VIDEHA — Issue 416 / अंक ४१६

Publication: VIDEHA · Issue: 416
Open original PDF at Internet Archive

ISBN Number: 978-93-342-7211-6 (Book) ISSN 2229-547X (online) 𑒀 विदेह ४१६ म अंक १५ अप्रैल २०२५ (वर्ष १८ मास २०८ अंक ४१६) [विदेह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in ] विदेह मैथिली साहित्य आन्दोलन: मानुषीमिह संस्कृताम् विदेह- प्रथम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका सम्पादक: गजेन्द्र ठाकुर। ऐ पोथी‍क सर्वाधि‍कार सुरक्षि‍त अछि‍। कॉपीराइट (©) धारकक लि‍खि‍त अनुमति‍क बि‍ना पोथीक कोनो अंशक छाया प्रति ‍एवं रि‍कॉडिंग सहि‍त इलेक्‍ट्रॉनि‍क अथवा यांत्रि‍क, कोनो माध्‍यमसँ, अथवा ज्ञानक संग्रहण वा पुनर्प्रयोगक प्रणाली द्वारा कोनो रूपमे पुनरुत्‍पादन अथवा संचारन-प्रसारण नै कएल जा सकैत अछि‍। (c) २०००- २०२५. सर्वाधिकार सुरक्षित। भालसरिक गाछ जे सन २००० सँ याहूसिटीजपर छल http://www.geocities.com/.../bhalsarik_gachh.html , http://www.geocities.com/ggajendra आदि लिंकपर आ अखनो ५ जुलाइ २००४ क पोस्ट http://gajendrathakur.blogspot.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html केर रूपमे इन्टरनेटपर मैथिलीक प्राचीनतम उपस्थितक रूपमे विद्यमान अछि (किछु दिन लेल http://videha.com/2004/07/bhalsarik-gachh.html लिंकपर, स्रोत wayback machine of https://web.archive.org/web/*/videha 258 capture(s) from 2004 to 2016- http://videha.com/ भालसरिक गाछ-प्रथम मैथिली ब्लॉग / मैथिली ब्लॉगक एग्रीगेटर)। ई मैथिलीक पहिल इंटरनेट पत्रिका थिक जकर नाम बादमे १ जनवरी २००८ सँ ’विदेह’ पड़लै। इंटरनेटपर मैथिलीक प्रथम उपस्थितिक यात्रा विदेह- प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका धरि पहुँचल अछि, जे http://www.videha.co.in/ पर ई प्रकाशित होइत अछि। आब “भालसरिक गाछ” जालवृत्त 'विदेह' ई-पत्रिकाक प्रवक्ताक संग मैथिली भाषाक जालवृत्तक एग्रीगेटरक रूपमे प्रयुक्त भऽ रहल अछि। (c)२०००- २०२५. विदेह: प्रथम मैथिली पाक्षिक ई-पत्रिका (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004). सम्पादक: गजेन्द्र ठाकुर। Editor: Gajendra Thakur. In respect of materials e-published in Videha, the Editor, Videha holds the right to create the web archives/ theme-based web archives, right to translate/ transliterate those archives and create translated/ transliterated web-archives; and the right to e-publish/ print-publish all these archives. रचनाकार/ संग्रहकर्त्ता अपन मौलिक आ अप्रकाशित रचना/ संग्रह (संपूर्ण उत्तरदायित्व रचनाकार/ संग्रहकर्त्ता मध्य) editorial.staff.videha@gmail.com केँ मेल अटैचमेण्टक रूपमेँ पठा सकैत छथि, संगमे ओ अपन संक्षिप्त परिचय आ अपन स्कैन कएल गेल फोटो सेहो पठाबथि। एतऽ प्रकाशित रचना/ संग्रह सभक कॉपीराइट रचनाकार/ संग्रहकर्त्ताक लगमे छन्हि आ जतऽ रचनाकार/ संग्रहकर्त्ताक नाम नै अछि ततऽ ई संपादकाधीन अछि। सम्पादक: विदेह ई-प्रकाशित रचनाक वेब-आर्काइव/ थीम-आधारित वेब-आर्काइवक निर्माणक अधिकार, ऐ सभ आर्काइवक अनुवाद आ लिप्यंतरण आ तकरो वेब-आर्काइवक निर्माणक अधिकार; आ ऐ सभ आर्काइवक ई-प्रकाशन/ प्रिंट-प्रकाशनक अधिकार रखैत छथि। ऐ सभ लेल कोनो रॉयल्टी/ पारिश्रमिकक प्रावधान नै छै, से रॉयल्टी/ पारिश्रमिकक इच्छुक रचनाकार/ संग्रहकर्त्ता विदेहसँ नै जुड़थु। विदेह ई पत्रिकाक मासमे दू टा अंक निकलैत अछि जे मासक ०१ आ १५ तिथिकेँ www.videha.co.in पर ई प्रकाशित कएल जाइत अछि। Videha eJournal (link www.videha.co.in) is a multidisciplinary online journal dedicated to the promotion and preservation of the Maithili language, literature and culture. It is a platform for scholars, researchers, writers and poets to publish their works and share their knowledge about Maithili language, literature, and culture. The journal is published online to promote and preserve Maithili language and culture. The journal publishes articles, research papers, book reviews, and poetry in Maithili and English languages. It also features translations of literary works from other languages into Maithili. It is a peer-reviewed journal, which means that articles and papers are reviewed by experts in the field before they are accepted for publication. Font/ Keyboard Source: https://fonts.google.com/ , https://github.com/virtualvinodh/aksharamukha-fonts , https://keyman.com/ These are print-on-demand books, send your queries to editorial.staff.videha@gmail.com. The eBooks of some of these are available for sale on Google Play [(c) Preeti Thakur, sales.videha@gmail.com], send your queries to sales.videha@gmail.com. The contents and documents e-published by Videha (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) are periodically being checked for accessibility issues. People with disabilities should not have difficulty accessing these contents/ documents. © Preeti Thakur (sales.videha@gmail.com) Cover designed by AUM GAJENDRA THAKUR Videha e-Journal: Issue No. 416 at www.videha.co.in समानान्तर परम्पराक विद्यापति- चित्र विदेह सम्मानसँ सम्मानित श्री पनकलाल मण्डल द्वारा मैथिली भाषा जगज्जननी सीतायाः भाषा आसीत्। हनुमन्तः उक्तवान- मानुषीमिह संस्कृताम्। अनुक्रम ऐ अंकमे अछि:- गद्य २.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-७ (पृष्ठ २-९) २.२.परमानन्द लाल कर्ण-तीर्थक्षेत्रक माहात्म्य-५ (पृष्ठ १०-१७) २.३.प्रणव झा-परमाणु खनिज अन्वेषण एवं अनुसंधान निदेशालय के प्रदर्शनी (पृष्ठ १८-२९) पद्य ३.१.प्रणव कुमार झा- आशाक आकाश (पृष्ठ ३१-३२) ३.२.जगदानन्द झा 'मनु'-२५ टा हाइकू (पृष्ठ ३३-४१) ३.३.डॉ. जियाउर रहमान जाफरी- दूटा कविता- मृतक/ पुरुषक समस्या (पृष्ठ ४२-४४)

गद्य २.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-७ २.२.परमानन्द लाल कर्ण-तीर्थक्षेत्रक माहात्म्य-५ २.३.प्रणव झा-परमाणु खनिज अन्वेषण एवं अनुसंधान निदेशालय के प्रदर्शनी २.१.कल्पना झा-मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-७ कल्पना झा मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-७ जनक सन सफल गृहस्थ : 'व्यास' जी'

मैथिली अकादमी द्वारा साल 2020 मे मैथिलीक वरेण्य रचनाकार, गीतकार प्रदीपक मृत्युपरान्त "मैथिली पुत्र प्रदीप स्मृति अंक"क घोषणा कएल गेल छलए जे ओही साल दिसम्बर मे प्रकाशित भेल। एहि "मैथिली पुत्र प्रदीप स्मृति अंक" मे हमरहु छोट - सन श्रद्धांजलि लेख प्रकाशित भेल छलए, जे कोनो पत्रिका मे प्रकाशित हमर 'पहिल' लेख अछि। आ तैँ ओ पत्रिका हमरा अति प्रिय अछि। सम्हारि क' राखल अछि घर मे। रहरहाँ कोनो सर-कुटुम्ब पटना अएलाह तँ हुनका पढ़बालेल, देखबालेल देलहुँ, ई सभ बचकाना हरकत करैत रहलहुँ। ओना ओ अंक वास्तव मे संग्रहणीय अछि। मात्र बारह गोट लेख केर संकलन सँ युक्त एहि अंक केँ पढ़ि प्रदीप जीक व्यक्तित्व ओ कृतित्वक सभ आयाम संँ परिचित भ' सकैत छथि पाठकगण।

एहि "मैथिली पुत्र प्रदीप स्मृति अंक" मे सियाराम झा 'सरस' जी बड़ा बढ़ियाँ सँ हुनकर व्यक्तित्वक विविध आयाम केँ चारि भाग मे विभक्त क' पाठकक सोझाँ रखलनि अछि। शिक्षक प्रदीप, पारिवारिक प्रदीप, सामाजिक प्रदीप आ कवि प्रदीप। ई वर्गीकरण करब सुविधाजनक बुझना गेल, पाठकक लेल सेहो आ लेखकक लेल सेहो।

तँ से एही तर्ज पर हम आइ गृहस्थ 'व्यास' जीक चर्चा करबाक नेआर कएल अछि। वस्तुत: गृहस्थ 'व्यास' जीक नहि; जनक सन सफल गृहस्थ 'व्यास' जीक चर्चा करबाक अछि। एखन धरि क्रमवार नेना उपेन्द्र सँ ल' क' युवा उपेन्द्र आ लेखक उपेन्द्रक व्यक्तित्व-निर्माणक प्रकरणे टाक गप्प कएल अछि। उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' जीक व्यक्तिगत पारिवारिक जीवनक चर्चा करब रहि गेल। उपरोक्त भूमिका बान्हब आवश्यक नहि छलए प्रायः। खैर, जे-से। आब बान्हि देल तँ बान्हि देल।

'व्यास' जी गृहस्थ-जीवन मे प्रवेश कएलनि 1946 ई. मे उनतीस बरखक अवस्था मे। ताहि दिन जखन बेसी-सँ-बेसी मैट्रिक वा इंटरमीडिएट धरि पढ़ैत-पढ़ैत वरक विवाह भ' जाइत रहैक; ताहि समय मे उनतीस बरखक अवस्था मे विवाह करब अजगुत बला बात लगतनि लोक केँ। भव्य मुख-मण्डलक, देखनुक, प्रतिभाशाली युवा उपेन्द्र नाथक नीक रिजल्ट सेहो रहलनि सभदिन; स्कूल सँ कॉलेज धरि...तखन एतेक विलम्ब किऐक ? एकर पाछाँ एकटा रहस्यमूलक घटना अछि।

असल मे एहि रहस्यक संबंध अछि हस्तरेखा सँ। रमानाथ बाबू सभ भाए हाथ देखबा मे पारंगत छलाह। राँची मे हुनक भाइ बोध नाथ जी सँ 'व्यास' जीक बड़ घनिष्ठता रहनि। ओ तँ एकदम एक्सपर्ट ! शचीनाथ जी सेहो हस्तरेखाक ज्ञाता छलाह। विशेषज्ञे बुझू ! एक दिन हुनकर तरहत्थी पर अपन तरहत्थी राखि देलथिन 'व्यास' जी। कहलथिन, "हमर हाथ देखू !"

