VIDEHA ISSN 2229-547X · First Maithili Fortnightly eJournal · Since 2000 · www.videha.co.in
विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

विदेह — प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका

VIDEHA · प्रथम मैथिली पाक्षिक eJournal

मैथिली गजलक व्याकरण ओ इतिहास

नित नवल आशीष अनचिन्हार · Videha अंक ४५२ · 15 October 2026

लेखक: गजेन्द्र ठाकुर | शोध-आलेख

भाषिक स्वायत्तता आ छन्दानुशासन

शोध-सार

आशीष अनचिन्हारक ‘मैथिली गजलक व्याकरण ओ इतिहास’ मैथिलीमे गजलकेँ स्वतंत्र साहित्यिक विधाक रूपमे प्रतिष्ठित करबाक एकटा महत्त्वाकांक्षी शास्त्रीय आ इतिहासपरक प्रयत्न अछि। एकर विषय मात्र अरबी–फारसी–उर्दू गजलक शब्दावलीक परिचय नहि, अपितु मैथिलीक उच्चारण, स्वर-संरचना, वर्तनी, मात्रा-विन्यास, कारक-विभक्ति, पदक्रम आ लोकप्रयोगक सन्दर्भमे गजलक औपचारिक अनुशासनक पुनर्व्याख्या अछि। ग्रन्थक प्रारम्भिक चौबीस खण्ड शेर, मतला, रदीफ, काफिया, मकता, बहर, तकतीअ, गुण-दोष, संगीत, भाषा आ समीक्षाशास्त्रसँ सम्बन्धित अछि; पचीसम खण्ड प्राचीन संकेतसँ आधुनिक रचनाकार धरि गजलक परम्परा, मुद्रित कृति आ डिजिटल संवादक इतिहास लिखैत अछि। एहि कारणे ई पोथी शिक्षण-पुस्तक, काव्यशास्त्रीय प्रतिपादन, साहित्यिक घोषणापत्र आ इतिहास-लेखन—चारू रूपक संयोग बनि जाइत अछि।

एहि शोधमे ग्रन्थक प्रस्तावित नियम आ ओकर प्रमाणक स्वरूपकेँ अलग-अलग परखल गेल अछि। विशेष रूपसँ तीन विरोधाभास विवेचनीय अछि: भाषिक स्वायत्तताक समर्थनक संग एकमात्र वैध शिल्पक आग्रह; उच्चारण-वैविध्यक स्वीकृतिक संग लिखित मात्राक्रमक कठोर निर्धारण; आ उपेक्षित गजलकारक पुनर्स्थापनाक इच्छाक संग स्थापित तथा प्रयोगशील धाराक बीच मूल्यात्मक ध्रुवीकरण। अध्ययन ई निष्कर्ष दैत अछि जे ग्रन्थक स्थायी योगदान गजलक व्याकरण मैथिलीक पाठक लेल सुलभ करब, छन्दीय परीक्षणक साझा उपकरण उपलब्ध करब आ साहित्यक डिजिटल अभिलेखकेँ ऐतिहासिक प्रमाणक कोटिमे अनबाक प्रयास अछि। मुदा कतेको वंशावली, प्राथमिकता-दावा, सांख्यिक तथ्य आ काल-विभाजनकेँ स्वतंत्र ग्रन्थसूचीपरक परीक्षणक बिना अन्तिम इतिहास नहि मानल जा सकैत अछि।

बीज-शब्द : मैथिली गजल; आशीष अनचिन्हार; अरूज; बहर; काफिया; रदीफ; भाषिक स्वायत्तता; काव्यशास्त्र; साहित्येतिहास; विदेह; डिजिटल साहित्य।

प्रस्तावना : विधाक अपन भाषा, भाषाक अपन विधान

मैथिली काव्य-परम्परामे गीत, पद, लोकगाथा, वर्णवृत्त आ मात्रावृत्तक समृद्ध अवदान रहल अछि। गजल एहि परिदृश्यमे आयातित नाम मात्र नहि, बल्कि नव संवेदनाक अनुशासित अभिव्यक्तिक एकटा सम्भावना बनि उपस्थित होइत अछि। एकरा पढ़बाक समय दूटा प्रश्न अनिवार्य अछि: गजल अपन मूल शिल्पगत पहचान सुरक्षित रखैत मैथिली कोना बनैत अछि, आ मैथिलीक ध्वनि-लय ओकर मूल विधानक कतबा पुनर्निर्माण कऽ सकैत अछि? अनचिन्हारक ग्रन्थक केन्द्रीय मूल्य एहि प्रश्नकेँ व्यवस्थित रूपमे उठेबामे अछि।

ग्रन्थक नाममे “व्याकरण” आ “इतिहास”क युग्म आकस्मिक नहि। व्याकरण रूपक कसौटी निर्मित करैत अछि; इतिहास ओही कसौटीक आलोकमे अतीतक सामग्री चुनैत आ व्यवस्थित करैत अछि। फलतः जे व्याकरण स्वीकार कएल जाएत, ओकर प्रभाव साहित्येतिहासक पात्र-चयन, मूल्यांकन आ युग-निर्धारणपर पड़त। एहि निबन्धक मूल प्रतिपादन ई अछि जे ई ग्रन्थ गजलक केवल विधान नहि रचैत, मैथिली गजलक साहित्यिक वैधताक सीमा सेहो निर्धारित करबाक प्रयत्न करैत अछि। एकरा सम्यक पढ़बाक लेल रचनात्मक उपलब्धि आ विचारधारात्मक सीमा दुनूकेँ समान रूपसँ देखब आवश्यक अछि।

ग्रन्थक निर्माणक समय, रूप आ स्रोत-संरचना

लेखक अपन आरम्भिक गजल-परिचय शृंखलाक प्रकाशनकाल २०११ बतबैत छथि। मूल शृंखलाक संशोधन, विस्तार आ नव विचारक समावेशसँ पचीस खण्डक व्यवस्थित कृति तैयार भेल। ग्रन्थमे २०१२ आ २०२२क प्रकाशकीय संकेत उपस्थित अछि; लेखक २०२२ मे अपन विवेचनक संशोधित रूपक चर्चा करैत छथि। एकरा स्थिर आरम्भिक पाठ मानबाक बदला समयक संग विकसित आलोचनात्मक परियोजनाक रूपमे बुझब अधिक उपयुक्त अछि। लेखक स्वयं पूर्व रचनाक गलत अभिज्ञान आ किछु स्थापित दावाक पुनरीक्षण करैत छथि, जाहिसँ संशोधनशीलताक महत्त्व सामने अबैत अछि।

विदेहक पोथी-संग्रहमे अनचिन्हारक ‘अनचिन्हार आखर’, ‘संदर्भ सहित’, ‘कुमारि इच्छा’, ‘जंघाजोड़ी’, ‘मैथिली गजलक रेडी रेकोनर’ आ ‘शब्द-अर्थ-शक्ति’ सन कृतिक संग एहि ग्रन्थक उपस्थिति एकटा दीर्घकालीन गजलकेन्द्रित लेखन-परम्पराक साक्ष्य अछि। विदेहमे प्रकाशित लेखकक ‘मैथिली गजल व्याकरणक शुरूआती प्रयोग’ आ ‘आधुनिक मैथिली गजलक संक्षिप्त आलोचनात्मक परिचय’क क्रम एहो स्पष्ट करैत अछि जे मुख्य पोथीक विचार पृथक-थलग नहि, निरन्तर सार्वजनिक शास्त्रीय बहसक हिस्सा अछि। एहि लेख सभक उपस्थिति लेखकीय दृष्टिकोणक विकासकेँ प्रमाणित करैत अछि; मात्र एहि आधारपर हुनक प्रत्येक ऐतिहासिक निष्कर्षक स्वतन्त्र पुष्टि नहि भऽ जाइत अछि।

अध्ययनक आधार आ आलोचनात्मक कसौटी

एहि अध्ययनमे प्राथमिक कसौटी ग्रन्थक अपने प्रतिपादन, उदाहरण, आत्मस्वीकृति, सन्दर्भ-सूची आ रचनाकार-परिचय अछि। दोसरा स्तरपर विदेहक प्रकाशित लेख-सूची आ सम्बन्धित मूल लेखक माध्यमसँ विमर्शक कालक्रम जाँचल गेल अछि। तुलनात्मक इतिहासमे ‘लेखक कहैत छथि’, ‘उदाहरणसँ स्पष्ट होइत अछि’ आ ‘स्वतन्त्र रूपसँ प्रमाणित मानल जा सकैत अछि’—ई तीन अलग स्तर राखल गेल अछि। ग्रन्थमे वर्णित परम्परा आ लेखकक मूल्यांकनकेँ स्वतः निर्विवाद ऐतिहासिक सत्य नहि मानल गेल अछि।

