VIDEHA ISSN 2229-547X · First Maithili Fortnightly eJournal · Since 2000 · www.videha.co.in
विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह — प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

VIDEHA · प्रथम मैथिली पाक्षिक eJournal

विमर्शक भाषा आ जनताक उदासी

गजल ७० : विकास · Videha अंक ४५२ · 15 October 2026

“अखबारी विकास आ इ जनता उदास” (गजल ७०)

एहि पाँतिक केन्द्र “अखबारी विकास” अछि—एहन विकास जे सूचना-व्यवस्थाक शीर्षकमे चमकैत अछि, मुदा लोकजीवनमे तकर फल अनुपस्थित अछि। “जनता उदास” कथन एही कृत्रिम सफलता-घोषणाक विरुद्ध वास्तविक अनुभव रखैत अछि। दैनन्दिन राजनीतिक शब्दावलीकेँ कवि तकनीकी शेरक भीतर राखि विमर्शक मंचक रूप बदलैत छथि। कविता एतए तर्कपत्र नहि, जनमनक भाषिक प्रतिक्रिया बनि उठैत अछि।

५. प्रेम-विरहक बनावट : आँखि, मोन, श्वास आ देह

अनचिन्हारक प्रेमपरक गजलमे “अहाँ”क सम्बोधन अत्यन्त महत्त्वपूर्ण अछि। पहिल पुरुषक “हम” आ दोसर पुरुषक “अहाँ”क बीच दूरत्व, अनुरोध, लाज, अपनापन आ कहियो असहायता बदलैत रहैत अछि। आँखि, नोर, ठोर, श्वास, मोन, करेज आ सपनाक शब्द-मण्डल प्रेमकेँ कोमल शारीरिकता दैत अछि। विशेष बात ई जे ई शब्द मैथिली बोलचालक सहज शब्द छथि; एकरा बाहरी काव्यभाषाक शब्दावलीसँ बदलल नहि गेल अछि।

गजल २६ मे प्रेम अपनाएल जेबाक निवेदन अछि; गजल ४३ मे प्रतिदिनक स्मृति आ पुनरागमनक दृश्य भेटैत अछि; गजल ५९ मे झगड़ा धरि निकटताक रूप बनि जाइत अछि; गजल ६१ मे प्रेम, स्वप्न आ तखल्लुस मिलिकए आत्मचेतन स्वर निर्मित करैत अछि। एहि प्रसंगसभमे कवि प्रेमकेँ केवल शारीरिक अनुरक्तिक विषय नहि बनबैत छथि, बल्कि सम्बन्धक भाषा, स्मृति आ निजी असुरक्षाक रूपमे देखैत छथि।

तथापि प्रेमक प्रतीक-व्यवस्थामे कतेको स्थानपर गुलाब, शराब, आँखि, ठोर सन परिचित बिम्ब बारम्बार अबैत अछि। एहि चित्रसभक सहज ग्राह्यता पाठकक निकटता बढ़बैत अछि, मुदा सबठाम नव सौन्दर्यानुभव उत्पन्न नहि करैत अछि। कविक विशिष्टता ओतए अधिक दमकैत अछि जतए साधारण मैथिली घरेलू क्रिया वा लोकप्रचलित सम्बन्धसूचक शब्द रूढ़ छविकेँ नव अर्थ प्रदान करैत अछि।

६. रुबाइक पृथक समीक्षा : चारि पाँतिक तर्क, प्रेम आ जीवनदर्शन

६.१. रुबाइ १ : आशावादक दैनन्दिन भाषा

“हिम्मति रखने काज सदा बनि जाएत

देह तँ जरत नाम मुदा रहि जाएत” (रुबाइ १)

आरम्भिक रुबाइ कर्म, मृत्यु, नामक स्थायित्व आ समस्यासँ जूझबाक मनोवृत्ति पर केन्द्रित अछि। पहिल दू पाँति जीवनक अस्थायित्व आ काजक मूल्यक बीच सम्बन्ध स्थापित करैत अछि। आगाँ समस्याक पहाड़ रूइ जकाँ उड़ि जेबाक बिम्ब मनोवैज्ञानिक आ शिक्षाप्रद निष्कर्ष दैत अछि। एहि संरचनाक प्रभाव कथ्यक सीधापनमे अछि; संगहि ई प्रश्न सेहो उठैत अछि जे कठिन जीवनानुभवकेँ सरल प्रेरक-वाक्यमे बदलि देलासँ ओकर जटिलता कतबा बचैत अछि।

६.२. रुबाइ १३ आ १७ : अनुभवक निष्कर्ष आ सामाजिक विडम्बना

रुबाइ १३ टूटल विश्वासक पीड़ा केँ संक्षिप्त रूपमे व्यक्त करैत अछि। स्वप्न, मोन आ विश्वासक क्रम मानव-सम्बन्धक भावात्मक अवनतिकेँ निर्मित करैत अछि। रुबाइ १७ मे नैतिक कल्पना, अहिंसा आ सार्वजनिक जीवनक विसंगति एक दोसरा लग पहुँचैत अछि। एहिमे कविक विवेक निजी प्रेमक सीमासँ निकलि सामाजिक व्यंग्य दिशि बढ़ैत अछि। दुनू रचनासँ स्पष्ट होइत अछि जे रुबाइ संग्रहमे केवल प्रेमक विकल्प नहि, संक्षिप्त जीवन-विचारक मंच सेहो अछि।