जेना होइत छैक, हाथ देखबैत काल; नौकरी, मान-सम्मान, परीक्षाफल, घर-घराड़ी, यश आ तकर बाद लजाइत-सन 'व्यास' जी पुछलथिन - हमर विवाह ? ... शचीनाथ जी हुनकर दहिना हाथक तरहत्थीक रेखा केँ विभिन्न कोण सँ देखए लगलथिन - एक अंगुरीक दूरी केँ भजियौलनि आ तखन गम्भीर मुखाकृति कएने बाजि उठलाह - व्यास ! अहाँकें दूटा विवाह होएत । 'व्यास' जी सन्न रहि गेलाह । हतप्रभ । विस्मित आ स्तब्ध !

कनि कालक बाद शचीनाथजी केँ अभिरोष भरल मुद्रा मे कहलथिन - "एना नहि भ' सकैत छैक... अहाँ फेर सँ गणना देखिऔक ....फेर सँ गणना करिऔक।"

शचीनाथ जी फेर सँ देखलथिन, फेर सँ गणना कएलनि आ तखन पुनः गम्भीर मुखाकृति कएने बजलाह - "व्यास ! अहाँ कें दू टा विवाह तँ निश्चित होएत !"

तखन 'व्यास' जी एहि दू विवाह सँ बचबाक तोड़ ताकबा‌ पर फोकस कएलनि। शचीमाथ जी सँ पुछलथिन, "बढिञा सँ गणनाक उपरान्त कहू जे हमर पहिल विवाह कोन अवस्था मे होएत ?" शचीनाथ जी पुनः तरहत्थीक रेखा केँ विभिन्न कोण सँ देखए लगलाह । एक अंगुरी आ दोसर अंगुरीक दूरीक गणना कएल आ तखन कहलथिन - "तइसम बरखक अवस्था मे व्यास ! अहाँक पहिल वियाह तइसम बरख मे होएत !"

एहि भविष्यवाणीक प्रभाव 'व्यास' जीक‌ मनःस्थिति पर केहन आ कतेक पड़ल हेतनि, से कहबाक बेगरता नहि।

एकदम बेचैन भ' गेलाह। गंगाकात घुमैत-रहलाह.... एकांत मे...। दिमाग शून्य सन लागए लगलनि .... अन्हार भ' गेलाक बाद, बहुत राति बितलाक बाद 'व्यास' जी होस्टल आपस अएलाह । ओही राति निर्णय लेलनि जे "हम तइसम बरखक अवस्थाक बादे विवाह करब ।"

तइसम समाप्त भ' जाएत तखन पहिल विवाहक कोनो अर्थ नहि रहि जाएत, से सोचि ई निर्णय लेलनि। आ से तइसम बितलाक बादहु, चौबीसम पचीसम मे के कहए उनतीसम बरख मे विवाह कएलनि। बेस ! विवाह भेलनि आ एकटा प्रतिष्ठित घरक खूब बुधियारि, सभ लूड़ि-व्यवहार मे दक्ष, बहुत नीक ज्ञान-बुद्धि सँ युक्त जीवनसंगिनीक पदार्पण भेलनि 'व्यास' जीक जीवन मे। 'देर आए दुरुस्त आए' बला बात चरितार्थ होइत सन प्रतीत भेलैक लोक केँ।

'व्यास' जीक धर्मपत्नीक नाम अमरावती देवी छलनि। पुकारू नाम हीरा दाइ। अथरी (बेलसंड) जिला-सीतामढ़ीक पं. टेकनाथ मिश्रक सुपुत्री। पं. टेकनाथ मिश्र डिस्ट्रिक्ट जजक रुप मे अवकाश ग्रहण कएने छलाह। पहिल मैथिल ब्राह्मण जज छलाह ओ ।

कालक्रमेण 'व्यास' जीक गृहस्थीक गाड़ी रफ्तार पकड़ैत गेलनि। गृहस्थाश्रम नमहर होइत गेलनि। गृहस्थी मे नब-नब सदस्यक आगमन होइत गेलनि। उनतीस जून 1960 ई. धरि 'व्यास' जी पाँच गोट पुत्र आ एक गोट पुत्रीक पिता बनि चुकल छलाह।

दोसर दिस उपेन्द्र नाथ जीक अनुज महेन्द्र नाथ सेहो गृहस्थ जीवन मे प्रवेश कएलथिन। दुनू भाएक धिया-पूता एकतुरिए सन। अनुज महेन्द्र तीन गोट पुत्र आ तीन गोट पुत्रीक पिता बनलाह। दुनू भाएक कुल बारह गोट संतान सभ केँ देखि पितामही आनन्दी देवीक करेजा सूप सन होइत रहैत छलनि। अपन तेरह गोट संतान मे सँ मात्र दू टा बालक उपेन्द्र आ महेन्द्र बचलथिन। से एहि दुनू भाएक संतान सभ सँ भरल घर देखि आनन्दी देवीक आनन्दक पारावार नहि रहनि।

कर्मकाण्डक अनुसरण कएनिहार 'व्यास' जी भोर-साँझ सभ धिया पूता केँ अपना संग बैसाए संस्कृतक श्लोकादिक नियमित पाठ करबैत छलाह। स्वयं सभदिन अनुशासित रहए बला पिता अपन संतान सभ केँ अनुशासनक महत्व, अनुशासनक पाठ पढ़ाएब सभ सँ जरूरी बुझलनि। जे बात नैतिक शिक्षाक पोथी मे पढ़ैत छलहुँ हमसभ, से श्री भवन ('व्यास' जीक पटना स्थित आवास) जाइ तँ प्रत्यक्ष देखबालेल भेटए। प्रातःकाल सूति क' उठितहि सभ धिया-पूता अपन माता-पिताक चरणस्पर्श करथि। फूसि नहि कहब, हमसभ एना कहियो नहि कएलहुँ। बस जाहि दिन कोनो परीक्षा रहैत रहए, ताहि दिन चरणस्पर्श करियनि हमसभ भाए-बहिन अपन माता-पिताक।

ओना अत्यधिक अनुशासन मे राखब धिया-पूताक भीतर एकटा विद्रोही भाव सेहो आनैत छैक। कखनोकाल डॉमिनेटिंग नेचर वा हुनकर श्रेष्ठताक भाव सँ घरक लोक त्रस्त सन अनुभव करैत छलाह। धिया-पूता पर शासन करब सेहो एक सीमे धरि उचित छैक ने ! ओना आबक समय तँ एकदम्मे बदलि गेल अछि, मुदा ताहू दिनक हिसाबेँ किछु बात-व्यवहार खटकए बला होइत रहलनि। कोनहुँ मनुष्य सर्वगुणी होएत वा सभ केँ प्रसन्न राखि लेत, से संभवो नहि छैक। ई एकटा कटु सत्य अछि।

गृहस्थ जीवनक आधार छैक धर्म, अर्थ, काम आ मोक्ष। ई बात बूझल तँ सभकेँ रहैत छैक; मुदा बुझने की....जीवन मे उतारैत छथि बड़ थोड़ लोक। से 'व्यास' जी तेहन गृहस्थ मे सँ छथि, जे धर्मक पालन करैत, धर्मक अनुसरण करैत अर्थोपार्जन कएलनि। धिया-पूता केँ नीक शिक्षा-दीक्षा, नीक संस्कार दैत अपन जिम्मेवारीक निर्वहन कुशलतापूर्वक कएलनि। अपने टा नहि, अनुज महेन्द्र नाथ झाक धिया-पूताक पढाइ-लिखाइ सँ ल' क' विवाह-दान धरि सभटा जिम्मेवारी 'व्यास' जी स्वयं निर्वहन कएलनि। अनमन राजा जनक सन। जहिना राजा जनक दू भाए, तहिना 'व्यास' जी सेहो। बहुत समानता देखाइत अछि जेना। न्यायप्रिय आ धार्मिक शासक जनक केर वास्तविक नाम सीरध्वज छलनि। सीरध्वज आ कुशध्वज दुनू भाए मे चारि गोट कन्या सीता, उर्मिला, मांडवी आ श्रुतकीर्ति। चारूक विवाहक कर्तव्य जहिना राजा जनक निभओने छलाह, तहिना 'व्यास' जी सेहो एकटा अपन आ तीन गोट अनुजक धियाक कन्यादान क' अपन जिम्मेवारीक निर्वहन काएलनि। आ से सहर्ष कएलनि।

कन्यादाने टा नहि, पारिवारिक अन्यान्य काज-प्रयोजनक बात-व्यवस्थाक सभटा भार रहलनि 'व्यास' जी पर। धर्मक बाट धएने, शास्त्र-पुराणक पालन करैत, देवता-पितरक प्रति श्रद्धा ओ सम्मान राखैत ब्राह्मण-भोजन, दानादि सभ किछु बड़ श्रद्धापूर्वक करैत छलाह ओ। यज्ञ, हवनादि मे सम्मिलित होएब, दान-पुण्य करब, माने एकटा गृहस्थ केर जतेक कर्तव्य छैक, से ओ कत्तहु रहलाह तँ तकर पालन कएलनि। राँची, सिन्दरी, गया, कइअक ठाम पोस्टिंग रहलनि। सभठाम सभ तरहक बात-व्यवस्था क' लैत छलाह।

पारिवारिक संग सामाजिक जिम्मेवारी सेहो कुशलतापूर्वक निभाबैत अपना संग-संग अपन कुल-खानदान केर मान-प्रतिष्ठा बढ़ौलनि। कत्तहु रहलाह, अपन परिवारक अतिरिक्त पाँच-सात गोटे तँ सभदिन रहिते टा छलनि डेरा पर। केओ पढ़बाले माने विद्यार्थी सभ, केओ डागदर-वैद्यक फेरा मे रहल, केओ कोनो कार्यालयी काज सँ। आ ताहि पर सँ अतिथिक अवरजात। अतिथिक सम्मान आ स्वागत लेल जतबा 'व्यास' जी तत्पर रहैत छलाह ताहि सँ बेसी जीवनसंगिनी अमरावती देवी। पतिक मान-प्रतिष्ठाक ध्यान राखब पत्नीक धर्म छैक, से हुनका खूब नीक जकाँ बूझल छलनि। डिग्री भले ही बड़का-बड़का नहि छलनि, मुदा व्यावहारिक ज्ञान अद्भुत !