आलोचनाक आधार चारि अछि: भाषिक संगति—नियम मैथिलीक वास्तविक ध्वनितन्त्रसँ मेल खाइत अछि कि नहि; रूपात्मक सुसंगति—समरूप शेर पर समान मापदण्ड लागू होइत अछि कि नहि; साहित्यिक फलप्रदता—शिल्प भाव-विचारकेँ पुष्ट करैत अछि कि ओकर स्थान लैत अछि; आ इतिहासपरक प्रमाण—कविक रचना, तिथि, प्रकाशन, उपलब्धता आ पाठ-परम्परा अलग-अलग सिद्ध कएल गेल अछि कि नहि। एहि दृष्टिएँ अपन कृति स्वयं कतेक प्रमाणवान् अछि, से प्रश्न प्रशंसासँ कम आवश्यक नहि।

मूल पाठक सत्यापित कथन आ ओकर आलोचनात्मक आशय

ग्रन्थक भाषा-संकल्पक सबसँ सघन सूत्र लेखकक एहि कथनमे भेटैत अछि—

“हमरा गजल तँ चाही मुदा मैथिलीमे चाही”

एहि वाक्यक आशय भाषिक अस्मिताक संकुचित आग्रह नहि, रूपान्तरित गजल-विधानक शोध अछि। लेखक मानैत छथि जे विदेशी भाषाक नियम जसक तस मैथिलीपर आरोपित कएलासँ देशज उच्चारण आ शब्द-विन्यास बाधित भऽ सकैत अछि। तथापि केवल भाषा-परिवर्तनसँ विधाक पृथक औपचारिक पहचान समाप्त नहि कएल जा सकैत, ई हुनक मूल शर्त अछि।

“गजलक किछु नियम भाषा सापेक्ष अछि।”

एहि कथनमे लेखकक अनुशासनवादी स्वरूपक भीतर संशोधनक सम्भावना खुलैत अछि। प्रश्न तथापि बनल रहैत अछि जे रदीफ आ बहरकेँ अपेक्षाकृत स्थिर मानि काफियाक भाषासापेक्षता कतेक दूर धरि लागू कएल जा सकैत अछि। उच्चारण-भिन्नताक कारण मात्रा-निर्णय बदलैत हो तखन बहरक स्थिरताक व्यावहारिक कसौटी स्वतंत्र विवेचना माँगैत अछि।

“मैथिलीमे “ग़ज़ल” शब्द गलत अछि आ “गजल” शब्द सही”

लेखकक ई वर्तनी-निर्णय मैथिलीक लेखन-परम्परा आ विदेशी ध्वनिक स्थानीय आत्मसातीकरणसँ सम्बन्धित अछि। एकरा गजलक मौलिकता अथवा श्रेष्ठताक मानदण्ड नहि बनाओल जा सकैत; ई मुख्यतः भाषावैज्ञानिक मानकीकरणक प्रस्ताव अछि। अलग-अलग लिपि-परम्परा वा ऐतिहासिक उद्धरणमे मूल वर्तनीक अस्तित्वक स्वीकार आवश्यक रहैत अछि।

“काफिया मने स्वर साम्य युक्त तुकान्त चाहे ओ अक्षरक स्वरसाम्य हो की मात्राक स्वरसाम्य।”

एहि परिभाषासँ स्पष्ट होइत अछि जे लेखक काफियाकेँ केवल अन्तिम अक्षरक समानता नहि बुझैत छथि। ध्वनि-साम्य, उच्चारण आ मात्रा-साम्यक अन्तरक व्याख्या एहि ग्रन्थक उपयोगी शिक्षणात्मक उपलब्धि अछि। तकर संग शब्दक रूपिमिक सीमा, विभक्ति आ बोलचालक ध्वनि-परिवर्तनपर चर्चा काफियाक व्यवहारिक परीक्षणक सशक्त आधार बनबैत अछि।

समेकित समीक्षा : गजलशास्त्रक नव विन्यास

विधाक अनिवार्य तत्त्व आ रचनात्मक छूट

ग्रन्थ मतलाक दूनू मिसरामे काफिया-रदीफक विन्यास, पश्चात् प्रत्येक शेरक दोसर मिसरामे ओकर आवृत्ति, समबहरता आ स्वतंत्र शेर-संरचनाक पक्ष लेत अछि। ई निरूपण परम्परागत गजलशास्त्रक आधारभूत विशेषताकेँ मैथिलीमे व्यवस्थित परिचय दैत अछि। लेखक रदीफहीन गजलकेँ सम्भव मानैत छथि, मुदा काफिया आ बहरक अनिवार्यतापर आग्रह करैत छथि। एहि भेदसँ स्पष्ट अछि जे हुनका लेल विविधता रूपक भीतर स्वीकार्य अछि, रूपक विघटनपर नहि।

रचनात्मक स्वतन्त्रताक प्रश्नपर आलोचनात्मक भेद अपेक्षित अछि। जे रचना स्वयंकेँ गजल कहैत अछि, ओकर मापन गजल-विधानसँ कएल जा सकैत अछि; मुदा जाहि रचनामे गजलक सांगीतिक स्मृति, दोहरी पाँति, पुनरावृत्ति आ मुक्त छन्दक मिश्रण अछि, ओकरा समग्र साहित्यिक मूल्यसँ वञ्चित करब उचित नहि। विधागत वर्गीकरण आ सौन्दर्यात्मक मूल्यांकन अलग प्रश्न थिक। ग्रन्थ कतेको ठाम एहि दूनूकेँ एक-दोसरक स्थानापन्न बना देबाक जोखिम उठबैत अछि।

भाषा, वर्तनी आ उच्चारणक त्रिकोण

लेखक मैथिलीक पूर्ण आ अपूर्ण भाषारूप, ए/ऐ/अइ आदिक प्रयोग, संक्षिप्त उच्चारण, संयुक्ताक्षर, अनुनासिकता, उच्चारणक बोलिगत भिन्नता तथा लिखित शब्दक मात्राक्रम पर विस्तारसँ चर्चा करैत छथि। एहि विमर्शमे शब्द-संगीतक वास्तविक प्रश्न अछि: लिखल रूप आ बाजल रूप सदिखन एकरूप नहि होइत। उच्चारणक विविधता मानि कऽ लिखित रूपक एकरूप नियम निर्धारित करबाक प्रस्ताव शिक्षणक सुविधा देत, मुदा क्षेत्रीय भाषिक बहुलताकेँ यथावत् नापबामे कठिनाई सेहो उत्पन्न करैत अछि।

एहि प्रश्नक समाधान मात्र मानक वर्तनीक आज्ञासँ नहि, बल्कि संगत उच्चारण-पद्धतिक घोषित आधारसँ सम्भव अछि। पाठककेँ पहिने कहबाक चाही जे कओन बोलिक वाचन-परम्परा अपनाओल गेल अछि, कोन उच्चारण छूट मान्य अछि, आ वैकल्पिक रूपसँ बहरपर की प्रभाव पड़ैत अछि। एहि अतिरिक्त स्तरक अनुपस्थितिमे गणना सुगम भऽ सकैत अछि, मुदा ध्वनिवैज्ञानिक प्रतिपादन सर्वमान्य नहि।

मात्रा, बहर आ तकतीअ : नियमसँ अभ्यास धरि

ग्रन्थ लघु-दीर्घ, रुक्नक संयोजन, विविध अरबी बहर, सरल वर्णिक अनुशासन आ संस्कृत-वर्णवृत्तक तुलनात्मक पक्षक संग विस्तृत मात्रात्मक उदाहरण प्रस्तुत करैत अछि। एकर शिक्षण-विन्यास महत्त्वपूर्ण अछि: पाठक शब्दक मात्राक्रम सँ आरम्भ करैत अछि, तकरा बाद काफिया जोड़ैत अछि, तत्पश्चात् शेरक बनावट आ अन्ततः पूरी गजलकेँ समान लयमे गढ़बाक कौशल अर्जित करैत अछि। आरम्भिक अभ्यासमे भावसँ पहिने रूपपर ध्यान केन्द्रित करबाक सलाह सीखबाक पद्धतिक दृष्टिएँ उपयोगी भऽ सकैत अछि।

