीक सहभागिता एहि बातकेँ स्पष्ट करैत अछि जे ओ साहित्यकेँ सामूहिक गतिविधिक रूपमे सेहो देखैत छैथ।

 

सम्मान आ साहित्यिक उपलब्धि

 

जगदीश प्रसाद मण्डलकेँ हुनकर साहित्यिक योगदान लेल अनेक पुरस्कार आ सम्मान भेटल अछि।

2011 ई.मे हुनकर कथा-संग्रह ‘गामक जिनगी’ लेल टैगोर लिटरेचर अवार्ड प्रदान कएल गेलनि। एहि पुरस्कारसँ हुनकर साहित्यिक योगदानकेँ व्यापक पहचान भेटलनि।

2021 ई.मे हुनकर उपन्यास ‘पंगु’ लेल साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्रदान कएल गेलनि। ई हुनकर साहित्यिक जीवनक एकटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि अछि।

एहि अतिरिक्त हुनका ‘अमर शहीद रामफल मण्डल सम्मान’, ‘मिथिला शिखर सम्मान’, ‘यात्री चेतना पुरस्कार’ आ ‘विदेह सम्मान’ सन अनेक सम्मानसँ सम्मानित कएल गेल अछि।

ई सभ पुरस्कार हुनकर साहित्यिक योगदानक पहचान अछि। मुदा कोनो लेखकक महत्त्व केवल पुरस्कारसँ निर्धारित नहि होइत अछि। ओकर रचनामे उठाओल गेल विषय, जीवनक अनुभव आ समाजक प्रति दृष्टिकोण सेहो महत्त्वपूर्ण होइत अछि।

मण्डलजीक साहित्यक विशेषता ई अछि जे ओ गामक साधारण लोकक जीवनकेँ अपन लेखनक केन्द्रमे रखैत छैथ। हुनकर रचनामे मेहनति करनिहार लोक, किसान, स्त्री आ समाजक विभिन्न वर्गक समस्या सामने अबैत अछि।

हुनकर साहित्य पाठककेँ समाजक वास्तविक स्थिति बुझबाक अवसर दैत अछि। एहि कारण हुनकर रचनाक महत्त्व साहित्यिक पुरस्कारसँ आगू बढ़ि समाज आ लोकजीवनसँ जुड़ैत अछि।

 

निष्कर्ष

 

जगदीश प्रसाद मण्डलक व्यक्तित्व आ साहित्य एक-दोसरासँ गहींर रूपेँ जुड़ल अछि। ओ जीवनमे जे अनुभव कएलनि, ओकर प्रभाव हुनकर लेखनपर पड़ल अछि। कृषकक रूपमे ओ श्रमक महत्त्व बुझलनि, समाजसेवी आ आन्दोलनकारीक रूपमे सामाजिक समस्याकेँ नजदीकसँ देखलनि आ साहित्यकारक रूपमे एहि अनुभवसभकेँ अपन रचनामे स्थान देलनि।

हुनकर साहित्यमे मिथिलाक ग्रामीण समाजक जीवन्त चित्र भेटैत अछि। खेती-किसानी, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक भेदभाव, शिक्षा, स्त्रीक स्थिति आ बदलैत सामाजिक विचार हुनकर लेखनक प्रमुख विषय अछि।

साहित्यिक दृष्टिसँ हुनकर योगदान महत्त्वपूर्ण अछि, कारण ओ ग्रामीण जीवनक अनुभवकेँ कथा, उपन्यास, नाटक आ कविताक माध्यमसँ प्रस्तुत कएने छैथ। सामाजिक दृष्टिसँ हुनकर साहित्य समानता, श्रमक सम्मान आ मानवीय उत्तरदायित्वक बात करैत अछि। सांस्कृतिक दृष्टिसँ हुनकर रचनामे मिथिलाक लोकजीवन, भाषा आ परम्पराक परिचय भेटैत अछि।

हुनकर साहित्यसँ ईहो स्पष्ट होइत अछि जे समाजक विकास लेल केवल आर्थिक उन्नति पर्याप्त नहि अछि। लोकक सोच-विचार, आपसी सम्बन्ध आ बेवहारमे सेहो सुधार आवश्यक अछि।

हमर विचारमे जगदीश प्रसाद मण्डलक साहित्यक सभसँ पैघ विशेषता ई अछि जे ओ अपन गाम आ समाजसँ जुड़ल रहैत व्यापक मानवीय प्रश्न उठबैत छैथ। हुनकर रचना पढ़लासँ ग्रामीण जीवनक समस्या बुझबाक संग समाजमे सुधारक आवश्यकता सेहो अनुभव होइत अछि।

एहि आधारपर कहल जा सकैत अछि जे जगदीश प्रसाद मण्डलक व्यक्तित्व आ कृतित्व मैथिली साहित्यक महत्त्वपूर्ण उपलब्धि अछि। हुनकर साहित्य वर्तमान समाजकेँ बुझबाक संग भावी पीढ़ीकेँ श्रम, समानता, सहयोग आ मानवीय मूल्यक महत्त्व बुझबामे सेहो सहायता करैत अछि।

 

अपन मंतव्य editorial.staff.videha@zohomail.in पर पठाउ।