सेवा निवृत्तिक उपरान्त धर्म-कर्म, पूजा पाठ आरो बढ़ि गेल छलनि 'व्यास' जीक। मोक्षमार्ग पर चलबाक प्रयास रहल हेतनि प्रायः।ज्ञानक भंडार तँ छलनिहेँ। पौराणिक ग्रन्थ सभ तँ बाल्यकालहि सँ पढ़ैत रहल छलाह। हुनका नीक जकाँ बूझल छलनि जे ज्ञान आ कर्मक माध्यम सँ मोक्ष प्राप्तिक बाट खूजत। योग सेहो एहि प्रक्रियाक एकटा घटक अछि, सेहो बूझल छलनि। तँ से धर्म, कर्म, योग, अभ्यास सभ किछु हुनकर दिनचर्या मे सम्मिलित रहलनि, आजीवन।

'व्यास' जी सात्विक विचारधाराक लोक छलाह, से हुनकर सान्निध्य मे रहनिहार लोकसभ एहि बात सँ अनभिज्ञ नहि हेताह। सात्विक आहार-विहार-आचरण हुनकर व्यक्तित्व केँ एकटा विशिष्ट "औरा" प्रदान करैत छलनि, ई बात कतेको गोटेक मुहेँ सुनल अछि हमरा। आ से ई सात्विक आहारक परम्परा श्री भवन मे कायम रहल सभदिन।