तथापि गणना आ अनुभूति बराबर नहि। अंकविन्यास सही होइतहुँ पाँतिक उच्चारण कठिन, अर्थगत विराम अस्वाभाविक अथवा रदीफ अप्रासंगिक भऽ सकैत अछि। गजल-शिक्षणमे ताकत तखने आबैत अछि जखन मात्राक्रमक शुद्धता संग सहज उच्चारण, काव्यार्थ, ध्वन्यात्मक ऊर्जा आ श्रोता-सम्बोधनक परीक्षा जोड़ल जाए। ग्रन्थक भाषिक विवेचन एहि व्यापक कसौटीक मार्ग खोलैत अछि; ओकर अधिक व्यवस्थित रूपान्तरण आगामी शोधक विषय अछि।

काफिया-विमर्शक स्वायत्त योगदान

काफियाक अनेक खण्डमे विभाजन ग्रन्थक सबसँ विकसित अंशमे सँ अछि। स्वर-साम्य, अक्षर-साम्य, आघात, विसर्ग, काफियामे उपसर्ग-विभक्तिक भूमिका, मैथिली आ उर्दू वर्णमालाक भिन्नता तथा कथित दोषक अनेक उदाहरण एकरा केवल परिचायक नहि, तर्कपूर्ण परीक्षण-पुस्तक बनबैत अछि। विभक्ति हटेलापर ध्वनि-साम्य बचैत अछि कि नहि, से प्रश्न लिखित मैथिलीक रूपिमिक रचनाकेँ शिल्प-विन्याससँ जोड़ैत अछि।

एहि विमर्शक स्थायी महत्त्व एहि बातमे अछि जे काफिया ‘अन्तिम ध्वनि एक हो’ सन सरल सूत्रसँ जटिल अछि। ई व्याकरणिक रूप, शब्दार्थ, ध्वनिक अनुगूँज आ आवृत्तिक सौन्दर्यक संयुक्त क्षेत्र थिक। ग्रन्थक स्थान-स्थानपर प्रतिपादित कठोर निषेधकेँ तथापि सर्वभाषिक नियम मानब आवश्यक नहि; एकर प्रामाणिकता मैथिली उच्चारणक पर्याप्त विविध उदाहरणक संग कएल तुलनात्मक परीक्षणपर निर्भर करैत अछि।

शेरक स्वायत्तता आ गजलक सम्पूर्णता

शेर अपन भीतर अर्थक एकटा समाप्त संरचना होअए, ई विचार लेखकक उदाहरण-चयनमे महत्त्व रखैत अछि। गजलक हर शेरक स्वतंत्र वैचारिक ऊर्जा स्वीकार करब ओकर शास्त्रीय पहचान अछि; मुदा स्वतंत्रता अनिवार्य रूपसँ असम्बद्धता नहि। प्रेम, सामाजिक विडम्बना, लोकजीवन वा मानवीय पीड़ाक आवर्तक अनुभव अनेक स्वतंत्र शेरकेँ एक भितरी संगति देत अछि। ग्रन्थक गीत आ नज्मसँ गजलक भेद स्पष्ट करबाक प्रयत्न उपयोगी अछि, पर कथा-सूत्रहीनताकेँ सम्पूर्ण कलात्मक विच्छिन्नता मानब उचित नहि।

रदीफक पुनरावृत्ति : यान्त्रिकता वा अर्थ-घनत्व

रदीफ केवल दोहराओल शब्द नहि, हर शेरमे नव अर्थगत सन्दर्भ लऽ कऽ अबैत प्रत्यावर्तन अछि। लेखक रदीफ-काफियाक यथोचित जुड़ावकेँ गुण आ अनावश्यक जोड़केँ दोष मानैत छथि। एहि कसौटीमे शिल्पक महत्त्व अछि। कतेको गजलमे रदीफ समूचा रचनाक स्मृति-सूत्र बनैत अछि; कतहु ओकर बाध्यकारी उपस्थिति भाषा केँ कृत्रिम बना सकैत अछि। रदीफक सफलता केँ मात्र गणनात्मक उपस्थितिसँ नहि, प्रत्येक शेरमे ओकर अर्थगत नवोत्पादनसँ परखबाक चाही।

संगीत आ पाठ-परम्परा

ग्रन्थ गायन, पाठ, लय आ सांगीतिक प्रस्तुति पर पृथक विचार करैत अछि। ई आग्रह उपयुक्त अछि जे गायनयोग्यता आ विधागत पहचान एक समान वस्तु नहि। कोनो गीत गजल-जकाँ सुनाएबासँ गजल नहि बनि जाइत, आ कोनो गजल अनिवार्य रूपसँ संगीतबद्ध हो, सेहो आवश्यक नहि। मुदा गजल-शास्त्रक प्रवाहक इतिहासमे गायन आ सार्वजनिक पाठक प्रभाव कए बेर मूल शिल्पकेँ नव सामाजिक अर्थ दैत अछि; एहि अन्तःसम्बन्धक व्यापक मूल्यांकन ग्रन्थक औपचारिक निश्चयक अतिरिक्त अपेक्षित अछि।

भाव, कथ्य आ सामाजिक अनुभव

ग्रन्थ भाषिक रूपक संग कथ्य, संकेत, दार्शनिकता आ सामाजिक संदर्भक गुण-दोष सेहो गनबैत अछि। एहि प्रसंगमे लेखकक आग्रह अछि जे शास्त्रीय अनुशासन अभिव्यक्तिक शत्रु नहि होइत। ई केन्द्रीय प्रतिपादन महत्त्वपूर्ण अछि; विधाकेँ राजनीतिक नारा आ शाब्दिक तुकबन्दीसँ ऊपर उठेबाक कार्य साहित्यक सर्जनात्मक हितमे अछि। मुदा सामाजिक अनुभूतिक मूल्य शिल्प-शुद्धताक अधीन सम्पूर्णतः नहि हो सकैत; अन्यथा असहमतिक नब रचना, बोलीगत काव्य आ अलिखित सांगीतिक प्रयोगपूर्वेँ खारिज भऽ सकैत अछि।

आलोचनक भाषा : प्रमाण आ प्रतिद्वन्द्विता

लेखक अपन वाद-विवादमे तर्क, उदाहरण आ गलती-स्वीकारक प्रशंसा करैत छथि। ई सार्वजनिक साहित्यिक संस्कृति लेल आवश्यक गुण अछि। दोसर दिस कतेको स्थलपर प्रतिद्वन्द्वी लेखक-संपादकक प्रति तीख व्यंग्य, सामूहिक आरोप आ व्यक्तिकेन्द्रित टिप्पणी वस्तुनिष्ठ प्रतिपादनक प्रवाह बाधित करैत अछि। आलोचनाक वास्तविक बल दू मिसराक प्रमाण, तकर तकतीअ, भाषा-रूपक परीक्षण आ निष्कर्षक सीमाक स्पष्ट स्वीकृतिमे अछि; कोनो व्यक्तिक बौद्धिक पात्रताक व्यापक अस्वीकृतिमे नहि। एहि ग्रन्थकेँ पढ़ैत पाठक तर्कसंगत आलोचना आ विवादात्मक भाषणकेँ अलग कऽ देखथि।

खण्डानुसार पृथक पाठविश्लेषण

प्रथम खण्ड : गजल-प्रतीक, शब्दार्थ आ उद्भव

गजलमे प्रयुक्त मय, मीना, साकी, पैमाना आदि प्रतीकक ऐतिहासिक अर्थ आ मैथिली सन्दर्भमे ओकर पुनर्पाठ प्रस्तुत अछि। लेखक भाषाक स्थानीयकरणक आग्रह राखैत छथि। ई प्रयास अर्थ-संवर्धक अछि, मुदा प्रतीकक शास्त्रीय बहुअर्थताकेँ केवल प्रेम वा मदिराक शाब्दिक अर्थमे सीमित करब हानिकर होएत। अरबी–फारसी उद्भवक विवरणकेँ शब्द-इतिहास आ विधा-इतिहासक अलग प्रश्नक रूपमे देखबाक चाही।