सफल गृहस्थ जीवन जीबैत, पारिवारिक-सामाजिक सभ तरहक दायित्व केर सफलतापूर्वक निर्वहन करैत, मातृभाषाक भंडार केँ समय-समय पर अपन लेखनी सँ सम्पुष्ट करैत रहलाह 'व्यास' जी। ई बहुत पैघ उपलब्धि कहल जाएत, हमरा हिसाब सँ। संपादकीय सूचना-एहि सिरीजक पुरान क्रम एहि लिंकपर जा कऽ पढ़ि सकैत छी- मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-1 मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-2 मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-3 मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-4 मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-5 मैथिली साहित्यमे उपेन्द्र नाथ झा 'व्यास' एवं हुनक परिवारक योगदान-6 अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। २.२.परमानन्द लाल कर्ण-तीर्थक्षेत्रक माहात्म्य-५ अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। २.३.प्रणव झा-परमाणु खनिज अन्वेषण एवं अनुसंधान निदेशालय के प्रदर्शनी प्रणव कुमार झा परमाणु खनिज अन्वेषण एवं अनुसंधान निदेशालय के प्रदर्शनी वर्तमान युग आ आबय बला युग ऊर्जा, डिजिटल, क्वान्टम, नैनोचिप आदि के उपयोग आ उपभोग से भरल युग अछि। अतः ऐ के लेल नाभिकीय क्षेत्र मे उपभुक्त पदार्थ आ दुर्लभ अर्थ माटेरियल के शोध एवं अन्वेषन एकटा महत्वपूर्ण पहलू छैक। ऐ संदर्भ मे फरवरी के महीना मे हमरा एकटा रुचिगर अनुभव प्राप्त भेल । एकटा सम्मेलन मे जयपुर जेबाक अवसर भेटल, जे अपन ऐतिहासिक धरोहर आओर गुलाबी नगरी के नाम स जानल जाय अछि। जयपुर कन्वेंशन सेंटर में आयोजित एकटा प्रदर्शनी में हमरा परमाणु खनिज अन्वेषण एवं अनुसंधान निदेशालय (Atomic Minerals Directorate for Exploration and Research - AMD) के कार्य के लग से देखबाक अवसर भेटल। ई प्रदर्शनी नै खाली खनिज आओर ओकर अन्वेषण के तकनीकी दुनिया से लोक के परिचय करा रहल छल, बल्कि इहो याद दिया रहल छल जे विज्ञान आओर मानव जिज्ञासा मिलिकऽ प्रकृति के रहस्य के उजागर करैत अछि आ कोना मनुष अपन सभ प्रकार के आवश्यकता के पूर्ति कोनो ने कोनो रुपे प्रकृति से कऽ रहल अछि। ई यात्रा वृत्तांत ओहि याद के समेटने अछि, जाहि में हम खनिज के सैंपल, ओकर उद्गम स्थल, अन्वेषण विधि आओर संस्था के संगठनात्मक ढांचा के बारे में जानलहुँ, आओर ई सेहो महसूस कएलहुँ जे एहन प्रदर्शनी युवा पीढ़ी में वैज्ञानिक चेतना के जागृत करबाक में प्रभावशाली भऽ सकैत अछि। बसंत ऋतुक रमनगर बसात आओर सूरजक  हल्लुक रौदक बीच ई विशाल आयोजन स्थल लोक के चहल-पहल से भरल छल। आयोजन स्थल पर बहुते रास संस्थान सबहक प्रदर्शनी लागल छल। एक एक कऽ के ओय प्रदर्शनी के देखईत हम एकटा संस्थान के प्रदर्शनी स्थल पर पहुंचलहु जेकर द्वार पर लागल बैनर पर लिखल छल - "परमाणु खनिज अन्वेषण एवं अनुसंधान निदेशालय: जो ढूँढते हैं - वही पाते हैं"। ई पढ़िते हमर मन में उत्सुकता जागल जे कनी ऐ संस्था आ प्रदर्शनी मे लगाओल सैंपल सबहक विषय मे किछु जानल जाय। अंदर एकटा व्यवस्थित प्रदर्शनी लागल छल। स्टॉल के कतार में चमकैत खनिज सैंपल, रंग-बिरंग चार्ट, मॉडल आदि के माध्यम से जानकारी देल जा रहल छल। ओतुक्का 2-3 टा युवा वैज्ञानिक के टीम उत्साह के साथ आगंतुक के स्वागत कऽ रहल छल। एकटा युवा वैज्ञानिक मुस्कुराइत हमरा अभिवादन केलाह। हमहू प्रतिउत्तर मे अभिवादन करैत कहलहु जे हम प्रदर्शनी मे लगाओल गेल सैंपल आ संस्थान के काज के विषय मे जिज्ञासा राखै छी। कि ओ हमरा ऐ सभ विषय मे किछु संक्षिप्त जानकारी दऽ सकय छैथ? ओ हामी भरइत सर्वप्रथम संस्था के बारे में बतौलनि। परमाणु खनिज अन्वेषण एवं अनुसंधान निदेशालय, जे संक्षेप में AMD(पखनि) कहल जाइत अछि, भारत सरकार के परमाणु ऊर्जा विभाग (Department of Atomic Energy - DAE) के अंतर्गत कार्यरत एकटा प्रमुख संगठन अछि। एकर स्थापना 1948 में भेल छल, जखन एकरा 'रेयर मिनरल्स सर्वे यूनिट' के नाम से जानल जाइत छल। समय के साथ एकर नाम आओर स्वरूप बदलैत गेल, आओर 1998 में एकरा वर्तमान नाम भेटल। एकर मुख्यालय हैदराबाद में अछि, आओर देशभर में एकर सात क्षेत्रीय केंद्र अछि, जै में जयपुर सेहो सम्मिलित अछि। AMD के मुख्य उद्देश्य परमाणु ऊर्जा कार्यक्रम के लेल आवश्यक खनिज, विशेष रूप से यूरेनियम आओर थोरियम, के खोज आओर अन्वेषण करब अछि। वैज्ञानिक जी बतेला जे ई संस्था नै खाली खनिज के खोज करैत अछि, बल्कि ओकर भूगर्भीय अध्ययन, विश्लेषण आओर उपयोगिता के समझबा में सेहो महत्वपूर्ण योगदान दैत अछि। संगठन के ढांचा बहु-आयामी अछि, जै में भूवैज्ञानिक, भू-भौतिकी विशेषज्ञ, रसायनज्ञ, इंजीनियर आओर ड्रिलिंग विशेषज्ञ के टीम शामिल अछि। ई सभ मिलिकऽ देश के विभिन्न हिस्सा में खनिज भंडार के पहचान आओर ओकर दोहन के प्रक्रिया मे लागल अछि अछि। खनिज सैंपल के संग्रह प्रदर्शनी के आकर्षक हिस्सा छल। कांच के डिब्बा में विभिन्न रंग आओर आकार के खनिज सबहक सैंपल रखल छल ।वैज्ञानिक जी हमरा बतौलनि जे एकरा में से कै टा सैंपल राजस्थान के विभिन्न खदान से निकालल गेल छल, जे ई क्षेत्र के समृद्ध भूगर्भीय विरासत के दर्शबैत अछि। संगे मे एकटा यंत्र सेहो राखल छल जे रेडियोएक्टिविटी के मात्र मे मापय छल। ऐ ठाम बतबैत चली से काँच रेडियोएक्टिविटी के poor conductor होइत छैक ताहि से रेडियो एक्टिव पदार्थ सभ के सुरक्षा के दृष्टि से एहने कुचालक काँच के अंदर रखल जाय छैक। हमरा आग्रह पर ओ कनी काल लेल यूरेनियम खनिज सैंपल के काँच के बाहर केलाह त देखल जे यंत्र के रीडिंग भागय लगल। ओ हमरा एक-एक कऽ के ई सैंपल के विषय मे संक्षिप्त मे बतौलनि। लेपिडोलाइट: ई हल्का बैंगनी रंग के चमकैत खनिज छल, जे राजस्थान के भीलवाड़ा जिला से लाओल गेल छल।वैज्ञानिक जी बतौलनि जे लेपिडोलाइट में लिथियम के नीक मात्रा होइत अछि, जे आधुनिक बैटरी उद्योग, विशेष रूप से इलेक्ट्रिक वाहन के लेल अत्यंत महत्वपूर्ण अछि। एकर परतदार संरचना आओर चमक एकरा अनोखा बनबैत अछि। फ्लोराइट: ई उदयपुर के नजदीक के खदान से प्राप्त भेल छल। एकर पारदर्शी आओर चट्टानी रूप आकर्षक छलैक।हमरा बताओल गेल जे फ्लोराइट के उपयोग औद्योगिक प्रयोजन, जेना एल्यूमीनियम उत्पादन आओर डेंटल उत्पाद में, होइत अछि। पिंचब्लेंड: पिचब्लेंड यूरेनियम केरऽ प्राथमिक अयस्क छेक । ई रेडियोधर्मी खनिज छै आ एकरा यूरेनिनाइट के नाम से सेहो जानल जाय छैक । पिचब्लेंड केरऽ रंग कारी होय छै आ एकरा म॑ यूरेनियम ऑक्साइड पाओल जाय छैक । �       सेकेंडरी यूरेनियम खनिज: सेकेंडरी यूरेनियम खनिज ओ खनिज छै जे प्राथमिक यूरेनियम खनिज के कटाव या परिवर्तन सं बनैत छै। ई सैंपल झुंझुनू जिला के एकटा खादान से प्राप्त भेल सैंपल छल। वैज्ञानिक जी बतौलनि जे ई यूरेनियम के एकटा रूप अछि जे सतही जल के संपर्क में अबिते परिवर्तनशील रूप में परिवर्तित भऽ जाइत अछि। शोध मे एकर उपयोग छैक। कोनो खादान मे एकर सैंपल भेलटा पर ओय क्षेत्र मे यूरेनियम खनिज भेटबाक संभावना प्रस्फुटित होइत छैक। ई भारतक परमाणु ऊर्जा कार्यक्रम लेल आवश्यक स्रोत सभ में सँ एक अछि। �       थोराइट: थोरियम-समृद्ध ई खनिज माउंट आबू के क्षेत्र से प्राप्त भेल छल। एकर काला आ चमकदार रूप अत्यंत आकर्षक छल। थोरियम भविष्य में परमाणु ऊर्जा उत्पादन में वैकल्पिक स्रोत के रूप में उपयोग कएल जा सकैत अछि। AMD एकरा पर सेहो गहन अनुसंधान कऽ रहल अछि। �       डेविडाइट: ई कारी-भूरा रंगक भारी खनिज छल, जे बांसवाड़ा इलाकासँ आनल गेल छल । एकरा मे यूरेनियम के संग-संग टाइटेनियम सेहो भेटय छैक, जेकरा चलतें ई औद्योगिक आ वैज्ञानिक अनुसंधान लेल उपयोगी होइत छैक । �       ग्रेफाइट शिस्ट: ई चमकैत कारी रंगक छल आ उदयपुरक खदानसँ निकालल गेल छल । जखन हम ओकरा छुलहुँ तऽ स्पर्श मे चिक्कन छल । ग्रेफाइट कें उपयोग पेंसिल, बैटरी आ चिकनाई उद्योग मे कैल जायत छै। एकर परतदार संरचना देखि हम प्रभावित भेलहुं। �       गार्नेट: ई लाल-भूरा रंगक नमूना अजमेर इलाकाक छल । गार्नेट के उपयोग गहना में सजावट के लेल आ घर्षण सामग्री के रूप में कयल जाइत अछि | �       मोनाजाइट: ई पीयर-भूरा रंगक बालु के रूप में छल, जे राजस्थान के किछु सीमांत क्षेत्र सं लेल गेल छल। ऐ मे थोरियम छै, जे भविष्य केरऽ परमाणु ऊर्जा केरऽ संभावित स्रोत छै । �       अन्य दुर्लभ रेत: एहि मे जिरकोन आ इलमेनाइट सन खनिज शामिल छल जे राजस्थानक खनिज समृद्ध इलाका स आयल छल। गहना में जिरकोन आ टाइटेनियम डाइऑक्साइड के उत्पादन में इलमेनाइट के प्रयोग होइत अछि | हम जखन यूरेनियम के प्राथमिक अयस्क से यूरेनियम के उत्पादन के बाद एकर रुपया के स्वरूप मे मूल्य पुछलहु त वैज्ञानिकजी मुस्कियाइत बजलाह जे अहाँ जानिते हेबय जे एखन भारत यूरेनियम के लेल अधिकांशतः आयात पर निर्भर छैक। ई ऊर्जा आ सामरिक रुपे एकटा अति महत्वपूर्ण पदार्थ थीक। ताहि दुआरे पाई से अधिक महत्वपूर्ण अछि उपलब्धता। मानि लेल जाय जे कोनो जियोपोलिटिकल कारण से देश मे यूरेनियम आयात बंद भऽ जाय तखन की होय। ताहि दुआरे हमर संस्थान के प्रमुख लक्ष्य छैक देश के विभिन्न भूगर्भिय भाग मे एकर अन्वेषण। खनिज केर पहचान प्रक्रिया आगा वैज्ञानिक जी खनिज सैंपल के परख करबाक वैज्ञानिक तरीका बतौलनि। ओ कहलक जे खनिज केर पहचान केवल ओकर रंग या बनावट से नहि होइत अछि, बल्कि ओकर घनत्व, रेडियोधर्मिता, क्रिस्टल संरचना आ रासायनिक गुण के जाँच सेहो करल जाइत अछि। स्टॉल पर एकटा छोट जिओलॉजिकल किट छल जेकरा में मैग्नेट, लघु रेडिएशन डिटेक्टर, लुइप (लेंस), आ टेस्टिंग केमिकल्स छल। हमरे सामने ओ एकटा छोट सैंपल पर रेडियोधर्मिता मीटर लगेलनि, जे तुरत बीप देलक - ई देखिकऽ हम बहुत रोमांचित भऽ गेलहुँ। वैज्ञानिक जी कहला-ई खनिज रेडियोधर्मी अछि, आ एहि कारण एकर उपयोग आ निष्कासन के समय विशेष सुरक्षा अपनाओल जाइत अछि। संस्थान के संगठनात्मक ढाँचा आगा हमरा बताओल गेल जे AMD के मुख्यालय हैदराबाद में अछि, आओर देशभर में एकर सात टा क्षेत्रीय केंद्र कार्यरत अछि- जयपुर, नागपुर, बैंगलोर, शिलॉंग, जमशेदपुर, लखनऊ आ हैदराबाद। प्रत्येक केंद्र अपन-अपन क्षेत्र के भूगर्भीय स्थिति के अनुसार कार्य करैत अछि। संस्था में सैकड़ों वैज्ञानिक, तकनीशियन आ इंजीनियर कार्यरत छैथ। भूगर्भ वैज्ञानिक (Geologists) चट्टान आ खनिज के बनावट के अध्ययन करैत छैथ, भूभौतिकी विशेषज्ञ (Geophysicists) पृथ्वी के अंदर के संरचना के पता लगबैत छैथ, आ रसायनज्ञ खनिज के रासायनिक गुण के विश्लेषण करैत छैथ। ई सब मिलिकय संयुक्त टीम बना कऽ खनिज के खोज, विश्लेषण, आ रिपोर्टिंग करैत छैथ। ड्रिलिंग आ अन्वेषण के तकनीक आगा एकटा छोट, पारदर्शी एक्रेलिक मॉडल के माध्यम से ई देखावल जा रहल छल जे कोना गहराई में ड्रिलिंग कऽ कऽ खनिज निकालल जाइत अछि। ड्रिलिंग एकटा अत्यंत कठिन आ खर्चीला प्रक्रिया होइत अछि, लेकिन AMD अत्याधुनिक मशीनरी आ GPS आधारित तकनीक के प्रयोग करैत अछि, जै सँ गहराई तक सटीकता से खनिज के उपस्थिति के पता लगाओल जाइत अछि। हमरा बताओल गेल जे अन्वेषण के लेल  300 सँ 800 मीटर धरि ड्रिलिंग करय पड़ैत अछि। एकरा लेल योजना, अनुमति, संसाधन आ टीमवर्क के जबरदस्त समन्वय चाही। यूरेनियम अन्वेषण चरण: चार्ट के माध्यम से समझ प्रदर्शनी मे एकटा चार्ट सेहो लागल छल (संलग्न फोटो देखू) जै मे यूरेनियम केर खोज के प्रक्रिया के देखायल गेल छल । ओ हमरा बुझेबाक लेल कहलनि जे यूरेनियम के खोज ई सब चरण में होयत छैक: 1. भौतिकी सर्वेक्षण (Geological Survey): ई प्रक्रिया भौतिक सर्वेक्षण स॑ शुरू होय छै, जेकरा मे संभावित क्षेत्र केरऽ चट्टान आ माटि के अध्ययन करल जाय छै । एकरा चार्ट पर "भौतिकी सर्वेक्षण क्षेत्र अभियान" के रूप में देखाओल गेल छल | ई कदम भूवैज्ञानिक द्वारा जमीन केरऽ संरचना क॑ समझै लेल कैल जाय छै । 2. मेटालिट डेटा के विश्लेषण (Metallite Data Analysis): एकर बाद डाटा एनालिसिस करल जाय छै, जेकरा म॑ पहल॑ स॑ उपलब्ध भू-रासायनिक आ भूभौतिकीय डाटा के अध्ययन करल जाय छै । इ स्टेप खनिज कें संभावित उपस्थिति कें अनुमान लगबय मे मदद करय छै। 3. क्षेत्रीय प्रारंभिक अभियान (Field Preliminary Survey): एहि चरण मे फील्ड मे जा कऽ नमूना एकत्रित कैल जाइत अछि । एतय गामा-रे स्पेक्ट्रोमीटर सन उपकरण के प्रयोग कयल जाइत अछि। 4. अनुशीलन आ मूल्यांकन (Exploration and Evaluation): एकर बाद खोज शुरू भऽ जाय छै, जेकरा म॑ ड्रिलिंग आ गहन सर्वेक्षण शामिल छै । 5. चुनल साइट पर बायोफिजिकल सर्वे (Biophysical Survey at Selected Site): चयनित स्थल पर विस्तृत सर्वेक्षण कैल जायत छै, जेकरा मे माटी, पानी आ चट्टान कें रेडियोमेट्रिक विश्लेषण शामिल छै। 6. रेडियोमेट्रिक सर्वे और मापांक (Radiometric Survey and Mapping): आगा रेडियोमेट्रिक सर्वेक्षण आ मैपिंग करल जाय छै, जै मे खनिज भंडार केर सही स्थान आ विस्तार के पता चलै छै । वैज्ञानिक जी बतेला जे ई प्रक्रिया व्यवस्थित आ वैज्ञानिक अछि, जाहि सं पर्यावरण के कम सं कम नुकसान पहुंचेने खनिज के खोज सुनिश्चित कैल जाय अछि। चार्ट देखला पर हमरा बुझायल जे यूरेनियम के खोज कतेक जटिल आ तकनीकी रूप सं उन्नत अछि। ई सब देखैत सुनैत मोन मे विचार आयल जे एहन प्रदर्शनी केवल सूचनात्मक नहि, बल्कि प्रेरणादायक सेहो होइत अछि - विशेष रूप सँ ओहि युवा वर्ग लेल जे देशक भविष्य गढ़ऽ चाहैत अछि। हम वैज्ञानिक जी के धन्यवाद दैत कहलहु जे अहाँ बड्ड निक जेकाँ सबटा बात बतेलहु यद्यपि किछू बात भेजा मे घुसल किछु नई घुसल (जे घूसल आ याद रहल ओहि आधार पर ई संस्मरण लिखबाक ठानलहु)। यदि अहाँ सब एहन प्रदर्शनी स्कूल-कॉलेज सब मे लगाबि त कईएक टा बच्चा सभ ऐ से लाभान्वित भऽ सकय छैथ आ ऐ क्षेत्र मे अपन करियर के लेल दिशा मोड़ि सकय छैथ। ऐ पर ओ कहला जे संस्थान कखनो के एहन प्रदर्शनी सभ स्कूल सभ मे सेहो लगाबय अछि। तखन वैज्ञानिक जी से विदा लैत हम सम्मेलन कक्ष दिस विदा भेलहु। -      प्रणव कुमार झा [राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड, नई दिल्ली] अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। पद्य ३.१.प्रणव कुमार झा- आशाक आकाश ३.२.जगदानन्द झा 'मनु'-२५ टा हाइकू ३.३.डॉ. जियाउर रहमान जाफरी- दूटा कविता- मृतक/ पुरुषक समस्या ३.१.प्रणव कुमार झा- आशाक आकाश प्रणव कुमार झा आशाक आकाश सून्न आँखि मे आब तऽ अबैतो नहिं अछि नीर, के सुनत, केकरा कहू हम अपन मोनक पीर? आशाक दीप जरैत रहय छल कहियो जे निशि-दिन, मिझा गेल मोनक आँगन मे , भेल मलिन आ क्षीण। प्राती के जे स्वर उठैत छल हमर मनक मन्दिर मे, मौन पड़ल अछि कुंठित भऽ कऽ, रुद्ध कंठक स्वर मे। प्रणय-पुष्प फुलायल छल जे प्रेमक ऋतु बसंत, पतझर मे ओ झरि गेल अछि, भेल करुणे अंत। दूर सुनाइ पड़ै अछि  ई केकर करुण रुदन? किएक राधा केँ जग मे नहि भेटै छथि मदन? हमर मोनक मूक व्यथा तोरे स्वागत कऽ लय छी, पीड़क पातक ठाढि के अपन मुट्ठी मे धऽ लय छी । मनुष नहिं जे जीबि रहल बस बनि के जिंदा लाश, घोर निराशा मे सेहो खोजैय ओ आशाक आकाश। अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। ३.२.जगदानन्द झा 'मनु'-२५ टा हाइकू जगदानन्द झा 'मनु' २५ टा हाइकू १ बिन तेलकेँ लालटेन बारने इजोत कोना २ झहरल छी बेजान नै अखनो पल्लव एतै ३ माय हमर करेज लगोलनि जेबी देख कऽ ४ पैसा खतम सब अनचिंहार बुझैत देरी ५ नून रोटी खा ओ तँ पोसि लेलनि पाँचों भांइकेँ ६ नोकरी गेल असगर भ गेलौँ खाली गाममे ७ भोजमे सब काठी बेर कियो नै राम हो राम ८ चारि दिनक अन्हरिया आएल सब चिन्हलौं ९ तमाशा देख किए नोर पोछत कलियुगमे १० पघि जेठक नै मर्यादा रहल सभ्यता इहे ११ यशस्वी रहू आँखि जुराएल बौआकेँ देखि १२ धन अभावे परिवारोसँ भेल बेनाम लोक १३ मुइला पर भीड़ जमा भ गेल सम्पत्ति लेल १४ नोटक गंध केलकै आकर्षित बेटावलाकेँ १५ शिक्षा संस्कार सरकारी नोकरी लग छै फीका १६ नीक लगै छै अनकर तीमन भोजक अन्न १७ तिला संक्रांति तीर्थ डूबकी स्नान तिलबा लाई १८ चुड़ा मुरही तिलबा चुड़लाई सब भेटत १९ तिल चाउर बेटा पोता बहतै बेटी किए नै २० जीवन भरि तिल बहले बेटी बिन हिस्साकेँ २१ नै सुरक्षित पुरुष राजमे स्त्री कतौ बाहर २२ असुरक्षित स्त्री राजमे पुरुष घर घरमे २३ बिन सिखने आगिसँ खेलबै तँ हाथ पाकत २४ हारल मोन आ मिझा गेल आगि कोन काजक २५ एक्के रेलमे स्वर्ग नर्क दुनू छै दाम हिसाबे - जगदानन्द झा 'मनु', मोबाइल नंबर ९२१२४६१००६ अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। ३.३.डॉ. जियाउर रहमान जाफरी- दूटा कविता- मृतक/ पुरुषक समस्या डॉ. जियाउर रहमान जाफरी दूटा कविता- मृतक/ पुरुषक समस्या