द्वितीय खण्ड : परिभाषा आ पारिभाषिक संरचना

शेर, मिसरा, रुक्न, काफिया, रदीफ, बहर आदि शब्दक परिचय एकटा नव पाठक लेल आधार बनैत अछि। गजलक शास्त्र पाठकीय परिभाषासँ शुरू होइछ, एतय ई बोध अछि। तकनीकी पदावलीक अनेक स्रोत अछि; स्रोत-भाषासँ मैथिलीक व्यवहार धरि प्रत्येक पदक अर्थ-विकासक तुलनात्मक शब्दकोश बनाओल जाए तँ ई उपलब्धि आर समृद्ध हएत।

तृतीय खण्ड : मतला आ संरचनात्मक आरम्भ

मतलाक दूनू मिसरामे काफिया आ रदीफक समविन्यासकेँ उदाहरणसँ स्पष्ट कएल गेल अछि। एहि खण्डक शिक्षण-महत्त्व एहि बातमे अछि जे पाठक प्रारम्भिक शेरसँ पूरी गजलक अपेक्षित आवृत्तिक पहचान सीखैत अछि। मतलाक सौन्दर्यात्मक भूमिका—रचनाक स्वर, मिजाज आ भविष्यक प्रतीक्षा उत्पन्न करब—मात्र तकनीकी पहिचानसँ आगाँ परखबाक चाही।

चतुर्थ खण्ड : रदीफक विधान

रदीफयुक्त आ रदीफरहित गजलक सम्भावना स्वीकार करैत लेखक शब्द-आवृत्तिक नियम स्पष्ट करैत छथि। उदाहरणसँ स्पष्ट होइत अछि जे रदीफ शेरक अन्तमे स्मृतियोग्य ध्वनि-संकेत बनैत अछि। मुदा केवल शब्दक समरूपता पर्याप्त नहि; व्याकरणसंगति आ अर्थगत अनिवार्यताकेँ संग परखल जाए, तखने रदीफक वास्तविक आलोचना होएत।

पंचम खण्ड : काफियाक स्वर-साम्य

काफियाक अक्षरीय आ मात्रिक स्वर-साम्यक श्रेणी, काफियाक स्थान आ तुकान्तक स्तर एहि खण्डक केन्द्र अछि। मैथिलीक शब्दावलीक संग उच्चारणसंगत नियम जोड़बाक ई आरम्भ महत्त्वपूर्ण अछि। निश्चयात्मक निर्णयमे लेखकीय उच्चारणपर निर्भरता घटेबाक लेल सम्भावित भिन्न उच्चारणक समानान्तर परीक्षण आवश्यक अछि।

षष्ठ खण्ड : ध्वनि आ भाषिक विभाजन

काफियाक सूक्ष्म नियमक संग भाषा-व्याकरणक तत्त्व जोड़ल जाइत अछि। स्वर-वर्गीकरणक उपयोग गजलकारक व्यावहारिक प्रशिक्षण लेल सम्भावना खोलैत अछि। एतय ध्वनि, वर्ण आ मात्राक वर्गीकरणक सीमा पूर्णतः अलग राखल जाए तँ शास्त्रीय स्पष्टीकरण अधिक निर्भ्रान्त हएत।

सप्तम खण्ड : रूपान्तरित शब्द आ काफिया

स्वर-परिवर्तन, प्रचलित रूप आ काफियाक फेरबदल लेखकक भाषा-सापेक्ष दृष्टि उजागर करैत अछि। मैथिलीक विविध लिखित रूप गजलक शिल्पमे बाधा मात्र नहि, काव्यात्मक संसाधन सेहो अछि। मुदा कोनो रूपक चयनकेँ एक बेर रचनाभरि स्थिर राखब शिल्पक विश्वसनीयता लेल उपयोगी रहत।

अष्टम खण्ड : विभक्ति, प्रत्यय आ अन्त्यानुप्रास

काफियाक संग विभक्तिक आगमन पर विचार मैथिली व्याकरणसँ प्रत्यक्ष संवाद अछि। शब्द-समाप्तिक समानता मात्र पर्याप्त अछि कि मूल ध्वनि-साम्य सेहो बचब आवश्यक अछि—एहि प्रश्नपर लेखकक विशेष ध्यान अछि। आलोचककेँ भाषिक कार्य, रूपिम आ श्रव्य प्रभाव तीनूकेँ समवेत मूल्यांकन करबाक चाही।

नवम खण्ड : स्वर-परिवर्तन आ उच्चारण

इकारान्त शब्द, बोलचालमे स्वरक स्थानान्तरण आ लिखित रूपक भेद काफिया-विवेचनकेँ ध्वनिविज्ञानक नजदीक आनैत अछि। एतय शास्त्रीय चुनौती ई अछि जे औपचारिक मानक आ जीवित बोलीकेँ विरोधी नहि बनाओल जाए। समरूप ध्वनिक प्रमाण गायक आ श्रोता दुनू पक्षसँ देखल जाए।

दशम खण्ड : काफियाक विस्तारित परीक्षा

उदाहरणाधारित निषेध आ अपवादक माध्यमसँ लेखक काफियाक शुद्धता परखैत छथि। काफियाक शिल्पकष्ट कतेक हो, ताहि पर किछु लेखकीय कठोरता बनल रहैत अछि। भाषा-परिवर्तनक इतिहाससँ लेल उदाहरणकेँ आजुक एकमात्र नियम बनाबैसँ पहिने कालभेद स्पष्ट करब आवश्यक अछि।

एकादश खण्ड : नियम-विस्तारक संक्रमण

एहि संक्षिप्त खण्डक भूमिका पूर्ववर्ती विवेचन आ आगामी भाषिक जटिलताक बीच सेतुजकाँ अछि। ग्रन्थक संरचनाक दृष्टिएँ काफियाक बहुखण्डीय विवेचन क्रमशः अधिक कठिन प्रश्न दिस बढ़ैत अछि। किछु स्थानपर पुनरावृत्ति शिक्षणक सहाय होइतहुँ सम्पादकीय संक्षेपसँ तर्कक गति बढ़ि सकैत अछि।

द्वादश खण्ड : आघात, विसर्ग आ जटिल काफिया

आघात, विसर्ग, उच्चारण, संस्कृतसँ आगत रूप आ मैथिलीक उच्चरित संरचनापर विशद विचार अछि। ई खण्ड भाषा-विशिष्ट गजलशास्त्रक सम्भावनाक प्रबल प्रमाण अछि। मुदा आघातक ऐतिहासिक स्थिति आ वर्तमान उच्चारणक समाजभाषिक प्रमाणक बीच स्पष्ट भेद जरूरी अछि; नियम बनेबाक प्रक्रिया विवेचनशील रहलासँ ओकर स्वीकार्यता बढ़ैत अछि।

त्रयोदश खण्ड : मकता आ काव्यस्वाक्षर

मकता शायरक तखल्लुस अथवा स्वनाम-संकेतक संग गजलक अन्तिम अर्थ-स्थितिक चर्चा करैत अछि। नामक प्रयोग मात्र औपचारिक नहि; ई रचनामे आत्म-व्यंग्य, आत्मालाप अथवा वाचक-परिवर्तनक अवसर दैत अछि। मकताक अनुपस्थितिकेँ स्वयमेव दोष नहि मानि ओकर काव्य-प्रयोजनकेँ प्राथमिकता देबाक चाही।

चतुर्दश खण्ड : बहरक परिभाषा

बहर, रुक्न, वज्न आ मात्राक्रमक मूल सम्बन्ध स्पष्ट करैत लेखक गजलमे छन्दीय समरूपताक आधार स्थापित करैत छथि। एतय छन्दक सामान्य लय आ विशिष्ट क्रमबद्ध गणना बीच भेद बनाओल गेल अछि। एहि भेदक बिना गजलकेँ प्रत्येक सममात्रिक पद्यसँ अलग चिन्हित करब कठिन होइत।

पंचदश खण्ड : लघु-दीर्घ आ अरूजक आधार

मात्रा-निर्धारण, रुक्नक संयोजन, संयुक्ताक्षर, ध्वनिक लघु-दीर्घ स्वरूपक व्यवस्थित प्रशिक्षण खण्डक विशेषता अछि। ई अंश अभ्यास-पाठ्यक्रमजकाँ उपयोगी अछि। शब्दक यथार्थ उच्चारणक संग प्रतीकात्मक सूत्रक सतत तुलना नहि भेलासँ मात्रासूत्र यान्त्रिक बनि सकैत अछि—एहि जोखिमसँ सावधान रहबाक चाही।