1. मृतक

अहाँक घर मे आगि लागल अछि अहाँ किछु नहि बजलहुँ बेटी सभ केँ लऽ गेल अहाँ कोनो प्रतिक्रिया नहि केलहुँ कुम्बाक गारि पड़ल अहाँ किछु नहि बजलहुँ अहाँक घर अहाँक पूजा स्थल अहाँक दोकान सभ टूटि गेल अहाँ चुप रहि गेलहुँ वास्तव मे मरल मनुक्ख एकदम चुप भ' जाइत अछि...

2. पुरुषक समस्या

पुरुष केँ सेहो सदिखन समस्या होइत छैक ओतय जिनगी मे कोनो स्वतंत्रता नहि छैक ताना कसैत अछि एकटा दरबज्जा पर बैसल माँ सदिखन कहैत छथिन जहिया सँ पुतहु घर आबि गेल छथि विरक्त भ गेल बेटा बेटा बहिन सभ सेहो परेशान छल सब हमरा से चाहैत अछि धन ओकरा लगैत अछि धन-दौलत अछि हमरा पास... जँ हम अपन पत्नी केँ नहि स्वीकार करब त' ओ हमरा फँसा देतीह त' ओ हमरा पर केस दायर क' लेतीह हमर चिता के टुकड़ा भ जायत हम एक व्यक्ति छी मुदा हम कतेको मे रहैत छी ओकरा बादो केकरो उम्मीद पे खड़ा नहि उतरि रहल छी... --------------------- ग्राम पोस्ट-माफ़ी, वाया-अस्थावां, ज़िला-नालंदा, बिहार 803107 9934847941 zeaurrahmanjafri786@gmail.com अपन मंतव्य editorial.staff.videha@gmail.com पर पठाउ। विदेह ४१६ म अंक १५ अप्रैल २०२५ (वर्ष १८ मास २०८ अंक ४१६) || 43 42 || विदेह (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in

Sy | 4 0. अनुसंधान frre त्सधान yp a pg =x N «Rifas Vo,,, Usi0,,. ie ब्रेनेराइट रा e . \ : U Ti, 0; \ a eye a 4 es = || जि ty गज Tap es ; | by e ं 7 me) Re ec कर दी — a f

a « पर Health ) व का, Sea शव Bee ee | । a j

i A* tS iG.) ७ mia [oa a , फस् ==

मर any =, ‘ I

———=_ a TOMIC MINERALS @ ऊर्जा वि मम के परमाणु खनिज अन्वेषण एक फीड ०" अनुसंधान निदेशालय SS ——_ सीन | ¥ ¥ a शी ‘ ) ym =e आदि Ye erent, I || genet : g wo TY | aaa & mn 22“ ee हुए rae ree ied = J कर कण hy ही ne a 2 rt oe वर्कर गए

MPA SL शुशाशक MATT TSIAT ही, WT! SB, HTS शा THA HSA TRS , ठप 9d aT Pea । TY Ss शुभाग A आत्याक ra FA एज RT SAI GAS AS, of ears aft कथत जायऊ ais | SOIT GATS ASD TIT THI OHS प्याशक HAS caraw als | afar FEY VT एम BIAS GHG CIS AS | AIT CT ASAT शव a किड़ WIT BA GAS AE | WA HA BS एप ANAS TUS FA GAT ST AT afs, उठियां बिच are शयाशक yer seo BA । त्वेशिसावना , ATOMS, BE WT AT, VRS, TIM शा HAT anes करऊएका OF a aia शर्तर - 7a fiat प्कव ऊीज प्काठी जम aT रीर्थ SAT OF जनि शन eS aE les ATS SAT aS | उठि Soy ऊीन St ares aff , एजकवा यथा Fo oar मैं Aceo SAA । ७ wa GY जैं TG aS । AT CAO THAT, BATS at ashes oF जाएठ छीन त्काठी SIS FO aE । Fon प्कव AAS WASH जुकत WNT HA AAS । oT, जर्िशानधेंव PAA शा PPO WAP AAA A CATT - लो शजाशऊिक eat aS । of ory एमन्नछा PSI aS at उशजी af TSA aeo BY aT PANG HT SCAG BHT | शुयाशक SI NAICS LI AS , MIS HI AATOT , Cow, sme, Ae Serr at nay af ist weft एवाकनिकक CHAT JET AB, CH WS शाश CT APTS AAS ।थठि apr प्कव MDS Her AT शाश जैं ASS GR TIS wf | {oar , Ag शा Vera - खा Ge Taw जन्नठुक FS शा AAPA Ef । qa थठि जगह GIS , of StS vas Gas Hs TAS इथिन शा शवप्यवुव FAS WITT ANAT SAIS BAT | CHT BYAS AZ OH GHA FF Wy TOs जैलाव Sao A | ot Jeu fAg a vers शुयाग पय जभिशन Wes BAA | शुवाश WAS wr ae ATEN ale | WA TACT AN BAS AAA BIG of AS Irs TA Vhs StH AES BHAT | सके

MATS TTS ST कवता जैं TSA ers OAM GY कला गक AT BAIT BT । PATA एप ter aca at Ga Fiat शव PAS जाऊ MS ofa TE GIS AS | एज HS GE SH WAS AS ,8 AIT शठि AAT BT | यम्नवाजीक मशिनतिवी for aI aS Ss clare GY als , creat wa GY Ore Ser GTS aE | Vie ठाीय जान कवता मैं एताकनि a GIS BY आं यवता शव CHA GT AWS TAS WA | थठि शुकाव BATS APs काऊ करऊएका SS जुशत aS | आत्र ठप Gg काऊक Sis a Sav डी | Vos for ver Ps as नाम जैं छीर्थ जुशत aS, जाटि omy जीप anh Cao जन्न PA RID SAT BT । Caso शा AA GIA oe Gis oat Seo डशि | awh HT जात 4 Of GI of जान कक | GE ST MEAT करउएका GF जूथत AS, एज जन्न TH ठवि CAS AS | AAS OY जान HAA मैं TIT JH एय GAS BIT an खिनकव yey VE Sy प्लायऊ AS , ७ प्यांक ora Go डणि । नभा-समना wa ee I FAT WAT एशत aS ; aT एलुअजाक Brat Fett WAT afro डथि । Cr GPA HAS UD थठि BITS oS आ Jat SeIS AS , BFA HT HG GY JACATH GAT BY | afafata कठतनि - sae ! or Sout जैं कठत एशत ATT WaT सुन्नग ae , GIS TH SOT UNS a शाशत aS । जन्न SI iene am fa FONT CA AE at जन्न मैं Vor aS fiw aS । AG शव Afieen at ser एप geese GY asa af । are co ZANT ar wes was AAT WI एमत ws AE | act wa SF एय war थकठि St त्कव opin Ras sa वठत डी ? ad gay H शवय far शठि at NAM wis शाशठि AAT ही । OAM AI HA Hs शाशठि Forte ss ET win as oa वठत ही ? eva aE We aE | of wee OF a एज OMI aA ही , जाटि aaa थठि wae निद्ञावग कक | WISI Seal - Tey! WS TAG शा wG ही , wea

ही AOE HMI ...... Casas Wey (A श्ववाग जुन्न AS) ved am af are 4 a Pro gaits gat SF | oe ST जशाऊ GATT WAT ATS SF । Ao Ha CIs जैश op ate avs aos aie एस Runs ae Tw wes AE SR TTT RAAT TET जैभाखीक जैश शितत SA | ot TENS Nas SN Gls GAT AAA CHT AS | AAMT GAAS Sos GY जाग शव als, ger aS एताकनिकक wget aS । Ge ST NT, शदिशानशव, ST at अवुऊव ANT Ht TNT जुशान aS । उठि ठाम aS शा एवम BSA Teo BT | शुयाभ मैं aT HS OY Ga ors oF नठि aS । ge SF नाम शनताज , AIST कवताज शा ST नाम जैं शाथ सुत्कता GTA जन्न शाश मैं TG; GA GAS BA । एज HS VHT FOS AMAT SAS HAT एप जान SAS SY ANS NEN Ae ict Gy ; Has a AUNT TAC GSAS Isa ae ef oy TANSAM AA WEN FA AIS ETS AAS | शयाग oT जाठि प्कार्डि मज ears Sis Aart जुशान TOMA CT AAS | छाक OTS अथायन जैं OH श्वणा FCAT aS ar neat एताकनि एकव एज Ae fro als , @ Son IAT जैशय OT जान कवता 4 शित जाथऊ aE । शयाभ OI CONTACT नाय जैं वीक SAT als , एअकवा APES TWAS Ts GAS TAT एशत AAS | एज HS उठि STH जान Fas BY , ७ FO TEs Fa TAT SY | Ve ठाय ठजशुनऊन शा मलोवुत्यथ नाम HSS जुशत aS । मैशा OT SOM जान SAA शव HTH TT जान कवताक Yer AAT avs ।

HMMS GA जय शाश Ha GAT उजूय कद Cts अछि, CAT TITS WIS ay Gat cre aS | HEI OTA SY, OT OT श्रश्कव WIT OT PAK at PRAT एम oT HAT IS AS MAA cts aS | aT एस OT कवी , WAAT एप माय मी at उश्र-ऊ् शव Gora SF Ga ACS AT CET AE | aI WHOS शा SST GA OL जान SIA FSA श्वभन जाऊ AGT श्र शा जाऊ AG iy प्कव ऊादि iw als । नैशाजीक नाथ एतता Wa जैं जन्न शान oF जाशऊ AE, HA Saat शव कला" TTS AlS शा जान Saat aT शानि Prat जैं जाऊ शीठी थवि oft wa GAT WE | GAT $I शात्रवक TSS TYAS FT WS aE, oT fF ASA yas एय afar eo aS FURS कथन als एज Hon जन SAY Aw HAS एक (मनन at Fare ज ब्रैठि SH भूजा HTT एमाजव TAS AAS | जाठि Soe भैशा जी AVS BAN, FAST SRI es एनसे a उतशावन aS , 3 Bre Gs मानक छाठी | अधिशिव एक AGA शव TISCST जी Brew BAT - Foy! STA एम AAT Mt IGT पलाकनिकक Fe 7 एज HE WITH AE ,3 AAAS wa ais auras ही । aa 4 तक एक शुदिआानश्रव 4, eS छान जैं तक पक arsenal Pia a ajor नानक जुशत नव twas चाय HTS WAT afe शजाशऊिक ara aff , oH GH एताक oF fran afe | af ठाग जान कवतां मैं TIT FACTS GIS BY at जिनकव YY IS ale 3 CH a We Ao BA | शवाभ एम चुवका आपि एमज्चजा AS STH BE Gas वझा eto BAA | Sf ठाय anges करउएका SS जुशत AAS , एज जन्न MTA शा कतागकादिली aS । FS Sy AAT Ir जें शयाश Gis sat SAS BAN at GaN fig एमन्जाक जैन MTS waa मठेतक sat SIT BAT | ठाथ OT AT AA IAT WSIS Fa fir मैं उठि ठायक aS _US TUT SAU BAT at CAO TIS ऊीर्थजूथतक ast Seto BAT । ७ जुशान जन्न MAB CTA AM IS जुशान AAS | एज MAS जुगवन SAT AS , WAST जन्न शान TS TY GAS aS | of Sis A at नाम HST मैं था उठि ‘Sore BMS शिवता जैं ए्लाकनि Ha शान HIG TR खाथरु BFF |

SAS AB, ७ शांथक Wa HSS Sia AES AS ,ऊऊक cans Fae थवि CTS OF ASAT TETG fF | TH SS HAUT मैं एजब्िउ शुशाशरीर्थ एम Aa a एतैतशाऊी शव OS TAS AE, ७ भायक CM TAT शव TIS TT GIS SI शा AIS Prog WII wa शानिक्न Te jet SAS aS । एज पक PPT at crest जन्नावी जैं Saat sate as, st SI oars Sat wa नठि firto ats | एज Son TS Sie af cress sores विधि शा ae जगार्थीक wT PIAA FAT AS, ७ of कर्मक qurs मैं यपवाज at ऊउ्कव नवक AS TACAS BT | CH HS WUTASS Aor शान ACS SHY, ७ Ha TAH एक तौँघि FAIS GIS ST | Si Sa TAS apyPA we पक Ase ONS II OAT AE ATT BIS एक खाता Tw as wat as Gla ae जता wat डशि | GT FISD शा as RAPT Ba GAS शष्टि था जगज GIS Isa TY GRU af , उथन STAN AH fF awTAds शव VT SAT HY | THAT, TAS 2rd, aS Bre आ छावन जन्न Shot GAT एप Wo छीर्शक OMA SAT aE । जाठि ठाग Sear आपि cater fern, frpora,carsona, IAT, निऊव, जनत्कृपाव आपि शवपर्चि, Arar an yom कखि , नाश weet Bes, सभी, TA, WAS ores शा wD SoraTy fas शुजाशऊि एक ary TH IS BT nee Side चाय जचता,नाम Gat आर fs ठायक मार्टिक जुशर्ते जैं TA AT DT TA GAS AS | एज HS PHT FOS MAT HAT HT OA Po af , ७ TOT at OTs TS जय छत AA AS | व्याभगाज FAT HOA जाठि शठि cH ona BY, AGS ofS Foot शा यम्ननाक HoT OT NAAT शव एवाकनि एक TIS TT | a Far cae जाधनइऊ sais WH sa BAIS मकृथिन set निज जाय प्कव छाठी, GUS ठाय SHA at pos TWAS BAT AE | OAS ठाम जान at aes एकता शव GTA जन्न TT में हुर्थकावा mAs TAS ST । ७ शवय SRT Teas WIT AS | उठि ठाय एशता मैं एताकनि IT BIS मे AMS Yt आ मे AS आश्वक Garr कद Hw aS | एज एक ef ठीय जान Fae BT AST Vd WSS va fits BI at ७

WT नाथ मैं छीर्थ aS | ७ठि ठाथ GH AS Gora Saat शव Ha SEAT at Be जायऊ AE GTA os, BT शा एजानाक मान Seat जैं एस A mae Bf, ७ of Ss ARG जुपवण कवता F शित ors a । एस जैशा काऊ TAS SF , ७ YS TSA FA TS fF । ७ नवक WR TIS डथि । माघ TT OF FT TITS FT शव Earns cas Sides TTT Tete afS | विधि-न्िधाव अक ताथ भायक माय कवता जैं OH a Ato als , ख TTT UT OT aI OF ON fis जान Saat जैं शित GTS अड्डि । एज FT ATS यथा AIS AMAT SAC aS, ७ ren At FH GT चठि IT BA AAT GIT GAT घव BS GAS AS शा नौंएणा SIT WAI ACES af | ava ae , of मन्नचाक Adie I TOS AM TS as woo cars tae थवि ७ FACTS OF शदिशि७ aew aE । GETS Geert NSIT At A APB Hers शव MIACMOT AT मैं SIF Baa als , TH CYS WAT OF UE | GIS ST थक वाठि Sepa मैं WIT Ha क्षण HAWG DY GAG OY | WITT PACT HS ATS एलायऊ HT शा जन्न HAS एतत क्षण HAWG Ba GIS BT | Aas Wa नौ प्याजन fA शजवत aS , OHS TT CET कवर AAT HPA CH -TSH शव PICT TSS FA AAT BT | एज WITT AE STH AAT BT 9 WAT MES जाऊ शीठी शा ays (मठ शीठी w oe Ho ae । छा जानि gate ofS rT eT वाथक छाठी | fered fog ont HF afte als, ७ aepere CTSA थठि जुथान AS GT IAT Be I अधिशिव Peay - ATATY ! आओ SAT GAT HT BE एशत , AG TAT करत TOIT BY CHAS | AST AAAIS AT जैं ठप शुजव wa WHT ,शन्नभूठिऊ डी at जन्न शाथ HG BE CA | NET ! GAT OT जान Seat जैं की en AS a, HT क्षत AAT als ? Wea Seah - Tay | So TT Hat OH are एम ब्िशाऊ aE । जाठि ठियातय H भैशा शुकर्थ wate aS, of एप WAS एजएला MATT TA US | HEY CATT घवना जैं CTBT PAA ATG HA शान TH नाले कद Cw Bay | Aas | AT OH जान कवता शव , शानि शिता शव