षोडश खण्ड : बहरक अनुप्रयोग

बहरक नियमकेँ उदाहरणक संग चलबैत लेखक शास्त्रकेँ प्रयोगसँ प्रमाणित करबाक प्रयत्न करैत छथि। कतहु निश्चित रुक्नक पुनरावृत्तिक आधार पर गजलक अभ्यास सुलभ बनैत अछि। मुदा उपयोगिताक मूल्यांकन कए बेर रचनात्मक सहजता आ भाषिक स्वाभाविकताक कसौटी पर सेहो आवश्यक अछि।

सप्तदश खण्ड : मात्राक्रम आ रूपान्तर

रुक्नक वैकल्पिक क्रम आ शिल्पगत परिवर्तनीय रूप गजलकारक संरचनात्मक विकल्पक ज्ञान बढ़बैत अछि। एतय छूट आ विचलनक भेद विशेष महत्त्व रखैत अछि। परम्परामे स्वीकृत छूटक प्राचल स्पष्ट नहि रहलासँ आलोचकक अपन पसिन्न निर्णयकेँ नियम कहल जएबाक सम्भावना बनैत अछि।

अष्टादश खण्ड : विविध बहरक उदाहरण

अरबी बहरक पर्याप्त उदाहरण, समानध्वनि तथा मिश्र ध्वनिक रचनात्मक सम्भावनाक निरूपण एकर विषय अछि। सूत्रसँ रचनाक तुलना पाठककेँ वास्तविक तकनीकी व्यासंग दिस लऽ जाइत अछि। काव्यात्मक अर्थ-सामर्थ्यक विश्लेषण एहिसँ जोड़ल गेल रहितय तँ औपचारिक गहराइ आ संवेदनाक बीच सम्बन्ध बेसी स्पष्ट होइत।

एकोनविंश खण्ड : छन्द-संयोजनक सूक्ष्मता

रुक्नक विशेष क्रम आ परस्पर संयोजनसँ बहर निर्मित होएबाक प्रक्रिया पर चर्चा अछि। ई सूक्ष्म व्याकरण गजलकार लेल कठोर आत्मपरीक्षणक साधन अछि। गजलकारकेँ मात्र अंकीय सूत्र नहि, सूत्रक श्रव्य लय सेहो अभ्यस्त करब आवश्यक अछि।

विंश खण्ड : वर्णिक छन्द आ अरबी बहरक सम्बन्ध

संस्कृत-वर्णवृत्त आ अरबी बहरक तुलनाक प्रयास विधागत अन्तर्सम्बन्ध बुझबाक लेल महत्वपूर्ण अछि। मुदा ऐतिहासिक सम्बन्ध, संरचनात्मक साम्य आ व्यावहारिक रूपान्तरण तीन अलग स्तर छथि; एकर समरूपता सिद्ध भेने स्रोत-परम्पराक प्रत्यक्ष वंशावली स्वतः प्रमाणित नहि भऽ जाइत अछि। ई भेद ग्रन्थक निष्कर्ष पढ़ैत लगातार राखबाक चाही।

एकविंश खण्ड : मैथिली लेल बहरक चयन आ तकतीअ

सरल वर्णिक अनुशासनकेँ आरम्भिक अभ्यास आ विस्तृत अरूजी बहरकेँ लक्ष्यक रूपमे लेखक प्रस्तावित करैत छथि। हिन्दी–उर्दू उदाहरणक तकतीअ एहि प्रस्तावक अनुप्रयोग स्पष्ट करैत अछि। किंतु अभ्यास-पद्धति आ अन्तिम कलात्मक श्रेष्ठताक बीच सीधा श्रेणीक्रम बनबैत समय सावधानी आवश्यक अछि; सरल रचनाक मार्मिकता मात्रिक जटिलतासँ कम नहि।

द्वाविंश खण्ड : सम्पादकीय मानदण्ड, भाषा, कथ्य आ गायन

एहि खण्डमे गजलकार आ सम्पादककेँ रचना ग्रहण करबाक प्रक्रिया, भाषाक पूर्ण-अपूर्ण रूप, भाव, कथ्य, संगीत आ विधाविभागपर विचार अछि। ई साहित्यिक सार्वजनिकता सम्बन्धी महत्त्वपूर्ण हस्तक्षेप अछि। सम्पादकीय कसौटीक आवश्यकता मानैत सेहो बहु-पक्षीय रचनात्मक प्रयोगक अभिलेखीकरण करब संस्थागत जिम्मेवारी थिक।

त्रयोविंश खण्ड : गुण-दोष आ समीक्षा-व्यवस्था

रदीफ, काफिया, बहर, शेर आ गजलक गुण-दोषक क्रमबद्ध परीक्षण गजल आलोचनाकेँ प्रमाणसापेक्ष बनबैत अछि। ओहिक अतिरिक्त लेखकक व्यक्तित्व, आलोचकीय निष्पक्षता आ योगपर विचार आयल अछि। तकनीकी दोषसँ साहित्यिक गुणक स्वतः निरसन नहि होएबाक सैद्धान्तिक सीमा स्पष्ट राखब एहि समीक्षाशास्त्रक विकास लेल आवश्यक अछि।

चतुर्विंश खण्ड : गजलसँ सटल शाइरी-विधा

कसीदा, रुबाइ, कतआ, नज्म, हम्द, नात, मनकबत, हजल, बालगजल, भक्तिगजल आदि रूपक विवरण गजलकेँ व्यापक शाइरी-परिवारक बीच अवस्थित करैत अछि। विधा-भेदक ई परिप्रेक्ष्य पाठकक शब्दज्ञान बढ़बैत अछि। कतिपय शैलीक मूल सांस्कृतिक अर्थ आ मैथिलीमे ओकर समकालीन रूपान्तरणक बीच सेहो भेद राखबाक चाही।

पंचविंश खण्ड : मैथिली गजलक परम्परा आ इतिहास

प्राचीन काव्यक सांस्कृतिक संकेतसँ आधुनिक गजलकारक रचना, मुद्रित कृतिक प्रकाशन, गजल-सम्बन्धी बहस, पत्रिका, ब्लॉग, सामाजिक माध्यम, स्त्री-लेखन, नेपालक लेखक आ मुक्त-छन्दवादी धारा धरि विस्तृत सामग्री संगृहीत अछि। साहित्येतिहासक कच्चा दस्तावेजक रूपमे ई विशिष्ट उपलब्धि अछि। मुदा ऐतिहासिक विवेचन कतेको ठाम नियम-समर्थक आ नियम-अस्वीकारक लेखकक विभाजनसँ निर्देशित अछि; स्रोत-उपलब्धता, प्रतिनिधित्व आ व्यक्तिकेन्द्रित विवादक पुनर्परीक्षण बिना इतिहास सम्पूर्ण नहि भऽ सकैत अछि।

मैथिली गजलक साहित्यिक इतिहास : दावासँ प्रमाण धरि

लोकध्वनि, मध्यकालीन साक्ष्य आ विधागत निरन्तरताक प्रश्न

इतिहास-विवेचनक आरम्भमे लेखक लौकिक संस्कृत, वैदिक छन्द, लोकप्रचलित सांगीतिक रूप आ पुरान मैथिली साहित्यसँ समानधर्मी ध्वनि-संरचनाक सम्भावना खोजैत छथि। एहि खोजक महत्त्व मैथिलीक सांगीतिक स्मृतिक पुनर्मूल्यांकनमे अछि। मुदा समान मात्राक्रम, युग्म-पाँति अथवा अनुरूप तुकान्त भेटब मात्रसँ गजल-विधाक सीधी वंशावली सिद्ध नहि होइत। एकटा रचनाकेँ गजल कहल जाएबाक ऐतिहासिक प्रमाण, रचनात्मक स्वरूपक समरूपता आ वास्तविक सांस्कृतिक प्रसार—ई तीनू परस्पर पृथक कसौटी थिक।

ग्रन्थक प्रारम्भिक ऐतिहासिक वृत्तमे आधुनिक गजलक संग पुरान काव्यक साम्यक चर्चा सृजनशील प्रस्ताव अछि, अन्तिम अनुक्रमित इतिहास नहि। जँ मध्यकालीन पाठक एकहि संरचनाक अलग नाम उपयोग कएने छथि तँ ओकर ऐतिहासिक सन्दर्भ सुरक्षित राखब आवश्यक अछि। अन्यथा वर्तमान विधाक नाम पुरान साहित्यपर पूर्वव्यापी रूपमे आरोपित भऽ सकैत अछि।

आधुनिक आरम्भ : जीवन झा आ प्रारम्भिक शायर

लेखक आधुनिक मैथिली गजलक प्रारम्भक आधार पं. जीवन झाक ‘सुन्दर-संयोग’क प्रकाशन-वर्ष १९०५केँ मानैत छथि। तकर बाद यदुनाथ झा ‘यदुवर’, कविवर सीताराम झा, काशीकान्त मिश्र ‘मधुप’ आदि पर चर्चा करैत छथि। एहि क्रममे आरम्भिक प्रयोगमे अनुशासनगत असमानताकेँ स्वीकार कएल गेल अछि; सभ रचनाकेँ समान मूल्य देबाक बदला तत्कालीन विधागत प्रयोगक स्थिति देखल गेल अछि। साहित्येतिहास लेल ई महत्त्वपूर्ण अछि, कारण प्रथम प्रयास आ पूर्ण सिद्धि एक वस्तु नहि।

विदेहमे २०१८क प्रकाशित लेखकक ‘आधुनिक मैथिली गजलक संक्षिप्त आलोचनात्मक परिचय’मे कविवर सीताराम झाक गजलक १९२८ आ मधुपक गजलक १९३२क प्रकाशनक दावा भेटैत अछि। एहि तिथिकेँ लेखकक सन्दर्भित ऐतिहासिक प्रस्तावक रूपमे पढ़बाक चाही। मूल पत्रिका, प्रथम संस्करण आ संशोधित पाठक पारस्परिक मिलानसँ ई क्रम अधिक मजबूत भऽ सकैत अछि। मौलिक शोधमे ‘सभसँ पहिल’ सन निर्णायक पदक प्रयोग स्रोत-समीक्षाक कठोर परीक्षा माँगैत अछि।

योगानन्द हीरा, विजयनाथ झा आ छन्दानुशासनक निरन्तरता

योगानन्द हीरा आ विजयनाथ झा सन रचनाकारकेँ पुनः चर्चामे अनब लेखकक पुनर्पाठक उद्देश्यक स्पष्ट उदाहरण अछि। विशेषतः विजयनाथ झाक ‘अहींक लेल’क २००८क प्रकाशनक चर्चा लेखकक अपन पूर्व दावाक संशोधनक आधार बनैत अछि। ओ स्वीकार करैत छथि जे हुनक ‘अनचिन्हार आखर’केँ मैथिली गजलक प्रथम बहराधारित संग्रह कहब उचित नहि; विजयनाथ झाक संग्रह ओकरा पूर्व प्रकाशित भेल छल। एहि आत्मसंशोधनमे इतिहासलेखनक नैतिक तत्त्व उपस्थित अछि—नव प्रमाण भेटलापर प्रतिष्ठित दावाकेँ बदलबाक तत्परता।

एहि पाठसँ ई निष्कर्ष नहि निकलैत जे एकटा नव ‘प्रथम’ स्थापनासँ इतिहासक समस्त प्रश्न समाप्त भऽ गेल। बहरयुक्त रचना, पूर्ण संग्रह, मुद्रित उपलब्धता, रचनाक वास्तविक रचनाकाल आ पाठकीय प्रसारक प्रमाण अलग-अलग रहलासँ ‘प्रथम’क अर्थ सेहो बदलि जाइत अछि। ग्रन्थ एहि विभेदकेँ जागरूक ढंगसँ उठाबैत अछि, मुदा सर्वत्र समान पद्धतिसँ लागू नहि करैत।

१९७०क बादक संक्रमण आ मुक्त-रूपक विवाद

ग्रन्थ परम्परागत बहरक अनुगमन करैत गजल आ बिना बहरक कथित ‘आजाद गजल’क मध्य तीख भेद करैत अछि। एही आधारपर किछु प्रतिष्ठित लेखकक गजल-श्रेणीकरणकेँ प्रश्नांकित कएल गेल अछि। एहि विवादमे मूलतः दू मान्यता आमने-सामने अछि: एक दिस विधाक ऐतिहासिक शिल्प अनिवार्य मानबाक आग्रह, दोसर दिस भाषाक नव कविता-जकाँ स्वायत्त प्रयोगक सम्भावना। दुनू मान्यताकेँ समान साहित्यिक निष्कर्ष मानब आवश्यक नहि; मुदा स्वतंत्र अस्तित्वक अभिलेख राखब इतिहासकारक कर्तव्य अछि।

रचनाकेँ ‘नियमसम्मत गजल’, ‘गजल-प्रेरित मुक्त रचना’, ‘नज्म’ अथवा ‘गीत’ मानबाक प्रस्ताव प्रकाशकीय वर्णनक उपयोगी उपकरण भऽ सकैत अछि। पर आलोचनात्मक निर्णयकेँ ओहि रचनाक सामाजिक आशय, नव भाषिक बिम्ब, आ पाठकीय प्रभावसँ सेहो सम्बद्ध राखल जाए। विधागत अशुद्धता आ काव्यात्मक निष्फलता पर्याय नहि—ई भेद ग्रन्थक विवादास्पद अंशक संतुलित पाठ सम्भव करैत अछि।

२००८क बाद : जालवृत्त, विदेह आ सार्वजनिक शास्त्रीय बहस

लेखक २००८क बाद ‘अनचिन्हार आखर’ जालवृत्त, विदेहक नियमित प्रकाशन, गजलशास्त्रीय लेख, सार्वजनिक वाद-विवाद, गजल-शिक्षण, आलोचना आ सम्मान-संस्कृतिक उदयकेँ नव अवस्थाक महत्त्वपूर्ण चिह्न मानैत छथि। विदेहक शोध-सूचीमे २०१४क ‘मैथिली गजल व्याकरणक शुरूआती प्रयोग’, २०१८क ‘आधुनिक मैथिली गजलक संक्षिप्त आलोचनात्मक परिचय’ आ गजल-विमर्शक अन्य लेखनक अभिलेख एहि सतत गतिविधिक प्रमाण अछि।

ग्रन्थमे १९०५–२००७ आ २००८क बादक विभाजनकेँ क्रमशः ‘जीवन युग’ आ ‘अनचिन्हार युग’ नाम देबाक प्रस्ताव दर्ज अछि, जे गजेन्द्र ठाकुरक गजलशास्त्रीय टिप्पणीसँ सम्बद्ध बताओल गेल अछि। साहित्येतिहासक दृष्टिएँ ई आन्दोलनोन्मुख आत्मपरिभाषा अछि, सर्वमान्य तटस्थ काल-विभाजन नहि। जालवृत्तक आरम्भ, तकनीकी प्रविधिक प्रसार आ लेखकीय पद्धतिक परिवर्तनक तिथि जाँचि ई सिद्ध करब आवश्यक अछि जे समय-विभाजन समूची मैथिली गजलधाराक प्रतिनिधित्व करैत अछि कि केवल एक महत्त्वपूर्ण आन्दोलनक।

स्त्री, मुसलमान रचनाकार आ नेपालक मैथिली : समावेशक मानचित्र

ग्रन्थ स्त्री गजलकारक उपस्थिति, मुस्लिम शायरक सीमित प्रतिनिधित्व, नेपालक मैथिली रचनाकार आ सीमावर्ती बहुभाषिक संस्कृतिक उल्लेख करैत अछि। ई सामग्री मैथिली गजलकेँ केवल एक क्षेत्र वा जातीय साहित्यिक केन्द्रक परिसीमासँ बाहर देखबाक अवसर देत अछि। तथापि संख्याक अल्पताक कारण सामाजिक रूढ़ि, विधागत क्षमता अथवा सामूहिक अभिरुचिपर त्वरित निष्कर्ष निकालब उचित नहि। प्रकाशनक अवसर, अभिलेखक उपलब्धता, आर्थिक-सांस्कृतिक संसाधन आ सम्पादकीय चयनक स्थितिक अध्ययन आवश्यक अछि।

साहित्यिक इतिहासमे ‘ककर नाम भेटल’ आ ‘ककर रचना नहि अछि’ अलग कथन अछि। लेखक अनेक स्थलपर अपन जानकारीक सीमाकेँ स्वीकार करैत छथि; एहि आत्मस्वीकृतिक विस्तार रूपमे भविष्यक सूचीमे अज्ञात लेखक, लोकगायन, पत्रिकाक विखरायल सामग्री आ महिलाक अप्रकाशित रचनाक खोज अत्यावश्यक बनैत अछि।