apart oF नौ St कठे aS, जिनका Ato मैं Honest ज्ैंएटेऊ BIT | नया एम AT AQ AA एताकनिकक HA शाश GHA TVS BY GAS AS | Hi GPA sey प्याखन Wa जैं Foie जुयवण Saw AT, ७ शाशाछादी TOUS AMM HIS शात्तैड SFY | WHAT मैभाजीक चाय एतता जैं शाश मर A TS AS , A Saat जैं Sats A ero aS शा जान कवता a Ga शिता जैं AT जाऊ AS प्कव ATG कद एनेऊ AE | एज He Heard, Tae, afer धर्म एय जुशिऊ , Afra, उड़ था TT a Fara feo एम OUT BE FT ATS A एय जान SIS BY, ७ जन्न MIT H WG TE GIS AE at जन्न एछाग MT AS BY | OAT HA HAS H AHS शुयाग जा SH ATMA शातन SIT थक गाज aft ककि cater at Proas ott SH । Of जें TTT VARS ord HTS BT | MATT एप AID BAA WET A थन Aa BAGS BT । ७ OAT GS Naas एतत BAT AE । CHAT, मानव , FS ,कखि, Bre At छावग SAE ST जान कवता मैं IH एताक एय जा HH WL TAT SFY | शुयान AMT GSA जन्न oT HAG BA GAS as । Tar शनि एवाकनिकक SIT AS एज ATA Som Tell, awry HF fA OT TT WI, HHS शुवाभक WAT SAIS WAS अछि, नुवक्ररताक GMS Bf TH HS WA, at आ किया जैं जट धर्म OT BAO GR नैभा-यम्नचाक NAT AT He aS , WAST जनशऊि शिएवेउ AT ।एज SHG BOAT SIS एतत, PSI GH, TAOS AGIS GA AWN OI WaT, A CMS F थादक AT शुरुन eas af , ST एतत OY ORT ज्ञार्थ RR ae ; GAT थवि एमाजवक Walt GAT SAA GAS ae , उथन थवि as एतत Vid OAS IT wa चठि iw aE । AMT एप GAT A तांत AAD BATH MAH A st एजाना में शा Ys BAT जैं मठा पक , TA OT AY AAS कद Choay शादी , ताज ls, AATS शावशाशी था जाक opie Sarat cH Fett TANTS जैनय शव विधि aN जैं एक मान

AIS थवि PAIS एप जायऊ BT | Hons aa Ste os एय विशाऊ जम्घुकन a शुद्धिशानश्व aS । एज HS FMI MAT SAIS WAT TH Go SA वाठि ७ठि ठाम NHS HY ,3 Ha MH De BY WIT WSS FAT MNS BY | शठिशान H Gor at जाशीवशी मैं ta FA ठजनशुनऊन नाम मैं asd AF जुथन AS , जाठि Sry Tea में ACW USS कत AAS aS शा GAT MF जूवज-छान WS AS OT शवि YRCATS एप G शुद्धिशिउ TES BT | चमसीय TASS Tor Fewer ASTI at CITT wR Gray कवता जैं एताकनि एक SoSH Aas ET । एकार्टिजीर्थ एप ree AST ICT Tes Gy, ७ as Fae थवि Gees oF TTA Tew डशि | छाक AS AIT F OH WT CATS aS , Ste Ara जैं एज Ba AAT aS ar र्ठिजा शानन जैं एस OT TTS af , ७ APO ass seat कवता जैं थित BITS AS | AA एप SOM जान SAA साय , ७ FIA जन TA HHT AE ; WaT जाठि ठाय ७ जाशव F Race AS ofS ST GST माठाएमश मज Ae GY BITS AS | Nerwrt Hott जाटि Sey Aveo AT , Sf ठाय Sort STF at ऊधजी BS BAIT | GE जुशान एक Fre बुँसक छाठी | Af CTS ICT ब्िषाव SIS शाव़शिकऊा नठि aS | Fo YG शव TIS एक , शाऊात एय नाश एक शा जूक Ol TTT एक OS Cis BAT , एरँ ७ Kara Beards BAT | IAT GAS COT BIOS WT भैभा एम Ao aS , Gros ठखाव ATT aff ७ जुक्नत्ताक oF TTA aeo डशि । भैशा SI or at GF TH प्य VOT TWH, at TT Zo OT मलाशाऊकी एक OTST प्याकमांथिनी BFA | Fett wa GIS WAT AS, aI ऊीच जुशान शव WAG मायत CHA AS - FogIa , BATT an नैशा-जाशव-मैशम | OFS SH जान Saat एताकनि जुक्न जायऊ BFA शा TH fs Sry TAS BF 3 CHA GT नठि Aw SF | जिनकव fog शाश मैं BAS रुक एशत ae, थठन Sa at waar एतत Fists Brat ava शठि नठि as | Sore Brat apr Core शेठि Ae afS | उभन्नाव Foss माथ जैं निकतत Spon जन one CHAT आ TSH शष्डि । ७ asa एक एजएला शव्िय PAR ज़ाती शा Sora order cra मैशतकादिनी aE । WAST A शाश जैं विधजैएनट TU BA GAIT aS | Hors Vas oS शव

३.३.डॉ. जियाउर रहमान जाफरी- दूटा कविता- मृतक / पुरुषक समस्या (UB ४२-४४) Sy]

विदहे ४१६ म अक १५ अप्रलै २०२५ (वष १८ मास २०८ अक १६) | | 7 SGA लत जग शान CHS OT ST कई Cw aS, CoAT कक्षायाक ae आजि रूता aS aE | जटघन OTe SH, HOT OT Hers WIT एम wr शा PT एप Ho जन्मे नव्िज SIS भानत OTT aS | HaNT TT ऊन करी , मलानय एम मान मी आ Sa-wk शव Gora करी we fats een एलायऊ | MOTs FART aT Fo ऊन एप जान कया मै एलाकनि अनशन जाऊं AA Bt आ जाऊ HE og एकद Oa एमेठ AAS | Homesites नाथ एनना MT जन्न onset eft cree af , A aan शव eet cere अद्धि आ जान कवना a ont निता H जाऊ St af aia Se सायऊ aS | ऊथन afS शाववक cro ayers aan ate a , उथन fa एनाकनि bosch wr ofsfirs aes aie) व्रैंवक्रासीक कथन als एस fon जय GY Ais FAG एक CATT aT Sarat ज ब्रैँठि एक oper Can एनामव ThE aS | ऊादि ठाय Fon सी ब्ेंएटेउ BR, WAS करइव एप OCT OA at OCT अड्डि , ७ fire Ue छाठी | जधिहिय एक set शय asta Gt ats हृथिन - acer | pe एम ae आ Fret crates Fe में एस fee wart a ,७ शयाशक शत atte moras ही । se He एक शखिआनधव af , धर्मक a HR एक arafeen at sia a अखुेरुव wre ae a awaits चाय FITS जान थवि genet ose a , cor St ore एय rere af । of ठाग जान कवना A TTT PACTS STIS ae an जिनकय मृत्य eS अड्डि ,3 CHIT जनम चठि te Bf । spat एम Ferm आमि craw अक ठाम Ge Stas ast BAIS HIT | af ठाय anaren srocay GS जुथत aS , coi wa शाभठाविनी आ कतागकादिनी aS । PT ay facts कन जे port Shs वा arts इचिव शा Ora fag CHUTE जैन quire जर्वमाद मठेवक या BIS हित | ठाथ OF चुत A GHA Wes जब निज जैं of ठायक जर्ठनुकक ast करवेठ sy at cast my Ges aan arts इथिय । ७ FMT Wa TS Saar atts जुथान as | एस yas Ha Saw aS , WAST जब शान Te SY STIS aS । of ठीक wy आ am sha Fa Gi one ai fier जे एलाकनि जन शान FG we खाथऊ Bf ।

2]| fae (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in Pipe | Pits oS ferret हिं oft erst Ste Oe 5 तौर TH Pe ) | HE OPTS So BF हाकुठठ PIF BR Sere फाह See eT wD fProere & , Pets Ube Pere wher Ro BP Re RoR Aer ioe ere हिं rey पार after EE | ets ofore दीया RATE IPED BIPES FIR Ste oy Fen काशाहक FR eps en , Se ODE so , finer ots es | Re Of op ह.निर pe) SHR oe Fee रिं फोरी काठ oS काकगफड़े प्र छार Te eRES , firmer , ote प्र irs rete fiterres अछ कर RPP BR o Sg Ub AR WD तहिं कान Int so BRIO TD | te Of fine tren कार Te Ste ठाड़ाछ So Obie Fre SrawEh कठ Te ripe Osis हैं ठाकाण ER OTERIO vate EE रिं Ste | Pe reo Sport we ee कीफ Ry eo obse ree Fe गिर Bir Pere ener po ripe | शिड efor हिंगागर जारी Bhs, Fer, छानार oer | Ste obs कण SEE BS rene & । Bis । Bly ORES हक कठ Te छ काठ RE हिं nee PIE प्राढ Ste PTS क्रम Ae छापा | ate ठाड़ाछ so हर हिं कार Be Fem शिर roe TE, neo Fo eee, top meow Fens छिप Se Fee were Is OBTS SPER & Se VEIT OIE PEER PrIBE 8) BD FI PP FIR BE SIFERIRE so ote wo ip ore हिं mit ne शििफ् Fr छकठ छठ SUES PR ETE FRE 8/कउ PI FS Of ठी सर rere , Se wh roe FF Ser pono fie Per प्रण ree pm कानछुर BORD PO कफायाण Ht Few ; Ste opts bre FRO BIS कण er , Be wie TA FERS कण rere Bt Fire , Ste ठाड़ाा हडिक FRR SIRE | Be oft Str we F fife pp ne Freres rie Sone eee कार कार we PED BD PIE firesre errs zie हरि , Pre EROpS se Sew ER BD IM , क कादर Fir छत हिं rem. शिक्ी Be ore कालहड et a eee pei कार