भारतीय आ अन्यभाषी गजलपरम्परासँ तुलनात्मक विवेचन

अरबी–फारसी–उर्दू अरूजक विरासत

गजलक पारिभाषिक तन्त्र अरबी, फारसी आ उर्दूक दीर्घ साहित्यिक सम्पर्कसँ विकसित भेल अछि। बहर, रुक्न, काफिया आ रदीफ एहि इतिहासक प्रमुख चिन्ह छथि। मैथिलीमे ई शब्द अपन शास्त्रीय आशय संग अबैत अछि, मुदा ओकर उच्चारण-व्यवस्था स्थानीय भाषा-विज्ञानक परीक्षण माँगैत अछि। लेखकक मौलिक प्रश्न ई नहि जे विरासत छोड़ि देल जाए, बल्कि ई जे विरासतकेँ जियत भाषामे कओन रूपेँ कार्यशील बनाओल जाए।

संस्कृत-मिथिला छन्दपरम्परा आ अरबी बहर

पं. गोविन्द झाक ‘मैथिली छन्दशास्त्र’, दीनबन्धु झाक व्याकरणपरम्परा आ मैथिली भाषाक शब्दरूप-विवेचनक उल्लेख ग्रन्थकेँ देशज शास्त्रीय आधार देत अछि। संस्कृतक वर्णवृत्त आ अरबी बहरक रूपात्मक तुलना सम्भव अछि, कारण दुनूमे लघु-दीर्घ अनुक्रमक अनुशासित प्रयोग अछि। पर एक समान संख्यात्मक रचना ऐतिहासिक समोत्पत्ति प्रमाणित नहि करैत; एहि भेदक प्रति सतर्क रहब आवश्यक अछि। ग्रन्थ एहि दिशामे बहु सामग्री दैत अछि, मुदा तुलनात्मक छन्दशास्त्रक स्वतंत्र पद्धति आर विकसित कएल जा सकैत अछि।

हिन्दी गजल आ मैथिलीक उच्चारण-समस्या

ग्रन्थ हिन्दी–उर्दू शब्दक उच्चारणान्तरक कारण छन्दीय मतभेदक चर्चा करैत अछि। लेखकक तर्क अछि जे हिन्दीमे उर्दूसँ आगत किछु शब्दक लिखित वा प्रचलित उच्चारण मात्रा-निर्णयमे जटिलता उत्पन्न करैत अछि। मैथिली लेल एहि तुलनाक उपयोगिता अछि, कारण अपन स्वर, संयुक्ताक्षर, नासिक्य ध्वनि आ रूपान्तरक नियम निश्चित कएलासँ तर्क अधिक सुसंगत बनि सकैत अछि। तथापि कओन भाषा अधिक सहज अछि, ई सामूहिक पदानुक्रम नहि; सभ भाषामे विविध उच्चारण आ छन्दीय रूढ़ि रहैत अछि।

समकालीन काव्यशास्त्रक सन्दर्भ : रूप, पाठक आ संस्था

ग्रन्थकेँ रूपवादी कसौटीसँ देखी तँ गजलक पहचान औपचारिक भेदपर निर्भर अछि; पाठक-केन्द्रित कसौटीसँ देखी तँ सुस्पष्ट शिल्पक ज्ञान ग्रहण-क्षमताकेँ निखारैत अछि; समाज-साहित्यिक कसौटीसँ देखी तँ पत्रिका, जालवृत्त आ समूह नव विधागत मानक गढ़ैत छथि। एहि तीनू दृष्टिक संयोजनसँ कृति अधिक गम्भीर होइत अछि। सम्पादकीय संस्था यदि गजलक सार्वजनिक परिभाषा पर प्रभाव डालैत अछि तँ ओकर चयनपद्धति स्वयं आलोचनाक विषय बनैत अछि। एहि दृष्टिसँ लेखकक आत्मकथात्मक कथन सेहो साहित्यिक संरचनाक दस्तावेज बनैत अछि।

प्रमुख उपलब्धि आ आलोचनात्मक सीमा

पहिल उपलब्धि विधागत शिक्षाक मैथिलीकरण अछि। प्रायः परकीय भाषाक माध्यमसँ उपलब्ध अरूजी शब्दावलीकेँ मैथिली शब्द, उदाहरण आ प्रश्नोत्तरक रूपमे उपलब्ध कराएब लेखकक दीर्घ अभ्यासक परिणाम अछि। दोसर उपलब्धि काफिया-निर्धारणक गहिराइ अछि; शब्दरूप, विभक्ति, आघात आ स्वर-साम्यकेँ जोडि़ शास्त्रकेँ स्थानीय भाषाविज्ञानसँ सम्वाद कराओल गेल अछि। तेसर उपलब्धि स्रोत-संग्रहण अछि—पुरान रचनाकारसँ समकालीन मंच धरि कविता, पत्रिका, पुस्तक, तिथि आ विचार-विवादक उपस्थिति एक ठाम भेटैत अछि।

मुख्य सीमा पहिल—मानक निर्धारणक अति-निश्चय। लेखक स्थानीय उच्चारण-वैविध्य स्वीकार करैत छथि, मुदा एकटा वर्तनी वा गणनाक निर्णयसँ विविध पाठ-परम्परा कतेको बेर अनुचित रूपसँ सीमित भऽ सकैत अछि। दोसर—आलोचनात्मक श्रेणीकेँ कतेको स्थलपर मूल्यनिर्णयक अन्तिम आदेश बना देबाक प्रवृत्ति। तेसर—साहित्यिक इतिहासमे आन्दोलनक आन्तरिक दृष्टि आ तटस्थ वंशावलीक अन्तरक पर्याप्त लेखाजोखा सर्वत्र नहि भेटैत अछि। चारिम—अनेक ऐतिहासिक साक्ष्य लेखकक निबद्ध अथवा पुनरुत्पादित प्रमाणपर आधारित अछि; ओहि स्रोतक स्वतंत्र पाठ-तुलना भविष्यक शोध आवश्यक बनबैत अछि।

एहिमे एकटा महत्वपूर्ण सकारात्मक विरोधाभास सेहो अछि: लेखक नियमक कठोरता पर जोर दैतहुँ अपन पूर्व धारणा संशोधित करैत छथि। विजयनाथ झाक संग्रहकेँ सम्बन्धित प्राथमिकता-दावामे महत्त्व देब, स्रोतक सीमाकेँ स्वीकार करब आ पूर्व गजल-पाँतिक समानताक त्रुटि मानब इतिहासबोधक आत्मसमीक्षात्मक पक्ष उद्घाटित करैत अछि। एहि गुणकेँ सम्पूर्ण ग्रन्थक पद्धतिमे समान रूपसँ विस्तारित करब ओकर भविष्यगत उपयोगिता आर बढ़ा सकैत अछि।

आगामी गजल-अध्ययन लेल अनुसन्धानक दिशा

मैथिली गजलक विद्यमान अभिलेखकेँ अधिक विश्वसनीय बनाबै लेल क्रमशः मूल रचनाक प्रकाशित संस्करण, रचनाकाल, प्रथम प्रकाशन, सम्पादकीय पाठान्तर, कविक घोषित विधागत नाम, बहर-विश्लेषणक विकल्प आ भाषिक क्षेत्रक उच्चारण-साक्ष्य एक संग संरक्षित करब चाही। ग्रन्थक बहुतेक सूचीक आधारपर गजलकार-विशेषक आलोचनात्मक ग्रन्थसूची, दशकवार प्रकाशनक्रम आ चुन्नल शेरक समानधर्मी मात्रा-परीक्षा तैयार भऽ सकैत अछि।

नव अनुसन्धानमे एकटा साझा श्रेणीकरण उपयोगी हएत: परम्परागत बहरयुक्त गजल; सरलीकृत वर्णिक अभ्यास-गजल; मुक्त लयक गजल-प्रेरित कविता; गायनपरक नज्म-गीत; आ अन्य शाइरी-विधा। एहि श्रेणी सभकेँ अवमूल्यनक सीढ़ी नहि मानि वर्णनात्मक उपकरण मानल जाए। एकर लाभ ई जे शास्त्रीय विधाकेँ ओकर रूप-परिभाषा भेटत, आ नव प्रयोगकेँ सेहो साहित्यिक इतिहासमे स्थान भेटत। एहन बहुलतासँ विषयक आलोचनात्मक स्पष्टता घटत नहि, उलटे बढ़त।