विदहे ४१६ म अक १५ अप्रलै २०२५ (वष १८ मास २०८ अक HRA) | | 3 कावेठ af, ७ नायक Ate एप cores रवीश aes af ores cara See af RCTS एप afSFare टायऊ AE | THES OHO FH Oa qaensid एय dan a Aart शव 6ठि सायऊ aE, ७ शायक UH TOM शव नवक OY STATS BY शा Ts roa क्रचकय orn ona नहि get wets aS । एस cee BP आ रमाठ्तन ara में Shan ats af, wre St orate tera wa 3 fietw aff | एऊ jon mare ate ate एनाकनिकक jones विधि at ae aie श्ववजाव BMA Sale aS, ७ oft कर्मक gers H arene at weg नवक नठि एनएथे BY | एस tae अशयव्दैक Stet geet ercte इणि, ७ जब (नाक ce aA Sars BAS Sf | उठिं Sty कमुक शआशुश aR एक Arse एशाएँ जुर्य ऊएनैठ iB an ors oe एक orn tw अड्डि set ad aft चठि ऊना शात्वेठ Ba । Sey TS, oF at arse RATA ea Grae अड्डि आ ns GT अकार्नव्र GR BIS श्रट्टि , उथन Say fg aft anrrad भव वेथन Sets BY | ATT, ara ord af Ges आ rect जय fon yar oF afte Sls ory करवैठ अअड्डि one Sra sera आनि creer fn, मिकृशात,नाकशात,जाथा, fre, जनत्कृथाव anf शवयर्सि, अभिया आमि Gare af , चाश wort Bes, नभी, जाशव, शर्त ores at arena उभत्तावू fig seri cra ary याशि acto इचि oft Ste नाथ खनता,नांम orn @ ft ठायक mise nerf जे एताकनि नान DS SQ STIS AAS | एज HG करऊीव GOs नानन Saw FT AT SAIS अड्डि , ७ AON जा Ors ws जय eH MCAS AAS | Corns विमान एवाकनिं जाठिं aS co oncate eft, aoe नठि Str an यम्रचाक Foy oy मवता नव एनाकनि एक रठाथरु CBA | of शकाव eos जावनशऊ gente मर्ेन a यम्रचाखीक मकृचिय art for ors एकय छाठी, wate Sry कप्रैत at apes TTS AIT AS 5 । उठि ठाय जान जा एंव एकना भय तवाकनि जन्न ort जें दुठकावा भावि ce ff । 3 van चूँक्रिमान मलाएमब्रक जुथान a । ७ठि ठाम crn जैं एवाकनि aor BTS मे AS नूर आ मने TS शआधक Gera कद Cro aS | CHS of 3m जान sto Bf eT wos ass wT fits GI as

वि] fae (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in sre aff gece एम ares ef । नैभाक ea Sta एलाक एम frre waa आ शउिशानधव ae । cre वुँवफरकर्यक शानन Saw we एक Ro GH ats of mm कट्केंउ HY ,७ जन शान मैं Ay we POS AST TI onde Sf | ofeara मैं Goa at Sree मैं va HR दैजलुनऊन am मैं aad OS em aS , ons ore नएठना जें aoe TEs छल fiers ais आ जयन शवि जूवल-छान aes अड्डि ऊा थविं जुक्नताक OF ७ afSfars acto BFA | बयनीय wurade Stor Sree ferrets आ cara & नवाज कयता जैं एताकनि एक fru frre a | carters एप ones खिनकय yey Tes eT, ७ cars चैंवथ aff TS एम TAMAS corse BY । BT Tans अथायन मैं एस en एरायरु WE , Sie carat मैं एक wa fate aS ar अर्टिजा ors मैं एस ent corre अड्डि , ७ APOE ass याआा कयता मैं भित OTIS अट्डि | Fo एम SOM जान BAA जाय , ७ ककरशज जन छत HS aE ; wat oie ठाम ७ जाभव मैं aw wf wis ory owe माताएमूश मज Ee GR सायऊ ws । werent नैना साठि ठाम acto Bias , of dra करऊएका Stef at eon ate इथिन | oft जथान एक fire fre छाठी । अठि एम Capra एकाएना fiers Soe arabe नठिं aS । Fon Pt लव wre एक , TO एप AT MR एप ACT एक OS oie हथिन , एऊँ ७ जिनथना Sete BIT । THI Was CSR खाउक जगय Fon एम eo ae , ७रउक CONE Hoe af abit ame सरल इशि । fon SS एप एसअ GY A एम or TH, ats So एप Nees एक Creer Coe efa । मैभा जज Be WIS aS, एकब्त ऊीन जुथान शव GIS MITA रशत अड्डि - नैशामाय , शयाश an मैा-जाशव-जैशय | उठि or जान San FH एताकरि ya सायरु BFF था एज eff rm atau aff ,3 crit ऊन नठि Ae हि | Saws छिस शान मै घ्विऊ ROM Ae oer Sta a ares एनन नैभाक जित्ना wae tf TS af | Sore Brn एमाजव caret शखि af af । उशवान नैंकसक माथ Ft निकलत मना जब नानक tah आा Fema? a । ७ of एक ore विज कदर ज्वांती जा मैभतमथ लमार्सक एनत मै ननकाविंसी aie । wen जन शान जे Ase Wo SE OTIS aS । Fors Gas उ भय

विदहे ४१६ म अक १५ अप्रलै २०२५ (वष १८ मास २०८ अक HRA) | | 5 ara नाम FSS WAS । उठि आय ऊीन वाजि छंलव्राज weet ota अन्न कामना oi Re ars af रताकनिं ona, aff आ OMe माय कयता जैं एऊ छत Ie Sf, ७ of Sta fafa aya कयता F fia Grae aie | एस don sre ate Bf , oye एताकनि जूक्त Sree BY । ७ चवक नठिं एमरशेऊ BS) माघ माल एम मना आं यम्याक जैनय लव Barns corns Side savy teres शअड्डि । विधि-व्िधाय os are ras मान कयना जैं एक क्षत frre als , ७ माघ माण एप gant एम ऊीन मिन जान कयता जैं शिन साय aS | एस नैना Taare wer लैछाशिक जाथना acts we, ७ cera at HGH ae ere इचि SS एवान HAT GA Be TTS aS an नौएछा ITAA A aTBS aS | cura ae , Gt waars चैवीव OF OTST AM TETAS अट्डि ,3रउक cara aes 48 ७ gare oF afSfire ate eB । सम्रचाक उंतवदावी Mert आ शयाभक मशिगव्रिवी Wert शव शगधत्याषन नाम FH GS rary af , TH Os TAA OTF अट्डि । Of ठाथ os याठि ककता FH ye जन्न क्षण HTS BY STIS SY | THT जुन्नाताकक oS compe wa आा जब fre एलन at FD Sy SITS HF । pas asa ote corer “fa शजवन अट्डि , Os एय ICT Sy A एलाकनि TSH ऊन भव YON UHH कत TAT BFS | CHT Waar Of dry मत्वेठ हथि ,3 अभन नाइक जाऊ AA a age wre AST एक ofe ae a । at en sare ofS जनियन pet ares Te । re छिड़ one जे afte af, ७ aryerg (वाकनि ofS जुशाय नठि oH ones | अधिशिय कठतनि - nig” | Sef Od GW जश्न GO, आल OUT wa word & OTe | set aoe ey में ठग ops we OTT ,अत्रशूटिर Ge जय one में मऊ BR OTT । eR ! यम्नाओी एम जान कबता मैं की गा Rae af , cart wa fire af ? wrécOaed कठ्तनिं - वाऊन ! opi aan wear ovat Gta ore एप विशाऊ शड्डि । onfe ठिंपानय F भैना aed coats a, Oe एप यम्रनाजीक ONT शआनपन एउत FE | HO CAST घवक जे नाए्याछावण कयना लय ७ जन शान एक art क३ che इचिय । अविजिय ! थम्ननाली co जाय weer लय , शानि Pen शय

6 || fae (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in eae नाधक AGS कवना जे एनाकनि ere जानी we ears HAT कावेउ रुचि । TAT OF एनाऊां ACT at or निता शव कतक जाऊ AG afta wR सायरु ae | एज एक७ GF dry HCAS af Go Tay AS MAS BF! यम्नाजीक afer ah for अत्िठीर्य aS fs ntarere SF af , corvar wart छीर्थ oer कठत STIS aS | GE ठाम जान कयता में TSA जून wre Bf an yam ore CTS सनृय नहिं एलायऊ A off sara ms afer sre roc Se जुथत eS । ats ठग Grand काऊक Gide aia arte ही । Gea firs vero spi= free चाय FS जुथन aie , जाति ory dy आनि corer जम Pha जैकरयाशाजन STIS Be । एमज़ठा an fags (नाकनि ois Sie ray arte wfe | art सुज्न जात जे off Gd cy जान कक | of Sry rors करऊएका SY जुथत as, एक WA शान एक ठवि CHS aS | अठि OH जान Soe मैं TTS IM एम GTS SFT an fares yey oft dry corre af. ७ coms ons che Be | मैशा-यम्ना wa अकदि 5 ऋतनाशसी a एशल ah ; aaa रसुअराक sre Fon ada offers इधि । co एनाकनि wear Gis अठि opine od आ gan STIS aE, ७ 7S शांग HG छू PACH STITT SFY | शविशिय कठतनि - aaa | on Frat जे कठत एशत शंगाथय wars Sat eae, जाटि एप aoc Side ats ares aS | ore GAS धगाजनक जा ofa ब्रछाउन ort aS था wa में Gor भठि ftw wi । Pt शव एनेथियावगा at आकाले एप wera GY fsa ofS । cre एप gar at rea gas fete जुशान OM or ate | acl जन्न GS एम ea अकटि & cea pion Pow कक यठन ही ? adt pa मैं शवय भित्रा शंठि था TARRS corre aes ब्रछाएवेठ ही | प्याउज़फ़ अव्आन H ot ante शानुरि forte sas एवजी opin feos a यठत ही ? ever अठि एप Fm aS । oft he ce att ce रमन शा AST ही , ore अपजाव अठि Fre Rarer कक | wero seah - ser ! or wey एमथएन शा wa ही , wast

20 || fae (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in ¥ a es = न che eo की Health Sa i] cod? | (oe altos pene : 3 — P ies > अ © ‘Ae c रन f = \ / Y. ते Soe ~ id = an Ga . a o A, मीन = जी 2:86 =

विदहे ४१६ म अक १५ अप्रलै २०२५ (TT १८ मास २०८ अक wee) | | 20 कक ८: ri gs 2 BB , i | हर e Uh. | ee TONIC MINERALS igo = उर्जा विभाग ! E परमाणु वेषण Ti ‘OREXPLORATION | a lit pet: «RESEARCH अनुसंधान निदेशालय ¢ teiive drove अवरल Rome terereveer!| Gre पके 2 % t ¥ अनुकूल भू बैशरतिक् वातावरण ees a a : ve ‘poe ae eters =a! moot मगर हर सी सरल V geste ae i908 ae ३ US Beker जन 2.2: | के