निष्कर्ष : शास्त्रक अनुशासन, इतिहासक खुलल द्वार

‘मैथिली गजलक व्याकरण ओ इतिहास’क महत्त्व एकटा अन्तिम नियम-पुस्तक भऽ जाएबामे नहि, बल्कि गजल-सम्बन्धी चर्चाकेँ प्रमाण, पदावली, उदाहरण आ भाषिक परीक्षणक संग जोड़ि देबामे अछि। ई पोथी गजल लिखनिहारक प्रशिक्षणक साधन अछि; आलोचकक लेल शिल्प-परीक्षाक उपकरण अछि; साहित्येतिहासकारक लेल रचनाकार, ग्रन्थ आ साहित्यिक आन्दोलनक विविध संकेतक संग्रह अछि। एकर आलोचनात्मक उपयोग एहि तीनू भूमिकाक अन्तर बुझलाक बाद सम्भव होइत अछि।

लेखकक मूल आग्रह—मैथिलीमे गजल, आ मैथिलीक स्वरूपक अनुरूप गजल—भाषिक स्वायत्तताक महत्त्वपूर्ण घोषणा थिक। गजलक अनुशासनकेँ मैथिलीक जीवन्त भाषा-सम्पदासँ जोड़ब ग्रन्थक स्थायी उपलब्धि अछि। मुदा जँ इतिहासकेँ समाप्त सूची नहि, नित्य संशोधित अभिलेख मानल जाए, आ गजलक शास्त्रीय कसौटीकेँ साहित्यिक मूल्यक एकमात्र आधार नहि बनाओल जाए, तँ एहि पोथीसँ उत्पन्न विमर्श आर व्यापक, समावेशी आ सृजनशील बनि सकैत अछि। मैथिली गजलक भविष्य ओकर बहरक समरूपतामे मात्र नहि, ओकर भाषिक साहस, सामाजिक स्मृति, कलात्मक आत्मसंयम आ आलोचनात्मक आत्मपरीक्षणक संयुक्त क्षमतामे निहित अछि।

सन्दर्भसूची

मुख्य ग्रन्थ आ विदेहक प्रकाशित सामग्री

अनचिन्हार, आशीष। मैथिली गजलक व्याकरण ओ इतिहास। विदेह पोथी-अभिलेख; संशोधित पाठमे २०२२ धरि विकसित विवेचन।

अनचिन्हार, आशीष। अनचिन्हार आखर। श्रुति प्रकाशन, दिल्ली, २०११।

अनचिन्हार, आशीष। संदर्भ सहित। गजल-आलोचना-संग्रह; विदेह पोथी-अभिलेख।

अनचिन्हार, आशीष। शब्द-अर्थ-शक्ति। गजल-काव्यशास्त्रीय आलोचना; विदेह पोथी-अभिलेख।

अनचिन्हार, आशीष। मैथिली गजलक रेडी रेकोनर। विदेह पोथी-अभिलेख।

अनचिन्हार, आशीष। “मैथिली गजल व्याकरणक शुरूआती प्रयोग।” विदेह, अङ्क १६५, २०१४।

अनचिन्हार, आशीष। “आधुनिक मैथिली गजलक संक्षिप्त आलोचनात्मक परिचय।” विदेह, अङ्क २५३, २०१८।

अनचिन्हार, आशीष। “बयानक सन्दर्भमे मैथिली गजल।” विदेह, अङ्क २५१, २०१८।

अनचिन्हार, आशीष। “नरेन्द्रजीक मैथिली आ हिन्दी गजलक तुलनात्मक विवेचना।” विदेह, अङ्क २५२, २०१८।

अनचिन्हार, आशीष। “दुष्यंत कुमारक गजलक मिजाज सन गजल मैथिलीमे कहिया लीखल जेतै।” विदेह, अङ्क ३०७, २०२०।

विदेह। विदेह पोथी—आशीष अनचिन्हारक ग्रन्थसूची आ मूल उपलब्धता। https://videha-ejournal.github.io/videha/pothi.htm

विदेह। शोध-लेख अनुक्रम—गजल, छन्द आ आलोचना सम्बन्धी लेखक-अनुक्रम। https://videha-ejournal.github.io/videha/research/videha-scholar-research-book.html

विदेह। “आधुनिक मैथिली गजलक संक्षिप्त आलोचनात्मक परिचय”, मूल लेख। https://www.videha.co.in/research/2018/253/

विदेह। “मैथिली गजल व्याकरणक शुरूआती प्रयोग”, मूल लेख। https://www.videha.co.in/research/2014/165/

मूल ग्रन्थमे चर्चित मुद्रित कृति आ शास्त्रीय सन्दर्भ

नीचाँक पोथीसभक ग्रन्थगत उल्लेखक आधारपर तुलनात्मक परिप्रेक्ष्य निर्मित अछि। एतय ओहि सबहक स्वतंत्र प्रत्यक्ष सम्पूर्ण पाठ-परीक्षणक दावा नहि कएल जा रहल अछि।

दीनबन्धु झा। मिथिला भाषा विद्योतन। सम्पादन आ प्रकाशन : गोविन्द झा; द्वितीय संस्करण, १९९३।

झा, गोविन्द। मैथिली छन्दशास्त्र। मिथिला पुस्तक केन्द्र, दरभंगा; द्वितीय संस्करण, १९८७।

झा, गोविन्द। मैथिलीक उद्गम ओ विकास। मैथिली अकादेमी, पटना, १९८७।

झा, गोविन्द। उच्चतर मैथिली व्याकरण। मैथिली अकादेमी, पटना; द्वितीय संस्करण, १९९२।

झा, गोविन्द। मैथिली परिचायिका। शेखर प्रकाशन, पटना, २००६।

झा, गोविन्द। मैथिली परिशीलन। मैथिली अकादेमी, पटना, २००७।

झा, बालगोविन्द ‘व्यथित’। आधुनिक मैथिली व्याकरण ओ रचना। मूल ग्रन्थमे उल्लिखित।

झा, युगेश्वर। मैथिली व्याकरण आओर रचना। मूल ग्रन्थमे उल्लिखित।

झा, रामदेव। “मैथिलीमे गजल।” रचना, जून १९८४; मूल ग्रन्थमे उल्लिखित।

झा, जीवन। सुन्दर-संयोग। १९०५; ग्रन्थमे प्रारम्भिक आधुनिक मैथिली गजलक आधारक रूपमे वर्णित।

झा, सीताराम। सूक्ति-सुधा, प्रथम बिन्दु। १९२८; विदेहमे प्रकाशित अनचिन्हारक ऐतिहासिक विवेचनमे उल्लिखित।

मिश्र, काशीकान्त ‘मधुप’। “मिथिलाक पूर्व गौरव नहि ध्यान टा धरै छी।” मैथिली-सन्देश, १९३२; विदेहमे लेखकक इतिहास-विवेचनानुसार।

झा, विजयनाथ। अहींक लेल। शेखर प्रकाशन, पटना, २००८।

बेचैन, कुँअर। गजल का व्याकरण। अयन प्रकाशन, दिल्ली, १९९६।

शर्मा, आर. पी. ‘महर्षि’। गजल लेखन कला। मीनाक्षी प्रकाशन, दिल्ली, २००५।

शर्मा, आर. पी. ‘महर्षि’। गजल और गजल की तकनीक। जवाहर पब्लिशर्स ऐण्ड डिस्ट्रीब्यूटर्स, दिल्ली, २००९।

आजम, मोहम्मद। आसान अरूज। शिवना प्रकाशन, सीहोर, २०१२।

Paoli, Bruno. “Meters and Formulas: The Case of Ancient Arabic Poetry.” मूल ग्रन्थक सन्दर्भसूचीमे उल्लिखित।

Golston, Chris, आ Tomas Riad। “The Phonology of Classical Arabic Meter.” मूल ग्रन्थक सन्दर्भसूचीमे उल्लिखित।

Deo, Ashwini, आ Paul Kiparsky। “Poetries in Contact: Arabic, Persian and Urdu.” मूल ग्रन्थक सन्दर्भसूचीमे उल्लिखित।